1. Суис-ын Соёлын сургууль<br />Сэдэв: Каталогийн төрөл<br />ЫЫГүйцэтгэсэн /.............. 230-р анги С. Нямцэцэг /<br />Шалгасан багш /................./<br />2011.03.13<br />Оршил<br />Энхүү бие даалт нь номын сангийн 1-2-р курсын оюутануудад зориулсан каталогийн төрөл ангилал , үсэг дараалал , он дараалал , төрөл ангийн каталог , газарзүйн каталог болон зохиогчийн үсэг дараалалын тухай ерөнхий ойлголт өгөх үүднээс бэлтгэн хийсэн болно. Эдгээр нь чухам юу судалдаг яаж хэрэглэгддэг талаар тодорхой тусгасан болно. Каталогийн төрөл монголд хир хурдацтай хөгжиж байгаа болон тэдгээрийн дутагдалтай тал мөн цаашид яаж шинчлэн өөрчөлж уншигчдад илүү ойр тэдний хүсэл сонирхолд нийцсэн үйлчэлгээ үзүүлэх талаар тусгахыг хичээлээ. 1-р курсын оюутанууд ном тодорхойлоход хэрэг болхоор мэдээлэлүүдийг энхүү бие даалтанд дурьдсан.<br /> Каталог гэдэг нь жагсаалт бүртгэл гэсэн утгатай үг юм. Номын сангийн каталог нь дотроо каталогийн үүсэл хөгжил , хэлбэр , төрөл болон каталог ашиглах хэрэглэгчдэд сурталчилах аргазүй каталог редакторлах зохион байгуулах гэх мэтчилэн зүйлсийг судалдаг . каталог гэдэг нь тухайн номын сангийн фондонд хадгалагдаж байгаа мэдээллийн нөөцийг хэрэглэгчдэд мэдээлэх үүрэг бүхий бүртгэл юм. <br /> Каталогийн төрөл <br />Хэлбэрийн болон агуулгын шинж тэмдгийг тусгасан байдлаар нь номын сангийн каталог 2 хуваадаг <br />1\ Үсэг дараалалын каталог орно. Энд бүх ном зүйн бичлэгийг зохиогчийн байгууллагын, эсвэл номын нэрийн үсгийн дарааллаар байрлуулдаг . <br />он дарааллын каталог энд бүх ном зүйн бичлэгийг баримт бичгийн хэвлэгдсэн оноор, эсвэл анхны нийтлэлийн он дарааллаар байрлуулдаг.

