Τύλισος-ιστορία

1. •

2. • Η Τύλισ(σ)ος είναι μεγάλος οικισμός στο Δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου
Μαλεβιζίου του νομού Ηρακλείου στην επαρχία Μαλεβιζίου. Μάλιστα αποτελεί και
την έδρα του Δήμου αυτού. Η θέση του είναι στις ανατολικές υπώρειες του
Ψηλορείτη, μέσα σε μικρή πεδιάδα, που είναι κατάφυτη από αμπέλια και ελαιώνες.
Κατά την απογραφή του 2001 βρέθηκε να έχει 1.085 κατοίκους, που ασχολούνται
κυρίως με την ελαιοκαλλιέργεια και την αμπελοκαλλιέργεια.
Παράγονται λάδι , κρασί, σταφίδα, εσπεριδοειδή και χαρούπια. Υδρεύεται από τις
πηγές Λούτρα και Αγίου Μάμα. Στην Τύλισο βρίσκονται οι εκκλησίες του Αγίου
Νικολάου, ο οποίος είναι και πολιούχος, του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, του Αγίου
Αντωνίου, της Κοίμησης της Θεοτόκου με ίχνη τοιχογραφιών και της Μεταμόρφωσης
του Σωτήρος. Εξάλλου, υπάρχουν και τα εξωκλήσια, όπως του Αγίου Μάμα, της
Παναγίας Κεράς, της Παναγίας της Λούτρας, του Αγίου Αντωνίου και του Αγίου
Γεωργίου.

3. • Το γεγονός ότι το όνομα της αρχαίας πόλης διατηρείται μέρι σήμερα σημαίνει ότι η περιοχή
δεν έπαψε να κατοικείται. Στα ενετικά αρχεία, αναφέρεται με διάφορες παραλλαγές της
ονομασίας.Το 1271 σε συμβόλαιο προπώλησης κρασιού, αναφέρεται ωςTilise, και σε
συμβόλαιο του 1301 αναφέρεται ως Dilisi.Στο «Κατάστοιχο των Εκκλησιών και των
Μοναστηριών του Κοινού» αναφέρεται ως Dilese (1248), Delese (1268) καιTilisso . Σε έγγραφο
του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα του 1374 αναφέρεται ωςTilisso.Ο Φραντσέσκο Μπαρότσι
το 1577 την αναφέρει ωςTeles. Στην απογραφή του Καστροφύλακα (1583), αναφέρεται ως
Telese με 546 κατοίκους (Κ102). Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 αναφέρεται ωςTylisso με
90 χριστιανικές και 10 μουσουλμανικές οικογένειες.ΗΤύλισος βρισκόταν πάνω στο δρόμο ο
οποίος συνέδεε την κεντροανατολική Κρήτη με την δυτική. Ο δρόμος, αφού περνούσε από
τηνΤύλισο, διέσχιζε ένα φαράγγι και έφτανε στον Σκλαβόκαμπο και τις Γωνιές και στη
συνέχεια στην Αξό. Λόγω της στρατηγικής θέσης τηςΤυλίσσου στην έξοδο του φαραγγιού,
κατά την επανάσταση του 1866 δώθηκε μάχη στις 7 Απριλίου 1867, με σκοπό την αναχαίτηση
του Ρεσίτ πασά, ώστε να μην περάσει στη δυτική Κρήτη. Παρά τις ενισχύσεις, ο Ρεσίτ δεν
κατάφερε να περάσει και οπισθοχώρησε στο χωριό Μονή. Η μάχη αυτή έγινε γνωστή ως η
μάχη τηςΤυλίσου.

4. • Το σημερινό χωριό διασώζει ακέραιο το προελληνικό όνομα της αρχαίας πόλης, στα ερείπια
της οποίας έχει κτιστεί. Αξιοθέατο αποτελεί ο αρχαιολογικός χώρος τηςΤυλίσου. Η πόλη
ανασκάφτηκε από τον Ιωσήφ Χατζηδάκη, ιατρό και αρχαιολόγο, που υπήρξε από τους ιδρυτές
της ΑρχαιολογικήςΥπηρεσίας της Κρήτης και του Μουσείου του Ηρακλείου. Η ανακάλυψη της
αρχαίας πόλης έγινε τυχαία, καθώς το 1906, ένας κάτοικος του χωριού, ενώ έσκαβε, βρήκε
τέσσερεις μεγάλους λέβητες, τους οποίους τους έφερε για πούλημα στο Ηράκλειο. Σε
εργαστήρι κάποιου χαλκουργού, η ομάδα του Χατζηδάκη τους είδε τυχαία και τους αγόρασε
για το Μουσείο. Στη συνέχεια έλαβαν άδεια να ξεκινήσουν οι ανασκαφές και εκείνες άρχισαν
το 1912 και διήρκεσαν τρία χρόνια.Το 1940 ο καθηγητής Νικόλαος Πλάτων έκανε εργασίες
συντήρησης και αποκατάστασης των μεγάρων τηςΤυλίσου, κάτι που συνεχίστηκε και στη
δεκαετία του ' 50.Στη διάρκεια εργασιών για τη στερέωση των διαδοχικών πλακόστρωτων
δρόμων ανακαλύφθηκε νέα πλακόστρωτη αυλή. Αυτά χρονολογούνται από το 1400-1200 π.Χ.
Κατά τις αρχαιολογικές ανασκαφές ανακαλύφθηκαν σημαντικότατα και σπάνια αρχαία
ευρήματα, όπως τρεις πελώριοι χάλκινοι λέβητες, μοναδικοί στο Αιγαίο Πέλαγος, ένα χάλκινο
ειδώλιο, πινακίδες σε ανακτορική Α μινωική γραφή, πιθάρι με χαραγμένη επιγραφή στη
Γραμμική Α, ρυτό από οψιδιανό, δεξαμενή νερού, τάφοι που ανήκουν στην τελευταία περίοδο
ακμής (1400-1200 π.Χ.) , σφραγίδες και πήλινα αγγεία. Η αρχιτεκτονική των μεγάρων και οι
τοιχογραφίες που βρέθηκαν στην αρχαίαΤύλισο προσιδιάζουν τις αντίστοιχες της Κνωσού. Οι
δύο πόλεις συνδέονταν ιδιαίτερα την περίοδο 1450-1200 π.Χ., όπως φαίνεται από τα
ευρήματα.

5. Σύμφωνα με έναν μύθο ο
γιός του ΜίνωαΤυλίσιος
ήταν ο Βασιλειάς της
ΑρχαίαςΤυλίσου από τον
οποίο προέρχεται και το
ονομά της.ΗΤύλισος
διατηρούσε καλές σχέσεις
με την Κνωσό επειδή ο
Τυλίσιος ήταν ο γιος του
Μίνωα.