2. дугаар дараалсан каталог энд баримт бичгийн олгосон дугаарын дагуу байрлуулдаг. газарзүйн каталог энд баримт бичгийг хэвлэж гаргасан газрын дагуу үсэг дарааллаар байрлуулдаг <br />2 \ баримт бичгийн агуулгыг тусгасан бодит каталогууд хамаарна. <br />Төрөл ангийн каталог энд тодорхой ангилалын системийн дагуу ном зүйн бичлэгүүдийг мэдлэгийн салбараар байгуулдаг. Зүйлчилсэн каталог энд номын зүйн бичлэгүүдийг зүйл сэдвийн дагуу үсгийн дарааллаар байрлуулдаг. Орон нутаг судлалын каталог энд тодорхой нэг бүс орон нутаг байгууллага зэрэгт агуулгаар хамаарах ном зохиолыг мэдлэгийн салбараар байрлуулдаг. Каталогт тусгагдсан баримт бичгийн төрлөөр нь номын тогтмол хэвлэлийн , нотны хэвлэлийн , диссзртацийн , газрын зургийн , дүрслэх урлагийн бүтээлийн каталог гэж ялгадаг.зарит номын санд микрофильм, микрофишийн тусгай каталог зохион байгуулдаг.<br />Каталогийг зориулалтаар нь уншигчдын, албаны гэж хуваадаг.<br />Албаны каталогийг номын санчид голдуу ашигладаг бөгөөд даатгалын , бүртгэлийн үүргийг гүйцэтгэдэг.<br />Фондыг хамарсан байдлаар нь каталогийг ерөхий \ номын сангийн фондыг бүхэлд нь хамарсан.<br />Монголд каталог эрт дээр үед эртний хаадын өргөө сүм хийдэд ном судар хадгалагдаж байсан жагсаалт бүртгэл буюу каталог олдож байсан. Монгод төвд номын онцлог нв баримтагтай 1 баримтагт олон ном хадгалдаж байдаг . Баримтагтай ном ашигладаг учир нь тэдгээрийн бүртгэл нь өөрийн өвөрмөц онцлогтой байсан тухай баримтаг ямар агуулгатай ямар нэртэй номууд байгааг номын домтор дээрээс үздэг. Монголд каталогийн үйл ажиллагаа нь 1907 онд модон бараар хэвлэсэн гарчиг гарч байсанаас өнөөг хүртэл шинчлэгдэн хөгжсөөр байна. 1990 ээд оноос номын сангуудад компьютер нэвтэрснээр элктрон каталог зохион байгуулах эх үндэс тавигдсан монгол улсад номын сангууд CDS, ICS программ нэвтрүүлж эхэлсэн эдгээр программ нь монголын номын хэрэгцээ шаардлагад бүрэн нийцэхгүй байсан тул номын сангууд өөр өөрсдийн программ хангамж зохиох , бэлэн программ худалдаж авах ажил эхэлсэн жишээ нь: I_SOFT , ALES гэх мэт. Монголын үндэсний номын сан анх байгуулагдсаны дараа нэр төрлийн данс бүртгэл хөтлөх хэмжээнд байсан. 1941 оноос улсын нийтийн номын санд монгол номын төрөл номын каталогийг бий болгох ажил эхэлсэн . дэлхийн 2-р дайны дараа каталогжуулах ажилыг идвэхтэй хийж эхэлсэн бөгөөд тухайн үед зөвлөлтийн номын сангуудад нэвтрээд байсан аравтын ангиллаыг нэвтрүүлсэн. Төв номын сангийн ажилтан Вэра Хурлат 1959 онд “ хэвлэмэл зохиол каталог үйлдэх товч заавар” хэмээх арга зүйн товхимолыг Оросоор бичиж номын санч Сурмаажав орчуулан гаргасан нь номын каталогжуулах анхны гарын авлагын нэг болсон. Номын сангууд 1950-иад оны сүүлчээс зөвлөлтийн номын сангийн арга туршлагаар ном хэвлэлийг каталогжуулах ажлыг идвэхтэй өргүүлсэн. Үүний үр дүнд 1962 онд фрофовскийн тавлицад тулгуурласан анхны ангилал шинчлэгдэн хэвлэгдсэн байна.1972 онд номын сангийн шинэ ангилалыг улсын төв номын сангаас хэвлүүлэн гаргасан байна. 1979 онд С. Цэцэгмаа “ номын сангийн каталогийн зохион байгуулалт” номыг хэвлүүлэн гаргасан нь монголын номын сангийн каталогжуулалтанд нэгдсэн удирдамж болж өгсөн.<br />Электрон каталог <br />Энэ каталоги нь online горимоор ажилладаг. Машинаар унших хэлбэрийн номын сангийн каталог юм. Гадаадын номын сангуудад үүнийг OPAC ( online public catalog ) гэж нэрлэдэг. Электрон каталог нь бүх төрлийн каталогийн үүргийг гүйцэтгэхүйц каталог юм. <br />Электрон каталогтой терминалын тусламжтайгаар ажиллана. Зохих программыг эзэмшисэн хэрэглэгч \уншигч, ном зүйч \ өгөгдлийн баазад орж электрон каталогт холбогдсон өгөгдлийн банк , мөн интернерээр дамжуулан алсын банкийг ашиглаж болно. <br />Электрон каталог нь уншигчдад үйлчлэх, фондын ашиглалтын бүртгэлийг хөтлөх, төрөл бүрийн статистик судалгаа гаргах зэргийн үндсэн болж болно. Хэрэглэгч дэлгэцэн дээр menu-г гаргаж , эрлийг тодорхой шинж тэмдгээр ба буюу гэх зэрэг командыг ашиглаж явуулна.Ном ажиллах автоматчилсан горимд шилжихээс өмнө байсан фондын бүтэц, агуудлын талаарх мэдээллийг электрон каталогт оруулах асуудал чухал байдаг. . Каталогийн картны зургийг авч эсвэл скайнердаж машинаар унших хэлбэрт оруулж болно. Ингэснээр эрлийн элемент болон тодорхойлолтуудыг групплэх, арга хэвээр үлдэж харин олшруулах, каталогт орох арга замыг өргөжүүлэх боломж нээгдэнэ. Ном зүйн тодорхойлолтын элементүүдийг компьютерт гараар оруулж машинаар уншиа каталог бий болгох нь илүү үр дүнтэй боловч үнэтэй, ажил ихтэй юм. Энгийн каталогийг электрон каталогт шилжүүлэх асуудал нь өнөөдөр дэлхийн олон орны номын сангийн өмнө зогсож буй чухал асуудлын нэг юм. Манай орны хувьд 1960 аад онд бүх сумдад нийтиийн номын санг байгуулж алслагдсан суурь бригад хот айлын малчин ардуудад зориулсан нүүдлийн номын сан ажиллуулайх болжээ. Ийнхүү хот аймаг сумын төв, үйлдвэр албан газар сургууль нэгдэл сангийн аж ахуйнуудын дэрэгдэх номын сан унүлагын газрын тоо нэмэгдэж байгаатай холбогдон улсын номын сан нь бүх албан газар байгууллагын номын санг аргазүйн талаар удирдан зөвлөх төв нь болж улсын нийтийн номын сан хэмээн нэрлэгдэх болсон. Монгол улс нийтийн номын сан 1921 онд анх 2000 аад номтойгоор үйл ажиллагаагаа эхэлсэнээс хойш 70 аад жилийн дотор үндэсний соёлын нэгэн том голомт болон хөгжжээ . Ийнхүү 20-р зууны монголын номын сан нь төрөл чиглэлийн хувьд нийтийн тусгай мэргэжилийн хүүхдийн болон эрдэм шинжилгээний номын сан харъялалын хувьд төрийн болон улсын олон нийтийн байгууллугын үйлдвэр аж ахуйн газрын шашины хувийн номын сан.<br />Зэрэглэлийн хувьд үндэсний аймаг нийслэлийн сум, дүүргийн төвийн ба орон нутгийн номын сан зэрэг олон ангилал бүхий нэгдсэн тогтолцоо болон төлөвшин хөгжиж байна. Каталог нь номын сангийн үүсэл хөгжилтэй зэрэг үүсэж хөгжисөн билээ. Анх 5-р зууны үед нэгэн лам ханан дээр номын нэрийг хуулж бичсэн цагаас эхлэн каталогийн үүсэл хөгжил эхэлсэн гэж үздэг тэг цагаас хойш каталогийг шавар самбар дээр болон модны навч цэцэг зэрэг олон үе шатыг дамжиж одоогийн энхүү цаасан каталогийн карт болон электрон каталогтой нүүр тулж ирээд байгаа билээ. Каталог нь уншигчдад мэдээлэл ном сонин сэтгүүлийг хайхад дөхөм болхоос гадан номын санчдын ажилыг хөнгөвчилж өгдөг билээ. Мөн каталогийг хувь хүн албан байгууллага аж ахуйн нэгжүүд өргөнөөр хэрэглэж байгаа жишээ гэвэл тухайн албан байгууллага аж ахуйн нэгж хувь хүмүүс өөрсдийн эрхлэж байгаа ажилаа болон танилцуулга тайлан мэдээгээ бусдад ойлгомжтой хялбар байлгахын тулд каталогийг ашиглаж байдаг хүмүүс сунжирсан лелц, ярилцлага тэр бүрт анхаарлаа хандуулдаггүй харин сурталчилах гэж байгаа зүйл болон тайлан мэдээг каталог маягаар товч бөгөөд тодорхой гол утга санааг илэрхийлсэн юуг хэлэх гээд байгааг хармагц ойлгохоор байх нь хэрэглэгчид үзээд түүнийг цааш нь илүү дэлгэрэнгүй үзэхийг таниж мэдэрхийг хүсэх тэр хүслийг мөн хүний сэтгэлд хүрсэн зүйл байх нь чухал юм. Гагцхүү үүнийг хийхэд каталог яаг таг таарч тохирох юм. <br />Номын сан болон каталогийн цаашид хөгжүүлэхэд анхаарах зүйлс <br />Төрөлжсөн уншлагын танхим<br />Каталог нь үзэгсэлэн биш номын сангаар үйлчлүүлэгсдийн мэдээлэл авах нэгэн эх булаг үүсвэр гэдгийг уншигчдад ойлгуулж цаасан каталогтай зөв боловсон харицаж цаасан каталогийг урж таслахгүй хайр гамтай ашиглах талаар тодорхой ойлголт өгөх <br />Номын санчид каталогийг хайр гамтай хэрэглэж цаасан каталогийг уншигчдад танилцуулж мэдээлэл өгөх мөн каталог яг яаж ашиглахыг уншигчдад зааж сургах каталогийг өдөр тутамын үйлчэлгээнд хэрэглэж байгаа уншигчидад анхаарал хандуулах хяналт тавих тэдгээрийг каталогтай зөв боловсон харцах ухамсарт сургах зэрэг зүйлүүд дээр номын санчид нэн тэргүүнд анхаарал хандуулан өдөр тутамын үйлчилгээнд тусган ажиллах хэрэгтэй юм. <br />Орчин үед каталогийн үндсэн 4 төрөл байдаг. Үүнд: <br />Картын

3. Ном хэлбэрийн

4. Микро тээгч дээр

5. Машинаар унших хэлбэрийн

6. Олон зууны картын хэлбэр нь номын сангийн хэрэгцээг хангаж ирсэн байна. Энэ хэлбэр нь каталогт тусгах бололцоо олгодгоороо онцлогтой. Каталог нь ном материалын мэдээллэхдээ тодорхой эрэмбэ дараалалд оруулсан байдаг.

7. Каталогт номыг хэрхэн байрлуулах тухай:

8. Анилалын нэг хуваарь дахь бичилтийг бүлэглэхэд хэрэв олон хэлний номуудыш агуулсанх фондынх бол тусгай каталогт юм уу , эсвэл олон хэлний ном зохиолуудыг нэгтгэсэн төрөл ангийн каталогт хамтад нь тусгаж өгнө. Эдгээрээс хамгийн зохистой нь төрөл ангийн нэгдсэн каталогт тусгах явдал юм. Учир нь баримт ямар хэл дээр бичигдсэнээс үл хамааран тодорхой сэдвийн бшх ном зохиолыг тэрхүү нэгдсэн төрөл анг ийн каталогоос мэдэх боломжтой байдаг. Нэг хуваарийн ард байрлах анги тус бүрт монгол , орос , Англи хэл дээр болон бусад гадаад хэлээр бичигдсэн номзүйн бичилт бүхий бүлэг картуудыг тус тусад нь байрлуулах ба хэрэв монгол хэлээс өөр үндэсний хэлтэй орон нутгийн номын санд бол тухайн үндэсний хэлээр бичигдсэн ном зохиолыг эхэнд нь байрлуулж болно. Ингэхийн тулд ялгагч ашиглах хэрэгтэй ялгагчийн ил гарах хэсэгт анги, дэд ангийн нэр ба ангийн заалтыг бичнэ. Ялгагчийн үндсэн талбайг босоогоор нь хоёр тэнцүү биш хэсэгт : зүүн талыг өргөвтөр , баруун талыг нарийвтар хуваана. Зүүн талд үндсэн хуваариудын нэрийг бичиж түүний дор хуваариудын нэрийг бичиж, түүний дор хуваарийн дараах үеүүдийн заалтуудыг босоогоор нь бичнэ. Өөрөөр хэлбэл ялгагчид зөвхөн эхний үеийг биш ,тус шоголд байгаа ангиудын хоёр , гурав дахь үеүүд гэх мэт үргэлжлэх үеийг бичнэ. Ялгагчийн баруун хэсэгт ангиллын таблицаас авсан ангийг тодотгосон эшлэлийг бичнэ. ТАК-ийн сурталчилгааг гол анги, дэд ангиудыг тоочсон хүснэгт графикийн тусламжтайгаар гүйцэтгэдэг. Каталогийн зэрэгцээ каталог ашиглах тайлбар бүхий хуудас , зөвлөмж байх ёстой. Эдгээр зөвлөмжийг төрөл ангийн каталогт хайлтыг хэрхэн хийх аргачлал маягаар хийж болно. ТАК-т бүрэн ба сонгомол , төлөвлөгөөт ба өдөр тутамын аргачилсан ба техник редакц хийж болно. Өдөр тутамын редакцийг каталогийг дахин төрөлжүүлнэ гэсэн үг . өөрөөр хэлбэл үндсээр нь түүнийг өөрчлөх ажил хийгдэнэ, жишээлхэд өөр ангиллыг таблицад шилжүүлэх гэх мэт.

9. Сонгомол арагчилсан редакц нь төрөл ангийн каталогийн бүтэц ба агууллгыг үндсээр нь дахин боловсруулах шаардлагтай болохоор нэмэлт ба өөрчлөлт хийгдэж хэвлэгдсэн ном зохиолуудтай уялдан хийгдэнэ.

10. ТАК дахь үсэг дараалал – зүйлчилсэн хэлхээс нь зүйлчилсэн гарчигийн үсэг дарааллын жагсаалтыг өөртөө өгуулсан , төрөл ангийн каталогт тусгагдсан холбогдох ангиллын заалт бүхий баримтын агуулгыг өргөжүүлэгч туслах аппрат юм.

11. Үсэг дараалал – зүйлчилсэн хэлхээсийн гарчгийг томъёолохдоо зүйлчлэлийн онол, аргазүйн үндсэн дүрмийг ашиглана. Гарчгийн гол үгийн сонголт нь гарчиг ба дэд гарчгийн томъёоллын стандартчилал, үсэг дараалал-зүйлчилсэн хэлхээсийн адил утгатай гарчигт шилжүүлэхэд ихээхэн учир холбогдолтой байна.

12. Үсэг дараалал –зүйлчилсэн хэлхээсийн гарчгаар нь ямар нэгэн эд зүйл , материалын нэрийг сонгон авч болох бөгөөд харин үйл явц нь асуудлын чанартай байж болдог. Гэхдээ хэрэгуээт ойлголтыг хөнгөвчлөх зориогоор үйл явцын нэрийг сонгон авч болно.

13. Үсэг дараалал- зүйлчилсэн хэлхээсийг зохион байгуулахдаа мэдээлэл хайгуулын хэлэнд оролцогц, адил буюу ижил утгын шаардлагыг анхаарч байх хэрэгтэй. Эшлэлүүд үсэг дараалл зүйлчилсэн хэлхээсийн гарчигт ойролцоо утгаар оролцоно. Каталогийнх шүүгээнд үсэг дараалал- зүйлчилсэн хэлхээсийг байрлуулахдаа холбогдох шүүгээний эхний ба сүүлийн үсгүүдийн үсгүүдийг юмуу, эсвэл гарчигийн үеүүдийг зааж өгсөн шошго дугааруулыг хийж өгнө. Төрөл ангийн каталогийн үсэг дараалал –зүйлчилсэн хэлхээсийн үндэслэн бүх лавлагаа номзүйн аппаратын нэгдсэн үсэг дараалал-зүйлчилсэн хэлхээсийг зохион байгуулна.

14. Зохиогчийн үсэг дарааллын гурван тэмдэгт: