Οδηγός αντιρατσιστικής εκπαίδευσης

ÏÄÇÃÏÓ ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇÓ

ÃÉÙÑÃÏÓ ÔÓÉÁÊÁËÏÓ
Ïäçãüò
ÁíôéñáôóéóôéêÞò
Åêðáßäåõóçò

Ðñþôç Ýêäïóç, åêäüóåéò ÅËËÇÍÉÊÁ ÃÑÁÌÌÁÔÁ • ÁèÞíá, 2000
NÝá Ýêäïóç, åêäüóåéò ÅÐÉÊÅÍÔÑÏ Á.Å. • Èåóóáëïíßêç, 2011
Áðáãïñåýåôáé ç áíáäçìïóßåõóç Þ áíáðáñáãùãÞ ôïõ ðáñüíôïò Ýñãïõ óôï óýíïëü ôïõ Þ ôìçìÜôùí ôïõ ìå ïðïéïíäÞðïôå ôñü-ðï,
êáèþò êáé ç ìåôÜöñáóç Þ äéáóêåõÞ ôïõ Þ åêìåôÜëëåõóÞ ôïõ ìå ïðïéïíäÞðïôå ôñüðï áíáðáñáãùãÞò Ýñãïõ ëüãïõ Þ ôÝ-÷íçò,
óýìöùíá ìå ôéò äéáôÜîåéò ôïõ í. 2121/1993 êáé ôçò Äéåèíïýò Óýìâáóçò ÂÝñíçò-Ðáñéóéïý, ðïõ êõñþèçêå ìå ôïí í. 100/1975.
Åðßóçò áðáãïñåýåôáé ç áíáðáñáãùãÞ ôçò óôïé÷åéïèåóßáò, óåëéäïðïßçóçò, åîùöýëëïõ êáé ãåíéêüôåñá ôçò üëçò áéóèçôéêÞò åì-öÜíéóçò
ôïõ âéâëßïõ, ìå öùôïôõðéêÝò, çëåêôñïíéêÝò Þ ïðïéåóäÞðïôå Üëëåò ìåèüäïõò, óýìöùíá ìå ôï Üñèñï 51 ôïõ í. 2121/1993.
© Åêäüóåéò ÅÐÉÊÅÍÔÑÏ Á.Å., 2011 êáé Ãéþñãïò ÔóéÜêáëïò
EðéìÝëåéá Ýêäïóçò: ÄÞìçôñá Áóçìáêïðïýëïõ
Óåëéäïðïßçóç: ×ñÞóôïò ÃêïõíôéíÜêïò
Åêäüóåéò ÅÐÉÊÅÍÔÑÏ Á.Å.
ÁèÞíá: ÊéÜöáò 5 - ÔÊ 10678
ôçë.: 210 3811077 • Fax: 210 3811086
Èåóóáëïíßêç: Êáìâïõíßùí 9 - ÔÊ 54621
ôçë.: 2310 256146 • Fax: 2310 256148
www.epikentro.gr • e-mail: epikentro@epikentro.gr
ISBN: 978-960-458-323-2

ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ
ÐÑÏËÏÃÏÓ
Åìåßò ïé åêðáéäåõôéêïß 11
1. ÅÍÁÓ ÊÏÓÌÏÓ ÓÅ ÊÉÍÇÓÇ Ï ÊÏÓÌÏÓ ÌÁÓ!
Ðñüóöõãåò êáé ìåôáíÜóôåò: Üíèñùðïé óå êáôÜóôáóç
áíÜãêçò 19
Ðñüóöõãåò êáé ìåôáíÜóôåò ìðñïóôÜ
óôï «Öñïýñéï Åõñþðç» 26
Ãéáôß Ýñ÷ïíôáé ïé ìåôáíÜóôåò; 27
Ôï ÷ñïíéêü ìéáò öõãÞò 32
ÌåôáíÜóôåõóç: áíáðüóðáóôï ôìÞìá ôçò áíèñþðéíçò
éóôïñßáò 36
2. Ï ÖÏÂÏÓ ÊÁÔÁÔÑÙÃÅÉ ÔÇÍ ØÕ×Ç
Áõèüñìçôåò áíôéäñÜóåéò áðÝíáíôé óå ìåôáíÜóôåò
êáé ðñüóöõãåò 45
Ç áëëçëåããýç ìåôáôñÝðåôáé óå äõóðéóôßá 47
Ðïéïò êáé ôé êéíäõíåýåé áðü ôïõò ìåôáíÜóôåò; 53
Âñá÷õêýêëùìá óôï íïõ ðïõ êáôáêáßåé ôçí øõ÷Þ 55
3. ÅÉÌÁÓÔÅ ÏÉ ÅËËÇÍÅÓ ÑÁÔÓÉÓÔÅÓ;
«ÎÝíå, ôç ÷þñá ðïõ ìïõ ëåò ôç ãíþñéóá, ôçí åßäá» 61
Äéáêñßóåéò êáé êáôáðßåóç 70
Ôé åßíáé ï ñáôóéóìüò; 74
ÌïñöÝò ôïõ ñáôóéóìïý 76
Ñáôóéóìüò ùò áðïôÝëåóìá ñáôóéóôéêþí áíôéëÞøåùí 76
Ï ñáôóéóìüò áðü éäéïôÝëåéá 78
Ï ñáôóéóìüò ùò áðïôÝëåóìá ìÝôñùí ôçò ðïëéôåßáò 79
ÂáóéêÜ åñùôÞìáôá ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò 82
5

4. Ï ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ ÐËÇÓÉÁÆÅÉ ÔÏ Ó×ÏËÅÉÏ
Ðþò áíôéìåôùðßæïõí ïé åêðáéäåõôéêïß ôçí åìöÜíéóç
ôïõ ñáôóéóìïý óôï ó÷ïëåßï; ¸íáò ìÜ÷éìïò åêðáéäåõôéêüò
áöçãåßôáé 87
ÊïéíùíéïëïãéêÞ èåþñçóç ôùí åìðåéñéþí ôïõ ìÜ÷éìïõ
åêðáéäåõôéêïý 99
5. ÐÁÉ×ÍÉÄÉÁ ÔÏÕ ÍÏÕ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÇ ÐÑÁÃÌÁÔÉÊÏÔÇÔÁ
ÊïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò êáé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò 109
ÌåôáôñïðÞ ôùí êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí óå êïéíùíéêÝò
ïìÜäåò 112
Åðéðôþóåéò ôçò ìåôáôñïðÞò êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí
óå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò 114
6. ÅÌÅÉÓ ÊÁÉ ÏÉ ÁËËÏÉ
Åìåßò êáé «ïé Üëëïé» ùò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò êáé
êïéíùíéêÝò ïìÜäåò 121
Ðïéïé Üíèñùðïé åßíáé «äéêïß ìáò»; 125
Óå ðïéï ðåñéâÜëëïí íéþèïõìå Üíåôá; 128
Ó÷Ýóåéò ôçò «äéêÞò ìáò ïìÜäáò» ìå ôéò «ïìÜäåò Üëëùí» 131
7. ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÊÁÉ ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ
ÐñïêáôáëÞøåéò óôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ 137
ÐñïêáôáëÞøåéò ùò ðñüâëçìá 140
ÊáôçãïñéïðïéÞóåéò, ïìáäïðïéÞóåéò, åèíéêÝò
ðñïêáôáëÞøåéò 144
Ìç÷áíéóìïß äéáìüñöùóçò ðñïêáôáëÞøåùí 147
ÅèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò êáé ñáôóéóìüò 151
ÁíåêôéêÞ óõìðåñéöïñÜ êáé ðñïêáôáëÞøåéò 155
ÐñïêáôáëÞøåéò ùò ðñïúüí êïéíùíéêþí äéáêñßóåùí 159
Ðþò åßíáé äõíáôüí íá äéáôçñåßôáé ï ñáôóéóìüò; 163
ÅèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò êáé ãíùóôéêÞ áíÜðôõîç 165
6

Ï ñáôóéóìüò áðåéëåß ôïõò äçìïêñáôéêïýò èåóìïýò 167
Ñáôóéóìüò êáé áêñïäåîéÝò ïìÜäåò 170
8. ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇ ÄÉÁÓÔÁÓÇ ÓÔÁ ÌÁÈÇÌÁÔÁ
ÔÏÕ Ó×ÏËÅÉÏÕ
ÁíáëõôéêÜ ðñïãñÜììáôá êáé áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç 177
Âéïëïãßá 182
Áñ÷Ýò Ðåñéâáëëïíôéêþí Åðéóôçìþí êáé Ãåùãñáößá 196
èñçóêåõôéêÜ 197
ÌáèÞìáôá Êïéíùíéêþí Åðéóôçìþí 208
ÌáèÞìáôá ÎÝíùí Ãëùóóþí 209
Ëïãïôå÷íßá 212
Éóôïñßá 215
ÌáèçìáôéêÜ 218
9. ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÅÓ ÐÁÑÅÌÂÁÓÅÉÓ
Ó÷åäéáóìüò åêðáéäåõôéêþí ðáñåìâÜóåùí 225
Ôïìåßò åêðáéäåõôéêÞò ðáñÝìâáóçò 227
Ó÷åäéáóìüò ðáñåìâÜóåùí óôï èÝìá «ÌåôáíÜóôåõóç,
ðñïóöõãéÜ, óôÜóåéò áðÝíáíôé óå ìåôáíÜóôåò
êáé ðñüóöõãåò» 229
Ó÷åäéáóìüò ðáñåìâÜóåùí óôï èÝìá «Åßíáé åðéêßíäõíïé
ïé ìåôáíÜóôåò êáé ïé ðñüóöõãåò;» 280
Ó÷åäéáóìüò ðáñåìâÜóåùí óôï èÝìá
«"Åìåßò" êáé ïé "¢ëëïé"» 300
Ó÷åäéáóìüò ðáñåìâÜóåùí óôï èÝìá «ÐñïêáôáëÞøåéò
êáé ñáôóéóìüò – äñáóôçñéüôçôåò åèíéêéóôéêþí ïìÜäùí» 308
ÅÐÉËÏÃÏÓ 328
7

11
ÅÌÅÉÓ ÏÉ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÉ
Åìåßò, ïé åêðáéäåõôéêïß, æïýìå óõìðõêíùìÝíåò üëåò ôéò áíôéöÜ-óåéò,
ôéò áíôéèÝóåéò, ôéò óõãêñïýóåéò êáé ôá ðáñÜäïîá áõôïý ôïõ
êüóìïõ. Ïëüêëçñïõ ôïõ êüóìïõ –ôùí äéóåêáôïììõñßùí áíèñþ-ðùí
êáé ôùí åêáôïíôÜäùí ÷ùñþí.
Æïýìå Ýíôïíá ôá ðñïâëÞìáôá üëïõ ôïõ êüóìïõ êáé áðü ðïëý
íùñßò áéóèáíüìáóôå ôéò óçìáíôéêÝò êïéíùíéêÝò êáé ðïëéôéêÝò áë-ëáãÝò
ðïõ ãåííéïýíôáé óôéò êïéíùíßåò ôùí ëáþí. Áõôü äéüôé ôï ó÷ï-ëåßï
–éäéáßôåñá ôï äçìüóéï ó÷ïëåßï– áðïôåëåß êáèñÝöôç üëùí ôùí
óçìáíôéêþí åîåëßîåùí. Åßôå ôï èÝëïõìå åßôå ü÷é.
Ç ðïñåßá ôçò áíèñùðüôçôáò åßíáé áðïôÝëåóìá ðïëëþí ðáñá-ãüíôùí,
ïé ïðïßïé äñïõí –Ýôóé öáßíåôáé– ìáêñéÜ êáé áíåîÜñôçôá á-ðü
åìÜò. Óå åìÜò üìùò åíáðüêåéôáé íá áðïöáóßóïõìå ãéá ôï ñüëï
ôïõ ó÷ïëåßïõ óå áõôÞ ôçí ðïñåßá: èá åßíáé Ýíáò èåóìüò ðïõ áíá-ðáñÜãåé
ôá ðñïâëÞìáôá ôùí áíèñþðùí Þ èá åßíáé Ýíáò ÷þñïò å-ðßëõóçò
ôùí ðñïâëçìÜôùí; Ôï åñþôçìá áõôü ôßèåôáé áðü ôçí êïé-íùíßá.
Ç áðÜíôçóç áíÞêåé óå åìÜò, ôïõò/ôéò åêðáéäåõôéêïýò. Óôá
ëüãéá ç èåôéêÞ áðÜíôçóç åßíáé åýêïëç. Óôçí ðñÜîç, ãéá íá åßíáé ôï
ó÷ïëåßï ÷þñïò åðßëõóçò ôùí äýóêïëùí ðñïâëçìÜôùí ðïõ áíôé-ìåôùðßæåé
ç áíèñùðüôçôá, åßíáé áðáñáßôçôç ç ýðáñîç êÜðïéùí
óõíèçêþí.
ÁõôÝò åßíáé, êõñßùò:
• Ç éêáíüôçôá ôùí åêðáéäåõôéêþí íá áíôéëáìâÜíïíôáé Ýãêáéñá
ôï ìÝãåèïò ôùí êïéíùíéêþí ðñïâëçìÜôùí êáé ôï ñüëï ðïõ ìðï-ñåß
íá äéáäñáìáôßóåé ôï ó÷ïëåßï óôçí åðßëõóÞ ôïõò.
• Ç ýðáñîç êáôÜëëçëçò äéäáêôéêÞò ôå÷íïãíùóßáò êáé ç êáôï÷Þ
ôçò áðü ôïõò /ôéò åêðáéäåõôéêïýò.
Ôç äçìéïõñãßá áõôþí ôùí óõíèçêþí åðéäéþêïõìå ìå ôïí Ïäç-ãü
ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò. ÈÝëïõìå, äçëáäÞ, ïé åêðáéäåõ-

ÔÓÉÁÊÁËÏÓ ÏÄÇÃÏÓ ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇÓ
ôéêïß íá áíôéëçöèïýí ôï ìÝãåèïò êáé ôï åßäïò ôùí ðñïâëçìÜôùí
ðïõ óõíåðÜãåôáé ç åìöÜíéóç ôïõ ñáôóéóìïý êáé íá áðïêôÞóïõí
ôçí áðáñáßôçôç ôå÷íïãíùóßá ãéá ôçí áíôéìåôþðéóÞ ôïõ.
Ãíùñßæïõìå ôïõò åíäïéáóìïýò ðïõ Ý÷ïõí ïé ìÜ÷éìïé åêðáéäåõ-ôéêïß
áðÝíáíôé óå ôÝôïéá åã÷åéñÞìáôá. Åíäïéáóìïýò ïé ïðïßïé ðçãÜ-æïõí
áðü ôï ãåãïíüò üôé, êÜèå öïñÜ ðïõ åìöáíßæåôáé Ýíá êïéíùíé-êü
ðñüâëçìá, áðïäßäïíôáé åõèýíåò óôïõò åêðáéäåõôéêïýò ãéá ôçí
åìöÜíéóÞ ôïõ –ìå ôï ñçôïñéêü åñþôçìá: «Ôé êÜíåé ôï ó÷ïëåßï;».
¸ôóé, åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêÞ ç ðáñáêÜôù áõèüñìçôç äÞëùóç å-íüò
åêðáéäåõôéêïý, ï ïðïßïò êëÞèçêå íá óõíåñãáóôåß óå Ýíá ðñü-ãñáììá
áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò: «Åìåßò ðáéäåõüìáóôå íá
ìÜèïõìå ðÝíôå ðñÜãìáôá ó’ áõôÜ ôá ðáéäéÜ, íá ìðïñïýí ôïõëÜ÷é-óôïí
íá äéáâÜæïõí êáé íá ìéëÜíå åëëçíéêÜ, êé Ýñ÷åóôå ôþñá åóåßò
íá ìáò ìéëÞóåôå ãéá ñáôóéóìü êáé Üëëåò èåùñßåò. ÅëÜôå ìÝóá óôçí
ôÜîç, íá äåßôå ôçí ðñáãìáôéêüôçôá».
¸÷åé äßêéï. Ðñïöáíþò, äåí åßíáé äéêÞ ìáò åõèýíç ç åðßëõóç
êÜèå íÝïõ êïéíùíéêïý ðñïâëÞìáôïò.
Óôç óõãêåêñéìÝíç ðåñßðôùóç, üìùò, äåí Ý÷ïõìå ôçí ðïëõôÝ-ëåéá
íá åðéëÝîïõìå ôç óôÜóç ôïõ áðëïý ðáñáôçñçôÞ. Äéüôé, åÜí
äåí êáôáðïëåìÞóïõìå ôï ñáôóéóìü, äåí èá ìðïñÝóïõìå ôåëéêÜ
ïýôå «ôá ðÝíôå ðñÜãìáôá» íá äéäÜîïõìå ìå åðéôõ÷ßá óôá ðáéäéÜ
ðïõ ãßíïíôáé èýìáôá ôïõ ñáôóéóìïý ïýôå íá åðéôý÷ïõìå ôïõò âá-óéêïýò
áíèñùðéóôéêïýò óôü÷ïõò ôçò åêðáßäåõóçò ãéá üëá ôá ðáé-äéÜ.
ÁõôÞ åßíáé ç ðñáãìáôéêüôçôá, üðùò äéáðéóôþíïõí êáèçìåñéíÜ
ðïëëïß åêðáéäåõôéêïß.
Ï Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò óõíôÜ÷èçêå ìåôÜ áðü
ðïëëÝò óõæçôÞóåéò, óôéò ïðïßåò óõììåôåß÷áí åêðáéäåõôéêïß áðü ü-ëåò
ôéò âáèìßäåò ôçò åêðáßäåõóçò êáé áðü ðïëëÝò ðåñéï÷Ýò ôçò
÷þñáò. ÅìðåñéÝ÷åé:
• Ðëçñïöïñßåò ãéá ôï öáéíüìåíï ôïõ ñáôóéóìïý, ôùí ïðïßùí ç
ãíþóç èåùñÞèçêå áðáñáßôçôç ãéá ôçí åéóáãùãÞ ôçò áíôéñá-ÃÉÙÑÃÏÓ
12

ôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò óôç ó÷ïëéêÞ ðñÜîç.
• Ìéá èåþñçóç ôùí ìáèçìÜôùí êáé ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììá-ôïò
áðü ôç óêïðéÜ ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò.
• ÏñéóìÝíá åíäåéêôéêÜ ðáñáäåßãìáôá åöáñìïãÞò ôçò áíôéñáôóé-óôéêÞò
åêðáßäåõóçò óå äéÜöïñá ìáèÞìáôá êáé óå äéÜöïñåò
ôÜîåéò.
Ôï êÜèå ðåäßï ìðïñåß íá äéáâáóôåß êáé íá ÷ñçóéìïðïéçèåß áõ-ôïôåëþò.
Ùóôüóï, åßíáé ðñïôéìüôåñï ïé åêðáéäåõôéêïß ðïõ äåí Ý÷ïõí á-ó÷ïëçèåß
ìÝ÷ñé óÞìåñá ìå ôï èÝìá ôïõ ñáôóéóìïý íá áêïëïõèÞ-óïõí
ôç ëïãéêÞ ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò: íá îå-êéíÞóïõí
áðü ôçí ðáñáôÞñçóç ôùí óõãêåêñéìÝíùí áíèñþðùí êáé
ôùí ðñïâëçìÜôùí ôïõò, íá ðñï÷ùñÞóïõí óôç èåùñçôéêÞ ðñïóÝã-ãéóç
êáé åñìçíåßá ôïõ ñáôóéóìïý êáé ôùí öáéíïìÝíùí ðïõ óõíäÝ-ïíôáé
ìå áõôüí êáé, ôÝëïò, íá åãêýøïõí óôçí ðñÜîç ôçò áíôéñá-ôóéóôéêÞò
åêðáßäåõóçò.
Ãéá ôçí êáôáíüçóç êáé ôç ÷ñÞóç ôïõ äåí åßíáé áðáñáßôçôá Üë-ëá
âïçèÞìáôá. Ï Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò åßíáé Ýíá âé-âëßï
÷ùñßò âéâëéïãñáöéêÝò ðáñáðïìðÝò êáé äåí ðñïûðïèÝôåé éäéáß-ôåñåò
ãíþóåéò ãéá ôçí êáôáíüçóÞ ôïõ. ÅðéðëÝïí, åßíáé Ýíá âéâëßï ìå
äéäáêôéêÝò ðñïôÜóåéò ïé ïðïßåò óôïí ôïìÝá ôùí äéäáêôéêþí ìÝóùí
äåí áðáéôïýí éäéáßôåñá âïçèÞìáôá êáé óôïí ôïìÝá ôùí ìåèüäùí
äåí áðáéôïýí áðü êáíÝíáí êáé êáìßá åêðáéäåõôéêü íá áðáñíçèïýí
ôïí åáõôü ôïõò.
¼óïé êáé üóåò óõììåôåß÷áí óôçí ðñïåôïéìáóßá ôïõ Ïäçãïý Á-íôéñáôóéóôéêÞò
Åêðáßäåõóçò, ùò ìÜ÷éìïé åêðáéäåõôéêïß, äéáâåâáé-þíïõí
üôé ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç, áðü ôç öýóç ôçò, åßíáé
äõíáôüí íá åíóùìáôùèåß óå êÜèå ãíùóôéêü áíôéêåßìåíï êáé óå êÜ-èå
ôñüðï äéäáóêáëßáò. Áðïôåëåß, óõíåðþò, áðïêëåéóôéêÞ åðéëïãÞ
ôùí åêðáéäåõôéêþí ôï íá ôçí åíóùìáôþóïõí óôïí ðñïóùðéêü ôïõò
ôñüðï äéäáóêáëßáò êáé óôïí ôïìÝá ôçò äéäáêôéêÞò åõèýíçò ôïõò.
Ï Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò äåí áðïôåëåß ðñüãñáì-
13
ÐÑÏËÏÃÏÓ ÅÌÅÉÓ ÏÉ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÉ

ÃÉÙÑÃÏÓ ÔÓÉÁÊÁËÏÓ ÏÄÇÃÏÓ ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇÓ
ìá ãéá Ýíá óõíïëéêü –êáé áðïëýôùò áíáãêáßï– áíôéñáôóéóôéêü ðñï-óáíáôïëéóìü
ôïõ åëëçíéêïý åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò. ¸íáò ôÝ-ôïéïò
ðñïóáíáôïëéóìüò óçìáßíåé, êõñßùò, âáèéÜ ìåôáññýèìéóç
ôïõ åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò ìå óôü÷ï ôçí åîáóöÜëéóç ó÷ïëé-êÞò
åðéôõ÷ßáò ãéá üëá ôá ðáéäéÜ –áíåîáñôÞôùò ôçò êáôáãùãÞò,
ôçò ãëþóóáò, ôïõ èñçóêåýìáôïò, ôïõ ðïëéôéóìïý, ôçò êïéíùíéêÞò
èÝóçò êáé ôïõ íïìéêïý êáèåóôþôïò ôùí ãïíéþí ôïõò.
Ï Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò ðåñéïñßæåôáé óå ìßá ü-øç
ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò: óôçí áãùãÞ êáé óôçí åêðáß-äåõóç
ôùí ðáéäéþí ôçò ðëåéïíüôçôáò, ìå óôü÷ï ôçí ðñïóôáóßá
ôïõò Þ êáé ôçí áðáëëáãÞ ôïõò áðü áíôéëÞøåéò êáé óôÜóåéò ðïõ ï-äçãïýí
óå ñáôóéóôéêÝò óõìðåñéöïñÝò,
Ï Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò óõíôÜ÷èçêå óôï ðëáß-óéï
ôïõ Åõñùðáúêïý ¸ôïõò êáôÜ ôïõ Ñáôóéóìïý (1997) ãéá ôï ÊÝ-íôñï
Ìåëåôþí êáé Ôåêìçñßùóçò (ÊÅÌÅÔÅ) ôçò ÏËÌÅ êáé åíéó÷ý-èçêå
áðü ôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç êáé ôï Õðïõñãåßï ÅèíéêÞò Ðáé-äåßáò
êáé ÈñçóêåõìÜôùí.
Ãéá íá êáèïñéóôïýí ôï ðåñéå÷üìåíï êáé ç ìïñöÞ ôïõ ïñãáíþ-èçêáí
áðü ôï ÊÝíôñï Ìåëåôþí êáé Ôåêìçñßùóçò (ÊÅÌÅÔÅ) ôçò
ÏËÌÅ ðïëëÝò óõíåäñéÜóåéò, óôéò ïðïßåò ðÞñáí ìÝñïò åêðáéäåõ-ôéêïß
áðü üëåò ôéò âáèìßäåò ôçò åêðáßäåõóçò.
Áðü ôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç óõììåôåß÷áí ïé åêðáéäåõ-ôéêïß:
Çñþ ÁñãõñÜêç, ÊõñéáêÞ Âëçóßäïõ, Ìáôïýëá Âüôóç, Áëå-îÜíäñá
ÃáñìðÞ, Íôßíá Êïýêïõ, Âáóßëçò Ëïõæéþôçò, ÅéñÞíç Ìï-ó÷ïíÜ,
ÂÜíôá Ðéáäßôïõ, ÅëÝíç ÑÞãïõ-Óõñßãïõ êáé Ðáýëïò ×áñá-ìÞò,
êáèþò êáé ï êïéíùíéïëüãïò Óôáýñïò Êáôóïýñáò.
Áðü ôçí ðñùôïâÜèìéá åêðáßäåõóç óõììåôåß÷áí ïé åêðáéäåõôé-êïß:
ÂÜíá ÂïõñôóÜêç, Äéïíýóçò Äéáìáíôüðïõëïò, Ðáýëïò Éùóçöß-äçò,
Êùíóôáíôßíïò Êùíóôáíôßíïõ, ×áñÜëáìðïò Ìáõñßäçò, Ñïý-ëá
ÌõëùíÜ, Êáôåñßíá Ðáðáãåùñãßïõ, ÅëéóÜâåô ÔÜñç êáé Ìáñßá
×áôæçèåïäùñßäïõ.
14

Áðü ôï Öüñïõì ôùí Ìåôáíáóôþí óõììåôåß÷å ï Helmy Magdy.
Ìå ôçí ïìÜäá ôùí åêðáéäåõôéêþí ôçò ðñùôïâÜèìéáò åêðáßäåõ-óçò
óôç Èåóóáëïíßêç åñãÜóôçêå ðïëëïýò ìÞíåò ç êáèçãÞôñéá
ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ ôïõ Kent (ÇÐÁ) Elisabeth Swadener.
ÓõíåñãÜóôçêáí, åðßóçò, ç áíáðëçñþôñéá êáèçãÞôñéá Ä. Êï-ãêßäïõ,
ç áíáðëçñþôñéá êáèçãÞôñéá Å. ÔñÝóóïõ-Öáôïýñïõ êáé
ç ëÝêôïñáò ×. Ìçôáêßäïõ, üëåò áðü ôï Ðáéäáãùãéêü ÔìÞìá Äç-ìïôéêÞò
Åêðáßäåõóçò ôïõ Áñéóôïôåëåßïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Èåóóá-ëïíßêçò.
¼ëïé êáé üëåò åßíáé åêðáéäåõôéêïß ðïõ áó÷ïëïýíôáé ìå èÝìáôá
áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò êáé Ý÷ïõí óõëëÝîåé ðïëëÝò åìðåéñß-åò
–èåôéêÝò êáé áñíçôéêÝò. ÁõôÝò ôéò åìðåéñßåò Ýöåñáí óôéò óõíå-äñéÜóåéò,
ìáæß ìå Üöèïíï äéäáêôéêü õëéêü êáé ðïëëÜ ó÷Ýäéá ìáèç-ìÜôùí
ôá ïðïßá åß÷áí åöáñìüóåé óôéò ôÜîåéò ôïõò.
Ïé ðñïâëçìáôéóìïß ôïõò áðïôõðþíïíôáé óôï ðåñéå÷üìåíï êáé
óôç ìïñöÞ ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò. Ãéá ôï ëü-ãï
áõôü ôï ðáñüí âéâëßï åßíáé Ýíáò ïäçãüò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáß-äåõóçò
«áðü åêðáéäåõôéêïýò ãéá åêðáéäåõôéêïýò».
Ãéþñãïò ÔóéÜêáëïò
15
ÐÑÏËÏÃÏÓ ÅÌÅÉÓ ÏÉ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÉ

1ENAÓ ÊÏÓÌÏÓ ÓÅ ÊÉÍÇÓÇ - Ï ÊÏÓÌÏÓ ÌÁÓ

19
ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ ÊÁÉ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ:
ÁÍÈÑÙÐÏÉ ÓÅ ÊÁÔÁÓÔÁÓÇ ÁÍÁÃÊÇÓ
ÌÝ÷ñé íá ïëïêëçñþóïõìå ôçí áíÜãíùóç áõôïý ôïõ êåöáëáßïõ,
ìõñéÜäåò Üíèñùðïé óå ðïëëÜ ìÝñç ôïõ êüóìïõ èá Ý÷ïõí äéáíý-óåé
óõíïëéêÜ ÷éëéÜäåò ÷éëéüìåôñá óå ìéá ðïñåßá áíáæÞôçóçò ìéáò
êáéíïýñéáò ðáôñßäáò. Ïñèüôåñá: èá Ý÷ïõí äéáíýóåé óõíïëéêÜ ÷éëéÜ-äåò
÷éëéüìåôñá óå áíáæÞôçóç åíüò ôüðïõ êáôáöõãßïõ, üðïõ åëðß-æïõí
íá âñïõí óôïé÷åéþäåéò äõíáôüôçôåò åðéâßùóçò· äéùãìÝíïé á-ðü
áðÜíèñùðåò äéêôáôïñßåò, áíåëÝçôåò êáé áôÝñìïíåò ðïëåìéêÝò
óõññÜîåéò êáé, êõñßùò, êáôáäéùêüìåíïé áðü ôç öôþ÷åéá êáé, óõ-÷íÜ,
áðü ôçí áìåßëéêôç ðåßíá.
Ïé ðåñéóóüôåñïé –óôçí ðëåéïíüôçôÜ ôïõò ãõíáßêåò êáé ìéêñÜ
ðáéäéÜ– èá óõíáíôÞóïõí êÜðïéá óôéãìÞ óôçí ðïñåßá ôïõò Ýíáí êá-ôáõëéóìü
ðñïóöýãùí, üðïõ óå óõíèÞêåò õðåñðëçèõóìïý èá äé-åêäéêÞóïõí
ëßãá ôñüöéìá, ëßãï ðüóéìï íåñü êáé óôïé÷åéþäç áíèñþ-ðéíç
áîéïðñÝðåéá. Ìå ôá åöüäéá áõôÜ èá áñ÷ßóïõí îáíÜ íá ïíåé-ñåýïíôáé
Ýíá íÝï ôüðï ðñïïñéóìïý, åëðßæïíôáò üôé åêåß èá ìðï-ñÝóïõí
ïñéóôéêÜ íá æÞóïõí óáí Üíèñùðïé.
¢ëëïé èá áíáæçôÞóïõí ìéá êáëýôåñç ôý÷ç óôéò ìåãÜëåò ðüëåéò
ôçò ðáôñßäáò ôïõò. Óôéò ðåñéóóüôåñåò ðåñéðôþóåéò, üìùò, äåí èá
âñïõí êáôáöýãéï, áëëÜ èá âéþóïõí ìå ïäõíçñü ôñüðï êáôáóôÜ-óåéò
áðüëõôçò áíÝ÷åéáò, åãêëçìáôéêüôçôáò êáé êïéíùíéêÞò åãêá-ôÜëåéøçò.
ÏõóéáóôéêÜ, èá âéþóïõí êáôáóôÜóåéò ðïõ áðïôåëïýí
ôïí êáíüíá óôá ãêÝôï ôùí ìåãÜëùí ðüëåùí, éäéáßôåñá óôéò öôù-÷Ýò
÷þñåò ôïõ ëåãüìåíïõ «Ôñßôïõ Êüóìïõ» êáé ôçò ÁíáôïëéêÞò
Åõñþðçò.
ÏñéóìÝíïé áðü åêåßíïõò ðïõ äåí Ý÷ïõí ÷Üóåé åíôåëþò ôçí å-ìðéóôïóýíç
óôïí åáõôü ôïõò êáé óôïí êüóìï èá ðñïóðáèÞóïõí
íá Ýëèïõí êïíôÜ ìáò –óôçí Åõñþðç. Ðñüêåéôáé ãéá Ýíá ìéêñü ðï-

óïóôü áðü ôï óýíïëï áõôþí ðïõ áíáæçôïýí ìéá íÝá –óõíÞèùò
ðñüóêáéñç– ðáôñßäá. Åßíáé Ýíá ìéêñü ðïóïóôü ôïõ óõíüëïõ ôùí
ðñïóöýãùí, áëëÜ ü÷é åõêáôáöñüíçôï óå áðüëõôïõò áñéèìïýò:
ìåñéêÜ åêáôïììýñéá áíèñþðùí ðïõ ïíåéñåýïíôáé ìéá æùÞ óôçí Åõ-ñùðáúêÞ
¸íùóç êáé ðñïóðáèïýí íá ðñáãìáôïðïéÞóïõí ôï üíåéñü
ôïõò äéáêéíäõíåýïíôáò ãéá ôï óêïðü áõôü áêüìç êáé ôçí ßäéá ôïõò
ôç æùÞ.
¸ôóé, êáèçìåñéíÜ, ÷éëéÜäåò Üíèñùðïé ðñïóðáèïýí íá äéáâïýí
ðáñÜíïìá ôá óýíïñá ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò.
• Åêåß ðïõ ç ÁöñéêÞ óõíáíôÜ ôçí Åõñþðç –óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Ãé-âñáëôÜñ–
êÜèå âñÜäõ ðëåïýìåíá ìå ðñüóöõãåò, êõñßùò áðü
ôéò ÷þñåò ôçò Âüñåéáò êáé ôçò ÄõôéêÞò ÁöñéêÞò, ðñïóåããßæïõí
ôéò éóðáíéêÝò áêôÝò.
Ðïëëïß óõëëáìâÜíïíôáé êáé óôÝëíïíôáé ðßóù. ¢ëëïé äåí öôÜ-íïõí
ðïôÝ óôçí áêôÞ –ïé éóðáíéêÝò áíèñùðéóôéêÝò ïñãáíþóåéò õ-ðïëïãßæïõí
üôé óôç äåêáåôßá ôïõ 1990 ðåñéóóüôåñïé áðü 4.000 ëá-èñïìåôáíÜóôåò
ðíßãçêáí óôá óôåíÜ ôïõ ÃéâñáëôÜñ.
Äåí åßíáé, üìùò, ëßãïé áõôïß ðïõ ôá êáôáöÝñíïõí êáé ðñïóðá-èïýí
íá ÷ôßóïõí ìéá êáéíïýñéá æùÞ êõñßùò óôçí Éóðáíßá, óôçí Ðïñ-ôïãáëßá,
óôç Ãáëëßá êáé óôçí Éôáëßá. Êé üóïé áðÝôõ÷áí óôçí ðñþ-ôç
ôïõò ðñïóðÜèåéá åðé÷åéñïýí îáíÜ, åëðßæïíôáò üôé èá Ý÷ïõí êá-ëýôåñç
ôý÷ç.
• Ôï ßäéï óõìâáßíåé óôá áíáôïëéêÜ óýíïñá ôçò Ãåñìáíßáò êáé ôçò
Áõóôñßáò. Áí êáé ôá óýíïñá áõôÜ åëÝã÷ïíôáé ìå ôéò ðéï óýã-÷ñïíåò
ìåèüäïõò ôçò ôå÷íïëïãßáò, ÷éëéÜäåò Üíèñùðïé ôá äéá-âáßíïõí
êÜèå ÷ñüíï. Êáé óõíáíôéïýíôáé óôéò ðüëåéò áõôþí ôùí
÷ùñþí ìå ôïõò Üëëïõò ìåôáíÜóôåò ðïõ êáôÜöåñáí íá ðåñÜ-óïõí
ôïõò åëÝã÷ïõò ôùí áåñïäñïìßùí êáé ôùí óõíïñéáêþí
óôáèìþí. Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé, êáôÜ ôçí ôåëåõôáßá äåêáå-ôßá,
ìåñéêÝò åêáôïíôÜäåò ÷éëéÜäåò Üôïìá åôçóßùò êÜíïõí áß-ôçóç
óôç Ãåñìáíßá ãéá ÷ïñÞãçóç ðïëéôéêïý áóýëïõ. Êáé óõ-÷íÜ,
üôáí ôï øý÷ïò õðåñâáßíåé ôá óõíçèéóìÝíá åðßðåäá, íå-ÃÉÙÑÃÏÓ
20

êñïß áðü ôï êñýï ìåôáíÜóôåò ìÝóá óôï Ýäáöïò ôçò Ãåñìáíß-áò
áðïäåéêíýïõí üôé êáé ôá ðéï êáëÜ öõëáãìÝíá óýíïñá äåí
ìðïñïýí íá áðïôåëÝóïõí åñìçôéêÜ êëåéóôü ôåß÷ïò ãéá üóïõò
ìåôáíáóôåýïõí áðü áíÜãêç. ¢ëëùóôå, áõôü åßíáé ãíùóôü áðü
üóá óõìâáßíïõí åäþ êáé äåêáåôßåò óôá óýíïñá ôùí ÇÐÁ ìå
ôï Ìåîéêü.
• Ôá óýíïñá ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò äéáâáßíïõí åðßóçò ìåñé-êÝò
÷éëéÜäåò Üíèñùðïé åêåß üðïõ ç ÅëëÜäá óõíáíôéÝôáé ìå ôçí
Áóßá êáé ôéò ÷þñåò ôïõ ðñþçí áíáôïëéêïåõñùðáúêïý óõíáóðé-óìïý.
Åßíáé, óõíÞèùò, ôñáãéêÜ ôá ðåñéóôáôéêÜ åêåßíá ðïõ ìáò
áðïêáëýðôïõí êáé ìáò õðåíèõìßæïõí ôï ãåãïíüò: èÜíáôïé óôá
íáñêïðÝäéá êáé ðíéãìïß óôá íåñÜ ôïõ ¸âñïõ, íáõÜãéá óáðéïêÜ-ñáâùí
óôï Áéãáßï, ôñáãéêÝò áðþëåéåò áíèñþðéíùí æùþí óôá
÷éïíéóìÝíá âïõíÜ ôçò Çðåßñïõ êáé ôçò ÄõôéêÞò Ìáêåäïíßáò. Ç
êáôáãñáöÞ (âë. ðßíáêåò ðáñáêÜôù) ôùí èõìÜôùí óôá íáñêï-ðÝäéá
êáé óôá íåñÜ ôïõ ¸âñïõ êáé ôïõ Áéãáßïõ, áí êáé åëëéðÞò,
äåß÷íåé ôï ìÝãåèïò ôïõ äñÜìáôïò ðïõ åêôõëßóóåôáé áðü ôçí
Üëëç ðëåõñÜ ôùí óõíüñùí ìáò.
21
ÊÅÖÁËÁÉÏ 1 ÅÍÁÓ ÊÏÓÌÏÓ ÓÅ ÊÉÍÇÓÇ - Ï ÊÏÓÌÏÓ ÌÁÓ

24
ÌåôáíÜóôåò-èýìáôá óå íáñêïðÝäéá ôçò ÅëëÜäáò (1993-1999)
Çìåñïìçíßá Ðåñéï÷Þ Íåêñïß Ôñáõìáôßåò
29-8-1993 ÊáóôáíéÝò 1 áðü ôçí Ôïõñêßá
12-3-1994 ÍÝá Âýóóá 3 áðü ôç Ñïõìáíßá 1 áðü ôç Ñïõìáíßá
7-5-1994 ÍÝá Âýóóá 2 áðü ôç Ñïõìáíßá 2 áðü ôç Ñïõìáíßá
4-6-1994 ÊáóôáíéÝò 4 áðü ôç Ëåõêïñùóßá
29-6-1994 ÊáóôáíéÝò 3 áðü ôçí Áëãåñßá
30-12-1994 ÊáóôáíéÝò 2 áðü ôç ÑïõÜíôá 2 áðü ôç ÑïõÜíôá
13-9-1995 ÊáóôáíéÝò 4 áðü ôï ÐáêéóôÜí 2 áðü ôï ÐáêéóôÜí
30-6-1996 ÊïñíïöùëéÜ 4 áðü ôï ÉñÜê 1 áðü ôï ÉñÜê
10-9-1996 ÍÝá Âýóóá 2 áðü ôï ÉñÜí 2 áðü ôï ÉñÜí
4-11-1996 ÍÝá Âýóóá 2 áðü ôçí Ôïõñêßá
13-9-1997 ÍÝá Âýóóá 2 áðü ôï ÉñÜê 11 áðü ôï ÉñÜê
1 áðü ôï Ìáñüêï
10-4-1998 ÊáóôáíéÝò 2 áðü ôï Ìáñüêï
26-8-1999 ÍÝá Âýóóá 2 áðü ôï ÉñÜí
1 Üãíùóôïò
31-10-1999 ÃåìéóôÞ (ÊÞðïé) 6 áðü ôï ÉñÜê 15 áðü ôï ÉñÜê
ÓÕÍÏËÏ 35 42
(Óõíäõáóìüò óôïé÷åßùí áðü ôéò åöçìåñßäåò ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ,
ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ êáé ÔÁ ÍÅÁ)

Ç åèíéêüôçôá ôùí èõìÜôùí öáíåñþíåé ôï ìÝãåèïò ôçò áðåëðé-óßáò
ðïõ Ý÷åé áðëùèåß óôïí êüóìï êáé ôï ðüóï êïéíü åßíáé ôï ü-íåéñï
ôùí áðåëðéóìÝíùí ïðïéáóäÞðïôå êáôáãùãÞò. Ðáêéóôáíïß,
Éíäïß, Éñáêéíïß, Êïýñäïé, Áëâáíïß, ÑïõìÜíïé, Ãåùñãéáíïß, Âïýëãá-ñïé,
Ñþóïé, ÃêáíÝæïé, ÖéëéððéíÝæïé áíáæçôïýí óôçí ÅëëÜäá ìéá êáé-íïýñéá,
Ýóôù ðñïóùñéíÞ, ðáôñßäá. Óôçí ÅëëÜäá! Óôç ÷þñá ç ï-ðïßá
êáôÜ ôéò ðñïçãïýìåíåò äåêáåôßåò Ýóôåéëå åêáôïììýñéá ìå-ôáíÜóôåò
óå üëá ôá ìÝñç ôïõ êüóìïõ êáé ç ïðïßá óå ìåãÜëï âáè-ìü
äçìéïýñãçóå ôç óçìåñéíÞ åõçìåñßá ôçò ÷Üñç óôá åìâÜóìáôá
ôùí ìåôáíáóôþí ôçò.
25
Íåêñïß ìåôáíÜóôåò óôï Áéãáßï êáé óôïí ¸âñï (1992-1998)
¸ôïò Ðåñéï÷Þ Íåêñïß Áéôßá
1992 ×ßïò 30 Êïýñäïé áðü ÁíáôñïðÞ ëÝìâïõ
ôï ÉñÜê
1994 ØÝñéìïò 30 Êïýñäïé áðü ÁíáôñïðÞ ëÝìâïõ
ôï ÉñÜê
1995 Êùò 1 ãõíáßêá ìå ôá Ôïõò Ýñéîáí óôç
2 ôçò ðáéäéÜ èÜëáóóá
1996 Ìýêïíïò 2 Éñáêéíïß Ôïõò Ýñéîáí óôç
èÜëáóóá
1997 Êáóôåëüñéæï 11 Éñáêéíïß ÂãÞêáí êïëõìðþíôáò
1998 Íßóõñïò 12 Éñáêéíïß Âýèéóç èáëáìçãïý
1998 ¸âñïò 10 Éñáêéíïß ÁíáôñïðÞ ëÝìâïõ
ÓÕÍÏËÏ 106
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ, 3 Íïåìâñßïõ 1999)

ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ ÊÁÉ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ
ÌÐÑÏÓÔÁ ÓÔÏ «ÖÑÏÕÑÉÏ ÅÕÑÙÐÇ»
Ïé áðåëðéóìÝíïé ôïõ êüóìïõ ìå ôï üíåéñï ìéáò íÝáò ðáôñßäáò óõ-íáíôïýí
óôçí Åõñþðç ôåß÷ç ðïõ öáßíåôáé íá åßíáé ðåñáôÜ ÷ùñßò
ðåñéïñéóìïýò ãéá ôá åìðïñåýìáôá áëëÜ ü÷é ðÜíôá ãéá ôïõò áí-èñþðïõò
–ìüíï ëßãïé êáé åêëåêôïß åßíáé åêåßíïé ðïõ Ý÷ïõí äéêáßù-ìá
íá ôá äéáâïýí. Óôïõò ëßãïõò êáé åêëåêôïýò äåí áíÞêïõí «ïé êï-ëáóìÝíïé
» áõôïý ôïõ êüóìïõ. Áõôïß Ýñ÷ïíôáé áíôéìÝôùðïé ìå ôçí
åðéèõìßá ðïëëþí Åõñùðáßùí ðïëéôþí íá ìåôáôñÝøïõí ôçí Þðåéñü
ôïõò óå Ýíá öñïýñéï ìå êëåéóôÝò ðüñôåò ãéá ôïõò äõóôõ÷éóìÝ-íïõò
ôùí Üëëùí ÷ùñþí.
ÁõôÞ ç åðéèõìßá öáíôÜæåé åíôåëþò áêáôáíüçôç óôá ìÜôéá ôïõ
õðüëïéðïõ êüóìïõ êáé ãé’ áõôü üóïé ãíùñßæïõí ôçí êáôÜóôáóç õ-ðïóôçñßæïõí
üôé äåí åßíáé ðñáãìáôïðïéÞóéìç.
Ç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç, óõíåðþò êáé ç ÅëëÜäá, èá æÞóåé ôá å-ðüìåíá
÷ñüíéá ìå Ýíá ìåãÜëï áñéèìü ìåôáíáóôþí êáé ìåôáíá-óôñéþí.
Ôï åñþôçìá ðïõ ðñïêýðôåé åßíáé åÜí óôéò óõíèÞêåò áõ-ôÝò
ç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç êáé ç ÅëëÜäá èá äéáôçñÞóïõí áëþâç-ôïõò
ôïõò äçìïêñáôéêïýò èåóìïýò ôïõò Þ, áíôßèåôá, èá êáôáöý-ãïõí
óå ìÝôñá äéáêñßóåùí åéò âÜñïò áíèñþðùí äéáöïñåôéêÞò êá-ôáãùãÞò
–åðéôñÝðïíôáò êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ôçí áíÜðôõîç áíôé-äçìïêñáôéêþí
êéíçìÜôùí êáé ôçí åíßó÷õóç áõôáñ÷éêþí êáé áðÜí-èñùðùí
éäåïëïãéþí.
Áõôü åßíáé Ýíá ðïëý óçìáíôéêü åñþôçìá. ¸íá åñþôçìá ðïõ
äåí ìðïñåß íá áðáíôçèåß –Þ èá áðáíôçèåß ëáíèáóìÝíá– üóï ïé Åõ-ñùðáßïé
ðïëßôåò óõíå÷ßæïõí íá ìçí êáôáíïïýí ôéò áéôßåò ðïõ ïäç-ãïýí
óôç ìåôáêßíçóç åíüò ôåñÜóôéïõ áñéèìïý áíèñþðùí áðü ôéò
öôù÷Ýò óôéò ðëïýóéåò ÷þñåò.
26

ÃÉÁÔÉ ÅÑ×ÏÍÔÁÉ ÏÉ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ;
Ç åðï÷Þ ìáò ÷áñáêôçñßæåôáé áðü ôçí ýðáñîç åíüò ðñùôïöáíïýò
ðáñÜäïîïõ, ôï ïðïßï áðü ðïëëïýò áîéïëïãåßôáé ùò ôåñÜóôéï êïé-íùíéêü
êáé ðïëéôéêü óêÜíäáëï:
• Áðü ôç ìéá ðëåõñÜ, ãéá ðñþôç öïñÜ óôçí éóôïñßá ôçò áíèñù-ðüôçôáò
ðáñÜãïíôáé ôüóá ðïëëÜ áãáèÜ ðïõ, åÜí êáôáíÝìï-íôáí
ìå êáôÜëëçëï ôñüðï, äåí èá ðåéíïýóå êáíÝíáò Üíèñù-ðïò
ðÜíù óôç ãç. Ôï óýíïëï ôùí áãáèþí åßíáé ôüóï ìåãÜëï, þ-óôå
ç áíèñùðüôçôá åßíáé óå èÝóç íá áíôéìåôùðßóåé áêüìç êáé
ôçí ðåñßðôùóç ôçò åìöÜíéóçò ôùí åðôÜ ðëçãþí ôïõ Öáñáþ
óå ðáãêüóìéá êëßìáêá.
• Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ï áñéèìüò ôùí áíèñþðùí ðïõ ðåéíïýí
êáé ðåèáßíïõí áðü áóéôßá åßíáé ï ìåãáëýôåñïò ðïõ ãíþñéóå ðï-ôÝ
ç áíèñùðüôçôá.
Õðïëïãßæåôáé üôé 800 åêáôïììýñéá Üíèñùðïé óå 82 ÷þñåò õ-ðïöÝñïõí
áðü ÷ñüíéá ðåßíá êáé 200 åêáôïììýñéá ðáéäéÜ êÜôù ôùí
5 åôþí õðïöÝñïõí áðü Ýëëåéøç ðñùôåúíþí. Ïé ÷þñåò üðïõ ïé Üí-èñùðïé
äåí ÷ïñôáßíïõí ðïôÝ åßíáé: 41 óôçí ÁöñéêÞ íüôéá ôçò Óá÷Ü-ñá,
18 óôçí Áóßá êáé ôïí Åéñçíéêü, 9 óôçí Åõñþðç êáé ôçí Êïéíï-ðïëéôåßá
ÁíåîáñôÞôùí Êñáôþí (ðñþçí ÓïâéåôéêÞ ¸íùóç), 7 óôç
ËáôéíéêÞ ÁìåñéêÞ êáé ôçí ÊáñáúâéêÞ êáé 6 óôç ÌÝóç ÁíáôïëÞ êáé
ôç Âüñåéá ÁöñéêÞ.
Ìéá áðü ôéò óçìáíôéêüôåñåò áéôßåò, ßóùò ìÜëéóôá ç êõñéüôåñç,
ðïõ óôéò ÷þñåò áõôÝò ç ðåßíá áðïôåëåß åíäçìéêü öáéíüìåíï åíôï-ðßæåôáé
óôï ãåãïíüò üôé ç ãç äåí êáëëéåñãåßôáé ãéá ôéò áíÜãêåò ôïõ
ðëçèõóìïý, áëëÜ ãéá ôçí ðáñáãùãÞ ðñþôùí õëþí êáé ðñïúüíôùí
ðïõ áãïñÜæïõí êáé êáôáíáëþíïõí ïé áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò. Óõíå-ðþò,
ç ðåßíá åßíáé áðïôÝëåóìá ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï ëåéôïõñ-ãåß
ç ðáãêüóìéá ïéêïíïìßá –åíüò ôñüðïõ ëåéôïõñãßáò áðü ôïí ïðïß-
27

ï ùöåëïýìáóôå åìåßò, ïé êÜôïéêïé ôùí áíáðôõãìÝíùí ÷ùñþí, ü-ðùò
êáé ïé Ýìðïñïé ôùí ãåùñãéêþí ðñþôùí õëþí, êáé áðü ôïí ï-ðïßï
êáôáäéêÜæïíôáé óå ðåßíá åêáôïììýñéá áíèñþðùí.
Ôéò ðëçñïöïñßåò áõôÝò äåí ôéò Ý÷ïõí ìüíï ïé åéäÞìïíåò. Ôéò
Ý÷ïõìå üëïé êáé üëåò, åðåéäÞ äçìïóéåýïíôáé óõ÷íÜ óôéò åöçìåñß-äåò
êáé óôá ðåñéïäéêÜ ðïõ äéáâÜæïõìå. Öáßíåôáé, üìùò, üôé ôéò á-ðùèïýìå
áíôß íá áíáëïãéóôïýìå ôç óçìáóßá êáé ôéò óõíÝðåéåò áõ-ôþí
ðïõ äéáâÜæïõìå.
×áñáêôçñéóôéêü ãéá ôéò ðëçñïöïñßåò ðïõ áðïêôïýìå áðü ôçí
áíÜãíùóç ôïõ Ôýðïõ åßíáé ôï ðáñáêÜôù áðüóðáóìá áðü ôï Üñ-èñï
ôçò ×ñéóôßíáò ÐÜíôæïõ óôï ðåñéïäéêü Marie Claire (ôåý÷ïò Éá-íïõáñßïõ
2000):
«Ôï ðáéäß ôïõ millennium ôçò Ôáíæáíßáò èá ãåííçèåß ÷ñùóôþ-íôáò
150 äïëÜñéá óôïõò éó÷õñïýò ôçò Äýóçò, ðïóü ðïõ ïé ãïíåßò
ôïõ äåí êåñäßæïõí óå Ýíáí ïëüêëçñï ÷ñüíï. Åêåßíï ôçò ÍéêáñÜ-ãïõá
ãåííéÝôáé ÷ñåùìÝíï ìå 1.213 äïëÜñéá êáé ôçò Ìáõñéôáíßáò
ìå 997 äïëÜñéá. Ôï åîùôåñéêü ÷ñÝïò êáôáóôñÝöåé ôéò åýèñáõóôåò
ïéêïíïìßåò áõôþí ôùí ÷ùñþí, êáèéóôþíôáò áäýíáôç ôçí üðïéá
âåëôßùóç ôùí óõíèçêþí æùÞò. ÐïëëÝò ÷þñåò ðëçñþíïõí ðåñéó-óüôåñï
áðü ôï 30% ôïõ ðñïûðïëïãéóìïý ôïõò óå áðïðëçñùìÞ
÷ñåþí. Ç õðïóá÷Üñéá ÁöñéêÞ ðëçñþíåé 8 äéóåêáôïììýñéá ôï ÷ñü-íï
óå óôñáôéùôéêÝò äáðÜíåò, ôç óôéãìÞ ðïõ 216 åêáôïììýñéá êÜ-ôïéêïß
ôçò, óôç óõíôñéðôéêÞ ôïõò ðëåéïíüôçôá ðáéäéÜ, æïõí óôçí á-ðüëõôç
öôþ÷åéá. Êáé óôç Íüôéá Áóßá, ìå 562 åêáôïììýñéá áíèñþ-ðïõò
íá æïõí óôçí áêñáßá öôþ÷åéá, ïé óôñáôéùôéêÝò äáðÜíåò îåðÝ-ñáóáí
ôá 14 äéóåêáôïììýñéá äïëÜñéá.
Ôá ÇíùìÝíá ¸èíç ôüíéæáí ôï 1997 üôé áí ç ÁöñéêÞ áðáëëáó-óüôáí
áðü ôï ÷ñÝïò ôçò, ìÝ÷ñé ôï 2000 èá åß÷áí óùèåß ïé æùÝò
2 åêáôïììõñßùí ðáéäéþí. Äåí óþèçêáí. Êé üìùò, Þôáí ôüóï åýêï-ëï,
áí ç äéåèíÞò êïéíüôçôá åß÷å õéïèåôÞóåé ôçí ðñùôïâïõëßá “É-ùâçëáßïò
2000”, ðïõ áðáéôåß ôï Ýôïò 2000 íá êáôáñãçèåß ôï ÷ñÝ-ïò
ôùí ðéï öôù÷þí ÷ùñþí ôïõ êüóìïõ. Åßíáé åöéêôü. Ôï óýíïëï
28

ôùí ÷ñåþí ôùí 20 öôù÷üôåñùí ÷ùñþí ôïõ êüóìïõ, åêåß üðïõ ôá
ðáéäéÜ ðåèáßíïõí áðü ðåßíá êáé ôñÝöïíôáé áðü ôïõò óêïõðéäü-ôïðïõò,
äåí îåðåñíÜ ôï êüóôïò åíüò õðåñóýã÷ñïíïõ âïìâáñ-äéóôéêïý.
Êáé ãéá íá åßíáé áðïôåëåóìáôéêÞ ç áðáëëáãÞ ôùí öôù÷üôåñùí
÷ùñþí ôïõ êüóìïõ áðü ôá ÷ñÝç ôïõò, áðáéôïýíôáé åðéðëÝïí 46 äé-óåêáôïììýñéá
äïëÜñéá. Ðïóü ßóï ìå áõôü ðïõ äáðáíÜôáé ðáãêï-óìßùò
ôï ÷ñüíï ãéá ðñïúüíôá ðåñéðïßçóçò ìáëëéþí».
Æþíôáò áõôü ôï ôåñÜóôéï êïéíùíéêü êáé ðïëéôéêü óêÜíäáëï ïé Üí-èñùðïé
ðïõ Ýôõ÷å íá ãåííçèïýí óôéò ðåñéï÷Ýò üðïõ ç åðéâßùóç
áðïôåëåß Üèëï, äåí áðïäÝ÷ïíôáé ìïéñïëáôñéêÜ ôïí Üíéóï êáôáìå-ñéóìü
åõêáéñéþí óôç æùÞ êáé ðñïóðáèïýí íá óõììåôÜó÷ïõí, Ý-óôù
êáé åëÜ÷éóôá, óôïí ðëïýôï ôçò áíèñùðüôçôáò. Åíôåßíïõí, ìÜ-ëéóôá,
ôéò ó÷åôéêÝò ðñïóðÜèåéÝò ôïõò, üôáí áõôÝò áðïôåëïýí ôç
ìïíáäéêÞ äõíáôüôçôá ðïõ Ý÷ïõí ãéá íá äéáôçñÞóïõí óôç æùÞ ôá ðéï
êïíôéíÜ ôïõò ðñüóùðá: ôá ðáéäéÜ ôïõò.
Ï öüâïò ôùí Åõñùðáßùí ðïëéôþí üôé ìðïñåß íá äéáôáñá÷èåß
ç äéêÞ ôïõò åõçìåñßá åÜí åéóñåýóïõí ðïëëïß áðü ôïõò öôù÷ïýò
ôùí Üëëùí ÷ùñþí, öáíôÜæåé áêáôáíüçôïò óôï íïõ ôùí öôù÷þí
ôïõ êüóìïõ, áëëÜ êáé ðïëëþí åéäçìüíùí. Åßíáé áêáôáíüçôïò, ü-ôáí
áíáëïãßæïíôáé üôé óôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç äáðáíþíôáé ôåñÜ-óôéá
ðïóÜ ãéá ôçí áðüóõñóç Þ ôçí êáôáóôñïöÞ ðñïúüíôùí (âïý-ôõñï,
åóðåñéäïåéäÞ ê.ëð.) ìå ìïíáäéêü óôü÷ï ôç äéáôÞñçóç ôùí
õøçëþí ôéìþí ôïõò êáé, êáô’ åðÝêôáóç, ôç äéáôÞñçóç ôùí èÝóåùí
åñãáóßáò ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôçí ðáñáãùãÞ êáé ôç äéáêßíçóç áõôþí
ôùí ðñïúüíôùí.
Ôïýôï óçìáßíåé üôé ôï ïéêïíïìéêü ìáò óýóôçìá ðáñÜãåé ðáñÜ-äïîá
ðïõ äåí ãßíïíôáé êáôáíïçôÜ êáé áðïäåêôÜ áðü ôïõò öôù÷ïýò
êáé äõóôõ÷éóìÝíïõò ôùí Üëëùí ÷ùñþí. Êáé áõôïß, áíôéìåôùðßæï-íôáò
ôçí áðåéëÞ ôçò äéáñêïýò áíÝ÷åéáò, ìå ü,ôé áõôÞ óõíåðÜãåôáé
ãéá ôïõò ßäéïõò êáé ôéò ïéêïãÝíåéÝò ôïõò, åðéëÝãïõí ùò óôñáôçãé-êÞ
åðßëõóçò ôùí ðñïâëçìÜôùí ôïõò ôç ìåôáíÜóôåõóç ðñïò ôéò
29

åõçìåñïýóåò ÷þñåò ìáò.
ÁõôÞ åßíáé ç ðñáãìáôéêüôçôá ìå ôçí ïðïßá ðñÝðåé íá ìÜèïõìå
íá æïýìå. Åðß ôçò ïõóßáò, åìåßò ïé Åõñùðáßïé êáëïýìáóôå íá åîïé-êåéùèïýìå
ìå ôï ãåãïíüò üôé ï ðëïýôïò ìáò êáé ç äçìïêñáôßá ìáò
åßíáé ôï öùò ðïõ ðñïóåëêýåé óáí öÜñïò óùôçñßáò ôïõò áíèñþ-ðïõò
ðïõ æïõí óôï óêïôÜäé ôçò öôþ÷åéáò, ôùí öõëåôéêþí äéáêñß-óåùí
êáé ôçò ðïëéôéêÞò êáé êïéíùíéêÞò êáôáðßåóçò. Áõôü ôï ãåãï-íüò
äåí ðñüêåéôáé íá áëëÜîåé óôï êïíôéíü ìÝëëïí, ðáñÜ ìüíï åÜí
ãßíïõí ñéæéêÝò áëëáãÝò óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ëåéôïõñãåß ç ðá-ãêüóìéá
ïéêïíïìßá.
ÅÜí äåí åîïéêåéùèïýìå ìå ôï ðáñáðÜíù ãåãïíüò, êéíäõíåýïõ-ìå,
ÜèåëÜ ìáò, íá áðåìðïëÞóïõìå èåìåëéþäåéò áñ÷Ýò ôïõ ðïëéôé-óìïý
ìáò, ïé ïðïßåò áðïôåëïýí ôáõôü÷ñïíá ôï èåìÝëéï ôçò ïéêï-íïìéêÞò
åõçìåñßáò ìáò. Ç äéÜâñùóç êáé ç áðþëåéá ôùí èåìåëéù-äþí
áñ÷þí ôïõ ðïëéôéóìïý ìáò ìðïñåß íá óõìâïýí, åÜí áöåèïý-ìå
ùò êïéíùíßá íá áíôéìåôùðßóïõìå ôçí Ýëåõóç ôùí öôù÷þí ìå
äõóðéóôßá, öüâï êáé å÷èñüôçôá.
Áò êñáôÞóïõìå óôï íïõ ìáò:
• Åêáôïììýñéá Üíèñùðïé ðñïóðáèïýí íá äñáðåôåýóïõí áðü
ôéò áðÜíèñùðåò óõíèÞêåò ðïõ åðéêñáôïýí óôéò ÷þñåò ôïõò
êáé æçôïýí êáôáöýãéï óôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç, óõíåðþò êáé
óôçí ÅëëÜäá.
• Ï äñüìïò ôçò öõãÞò óõ÷íÜ åíÝ÷åé ðïëëïýò êéíäýíïõò, ôïõò ï-ðïßïõò
ðñüóöõãåò êáé ìåôáíÜóôåò áøçöïýí, äéüôé áõôü ðïõ
åãêáôáëåßðïõí –áíÝ÷åéá, äéáêñßóåéò, êáôáðßåóç– öáßíåôáé ìå-ãáëýôåñï
êáêü. Åßíáé áðåëðéóìÝíïé Üíèñùðïé, ïé ïðïßïé äåí
âëÝðïõí êáìéÜ Üëëç äõíáôüôçôá áîéïðñåðïýò åðéâßùóçò áðü
ôçí ðñïóöõãéÜ óôéò äéêÝò ìáò ÷þñåò. Êé áõôü, áêüìç êáé åÜí
ïé óõíèÞêåò äéáìïíÞò êáé åñãáóßáò áñ÷éêÜ åßíáé åíôåëþò ðñù-ôüãïíåò.
• Ç Üðïøç üôé åßíáé äõíáôüí íá ïñèùèåß Ýíá ôåß÷ïò ðïõ èá å-ÃÉÙÑÃÏÓ
30

ìðïäßæåé ôçí Ýëåõóç áõôþí ôùí áíèñþðùí áðïôåëåß óå ìåãÜ-ëï
âáèìü øåõäáßóèçóç, ç ýðáñîç ôçò ïðïßáò ïäçãåß ðïëëïýò
áíèñþðïõò óôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç, óõíåðþò êáé óôçí ÅëëÜ-äá,
óå ìç ðñáãìáôïðïéÞóéìåò ðñïóäïêßåò êáé ôéò êõâåñíÞóåéò
óå ëáíèáóìÝíåò åíÝñãåéåò. Ç áðïôõ÷ßá ôùí ôåëåõôáßùí äßíåé
ôñïöÞ óå áéóèÞìáôá äõóðéóôßáò, öüâïõ êáé å÷èñüôçôáò, êáé
åíéó÷ýåé áôïìéêÝò óõìðåñéöïñÝò êáé ðïëéôéêÜ êéíÞìáôá ôùí ï-ðïßùí
ç ýðáñîç õðïíïìåýåé èåìåëéþäåéò áñ÷Ýò ôïõ ðïëéôéóìïý
ìáò êáé ôçò äçìïêñáôßáò.
31

ÔÏ ×ÑÏÍÉÊÏ ÌÉÁÓ ÖÕÃÇÓ
¹ôáí ðáñáìïíÞ Ðñùôï÷ñïíéÜò. Óôï ìéêñü óðßôé ôçò ïéêïãÝíåéáò
Ôæåëßëç óôïí Áõëþíá, ï Âßêôïñáò êáé ï Ãéþñãïò ó÷åäßáæáí ôéò ôå-ëåõôáßåò
ëåðôïìÝñåéåò ãéá ôç ìåãÜëç öõãÞ. Áðü ôï ðñùß äåí åß-÷áí
öÜåé. Äåí åß÷áí ìéëÞóåé óå êáíÝíáí. ÊëåéóìÝíïé óôï äùìÜôéï,
Üêïõãáí åëëçíéêÞ ìïõóéêÞ êáé óêÝöôïíôáí ôï ìÝëëïí óå ìéá ôüóï
áãáðçìÝíç áëëÜ ôüóï Üãíùóôç ÷þñá. ÌÞíåò ôþñá ó÷åäßáæáí íá
öýãïõí áðü ôçí Áëâáíßá. ÌÞíåò ïëüêëçñïõò êáé êáíåßò äåí ãíþ-ñéæå
ôï ìõóôéêü ôïõò. ¸äùóáí êáé üñêï ôéìÞò: «Ìüíï ðåèáìÝíïé
èá ãõñßóïõìå ðßóù».
«Óáí îçìÝñùóå, âÜëáìå óôéò ôóÝðåò Ýíá äõï ìåôÜëëéá ðïõ åß-÷áìå
áðü áãþíåò óôçí Áëâáíßá êáé, ÷ùñßò íá ÷áéñåôÞóïõìå êáíÝ-íáí,
öýãáìå ìå ôá ðüäéá ãéá ôï Üãíùóôï. ÄéáëÝîáìå íá öýãïõìå
ôçí Ðñùôï÷ñïíéÜ ãéáôß õðïëïãßóáìå üôé èá Þôáí ëéãüôåñïé óôñáôéþ-ôåò
êáé áóôõíïìéêïß óôïõò äñüìïõò».
Ï Ãéþñãïò Ôæåëßëçò èõìÜôáé ôï îåêßíçìá.
ÐÝñáóáí áðü Üãíùóôá âïõíÜ. Åß÷áí ðåñðáôÞóåé, ÷ùñßò áíÜóá,
ðåñéóóüôåñï áðü äåêáðÝíôå þñåò.
«ÊáôÜ ôéò ôñåéò ôá îçìåñþìáôá ðÝóáìå óå ìðëüêï. Ôá óôñá-ôéùôéêÜ
áõôïêßíçôá ìáò Ýñéîáí ôá öþôá. ¢ñ÷éóáí íá ìáò ðõñïâï-ëïýí.
ÂïõôÞîáìå óå ãêñåìü. Ìáæß ìáò åß÷áí ðñïóôåèåß Üëëïé å-ðôÜ.
Ïé óôñáôéþôåò ìÜò Ý÷áóáí. ÐéáóôÞêáìå áðü áãêÜèéá, áðü êï-öôåñÝò
ðÝôñåò, ìáôþóáìå. Ôá ñïý÷á ìáò Ýãéíáí êïììÜôéá. Ôá ðá-ðïýôóéá
ó÷ßóôçêáí. Ôá ðñüóùðÜ ìáò åß÷áí ìáôþóåé êé áõôÜ. Êá-ôáöÝñáìå
êáé âãÞêáìå óôçí êïñõöÞ ôïõ âïõíïý. Åß÷áìå ðåñÜóåé
ðéá ôï Ðßëïõñé êáé óõíå÷ßæáìå», ï Âßêôïñáò ÌÞôñïõ ðåñéãñÜöåé
ôçí ðñþôç äõóêïëßá.
Ôüóåò þñåò êáé äåí åß÷áí áëëÜîåé êïõâÝíôá. ¸ðíéãáí êáé ôï
âÞ÷á ãéá íá ìçí áêïõóôïýí. Êáé êåé, îáöíéêÜ, ôïõò Ýðéáíáí ôá êëÜ-ÃÉÙÑÃÏÓ
32

ìáôá. Öïâïýíôáí ãéá ôïõò äéêïýò ôïõò ðßóù, ãéá ôç æùÞ ôïõò. Áë-ëÜ
óõíÝ÷éæáí...
Ôç äåýôåñç ìÝñá êáôÜöåñáí êáé Ýöôáóáí óôï Êïõäò. ¢ñ÷éóáí
íá ðåéíïýí êáé íá äéøïýí. Ôï ìõáëü èüëùóå. ÁñãÜ ôï âñÜäõ ôçò ß-äéáò
ìÝñáò Ýöôáóáí óôï Êåðåñü. ¸öáãáí ëßãá Üãïõñá ðïñôïêÜ-ëéá.
¹ðéáí íåñü áðü ôéò ëáêêïýâåò ðïõ ó÷çìÜôéæáí ïé ïðëÝò ôùí
áëüãùí. ÓõììÜæåøáí ôá ñïý÷á ôïõò. ¸ðëõíáí ôá ðñüóùðÜ ôïõò.
Ôçí ôñßôç ìÝñá Ýöôáóáí óôï Ðé÷Ýñáò. ¹ôáí áðüãåõìá. Ðåé-íïýóáí.
¸óðáóáí Ýíá ìáãáæß, ãéá íá ðÜñïõí ëßãç æÜ÷áñç êáé ìðé-óêüôá.
ÊÜðïéïò ôïõò åßäå. ¸öõãáí ôñÝ÷ïíôáò ÷ùñßò íá ðÜñïõí
ôßðïôå.
«Ç ðåñéï÷Þ ãÝìéóå áóôõíïìéêïýò. ÔñÝîáìå êáôÜ ôá ÷ùñÜöéá. Ìå
äõóêïëßá ðåñðáôïýóáìå. Ôá ðüäéá âïýëéáæáí óôéò ëÜóðåò. Ï Ý-íáò
âïçèïýóå ôïí Üëëï. Êñõþíáìå, öïâüìáóôáí. ÁëëÜ êé áõôÞ ôç
öïñÜ êáôáöÝñáìå íá îåöýãïõìå».
ÊïìðéÜæïõí üðùò ôüôå, áêüìç êáé ôþñá ðïõ ìéëïýí ãé’ áõôÜ.
¹ôáí óôçí ôÝôáñôç ìÝñá êáé åß÷áí öôÜóåé óôïí ¢ãéï Âáóßëåéï,
êïíôÜ óôá îçìåñþìáôá.
«Ó’ Ýíá ëüöï, ðÜíù áðü ôï äñüìï, Þôáí öõëáêÝò. Êñáôïýìåíïé
êáé öýëáêåò Ýâëåðáí ôá ðÜíôá. Óôï äñüìï Ýíáò áóôõíïìéêüò ìå
êáëÜæíéêïö Ýóôåêå óôç ãÝöõñá. ¹ôáí áäýíáôï íá ðåñÜóïõìå á-ðü
êåé. Äåí ìðïñïýóáìå íá öôÜóïõìå êáé óôï ðïôÜìé.
»ÊÜðïéïé êñáôïýìåíïé ðïõ ìáò åßäáí Üñ÷éóáí íá êñáõãÜæïõí êáé
íá ìáò åíèáññýíïõí. Ôßðïôå. Äåí ãéíüôáí íá ðñï÷ùñÞóïõìå».
Ï Âßêôïñáò áðïöÜóéóå íá ãõñßóåé ðßóù. Ôïí áêïëïýèçóáí êáé
ïé Üëëïé. Ôá ðüäéá âÜñõíáí. Ôá ìÜôéá âïýñêùóáí. Ôï üíåéñï Ýóâç-íå.
¸íéùèáí íá óâÞíïõí êé áõôïß. ¸öôáóáí óôï Ðé÷Ýñáò êáé ðÜëé.
Óôï äñüìï åßäáí Ýíá öïñôçãü öïñôùìÝíï Üììï ðïõ êáôåõèõíüôáí
ðñïò ôïí ¢ãéï Âáóßëåéï. Ç ãõíáßêá ôïõ ïäçãïý ôïõò Ýêáíå íüçìá
íá áíÝâïõí. ÓÜëôáñáí êáé êñýöôçêáí ìÝóá óôçí Üììï. ºóá ðïõ
áíÝðíåáí. Ìüëéò ðÝñáóáí ôç ãÝöõñá ìå ôï óêïðü, êáôÝâçêáí. Ïé
öõëáêéóìÝíïé, óáí ôïõò åßäáí ðÜëé, îÝóðáóáí óå æçôùêñáõãÝò.
33

Ôþñá ðéá åßíáé ðéï êïíôÜ óôï üíåéñï. ¢ñ÷éóáí ðÜëé íá ðñï÷ùñïýí.
«Êáé êåé ðïõ åßðáìå äüîá ôù Èåþ, áêïýóáìå ðõñïâïëéóìïýò.
×ùèÞêáìå óôï ðïôÜìé. Ïé óöáßñåò óöýñéæáí äßðëá ìáò. Ôï íåñü
êïêêßíéóå áðü áßìá. ÊÜðïéïò ÷Üèçêå. Äåí Þôáí êáé ç ðñþôç öïñÜ.
Ôüóåò ìÝñåò åßäáìå ðïëëïýò íåêñïýò. ¢ëëïé áðü ôçí åîÜíôëçóç,
Üëëïé áðü óöáßñåò. Êáé êÜèå öïñÜ ðïõ ôïõò ðñïóðåñíïýóáìå
êëáßãáìå».
Ãëßôùóáí áðü ôéò óöáßñåò. ÂãÞêáí ðÜëé óôï äñüìï. Åêåß óõ-íÜíôçóáí
Ýíáí íåáñü. ÐñïóöÝñèçêå íá ôïõò âïçèÞóåé, áëëÜ ìå
ôï áæçìßùôï. Åß÷áí êÜôé ëåê êáé Ýíá ñïëüé. Ôá Ýäùóáí. Åðß ôñåéò
ìÝñåò âÜäéæáí óõíå÷þò. ÂñÞêáí ëßãç æÜ÷áñç. Ôçí Ýñé÷íáí óôï íå-ñü
êáé êñáôéüíôáí.
«Ï Ýíáò óôÞñéæå ôïí Üëëï. Ðáñáðáôïýóáìå. Ôá ÷Ýñéá êñÝìï-íôáí.
Äåí ïñßæáìå ðéá ôßðïôå. Ó÷åäüí óåñíüìáóôáí. ÖôÜóáìå óôçí
ÔæÜñá. Ôþñá ôá óýíïñá åßíáé êïíôÜ. Áõôü ìáò óôýëùóå. Ôï âëÝì-ìá
ìáò Üóôñáöôå ìåò óôç íý÷ôá. Ç êáñäéÜ óôï óôÞèïò ÷ôýðáãå
óáí ôáìðïýñëï. ¼ìùò åêåß ðïõ áñ÷ßóáìå íá ÷áìïãåëÜìå, âñå-èÞêáìå
áðÝíáíôé ó’ Ýíá óôñáôéùôéêü áõôïêßíçôï. ¢íôå ðÜëé áð’
ôçí áñ÷Þ».
ÓôáìÜôçóáí. ÓôáìÜôçóå êáé ôï áõôïêßíçôï. ¸ìåéíáí Ýôóé ãéá
áñêåôÞ þñá. ÂãÞêáí áðü ôï äñüìï êáé Ýðåóáí ó’ Ýíá êáíÜëé ìå
íåñü. ¢ñ÷éóå íá âñÝ÷åé. Ôï ðáéäß ðïõ äåí ìéëïýóå Üñ÷éóå íá âãÜ-æåé
êñáõãÝò ôñüìïõ. Ôïõ Ýêëåéóáí ôï óôüìá. Ðáñáëßãï íá ôï ðíß-îïõí.
Ôï áõôïêßíçôï Ýöõãå. ÐÝñáóáí ôñåéò þñåò ìÝóá óôï íåñü
êáé ôá êáëÜìéá. ÂãÞêáí ðÜëé óôï äñüìï ãéá ôá óýíïñá. Ôá ñïý÷á
Ýóôáæáí íåñü êé áõôïß ßäñùíáí. ¸öôáóáí óôá ðñþôá óõñìáôï-ðëÝãìáôá.
Ï Áíôþíçò, ï ïäçãüò, ðÞãå ìå ìéá øáëßäá êé Ýêïøå ôï
çëåêôñïöüñï êáëþäéï.
Ï Ãéþñãïò ðñïóðÜèçóå íá óçêþóåé ôá óýñìáôá ãéá íá ðå-ñÜóïõí
áðü êÜôù. ¹ôáí ôñåéò ôá îçìåñþìáôá. Äåí Ýâëåðå. Ãëß-óôñçóå
êáé Ýðåóå ó’ Ýíá ÷áíôÜêé ìå íåñü. Ãéá ìéá óôéãìÞ ôïí Ý-ÃÉÙÑÃÏÓ
34

÷áóáí. ¢êïõãáí ìüíï ÷ôõðÞìáôá. Ïé Üëëïé Ýðéáóáí ôïí Âßêôïñá
áðü ôá ðüäéá.
ÌðÞêå ùò ôç ìÝóç óôï íåñü ìå ôï êåöÜëé êáé ìå ôá ÷Ýñéá Ýøá-÷íå
ôï ößëï ôïõ. «ÊñÜôá. ÐéÜóå ôá ÷Ýñéá ìïõ ÃéùñãÜêç, ì’ áêïýò;».
¸âáëå üëç ôç äýíáìç ðïõ ôïõ åß÷å áðïìåßíåé. Ôïí ôñÜâçîå. ÂãÞ-êå
ï Ãéþñãïò. Ôá äýï ðáéäéÜ îÝóðáóáí óå ëõãìïýò. Ëßãï áêüìç.
Ëßãá ìÝôñá êáé íá ç ÅëëÜäá. ÄñáóêÝëéóáí Ýíá ìéêñü óõñìáôü-ðëåãìá.
ÌðÞêáí óôï åëëçíéêü Ýäáöïò. ÃÝëáóáí, ðáíçãýñéóáí, Ýêëáøáí,
Ýðåóáí óôï ÷þìá ì’ áíïé÷ôÜ ÷Ýñéá êáé ðüäéá. Ìéá Üëëç æùÞ ôïõò ðå-ñßìåíå.
«Ôï íéþèáìå üôé üëá Üëëáæáí ãéá ìáò. Áðü øçëÜ âëÝðáìå ôá
öþôá ôçò ÊÝñêõñáò. Åß÷á îå÷áóôåß Ýôóé üðùò êïßôáæá êáé áãù-íéïýóá
ãéá ôï ôé èá ãßíåé, Ýíéùóá Ýíá ÷Ýñé íá ìå ðéÜíåé áðü ôï ðü-äé.
ÊáôïõñÞèçêá, èüëùóá. ÐÜñå ìå êáé ìÝíá, Üêïõóá êÜðïéïí íá
ëÝåé. ¹ôáí Ýíáò Üíäñáò ðïõ öïñïýóå ìáýñï ðáëôü. ¢íôåîå Ýùò å-êåß.
Äåí åß÷å äõíÜìåéò ãéá ðáñáðÝñá.
»ÓõíÞëèá êÜðùò. Áêüìç äåí åß÷å îçìåñþóåé. Óõíå÷ßóáìå ãéá
íá âñïýìå êÜðïéï ÷ùñéü, Ýíá óôñáôéþôç. ÊÜôé. Êáé ’êåé ðïõ ðçãáß-íáìå,
áêïýóáìå Ýíáí ðõñïâïëéóìü».
ÐÜíïò ÌðáÀëçò, «Äýï Ïëõìðéïíßêåò îáíáðåñðáôïýí óôá ìïíïðÜôéá
ôçò Åëåõèåñßáò», Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÁ ÍÅÁ, 7 Ïêôùâñßïõ 1996.
ÐÝíôå ÷ñüíéá áñãüôåñá ï Âßêôïñáò ÌÞôñïõ êáé ï Ãéþñãïò Ôæå-ëßëçò
Þëèáí ôÝôáñôïé óôçí ÏëõìðéÜäá ôçò ÁôëÜíôá óôï áãþíéóìá
ôçò Üñóçò âáñþí áãùíéæüìåíïé ìå ôá ÷ñþìáôá ôçò ÅëëÜäáò.
35

ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÕÓÇ: ÁÍÁÐÏÓÐÁÓÔÏ ÔÌÇÌÁ
ÔÇÓ ÁÍÈÑÙÐÉÍÇÓ ÉÓÔÏÑÉÁÓ
Åßíáé áîéïóçìåßùôï ôï ãåãïíüò üôé ç ìåôáêßíçóç åêáôïììõñßùí áí-èñþðùí
èåùñåßôáé óõ÷íÜ ðñùôïöáíÝò êáé, êõñßùò, åðéêßíäõíï öáé-íüìåíï.
Åßíáé áîéïóçìåßùôï, åðåéäÞ óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ç éóôï-ñßá
ôçò áíèñùðüôçôáò åßíáé óõíõöáóìÝíç ìå ôç ìåôáíÜóôåõóç
êáé ç ÷ïñÞãçóç áóýëïõ óôïõò ðñüóöõãåò åßíáé óõíõöáóìÝíç ìå
ôçí ýðáñîç ðïëéôéóìïý. Ôï ãåãïíüò üôé áõôü ôï óôïé÷åßï äéáöåý-ãåé
ôçò áíÜëõóçò ôùí óýã÷ñïíùí ìåôáíáóôåõôéêþí ñåõìÜôùí ïöåß-ëåôáé
óôçí ôÜóç ôïõ áôüìïõ íá ôáõôßæåé óõ÷íÜ ôïí åáõôü ôïõ ìå
ôçí áíèñùðüôçôá êáé íá êáôáãñÜöåé öáéíüìåíá ðïõ åßíáé íÝá óôçí
ðñïóùðéêÞ ôïõ æùÞ óáí íá Þôáí ðñùôïöáíÝñùôá êáé óôçí éóôï-ñßá
ôçò áíèñùðüôçôáò.
Ç óõóóùñåõìÝíç áíèñþðéíç ãíþóç áðïêáëýðôåé üìùò üôé ç
áëÞèåéá ãéá ôç ìåôáíÜóôåõóç åßíáé äéáöïñåôéêÞ.
• Áðü ôçí ðïëéôéêÞ êáé ïéêïíïìéêÞ éóôïñßá ãíùñßæïõìå üôé ï ðëïý-ôïò
ôùí êñáôþí ïöåéëüôáí ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò óôçí ðñï-óÝëêõóç
ðëçèõóìþí ãéá åãêáôÜóôáóç óôçí åðéêñÜôåéÜ ôïõò.
• Áðü ôçí éóôïñßá ôùí ðïëéôéóìþí, ìå êýñéï ðáñÜäåéãìá ôçí áñ-÷áßá
ÅëëÜäá, ãíùñßæïõìå üôé áðü ðïëý íùñßò óôéò áíèñþðéíåò
êïéíùíßåò äçìéïõñãÞèçêáí èåóìïß ãéá ôçí ðñïóôáóßá ôùí îÝíùí
êáé ôùí ðñïóöýãùí.
• Áðü ôçí ôñáãéêÞ ðñïóùðéêÞ éóôïñßá ôùí ðáððïýäùí êáé ôùí
ãéáãéÜäùí ìáò ãíùñßæïõìå üôé ðïëëïß áíáãêÜóôçêáí íá åãêá-ôáëåßøïõí
ôç ãç üðïõ ãåííÞèçêáí êáé íá îáíáöôéÜîïõí ôá ðÜ-íôá
áðü ôçí áñ÷Þ óå Üëëá ìÝñç, ãåãïíüò ðïõ ðñïûðïèÝôåé ü-ôé
ïé ìÝ÷ñé ôüôå íôüðéïé êÜôïéêïé áðïäÝ÷ïíôáí ôçí Ýëåõóç ôùí
íÝùí êáôïßêùí ùò áíáðüôñåðôç êáé áíáãêáßá åíÝñãåéá. Áðü
ôçí áêáäçìáúêÞ éóôïñßá êáé ôçí ðñïóùðéêÞ éóôïñßá ôùí áðëþí
36

áíèñþðùí ãíùñßæïõìå åðßóçò:
• üôé áõôÝò ïé ìåôáêéíÞóåéò ìðïñåß íá åîåëßóóïíôáé áñìïíéêÜ Þ,
áíôßèåôá, íá óõíïäåýïíôáé áðü åíôÜóåéò ðïõ ìðïñåß íá öôÜ-óïõí
Ýùò ôéò óõãêñïýóåéò· êáé
• üôé åõçìåñïýí ïé ÷þñåò ðïõ âñßóêïõí ôñüðïõò ãéá ôçí ïìáëÞ
Ýíôáîç ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí, åíþ ôáëáíßæïíôáé
áðü ðñïâëÞìáôá åêåßíåò ðïõ äåí äñïìïëïãïýí ôçí éóüôéìç Ý-íôáîç
ôùí íÝùí êáôïßêùí.
Ïé ìåôáíáóôåýóåéò ôéò ïðïßåò ðáñáêïëïõèïýìå ôá ôåëåõôáßá
äÝêá ÷ñüíéá öáßíïíôáé óå ðïëëïýò Åõñùðáßïõò íá åßíáé Ýíá ðñù-ôïöáíÝñùôï
öáéíüìåíï. Ç áëÞèåéá åßíáé üôé äåí äéáöÝñåé áðü ôéò
ìåôáíáóôåýóåéò ôùí ôåëåõôáßùí 250 åôþí. Ç ìüíç óçìáíôéêÞ äéá-öïñÜ
åßíáé ôï ãåãïíüò üôé ðáëáéüôåñá Þôáí êõñßùò ïé Åõñùðáßïé
åêåßíïé ðïõ áíáæçôïýóáí êáôáöýãéï óå Üëëåò çðåßñïõò, åíþ óÞìå-ñá
êáôÜ ôç óõíôñéðôéêÞ ðëåéïíüôçôÜ ôïõò ïé ìåôáíÜóôåò áðïôå-ëïýíôáé
áðü êáôïßêïõò Üëëùí çðåßñùí.
Ãéá íá êáôáíïÞóïõìå áõôÞ ôçí áëÞèåéá, áò äïýìå ôá ðáñáêÜ-ôù
óôïé÷åßá (áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 16 Éïõíßïõ 1991) ðïõ
äåß÷íïõí ôï ìÝãåèïò êáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò ðáãêüóìéáò ìå-ôáíÜóôåõóçò
áðü ôï 1750 Ýùò ôï 1990 êáôÜ ðåñßïäï êáé êáôÜ ãå-ùãñáöéêÞ
ðåñéï÷Þ óå ó÷Ýóç ìå ôï óõíïëéêü ðëçèõóìü ôçò ãçò.
37

Ðåñßïäïò 1750-1880
Ðëçèõóìüò ôçò ãçò ôï 1815: 1 äéóåêáôïììýñéï.
ÓõíïëéêÞ ìåôáíÜóôåõóç: 30 åêáôïììýñéá.
Áðü áõôïýò: 14 åêáôïììýñéá Äõôéêïåõñùðáßïé êáé 2 åêáôïììýñéá
Áíáôïëéêïåõñùðáßïé.
ÌÝóïò üñïò áíÜ Ýôïò: 230.000
Áíáëïãßá ìåôáíáóôþí áíÜ êáôïßêïõò ôçò ãçò: 1:4.348
38
Óå åêáôïììýñéá, óõíïëéêüò áñéèìüò ôùí ìåôáíá-óôþí
ðïõ åãêáôÝëåéøáí ôç ÷þñá ôïõò ùò ôï ôÝ-ëïò
ôçò óõãêåêñéìÝíçò ðåñéüäïõ. Ìå ãêñßæï, ðï-óïóôü
ôùí ìåôáíáóôþí ðïõ åãêáôÝëåéøáí ôçí ðå-ñéï÷Þ
êáôáãùãÞò ôïõò. Ìå ìáýñï, ðïóïóôü ôùí
ìåôáíáóôþí ðïõ åãêáôÝëåéøáí ôç ÷þñá ôïõò, áë-ëÜ
ü÷é êáé ôçí ðåñéï÷Þ êáôáãùãÞò ôïõò.

Ðåñßïäïò 1880-1940
Ðëçèõóìüò ôçò ãçò ôï 1910: 2,1 äéóåêáôïììýñéá.
ÌÝóïò üñïò áíÜ Ýôïò: 1.600.000
Áíáëïãßá ìåôáíáóôþí áíÜ êáôïßêïõò ôçò ãçò: 1:1.313
39

40
Ðåñßïäïò 1945-1970 (óõìðåñéëáìâáíïìÝíùí ôùí ðñïóöýãùí)
ÌÝóïò üñïò áíÜ Ýôïò: 4.000.000
Áíáëïãßá ìåôáíáóôþí áíÜ êáôïßêïõò ôçò ãçò: 1:725
ðåñéóóüôåñá
áðü 25 åêáô. ìåôáíÜóôåò
áðü 10 ùò 25 åêáô. ìåôáíÜóôåò
áðü 5 ùò 10 åêáô. ìåôáíÜóôåò

41
Ðåñßïäïò 1970-1990 (óõìðåñéëáìâáíïìÝíùí ôùí ðñïóöýãùí)
ÌÝóïò üñïò áíÜ Ýôïò: 6.000.000 Áíáëïãßá ìåôáíáóôþí áíÜ êáôïßêïõò
ôçò ãçò: 1:783

2 Ï ÖÏÂÏÓ ÊÁÔÁÔÑÙÃÅÉ ÔÇÍ ØÕ×Ç

ÁÕÈÏÑÌÇÔÅÓ ÁÍÔÉÄÑÁÓÅÉÓ ÁÐÅÍÁÍÔÉ
ÓÅ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ ÊÁÉ ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ
Ç áõèüñìçôç áíôßäñáóç ôùí áíèñþðùí áðÝíáíôé óôç äõóôõ÷ßá
ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí óðÜíéá ÷áñáêôçñßæåôáé áðü
áäéáöïñßá Þ áñíçôéêÞ äéÜèåóç. Ôï óõíáßóèçìá ìáò ïäçãåß êáô’
áñ÷Üò óå ìéá óôÜóç áëëçëåããýçò ðñïò üóïõò âñßóêïíôáé óå êá-ôÜóôáóç
áíÜãêçò. ¸ôóé, áí èõìçèïýìå ôéò ðñþôåò ðñïóùðéêÝò
ìáò áíôéäñÜóåéò êáé ôéò áíôéäñÜóåéò ôùí óõããåíþí êáé ôùí ãíù-óôþí
ìáò áðÝíáíôé óôïõò áíèñþðïõò ðïõ Üñ÷éóáí íá Ýñ÷ïíôáé
óôçí ÅëëÜäá üôáí Üíïéîáí ôá óýíïñá ôùí ÷ùñþí ôïõ ðñþçí áíá-ôïëéêïåõñùðáúêïý
óõíáóðéóìïý, èá äéáðéóôþóïõìå åýêïëá ôçí
ïñèüôçôá ôïõ ðáñáðÜíù éó÷õñéóìïý.
Ïé ßäéåò áíôéäñÜóåéò ðáñáôçñïýíôáé óå üëïõò ôïõò ëáïýò, ìå
ìéêñÝò ìüíï äéáöïñÝò óôçí Ýíôáóç êáé ôç ìïñöÞ ôïõò. Ïé Üíèñù-ðïé,
áõôü äåß÷íïõí ôá óôïé÷åßá ðïõ äéáèÝôïõìå, áíôéäñïýìå óå áõ-ôÝò
ôéò ðåñéðôþóåéò ìå ôçí øõ÷Þ ìáò. Åßíáé åíäéáöÝñïí, üìùò, ü-ôé
ç áõèüñìçôç áõôÞ óõìðåñéöïñÜ ìáò åßíáé ßäéá ìå åêåßíç ôçí ï-ðïßá
èá óõíéóôïýóå ôï óïöüôåñï ìõáëü ðïõ èá êáëïýíôáí íá
ðñïôåßíåé ôçí ðéï óùóôÞ êáé ðéï ùöÝëéìç áíôßäñáóç áðÝíáíôé óôï
öáéíüìåíï ôçò ìáæéêÞò ìåôáíÜóôåõóçò êáé ðñïóöõãéÜò.
Ôï ãåãïíüò áõôü äåí åßíáé ôõ÷áßï: ìÝóá áðü ôá óõóôÞìáôá á-îéþí
ìáò ïé Üíèñùðïé åíóôåñíéæüìáóôå áðü ìéêñÞ çëéêßá áõôïíüç-ôåò
óõìðåñéöïñÝò, ìå ôéò ïðïßåò áíôéäñïýìå óå âáóéêÜ èÝìáôá.
Áíôéäñïýìå äçëáäÞ óýìöùíá ìå áõôü ðïõ óôç óõóóùñåõìÝíç å-äþ
êáé áéþíåò êáèçìåñéíÞ ãíþóç Ý÷åé êáôáãñáöåß ùò óùóôü êáé ù-öÝëéìï
ãéá ôçí êïéíùíßá.
Áí üìùò ôá ðñÜãìáôá åßíáé Ýôóé –êáé åßíáé Ýôóé!– ôüôå ôé åßíáé
áõôü ðïõ êÜíåé ôüóï ðïëëïýò áíèñþðïõò óå ôüóåò ÷þñåò ôçò Åõ-ñþðçò
íá áëëÜæïõí óõìðåñéöïñÜ êáé íá áíôéìåôùðßæïõí óôç óõ-
45

íÝ÷åéá ìå äõóðéóôßá êáé å÷èñüôçôá ôïõò îÝíïõò;
Ôé åßíáé áõôü ðïõ åîáóèåíßæåé ôïí êáèïäçãçôéêü ÷áñáêôÞñá ôïõ
óõíáéóèÞìáôïò êáé åìðïäßæåé ôçí õéïèÝôçóç ôçò ðéï ãíùóôéêÞò óõ-ìðåñéöïñÜò
óôéò ó÷Ýóåéò ìå ôïõò Üëëïõò áíèñþðïõò;
Äåí õðÜñ÷åé áìöéâïëßá üôé åßíáé, êõñßùò, ï öüâïò ðïõ ìåôá-óôñÝöåé
ôéò ðñþôåò áõèüñìçôåò èåôéêÝò áíôéäñÜóåéò.
46

Ç ÁËËÇËÅÃÃÕÇ ÌÅÔÁÔÑÅÐÅÔÁÉ ÓÅ ÄÕÓÐÉÓÔÉÁ
Ï öüâïò, ùò âÜóç ôçò óõìðåñéöïñÜò áðÝíáíôé óå ðñüóöõãåò êáé
ìåôáíÜóôåò, ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá áðáíôÜôáé ôüóï óõ÷íÜ þóôå ïñé-óìÝíïé
ôåßíïõí íá ôïí èåùñïýí öõóéêÞ êáé áõôïíüçôç áíôßäñáóç. Õ-ðÜñ÷ïõí
áêüìç êáé èåùñßåò åðéóôçìüíùí ïé ïðïßåò óôçñßæïíôáé óôç
ëáíèáóìÝíç õðüèåóç üôé ôï «îÝíï» (ôï «äéáöïñåôéêü» ê.ëð.) ðñï-êáëåß
êáô’ áñ÷Üò öüâï, äõóðéóôßá Þ/êáé åðéèåôéêÞ óõìðåñéöïñÜ.
ÊáôÜ êáéñïýò Ý÷ïõí ìÜëéóôá åìöáíéóôåß åðéóôÞìïíåò ïé ïðïßïé ðñå-óâåýïõí
üôé ï öüâïò áõôüò áðïôåëåß âáóéêü âéïëïãéêü ÷áñáêôç-ñéóôéêü
ôïõ áíèñþðïõ, ôï ïðïßï äýóêïëá êáé óå ðåñéïñéóìÝíï ìü-íï
âáèìü ìðïñåß íá ôñïðïðïéçèåß ðñïò èåôéêÞ êáôåýèõíóç.
Ùóôüóï, üëåò áõôÝò ïé áðüøåéò óôåñïýíôáé ðñáãìáôéêÞò åðé-óôçìïíéêÞò
âÜóçò. Åßíáé áðëþò ëïãéêïöáíåßò åñìçíåßåò åíüò ìá-æéêïý
öáéíïìÝíïõ, óôï ïðïßï, åîáéôßáò ôçò óõ÷íüôçôáò êáé ôçò ìá-æéêüôçôÜò
ôïõ, ðñïóäßäåôáé ëáíèáóìÝíá ðáãêüóìéïò êáé äéá÷ñï-íéêüò
÷áñáêôÞñáò.
Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, ï öüâïò ìðñïóôÜ óôï îÝíï êáé óôï äéá-öïñåôéêü
äåí åßíáé ðáãêüóìéï öáéíüìåíï, ïýôå Ý÷åé äéá÷ñïíéêü ÷á-ñáêôÞñá.
Áõôü ôï ãíùñßæïõìå áðü ôçí êáèçìåñéíÞ ìáò æùÞ, üðïõ
ôï äéáöïñåôéêü êáé ôï îÝíï ïõóéáóôéêÜ –êáé éäéáßôåñá óå íÝïõò áí-èñþðïõò–
åëêýåé êáé äåí áðùèåß.
Ôï ãíùñßæïõìå, åðßóçò, áðü ôçí ðñïóåêôéêÞ èåþñçóç ôçò é-óôïñßáò
ôçò áíèñùðüôçôáò, ç ïðïßá ùò êáèçìåñéíÞ æùÞ åßíáé ãñáì-ìÝíç
óõ÷íüôåñá ìÝóá áðü áñìïíéêÝò êáé äçìéïõñãéêÝò óõíáíôÞ-óåéò
äéáöïñåôéêþí êáé îÝíùí áíèñþðùí êáé óðáíéüôåñá ìÝóá á-ðü
ó÷åôéêÝò óõãêñïýóåéò. Ôï ãåãïíüò üôé óôç óõëëïãéêÞ ìíÞìç
êáé óôçí áêáäçìáúêÞ éóôïñéïãñáößá Ý÷ïõí êáôáãñáöåß ôüóåò ðïë-ëÝò
óõãêñïýóåéò êáé ôüóåò ëßãåò äçìéïõñãéêÝò óõíáíôÞóåéò ïöåß-ëåôáé
óôçí ðáñáäï÷Þ üôé, åíþ ïé áñìïíéêÝò óõíáíôÞóåéò åßíáé áõ-
47
ÊÅÖÁËÁÉÏ 2 Ï ÖÏÂÏÓ ÊÁÔÁÔÑÙÃÅÉ ÔÇÍ ØÕ×Ç

ôïíüçôåò, ïé óõãêñïýóåéò åßíáé ðáñÜëïãåò. Åîáéôßáò ôùí ôñáãé-êþí
åðéðôþóåþí ôïõò óôïõò áíèñþðïõò ÷ñåéÜæåôáé íá ôý÷ïõí é-äéáßôåñçò
ðñïóï÷Þò êáé íá êáôáãñáöïýí óôç óõëëïãéêÞ ìíÞìç
ùò óçìáíôéêÞ ðñïåéäïðïßçóç.
Ï öüâïò êáé ç äõóðéóôßá áðÝíáíôé óôïõò îÝíïõò äçìéïõñãïý-íôáé
–üôáí äçìéïõñãïýíôáé!– åîáéôßáò áñíçôéêþí ðëçñïöïñéþí ãé’
áõôïýò, ïé ïðïßåò, êáôÜ êýñéï ëüãï, ìáò åéäïðïéïýí üôé ïé îÝíïé
ìÜò áðåéëïýí óå ó÷Ýóç ìå êÜðïéá áðü ôá áãáèÜ ðïõ áðïëáìâÜíïõ-ìå
êáé èåùñïýìå óçìáíôéêÜ óôç æùÞ ìáò.
• Óå áõôÜ áíÞêåé ðñïöáíþò ç æùÞ ìáò êáé ç æùÞ ôùí êïíôéíþí
ìáò áíèñþðùí.
• Óå áõôÜ áíÞêåé ç åëåõèåñßá ìáò, ç áîéïðñÝðåéÜ ìáò, ç óùìá-ôéêÞ
ìáò áêåñáéüôçôá êáé ç äõíáôüôçôá íá æïýìå óå êáèåóôþò
äçìïêñáôßáò.
Óå áõôÜ ìðïñåß íá áíÞêïõí åðßóçò:
• ç åõçìåñßá ìáò·
• ç åèíéêÞ Þ / êáé ç ðïëéôéóìéêÞ ìáò ôáõôüôçôá –ü,ôé êé áí êáôáëá-âáßíïõìå
ìå áõôÝò ôéò Ýííïéåò·
• ôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí ìáò·
• ç äõíáôüôçôá íá æïýìå ìå ãåßôïíåò áðïêëåéóôéêÜ êïéíÞò êáôá-ãùãÞò,
ãëþóóáò, èñçóêåßáò ê.ëð.·
• ç äõíáôüôçôá íá Ý÷ïõìå ìéá áóöáëÞ èÝóç åñãáóßáò·
• ç äõíáôüôçôá ôùí ðáéäéþí ìáò íá áðïëáìâÜíïõí åêðáßäåõóç
õøçëÞò ðïéüôçôáò·
• ç äéáôÞñçóç ôçò áîßáò ðïõ Ý÷åé ç áêßíçôç ðåñéïõóßá ìáò.
Âåâáßùò, åÜí åîáéñÝóïõìå ôá áãáèÜ ôçò æùÞò, ôçò óùìáôéêÞò
áêåñáéüôçôáò, ôçò áîéïðñÝðåéáò êáé ôçò åëåõèåñßáò, ôá ïðïßá åß-íáé
êïéíÜ ãéá üëïõò ôïõò áíèñþðïõò êáé âñßóêïíôáé ðïëý õøçëÜ
óôçí éåñáñ÷ßá ôùí åðéèõìçôþí áãáèþí, ãéá üëá ôá õðüëïéðá éó÷ý-ïõí
äéáöïñåôéêÝò äéáâáèìßóåéò ùò ðñïò ôç óçìáóßá ôïõò óôç æùÞ
ôïõ êÜèå áíèñþðïõ.
48

Óçìáíôéêü ãéá ôçí åñìçíåßá ôçò óõìðåñéöïñÜò ôùí áíèñþðùí
åßíáé ôï ãåãïíüò üôé üëïé åßìáóôå ðñüèõìïé íá èõóéÜóïõìå êÜðïé-á
áãáèÜ ðïõ âñßóêïíôáé ÷áìçëüôåñá óôçí ðñïóùðéêÞ ìáò éåñáñ-÷éêÞ
êëßìáêá ôùí åðéèõìçôþí áãáèþí ãéá íá ðñïáóðßóïõìå óå ðå-ñßðôùóç
êéíäýíïõ Üëëá áãáèÜ, ôá ïðïßá âñßóêïíôáé õøçëüôåñá
óôçí ðñïóùðéêÞ ìáò éåñáñ÷éêÞ êëßìáêá. ÌÜëéóôá, üôáí ðéóôåýïõ-ìå
üôé êéíäõíåýïõí ïñéóìÝíá áãáèÜ ôá ïðïßá èåùñïýìå áäéáðñáã-ìÜôåõôá
óôç æùÞ ìáò, åßìáóôå éêáíïß ãéá ïðïéáäÞðïôå óõìðåñé-öïñÜ
êáé ðñÜîç.
Óå áõôü ïöåßëïíôáé üëåò ïé çñùéêÝò ðñÜîåéò ôùí áíèñþðùí
–óõíÞèùò, ùò ðñÜîåéò áõôïèõóßáò ãéá ôçí õðåñÜóðéóç èåìåëéùäþí
áîéþí ôçò êïéíùíßáò.
Óôï ßäéï ãåãïíüò ïöåßëïíôáé, üìùò, êáé ðïëëÜ åãêëÞìáôá ùò
ðñÜîåéò âßáò åéò âÜñïò Üëëùí áíèñþðùí ìå óêïðü ôçí õðåñÜóðé-óç
óçìáíôéêþí áãáèþí, ôá ïðïßá óôçí ðñáãìáôéêüôçôá Þ äåí åß-íáé
óçìáíôéêÜ Þ äåí êéíäõíåýïõí áðü ôïõò óõãêåêñéìÝíïõò áí-èñþðïõò.
Ôï åñþôçìá ðïõ ôßèåôáé ó÷åôéêÜ Ý÷åé äýï óêÝëç: ðñþôïí, ðþò
äéáìïñöþíïõìå ôçí ðñïóùðéêÞ ìáò éåñáñ÷éêÞ êëßìáêá áãáèþí
þóôå íá èåùñïýìå êÜðïéá ðåñéóóüôåñï êáé êÜðïéá Üëëá ëéãüôå-ñï
óçìáíôéêÜ· êáé, äåýôåñïí, ðþò äéáìïñöþíïõìå ôçí ðñïóùðéêÞ
ìáò Üðïøç üôé ïñéóìÝíá óçìáíôéêÜ áãáèÜ êéíäõíåýïõí áðü êÜ-ðïéïõò
áíèñþðïõò.
Åßíáé ðñïöáíÝò üôé ôï ðñþôï, äçëáäÞ ç ðñïóùðéêÞ éåñáñ÷éêÞ
êëßìáêá áîéþí, åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò åðéññïÞò èåóìþí êïéíùíéêï-ðïßçóçò,
êáé éäéáßôåñá ôùí èåóìþí ìå éäåïëïãéêü ÷áñáêôÞñá, ü-ðùò
ôïõ ó÷ïëåßïõ, ôçò åêêëçóßáò, ôùí ðïëéôéêþí êïììÜôùí, ôùí
ìÝóùí ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò ê.ëð. Âåâáßùò, ïé èåóìïß áõôïß ìáò å-ðçñåÜæïõí
ðñïò äéáöïñåôéêÝò Ýùò êáé áíôßèåôåò ìåôáîý ôïõò êá-ôåõèýíóåéò.
Ç äå ðñïóùðéêÞ éåñáñ÷éêÞ êëßìáêá åßíáé áðïôÝëåóìá
ôçò éäéáßôåñçò åðéññïÞò ðïõ Ý÷ïõí êÜðïéïé áðü ôïõò èåóìïýò óôï
êÜèå Ýíá Üôïìï.
49

Ùò ðñïò ôï äåýôåñï, åßíáé öáíåñü üôé ç ó÷åôéêÞ ðåðïßèçóç óõ-íÞèùò
äéáìïñöþíåôáé ìå ôç âïÞèåéá ðëçñïöïñéþí ðïõ ðáßñíïõ-ìå
áðü ðçãÝò ôéò ïðïßåò èåùñïýìå Ýãêõñåò: ãéá ðáñÜäåéãìá, á-ðü
åðéóôçìïíéêÝò äçìïóéåýóåéò, áðü ôï ó÷ïëåßï, áðü ôá ìÝóá ìá-æéêÞò
åíçìÝñùóçò, áðü ôéò õðåýèõíåò áñ÷Ýò, áðü Üôïìá ðïõ å-ìðéóôåõüìáóôå
ê.ëð. ÅÜí ïé ðëçñïöïñßåò ìáò áíôáðïêñßíïíôáé
óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, ôüôå ç óõìðåñéöïñÜ ìáò åßíáé óùóôÞ, åíþ,
åÜí ïé ðëçñïöïñßåò ìáò åßíáé ëáíèáóìÝíåò, ôüôå ç óõìðåñéöïñÜ
ðïõ èåìåëéþíåôáé óå áõôÝò åßíáé åðßóçò ëáíèáóìÝíç.
Ï Üëëïò ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï óõ÷íÜ êáôáëÞãïõìå óå ðáñüìïé-á
ëáíèáóìÝíåò óõìðåñéöïñÝò åßíáé åêåßíïò ôùí áíåðßôñåðôùí ãå-íéêåýóåùí,
óôçí ýðáñîç ôùí ïðïßùí óõìâÜëëïõí êáé ðÜëé óçìá-íôéêÜ
ïé ðçãÝò ðëçñïöüñçóçò ôéò ïðïßåò èåùñïýìå Ýãêõñåò, êá-èþò
êáé ïé éäåïëïãéêïß èåóìïß áðü ôïõò ïðïßïõò åðçñåáæüìáóôå.
Ôá ðáñáðÜíù éó÷ýïõí óå üëïõò ôïõò ôïìåßò ôçò áíèñþðéíçò
æùÞò, óõíåðþò êáé óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áíôéìåôùðßæïõìå ôïõò
îÝíïõò.
Åöüóïí äåí Ý÷ïõìå ïðïéáäÞðïôå ðëçñïöïñßá ðïõ íá ÷áñá-êôçñßæåé
ôïõò îÝíïõò ùò åðéêßíäõíïõò, ç óõìðåñéöïñÜ ìáò åßíáé
óõíÜñôçóç ôçò óõóóùñåõìÝíçò ãíþóçò ôçò áíèñùðüôçôáò êáé
åßíáé ðáñüìïéá ìå åêåßíç ðïõ Ý÷ïõìå áðÝíáíôé óôïõò «äéêïýò ìáò»
óõíáíèñþðïõò.
ÅÜí, áíôßèåôá, êáôáêëõóôïýìå áðü ðëçñïöïñßåò ðïõ äçìéïõñ-ãïýí
ôçí åíôýðùóç üôé ïé îÝíïé áðïôåëïýí êßíäõíï ãéá êÜðïéá á-ðü
ôá áäéáðñáãìÜôåõôá áãáèÜ ìáò, êáé èåùñÞóïõìå ôéò ðëçñï-öïñßåò
áõôÝò Ýãêõñåò, ôüôå ç øõ÷Þ ìáò êáé ç êïéíùíéêÞ ìáò ìíÞ-ìç
ìðáßíïõí óôï ðåñéèþñéï êáé ç óõìðåñéöïñÜ ìáò êáèïäçãåßôáé
áðïêëåéóôéêÜ áðü ôï öüâï ôçò áðþëåéáò óçìáíôéêþí áãáèþí.
Ôï äåýôåñï ðáñáôçñåßôáé óõ÷íÜ ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá óôéò ÷þ-ñåò
ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò. ¸ôóé, êÜðïéïé Ý÷ïõí öôÜóåé áêüìç
êáé óå äïëïöïíßåò áèþùí îÝíùí, åðåéäÞ ôï óýíïëï ôùí ðëçñïöï-ñéþí
ðïõ åß÷áí áðü ôéò äéêÝò ôïõò «Ýãêõñåò êáé áîéüðéóôåò ðçãÝò»
50

ôïõò ïäÞãçóáí óôï óõìðÝñáóìá üôé áðü ôçí ðáñïõóßá ôïõ îÝíïõ
êéíäýíåõáí õðÝñôáôá áãáèÜ, üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç ßäéá ôïõò
ç æùÞ Þ «ç åðéâßùóç ôïõ Ýèíïõò». ÏõóéáóôéêÜ, ïäçãÞèçêáí óôç
äïëïöïíßá îÝíùí åðåéäÞ èåþñçóáí üôé áêüìç êáé ç öïíéêÞ âßá á-ðïôåëåß
êáôÜëëçëï êáé êïéíùíéêÜ áðïäåêôü ìÝóï üôáí ÷ñçóéìï-ðïéåßôáé
ìå óôü÷ï ôçí áðïôñïðÞ åíüò óçìáíôéêïý êéíäýíïõ ðïõ,
äÞèåí, ðçãÜæåé áðü ôçí ðáñïõóßá ôùí îÝíùí.
Ðáñüìïéá ðåñéóôáôéêÜ Ý÷ïõí óçìåéùèåß êáé óôç ÷þñá ìáò, üðùò
äåß÷íåé ç ðáñáêÜôù ðåñßðôùóç:
Êôçíïôñüöïò ðõñïâüëçóå êáé óêüôùóå 13÷ñïíï Áëâáíü ëá-èñïìåôáíÜóôç
ðïõ ìðÞêå óôï êôÞìá ôïõ, ãéáôß, üðùò õðïóôÞ-ñéîå
ï ßäéïò, öïâÞèçêå ìÞðùò ôïõ åðéôåèåß...
Ï 13÷ñïíïò Áëâáíüò ìáæß ìå ôïí ðáôÝñá ôïõ êáé Ýíá óõìðá-ôñéþôç
ôïõò, üôáí áíôéëÞöèçêáí ôïí êôçíïôñüöï, ðñïóðÜèç-óáí
íá öýãïõí, áëëÜ äåí ðñüëáâáí, ãéáôß áõôüò Üñ÷éóå íá ôïõò
ðõñïâïëåß.
Ðñüêåéôáé ãéá ôïí 62÷ñïíï Ë. Ä., ï ïðïßïò, ìüëéò Ýöèáóå óôï
êôÞìá ôïõ, óôçí ôïðïèåóßá Ãêñüóéá ôçò ÐáñáìõèéÜò Èåóðñù-ôßáò,
ôï ÓÜââáôï óôéò 7:30 ôï áðüãåõìá, ðáíéêïâëÞèçêå, êá-èþò
áíôßêñéóå ôñåéò Áëâáíïýò íá âãáßíïõí ìÝóá áðü ôá äÝí-äñá.
Ôüôå, ðÞãå óôï áõôïêßíçôü ôïõ, ðÞñå ôçí êõíçãåôéêÞ ôïõ
êáñáìðßíá êáé ðõñïâüëçóå ìéá öïñÜ ðñïò ôï ìÝñïò ôïõò ãéá
åêöïâéóìü, óýìöùíá ìå ôïí éó÷õñéóìü ôïõ.
Ôá óêÜãéá üìùò ôñáõìÜôéóáí èáíÜóéìá ôï 13÷ñïíï Áíôñåáôßê
Íôñïìáíßêïõ, ðïõ âñéóêüôáí åêåß ìáæß ìå ôï 45÷ñïíï ðáôÝñá
ôïõ Íáíôßñ, êáé åëáöñÜ ôï 16÷ñïíï Ìéëéüíé ÁëéÜðé.
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ, 30 Óåðôåìâñßïõ 1996)
Ðåñéðôþóåéò óáí ôçí ðñïçãïýìåíç åßíáé áðïôÝëåóìá åíüò áäé-êáéïëüãçôïõ
êáé áíåîÝëåãêôïõ öüâïõ, ðïõ åßíáé ãíùóôüò óôïõò
åéäéêïýò.
51

Ï åãêëçìáôïëüãïò Âáóßëçò Êáñýäçò ó÷ïëéÜæåé ôï èÝìá áõôü
ùò åîÞò:
«Åßíáé Ýíá åßäïò áíáóöÜëåéáò (...) ìéá øõ÷ïëïãéêÞ êáôÜóôáóç
õðïøÞöéïõ èýìáôïò, ÷ùñßò üìùò áõôü íá éó÷ýåé ðñáãìáôéêÜ.
Ôï ÷áñáêôçñéóôéêü Ý÷åé åðáñêþò ôåêìçñéùèåß óôçí åãêëçìá-ôïëïãéêÞ
âéâëéïãñáößá. ÏìÜäåò ðïõ êéíäõíåýïõí ëéãüôåñï,
äçëáäÞ ïé çëéêéùìÝíïé –ãõíáßêåò, Üíôñåò–, åêäçëþíïõí åíôï-íüôåñá
áõôü ôï öüâï. Óõ÷íÜ, ìÜëéóôá, óå ôÝôïéï óçìåßï ðïõ å-ðçñåÜæåôáé
ç êáèçìåñéíÞ ôïõò æùÞ, ïé óõíÞèåéÝò ôïõò (...) Óå ôÝ-ôïéá
Ýêôáóç ðïõ íá óôáìáôÞóïõí áêüìç êáé ôïí áðëü ðåñßðá-ôï,
ãéáôß öïâïýíôáé, ýóôåñá áðü áõôÜ ðïõ Ý÷ïõí äåé êáé Ý÷ïõí
áêïýóåé. ÁíáìöéóâÞôçôá, ç ôçëåüñáóç ðáßæåé ôï óçìáíôéêü-ôåñï
ñüëï, êáèþò óôéò ïìÜäåò áõôÝò äéáðéóôþíåôáé áðüóôáóç
áðü ôï êïéíùíéêü ãßãíåóèáé. ÄçëáäÞ, üóï ìåãáëýôåñç áðüóôá-óç
õðÜñ÷åé áðü ôéò ðçãÝò ôïõ ðñáãìáôéêïý êéíäýíïõ, ôüóï ðå-ñéóóüôåñï
åíéó÷ýåôáé ç áíôßëçøç üôé êéíäõíåýåé íá ðÝóåé èý-ìá
åãêëçìáôéêÞò ðñÜîçò. ¸íáò Üíèñùðïò ðïõ äåí Ý÷åé ðÜåé
ðïôÝ óôá ÅîÜñ÷åéá ìðïñåß íá èåùñåß üôé áí ðåñÜóåéò áðü åêåß èá
ðÜèåéò êÜôé.
»Ôá ðñüóöáôá ãåãïíüôá åðéâåâáéþíïõí ôçí õðåñâïëéêÞ áíôß-äñáóç
ðïõ ðáñáôçñåßôáé óå ôÝôïéåò ðåñéðôþóåéò, êáé ôùí ÌÌÅ
áëëÜ êáé ôùí êáôïßêùí (...) Ôï ðñüâëçìá üìùò ðñÝðåé íá å-óôéáóôåß
êáé áëëïý: ðÝñáí ôùí óõíåðåéþí óôçí êáèçìåñéíÞ
æùÞ ôùí ðïëéôþí, ç øõ÷ïëïãßá áõôÞ ìðïñåß íá óõìâÜëåé óå
ìßá ðåñáéôÝñù åãêëçìáôéêüôçôá. ¼ôáí, äçëáäÞ, Ý÷åéò ôçí
øõ÷ïëïãßá ôïõ èýìáôïò, öáíôáóéáêÜ, áíôéäñÜò êáé äéáöïñå-ôéêÜ.
¼ðùò ï ãåùñãüò ðïõ áíáöÝñáìå. ¸÷ïíôáò ôçí åéêüíá
ôïõ åðéêßíäõíïõ Áëâáíïý êáé ôïõ åáõôïý ôïõ ùò õðïøÞöé-ïõ
èýìáôïò, ìüëéò ôïí ðëçóßáóáí ðÞñå ôçí êáñáìðßíá êáé ðõ-ñïâüëçóå
».
(Áðü ôçí åöçìåñßäá
ÊÕÑÉÁÊÁÔÉÊÇ ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ,
12 Éáíïõáñßïõ 1997)
52

ÐÏÉÏÓ ÊÁÉ ÔÉ ÊÉÍÄÕÍÅÕÅÉ ÁÐÏ ÔÏÕÓ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ;
¸÷ïõìå ëüãïõò íá öïâüìáóôå üôé áðü ôïõò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò
ðñüóöõãåò ðïõ êáôáöåýãïõí ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá óôçí Åõñùðáú-êÞ
¸íùóç, óõíåðþò êáé óôçí ÅëëÜäá, êéíäõíåýïõí êÜðïéá õðÝñ-ôáôá
áãáèÜ; ÅðéðëÝïí, Ý÷ïõìå ëüãïõò íá ðéóôåýïõìå üôé ï êßíäõ-íïò
åßíáé ôÝôïéïò þóôå íá åðéôñÝðåé ôçí ðñïóöõãÞ óå ìÝôñá äéáêñß-óåùí
êáé íá äéêáéïëïãåß ìéá ãåíéêåõìÝíç åðéèåôéêüôçôá áðÝíáíôé
óå óõãêåêñéìÝíåò ïìÜäåò;
Ç áðÜíôçóç åßíáé óáöÞò êáé áðëÞ: üðùò óå ðñïçãïýìåíåò å-ðï÷Ýò,
Ýôóé êáé óÞìåñá ç êïéíùíßá ìáò äåí Ý÷åé íá öïâÜôáé ôßðïôå
áðü ôïõò öôù÷ïýò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò ðñüóöõãåò. Äåí Ý÷åé íá
öïâÜôáé ôßðïôå, åöüóïí ôïõò äþóåé ôç äõíáôüôçôá íá æÞóïõí óôç
÷þñá ìáò áíèñþðéíá.
ÐñïâëÞìáôá åìöáíßæïíôáé ìüíï üôáí Ýíáò ìåãÜëïò áñéèìüò
ìåôáíáóôþí åîáíáãêÜæåôáé äéá íüìïõ íá æåé êáé íá åñãÜæåôáé óôï
óêïôåéíü ðåñéèþñéï ôçò êïéíùíßáò. Áõôü óõìâáßíåé, ãéá ðáñÜäåéã-ìá,
üôáí, åíþ åßíáé ãíùóôü óôéò õðåýèõíåò áñ÷Ýò üôé ç Ýëåõóç êáé
ç ðáñáìïíÞ ðïëëþí ÷éëéÜäùí ìåôáíáóôþí äåí åßíáé äõíáôüí íá å-ìðïäéóôåß
ìå êáôáóôáëôéêÜ äéïéêçôéêÜ ìÝôñá, êáèõóôåñåß Þ äåí
ðñïùèåßôáé ç íïìéìïðïßçóç ôçò ðáñáìïíÞò êáé ôçò åñãáóßáò ôïõò.
Óôéò ðåñéðôþóåéò áõôÝò ôá ðïóïóôÜ åãêëçìáôéêüôçôáò ìåôáîý ôùí
«ëáèñïìåôáíáóôþí» åìöáíßæïíôáé áõîçìÝíá, åíþ ãéá ôïõò íüìé-ìïõò
ìåôáíÜóôåò åßíáé ßäéá Þ êáé ÷áìçëüôåñá áðü åêåßíá ôïõ ãçãå-íïýò
ðëçèõóìïý.
Ôï ðáñáðÜíù ãåãïíüò Ý÷åé êáôáãñáöåß áðü ðïëëÝò ó÷åôéêÝò Ý-ñåõíåò
óå üëåò ôéò ÷þñåò ôïõ êüóìïõ êáé Ý÷åé åñìçíåõèåß åðéóôç-ìïíéêÜ
ìå áäéáìöéóâÞôçôï ôñüðï. Óôç óõíôñéðôéêÞ ôïõò ðëåéïíü-ôçôá
ïé ìåôáíÜóôåò êéíïýíôáé óôï ðëáßóéï ôïõ íüìïõ, åßôå Ý÷ïõí
Üäåéá ðáñáìïíÞò êáé åñãáóßáò åßôå æïõí ðáñÜíïìá óôç ÷þñá.
53

Ç áõîçìÝíç åãêëçìáôéêüôçôá, üôáí ðáñáôçñåßôáé, åßíáé áðï-ôÝëåóìá
ôïõ ãåãïíüôïò üôé, üðïõ åßíáé ìåãÜëïò ï áñéèìüò ôùí ìå-ôáíáóôþí
ðïõ äéáâéïýí óå óõíèÞêåò ðáñáíïìßáò, ìðïñïýí íá ïñ-ãáíùèïýí
åãêëçìáôéêÝò óõììïñßåò áëëïäáðþí, ïé ïðïßåò äñïõí
êáô’ áñ÷Üò êáé áðïêëåéóôéêÜ åéò âÜñïò ôùí óõìðáôñéùôþí ôïõò
ðïõ åßíáé ðáñÜíïìïé ìåôáíÜóôåò. Ïé áëëïäáðïß äñÜóôåò, ïé ïðïß-ïé
óõ÷íÜ âñßóêïíôáé íüìéìá óôç ÷þñá õðïäï÷Þò, äñïõí åéò âÜñïò
ôùí óõìðáôñéùôþí ôïõò áíåíü÷ëçôá, áöïý ïé ôåëåõôáßïé, ùò ðáñÜ-íïìïé
ìåôáíÜóôåò, äåí ìðïñïýí íá æçôÞóïõí ôçí ðñïóôáóßá ôçò
áóôõíïìßáò. ÐñïóöõãÞ óôçí áóôõíïìßá êáé óõíåñãáóßá ìáæß ôçò
óçìáßíåé ãéá ôïõò ðáñÜíïìïõò ìåôáíÜóôåò ôçí ðñïóùðéêÞ ôïõò
áðÝëáóç.
Óôéò óõíèÞêåò áõôÝò áíáðôýóóåôáé áíåíü÷ëçôá ôï ïñãáíùìÝ-íï
Ýãêëçìá. Ôïýôï ãßíåôáé áíôéëçðôü áðü ôçí åõñýôåñç êïéíùíßá ùò
ðñüâëçìá ìüíï üôáí Ý÷åé äõíáìþóåé ôüóï þóôå íá áðïôïëìÜ ôç äé-åýñõíóç
ôùí åãêëçìáôéêþí äñáóôçñéïôÞôùí ôïõ ðÝñá áðü ôçí ðå-ñéèùñéïðïéçìÝíç
êïéíùíßá ôùí ëáèñïìåôáíáóôþí, åéò âÜñïò ôïõ êá-ôåóôçìÝíïõ
ðëçèõóìïý.
Áò êñáôÞóïõìå óôï íïõ ìáò ìéá äéáðéóôùìÝíç áëÞèåéá: ç ñß-æá
ôçò áõîçìÝíçò åãêëçìáôéêüôçôáò äåí åßíáé ç óõìðåñéöïñÜ ôùí
ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí, áëëÜ ç óõìðåñéöïñÜ ôïõ êñÜ-ôïõò
õðïäï÷Þò, üôáí ôïõò äéáôçñåß óå êáèåóôþò ðáñáíïìßáò. Ìå
ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ áõôÞ ôï ßäéï ôï êñÜôïò, ÷ùñßò íá ôï èÝëåé,
äçìéïõñãåß ôï ðåñéâÜëëïí óôï ïðïßï óõììïñßåò ìðïñïýí íá ïñ-ãáíùèïýí
êáé íá äñÜóïõí êáô’ áñ÷Üò åéò âÜñïò ôùí ðáñÜíïìùí
ìåôáíáóôþí êáé êáôüðéí åéò âÜñïò ïëüêëçñçò ôçò êïéíùíßáò.
54

ÂÑÁ×ÕÊÕÊËÙÌÁ ÓÔÏ ÍÏÕ
ÐÏÕ ÊÁÔÁÊÁÉÅÉ ÔÇÍ ØÕ×Ç
Ïé åðéóôÞìïíåò ãíùñßæïõí üôé ç ïìÜäá ðïõ åêäçëþíåé åãêëçìáôé-êÞ
óõìðåñéöïñÜ äåí ôáõôßæåôáé ìå ôïõò áíèñþðïõò ðïõ áíáæç-ôïýí
åñãáóßá êáé êáôáöýãéï óôç ÷þñá õðïäï÷Þò. Ãíùñßæïõí, åðß-óçò,
üôé ïé óõíèÞêåò ðïõ åðéôñÝðïõí ôçí åìöÜíéóç ïñãáíùìÝíïõ
åãêëÞìáôïò åê ìÝñïõò áëëïäáðþí óõíßóôáíôáé êõñßùò óôïí åîá-íáãêáóìü
÷éëéÜäùí Ýíôéìùí ìåôáíáóôþí óå ðáñÜíïìç äéáâßùóç.
Ç ãíþóç üìùò áõôÞ äåí åßíáé äéáäåäïìÝíç óôïí ðïëý êüóìï. Á-íôß
íá êõñéáñ÷Þóåé áõôÞ ç ãíþóç, Ýíá âñá÷õêýêëùìá óôç ëïãéêÞ
óêÝøç êáôáêáßåé óõ÷íÜ ôüóï ôïí ßäéï ôï íïõ üóï êáé ôçí øõ÷Þ: ç å-ãêëçìáôéêüôçôá
êáôáãñÜöåôáé ùò åðéêßíäõíï öáéíüìåíï ðïõ ðñï-Ýñ÷åôáé
ãåíéêþò áðü ôïõò îÝíïõò –÷ùñßò íá ãßíåôáé äéÜêñéóç ôçò
ðñïóùðéêÞò óõìðåñéöïñÜò ôïõ êÜèå îÝíïõ îå÷ùñéóôÜ.
Åîáéôßáò áõôïý ôïõ âñá÷õêõêëþìáôïò, ãéá ôçí êáôáðïëÝìçóç
ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò ðñïôåßíïíôáé ìÝôñá ðåñéïñéóìïý ôùí îÝíùí
Ýùò êáé ìáæéêÞ áðÝëáóÞ ôïõò –äçëáäÞ ìÝôñá ðïõ áíáðáñÜãïõí
ôï êáèåóôþò ðáñáíïìßáò ÷éëéÜäùí ìåôáíáóôþí êáé åìðëïõôßæïõí
ôï Ýäáöïò óôï ïðïßï áíáðôýóóåôáé ç åãêëçìáôéêüôçôá.
¸ôóé äçìéïõñãåßôáé Ýíáò öáýëïò êýêëïò: ôá ðñþôá èýìáôá
ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò, äçëáäÞ ïé öôù÷ïß ìåôáíÜóôåò êáé ïé ðñü-óöõãåò,
ìåôáôñÝðïíôáé ãéá ôçí éó÷õñÞ ðëåéïøçößá óå èýôåò, áíôé-ìåôùðßæïõí
äéùãìïýò áíôß íá âéþóïõí áëëçëåããýç, êáé ïäçãïý-íôáé
óôçí ðáñáíïìßá êáé óôï ðåñéèþñéï ôçò êïéíùíßáò.
Áò óçìåéùèåß üôé ôï ãåãïíüò áõôü áíáðáñÜãåé ôéò ðéï åõíïú-êÝò
êáé áðáñáßôçôåò óõíèÞêåò ãéá ôçí áíÜðôõîç ôïõ ïñãáíùìÝ-íïõ
åãêëÞìáôïò êáé, óôç óõíÝ÷åéá, ôñïöïäïôåß ôç ãåíéêåõìÝíç Ü-ðïøç
üôé ç åãêëçìáôéêüôçôá åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò ðáñïõóßáò ðïë-ëþí
îÝíùí óôç ÷þñá ê.ï.ê.
55

¸êöñáóç áõôïý ôïõ âñá÷õêõêëþìáôïò áðïôåëåß ôï áßôçìá
«íá öýãïõí ïé Áëâáíïß», ôï ïðïßï áêïýóôçêå áñêåôÝò öïñÝò óôçí
ÅëëÜäá ùò ëýóç, ìåôáîý Üëëùí, êáé ôïõ ðñïâëÞìáôïò ôçò áõîç-ìÝíçò
åãêëçìáôéêüôçôáò. ÁõôÞ üìùò ç ãåíéêåõìÝíç Üðïøç, ðïõ
åìöáíßæåôáé ùò ðáíÜêåéá ãéá ïîõìÝíá êïéíùíéêÜ –ðñáãìáôéêÜ Þ
öáíôáóéáêÜ– ðñïâëÞìáôá, ðÝñáí ôïõ üôé åßíáé Üäéêç, áíáðáñÜãåé
ôï öüâï êáé ôçí å÷èñüôçôá êáé êáô’ áõôü ôïí ôñüðï äçìéïõñãåß
ðñïâëÞìáôá ôá ïðïßá áäõíáôåß íá ëýóåé.
Ôï ßäéï éó÷ýåé êáé ãéá ôï öüâï ðïõ áöïñÜ óå Üëëá áãáèÜ, ü-ðùò
åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé èÝóåéò åñãáóßáò, ç åèíéêÞ êáé ç
ðïëéôéóìéêÞ ôáõôüôçôá, ç ó÷ïëéêÞ åðéôõ÷ßá ê.ëð., ðïõ öáßíïíôáé
íá êéíäõíåýïõí áðü ôçí ýðáñîç ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñï-óöýãùí.
¸íá ñçôü ëÝåé «ï öüâïò êáôáôñþãåé ôçí øõ÷Þ». ÄçëáäÞ ï Üí-èñùðïò
÷Üíåé óéãÜ óéãÜ áõôü ðïõ ôïí êÜíåé Üíèñùðï, ôçí áíèñù-ðéÜ
ôïõ, üôáí öùëéÜóåé ìåóÜôïõ ï öüâïò.
Ïé Üíèñùðïé, áðü ôçí áñ÷Þ ôçò éóôïñßáò ìáò, áíôéðáëåýïõìå
ôïí êßíäõíï íá ÷Üóïõìå ôçí áíèñùðéÜ ìáò êáôáðïëåìþíôáò ìå
óõíáßóèçìá êáé ãíþóç ôéò êáôáóôÜóåéò ðïõ ðñïêáëïýí öüâï.
ÕðÜñ÷åé, üìùò, Ýíáò öüâïò ðïõ áíôéìåôùðßæåôáé äýóêïëá êáé
ãé’ áõôü Ý÷åé ïäõíçñÝò óõíÝðåéåò óå ìåìïíùìÝíïõò áíèñþðïõò
êáé êïéíùíßåò. Åßíáé ï öüâïò ðïõ äåí ðñïÝñ÷åôáé áðü áíôéêåéìå-íéêÜ
õðáñêôÝò áðåéëçôéêÝò êáôáóôÜóåéò, áëëÜ êáôáóêåõÜæåôáé
óôï íïõ ôùí áíèñþðùí. ÔÝôïéïò åßíáé ï öüâïò ìðñïóôÜ óôçí á-ðåéëÞ
ðïõ, äÞèåí, óçìáôïäïôåß ç ðáñïõóßá ðïëëþí ìåôáíáóôþí
êáé ðñïóöýãùí.
Åîáéôßáò ôïõ öüâïõ áõôïý, ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò äåí óõ-íåéäçôïðïéïýìå
ôçí áîßá ðïõ Ý÷ïõí ïé ìåôáíÜóôåò. Äåí óõíåéäç-ôïðïéïýìå
êõñßùò üôé ïé «ýðïðôïé ìåôáíÜóôåò» êáé ïé «Üîéïé ìåôá-íÜóôåò
» –ãéá ôïõò äåýôåñïõò åðßóçò äéáâÜæïõìå êáìéÜ öïñÜ óôéò
åöçìåñßäåò– óõ÷íÜ åßíáé ôá ßäéá ðñüóùðá, ìå ôçí ßäéá ðÜíôá óõ-ìðåñéöïñÜ.
Áõôïß ðïõ äéáöÝñïõí ôç ìéá êáé ôçí Üëëç öïñÜ åßìá-ÃÉÙÑÃÏÓ
56

óôå åìåßò. Ç ðáñáêÜôù éóôïñßá åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêÞ áõôïý ôïõ
öáéíïìÝíïõ.
Ôï êáëïêáßñé ôïõ 1992 Ýíáò ìéêñüóùìïò íåáñüò ïäçãÞèçêå
óôï ôìÞìá. «Áëâáíüò, ýðïðôïò åìðñçóìïý», åßðå ï áóôõíïìé-êüò
ðïõ ôïí óõíÝëáâå. Óôï ôìÞìá ôïí ðåñéðïéÞèçêáí áíá-ëüãùò.
Ï íåáñüò ðÝñáóå ôç íý÷ôá óôï êñáôçôÞñéï êáé ìüíï
ôï Üëëï ðñùß «÷áñéóôéêüò» ôïí Üöçóáí íá öýãåé. «Åßóáé ôõ÷å-ñüò
ðïõ äåí Ýöáãåò êáìéÜ äåêáñéÜ ÷ñüíéá öõëáêÞ», ôïõ åßðáí.
ÔÝóóåñá ÷ñüíéá áñãüôåñá áðåäåß÷èç ðùò ïé áóôõíïìéêïß åß÷áí
êáôÜ ôï Þìéóõ äßêéï. Ï íåáñüò Þôáí ðñÜãìáôé «åìðñçóôÞò»: Ý-âáëå
öùôéÜ óôï åëëçíéêü êïéíü ôçò ÁôëÜíôá, óçêþíïíôáò 305
êéëÜ êáé áíåâÜæïíôáò óôï äåýôåñï óêáëß ôïõ âÜèñïõ ôç ÷þñá
ôïõ –ü÷é âÝâáéá ôçí Áëâáíßá. ÂëÝðåôå, ï íåáñüò ôçò éóôïñßáò
ìáò äåí åßíáé Üëëïò áðü ôïí Ëåùíßäá ÓáìðÜíç, ôï ðáéäß ôçò
Üñóçò âáñþí ðïõ êÝñäéóå ãéá åìÜò áóÞìé.
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ,
4 Áõãïýóôïõ 1996)
57

3 ÅÉÌÁÓÔÅ ÏÉ ÅËËÇÍÅÓ ÑÁÔÓÉÓÔÅÓ;

«ÎÅÍÅ, ÔÇ ×ÙÑÁ ÐÏÕ ÌÏÕ ËÅÓ ÔÇ ÃÍÙÑÉÓÁ, ÔÇÍ ÅÉÄÁ»
Ðïëëïß Üíèñùðïé áíáñùôéïýíôáé ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá åÜí «ïé ¸ë-ëçíåò
åßìáóôå ñáôóéóôÝò» Þ åÜí «óôçí ÅëëÜäá õðÜñ÷åé ñáôóéóìüò».
ÁõôÜ åßíáé äýï äéáöïñåôéêÜ ìåôáîý ôïõò åñùôÞìáôá, áðü ôá ïðïß-á
ôï ðñþôï ìðïñåß áìÝóùò íá áðáíôçèåß áñíçôéêÜ. Óå êáíÝíá ìÝ-ñïò
ôïõ êüóìïõ ï ñáôóéóìüò äåí áðïôåëåß «åèíéêÞ éäéüôçôá». Óõ-íåðþò,
êáíåßò äåí ìðïñåß íá èÝôåé Ýíá ôÝôïéï ãåíéêåõìÝíï åñþôç-ìá
ãéá Ýíáí ïëüêëçñï ëáü. Áõôü ðïõ ÷ñåéÜæåôáé, üìùò, óïâáñÞ
äéåñåýíçóç åìðåñéÝ÷åôáé óôï äåýôåñï åñþôçìá, ãéá ôï åÜí êÜðïé-ïé
Üíèñùðïé óôç ÷þñá ìáò õößóôáíôáé óõìðåñéöïñÝò ïé ïðïßåò
ìðïñïýí íá ÷áñáêôçñéóôïýí «ñáôóéóôéêÝò».
Ãéá íá áðáíôÞóïõìå óôï ðáñáðÜíù åñþôçìá, åßìáóôå õðï÷ñå-ùìÝíïé
íá ñßîïõìå ìéá ìáôéÜ óôç «óêïôåéíÞ ðëåõñÜ» ôçò êáèçìåñé-íÞò
æùÞò ôçò ÷þñáò ìáò –«óêïôåéíÞ ðëåõñÜ» ãéá ôïõò ðåñéóóü-ôåñïõò
êáé ôéò ðåñéóóüôåñåò áðü åìÜò åðåéäÞ åíäéáöåñüìáóôå ãé’
áõôÞ Þ, óõ÷íüôåñá, åðåéäÞ öñïíôßæïõìå íá ôçí áðùèïýìå áðü ôï
ïðôéêü ìáò ðåäßï. Êáé óå áõôü ôïí ôïìÝá éó÷ýåé ü,ôé åßäáìå íá óõì-âáßíåé
ìå ôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôùí ÷ùñþí ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ: ðëç-ñïöïñßåò
äåí Ý÷ïõí ìüíï ïé åéäÞìïíåò· ôéò Ý÷ïõìå üëïé/åò åðåéäÞ
äçìïóéåýïíôáé óõ÷íÜ óôéò åöçìåñßäåò êáé óôá ðåñéïäéêÜ ðïõ äé-áâÜæïõìå.
Öáßíåôáé üìùò üôé ôéò áðùèïýìå, áíôß íá áíáëïãéóôïý-ìå
ôç óçìáóßá áõôþí ðïõ äéáâÜæïõìå.
Áò äïýìå óôï êåöÜëáéï áõôü ôç óêïôåéíÞ üøç ôçò åëëçíéêÞò
êïéíùíéêÞò ðñáãìáôéêüôçôáò, üðùò áõôÞ ðñïêýðôåé áðü ôá äç-ìïóéåýìáôá
ôïõ åëëçíéêïý Ôýðïõ, êáé áò áíáëïãéóôïýìå ôç óç-ìáóßá
ôçò.
61

ÔÏ ÂÇÌÁ, 22 Ìáñôßïõ 1998
> Ï Êþóôáò Ã., 22 åôþí, âßáóå 11÷ñïíï Áëâáíü óå åñçìéêÞ
ðåñéï÷Þ ôçò ÐåíôÝëçò (14.2.97).
> ¸íáò 12÷ñïíïò, ãéïò Æáúñéíïý ðñüóöõãá, ìÝëïò ôçò ïìÜ-äáò
ìðÜóêåô ôïõ ÐÁÏ, ðÝöôåé èýìá îõëïäáñìïý áðü ìÝëç ôçò
«×ñõóÞò ÁõãÞò» (ÌÜñôéïò ’97).
> Ïé Ýíïéêïé ìéáò ðïëõêáôïéêßáò óôçí ÊáëëéèÝá îåóçêþíï-íôáé,
ãéáôß ìéá ãõíáßêá áðü ôçí Áñìåíßá ðñüêåéôáé íá åãêá-ôáóôáèåß
óå Ýíá áðü ôá äéáìåñßóìáôá, äéêáéïëïãþíôáò ôç óôÜ-óç
ôïõò ìå åðé÷åéñÞìáôá ôïõ ôýðïõ: «Ðïéïò ìáò åããõÜôáé ðùò
ï åðüìåíïò äå èá íïéêéÜóåé ôï óðßôé ôïõ óå Áëâáíü;». Ïé Ýíïéêïé
åß÷áí áðïöáóßóåé ðùò äå èá Üöçíáí êáíÝíáí áëëïäáðü íá å-ãêáôáóôáèåß
óôçí ðïëõêáôïéêßá ôïõò, ãéáôß ðáëéüôåñá Ýíáò
Êïýñäïò Ýíïéêïò Þôáí ìÝëïò... ôñïìïêñáôéêÞò ïñãÜíùóçò –ðñï-öáíþò
åííïïýóáí ôï ÐÊÊ (10.4.97).
> Ï 27÷ñïíïò Áëâáíüò Æåö ÐéÝôñé, óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Ðïëõ-ãýñïõ,
ðõñïâïëåßôáé óôï êåöÜëé êáé ôñáõìáôßæåôáé óïâáñÜ á-ðü
ôïí 25÷ñïíï áãñüôç Íßêï ×., ï ïðïßïò éó÷õñßæåôáé ðùò ðõ-ñïâüëçóå
óôïí áÝñá ãéá åêöïâéóìü (2.6.97).
> Ï 54÷ñïíïò áãñïöýëáêáò ÁèáíÜóéïò Ì. êáôáäéêÜæåôáé á-ðü
ôï êáêïõñãéïäéêåßï Êáñäßôóáò óå ðÝíôå ÷ñüíéá öõëÜêéóç
ãéá áíèñùðïêôïíßá áðü ðñüèåóç, ãéá ôï öüíï ôïõ Áëâáíïý ëá-èñïìåôáíÜóôç
Öáíôßë Íáìðïýæé. Ôïí óêüôùóå åðåéäÞ ôïõ Ý-êëåøå
äýï êáñðïýæéá. Ï Ì. Üóêçóå Ýöåóç êáé áöÝèçêå åëåýèå-ñïò
(2.6.97).
> Óå äéáèåóéìüôçôá ôÝèçêáí ï äéïéêçôÞò ôïõ ÔìÞìáôïò Áë-ëïäáðþí
ÐåéñáéÜ Ìáíþëçò Â., ï áñ÷éöýëáêáò Áíôþíçò Ä. êáé
ïé áóôõöýëáêåò ÄçìÞôñçò Ó., Öþôçò Ã. êáé Êùíóôáíôßíïò Ì.,
ðïõ èåùñåßôáé üôé óõíÝëáâáí 22 Áéãõðôßïõò ëáèñïìåôáíÜóôåò
62

êáé óôç óõíÝ÷åéá ôïõò áðÝóðáóáí ÷ñÞìáôá ãéá íá ôïõò åëåõèå-ñþóïõí
(23.6.97).
> Óôç Èåóóáëïíßêç, áóôõíïìéêüò ðõñïâïëåß êáé ôñáõìáôß-æåé
Áëâáíü åñãÜôç ðïõ ðñïóðáèïýóå íá äéáöýãåé êáôÜ ôç äéÜñ-êåéá
åöüäïõ óå åñãïôÜîéï. Åíáíôßïí ôïõ äåí áóêåßôáé ðïéíéêÞ
äßùîç, êáèþò ç õðçñåóßá «åêôéìÜ» üôé äåí õðÜñ÷ïõí áðïäåß-îåéò
üôé áõôüò ðõñïâüëçóå (23.6.97).
> ¢ôïìï ìå êëïìð, ðïõ äÞëùóå áóôõíïìéêüò, ìðáßíåé óå âá-ãüíé
ôïõ çëåêôñéêïý óôï óôáèìü Âéêôùñßáò äéáôÜæïíôáò «íá
âãïõí Ýîù ïé Áëâáíïß». ¼ôáí äýï äçìïóéïãñÜöïé, ðïõ âñßóêï-íôáí
åêåßíç ôçí þñá óôï âáãüíé, ôïõ æÞôçóáí íá áðïäåßîåé ðùò
åßíáé áóôõíïìéêüò, ôïõò ïäÞãçóå Ýîù áðü ôï óôáèìü, üðïõ âñß-óêïíôáí
Üëëá äÝêá Üôïìá ïðëéóìÝíá êáé ìå óéäçñïãñïèéÝò.
Óôçí åðéìïíÞ ôùí äçìïóéïãñÜöùí íá ìÜèïõí ôá óôïé÷åßá ôïõò
ôïõò ðáñÝðåìøáí óôïí 4ï üñïöï ôçò ÃåíéêÞò ÁóôõíïìéêÞò Äé-åýèõíóçò
ÁèÞíáò, ãéá «íá ìÜèåôå ðïéá åßíáé ç ïìÜäá Ì4»
(22.7.97).
> Óôçí ÊåñáôÝá, áóôõíïìéêüò ðõñïâïëåß êáé ôñáõìáôßæåé
óïâáñÜ óôï óôÞèïò ôïí 25÷ñïíï Áëâáíü ëáèñïìåôáíÜóôç Öëá-ìïýñ
Óïýôé, åíþ áñãüôåñá éó÷õñßæåôáé ðùò ôï üðëï åêðõñóï-êñüôçóå
êáôÜ ëÜèïò (12.8.97).
> Óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Ìáñêüðïõëïõ, áóôõíïìéêüò ôñáõìáôß-æåé
ôïí 22÷ñïíï Áëâáíü ÁíäñÝá Ãêßíç. ÕðïóôÞñéîå üôé êáôáäéþ-êïíôáò
ôïí Áëâáíü Ýðåóå êÜôù êáé ôï üðëï åêðõñóïêñüôçóå.
Äåí áóêÞèçêå ðïéíéêÞ äßùîç åíáíôßïí ôïõ (16.9.97).
> ÓõëëáìâÜíïíôáé ïé Ã. Ì. êáé Ä. Ð., ïäçãïß ôáîß, ðïõ êá-ôçãïñïýíôáé
ãéá ôïõëÜ÷éóôïí åðôÜ ëçóôåßåò åéò âÜñïò Áëâá-íþí
ëáèñïìåôáíáóôþí, áðü ôïõò ïðïßïõò áðÝóðáóáí 300.000
äñá÷ìÝò. Ðßóôåõáí üôé ôá èýìáôÜ ôïõò äå èá ìéëïýóáí ëüãù
ôïõ öüâïõ ôçò áðÝëáóçò (30.10.97).
> Ï 19÷ñïíïò Áëâáíüò ºóíé ÓÝöá äïëïöïíåßôáé áðü Üãíù-óôï
óå áãñïôéêÞ ðåñéï÷Þ ôçò Çìáèßáò.
> Äýï áóôõíïìéêïß åéóÝâáëáí óôï óðßôé ôçò Ñùóßäáò ÔáôéÜ-
63
ÊÅÖÁËÁÉÏ 3 ÅÉÌÁÓÔÅ ÏÉ ÅËËÇÍÅÓ ÑÁÔÓÉÓÔÅÓ;

íáò Ðïõôßíôóåâá, êáèçãÞôñéáò ñùóéêþí óå öñïíôéóôÞñéï, êáé
ôçí êáêïðïßçóáí Üãñéá üðùò êáé ôï 19÷ñïíï ãéï ôçò. Ïé áóôõ-íïìéêïß
åß÷áí õðïøßåò ðùò ç ãõíáßêá åìðëåêüôáí óå êõêëþ-ìáôá
åìðïñßáò âñåöþí, áëëÜ, üðùò áðïäåß÷èçêå, äåí åß÷å êáìßá
ó÷Ýóç (18.2.98).
ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ, 21 ÌáÀïõ 1993
Óå Ýíá êåöáëï÷þñé 5.000 êáôïßêùí, óôï Êñéåêïýêé ÁôôéêÞò,
ìåñéêïß öôù÷ïäéÜâïëïé áëâáíéêÞò ðñïÝëåõóçò ðëçãþèçêáí
âáñéÜ. Äýï íôïõæßíåò êÜôïéêïé, åõôõ÷þò ü÷é ðåñéóóüôåñïé, ðÞ-ñáí
îýëá, óßäåñá, êáñáìðßíåò êáé âÜëèçêáí íá «óùöñïíßóïõí»
ôïõò... ïéêïíïìéêïýò ìåôáíÜóôåò. Ç éäéüôõðç ïñãÞ îÝóðáóå óôéò
áäýíáôåò ðëÜôåò, ôá âñüìéêá ðüäéá êáé ôá êáêïèñåììÝíá êïñ-ìéÜ...
Ìáæåýôçêáí äõï âñÜäéá, Ýöôéáîáí êïíâüé ìå ôá áãñïôéêÜ êáé
åðéôÝèçêáí ôçí þñá ðïõ ôá «èçñÜìáôá» ðñïóðáèïýóáí íá
êïéìçèïýí ôï Ýíá ðÜíù óôï Üëëï. Óáí áöéïíéóìÝíïé áðü åðé-êßíäõíï
áëêïüë, ìåèõóìÝíïé áðü äõóåîÞãçôï ðÜèïò ãéá «ôÜîç»,
üñìçóáí, óôñßãêëéóáí, ÷ôýðçóáí êé Ýöõãáí. Êáé ôçí Üëëç
ìÝñá äåí íôñÜðçêáí íá ðéïõí ôá ïýæá ôïõò óôá êáöåíåßá ìå
ôïõò Þóõ÷ïõò óõã÷ùñéáíïýò êáé íá ìïóôñÜñïõí óôçí ðëáôåß-á
óáí äéÜíïé ðïõ áðÝíåéìáí äéêáéïóýíç. Åß÷áí, ìå äéêÞ ôïõò
ðñùôïâïõëßá, êÜíåé «óêïýðá», óáí áõôÝò ôéò åíôõðùóéáêÝò
ôçëåïðôéêÝò áóôõíïìéêÝò åðé÷åéñÞóåéò, êáé ìÜëéóôá ìå ðïë-ëÝò
áãñéüôçôåò.
Ôï âñÜäõ ôçò 17çò ÌáÀïõ ìáæåýôçêå óõíùìïôéêüôáôá ï «óôñá-ôüò
». Åßêïóé ùò åßêïóé ðÝíôå Üôïìá, ëÝåé ï ÈáíÜóçò Ôæ., ãéá íá
óõìðëçñþóåé Üëëïò êÜôïéêïò: «ÐÞñáí êé Ýíá 15÷ñïíï ðáéäß
ìáæß ôïõò, ãéá íá ôïõ äåßîïõí ðþò äÝñíïõí». ÁìïëÞèçêáí óôá
ðáëéüóðéôá ðïõ êïéìïýíôáé ïé Áëâáíïß êáé Üñ÷éóáí íá äÝñíïõí
64

üðïéïí Ýâñéóêáí. «Óå Ýíá 17÷ñïíï Áëâáíü Ýóðáóáí ôï óáãüíé,
óå Ýíáí Üëëï ôç öôÝñíá. Ôïí ðÞãáìå óôï íïóïêïìåßï ôçò ÈÞ-âáò
».
Ãåßôïíåò Üêïõóáí ôéò öùíÝò, ôéò óôñéãêëéÝò ôïõò êáé ðñïóðÜ-èçóáí
íá ôïõò åìðïäßóïõí. ÔåëéêÜ, ôñïìïêñáôÞèçêáí êáé ïé
íôüðéïé êáé êëåßóôçêáí óôá óðßôéá ôïõò, ü÷é áðü ôï öüâï ôùí
Áëâáíþí, áëëÜ ôùí Êñéåêïõêéùôþí. ÐÞãáí óå ðïëëÜ óðßôéá,
ðÞãáí ðáíôïý, äåí Üöçóáí êáíÝíáí, îÝóðáóáí ìå ìáíßá. Ôï å-ðüìåíï
âñÜäõ, óôéò 18 ôïõ ìÞíá, ôá åðåéóüäéá åðáíáëÞöèçêáí,
áëëÜ óå ìéêñüôåñç Ýêôáóç.
Ï äéïéêçôÞò ôïõ áóôõíïìéêïý óôáèìïý äåí åß÷å óôïé÷åßá óôá
÷Ýñéá ôïõ êáé Üñá äåí ìðïñïýóå íá êéíÞóåé ôéò äéáäéêáóßåò. «Áí
Ýñèïõí íá ìïõ êáôáããåßëïõí ðïéïé Þôáí, èá îåêéíÞóù ôçí ðñï-áíÜêñéóç
», ëÝåé.
ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ, 23 Áðñéëßïõ 1993
> ÕðÜëëçëïé ôïõ äáóáñ÷åßïõ ÍÜïõóáò åßíáé ôåëéêÜ ïé äñÜ-óôåò
ôçò äïëïöïíßáò ôïõ 38÷ñïíïõ Áëâáíïý ëáèñïìåôáíÜóôç
êáé ôïõ óïâáñïý ôñáõìáôéóìïý óõìðáôñéþôç ôïõ óôç äáóéêÞ
ðåñéï÷Þ «Ðñéüíéá» ôïõ Âåñìßïõ Çìáèßáò. (...)
Óçìåéþíåôáé üôé ïé äñÜóôåò åßíáé ïéêïãåíåéÜñ÷åò êáé ðïôÝ óôï
ðáñåëèüí äåí Ýäùóáí äéêáéþìáôá óå êáíÝíáí ãéá ôç óõìðåñé-öïñÜ
ôïõò.
¼ðùò åßðå óôïõò äçìïóéïãñÜöïõò ï äáóÜñ÷çò ÍÜïõóáò ×ñÞ-óôïò
Ê., ïé äñÜóôåò åßíáé åîáéñåôéêïß õðÜëëçëïé êáé åñãÜæïíôáé
óôï äáóáñ÷åßï åäþ êáé 20 ÷ñüíéá.
Ï ßäéïò áðïäßäåé ôï áéìáôçñü ãåãïíüò êáé ôç äïëïöïíßá ôïõ Áë-âáíïý
óôéò êáêÝò óêÝøåéò ôùí äýï õðáëëÞëùí, ðïõ ðéèáíüí
èåþñçóáí ôïõò ëáèñïìåôáíÜóôåò åìðñçóôÝò, èüëùóå ôï ìõá-ëü
ôïõò êáé ðáñÜëïãá ðõñïâüëçóáí åíáíôßïí ôïõò.
65

> ðåíèõìßæåôáé üôé äåêÜäåò Áëâáíïß ëáèñïìåôáíÜóôåò Ý÷ïõí
óêïôùèåß ôïõò ôåëåõôáßïõò ìÞíåò áðü åêðõñóïêñïôÞóåéò ü-ðëùí,
êõñßùò áóôõíïìéêþí, êáé áðü óêÜãéá êõíçãþí ðïõ ôïõò
ðåñíïýí ãéá èçñÜìáôá.
> ÔÝëïò, ðïëëïß Áëâáíïß ðåèáßíïõí ó÷åäüí êáèçìåñéíÜ óå
ïñåéíÝò ðåñéï÷Ýò áðü ôï êñýï êáé ôéò êáêïõ÷ßåò, óôéò ðñïóðÜ-èåéÝò
ôïõò ãéá ìéá êáëýôåñç æùÞ óôç ÷þñá ìáò.
> ÍÝï áéìáôçñü åðåéóüäéï, ìå èýìá Áëâáíü ëáèñïìåôáíÜ-óôç
êáé Üãíùóôïõò äñÜóôåò, Ýãéíå ÷èåò ôá îçìåñþìáôá óôç ÂÝ-ñïéá.
ÓõãêåêñéìÝíá, ï äñÜóôçò Þ ïé äñÜóôåò Ýñéîáí áðü áñêå-ôü
ýøïò ôóéìåíôüëéèïõò óôï êåöÜëé ôïõ 36÷ñïíïõ Áóß ÑïêÜí,
ï ïðïßïò êïéìüôáí óå áêÜëõðôï ÷þñï íåïáíåãåéñüìåíçò ïéêï-äïìÞò
óå ðñïÜóôéï ôçò ÂÝñïéáò. Ï 36÷ñïíïò, ìå âáñéÜ êñáíéï-åãêåöáëéêÞ
êÜêùóç, ìåôáöÝñèçêå óôï íïóïêïìåßï ôçò ðüëçò
üðïõ íïóçëåýåôáé.
ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ, 9 Äåêåìâñßïõ 1997
Óôá ÷éïíéóìÝíá âïõíÜ ôçò Êüíéôóáò åãêáôÝëåéøå ìéá Áëâáíß-äá
êáé ôá ôñßá ðáéäéÜ ôçò Üãíùóôïò ¸ëëçíáò, ïäçãüò öïñôç-ãïý
áõôïêéíÞôïõ, ï ïðïßïò Ýíáíôé áìïéâÞò åß÷å õðïó÷åèåß íá
ôïõò ìåôáöÝñåé óôçí ÁèÞíá.
Äýï çìÝñåò ðåñéðëáíÞèçêáí ìÝóá óôá ÷éüíéá ç Êéëßê Ìðïõñ-ìðïýêå,
áðü ôçí Êïõôóüâá ôçò Áëâáíßáò, ïé äýï êüñåò ôçò, 12
êáé 15 ÷ñüíùí, êáé ï 10÷ñïíïò ãéïò ôçò, þóðïõ åíôïðßóôçêáí
áðü áóôõíïìéêü ðïõ ðåñéðïëïýóå óôçí ðåñéï÷Þ.
ÁìÝóùò ìåôáöÝñèçêáí óôï Íïóïêïìåßï Éùáííßíùí, üðïõ ïé ãé-áôñïß
äéáðßóôùóáí üôé üëïé åß÷áí êñõïðáãÞìáôá, åíþ ç 15÷ñï-íç
êüñç ôçò, ëüãù ôçò óïâáñüôçôáò ôçò êáôÜóôáóçò, íïóçëåý-åôáé
óôçí åíôáôéêÞ, êáèþò Ý÷åé óïâáñÜ êñõïðáãÞìáôá.
Ç Êéëßê, ðïõ äå ãíùñßæåé ôá óôïé÷åßá ôïõ ïäçãïý ôïõ öïñôçãïý
66

áõôïêßíçôïõ, åßðå óôïõò áóôõíïìéêïýò üôé áðïöÜóéóå íá Ýë-èåé
ìáæß ìå ôá ðáéäéÜ ôçò óôçí ÅëëÜäá ãéá íá æÞóïõí ìéá êáëý-ôåñç
æùÞ ìáæß ìå ôïí Üíäñá ôçò, ï ïðïßïò æåé ôá ôåëåõôáßá ÷ñü-íéá
óôçí ÁèÞíá.
Ï ïäçãüò ôïõ áõôïêéíÞôïõ ôïýò õðïó÷Ýèçêå üôé èá ôïõò ìå-ôáöÝñåé
óôçí ÁèÞíá, áöïý äåí åß÷áí âßæá. Óå êÜðïéá óôéãìÞ
üìùò êïíôÜ óôçí Ðõñóüãéáííç, óå Ýíáí åðáñ÷éáêü äñüìï, ôïõò
åãêáôÝëåéøå ëÝãïíôÜò ôïõò: «Ëßãï ðéï êÜôù åßíáé ï åèíéêüò
äñüìïò. Íá ðÜôå ìüíïé óáò».
ÌÅÔÑÏ, ôåý÷ïò 31, ÌÜéïò 1998
> ÏðëéóìÝíïé êÜôïéêïé ôïõ Ãéáííéôóï÷ùñßïõ Çëåßáò Ýäåé-ñáí,
ôñáõìÜôéóáí, áðåßëçóáí êáé åîåõôÝëéóáí 25 íåáñïýò Áë-âáíïýò,
åðåéäÞ, óýìöùíá ìå ðëçñïöïñßåò, êÜðïéïé áðü áõôïýò
æÞôçóáí ìåßùóç ôïõ ùñáñßïõ åñãáóßáò (äïýëåõáí Þëéï ìå Þ-ëéï,
äçëáäÞ 12-13 þñåò) êáé êáëýôåñá ìåñïêÜìáôá.
> Åëåýèåñïé áöÝèçêáí áðü ôïí ÅéóáããåëÝá Ðëçììåëåéïäé-êþí
ÓÜìïõ ïé Éêáñéþôåò Óô. Ê., è. Ð., Óôñ. Áö., Óô. Ê. êáé Ê. Ô.,
ïé ïðïßïé öïñþíôáò êïõêïýëåò åéóÝâáëáí óå óðßôéá êáé îõëï-êüðçóáí
Áëâáíïýò.
> ÓõíåëÞöèçóáí óôç ÌõôéëÞíç ïé (¸ëëçíåò) ×. Áí. êáé Ì.
Ê. ïé ïðïßïé öïñþíôáò êïõêïýëåò êáé ìéëþíôáò óðáóôÜ åëëç-íéêÜ,
ðñïêåéìÝíïõ íá ôïõò ðåñÜóïõí ãéá Áëâáíïýò, ëÞóôåøáí
äýï ïéêïãÝíåéåò, ëÝãïíôáò ÷áñáêôçñéóôéêÜ üôé åßíáé îÝíïé êáé
äåí Ý÷ïõí íá öÜíå.
> Ìå áðüöáóç ôïõ êïéíïôéêïý óõìâïõëßïõ óôçí Ðïõëßôóá
Êïñéíèßáò áðáãïñåýôçêå ç ðþëçóç áëêïüë óôïõò Áëâáíïýò,
ãéá ôïõò ïðïßïõò ïñßóôçêå ùò áíþôáôï ìåñïêÜìáôï ôï ðïóü
ôùí 5.000 äñá÷ìþí.
> Ãéá áíèñùðïêôïíßá áðü ðñüèåóç ðáñáðÝìðåôáé óå äßêç ï
67

È. Å. áðü ôïí Ðëáôáíüêáìðï ÊáâÜëáò, ðïõ ðõñïâüëçóå êáé
óêüôùóå ÷ùñßò ëüãï ôï 17÷ñïíï Áëâáíü Ì. ÃêáóìÝíô êáé Ý-êñõøå
ôï ðôþìá ôïõ óå êáëáìðïêéÝò.
> ÌÝóá óôïí êáôÜìåóôï áðü êüóìï óôáèìü ôïõ Çëåêôñéêïý
óôïí ¢ãéï Íéêüëáï, ïìÜäá 20 íåáñþí ÅëëÞíùí åðéôÝèçêå ìå îý-ëá
êáé óéäçñïëïóôïýò êáé êáêïðïßçóå áëëïäáðïýò ðñüóöõãåò
öùíÜæïíôáò ñáôóéóôéêÜ óõíèÞìáôá.
ÁÕÑÉÁÍÇ Â. ÅËËÁÄÁÓ, 10 Ïêôùâñßïõ 1995
Ï ñáôóéóìüò ÷ôõðÜ ôþñá êáé ôïõò Åëëçíïðüíôéïõò...
Áíçóõ÷çôéêÝò äéáóôÜóåéò ðñïóëáìâÜíåé Ýíá éäéüôõðï åßäïò
ñáôóéóìïý ðïõ åêäçëþíåôáé áðÝíáíôé óôïõò íåïðñüóöõãåò...
Ôçí ýðáñîç ôÝôïéùí êñïõóìÜôùí åðéóçìáßíåé ìå áíáêïßíù-óç
ôçò ç ÐáíåëëÞíéá Ïìïóðïíäßá Ðïíôéáêþí Óùìáôåßùí ìå
áöïñìÞ ôçí áíáãñáöÞ óõíèçìÜôùí üðùò: «¸îù ïé Ñþóïé –
ÄïõëåéÜ óôïõò ¸ëëçíåò» êáé «Ôï ÏÁÅÄ åßíáé Åëëçíéêü êáé
ü÷é Ñùóéêü».
Áðü ôá ðáñáðÜíù äçìïóéåýìáôá áíáäýåôáé «ç óêïôåéíÞ ü-øç
» ôçò ÷þñáò, ç ïðïßá ãéá ðïëëïýò ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõ-ãåò
åßíáé ç êõñßáñ÷ç êáé ãéá ïñéóìÝíïõò ìÜëéóôá ç ìïíáäéêÞ. Áõ-ôÞ
åßíáé ç ðñáãìáôéêüôçôá ðïõ áãíïïýìå Þ áðùèïýìå áðü ôï ï-ðôéêü
ìáò ðåäßï.
Ãéá íá êáôáëÜâïõìå ôç óçìáóßá ôçò, áò èÝóïõìå óôïí åáõôü
ìáò Ýíá õðïèåôéêü åñþôçìá: ðþò èá áíôéäñïýóáìå åÜí áõôÞ ôçí
åðï÷Þ Þìáóôáí ìåôáíÜóôåò óå êÜðïéá Üëëç ÷þñá –üðùò ôüóåò
öïñÝò Ý÷åé óõìâåß êáé óõìâáßíåé óå åêáôïììýñéá ÅëëÞíùí– êáé å-ÃÉÙÑÃÏÓ
68

êåß êÜðïéïò Üëëïò ìåôáíÜóôçò ìáò ðåñéÝãñáöå ìå ôá ðáñáðÜíù
äçìïóéåýìáôá ôçí ðáôñßäá ôïõ; Èá áíáöùíïýóáìå ìå íïóôáëãßá
êáé õðåñçöÜíåéá, üðùò óôï ðïßçìá ðïõ äéäÜóêïõìå óôïõò ìáèç-ôÝò
êáé óôéò ìáèÞôñéåò ìáò åäþ êáé äåêÜäåò ÷ñüíéá: «ÎÝíå, ôç ÷þ-ñá
ðïõ ìïõ ëåò, ôç ãíþñéóá, ôçí åßäá, ôç ìáêñéíÞ ðáôñßäá óïõ Ý-÷ù
êé åãþ ðáôñßäá»;
Áõôü åßíáé Ýíá óçìáíôéêü åñþôçìá. Êáé áðü ôçí áðÜíôçóç ðïõ
äßíïõìå óôï åñþôçìá áõôü åîáñôÜôáé ôï åßäïò, ôï ìÝãåèïò êáé ï
âáèìüò ôçò ðñïóùðéêÞò åíáó÷üëçóÞò ìáò ìå ôçí õðüèåóç ôïõ
ñáôóéóìïý óôç ÷þñá ìáò.
69

ÄÉÁÊÑÉÓÅÉÓ ÊÁÉ ÊÁÔÁÐÉÅÓÇ
Áðü ôï ðñïçãïýìåíï êåöÜëáéï áò óõãêñáôÞóïõìå üôé óôç ÷þñá
ôïõ ÎÝíéïõ Äßá êáèçìåñéíÜ ðïëëïß Üíèñùðïé:
• Õðï÷ñåþíïíôáé íá äéÜãïõí æùÞ óôçí ïðïßá ôï «ëÜèå âéþóáò»
ôïõ ðïéçôÞ áðïêôÜ êõñéïëåêôéêÞ óçìáóßá.
• «Óáñþíïíôáé» åêôüò ÷þñáò óå åðé÷åéñÞóåéò ðïõ ïíïìÜæïíôáé «å-ðé÷åéñÞóåéò-
óêïýðá», öñÜóç áðïêáëõðôéêÞ ôïõ ôñüðïõ èåþ-ñçóçò
ôùí ìåôáíáóôþí.
• ÓõëëáìâÜíïíôáé ïìáäéêÜ, ùò «óõíÞèåéò ýðïðôïé», êÜèå öïñÜ
ðïõ äéáðñÜôôåôáé Ýíá Ýãêëçìá.
• Èåùñåßôáé üôé ðñÝðåé íá åßíáé éêáíïðïéçìÝíïé êáé åõãíþìïíåò
üôáí Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá íá åñãÜæïíôáé êáé íá äéáìÝíïõí óôç
÷þñá ìáò, üðïéåò êé áí åßíáé ïé óõíèÞêåò åñãáóßáò êáé äéáìï-íÞò
ôïõò.
• ÊáèçìåñéíÜ ðÝöôïõí èýìáôá äéáêñßóåùí êáé äÝ÷ïíôáé ðñïóâï-ëÝò
áðü ïñéóìÝíïõò ðïõ èåùñïýí üôé ç åëëçíéêÞ êáôáãùãÞ äß-íåé
äéêáéþìáôá åîïõóßáò ðÜíù óå åêåßíïõò ðïõ äåí Ý÷ïõí ôçí
ßäéá êáôáãùãÞ.
• Ðñïðçëáêßæïíôáé, ôñáõìáôßæïíôáé êáé ìåñéêÝò öïñÝò ÷Üíïõí
ôç æùÞ ôïõò óå âßáéåò åðéèÝóåéò åíáíôßïí ôïõò –áðü ôéò ïðïßåò
ðïëëÝò åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò ïñãáíùìÝíçò äñÜóçò áêñïäå-îéþí
öáóéóôéêþí ïìÜäùí.
ÊÜðïéá áðü ôá ðáñáðÜíù öáéíüìåíá äéáêñßóåùí êáé êáôáðßå-óçò
óõìâáßíïõí óðÜíéá, ïñéóìÝíá óõìâáßíïõí óõ÷íÜ êáé êÜðïéá á-ðïôåëïýí
ôïí êáíüíá óôç æùÞ ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí.
ÅðéðëÝïí, êáíüíá áðïôåëåß êáé ï áðïêëåéóìüò ôïõò áðü óçìá-íôéêÜ
äçìüóéá êáé êïéíùíéêÜ áãáèÜ, üðùò ç õãåßá êáé ç åêðáßäåõóç.
ÊÜðïéá áðü ôá ðáñáðÜíù âéþìáôá äéáêñßóåùí êáé áðïêëåé-óìïý
ïé îÝíïé ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõãåò ôá ìïéñÜæïíôáé ìå Üë-ÃÉÙÑÃÏÓ
70

ëåò ïìÜäåò ôïõ ðëçèõóìïý. ÏìÜäåò ðïõ óõ÷íÜ äåí áðïôåëïýíôáé
áðü îÝíïõò óôçí êáôáãùãÞ, üðùò åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé ðñü-óöõãåò
åëëçíéêÞò êáôáãùãÞò áðü ôéò ÷þñåò ôçò ðñþçí Óïâéåôé-êÞò
¸íùóçò Þ ïìÜäåò ðïõ åäþ êáé ðïëëÝò åêáôïíôÜäåò ÷ñüíéá
áðïôåëïýí áäéÜóðáóôï ìÝñïò ôïõ åëëçíéêïý ðëçèõóìïý, üðùò ïé
¸ëëçíåò Ñüìá (ÔóéããÜíïé).
Óõ÷íÜ, óõìðåñéöïñÝò äéáêñßóåùí âéþíïõí ôüóï Üôïìá ìå åé-äéêÝò
áíÜãêåò üóï êáé Üôïìá ìå óåîïõáëéêÝò ðñïôéìÞóåéò äéáöï-ñåôéêÝò
áðü åêåßíåò ôçò ðëåéïíüôçôáò.
ÕðÜñ÷ïõí, äçëáäÞ, ðïëëÝò ïìÜäåò áíèñþðùí ôùí ïðïßùí ôá
ìÝëç åîáíáãêÜæïíôáé óå õðïôåëÞ äéáâßùóç Þ ãßíïíôáé èýìáôá åðé-èÝóåùí.
ÁõôÜ óõìâáßíïõí óôç ÷þñá ìáò, üðùò óõìâáßíïõí Üëëùóôå,
ìå ôçí ßäéá Þ äéáöïñåôéêÞ Ýêôáóç êáé Ýíôáóç, óôéò Üëëåò ÷þñåò
ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò. Êáé üðùò Ý÷ïõí óõìâåß êáé óõìâáßíïõí
óå Üëëåò ÷þñåò ôïõ êüóìïõ.
Ôïýôç ç åéêüíá ôçò ÷þñáò ìáò, ðïõ äéáìïñöþíåôáé áðü äåêÜ-äåò
ìéêñÜ ðåñéóôáôéêÜ ôñáõìáôéóìïý ôçò áíèñþðéíçò áîéïðñÝðåé-áò
êáé êáôáðÜôçóçò ôùí âáóéêþí áñ÷þí ëåéôïõñãßáò ìéáò äçìï-êñáôéêÞò
êïéíùíßáò, öáßíåôáé íá åßíáé õðüèåóç êáé ðñüâëçìá áðï-êëåéóôéêÜ
üóùí æçôïýí êáôáöýãéï óôçí ÅëëÜäá Þ üóùí áðü ôïõò
ßäéïõò ôïõò ¸ëëçíåò âéþíïõí äéáêñßóåéò åîáéôßáò êÜðïéùí éäéáßôå-ñùí
÷áñáêôçñéóôéêþí ôïõò.
¼ìùò:
• Ç áíèñþðéíç áîéïðñÝðåéá åßíáé Ýíá áãáèü ðïõ ïé Üíèñùðïé ôï
áðïëáìâÜíïõìå «åî áäéáéñÝôïõ», êáé ãé’ áõôü, üôáí ôñáõìáôß-æåôáé
óôï ðñüóùðï åíüò áíèñþðïõ, áõôïìÜôùò ðëçãþíåôáé ç
áîéïðñÝðåéá üëùí üóïé èÝëïõí íá åßíáé Üíèñùðïé.
• Ç äçìïêñáôéêÞ êïéíùíßá óôçñßæåôáé óå Ýíáí êïéíùíéêü éóôü, êáé
åÜí áõôüò ôñáõìáôéóôåß êáé áñ÷ßóåé íá îçëþíåôáé óå êÜðïéá
âáóéêÜ óçìåßá ôïõ, áõôïìÜôùò ôï óýíïëï ôçò äçìïêñáôéêÞò
êïéíùíßáò áðåéëåßôáé ìå êáôáóôñïöÞ.
71

Ãé’ áõôü, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, ç «óêïôåéíÞ üøç» ôçò ÷þñáò
åßíáé õðüèåóç êáé ðñüâëçìá, êõñßùò, áõôþí ðïõ Ý÷ïõí ôç äýíá-ìç
íá ðñïóôáôåýóïõí ôçí áíèñþðéíç áîéïðñÝðåéá êáé ôç äçìï-êñáôéêÞ
êïéíùíßá –êáé äåí ôï êÜíïõí, åßôå åðåéäÞ äåí êáôáíüçóáí
ôçí Ýêôáóç êáé ôç óçìáóßá üëùí áõôþí ðïõ óõìâáßíïõí ãýñù ôïõò
åßôå åðåéäÞ èåùñïýí üôé äåí Ý÷ïõí ôçí áðáñáßôçôç ôå÷íïãíùóßá
ãéá íá áíôéóôáèïýí ìå åðéôõ÷ßá.
ÕðÜñ÷ïõí üìùò êáé Üëëïé ðïõ êáôáíïïýí ôçí Ýêôáóç êáé ôç
óçìáóßá üëùí áõôþí ðïõ óõìâáßíïõí ãýñù ôïõò êáé áíôéäñïýí
ìå åðéôõ÷ßá. Ôï ðáñáêÜôù ðáñÜäåéãìá åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü êáé
áðïäåéêíýåé üôé ç «óêïôåéíÞ üøç» ôçò ÅëëÜäáò ìðïñåß íá åîáëåé-öèåß
ìå ôç óõóôçìáôéêÞ äñÜóç ôùí äçìïêñáôéêþí áíèñþðùí.
Ï Íßêïò ÐåôÜóçò åßíáé ï êïéíïôÜñ÷çò ðïõ ôéìÞèçêå, óôéò 19
Ìáñôßïõ, áðü ôçí SOS Ñáôóéóìüò, ãéáôß êáôÜöåñå ìå ôç óôÜ-óç
ôïõ íá äþóåé ôÝëïò óå Ýíá âßáéï êõíÞãé ìáãéóóþí ðïõ åß÷áí
îåêéíÞóåé íåáñïß åéò âÜñïò Áëâáíþí åñãáôþí ôçò ðåñéï÷Þò.
«¸ðéíáí, ãëåíôïýóáí êáé ìåôÜ Ýóðáãáí óôï îýëï öïõêáñÜ-äåò
Áëâáíïýò ðïõ äïõëåýïõí óôá ÷ôÞìáôá êáé äåí åß÷áí ðåé-ñÜîåé
ðïôÝ êáíÝíáí».
Ôï ÷ùñéü ôïõ åßíáé ìÝóá óôïí êÜìðï. Åêåß üðïõ ôá ëéüäåíôñá
êáëýðôïõí ôç ãç êáé äßíïõí óôïõò íôüðéïõò ëÜäé êáé åôÞóéï
åéóüäçìá. Ç êïéíüôçôá ÊÜôù ×ùñéïý åßíáé 6 ÷éëéüìåôñá âü-ñåéá
ôçò ÉåñÜðåôñáò êáé 25 ÷éëéüìåôñá íïôéïáíáôïëéêÜ ôïõ Á-ãßïõ
ÍéêïëÜïõ. Óõíáðáñôßæåôáé áðü ôá ÷ùñéÜ ÅðéóêïðÞ, ÐÜ-íù
×ùñéü, ÐáðáäéáíÜ êáé ôïí ïéêéóìü ÈñéðôÞ.
ÎçìÝñùìá 21çò Öåâñïõáñßïõ 1998. Áéìüöõñôïé ìåôáöÝñï-íôáé
óôï íïóïêïìåßï Áëâáíïß ðïõ îõëïêïðÞèçêáí Üãñéá áðü
íåáñïýò çëéêßáò 15-25 åôþí. Ôï ÷ôýðçìá ôùí áëâáíïöÜãùí ãß-íåôáé
óôï ÐÜíù ×ùñéü. Ï êïéíïôÜñ÷çò áíáñùôéÝôáé: «Ãéáôß
ãßíáìå æïýãêëá;».
72

Ðñïóðáèåß íá ìÜèåé ôïõò áõôüêëçôïõò óåñßöçäåò. Ôï êáôïñ-èþíåé.
Êáëåß ôïõò íåáñïýò êáé åðé÷åéñåß íá ôïõò óõíåôßóåé.
Ôéò åðüìåíåò çìÝñåò üìùò ç ðáñÝá åéóâÜëëåé êáé êáêïðïéåß
Áëâáíïýò óôçí ÅðéóêïðÞ. Ôï ðïôÞñé îå÷åéëßæåé. «Ôñïìïêñá-ôÞèçêá
óêåðôüìåíïò ðùò ï ñáôóéóìüò áíáôÝëëåé äßðëá ìáò.
Ïé ãïíåßò êÜðïéùí áðü ôïõò íåáñïýò ðñïóðáèïýí íá öÝñïõí
óôá óõãêáëÜ ôïõò ôá ðáéäéÜ, áëëÜ äåí Ý÷ïõí áðïôÝëåóìá ïé å-ðéðëÞîåéò.
ÁíáãêÜæïìáé íá êÜíù Ýêêëçóç ìÝóù ôùí ôïðéêþí
ìÝóùí ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò, ãéá íá óôáìáôÞóåé ôï êáêü». Ïé
íåáñïß áðïìïíþíïíôáé. Ôï ßäéï êáé ç ëïãéêÞ ôùí ðñïãñáöþí.
«Ôï ÷ùñéü Ý÷åé áíÜãêç áðü ôá îÝíá ÷Ýñéá. Äïõëåýïõí óôá ÷ôÞ-ìáôá
êáé êÜíïõí äïõëåéÝò ðïõ äåí ìðïñïýìå åìåßò», ëÝåé ï Íß-êïò
ÐåôÜóçò. «Ôá ðáéäéÜ ìáò óðïõäÜæïõí. Ëåßðïõí áðü ôá ÷ù-ñéÜ.
¸÷ïõí êáôÝâåé óôéò ìåãáëïõðüëåéò».
Ôï ÷åéìþíá ïé ìüíéìïé êÜôïéêïé åßíáé ãýñù óôïõò 1.600. Ôï êá-ëïêáßñé
öèÜíïõí ôïõò 4.000. Ïé îÝíïé åñãÜôåò ÷ñçóéìïðïéïýíôáé
ãéá ôï ëéïìÜæùìá, ãéá ôï óêÜøéìï, ãéá ôï ðüôéóìá. Óôá èåñìï-êÞðéá
ôùí ãýñù ðåñéï÷þí äïõëåýïõí åðßóçò ðïëëïß Áëâáíïß.
«Äåí ðáßñíïõí ôç äïõëåéÜ êáíåíüò. Åãþ, êÜèå ÷ñüíï, êáëþ
ôïõò íÝïõò íá åñãáóôïýí óå äïõëåéÝò ôçò êïéíüôçôáò. Ïé ßäé-ïé
ðïõ îõëïêüðçóáí ôïõò Áëâáíïýò áñíÞèçêáí ôçí ðñüóêëç-óç
ãéá äïõëåéÜ, êáô’ åðáíÜëçøç. Ëïéðüí, ïýôå äïõëåéÝò ðáßñ-íïõí
áðü êáíÝíáí».
¼ôáí ãßíïíôáé êëïðÝò êáé ëçóôåßåò, ç ðñþôç åðéóÞìáíóç åß-íáé
üôé ðñüêåéôáé ãéá Áëâáíïýò. «Áêüìç êáé áí åßíáé Ýôóé, äåí
ðñÝðåé íá êáôçãïñïýíôáé üëïé ÷ùñßò åîáßñåóç. Åìåßò æïýìå
áñìïíéêÜ ìáæß ôïõò. ¼ôáí Ýãéíå ðñüóöáôá êëïðÞ óôïí ðáéäé-êü
óôáèìü ôçò ÉåñÜðåôñáò (ðÞñáí 160.000 äñá÷ìÝò), Ýðåóå ôï
áíÜèåìá óôïõò áëëïäáðïýò. Áðïäåß÷èçêå üôé Þôáí ¸ëëçíåò.
Áêüìç êáé üðïõ áðïäåéêíýåôáé üìùò üôé åßíáé Áëâáíïß ïé êá-êïðïéïß,
äå äéêáéïëïãåßôáé ç åê ôùí ðñïôÝñùí êáôáäßêç ôïõò
êáé ç ãåíéêåõìÝíç êáôÜñá».
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 5 Áðñéëßïõ 1998)
73

ÔÉ ÅÉÍÁÉ Ï ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ;
Áíáëïãéæüìåíïé üëá ôá ðáñáðÜíù, ïñéóìÝíïé áíáñùôéïýíôáé åÜí
«ïé ¸ëëçíåò åßìáóôå ñáôóéóôÝò» Þ åÜí «óôçí ÅëëÜäá õðÜñ÷åé ñá-ôóéóìüò
».
Ç áðÜíôçóç åîáñôÜôáé ðñïöáíþò áðü ôï ðþò ïñßæïõìå ôçí
Ýííïéá ôïõ ñáôóéóìïý».
• ÅÜí ï ïñéóìüò ðïõ åðéëÝãïõìå åßíáé ðïëý åõñýò êáé ðåñéëáì-âÜíåé
êÜèå ìïñöÞ Ýììåóùí êáé Üìåóùí äéáêñßóåùí êáé êïéíù-íéêÞò
áäéêßáò, ôüôå üëïé ïé Üíèñùðïé èá ìðïñïýóáí íá ÷áñá-êôçñéóôïýí
êÜðïéá óôéãìÞ ñáôóéóôÝò.
• ÅÜí ï ïñéóìüò åßíáé éäéáßôåñá ðåñéïñéóìÝíïò êáé ðåñéëáìâÜíåé
ìüíï äéáêñßóåéò åéò âÜñïò ìåëþí ìéáò «öõëÞò», üðïõ ç «öõ-ëÞ
» ïñßæåôáé áðïêëåéóôéêÜ ìå âéïëïãéêïýò üñïõò ôçò ðáñáäï-óéáêÞò
áíèñùðïëïãßáò, ôüôå ìüíï ïñéóìÝíåò êïéíùíßåò ôïõ
ðáñåëèüíôïò èá ìðïñïýóáí íá ÷áñáêôçñéóôïýí ñáôóéóôéêÝò.
ÊÜðïéåò êïéíùíßåò áñÝóêïíôáé íá åîáöáíßæïõí ôï ñáôóéóìü á-ðü
ôç æùÞ ôïõò åðéëÝãïíôáò åßôå Ýíáí éäéáßôåñá åõñý ïñéóìü, ï-ðüôå
ìåôáôñÝðïõí ôï ñáôóéóìü óå Ýíá áðü ôá ðïëëÜ áõôïíüçôá
ãíùñßóìáôá ôïõ áíèñþðïõ ðïõ äåí åðéäÝ÷ïíôáé äéïñèùôéêÞ ðá-ñÝìâáóç,
åßôå Ýíáí éäéáßôåñá óôåíü ïñéóìü, ïðüôå ôïí ìåôáôñÝ-ðïõí
óå Ýíá öáéíüìåíï áðïêëåéóôéêÜ éóôïñéêÞò óçìáóßáò (ð.÷., íá-æéóôéêÞ
ðåñßïäïò ôçò Ãåñìáíßáò, öõëåôéêÝò äéáêñßóåéò óôéò ÇÐÁ,
êáèåóôþò Áðáñô÷Üéíô óôç Íüôéá ÁöñéêÞ).
Áíôßèåôá, ôá äçìïêñáôéêÜ êéíÞìáôá óå üëï ôïí êüóìï ïñßæïõí
ôï ñáôóéóìü ìå ôÝôïéï ôñüðï þóôå ìå ôçí Ýííïéá áõôÞ íá áíá-ãíùñßæïíôáé
ðïëý óõãêåêñéìÝíá öáéíüìåíá äéáêñßóåùí. Ðñüêåé-ôáé
ãéá öáéíüìåíá ôá ïðïßá áöåíüò âéþíïíôáé ïäõíçñÜ áðü ïñé-óìÝíïõò
áíèñþðïõò êáé áöåôÝñïõ áíôéôßèåíôáé óôç èåìåëéþäç
áñ÷Þ ôùí äçìïêñáôéêþí ÷ùñþí ðåñß éóüôçôáò üëùí ôùí áíèñþ-ÃÉÙÑÃÏÓ
74

ðùí áíåîÜñôçôá áðü ôéò éäéáéôåñüôçôÝò ôïõò.
Óôï ðëáßóéï áõôü ìå ôïí üñï «ñáôóéóìüò» åííïïýìå Ýíá ðëÝã-ìá
áíôéëÞøåùí, óôÜóåùí, óõìðåñéöïñþí êáé/Þ èåóìïèåôçìÝíùí
ìÝôñùí ðïõ åîáíáãêÜæåé ïñéóìÝíïõò áíèñþðïõò óå õðïôåëÞ äé-áâßùóç,
êé áõôü ìüíï êáé ìüíï åðåéäÞ áíÞêïõí óå ìéá äéáêñéôÞ
êáôçãïñßá áíèñþðùí. Ùò äéêáéïëïãßá ãéá ôéò äéáêñßóåéò ÷ñçóéìï-ðïéåßôáé
ç äéáöïñåôéêüôçôá ôçò ïìÜäáò, óôçí ïðïßá ðñïóÜðôåôáé
óõ÷íÜ –áëëÜ ü÷é ðÜíôá– ìéá õðïôéèÝìåíç êáôùôåñüôçôá Þ / êáé å-ðéêéíäõíüôçôá.
Ôï öÜóìá ôçò õðïôåëïýò äéáâßùóçò åßíáé åõñý. ¸÷åé üìùò ðÜ-íôïôå
ùò ðõñÞíá ôïí áðïêëåéóìü áðü äçìüóéá êáé êïéíùíéêÜ áãá-èÜ
Þ ôçí áíéóüôéìç óõììåôï÷Þ óå áõôÜ.
75

ÌÏÑÖÅÓ TOY ÑÁÔÓÉÓÌÏÕ
Ï ñáôóéóìüò ùò áðïôÝëåóìá ñáôóéóôéêþí áíôéëÞøåùí
ÓõíÞèùò, ïé áíôéëÞøåéò, ïé óôÜóåéò êáé ïé óõìðåñéöïñÝò åßíáé å-íáñìïíéóìÝíåò
ìåôáîý ôïõò. Óôéò ðåñéðôþóåéò áõôÝò ç ñáôóéóôé-êÞ
óõìðåñéöïñÜ óôçñßæåôáé óå Ýíá ðëÝãìá ñáôóéóôéêþí áíôéëÞøå-ùí
êáé óôÜóåùí, ïé ïðïßåò óõ÷íÜ ôñïöïäïôïýíôáé áðü ìéá ïëï-êëçñùìÝíç
ñáôóéóôéêÞ åéêüíá ãéá ôçí êïéíùíßá.
Óôéò ðåñéðôþóåéò áõôÝò ïé ñáôóéóôÝò áíôáðïêñßíïíôáé óôçí åé-êüíá
«ôïõ ñáôóéóôÞ» ðïõ Ý÷ïõìå äçìéïõñãÞóåé óôï íïõ ìáò, åðç-ñåáóìÝíïé
áðü êéíçìáôïãñáöéêÝò ôáéíßåò ìå èÝìá öõëåôéêÜ åãêëÞ-ìáôá
óôç Ãåñìáíßá ôïõ ×ßôëåñ, óôï Íüôï ôùí ÇíùìÝíùí Ðïëéôåéþí
ôçò ÁìåñéêÞò êáé óôç Íüôéá ÁöñéêÞ ôïõ Áðáñô÷Üéíô. Åßíáé, äçëáäÞ,
Üíèñùðïé ìå ðñïöáíþò ëáíèáóìÝíåò ãåíéêåõìÝíåò áðüøåéò ãéá
üëá ôá Üôïìá ðïõ áíÞêïõí óå Ýíá ëáü Þ Ý÷ïõí äéáöïñåôéêü ÷ñþ-ìá
äÝñìáôïò.
ÅðéðëÝïí, åßíáé Üíèñùðïé ðïõ, åêôüò áðü ôçí áñíçôéêÞ áíôßëç-øç,
Ý÷ïõí êáé áñíçôéêÞ óôÜóç, äçëáäÞ áñíçôéêÞ ðñïäéÜèåóç, á-ðÝíáíôé
óôá Üôïìá ôçò äéáöïñåôéêÞò ïìÜäáò.
ÔÝëïò, åßíáé Üíèñùðïé ðïõ äåí äéóôÜæïõí íá áíôéìåôùðßóïõí
õðïôéìçôéêÜ Þ/êáé åðéèåôéêÜ ôá äéáöïñåôéêÜ Üôïìá, êáôÜ ðáñÜâá-óç
üóùí éó÷ýïõí óôéò êïéíùíßåò ìáò ãéá ôçí áõôïíüçôç óõìðåñé-öïñÜ
ðïõ ðñÝðåé íá äåß÷íïõìå áðÝíáíôé óå Üëëïõò áíèñþðïõò.
Ç óõìðåñéöïñÜ ôïõò åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò ðåðïßèçóçò üôé ìå
ôéò ðñÜîåéò ôïõò õðåñáóðßæïíôáé ðñïóùðéêÜ ôïõò äéêáéþìáôá, á-êüìç
êáé äéêáéþìáôá ïëüêëçñçò ôçò ðïëéôéóìÝíçò êïéíùíßáò, ôá
ïðïßá áðïññÝïõí áðü ôç, äÞèåí, áíùôåñüôçôá ôçò äéêÞò ôïõò öõ-ëåôéêÞò
ïìÜäáò.
76

Äåí åßíáé ëßãåò ïé ðåñéðôþóåéò üðïõ ôÝôïéåò áíôéëÞøåéò, óôÜ-óåéò
êáé óõìðåñéöïñÝò ðñïðáãáíäßæïíôáé ùò «åðéâåâëçìÝíåò» Þ
äéêáéïëïãïýíôáé ùò «öõóéêÝò» áðü åðéóôÞìïíåò êáé ðïëéôéêïýò,
êáé ìåôáöÝñïíôáé ùò «áõôïíüçôåò» áðü ãåíéÜ óå ãåíéÜ ìÝóù ôçò
êïéíùíéêïðïßçóçò.
Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï, õðÜñ÷ïõí ðïëëïß Üíèñùðïé ðïõ Ý÷ïõí
áñíçôéêÝò áíôéëÞøåéò ãéá Üëëåò ïìÜäåò, ÷ùñßò ðïôÝ íá õðïðôåýï-íôáé
üôé áõôÝò äåí áíôáðïêñßíïíôáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, áëëÜ á-ðïôåëïýí
áðëþò «êëçñïíïìçìÝíåò» êïéíùíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò.
Ôï ßäéï éó÷ýåé ãéá ôéò «áõôïíüçôåò» óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò ôïõò
áðÝíáíôé óôéò óõãêåêñéìÝíåò äéáöïñåôéêÝò ïìÜäåò.
77

Ñáôóéóìüò áðü éäéïôÝëåéá
Ç ñáôóéóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ äåí åßíáé áðïôÝëåóìá ìüíï ñáôóéóôéêþí
áíôéëÞøåùí Þ ìéáò ïëïêëçñùìÝíçò ñáôóéóôéêÞò åéêüíáò ãéá ôçí
êïéíùíßá. Åêôüò áðü ôéò «êëáóéêÝò» ðåñéðôþóåéò ñáôóéóìïý óôéò
ïðïßåò áíáöåñèÞêáìå óôï ðñïçãïýìåíï êåöÜëáéï, óõ÷íÜ óõíá-íôïýìå
êáé ðåñéðôþóåéò óôéò ïðïßåò ç ñáôóéóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ õ-ðáãïñåýåôáé
êáèáñÜ áðü ðñïóùðéêÜ óõìöÝñïíôá êáé ç äéáôýðù-óç
áñíçôéêþí áíôéëÞøåùí ãéá ôï èýìá ôçò ñáôóéóôéêÞò óõìðåñé-öïñÜò
áðëþò ÷ñçóéìïðïéåßôáé åê ôùí õóôÝñùí ãéá íá äéêáéïëïãÞ-óåé
ôç óõãêåêñéìÝíç óõìðåñéöïñÜ.
• Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêÞ ç óõìðåñéöïñÜ ëåõêþí åñãïäïôþí óôç
Íüôéá ÁöñéêÞ ôçí åðï÷Þ ôïõ Áðáñô÷Üéíô (ôïõ êáèåóôþôïò ôùí
öõëåôéêþí äéáêñßóåùí), ïé ïðïßïé, åíþ äåí óõììåñßæïíôáí ôéò
áðüøåéò ðåñß êáôùôåñüôçôáò Þ åðéêéíäõíüôçôáò ôùí «ìáýñùí»,
õðïóôÞñéæáí ìå üëá ôá ìÝóá ðïõ äéÝèåôáí ôç ñáôóéóôéêÞ ðï-ëéôéêÞ,
åðåéäÞ ç åöáñìïãÞ ôçò åîõðçñåôïýóå óçìáíôéêÜ ïéêï-íïìéêÜ
ôïõò óõìöÝñïíôá.
Ôï ãåãïíüò üôé áõôü ðïõ ïäçãåß óå ñáôóéóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ
óõ÷íÜ åßíáé êÜðïéá óõìöÝñïíôá êáé ü÷é ëáíèáóìÝíåò áíôéëÞøåéò
öáßíåôáé áðü ôçí «áóõíÝðåéá» ðïõ äåß÷íïõí ïñéóìÝíåò öïñÝò ïé
ñáôóéóôÝò üôáí ôá óõìöÝñïíôÜ ôïõò õðáãïñåýïõí äéáöïñåôéêÞ
óõìðåñéöïñÜ.
• Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêÞ ç óõìðåñéöïñÜ ôïõ ×ßôëåñ, ï ïðïßïò, å-íþ
åðéóÞìùò èåùñïýóå ôïõò ÁóéÜôåò «êáôþôåñïõò», åîáéñïý-óå
áðü ôçí êáôçãïñßá áõôÞ ôïõò ÉÜðùíåò, åðåéäÞ ôïõò ÷ñåéá-æüôáí
ùò óõììÜ÷ïõò óôïí ðüëåìï.
• Ôï ßäéï óõíÝâáéíå ìå ôïõò ÉÜðùíåò óôç Íüôéá ÁöñéêÞ ôçí åðï-÷Þ
ôïõ Áðáñô÷Üéíô: åíþ õðÞñ÷å èåóìïèåôçìÝíá ç ïìÜäá ôùí
«Áóéáôþí» ùò åéäéêÞ êáôçãïñßá ðïëéôþí ðïõ äåí åß÷áí ôï äéêáß-ùìá
íá ÷ñçóéìïðïéïýí ôïõò ßäéïõò ÷þñïõò ìå ôïõò «ëåõêïýò»,
ïé ó÷åôéêïß íüìïé äåí ßó÷õáí ãéá ôïõò ÉÜðùíåò åðé÷åéñçìáôßåò.
78

Ï ñáôóéóìüò ùò áðïôÝëåóìá ìÝôñùí ôçò ðïëéôåßáò
Ç ýðáñîç áñíçôéêþí áíôéëÞøåùí êáé óôÜóåùí äåí óõíåðÜãåôáé
ðÜíôïôå ôçí åêäÞëùóç ñáôóéóôéêÞò óõìðåñéöïñÜò. Åßíáé óõ÷íü
ôï öáéíüìåíï áíèñþðùí ìå áñíçôéêÝò áíôéëÞøåéò êáé óôÜóåéò ïé
ïðïßïé, áí êáé èá ôï åðéèõìïýóáí, äåí ìðïñïýí íá áíáðôýîïõí ñá-ôóéóôéêÞ
óõìðåñéöïñÜ, åðåéäÞ äåí Ý÷ïõí ôçí áðáñáßôçôç äýíáìç.
• Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü ôï ãåãïíüò üôé ï áíôéóçìéôéóìüò, ï ïðïß-ïò
åîáêïëïõèåß íá ðñåóâåýåôáé áðü äéÜöïñåò ïìÜäåò óôçí
Åõñþðç, äåí âñßóêåé Ýêöñáóç óå áíôßóôïé÷åò äñáóôçñéüôç-ôåò,
åîáéôßáò ôçò áõóôçñüôçôáò ìå ôçí ïðïßá áíôéìåôùðßæåôáé
áðü ôéò äçìïêñáôéêÝò ÷þñåò ìåôÜ ôç ãåíïêôïíßá ôùí Åâñáßùí
áðü ôïõò Íáæß.
• Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêÞ ç ðåñßðôùóç ôùí ÑïìÜ (ÔóéããÜíùí) óôéò
÷þñåò ôçò ÁíáôïëéêÞò Åõñþðçò. Ïé áñêåôÜ äéáäåäïìÝíåò áñ-íçôéêÝò
áíôéëÞøåéò êáé óôÜóåéò áðÝíáíôé óôïõò ëáïýò áõôþí
ôùí ÷ùñþí äåí ìåôáôñÝðïíôáí óå áíôßóôïé÷ç óõìðåñéöïñÜ ôçí
åðï÷Þ ôïõ ëåãüìåíïõ «õðáñêôïý óïóéáëéóìïý», åîáéôßáò ôçò
áõóôçñüôçôáò ìå ôçí ïðïßá áíôéìåôùðéæüôáí ç ñáôóéóôéêÞ óõ-ìðåñéöïñÜ.
Ùóôüóï, ìåôÜ ôçí êáôÜññåõóç ôùí åí ëüãù êáèå-óôþôùí,
åêäçëþèçêå ñáôóéóìüò åéò âÜñïò ôùí ÑïìÜ óå üëïõò
ôïõò ôïìåßò êáé óå üëá ôá åðßðåäá ôçò êïéíùíßáò.
ÏõóéáóôéêÜ, ç ýðáñîç ó÷åôéêþí éó÷õñþí èåóìþí ðáñåìðïäßæåé
ôçí åìöÜíéóç ñáôóéóôéêÞò óõìðåñéöïñÜò, áêüìç êáé üôáí õðÜñ-÷ïõí
áñíçôéêÝò áíôéëÞøåéò êáé óôÜóåéò. Áíôßèåôá, ç áðïäõíÜìù-óç
ôùí ó÷åôéêþí èåóìþí êáé ç áíï÷Þ ôçò êñáôéêÞò åîïõóßáò åðéôñÝ-ðïõí
ôçí åìöÜíéóç ôïõ ñáôóéóìïý.
Ç óçìáóßá ðïõ Ý÷åé ç óõìðåñéöïñÜ ôçò ðïëéôåßáò ãßíåôáé åìöá-íÝóôåñç
óôçí ðåñßðôùóç èåóìïèÝôçóçò ìÝôñùí äéáêñßóåùí êáé
êáôáðßåóçò.
Ôï ðáñÜäåéãìá ôçò Ãåñìáíßáò ôïõ ×ßôëåñ åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü.
• Ìå íüìïõò, ïé ïðïßïé óõíôÜ÷èçêáí åéäéêÜ ãéá ôï óêïðü áõôü,
79

ïé Åâñáßïé áðïêëåßóôçêáí áðü åðáããÝëìáôá ôá ïðïßá áóêïýóáí
ìÝ÷ñé åêåßíç ôç óôéãìÞ.
Áõôü äåí Þôáí áðïôÝëåóìá ôçò áíôßëçøçò üôé, ðéèáíüí, ïé Å-âñáßïé
äåí ìðïñïýóáí íá áóêÞóïõí åðáñêþò ôï óõãêåêñéìÝíï å-ðÜããåëìá.
¹ôáí áðïôÝëåóìá ôïõ øõ÷ñïý ó÷åäéáóìïý åê ìÝñïõò
ôùí äéùêôþí ôïõò, ïé ïðïßïé Þèåëáí íá áöáéñÝóïõí áðü ôïõò Å-âñáßïõò
êÜèå äõíáôüôçôá åðéâßùóçò. Ôáõôü÷ñïíá, êÜðïéïé õðï-óôÞñéæáí
ôéò äéáêñßóåéò áðü éäéïôÝëåéá, åðåéäÞ Ýôóé ìðïñïýóáí íá
áðáëëáãïýí áðü Ýíá ìåãÜëï áñéèìü óïâáñþí áíôáãùíéóôþí Þ íá
ðÜñïõí ôç èÝóç ôïõò Þ íá áãïñÜóïõí óå åîåõôåëéóôéêÞ ôéìÞ ôï
åñãïóôÜóéü ôïõò Þ íá õöáñðÜîïõí ôçí ðåñéïõóßá ôïõò ê.ëð.
• Áíôßèåôá, óôï ßäéï êáèåóôþò, ï íüìïò ðïõ øçößóôçêå êáé áðá-ãüñåõå
ôç óýíáøç ãÜìùí ìåôáîý Åâñáßùí êáé «Áñßùí» äåí å-îõðçñåôïýóå
éäéïôåëåßò óêïðïýò, áëëÜ Þôáí óå ìåãÜëï âáè-ìü
áðüññïéá ìéáò åóöáëìÝíçò áíôßëçøçò ôùí ñáôóéóôþí áí-èñùðïëüãùí,
ôçí ïðïßá åíóôåñíßóôçêáí êáé ïé ïðáäïß ôïõò.
Ïé ñáôóéóôÝò áíèñùðïëüãïé õðïóôÞñéæáí ôç ëáíèáóìÝíç Üðï-øç
üôé ôÝôïéïé ãÜìïé, äçëáäÞ åðéìéîßåò ìåôáîý «öõëþí», Ý÷ïõí
áñíçôéêÝò âéïëïãéêÝò óõíÝðåéåò ãéá ôïõò ëáïýò.
ÐÜíôùò, áðü üëá ôá ðáñáðÜíù ðáñáäåßãìáôá ãßíåôáé öáíåñü
üôé ï èåóìïèåôçìÝíïò ñáôóéóìüò áðïôåëåß ôçí éó÷õñüôåñç ìïñ-öÞ
ñáôóéóìïý, åðåéäÞ áóêåßôáé áðü ôçí éó÷õñüôåñç ìïñöÞ åîïõ-óßáò:
ôçí êñáôéêÞ åîïõóßá.
ÅðéðëÝïí, åßíáé ìéá óçìáíôéêÞ ìïñöÞ ñáôóéóìïý, äéüôé ç ýðáñ-îç
ñáôóéóôéêþí ìÝôñùí óôï åðßðåäï ôïõ êñÜôïõò ôñïöïäïôåß êáé
åíéó÷ýåé ôï ðëÝãìá ôùí áñíçôéêþí áíôéëÞøåùí, óôÜóåùí êáé/Þ óõ-ìðåñéöïñþí
óôï áôïìéêü êáé óôï êïéíùíéêü åðßðåäï (âë. ó÷åôéêÜ
ôï êåöÜëáéï ãéá ôéò «êïéíùíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò»).
80

ÓõìðÝñáóìá
Áðü ôá ðáñáðÜíù ðñïêýðôåé üôé ï ñáôóéóìüò åìöáíßæåôáé ìå ôñåéò
äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò:
• Ñáôóéóìüò = áñíçôéêÝò áíôéëÞøåéò + áñíçôéêÝò óôÜóåéò + áñ-íçôéêÞ
óõìðåñéöïñÜ + äýíáìç (åîïõóßá), ìå áðïôÝëåóìá >
ôçí õðïôåëÞ äéáâßùóç ôçò ïìÜäáò ðïõ õößóôáôáé ôçí áñíçôé-êÞ
óõìðåñéöïñÜ.
• Ñáôóéóìüò = ðñïóùðéêü óõìöÝñïí (éäéïôÝëåéá) + áñíçôéêÞ
óõìðåñéöïñÜ + äýíáìç (åîïõóßá), ìå áðïôÝëåóìá > ôçí õðï-ôåëÞ
äéáâßùóç ôçò ïìÜäáò ðïõ õößóôáôáé ôçí áñíçôéêÞ óõìðå-ñéöïñÜ.
• Ñáôóéóìüò = èåóìïèåôçìÝíá ìÝôñá äéáêñßóåùí + Üóêçóç å-îïõóßáò
åê ìÝñïõò õðçñåóéþí, ìå áðïôÝëåóìá > ôçí õðïôå-ëÞ
äéáâßùóç ôçò ïìÜäáò åéò âÜñïò ôçò ïðïßáò Ý÷ïõí èåóðé-óôåß
ôá áñíçôéêÜ ìÝôñá.
Óå üëåò ôéò ðåñéðôþóåéò áðáñáßôçôï óôïé÷åßï ãéá ôçí åìöÜíéóç
ôïõ ñáôóéóìïý áðïôåëåß ç äõíáôüôçôá Üóêçóçò åîïõóßáò, äçëá-äÞ
ç ýðáñîç êÜðïéáò ìïñöÞò äýíáìçò. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ìðïñåß
íá åìöáíéóôåß ñáôóéóìüò ìüíï óå óõíèÞêåò áíéóïìåñïýò êáôáíï-ìÞò
ôçò êïéíùíéêÞò Þ/êáé ðïëéôéêÞò äýíáìçò, êáé áðïêëåéóôéêÜ áðü
ôçí ðëåõñÜ ôùí äõíáôþí. Ôá ìÝëç ôùí êïéíùíéêÜ êáé ðïëéôéêÜ á-äýíáìùí
ïìÜäùí äåí ìðïñïýí íá áíáðôýîïõí ñáôóéóôéêÝò óõìðå-ñéöïñÝò,
áêüìç êáé åÜí äéáêáôÝ÷ïíôáé áðü Ýíôïíåò áñíçôéêÝò ðñï-êáôáëÞøåéò.
ÌÝëç áäýíáìùí ïìÜäùí ìðïñïýí íá áíáðôýîïõí ñá-ôóéóôéêÝò
óõìðåñéöïñÝò ìüíï áðÝíáíôé óå ìÝëç åîßóïõ Þ êáé ðå-ñéóóüôåñï
áäýíáìùí ïìÜäùí.
81

ÂÁÓÉÊÁ ÅÑÙÔÇÌÁÔÁ
ÔÇÓ ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇÓ
Áðü ôçí ðåñéãñáöÞ ôïõ ñáôóéóìïý áíôéëáìâáíüìáóôå üôé ç êáôá-íüçóç
êáé ç êáôáðïëÝìçóÞ ôïõ äåí áðïôåëïýí ìïíïäéÜóôáôç å-íÝñãåéá,
äéüôé ï ñáôóéóìüò Ý÷åé ðïëëÝò äéáóôÜóåéò êáé ðïëëÝò åê-öÜíóåéò.
Ï ñáôóéóìüò åíÝ÷åé áíôéëÞøåéò, óôÜóåéò êáé óõìðåñéöï-ñÝò
ïé ïðïßåò ðñÝðåé íá ëçöèïýí îå÷ùñéóôÜ õðüøç ùò ðñïò ôçí ôÜ-óç
êáé ôï ðåñéå÷üìåíü ôïõò, êáé öõóéêÜ íá áíôéìåôùðéóôïýí áíá-ëüãùò.
Óõíåðþò, ìéá åêðáéäåõôéêÞ ðáñÝìâáóç ðñïûðïèÝôåé ôçí êáôá-íüçóç
ôùí ðáñáêÜôù öáéíïìÝíùí:
• Ðþò ãßíåôáé íá êáôáãñÜöïíôáé óôçí áíôßëçøç ïñéóìÝíùí áôü-ìùí
êÜðïéïé Üíèñùðïé ü÷é áðëþò ùò äéáöïñåôéêïß –êÜôé ôï ï-ðïßï
éó÷ýåé ãéá üëïõò ôïõò áíèñþðïõò– áëëÜ ùò ìÝëç ìéáò äé-áöïñåôéêÞò
ïìÜäáò;
• Ðþò äéáìïñöþíïõí ïñéóìÝíïé Üíèñùðïé ìéá ãåíéêåõìÝíç Üðï-øç
ãéá ôá Üôïìá ìéáò äéáöïñåôéêÞò ïìÜäáò; Áðü ðïý áíôëïýí
ôéò «ðëçñïöïñßåò» ôïõò ãéá íá äéáìïñöþóïõí áõôÞ ôçí Üðïøç;
Ãéáôß åðéìÝíïõí íá èåùñïýí üôé ç Üðïøç áõôÞ éó÷ýåé ãéá üëá
ôá Üôïìá ôçò ïìÜäáò, åíþ ãíùñßæïõí åìðåéñéêÜ êáé ðáñáäÝ-÷ïíôáé
üôé ðïôÝ äåí éó÷ýåé êÜôé ãéá üëá ôá Üôïìá ìéáò ðïëõðëç-èïýò
ïìÜäáò;
• Ðþò äéáìïñöþíåôáé áðÝíáíôé óôá Üôïìá ìéáò ïìÜäáò ç óôÜ-óç
ðïõ èåùñåßôáé äéáöïñåôéêÞ;
• Áðü ôé åîáñôÜôáé êáé ðþò äéáìïñöþíåôáé áðÝíáíôé óå Üôïìá
ìéáò ïìÜäáò ç óõìðåñéöïñÜ ðïõ èåùñåßôáé äéáöïñåôéêÞ;
• Ðïéïé åßíáé áõôïß ðïõ Ý÷ïõí óõìöÝñïí áðü ôçí ýðáñîç ôïõ ñá-ôóéóìïý
êáé ðþò ðñïùèïýí ôçí åìöÜíéóÞ ôïõ; ÅðéðëÝïí, ðïéïé
åßíáé áõôïß ðïõ õðïèÜëðïõí, ÷ùñßò íá ôï èÝëïõí, ôï ñáôóéóìü;
82

Óôá åðüìåíá êåöÜëáéá èá êáôáãñÜøïõìå ôéò áðáíôÞóåéò óôá
ðáñáðÜíù åñùôÞìáôá. Ãéá íá ãßíïõí åõêïëüôåñá êáôáíïçôÝò ïé
áðáíôÞóåéò, èá ÷ñåéáóôåß ðñïçãïõìÝíùò íá ãíùñßóïõìå ïñéóìÝ-íåò
Ýííïéåò ôçò êïéíùíéïëïãßáò ïé ïðïßåò, åíäå÷ïìÝíùò, äåí åßíáé
óå üëïõò êáé óå üëåò ïéêåßåò.
83

4 O ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ ÐËÇÓÉÁÆÅÉ ÔÏ Ó×ÏËÅÉÏ

ÐÙÓ ÁÍÔÉÌÅÔÙÐÉÆÏÕÍ ÏÉ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÉ
ÔÇÍ ÅÌÖÁÍÉÓÇ TOY ÑÁÔÓÉÓÌÏÕ ÓÔÏ Ó×ÏËÅÉÏ;
ÅÍÁÓ ÌÁ×ÉÌÏÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÓ ÁÖÇÃÅÉÔÁÉ
Ìßá áðü ôéò óçìáíôéêüôåñåò ôå÷íéêÝò ãéá ôçí áíáãíþñéóç êáé ôçí
êáôáíüçóç íÝùí öáéíïìÝíùí, üðùò ôïõ ñáôóéóìïý, åßíáé ôï íá êá-ôáãñÜöïõí
ïé ìÜ÷éìïé åêðáéäåõôéêïß üëá ôá ó÷åôéêÜ ðåñéóôáôéêÜ
ðïõ ðáñáôçñïýíôáé óôï ó÷ïëåßï.
Ïýôùò Þ Üëëùò, êÜèå êáôáãñáöÞ ó÷ïëéêÞò ðñÜîçò áðü ôïõò
ßäéïõò ôïõò óõíôåëåóôÝò ôçò áðïôåëåß Ýíá ðïëý óçìáíôéêü êïììÜ-ôé
ôçò åêðáéäåõôéêÞò Ýñåõíáò. Áõôü ïöåßëåôáé óôï ãåãïíüò üôé ìü-íï
ç óõóôçìáôéêÞ êáôáãñáöÞ ôùí ó÷åôéêþí åìðåéñéþí êáé ç óõãêñé-ôéêÞ
áîéïëüãçóÞ ôïõò ìå ôéò åìðåéñßåò Üëëùí åêðáéäåõôéêþí, êáé
óå óýãêñéóç ìå üóá åßíáé êáôáãñáììÝíá óå âéâëßá êáé ðáéäáãùãé-êÜ
ðåñéïäéêÜ, äßíåé ôç äõíáôüôçôá íá äéáðéóôùèåß åðáêñéâþò åêåß-íï
ðïõ êÜíåé ïñéóìÝíåò åêðáéäåõôéêÝò ðñïóðÜèåéåò íá óôÝöïíôáé
áðü åðéôõ÷ßá êáé Üëëåò íá áíáðáñÜãïõí ôçí áðïôõ÷ßá. Ïõóéáóôé-êÜ,
áðü ôç ãíþóç ôùí óõíèçêþí ðïõ Ýóôù êáé ìßá öïñÜ ïäÞãçóáí
óôçí åðéôõ÷ßá ðáñÜãåôáé ç ãíþóç ôùí ìåèüäùí ìå ôéò ïðïßåò ïé å-ðéôõ÷ßåò
ìðïñïýí íá ðïëëáðëáóéáóôïýí êáé íá ãßíïõí êáíüíáò.
Áêïëïõèþíôáò áõôÞ ôç ëïãéêÞ, ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëáìðïò
Ìáõñßäçò êáôÝãñáøå ôéò åìðåéñßåò ôïõ ó÷åôéêÜ ìå ôéò åðéðôþóåéò
ðïõ åß÷áí óôï ó÷ïëéêü ôïõ ðåñéâÜëëïí ï ñáôóéóìüò êáé ç õðïøßá
ýðáñîçò ñáôóéóìïý.
Êáôüðéí, ðñïóðÜèçóå áðü ôéò åìðåéñßåò áõôÝò íá óõíáãÜãåé
ãåíéêüôåñá óõìðåñÜóìáôá ãéá ôéò óõíèÞêåò ðïõ åßíáé áðáñáßôç-ôåò
þóôå ôï åêðáéäåõôéêü ìáò Ýñãï íá åßíáé åðéôõ÷Ýò.
Óôï õðüëïéðï ôìÞìá ôïõ êåöáëáßïõ áõôïý ðáñïõóéÜæïíôáé ç
êáôáãñáöÞ, ç áîéïëüãçóç êáé ôá óõìðåñÜóìáôÜ ôïõ. Ç äéáôýðù-óç
áíÞêåé óôïí ßäéï.
87

Ðåñßðôùóç 1
«¸ììïíç éäÝá ðåñß å÷èñéêïý ðåñéâÜëëïíôïò»
ÊáôÜ êïéíÞ åêôßìçóç ôùí åêðáéäåõôéêþí ôïõ ó÷ïëåßïõ, ï ìáèçôÞò
Á., ¸ëëçíáò Ðüíôéïò áðü ôç Ñùóßá ï ïðïßïò ðáñïõóßáæå óõìðåñé-öïñÜ
áðü åðéèåôéêÞ Ýùò åðéêßíäõíç, áðïôåëïýóå ìç åëÝãîéìç ðå-ñßðôùóç.
Ïé áðüøåéò ðïõ åêöñÜæïíôáí ó÷åôéêÜ ìå ôéò áéôßåò ðïõ äçìéïýñ-ãçóáí
ôï ðñüâëçìá Þôáí ðïëëÝò. Äýï áðü ôïõò åêðáéäåõôéêïýò
Ýêáíáí ôçí åîÞò óêÝøç:
ÅðåéäÞ ï ìáèçôÞò ðáñïõóßáæå áíôéäñÜóåéò «êõíçãçìÝíïõ á-ãñéìéïý
», õðÝèåóáí üôé ôïõ åß÷å äçìéïõñãçèåß ç Ýììïíç éäÝá ðùò
ôá ðÜíôá ãýñù ôïõ Þôáí å÷èñéêÜ êáé üëïé Þèåëáí ôï êáêü ôïõ. Ãéá
ôï ëüãï áõôü âñéóêüôáí óõíå÷þò óå åðéöõëáêÞ êáé Þôáí ðÜíôá Ý-ôïéìïò
íá áíôéäñÜóåé, ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò ìå âßáéï ôñüðï.
Ãéá ôïõò äýï áõôïýò åêðáéäåõôéêïýò, ï ðõñÞíáò ôïõ ðñïâëÞ-ìáôïò
âñéóêüôáí óôçí ïéêïãÝíåéá, ìå ôçí Ýííïéá üôé áõôÞ ç Ýììï-íç
éäÝá åß÷å êáëëéåñãçèåß óôï ìáèçôÞ áðü ôïõò ãïíåßò ôïõ êáé ç
åðéèåôéêÞ óõìðåñéöïñÜ ôïõ åß÷å õðïäåé÷èåß ùò ëýóç åðéâßùóçò.
Áõôü ü÷é ìüíï ùò «ìåôáèåùñçôéêÞ» óõìâïõëÞ ãïíÝùí ðñïò ôï ðáé-äß
ôïõò, áëëÜ ìå ôç äýíáìç êáé ôçí Ýíôáóç ìéáò âéùìáôéêÞò åóù-ôåñßêåõóçò
áðü ôïõò ßäéïõò ôïõò ãïíåßò –ìå Üëëá ëüãéá, ïé ßäéïé
ïé ãïíåßò ðßóôåõáí üôé æïõí óå Ýíá åðéêßíäõíï êáé å÷èñéêü ðåñéâÜë-ëïí.
Åíéó÷õôéêü áõôÞò ôçò õðüèåóçò Þôáí êáé ôï ãåãïíüò üôé ï ìá-èçôÞò
Á. åß÷å ìéá áäåëöÞ, ìåãáëýôåñç áðü áõôüí êáé ìáèÞôñéá
óôï ßäéï ó÷ïëåßï, ç ïðïßá ðáñïõóßáæå ðáñüìïéá óõìðåñéöïñÜ, áë-ëÜ
ðåñéóóüôåñï ùò «åôïéìüôçôá Üìõíáò».
Ìå âÜóç áõôÞ ôçí õðüèåóç ï äéåõèõíôÞò êáé üëïé ïé åêðáéäåõ-ôéêïß
ðñïóðÜèçóáí íá åðéêïéíùíÞóïõí ìå ôïõò ãïíåßò êáé íá óõæç-ôÞóïõí
ôï ðñüâëçìá.
¹ñèáí óå åðáöÞ ìüíï ìå ôç ìçôÝñá, ç ïðïßá åðáíáëÜìâáíå
88

óõíå÷þò êáé óôáèåñÜ üôé ôá ðáéäéÜ ôçò Þôáí êáëÜ, üôé áíáãêÜæï-íôáí
íá óõìðåñéöÝñïíôáé Ýôóé åðåéäÞ ïé Üëëïé ôá ìéóïýóáí êáé ôá
áíôéìåôþðéæáí å÷èñéêÜ. Ç ìçôÝñá áñíïýíôáí íá äåé ôï ðñüâëçìá,
áñíïýíôáí íá åðéêïéíùíÞóåé.
Ìéá ìÝñá, ìåôÜ áðü Ýíá ðåñéóôáôéêü ìå ðñùôáãùíéóôÞ ôï ìá-èçôÞ
Á., áõôüò Ýöõãå áðü ôï ó÷ïëåßï êáé óå ëßãï åðÝóôñåøå ìå
ôïí ðáôÝñá ôïõ, ï ïðïßïò Üñ÷éóå íá ÷ôõðÜ üóá ðáéäéÜ íüìéæå üôé
«ðåéñÜæïõí» ôï ãéï ôïõ.
Ôï åðåéóüäéï Ýëçîå ìå ôçí åðÝìâáóç ôïõ äéåõèõíôÞ êáé ôïõ õ-ðüëïéðïõ
äéäáêôéêïý ðñïóùðéêïý. Áêïëïýèçóå ìéá óõæÞôçóç ìá-æß
ôïõ, áðü ôçí ïðïßá äéáöÜíçêå ç áðüëõôç ðåðïßèçóÞ ôïõ üôé ïé
ðÜíôåò áðåñãÜæïíôáí ôï êáêü ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõ êáé ôùí ðáé-äéþí
ôïõ. ÊáôÜ ôç ãíþìç ôïõ ôï ó÷ïëåßï, áí äåí åíèÜññõíå áõôÞ
ôçí êáôÜóôáóç, ôïõëÜ÷éóôïí ôçí áíå÷üôáí.
Ôá ðåñéóôáôéêÜ ìå ôï ìáèçôÞ Á. äåí óôáìÜôçóáí ðáñÜ ìüíï
áöüôïõ ôåëåßùóå ôï ó÷ïëåßï.
Ç áäåëöÞ ôïõ, ìáèÞôñéá ãéá äýï ÷ñüíéá ôïõ åêðáéäåõôéêïý ðïõ
áöçãåßôáé ôçí ðåñßðôùóç, êáé ï ìáèçôÞò Á., ìáèçôÞò ôïõ ãéá Ýíá
÷ñüíï óôï öñïíôéóôçñéáêü ôìÞìá, åßíáé ôþñá óôï ÃõìíÜóéï.
Åîáêïëïõèïýí íá ìçí ôïí ÷áéñåôïýí üôáí ôïí óõíáíôïýí óôï
äñüìï, üðùò êáé êÜèå Üëëï óõíÜäåëöï êáé óõíáäÝëöéóóá. Ôï ß-äéï
êáé ç ìçôÝñá ôïõò.
«ÑáôóéóôÝò åêâéÜæïõí ìå åðéôõ÷ßá»
Êáëïêáßñé. Äýï ößëïé êáé óõììáèçôÝò ðïõ ôåëåßùóáí ôçí Á´ ôÜîç ìá-ëþíïõí.
Æïõí óôçí ßäéá ðïëõêáôïéêßá. Ï Ýíáò åßíáé ¸ëëçíáò (Å)
êáé ï Üëëïò Ñþóïò (Ñ).
Ï ðáôÝñáò ôïõ Å, åîáéôßáò ôïõ ôóáêùìïý ôùí ðáéäéþí, ìáëþ-íåé
ìå ôïõò ãïíåßò ôïõ Ñ êáé ôïõò áðåéëåß üôé äåí èá åðéôñÝøåé íá
89
ÊÅÖÁËÁÉÏ 4 Ï ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ ÐËÇÓÉÁÆÅÉ ÔÏ Ó×ÏËÅÉÏ

îáíáðÜåé ôï ðáéäß ôïõò óôï ßäéï ó÷ïëåßï ìå ôï ãéï ôïõ. Ôïõò åê-âéÜæåé
ùìÜ üôé, áí îáíáóôåßëïõí ôï ðáéäß ôïõò óôï ßäéï ó÷ïëåßï ìå
ôç íÝá ó÷ïëéêÞ ÷ñïíéÜ, èá ôïõò «êáñöþóåé» óôçí áóôõíïìßá, ãéá-ôß
îÝñåé üôé åßíáé ëáèñáßïé». Ïé ãïíåßò ôïõ Ñ õðïêýðôïõí óôïí åêâé-áóìü
êáé äåí óôÝëíïõí ôï ðáéäß ôïõò óôï óõãêåêñéìÝíï ó÷ïëåßï
–áëëÜ ïýôå óå êÜðïéï Üëëï.
Ôï ãåãïíüò ðëçñïöïñåßôáé ìéá äáóêÜëá ôïõ ó÷ïëåßïõ ðïõ ìÝ-íåé
óôçí ßäéá ãåéôïíéÜ êáé åíçìåñþíåé ôï äéåõèõíôÞ. Áõôüò êáëåß
ôïõò ãïíåßò ôïõ Ñ êáé äçëþíåé üôé äåí èá åðéôñÝøåé óå êáíÝíáí íá
åêâéÜæåé êáé íá ïñßæåé ôç öïßôçóç åíüò ðáéäéïý. ÆçôÜ áðü ôïõò ãï-íåßò
íá óôåßëïõí ôï ðáéäß ôïõò óôï ó÷ïëåßï êáé áõôïß, ðáßñíïíôáò
èÜññïò áðü ôá ëüãéá ôïõ êáé ôç óõìðáñÜóôáóÞ ôïõ, ôï êÜíïõí.
Ãéá ìåñéêÝò ìÝñåò áðåéëïýíôáé îáíÜ áðü ôïí ðáôÝñá ôïõ Å. Ôþ-ñá
æçôïýí ìüíïé ôïõò ôç âïÞèåéá ôïõ äéåõèõíôÞ. Ôï æÞôçìá áñ÷ß-æåé
íá åîåëßóóåôáé óå áäéÝîïäï. Öïâïýíôáé êáé êáôáëáâáßíïõí üôé
ôï ó÷ïëåßï äåí Ý÷åé ôç äýíáìç íá ëýóåé ôï ðñüâëçìá.
¢ëëáîáí ü÷é ìüíï ó÷ïëåßï, áëëÜ êáé ãåéôïíéÜ.
«Áíèñþðéíåò ó÷Ýóåéò: üðëï åíÜíôéá óôçí ðáñáßôçóç»
Ìåôáîý ôùí Üëëùí «ðáëéííïóôïýíôùí» ðáéäéþí ðïõ åß÷áí Ýñèåé å-êåßíç
ôç ÷ñïíéÜ óôï ó÷ïëåßï Þôáí êáé äýï áäÝëöéá, ãéá ôá ïðïßá
áðïöáóßóôçêå íá ðáñáêïëïõèÞóïõí ôá ìáèÞìáôá ôçò Å´ ôÜîçò,
áí êáé Þôáí ìåãáëýôåñá óå çëéêßá.
Åðñüêåéôï ãéá éäéáßôåñá áôßèáóá êáé æùçñÜ ðáéäéÜ, ôá ïðïßá
äåí åß÷áí ðïëëÞ üñåîç ãéá ôï ó÷ïëåßï. Áäõíáôïýóáí íá ðáñáêïëïõ-èÞóïõí
ôá ìáèÞìáôá êáé äçìéïõñãïýóáí áñêåôÜ ðñïâëÞìáôá.
ÅíôÜ÷èçêáí óôï öñïíôéóôçñéáêü ôìÞìá ôïõ ó÷ïëåßïõ, áëëÜ
êÜðïéá ìÝñá, ëßãï ìåôÜ ôçí ÝíôáîÞ ôïõò, äåí Þñèáí óôï ìÜèçìá.
Ôï ßäéï óõíÝâç êáé ôçí åðüìåíç öïñÜ.
90

Ïé åðéëïãÝò ôïõ åêðáéäåõôéêïý ðïõ åß÷å áíáëÜâåé ôï óõãêåêñé-ìÝíï
ôìÞìá Þôáí äýï: åßôå íá ìçí áó÷ïëçèåß ìáæß ôïõò åßôå íá ôá
áíáæçôÞóåé.
Ôá âñÞêå óôçí áõëÞ ôïõ óðéôéïý ôïõò íá ðñïóðáèïýí íá äé-ïñèþóïõí
Ýíá ðïäÞëáôï. ÊÜèéóå ìáæß ôïõò íá ôá âïçèÞóåé. ÂãÞ-êå
êáé ç ìçôÝñá ôïõò êáé Ýðéáóáí êïõâÝíôá.
Åêåßíç ôç ìÝñá ôï ìÜèçìá Ýãéíå óôçí áõëÞ ìðñïóôÜ óå Ýíá
ðïäÞëáôï.
Ôçí åðüìåíç öïñÜ ôï ìÜèçìá Ýãéíå óôçí ôÜîç, ÷ùñßò êáíÝíá
ðñüâëçìá, ãéáôß ôåëåéþíïíôáò èá Ýðáéñíáí ôá áõôïêüëëçôá ðïõ
ôïõò Ýöåñå ï åêðáéäåõôéêüò ãéá íá óôïëßóïõí ôï ðïäÞëáôï.
ÌåôÜ ôï ìÜèçìá óêÝöôçêå íá ðåñÜóåé íá ðåé ìéá êáëçóðÝñá
óôïõò ãïíåßò. Ôïõ ðñüóöåñáí êáöÝ. ÊïõâÝíôéáóáí ãéá ôç Ñùóßá,
ãéá ôïõò ðáððïýäåò ðïõ ðáñÝìåéíáí åêåß, ãéá ôï óðßôé ôïõò, ãéá
ôç æùÞ ôïõò. Åß÷áí êáé ïñéóìÝíá ðñïâëÞìáôá ìå ôá ÷áñôéÜ. Ìßëç-óáí
êáé ãéá ôéò äõóêïëßåò ôùí ðáéäéþí –ï ðáôÝñáò Ýëåãå: «Êáé íá
ìçí ðÜíå, äåí ðåéñÜæåé, èá äïõëÝøïõí».
Îåêßíçóå ìéá áíèñþðéíç ó÷Ýóç. Ìðïñïýóáí íá âñßóêïõí ôïí åê-ðáéäåõôéêü
üðïôå Þèåëáí êáé üðïõ Þèåëáí. Óôï ó÷ïëåßï, óôï äñü-ìï,
óôï óðßôé ôïõ. Ôïí ñùôïýóáí ãé’ áõôÜ ðïõ ôïõò áðáó÷ïëïý-óáí.
Ôïõ åß÷áí åìðéóôïóýíç.
Ìéá ìÝñá, ðïõ ï åêðáéäåõôéêüò Üñãçóå íá ðÜåé óôï ìÜèçìá,
ðÞãáí íá ôïí áíáæçôÞóïõí óôï óðßôé ôïõ. Ìéá Üëëç ìÝñá, ðïõ å-êåßíïé
èá ðÞãáéíáí óå ìéá äïõëåéÜ, ôïí åíçìÝñùóáí üôé äåí èá
ìðïñÝóïõí íá Ýñèïõí óôï ìÜèçìá.
Ôá ðáéäéÜ åîáêïëïõèïýóáí íá åßíáé áôßèáóá, áëëÜ äåí äçìé-ïõñãïýóáí
ðñïâëÞìáôá. Êáíåßò äåí ôïõò ìéëïýóå Üó÷çìá, Ýêá-íáí
ðáñÝá ìå üëïõò êáé, üôáí êÜôé ôïõò óõíÝâáéíå, Ýâñéóêáí ôï
«äéêü ôïõò» åêðáéäåõôéêü.
Åßíáé áëÞèåéá üôé äåí ìðüñåóáí íá ìÜèïõí êáëÜ åëëçíéêÜ.
¼ôáí ôåëåßùóáí ôï Äçìïôéêü ðÞãáí óôï ÃõìíÜóéï. ¼ìùò ìå-ôÜ
áðü ëßãåò åâäïìÜäåò Ýöõãáí êáé ç äéåõèýíôñéá ôïõ Ãõìíáóß-
91

ïõ ôçëåöþíçóå óôïí åêðáéäåõôéêü ãéá íá ìÜèåé ðïéá ìÝèïäï åß÷å
åöáñìüóåé êáé áõôÜ ôá äõï ðáéäéÜ åßðáí üôé öåýãïõí ãéáôß äåí Ý-÷ïõí
ôïí êýñéï ×.
Åêðáéäåõôéêïß: áíÜìåóá óôï ñáôóéóìü ôùí èõôþí
êáé ôçí êá÷õðïøßá ôùí èõìÜôùí
Áðü ôéò ôñåéò ðñïáíáöåñèåßóåò ðåñéðôþóåéò öáßíåôáé üôé èåôéêÜ
áðïôåëÝóìáôá åß÷áìå ìüíï óôçí ôñßôç. Åßìáóôå, ëïéðüí, õðï÷ñåù-ìÝíïé
íá ðáñáäå÷èïýìå üôé ãéá íá åðé÷åéñçèïýí óõììá÷ßåò ôïõ
ó÷ïëåßïõ ìå ôïõò ãïíåßò, ðñÝðåé, êáô’ áñ÷Üò, íá óõíôñÝ÷ïõí ïñé-óìÝíåò
ðñïûðïèÝóåéò. Ãéá íá Ý÷ïõìå üìùò ôçí ðéèáíüôçôá íá ðå-ôý÷ïõìå,
ïöåßëïõìå íá åßìáóôå åéëéêñéíåßò ìå ôïí åáõôü ìáò êáé
ñåáëéóôÝò óôçí åêôßìçóç ôùí ðñáãìáôéêþí äåäïìÝíùí.
ËáìâÜíïíôáò õðüøç ôéò ðñïçãïýìåíåò ðáñáôçñÞóåéò, áò å-ðé÷åéñÞóïõìå
ìéá áíÜëõóç ôùí äåäïìÝíùí, þóôå íá êáôáëÞîïõ-ìå
óå ïñéóìÝíá óõìðåñÜóìáôá.
Óôçí ðñþôç ðåñßðôùóç õðÞñ÷å äéÜèåóç åðéêïéíùíßáò áðü ôçí
ðëåõñÜ ôïõ ó÷ïëåßïõ áëëÜ ü÷é áðü ôçí ðëåõñÜ ôçò ïéêïãÝíåéáò.
Áí êáé ç ðåñßðôùóç áõôÞ åßíáé óðÜíéá, ðñüêåéôáé ãéá ðñáãìáôéêÞ
ðåñßðôùóç (üðùò Üëëùóôå êáé ïé ôñåéò). Ôï ó÷ïëåßï, êÜèå öïñÜ
ðïõ äïêßìáæå íá áíïßîåé Ýíá äñüìï êáôáíüçóçò êáé öáíÝñùíå ôç
äéÜèåóÞ ôïõ ãéá âïÞèåéá, äåí Ýâñéóêå áíôáðüêñéóç.
Åßíáé âÝâáéï üôé ïé ãïíåßò äåí åß÷áí öôÜóåé ôõ÷áßá óå áõôü ôï
óçìåßï, äçëáäÞ íá áíôéìåôùðßæïõí ôï ßäéï ôï ó÷ïëåßï ìå êá÷õðï-øßá.
Ãåãïíüò åßíáé üôé ôï ó÷ïëåßï êáé ðñáêôéêÜ ïé åêðáéäåõôéêïß á-ðïôåëïýóáí
ìÝñïò ôïõ åõñýôåñïõ ðåñéâÜëëïíôïò, ôï ïðïßï åß÷áí
åóùôåñéêåýóåé ùò å÷èñéêü áðÝíáíôß ôïõò. Åíäå÷ïìÝíùò åßíáé, åðß-óçò,
ãåãïíüò üôé ôï õðüëïéðï, åêôüò ôïõ ó÷ïëåßïõ, ðåñéâÜëëïí Þ-ôáí
ðñÜãìáôé å÷èñéêü. Êé áõôü, ðáñüëï ðïõ ï ðáôÝñáò, üðùò ãíù-ñßæáìå,
äïýëåõå êáèçìåñéíÜ äéðëÞ âÜñäéá óôï åñãïóôÜóéï, êáé
92

óõíåðþò äåí âßùíå áñíçôéêÞ áíôéìåôþðéóç óôïí ôïìÝá ôçò áðá-ó÷üëçóçò.
Åêôéìþ üôé ìðñïóôÜ óå ìéá ôÝôïéá êáôÜóôáóç ôï ó÷ïëåßï äåí
ìðïñåß íá êÜíåé ðïëëÜ. Áêüìç êáé áí ôá áßôéá ðïõ äçìéïýñãçóáí áõ-ôÞ
ôçí ðåðïßèçóç/óõìðåñéöïñÜ ôùí ãïíÝùí äåí åßíáé øõ÷ïðáèï-ëïãéêÜ
áëëÜ êáèáñÜ êïéíùíéêÜ, ôï ó÷ïëåßï äåí ìðïñåß êáé äåí ðñÝ-ðåé
íá ìðåé óôç äéáäéêáóßá äéåñåýíçóçò áõôþí ôùí áéôßùí –áõôÞ
åßíáé äïõëåéÜ Üëëùí– êáé, êõñßùò, äåí ðñÝðåé íá áíáëÜâåé ôçí åõ-èýíç
íá ðåßóåé ôïõò ãïíåßò üôé ôá ðñÜãìáôá äåí åßíáé Ýôóé üðùò
åêåßíïé ðéóôåýïõí üôé åßíáé.
Êé áõôü, ãéáôß:
• Ôá ðñÜãìáôá ìðïñåß, ðñÜãìáôé, íá åßíáé Ýôóé.
• Ïé åêðáéäåõôéêïß áíáëáìâÜíïõí åõèýíåò ãéá êáôáóôÜóåéò ðïõ
åßíáé Ýîù áðü ôï ó÷ïëåßï êáé äåí ôéò åëÝã÷ïõí.
• Ïé åêðáéäåõôéêïß äßíïõí ôçí åíôýðùóç üôé áðïôåëïýí «ðñïóù-ðéêÞ
åããýçóç» êáé êÜèå äéÜøåõóç åéóðñÜôôåôáé áðü ôïõò ãïíåßò
ùò «îåãÝëáóìá», ìå áðïôÝëåóìá ôçí åíßó÷õóç ôçò áñ÷éêÞò ðå-ðïßèçóçò
ãéá áñíçôéêÞ óôÜóç êáé óõìðåñéöïñÜ ôùí ìåëþí ôçò
ðëåéïíüôçôáò.
ÁíÜìåóá óôç äåýôåñç êáé ôçí ðñþôç ðåñßðôùóç ôï êïéíü óçìåß-ï
åßíáé ç äéÜèåóç ôïõ ó÷ïëåßïõ íá âïçèÞóåé êáé ç äéáöïñÜ Ýãêåé-ôáé
óôçí åíôåëþò áíôßèåôç óõìðåñéöïñÜ ôçò ïéêïãÝíåéáò.
Óôç äåýôåñç ðåñßðôùóç ç ïéêïãÝíåéá ðñïóôñÝ÷åé óôï ó÷ïëåß-ï
ìüëéò áõôü äåß÷íåé ôç äéÜèåóç íá óõìâÜëåé óôçí åðßëõóç åíüò
ðñïâëÞìáôïò, êáé ðñïóâëÝðåé óôç âïÞèåéÜ ôïõ.
Ôï ðñüâëçìá, üìùò, õðåñâáßíåé ôéò äõíáôüôçôåò ðáñÝìâáóçò
ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ôéò êáèïñéóìÝíåò áñìïäéüôçôÝò ôïõ. Ôï ó÷ïëåß-ï
âñßóêåôáé áíôéìÝôùðï ìå ôçí ðéï Üãñéá êáé áðñïêÜëõðôç ñáôóé-óôéêÞ
óõìðåñéöïñÜ, ç ïðïßá åêäçëþíåôáé áðü ìÝëïò ôçò êõñßáñ-÷çò
ïìÜäáò. Äéáðéóôþíåé üôé ôá ôõðéêÜ íïìïèåôéêÜ êåíÜ Þ êáé ðá-ñáëåßøåéò
êáèéóôïýí, áðü ôç ìéá ðëåõñÜ, ôç èÝóç ôçò ðñïóöõãé-êÞò
ïéêïãÝíåéáò åõÜëùôç êáé ðáñÝ÷ïõí, áðü ôçí Üëëç, ôüóç åîïõ-
93

óßá óå Ýíáí áðëü ðïëßôç þóôå Ýíáò êïéíùíéêüò èåóìüò ôï ó÷ïëåß-ï
êáé ôï áõôïíüçôï äéêáßùìá ôïõ áíèñþðïõ ãéá ìüñöùóç íá ãß-íïíôáé
Ýñìáéï áõôÞò ôçò áíôßëçøçò êáé óõìðåñéöïñÜò.
Óôçí ôñßôç ðåñßðôùóç õðÜñ÷åé óýìðôùóç âïýëçóçò ìåôáîý
ó÷ïëåßïõ êáé ïéêïãÝíåéáò, üðùò êáé óôç äåýôåñç, ìüíï ðïõ åäþ
äåí õðÜñ÷åé êáíÝíá åîùôåñéêü åìðüäéï.
Áí ôï ó÷ïëåßï áäéáöïñïýóå, áí åðéêñáôïýóå ç áíôßëçøç üôé
«üóï ðéï ðïëý ëåßðïõí ôá ðáéäéÜ áðü ôï ó÷ïëåßï, ôüóï ðéï Þóõ÷á
åßíáé ôá ðñÜãìáôá êáé ôüóï ëéãüôåñá ðñïâëÞìáôá äçìéïõñãïý-íôáé
», åßíáé âÝâáéï üôé ôá ðáéäéÜ èá åãêáôÝëåéðáí ôï ó÷ïëåßï.
ÅðéðëÝïí, äåí èá õðÞñ÷å êáìéÜ áëëáãÞ óôç óõìðåñéöïñÜ ôïõò
ðñïò ôá ðáéäéÜ ôçò êõñßáñ÷çò ïìÜäáò, ïýôå êáé áíôßóôñïöá. Ïõ-óéáóôéêÜ
ôï ðåäßï êáé ïé äõíáôüôçôåò áëëçëïêáôáíüçóçò êáé áðï-äï÷Þò
èá ðåñéïñßæïíôáí êáé ïé áíáðáñáóôÜóåéò ôùí ðáéäéþí ôçò
êÜèå ïìÜäáò üóïí áöïñÜ ôá ðáéäéÜ ôçò Üëëçò èá Þôáí äéáöïñå-ôéêÝò,
üðùò äéáöïñåôéêÞ èá Þôáí êáé ç áõôïåéêüíá ôïõò.
Èåùñþ üôé, åêôüò üëùí ôùí Üëëùí ðáñáãüíôùí ðïõ Ýðáéîáí
ñüëï óôçí üëç åîÝëéîç, ï ðáñÜãïíôáò «ó÷Ýóåéò ïéêïãÝíåéáò-ó÷ï-ëåßïõ
», üðùò áõôüò åêöñÜóôçêå ìå ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ åêðáé-äåõôéêïý,
åß÷å êáé ôéò åîÞò óõíÝðåéåò:
• Äçìéïõñãßá èåôéêÞò óôÜóçò ôùí ãïíÝùí áðÝíáíôé óôï óõãêå-êñéìÝíï
ó÷ïëéêü ðåñéâÜëëïí.
• Èåôéêü åðçñåáóìü ôùí ðáéäéþí áðü ôïõò ãïíåßò ôïõò ùò ðñïò
ôçí áíáãêáéüôçôá íá áðïöïéôÞóïõí áðü ôï Äçìïôéêü.
• ÓõíáéóèçìáôéêÞ éóïññïðßá ôùí ðáéäéþí êáé åíßó÷õóç ôçò áõ-ôïåêôßìçóÞò
ôïõò ìå âÜóç ôçí ðåðïßèçóÞ ôïõò üôé äéáôçñïýí
«ðñïíïìéáêÝò» ó÷Ýóåéò ìå ôïí åêðáéäåõôéêü.
• Ìåßùóç ôùí åíôÜóåùí óôçí ôÜîç êáé óôçí áõëÞ ôïõ ó÷ïëåßïõ.
• Ìåßùóç ôçò õðïôéìçôéêÞò Þ/êáé åðéèåôéêÞò óõìðåñéöïñÜò áðü
ôá ðáéäéÜ ôçò êõñßáñ÷çò ïìÜäáò.
• Êáëýôåñç Ýíôáîç óôï ó÷ïëéêü ìç÷áíéóìü êáé êáëýôåñç åðßäï-óç
óôá ìáèÞìáôá.
94

Áðü ôéò ôñåéò ðåñéðôþóåéò ðïõ áíáëýèçêáí ãßíåôáé öáíåñü ü-ôé
ìüíï óôçí ôñßôç óõíôñÝ÷ïõí ïé ðñïûðïèÝóåéò ãéá íá áíáðôõ÷èåß
ïðïéáäÞðïôå äñáóôçñéüôçôá ôïõ ó÷ïëåßïõ.
Ðñüêåéôáé ãéá ôçí ðéï óõíçèéóìÝíç ðåñßðôùóç, ôïõëÜ÷éóôïí ü-óïí
áöïñÜ ôç èÝóç êáé ôç óôÜóç ôçò ïéêïãÝíåéáò. Åìåßò èá áðïöá-óßóïõìå
ãéá ôï áí èá ãßíåé ðéï óõíçèéóìÝíç êáé ùò ðñïò ôç óôÜóç
ôïõ ó÷ïëåßïõ.
Ìå Üëëá ëüãéá, ôï æçôïýìåíï äåí åßíáé íá ìðïñïýìå íá óõíåñ-ãáóôïýìå
óå üëåò ôéò ðåñéðôþóåéò ìå ôçí ïéêïãÝíåéá, áëëÜ íá ôï
êÜíïõìå åêåß ðïõ ìðïñïýìå.
Ç ôñßôç ðåñßðôùóç èÝôåé ü÷é ìüíï ôá üñéá êáé ôéò äõíáôüôçôåò
ôïõ ó÷ïëåßïõ, áëëÜ êáé ôï âáèìü ôçò äéêÞò ôïõ åõèýíçò ãéá ü,ôé
èá ìðïñïýóå íá êÜíåé êáé åíäå÷ïìÝíùò äåí ôï êÜíåé.
ÓõìðÝñáóìá: ïöåßëïõìå íá èåùñïýìå áõôïíüçôç ôç óôÜóç
ôïõ ó÷ïëåßïõ üóïí áöïñÜ ôéò ó÷Ýóåéò ôïõ ìå ôçí ïéêïãÝíåéá óå
ðåñéðôþóåéò ìåéïíïôéêþí ðáéäéþí –åöüóïí õðÜñ÷åé äõíáôüôçôá á-íÜðôõîçò
ôÝôïéùí ó÷Ýóåùí.
Ìå Üëëá ëüãéá, ôï æçôïýìåíï äåí åßíáé ç óôÜóç ðïõ ðñÝðåé íá
äéáôçñåß ôï ó÷ïëåßï, áëëÜ ôï ðþò èá âñåé ôñüðïõò íá óõììá÷Þ-óåé
ìå ôïõò ãïíåßò áõôþí ôùí ðáéäéþí.
Ôé ìðïñïýí íá êÜíïõí ïé åêðáéäåõôéêïß;
Ðñéí áíáöÝñù ìåñéêÝò åíäåéêôéêÝò éäÝåò ãéá ôïõò ôñüðïõò ìå ôïõò
ïðïßïõò èá ìðïñïýóáìå íá äçìéïõñãÞóïõìå äéáýëïõò åðéêïéíù-íßáò,
èåùñþ üôé åßíáé áðáñáßôçôï êáé áíáãêáßï íá äïèåß, åðéãñáì-ìáôéêÜ
Ýóôù, ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ó÷Ýóåùí ðïõ åíäå÷ïìÝíùò èá
áíáðôõ÷èïýí ìåôáîý ó÷ïëåßïõ êáé ïéêïãÝíåéáò. ÈÝëù íá ðù üôé ôï
ó÷ïëåßï, áðü ôç óôéãìÞ ðïõ èá áíáëÜâåé ìéá ðñùôïâïõëßá óå Ýíá
ðåäßï öïñôéóìÝíï áðü ðñïêáôáëÞøåéò êáé êá÷õðïøßá, ðñÝðåé íá
ïéêïäïìÞóåé ó÷Ýóåéò ôùí ïðïßùí ç ïõóßá èá åßíáé:
95

• Ï óåâáóìüò ôùí áíèñþðùí êáé ç êáôáíüçóç ôùí ðñïâëçìÜôùí
ôïõò.
• Ç âåâáéüôçôá ôùí ãïíÝùí üôé áíôéìåôùðßæïíôáé ùò ßóïé.
• Ç äçìéïõñãßá ðåðïßèçóçò áðü ôçí ðëåõñÜ ôïõò üôé ôï ó÷ïëåß-ï
åíäéáöÝñåôáé ãéá ôá ðáéäéÜ ôïõò.
• Ç åéëéêñéíÞò ðåñéãñáöÞ ôùí äõíáôïôÞôùí ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ï êá-èïñéóìüò
ôïõ ñüëïõ ôïõ.
• Ç áðïäï÷Þ ôçò Üðïøçò üôé ôï ó÷ïëåßï äåí ìðïñåß íá ëýóåé
ðñïâëÞìáôá ðïõ äçìéïõñãïýíôáé Ýîù áðü áõôü.
ÊÜðïéåò éäÝåò ðïõ åíäåéêôéêÜ ðñïôåßíïíôáé ùò ôñüðïé åðéêïé-íùíßáò
ìå ôïõò ãïíåßò, þóôå ìÝóù ôçò áíÜðôõîçò ó÷Ýóåùí åìðé-óôïóýíçò
íá óõììá÷Þóïõí ó÷ïëåßï êáé ïéêïãÝíåéá ìå ôåëéêü óôü-÷ï
ôçí êáôáðïëÝìçóç ñáôóéóôéêþí åêäçëþóåùí, öáéíïìÝíùí êáé
ðñáêôéêþí, åßíáé ïé åîÞò:
• Ç öéëéêÞ êáé æåóôÞ óõìðåñéöïñÜ ôïõ äéåõèõíôÞ Þ ôçò äéåõèý-íôñéáò
êáèþò êáé ôùí åêðáéäåõôéêþí ðñïò ôïõò ãïíåßò, êáôÜ
ôçí ðñþôç åããñáöÞ ôùí ðáéäéþí óôï ó÷ïëåßï.
Áõôü, ãéá ðáñÜäåéãìá, óçìáßíåé üôé ìðïñïýìå íá ôïõò æçôÞ-óïõìå
íá êáèßóïõí, íá ôïõò ðñïóöÝñïõìå êÜôé, íá äåßîïõìå åí-äéáöÝñïí
ãéá ôïõò ßäéïõò ñùôþíôáò äéÜöïñá ðñÜãìáôá, üðùò: ãé-áôß
Þñèáí óôçí ÅëëÜäá, áí Þèåëáí íá Ýñèïõí, ôé ðñïâëÞìáôá êáé
äõóêïëßåò áíôéìåôùðßæïõí, áí âñÞêáí äïõëåéÜ, ðïý ìÝíïõí, áí Ý-÷ïõí
êÜðïéïõò ößëïõò Þ óõíôïðßôåò ê.ëð. ÄçëáäÞ ïôéäÞðïôå ìðï-ñåß
íá äåßîåé üôé åíäéáöåñüìáóôå ãéá ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõò.
• Íá åîçãÞóïõìå, üóï åßíáé äõíáôüí, ôïõò êáíüíåò ëåéôïõñãßáò
ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé íá êáôáóôÞóïõìå óáöÝò üôé, ìåôÜ áðü ìéá
«ðåñßïäï ÷Üñéôïò» ðïõ äßíïõìå óôï ðáéäß ãéá íá ðñïóáñìï-óôåß
êáé íá áíôéëçöèåß ôï ðåñéâÜëëïí, èá ðñÝðåé íá óõìðåñé-öÝñåôáé
óýìöùíá ìå ôïõò ó÷ïëéêïýò êáíüíåò.
• Íá åîçãÞóïõìå üôé, áí êáé èá åßìáóôå áíåêôéêïß áðÝíáíôé óôï
ðáéäß, üôáí èá åßìáóôå áíáãêáóìÝíïé íá ôï ìáëþóïõìå, èá ôï
96

êÜíïõìå üðùò áêñéâþò èá êÜíïõìå êáé ìå üëá ôá Üëëá ðáéäéÜ
êáé ü÷é «åðåéäÞ åßíáé îÝíï».
• Íá æçôÞóïõìå íá îáíáÝñèïõí óýíôïìá ãéá íá óõæçôÞóïõí ìá-æß
ìáò ðñïâëÞìáôá ðïõ ïé ßäéïé èá Ý÷ïõí åíôïðßóåé Þ æçôÞìá-ôá
ðïõ èá Ý÷ïõí áíáêýøåé.
• Íá æçôÞóïõìå áðü ôïõò ßäéïõò íá äþóïõí ôéò äéêÝò ôïõò åñ-ìçíåßåò,
åêôéìÞóåéò êáé ðéèáíÝò ëýóåéò ãéá ôá åíôïðéóèÝíôá
ðñïâëÞìáôá êáé, åöüóïí åßíáé äõíáôüí, íá ôéò õéïèåôÞóïõìå. Áí
äåí ìðïñïýìå, íá åîçãÞóïõìå ôïõò ëüãïõò.
• Íá áíôáðïêñéíüìáóôå, üôáí ìáò êáëïýí óôï óðßôé ôïõò.
• Íá ìðïñïýí íá Ýñ÷ïíôáé óôï äéêü ìáò –ìüíïé ôïõò Þ üôáí ôïõò
êáëïýìå.
• Íá ôïõò âïçèÞóïõìå íá èåùñïýí öõóéïëïãéêü êáé áõôïíüç-ôï
íá ìáò óôáìáôïýí óôï äñüìï ãéá íá ìáò ñùôÞóïõí êÜôé.
• Íá óéãïõñåõôïýí üôé ôéò ðéï áêñéâåßò êáé Ýãêõñåò ðëçñïöïñß-åò
ãéá æçôÞìáôá åêðáßäåõóçò, êáèþò êáé ãéá ôéò äõíáôüôçôåò
ðïõ áõôÞ ðáñÝ÷åé óôá ðáéäéÜ ôïõò, èá ôéò ðáßñíïõí áðü åìÜò.
• Íá äåßîïõìå åíäéáöÝñïí ãéá ôç æùÞ ôïõò óôç ÷þñá êáôáãù-ãÞò
ôïõò êáé ãéá ôïí ôñüðï æùÞò êáé ôéò óõíÞèåéÝò ôïõò åêåß, êáé
íá äéåñåõíÞóïõìå ôéò ðñïóäïêßåò ðïõ Ý÷ïõí áðü ôïí åáõôü
ôïõò êáé áðü åìÜò.
• Íá ðñïóðáèïýìå íá ëýíïõìå ðñáêôéêÜ ðñïâëÞìáôá ôïõò ðïõ
äåí óõíäÝïíôáé áðáñáßôçôá ìå ôï ó÷ïëåßï, áëëÜ óôá ïðïßá Ý-÷ïõìå
ôç äõíáôüôçôá íá ðáñÝìâïõìå.
• Íá ðéóôÝøïõí, ôåëéêÜ, üôé ôï ó÷ïëåßï åßíáé áíïé÷ôü êÜèå óôéãìÞ
ãéá íá êïõâåíôéÜóåé ìáæß ôïõò êáé íá ôïõò âïçèÞóåé.
Óå Ýíá äåýôåñï åðßðåäï ìðïñïýìå íá åðéäéþîïõìå:
• ÊïéíÝò óõíáíôÞóåéò óõëëüãùí äéäáóêüíôùí ìå ïìÜäåò ãïíÝ-ùí
ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöýãùí, üðïõ èá ôïõò äßíåôáé ç åõêáé-ñßá
íá ðáñïõóéÜóïõí ôéò äéêÝò ôïõò èÝóåéò, åêôéìÞóåéò êáé ðñï-ôÜóåéò
óå óõãêåêñéìÝíá èÝìáôá, êáèþò êáé íá êáôáíïÞóïõí
97

ôá æçôÞìáôá ðïõ èÝôåé ôï ó÷ïëåßï.
• Íá äéáìïñöùèåß ìéá êïéíÞ óôñáôçãéêÞ ìÝóá áðü áõôÝò ôéò óõ-æçôÞóåéò.
• «ÃéïñôÝò» óôï ó÷ïëåßï ìå óõììåôï÷Þ ãïíÝùí êáé ðáéäéþí ôü-óï
ôçò êõñßáñ÷çò ïìÜäáò üóï êáé ôùí ïìÜäùí ìåôáíáóôþí
êáé ðñïóöýãùí, óôéò ïðïßåò èá äßíåôáé ç åõêáéñßá íá ãíùñé-óôïýí
êáëýôåñá ìåôáîý ôïõò –ðõñÞíáò ôçò åêäÞëùóçò èá åß-íáé
ç ðáñïõóßáóç ðïëéôéóìéêþí óôïé÷åßùí (öáãçôÜ, ìïõóéêÞ,
÷ïñüò) ìéáò ïìÜäáò ìåôáíáóôþí/ðñïóöýãùí.
• Ìéá «ãéïñôïýëá» óôçí ôÜîç ùò áðï÷áéñåôéóìüò, üôáí öåýãåé
Ýíá ðáéäß ìåôáíáóôþí/ðñïóöýãùí. Ôá ðáéäéÜ ìðïñïýí íá êá-ôáóêåõÜóïõí
êáé íá ðñïóöÝñïõí Ýíá áíáìíçóôéêü äþñï.
• ÄùñåÜí ìáèÞìáôá åëëçíéêÞò ãëþóóáò óôïõò ãïíåßò ìå ðñùôï-âïõëßá
ôïõ ó÷ïëåßïõ.
(Ôï êåßìåíï áíÞêåé óôïí åêðáéäåõôéêü ×áñÜëáìðï Ìáõñßäç.)
98

ÊÏÉÍÙÍÉÏËÏÃÉÊÇ ÈÅÙÑÇÓÇ ÔÙÍ ÅÌÐÅÉÑÉÙÍ
ÔÏY ÌÁ×ÉÌÏÕ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÏÕ
Óôï ðñïçãïýìåíï êåöÜëáéï åßäáìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï Ýíáò åê-ðáéäåõôéêüò
áíáëýåé ôéò åìðåéñßåò ôïõ êáé ðñïâáßíåé óå ðñïôÜóåéò
ìå óôü÷ï ôçí êáôáðïëÝìçóç ôùí óõíèçêþí ðïõ ïäçãïýí ðñüóöõ-ãåò
óå õðïôåëÞ äéáâßùóç.
Áò ðñïóèÝóïõìå óôçí êáôáãñáöÞ êáé áîéïëüãçóç ðïõ ðá-ñïõóßáóå
ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëáìðïò Ì. ìéá êïéíùíéïëïãéêÞ èå-þñçóç.
Ôé óõìâáßíåé óôçí ðñþôç ðåñßðôùóç;
Ï ðáôÝñáò ôïõ ðáéäéïý:
• ×ùñßæåé ôïí êüóìï óå äýï ïìÜäåò: óå áõôÞ ôçò éó÷õñÞò ðëåé-ïíüôçôáò
êáé óå åêåßíç ôçò êáôáäéùêüìåíçò ìåéïíüôçôáò.
• Óôï óýíïëï ôùí ìåëþí ôçò ðëåéïíüôçôáò ðñïóÜðôåé ìéá óõ-ãêåêñéìÝíç
óõìðåñéöïñÜ üóïí áöïñÜ óôéò ó÷Ýóåéò ôçò ìå ôç
ìåéïíüôçôá.
• Èåùñåß üôé, åîáéôßáò ôçò óõìðåñéöïñÜò ôçò ðëåéïíüôçôáò, ìßá
ìüíï áíôßäñáóç õðÜñ÷åé ãéá ôç ìåéïíüôçôá ùò óôñáôçãéêÞ å-ðéâßùóçò:
áõôÞò ôçò âßáò.
Ïé åêðáéäåõôéêïß ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëá-ìðïò
Ì.:
• Áîéïëïãïýí ôç óôñáôçãéêÞ åðßëõóçò ðñïâëçìÜôùí ðïõ Ý÷åé õé-ïèåôÞóåé
ï ðáôÝñáò ùò ëáíèáóìÝíç, åðåéäÞ óôçñßæåôáé óå ëáí-èáóìÝíåò
õðïèÝóåéò êáé åíôÝëåé áðïâáßíåé åéò âÜñïò ôùí ðáé-äéþí
êáé ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõò.
99

• Èåùñïýí üôé ï ðáôÝñáò óùóôÜ ÷ùñßæåé ôïí êüóìï óå äýï ï-ìÜäåò:
ôçò éó÷õñÞò ðëåéïíüôçôáò êáé ôçò êáôáäéùêüìåíçò ìåé-ïíüôçôáò.
ÅðéðëÝïí, ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëáìðïò Ì.:
• Èåùñåß üôé ï ðáôÝñáò Ý÷åé áñíçôéêÝò åìðåéñßåò êáé ãé’ áõôü,
ãåíéêþò, óùóôÜ áîéïëïãåß ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí ìåëþí ôçò ðëåé-ïíüôçôáò,
êÜíåé üìùò ëÜèïò üôáí ðñïóÜðôåé áõôÞ ôç óõìðåñé-öïñÜ
óå üëá ôá ìÝëç ôçò ðëåéïíüôçôáò êáé, éäéáßôåñá, üôáí ôçí
ðñïóÜðôåé óôïõò/óôéò åêðáéäåõôéêïýò ôïõ óõãêåêñéìÝíïõ ó÷ï-ëåßïõ.
• Ôüóï óôçí ðñþôç ðåñßðôùóç üóï êáé óôéò õðüëïéðåò áíôéìå-ôùðßæåé
ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí åêðáéäåõôéêþí ôïõ ó÷ïëåßïõ ùò
óõíÜñôçóç ôïõ üôé åßíáé ìÝëç ôçò ïìÜäáò ôùí åêðáéäåõôéêþí êáé
ü÷é ôïõ üôé åßíáé ìÝëç ôçò ïìÜäáò ôçò ðëåéïíüôçôáò.
Êïéíü ÷áñáêôçñéóôéêü ôçò ðñïóÝããéóçò üëùí üóïé åìðëÝêï-íôáé
óôç óõãêåêñéìÝíç ðåñßðôùóç åßíáé ç ðáñáäï÷Þ üôé ôá ìåìïíù-ìÝíá
Üôïìá ðñïóäéïñßæïõí ôïí åáõôü ôïõò êáé ôïõò Üëëïõò ü÷é
ùò Üôïìá áëëÜ ùò ìÝëç ïìÜäùí. Óôï ðëáßóéï áõôü ïé ðáñåîçãÞóåéò
êáé ïé óõãêñïýóåéò ôùí áôüìùí åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò Üðïøçò ðïõ
Ý÷ïõí äéáìïñöþóåé ãéá ôçí Ýíôáîç ôùí áôüìùí óå ïìÜäåò (ðïéáò
ïìÜäáò åßíáé ìÝëïò ôç óõãêåêñéìÝíç óôéãìÞ) êáé ãéá ôçí áíáìåíü-ìåíç
óõìðåñéöïñÜ áðü ôá ìÝëç áõôÞò ôçò ïìÜäáò.
Ôé óõìâáßíåé óôç äåýôåñç ðåñßðôùóç;
Ïé ãïíåßò ôïõ ðáéäéïý:
• ×ùñßæïõí ôïí êüóìï óå äýï ïìÜäåò: ôçò éó÷õñÞò ðëåéïíüôç-ôáò
êáé ôçò áíßó÷õñçò ìåéïíüôçôáò.
• Óôï êÜèå ìÝëïò ôçò ðëåéïíüôçôáò ðñïóÜðôïõí ôçí éêáíüôçôá
êáé ôç äõíáôüôçôá íá áóêÞóåé åîïõóßá åéò âÜñïò ôùí ìåëþí
100

ôçò ìåéïíüôçôáò.
• Èåùñïýí üôé, ùò óõíÝðåéá ôçò äýíáìçò ðïõ Ý÷åé êÜèå ìÝëïò
ôçò ðëåéïíüôçôáò óôéò ó÷Ýóåéò ôïõ ìå ìÝëç ôçò ìåéïíüôçôáò,
äéáèÝôåé ç ìåéïíüôçôá óå ðåñßðôùóç óýãêñïõóçò ìüíï ìßá á-íôßäñáóç
ùò óôñáôçãéêÞ åðéâßùóçò: åêåßíç ôçò ðáñáßôçóçò á-ðü
ôç óõììåôï÷Þ óôá äçìüóéá êáé êïéíùíéêÜ áãáèÜ êáé ôçò õ-ðï÷þñçóçò
óå èÝóåéò ðïõ äåí åíï÷ëïýí êáíÝíá ìÝëïò ôçò
ðëåéïíüôçôáò.
Ïé åêðáéäåõôéêïß ôïõ ó÷ïëåßïõ:
• Èåùñïýí üôé ï ðáôÝñáò Ý÷åé áñíçôéêÝò åìðåéñßåò êáé ãé’ áõôü
óùóôÜ áîéïëïãåß ôç óõìðåñéöïñÜ ìåëþí ôçò ðëåéïíüôçôáò.
ÊÜíåé üìùò ëÜèïò üôáí ðéóôåýåé üôé ôá ìÝëç ôçò ðëåéïíüôçôáò
Ý÷ïõí ôç äýíáìç êáé ôçí éêáíüôçôá íá áóêÞóïõí åîïõóßá åéò
âÜñïò ôçò ìåéïíüôçôáò óå ðåñßðôùóç ðïõ ç óýãêñïõóç áöï-ñÜ
ôç óõììåôï÷Þ ìåëþí ôçò ìåéïíüôçôáò óôá äçìüóéá êáé êïé-íùíéêÜ
áãáèÜ, éäéáßôåñá óå áõôü ôçò åêðáßäåõóçò.
• Áîéïëïãïýí ôç óôñáôçãéêÞ åðßëõóçò ðñïâëçìÜôùí ðïõ Ý÷åé õé-ïèåôÞóåé
ï ðáôÝñáò ùò ëáíèáóìÝíç, åðåéäÞ óôçñßæåôáé óå ëáí-èáóìÝíåò
õðïèÝóåéò êáé åíôÝëåé áðïâáßíåé åéò âÜñïò ôùí ðáé-äéþí
êáé ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõò.
Ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëáìðïò Ì.:
• Áîéïëïãåß ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí åêðáéäåõôéêþí ùò óùóôÞ óå
ü,ôé áöïñÜ ôéò ðñïèÝóåéò, áëëÜ ùò ìç ñåáëéóôéêÞ. Áðü ôï á-ðïôÝëåóìá
åêôéìÜ üôé óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá áíôáðï-êñßíåôáé
ðåñéóóüôåñï ç áñ÷éêÞ åìðåéñßá ôùí ãïíÝùí, óýìöù-íá
ìå ôçí ïðïßá áðïöáóéóôéêÞò óçìáóßáò ðáñÜãïíôá ãéá ôçí Ýê-âáóç
ôçò óõãêåêñéìÝíçò óýãêñïõóçò áðïôåëåß ôï ãåãïíüò ü-ôé
ç äýíáìç êáé ç åîïõóßá êáôáíÝìïíôáé áíéóïìåñþò ìåôáîý
ôùí äéÜöïñùí ïìÜäùí óôçí êïéíùíßá. Ç Üðïøç ôùí åêðáéäåõ-ôéêþí
üôé ç Ýêâáóç ôçò óýãêñïõóçò åßíáé óõíÜñôçóç ôçò åðé-
101

ôáãÞò ãéá éóüôéìç óõììåôï÷Þ üëùí ôùí ðáéäéþí óôçí åêðáßäåõ-óç
áíôáðïêñßíåôáé ëéãüôåñï óôçí ðñáãìáôéêüôçôá.
Áðü ôï ðáñáðÜíù ãåãïíüò óå óõíäõáóìü ìå ôçí åìðåéñßá ôçò
ðñþôçò ðåñßðôùóçò åîÜãåé ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëáìðïò Ì. ôï
óõìðÝñáóìá üôé ïé åêðáéäåõôéêïß, ìå ôçí éäéüôçôá ôïõ ìÝëïõò ôçò
åêðáéäåõôéêÞò êïéíüôçôáò, Ý÷ïõí ìüíï óå ðåñéïñéóìÝíåò ðåñéðôþ-óåéò
ôç äõíáôüôçôá íá áíôéìåôùðßóïõí öáéíüìåíá ñáôóéóìïý. Ïõ-óéáóôéêÜ,
Ý÷ïõí áõôÞ ôç äõíáôüôçôá ìüíï üôáí ðëçñïýíôáé óõ-ãêåêñéìÝíåò
ðñïûðïèÝóåéò.
Ôé óõìâáßíåé óôçí ôñßôç ðåñßðôùóç;
Ïé ãïíåßò áíôéëáìâÜíïíôáé ôïí åáõôü ôïõò ùò ìÝëç ìéáò ïìÜäáò
ìå éäéáßôåñåò åìðåéñßåò êáé éäéáßôåñá ðñïâëÞìáôá, êáé áíáãíùñß-æïõí
óôï ðñüóùðï ôïõ åêðáéäåõôéêïý ôüóï ôï ìÝëïò ôçò ðëåéï-íüôçôáò
üóï êáé ôï ìÝëïò ôçò ïìÜäáò ôùí åêðáéäåõôéêþí.
ÂÜóåé áõôþí ôùí äýï éäéïôÞôùí ôïõ ï åêðáéäåõôéêüò èåùñåß-ôáé
Üôïìï ðïõ ìðïñåß íá âïçèÞóåé ðñïò ôçí êáôåýèõíóç ôçò åðß-ëõóçò
ôùí ðñïâëçìÜôùí ôïõò êáé, êõñßùò, óôçí ðñïþèçóç ôçò
óõììåôï÷Þò ôùí ðáéäéþí óôï äçìüóéï êáé êïéíùíéêü áãáèü ôçò åê-ðáßäåõóçò.
Ôç äýíáìç ôïõ åêðáéäåõôéêïý ôçí êáôáãñÜöïõí ùò äõíáôüôç-ôá
ôùí ìåëþí áõôþí ôùí ïìÜäùí –ðëåéïíüôçôáò êáé åêðáéäåõôé-êþí–
áëëÜ ü÷é ùò äåäïìÝíç óõìðåñéöïñÜ.
Ï åêðáéäåõôéêüò ×áñÜëáìðïò Ì. áíôéëáìâÜíåôáé ôç óõãêåêñé-ìÝíç
ðåñßðôùóç áêñéâþò üðùò êáé ïé ãïíåßò, êáé åîÜãåé ôï ãåíéêü-ôåñï
óõìðÝñáóìá üôé ç áíôéìåôþðéóç ôïõ ñáôóéóìïý óôï ÷þñï
ôçò åêðáßäåõóçò åßíáé äõíáôüí íá óçìåéþóåé åðéôõ÷ßåò, åöüóïí
ôáõôü÷ñïíá óõíáöèïýí «óõììá÷ßåò ôùí ó÷ïëåßùí ìå ôïõò ãïíåßò»
êáé åöüóïí «óõíôñÝ÷ïõí ïñéóìÝíåò ðñïûðïèÝóåéò». Óôéò ðñïûðï-èÝóåéò
áõôÝò ðåñéëáìâÜíïíôáé «ç åéëéêñßíåéá ìå ôïí åáõôü ìáò êáé
102

ï ñåáëéóìüò óôçí åêôßìçóç ôùí ðñáãìáôéêþí äåäïìÝíùí».
ÅðéðëÝïí, èåùñåß üôé ôá óôïé÷åßá ðïõ êÜíïõí ìéá ðñïóðÜèåéá
åðéôõ÷çìÝíç åßíáé äõíáôüí íá êáôáãñáöïýí êáé íá ÷ñçóéìïðïéç-èïýí
ùò èåôéêÞ åìðåéñßá áðü Üëëïõò/åò åêðáéäåõôéêïýò.
ÓõìðÝñáóìá
Áðü ôçí áíÜëõóç ôùí ðáñáðÜíù ðåñéðôþóåùí ðñïêýðôåé üôé ôá
åìðëåêüìåíá Üôïìá ðáñïõóéÜæïõí ôüóï êïéíÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ü-óï
êáé óçìáíôéêÝò äéáöïñÝò óôç óõìðåñéöïñÜ ôïõò:
Ôï âáóéêü êïéíü ÷áñáêôçñéóôéêü åßíáé üôé üëá ôá Üôïìá óå ü-ëåò
ôéò ðåñéðôþóåéò:
• ðñïâáßíïõí óå êáôçãïñéïðïéÞóåéò áíèñþðùí
• åíôÜóóïõí ôïõò áíèñþðïõò óå ïìÜäåò· êáé
• ðñïóÜðôïõí óôá ìÝëç ôùí ïìÜäùí óõãêåêñéìÝíåò éäéüôçôåò,
éêáíüôçôåò, äõíáôüôçôåò êáé óõìðåñéöïñÝò.
Ç óçìáíôéêÞ äéáöïñÜ óõíßóôáôáé óôï ãåãïíüò üôé äéáöÝñåé á-ðü
ôç ìßá ðåñßðôùóç óôçí Üëëç ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ôá Üôïìá êá-ôçãïñéïðïéïýí,
åíôÜóóïõí óå ïìÜäåò êáé ðñïóÜðôïõí éäéüôçôåò,
éêáíüôçôåò, äõíáôüôçôåò êáé óõìðåñéöïñÝò.
Óôï ãåãïíüò üôé ôá åìðëåêüìåíá Üôïìá êáôçãïñéïðïéïýóáí,
åíÝôáóóáí óå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò êáé áðÝäéäáí éäéüôçôåò óôá ìÝ-ëç
ôùí ïìÜäùí ìå äéáöïñåôéêü ìåôáîý ôïõò ôñüðï ïöåßëïíôáé ïé
äéáöïñÝò óôçí Ýêâáóç ôùí ðåñéðôþóåùí. Äéüôé áðü ôç ìïñöÞ êáé
ôï ðåñéå÷üìåíï áõôþí ôùí äéáäéêáóéþí åîáñôÜôáé åÜí èá õðÜñîåé
äõíáôüôçôá óõíåñãáóßáò Þ èá ðñïêëçèïýí óõãêñïýóåéò, êáèþò ùò
áðïôÝëåóìá ôùí ðáñáðÜíù äéáäéêáóéþí åßôå åãåßñïíôáé äéá÷ùñé-óôéêÝò
ãñáììÝò åßôå äçìéïõñãïýíôáé äßáõëïé åðéêïéíùíßáò.
Áõôü åßíáé êÜôé ðïõ óõìâáßíåé ãåíéêþò óôçí êïéíùíßá êáé ü÷é
ìüíï óôç óõãêåêñéìÝíç ðåñßðôùóç. Ôï åñþôçìá, ëïéðüí, ðïõ ðñï-êýðôåé
åßíáé: «Ðïý ïöåßëåôáé ôï ãåãïíüò üôé ïé Üíèñùðïé ìÝóá áðü
103

áõôÝò ôéò äéáäéêáóßåò ïñéóìÝíåò öïñÝò äéáìïñöþíïõí äéáýëïõò å-ðéêïéíùíßáò
êáé áñìïíéêÝò äéáíèñþðéíåò ó÷Ýóåéò êáé Üëëåò öïñÝò
–ïé ßäéïé Þ Üëëïé Üíèñùðïé– ïñèþíïõí äéá÷ùñéóôéêÝò ãñáììÝò êáé
ðñïêáëïýí óõãêñïýóåéò;».
Ðñïöáíþò, ç áðÜíôçóç óôï åí ëüãù åñþôçìá åßíáé ôï êëåéäß ãéá
ôçí êáôáíüçóç ôùí äéáäéêáóéþí ðïõ ïäçãïýí ïñéóìÝíïõò áíèñþ-ðïõò
íá åíäßäïõí óôá ñáôóéóôéêÜ ìçíýìáôá, áêüìç êáé üôáí äåí
Ý÷ïõí éäéáßôåñï óõìöÝñïí áðü ôçí ýðáñîç ôïõ ñáôóéóìïý, êáé Üë-ëïõò
íá áíôéóôÝêïíôáé êáé íá ôïí ðïëåìïýí èåùñþíôáò ôïí êïéíù-íéêü
ðáñáëïãéóìü. ÅðéðëÝïí, ç áðÜíôçóç ìáò äßíåé ôç äõíáôüôçôá
íá ó÷åäéÜæïõìå ðáñåìâÜóåéò ìå óôü÷ï ôçí êáôáðïëÝìçóç êáé ôçí
ðñüëçøç ó÷åôéêþí áñíçôéêþí öáéíïìÝíùí.
Ùóôüóï, ãéá íá áðáíôÞóïõìå óå áõôü ôï åñþôçìá, ÷ñåéÜæåôáé
íá ãíùñßóïõìå ïñéóìÝíá âáóéêÜ óôïé÷åßá ãéá ôç öýóç ôùí ëáíèá-óìÝíùí
÷åéñéóìþí óå ó÷Ýóç ìå ôéò êïéíùíéêÝò êáôçãïñéïðïéÞóåéò
êáé ôçí êáôáóêåõÞ ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí. Áõôü åßíáé ôï ðñþôï
âáóéêü óõìðÝñáóìá ðïõ ðñÝðåé íá áîéïðïéÞóïõìå óôçí åöáñìï-ãÞ
ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò.
Ôï äåýôåñï âáóéêü óõìðÝñáóìá ðïõ åîÜãåôáé áðü ôçí êáôá-ãñáöÞ
ôùí åìðåéñéþí ìå ðñüóöõãåò êáé ìåôáíÜóôåò óôï ó÷ïëåßï
åßíáé üôé ïé åêðáéäåõôéêïß êéíïýìáóôå ìåôáîý ôïõ ñáôóéóìïý ôùí
èõôþí êáé ôçò êá÷õðïøßáò ôùí èõìÜôùí. Áðü ôï ãåãïíüò áõôü
ðñïêýðôïõí ôüóï ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ ðñÝðåé íá Ý÷åé ç áíôéñá-ôóéóôéêÞ
åêðáßäåõóç óôï ó÷ïëåßï üóï êáé ôá üñéá ìÝóá óôá ïðïß-á
êéíåßôáé.
Ôá üñéá äçìéïõñãïýíôáé áðü ôï ãåãïíüò üôé åìåßò ïé åêðáéäåõ-ôéêïß
Ý÷ïõìå äéêáéïäïóßá ìüíï ìÝóá óôï ó÷ïëåßï, êé åêåß ìüíï óôïõò
ôïìåßò ðïõ ðñïâëÝðïíôáé áðü ôï éó÷ýïí íïìéêü êáèåóôþò.
Óõíåðþò, ç ýðáñîç ñáôóéóìïý Ýîù áðü ôï ó÷ïëåßï ðñïöáíþò
ìáò áöïñÜ, åðåéäÞ åðçñåÜæåé äõóìåíþò ôï åêðáéäåõôéêü ìáò Ýñ-ãï.
¼ìùò, ç êáôáðïëÝìçóÞ ôïõ áðïôåëåß ìüíï Ýììåóá õðüèåóç
104

ôïõ ó÷ïëåßïõ –ùò êáôÜëëçëç ðñïåôïéìáóßá ôùí ìáèçôþí êáé ôùí
ìáèçôñéþí.
Ôá üñéá äçìéïõñãïýíôáé, åðßóçò, áðü ôï ãåãïíüò üôé ïé ìÜ÷é-ìïé/
åò åêðáéäåõôéêïß äåí Ý÷ïõí ôçí åõèýíç ãéá ôéò ëáíèáóìÝíåò
ðïëéôéêÝò ïñãÜíùóçò ôçò åêðáßäåõóçò ðáéäéþí ìåôáíáóôþí êáé
ðñïóöýãùí –åðåéäÞ äåí Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá íá ïñãáíþóïõí ôçí
åêðáéäåõôéêÞ äéáäéêáóßá ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï.
Ùò åê ôïýôïõ, áðü ôç ìéá ðëåõñÜ ðëáíÜôáé ï ñáôóéóìüò ðÜíù
áðü ôï ó÷ïëåßï ñß÷íïíôáò üëç ôïõ ôç óêéÜ óôï åêðáéäåõôéêü ìáò Ýñ-ãï,
êáé áðü ôçí Üëëç, åìåßò ùò åêðáéäåõôéêïß ìðïñïýìå íá êáôáðï-ëåìÞóïõìå
ìüíï Ýíá ìÝñïò ôïõ.
Áõôü ôï ìÝñïò ôïõ ñáôóéóìïý ðïõ âñßóêåôáé óôï äéêü ìáò «å-ðé÷åéñçóéáêü
ðåäßï» äåí åßíáé ïýôå ìéêñü ïýôå åðïõóéþäåò ãéá ôï
åêðáéäåõôéêü Ýñãï.
ÁöïñÜ:
• Óôçí êáôÜëëçëç ðñïåôïéìáóßá ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí
ìáò þóôå íá ìçí õðïêýøïõí óôéò óåéñÞíåò ôïõ ñáôóéóìïý.
• Óôç äçìéïõñãßá êáôÜëëçëùí óõíèçêþí óôï ó÷ïëåßï þóôå íá
åêëåßøåé ôï Ýäáöïò ðïõ åðéôñÝðåé ôçí áíÜðôõîç êá÷õðïøßáò.
Åßíáé äåäïìÝíï üôé ç Ýëëåéøç ó÷åôéêþí ðáñåìâÜóåùí ïäçãåß
óôá áêñéâþò áíôßèåôá áðïôåëÝóìáôá:
• ÁöÞíåé ôá ðáéäéÜ ôçò ðëåéïíüôçôáò óôçí åðéññïÞ äéáäéêáóéþí
ðïõ ïäçãïýí óå áñíçôéêÝò áíôéëÞøåéò, óôÜóåéò êáé óõìðåñé-öïñÝò.
• Ôñïöïäïôåß ôçí êá÷õðïøßá ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöý-ãùí
êáé, óõíåðþò, åíôåßíåé öáéíüìåíá ðáñáßôçóçò êáé áðïìÜ-êñõíóÞò
ôïõò áðü ôï ó÷ïëåßï.
105

ÐÁÉ×ÍÉÄÉÁ ÔÏÕ ÍÏÕ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÇ
5 ÐÑÁÃÌÁÔÉÊÏÔÇÔÁ

ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÊÁÔÇÃÏÑÉÅÓ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÏÌÁÄÅÓ
Ïé «êáôçãïñéïðïéÞóåéò» êáé «ïìáäïðïéÞóåéò» åßíáé íïçôéêÝò äéåñ-ãáóßåò
óôçí êáèçìåñéíÞ ìáò æùÞ ðïõ óõìâáßíïõí ðïëý óõ÷íÜ êáé
óõíÞèùò áóõíáßóèçôá.
¸ôóé, ìéëïýìå ãéá ôïõò «áíáëöÜâçôïõò», ôïõò «äéáæåõãìÝ-íïõò
», ôïõò «êáèïëéêïýò», ôïõò «êáèçãçôÝò», ôïõò «îÝíïõò åñãÜ-ôåò
» ê.ëð., ðñïóäßäïíôáò óôïõò áíèñþðïõò ìå ôï óõãêåêñéìÝíï
êïéíü ãíþñéóìá ôï ÷áñáêôÞñá ìéáò åíéáßáò ïìÜäáò. Óôçí êïéíùíé-êÞ
ðñáãìáôéêüôçôá, üìùò, äåí õößóôáôáé ôÝôïéá ïìÜäá, êáèþò áõ-ôïß
ïé Üíèñùðïé óõíÞèùò äåí ãíùñßæïíôáé êáé äåí Ý÷ïõí ó÷Ýóåéò
ìåôáîý ôïõò. Áðëþò öáßíåôáé íá óõíäÝïíôáé áðü ôç óôéãìÞ ðïõ
÷ñçóéìïðïéÞóáìå Ýíá êïéíü ãíþñéóìá ùò óôïé÷åßï áíáöïñÜò. Ïõ-óéáóôéêÜ,
Þìáóôáí åìåßò Þ êÜðïéïò åðéóôÞìïíáò ôùí êïéíùíéêþí
åðéóôçìþí Þ ôçò êïéíùíéêÞò óôáôéóôéêÞò ðïõ êáôáóêåýáóå áðü Ü-ãíùóôïõò
ìåôáîý ôïõò áíèñþðïõò ìéá åíéáßá ïìÜäá êáé ôáõôü-÷ñïíá
ôïõò äéáöïñïðïßçóå áðü ôïõò õðüëïéðïõò.
ÕðÜñ÷ïõí Üðåéñá ôÝôïéïõ åßäïõò ãíùñßóìáôá ìå ôá ïðïßá ï-ìáäïðïéïýìå
êÜðïéïõò áíèñþðïõò êáé, ðáñÜëëçëá, ôïõò äéáöï-ñïðïéïýìå
áðü Üëëïõò, ÷ùñßò üìùò áõôü íá óçìáßíåé üôé ïé êá-ôáóêåõÝò
ôïõ íïõ ìáò Ý÷ïõí áíôßêñéóìá óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìá-ôéêüôçôá.
ÁõôÜ ôá ðáé÷íßäéá ôïõ íïõ ïíïìÜæïíôáé «êïéíùíéêÝò êáôçãïñß-åò
» êáé ôá ÷ñçóéìïðïéïýìå óõ÷íÜ, åðåéäÞ ìå ôçí êáôáóêåõÞ êáé ôç
÷ñÞóç ôïõò ìðïñïýìå ìå ðáñáóôáôéêü ôñüðï íá êáôáäåßîïõìå
ôçí åìöÜíéóç êáé ôçí åîÝëéîç äéÜöïñùí êïéíùíéêþí öáéíïìÝíùí.
¸ôóé, üôáí ëÝìå üôé áõîÜíåé ï áñéèìüò ôùí äéáæåõãìÝíùí, åííïïý-ìå
üôé ðïëëïß ãÜìïé äéáëýïíôáé· üôáí ëÝìå üôé áõîÜíåé ï áñéèìüò ôùí
áíÝñãùí, åííïïýìå üôé ðïëëïß Üíèñùðïé äåí Ý÷ïõí åñãáóßá ê.ï.ê.
Ìðïñïýìå, ëïéðüí, íá éó÷õñéóôïýìå üôé ìéá «êïéíùíéêÞ êáôç-
109

ãïñßá» áðïôåëåßôáé áðü Üôïìá ôá ïðïßá ìïéñÜæïíôáé Ýíá Þ ðåñéó-óüôåñá
êïéíÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, ÷ùñßò ùóôüóï íá Ý÷ïõí åðáöÞ Þ
åðéêïéíùíßá ìåôáîý ôïõò. Åßíáé, äçëáäÞ, ìéá êáôçãïñßá áíèñþðùí
ðïõ õðÜñ÷åé ùò ïìÜäá ìüíï íïçôÜ êáé ßóùò óå óôáôéóôéêïýò ðß-íáêåò,
áëëÜ äåí åßíáé óõãêñïôçìÝíç ùò ïìÜäá óôçí êïéíùíéêÞ
ðñáãìáôéêüôçôá.
Ç êáôÜôáîç ôùí áíèñþðùí óå êáôçãïñßåò ãßíåôáé óõ÷íÜ ìå á-íáöïñÜ
óôçí ðåñéïõóßá ôïõò (ðëïýóéïé, öôù÷ïß, êáðéôáëéóôÝò ê.ëð.),
óôçí êáôáãùãÞ ôïõò (ïéêïãåíåéáêÞ, «öõëåôéêÞ», åèíéêÞ, üðùò, ãéá
ðáñÜäåéãìá, ðñùôüôïêá ðáéäéÜ, ëåõêïß, Ãåñìáíïß ê.ëð.), óôçí å-ðáããåëìáôéêÞ
áðáó÷üëçóç (åñãÜôåò, õðÜëëçëïé ê.ëð.), óôç ìüñöù-óç,
óôï èñÞóêåõìá, óå âéïëïãéêÜ ãíùñßóìáôá (öýëï, çëéêßá ê.ëð.)
êáé Üëëá.
Óôçí êïéíùíßá üìùò óõíáíôïýìå ðñïöáíþò êáé «ðñáãìáôéêÝò»
ïìÜäåò áíèñþðùí. Ðñüêåéôáé ãéá ïìÜäåò ðïõ óõíäÝïíôáé ìåôáîý
ôïõò âÜóåé êÜðïéïõ ãíùñßóìáôïò (êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò) êáé, åðé-ðëÝïí,
ìÝóá óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá áðïôåëïýí Ýíá óá-öþò
äéáêñéôü ðëçèõóìü ìå óõãêåêñéìÝíç äïìÞ êáé äéÜñêåéá æù-Þò.
Ïé «êïéíùíéêÝò ïìÜäåò» åßíáé ïìÜäåò áôüìùí ðïõ óõíäÝïíôáé
ìåôáîý ôïõò ìå âÜóç êïéíÜ óõìöÝñïíôá, êïéíÜ åíäéáöÝñïíôá êáé
êïéíïýò óôü÷ïõò, êáé Ý÷ïõí óõãêåêñéìÝíïõò êáíüíåò êáé ñüëïõò.
Ïé ïìÜäåò áõôÝò õðÜñ÷ïõí óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá
ùò åíéáßåò ïìÜäåò, áêüìç êáé åÜí ç ýðáñîÞ ôïõò äåí Ý÷åé êáôá-ãñáöåß
óôï íïõ êáíåíüò åðéóôÞìïíá ðáñÜ ìüíï óå åêåßíï ôùí ìå-ëþí
ôçò. Ôéò ïìÜäåò áõôïý ôïõ åßäïõò óõíçèßæïõìå íá ôéò ïíïìÜ-æïõìå
«êïéíùíéêÝò ïìÜäåò».
Ðñüêåéôáé ãéá ìéá Ýííïéá ðïõ ðåñéëáìâÜíåé ðïëý äéáöïñåôéêÝò
ìåôáîý ôïõò óõãêñïôÞóåéò ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò. ¸ôóé, ìéá ðáñÝá
íÝùí ìå óõãêåêñéìÝíç ÷ñïíéêÞ äéÜñêåéá üóïí áöïñÜ ôç óõãêñüôç-óç
êáé ôç äñÜóç ôçò áðïôåëåß êïéíùíéêÞ ïìÜäá, üðùò áêñéâþò êáé
ìéá ïéêïãÝíåéá, ìéá ó÷ïëéêÞ ôÜîç, ìéá ðáñÝá ãåéôüíùí, ìéá ëÝó÷ç
öéëÜèëùí, Ýíáò åîùñáúóôéêüò óýëëïãïò ê.ï.ê.
110

ÕðÜñ÷ïõí, äçëáäÞ, ðïëëÝò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò áðü ôéò ïðïßåò
ôåëéêÜ óõãêñïôåßôáé ç áíèñþðéíç êïéíùíßá. Éäéáßôåñá óçìáíôéêÝò
üìùò ãéá ôç ëåéôïõñãßá ôçò êïéíùíßáò åßíáé ïé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò
ðïõ äçìéïõñãïýíôáé ùò åðáêüëïõèï ôçò áðü êïéíïý áíÜëçøçò
êáèçêüíôùí óôï ðëáßóéï ôïõ êïéíùíéêïý êáôáìåñéóìïý êáé óôï
ðëáßóéï ôçò ðñïóðÜèåéáò ôùí áíèñþðùí íá õðçñåôÞóïõí áðü êïé-íïý
èåìåëéþäç êïéíÜ åíäéáöÝñïíôá êáé óõìöÝñïíôá. ÔÝôïéåò ïìÜ-äåò
åßíáé ôá åñãáôéêÜ óùìáôåßá, ïé èåóìïß ôçò åêðáßäåõóçò, ôá ðï-ëéôéêÜ
êüììáôá, ïé èñçóêåõôéêÝò ïñãáíþóåéò, ïé áèëçôéêïß óýëëï-ãïé
ê.ëð.).
111
ÊÅÖÁËÁÉÏ 5 ÐÁÉ×ÍÉÄÉÁ ÔÏÕ ÍÏÕ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÇ ÐÑÁÃÌÁÔÉÊÏÔÇÔÁ

ÌÅÔÁÔÑÏÐÇ ÔÙÍ ÊÏÉÍÙÍÉÊÙÍ ÊÁÔÇÃÏÑÉÙÍ
ÓÅ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÏÌÁÄÅÓ
Ïé êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò êáé ïé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò äéáöÝñïõí ìå-ôáîý
ôïõò åî ïñéóìïý. Ôïýôï üìùò äåí óçìáßíåé üôé óôçí êáèçìå-ñéíÞ
æùÞ ç äéáöïñÜ áõôÞ åßíáé óáöÞò êáé üôé ðáñáìÝíåé óôáèåñÞ
ìÝóá óôï ÷ñüíï.
Áíôßèåôá, óõ÷íÜ ãéíüìáóôå ìÜñôõñåò ôçò ðñïóðÜèåéáò ïñé-óìÝíùí
áôüìùí íá ðåßóïõí êÜðïéá Üëëá Üôïìá üôé Ý÷ïõí óçìá-íôéêÜ
êïéíÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, âÜóåé ôùí ïðïßùí óõãêñïôïýí ìéá é-äéáßôåñç
êïéíùíéêÞ ïìÜäá. Óôéò ðåñéðôþóåéò áõôÝò ðñïâÜëëïíôáé
ïñéóìÝíá õðáñêôÜ êïéíÜ ãíùñßóìáôá ùò ðïëý óçìáíôéêÜ ãéá ôá
óõãêåêñéìÝíá Üôïìá (ð.÷., êïéíùíéêÞ èÝóç, éäéáßôåñç ðáôñßäá, èñÞ-óêåõìá)
Þ åöåõñßóêïíôáé êïéíÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ óå ôïìåßò ðïõ èå-ùñïýíôáé
óçìáíôéêïß ãéá ôç óõãêñüôçóç êïéíùíéêþí ïìÜäùí (êïé-íÞ
êáôáãùãÞ, «êïéíü áßìá»).
Óå ðåñéðôþóåéò êáôÜ ôéò ïðïßåò ôÝôïéïõ åßäïõò ðñïóðÜèåéåò
óôÝöïíôáé áðü åðéôõ÷ßá, ïé êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò áðïêôïýí ÷á-ñáêôçñéóôéêÜ
êïéíùíéêÞò ïìÜäáò. ¸ôóé, áðü ôïõò áíèñþðïõò ìå
ëåõêÞ åðéäåñìßäá êáôáóêåõÜæåôáé ç ëåõêÞ öõëÞ, áðü ôïõò áíèñþ-ðïõò
ìå êïéíÞ ãëþóóá êáôáóêåõÜæåôáé Ýíáò ëáüò ìå êïéíÞ êáôá-ãùãÞ
«áðü ôá âÜèç ôùí áéþíùí», áðü ôïõò åñãáæüìåíïõò óôá åñ-ãïóôÜóéá
äçìéïõñãåßôáé ç åñãáôéêÞ ôÜîç ê.ï.ê.
Áðü ôç óôéãìÞ ðïõ êÜðïéá Üôïìá ìéáò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò
ðåéóôïýí üôé Ý÷ïõí ëüãïõò íá èåùñïýí ôïí åáõôü ôïõò ìÝëïò ìé-áò
êïéíùíéêÞò ïìÜäáò ç ïðïßá óõãêñïôåßôáé ìå âÜóç ôï óõãêåêñé-ìÝíï
–ðñáãìáôéêü Þ õðïôéèÝìåíï– êïéíü ãíþñéóìá, áñ÷ßæïõí íá
áíôéëáìâÜíïíôáé êáé íá ðåñéãñÜöïõí ôïí åáõôü ôïõò ùò ìÝëïò áõ-ôÞò
ôçò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò êáé íá óõìðåñéöÝñïíôáé áíáëüãùò.
Ãéá ôç äéáìüñöùóç ôçò óõìðåñéöïñÜò ôïõò äåí åßíáé óçìáíôéêÞ
112

«ç áíôéêåéìåíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá» êáé ç óðïõäáéüôçôá ðïõ «áíôé-êåéìåíéêÜ
» Ý÷åé Ýíá ãíþñéóìá, áëëÜ áõôü ðïõ åêåßíïé èåùñïýí ôç
óõãêåêñéìÝíç ÷ñïíéêÞ óôéãìÞ ðñáãìáôéêü êáé óðïõäáßï.
Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé Üíèñùðïé ðïõ áíÞêïõí óôï ßäéï Ý-èíïò
óõ÷íÜ ëÝíå üôé «Ý÷ïõí ôï ßäéï áßìá», åíþ óôçí ðñáãìáôéêü-ôçôá
óõíÞèùò Ý÷ïõí äéáöïñåôéêÝò ïìÜäåò áßìáôïò êáé ãé’ áõôü
äåí ìðïñïýí íá áëëçëïâïçèçèïýí óå ðåñßðôùóç áíÜãêçò. Áíôßèå-ôá,
Üíèñùðïé ðïõ áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêïýò ëáïýò äåí éó÷õñßæï-íôáé
ôï ßäéï, áêüìç êáé üôáí Ý÷ïõí êáé óõ÷íÜ Ý÷ïõí ôéò ßäéåò ïìÜäåò
áßìáôïò êáé ìðïñïýí íá ðñïóöÝñïõí ôï áßìá ôïõò ãéá íá êñáôÞ-óïõí
óôç æùÞ Ýíá óõíÜíèñùðü ôïõò.
Âåâáßùò, ç ðáñáðÜíù èåþñçóç áëëÜæåé ìðñïóôÜ óôçí ðüñ-ôá
ôïõ ÷åéñïõñãåßïõ. Åêåß, êÜðïéïé Üíèñùðïé áíÞêïõí óôçí «ßäéá
ïìÜäá» êáé «óôéò öëÝâåò ôïõò ôñÝ÷åé ôï ßäéï áßìá», åíþ õðü Üë-ëåò
óõíèÞêåò ìðïñåß íá èåùñïýí üôé åßíáé «ðïëý äéáöïñåôéêïß»,
«îÝíïé» ìåôáîý ôïõò, áöïý áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêü ëáü êáé Ý-èíïò,
ìéëïýí äéáöïñåôéêÞ ãëþóóá, Ý÷ïõí äéáöïñåôéêü ÷ñþìá äÝñ-ìáôïò
ê.ëð.
Óå ó÷Ýóç ìå áõôü ôï öáéíüìåíï, áò êñáôÞóïõìå óôï íïõ ìáò
üôé ìéëïýìå ãéá «êïéíùíéêÞ ïìÜäá» üôáí ôá Üôïìá ðïõ ôç óõãêñï-ôïýí
äåí Ý÷ïõí áðëþò Ýíá êïéíü ãíþñéóìá, áëëÜ óõíäÝïíôáé ìåôá-îý
ôïõò ìå âÜóç êïéíÜ óõìöÝñïíôá, êïéíÜ åíäéáöÝñïíôá êáé êïé-íïýò
óôü÷ïõò, êáé Ý÷ïõí óõãêåêñéìÝíïõò êáíüíåò êáé ñüëïõò.
113

ÅÐÉÐÔÙÓÅÉÓ ÔÇÓ ÌÅÔÁÔÑÏÐÇÓ ÊÏÉÍÙÍÉÊÙÍ
ÊÁÔÇÃÏÑÉÙÍ ÓÅ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÏÌÁÄÅÓ
Ç ìåôáôñïðÞ ìéáò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò óå êïéíùíéêÞ ïìÜäá äåí
åßíáé ðïôÝ ìéá «áèþá» õðüèåóç. Áíôßèåôá, óõíåðÜãåôáé óçìáíôé-êÝò
áëëáãÝò óôç æùÞ ôùí áôüìùí ðïõ áíÞêïõí óôçí êïéíùíéêÞ êá-ôçãïñßá,
ôüóï åêåßíùí ðïõ áíôéëáìâÜíïíôáé ôïí åáõôü ôïõò ùò
ìÝëïò ìéáò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò üóï êáé åêåßíùí ðïõ äåí Ý÷ïõí áõ-ôÞ
ôçí áíôßëçøç êáé, óõíåðþò, äåí áðïäÝ÷ïíôáé ôïõò êáíüíåò ôçò
êáé ôçí áíÜëçøç ñüëùí óôï ðëáßóéü ôçò.
Ç ìåôáôñïðÞ áõôÞ Ý÷åé éäéáßôåñá óïâáñÝò óõíÝðåéåò üôáí å-ðéâÜëëåôáé
äéá ôçò âßáò óå Üôïìá ìéáò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò, ôá
ïðïßá áðü åêåß êáé ðÝñá èåùñïýíôáé ìÝëç ìéáò äéáêñéôÞò êïéíùíé-êÞò
ïìÜäáò, ÷ùñßò üìùò ôá ßäéá íá Ý÷ïõí áõôÞ ôçí áíôßëçøç ãéá ôïí
åáõôü ôïõò.
• ×áñáêôçñéóôéêü åßíáé ôï ðáñÜäåéãìá ôçò Ãåñìáíßáò ôïõ ×ßô-ëåñ,
üðïõ ïñéóìÝíá æåõãÜñéá õðï÷ñåþèçêáí íá ÷ùñßóïõí áðü
ôç óôéãìÞ ðïõ äéá íüìïõ ï êüóìïò ÷ùñßóôçêå óå «¢ñéïõò» êáé
«Åâñáßïõò» êáé äåí åðéôñåðüôáí ï ãÜìïò ìåôáîý ìåëþí áõôþí
ôùí äýï «öõëþí».
• Ôï ßäéï óõíÝâç ôçí åðï÷Þ ôïõ êáèåóôþôïò ôùí öõëåôéêþí äé-áêñßóåùí
êáé óôç Íüôéá ÁöñéêÞ óå ìÝëç ôçò «ëåõêÞò öõëÞò»
êáé ìÝëç «ôùí Ýã÷ñùìùí öõëþí» («Áóéáôþí», «åã÷ñþìùí»,
«ìáýñùí») áíôéóôïß÷ùò.
Ï ðáñáëïãéóìüò ôùí äéáöïñïðïéÞóåùí áõôïý ôïõ åßäïõò åßíáé
éäéáßôåñá åìöáíÞò åéäéêÜ óôç Íüôéá ÁöñéêÞ, üðïõ, óå ïñéóìÝíåò
ðåñéðôþóåéò ôï «ëåõêü» ìÝëïõò ìéêôþí æåõãáñéþí æÞôçóå êáé ðÝ-ôõ÷å
ôï ÷áñáêôçñéóìü ôïõ ùò ìÝëïõò «Ýã÷ñùìçò öõëÞò», þóôå
íá ìðïñÝóåé íá äéáôçñÞóåé ôç ó÷Ýóç ôïõ ìå ôïí «Ýã÷ñùìï» óý-íôñïöü
ôïõ. Ìå ôçí ðñÜîç ôïõ áõôÞ áðïäå÷üôáí ôçí õðïôåëÞ äé-ÃÉÙÑÃÏÓ
114

áâßùóÞ ôïõ ùò ìÝëïò ìéáò öõëÞò åéò âÜñïò ôçò ïðïßáò ßó÷õå êá-èåóôþò
äéáêñßóåùí.
Óôçí áíôßóôïé÷ç ðåñßðôùóç ôçò Ãåñìáíßáò ôïõ ×ßôëåñ áðïäåß-÷èçêå
üôé ç ðñÜîç ðßóôçò êáé áëëçëåããýçò ôïõ åíüò óõíôñüöïõ
ðñïò ôïí Üëëï áñ÷éêÜ ïäçãïýóå óôçí õðïôåëÞ äéáâßùóç êáé áñ-ãüôåñá
óôïí ßäéï ôï èÜíáôï.
Ïé ôåëåõôáßåò äéáðéóôþóåéò åßíáé óçìáíôéêÝò ãéá ôçí êáôáíüçóç:
- ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï äéáìïñöþíïíôáé ïé ó÷Ýóåéò áíÜ-ìåóá
óå éó÷õñÝò êáé óå áíßó÷õñåò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò, êáé
- ôùí äéáäéêáóéþí ìÝóù ôùí ïðïßùí ïäçãïýíôáé ôá ìÝëç ôùí
áíßó÷õñùí ïìÜäùí óå õðïôåëÞ äéáâßùóç.
Ãéá ôçí êáëýôåñç êáôáíüçóç áò åéêïíïãñáöÞóïõìå ôçí ðá-ñáðÜíù
ðñïâëçìáôéêÞ ìå Ýíá êåßìåíï ôïõ ÌðÝñôïëíô Ìðñå÷ô:
ôçí áñ÷Þ ôïõ Ýñãïõ ôïõ Âñá÷õêÝöáëïé êáé äïëé÷ïêÝöáëïé Þ Ï
ðëïýóéïò ðñïôéìÜ íá óõíáíáóôñÝöåôáé ôïí ðëïýóéï – ¸íá ðáñáìý-èé
ôñüìïõ:
«Áîéüôéìï êïéíü, ç ðáñÜóôáóÞ ìáò áñ÷ßæåé.
Ï óõããñáöÝáò ôïõ Ýñãïõ åßíáé ðïëõôáîéäåìÝíïò.
(Áò åéðùèåß ðáñåìðéðôüíôùò: äåí Ýêáíå ðÜíôá ìå ôç
èÝëçóÞ ôïõ ôá ôáîßäéá.) Óôï Ýñãï ôïõ
äéçãåßôáé áõôÜ ðïõ åßäå.
Óáò ôá áðïêáëýðôù ìå äõï ëüãéá:
Åßäå äéáìÜ÷åò öïâåñÝò.
Åßäå ôïõò ëåõêïýò íá ðáëåýïõí ìå ôïõò ìáýñïõò.
Åßäå Ýíáí êïíôü êßôñéíï íá Ý÷åé ñßîåé êáôÜ÷áìá Ýíáí øçëü
êßôñéíï.
¸íáí Öéëáíäü íá ñß÷íåé ðÝôñåò ó’ Ýíá Óïõçäü.
Êé Ýíá ìå ìéêñÞ áíáóçêùìÝíç ìýôç íá ãñïíèïêïðÜåé Ýíáí
ðïõ åß÷å ìýôç áåôÞóéá.
Ï óõããñáöÝáò ìáò ñþôçóå íá ôïõ ðïõí ðïéá åßíáé ç ïõóßá
ôçò äéáìÜ÷çò.
Êé Ýôóé Ýìáèå: ôéò ÷þñåò ðåñéäéáâáßíåé
115

ôþñá ï ÌÝãáò Äéáíïìåýò Êñáíßùí.
Áõôüò ðïõ èåñáðåýåé, ëÝåé, üëïõ ôïõ êüóìïõ ôá äåéíÜ.
Óôçí ôóÜíôá ôïõ Ý÷åé üëùí ôùí åéäþí ôéò ìýôåò êáé
äéáöüñùí ÷ñùìÜôùí åðéäåñìßäåò.
Ìå áõôÝò ÷ùñßæåé ôï ößëï áðü ôï ößëï êáé áðü ôç íýöç
÷ùñßæåé ôï ãáìðñü.
Êáé äéáëáëåß ðáíôïý óå ðüëåéò êé åðáñ÷ßåò:
Åêåßíï ðïõ ìåôñÜåé óôïí êüóìï åßíáé ôï ó÷Þìá ôïõ
êñáíßïõ.
Áð’ üðïõ Ý÷åé ðåñÜóåé ï ÌÝãáò Äéáíïìåýò Êñáíßùí,
åêåß ïé Üíèñùðïé êïéôÜæïõí óôïõò áíèñþðïõò íá
äéáêñßíïõí äÝñìá, ìýôç êáé ìáëëéÜ.
Êáé äÝñíïõí ìÝ÷ñé ëéðïèõìßáò ôïí êáèÝíá
ðïõ ðÞñå áðü ôïí ÌÝãá ÄéáíïìÝá êñáíßï ìå ëáíèáóìÝíï
ó÷Þìá.
Ôïí óõããñáöÝá ìáò, üðïõ êé áí ðÞãå, ôïí áíÜêñéíáí
áí äåí ôïí åíï÷ëïýí áõôüí ïé Üíèñùðïé ðïõ äéáöÝñïõí ùò
ðñïò ôï êñáíßï.
¹ ìÞðùò, ôÜ÷á, äå âëÝðåé óôïõò áíèñþðïõò êáìéÜ äéáöïñÜ.
Êé áõôïý ç áðÜíôçóç Þôáí: âëÝðù ìéá äéáöïñÜ.
ÁëëÜ áõôÞ ç äéáöïñÜ ðïõ âëÝðù åãþ
åßíáé ìåãáëýôåñç áðü ü,ôé åêåßíç ìåôáîý êñáíßùí
êé áöÞíåé ðßóù ôçò ðïëý âáèýôåñá ß÷íç
êáé êáèïñßæåé ôçí åõçìåñßá êáé ôïí ðüíï ôùí áíèñþðùí.
Êáé íá ôçí ðù åõèÝùò:
Åßíáé ç äéáöïñÜ áíÜìåóá óå ðëïýóéïõò êáé öôù÷ïýò.
Êáé åðéìÝíù: áò ðáñáìåßíïõìå ó’ áõôÞ.
Ãé’ áõôü áðïöÜóéóá íá ãñÜøù ìéá ðáñáâïëÞ
ìå ôçí ïðïßá óôïí êáèÝíá ðåéóôéêÜ èá áðïäåßîù:
Áð’ üëåò ôéò äéáöïñÝò óôïí êüóìï åßíáé áõôÞ ç ìüíç ðïõ
ìåôñÜåé».
(ÌåôÜöñáóç Ã. ÔóéÜêáëïõ)
116

Ç óçìáóßá ôçò ðñïóÝããéóçò ôïõ Ìðñå÷ô ãßíåôáé öáíåñÞ áðü
ôçí éóôïñßá êáé ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ Ýñãïõ. Ôï Ýñãï ãñÜöçêå ôï
1932-1934 êáé ðñùôïðáñïõóéÜóôçêå óôçí Êïðåã÷Üãç óôéò 4 Íïåì-âñßïõ
1936.
ÁíáöÝñåôáé óôçí «áíáêÜëõøç» åíüò ðïëéôéêïý, ôïõ ºìðåñéì,
üôé ï ðëçèõóìüò ôçò ÷þñáò ÃéÜ÷ïõ áðïôåëåßôáé áðü äýï äéáöïñå-ôéêÝò
«öõëÝò»: ôïõò äïëé÷ïêÝöáëïõò (ìáêñïêÝöáëïõò) êáé ôïõò
âñá÷õêÝöáëïõò (óôñïããõëïêÝöáëïõò). Ï ºìðåñéì ðñïóäßäåé óôéò
äýï öõëÝò äéáöïñåôéêÝò ðíåõìáôéêÝò êáé øõ÷éêÝò éäéüôçôåò, ïé ï-ðïßåò
áðïôåëïýí, äÞèåí, áðüññïéá ôùí âéïëïãéêþí ôïõò äéáöï-ñþí.
Áðü ôïõò äïëé÷ïêÝöáëïõò, óýìöùíá ìå ôç èåùñßá ôïõ, á-ðåéëåßôáé
ç ÷þñá êáé ãé’ áõôü ç åõçìåñßá ôçò åîáñôÜôáé áðü ôçí
êáôáðßåóç Þ/êáé åîüíôùóÞ ôïõò. Áðü ôçí ðñïðáãÜíäá ôïõ ðåßèï-íôáé
ïé öôù÷ïß âñá÷õêÝöáëïé êáé êáôáäéþêïõí ôïõò äïëé÷ïêÝöá-ëïõò,
ðéóôåýïíôáò üôé Ýôóé èá ëýóïõí ôá ðñïâëÞìáôÜ ôïõò. Óôçí
ðñáãìáôéêüôçôá, åêôüò áðü ôï êáêü ðïõ êÜíïõí óôïõò äïëé÷ïêÝ-öáëïõò,
ïäçãïýíôáé ìå ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõò êáé ïé ßäéïé óôïí ðü-ëåìï
êáé ôçí êáôáóôñïöÞ. Óôï ôÝëïò, ïé ðëïýóéïé, ðïõ åß÷áí åíéó÷ý-óåé
ðïëéôéêÜ ôïí ºìðåñéì, êÜèïíôáé üëïé ìáæß, åßôå Þôáí âñá÷õêÝ-öáëïé
åßôå äïëé÷ïêÝöáëïé, óôï ðëïýóéá óôñùìÝíï ôñáðÝæé êáé ãåõ-ìáôßæïõí,
èåùñþíôáò ðëÝïí üôé åßíáé ëïãéêü êáé óõìöÝñïí íá áõ-ôïðñïóäéïñßæïíôáé
ìå ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò êïéíùíéêÞò êáé ïé-êïíïìéêÞò
ôÜîçò óôçí ïðïßá áíÞêïõí êáé ü÷é ìå ôá ÷áñáêôçñéóôé-êÜ
ôçò öõëÞò. Ôï ôåëåõôáßï, äçëáäÞ ï áõôïðñïóäéïñéóìüò ìå âÜ-óç
ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò öõëÞò, ðáñáìÝíåé «ðñïíüìéï» ïñéóìÝ-íùí
öôù÷þí, ðïõ ãßíïíôáé èýìáôá ÷åéñáãþãçóçò áðü ðïëéôéêïýò
óáí ôïí ºìðåñéì.
Ìå ôï Ýñãï ôïõ ï Ìðñå÷ô, ðïëëÜ ÷ñüíéá ðñéí áðü ôï Â´ Ðá-ãêüóìéï
Ðüëåìï êáé ôç ñáôóéóôéêÞ ãåíïêôïíßá, ðåñéãñÜöåé áõôÜ
ôá ïðïßá áêïëïõèïýí ôçí êáôáóêåõÞ åíüò ðáñÜëïãïõ «åìåßò» êáé
«ïé Üëëïé»: ñáôóéóìüò, öáóéóìüò, âßá, óõãêñïýóåéò, ðüëåìïò êáé,
ôÝëïò, ìáæéêüò èÜíáôïò.
117

6 EMEIÓ ÊÁÉ ÏÉ ÁËËÏÉ

ÅÌÅÉÓ ÊÁÉ «ÏÉ ÁËËÏÉ» ÙÓ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÊÁÔÇÃÏÑÉÅÓ
ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÏÌÁÄÅÓ
¼ëïé ïé Üíèñùðïé, üôáí ðñïóðáèÞóïõìå íá âñïýìå ôéò «êïéíùíé-êÝò
ìáò óõíôåôáãìÝíåò» óôï ðëáßóéï ôùí êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí
êáé ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí, äçëáäÞ üôáí ðñÝðåé íá ðåñéãñÜøïõ-ìå
«ðïéïé åßìáóôå», èá äéáðéóôþóïõìå üôé ìðïñïýìå íá ïñßóïõìå
ôïí åáõôü ìáò âÜóåé ôçò ÝíôáîÞò ìáò óå ðïëëÝò êïéíùíéêÝò ïìÜ-äåò
êáé óå ó÷åäüí Üðåéñåò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò. Ãéá ðáñÜäåéã-ìá,
åßìáóôå ìÝëç ôçò ïéêïãÝíåéÜò ìáò, ôïõ äéäáêôéêïý ðñïóùðé-êïý
ôïõ ó÷ïëåßïõ ìáò, ôçò åêðáéäåõôéêÞò êïéíüôçôáò, ôçò ÷ïñù-äßáò
ôçò ðüëçò ìáò, ïðáäïß ôçò ôÜäå ðïëéôéêÞò ðáñÜôáîçò êáé ôïõ
äåßíá áèëçôéêïý óùìáôåßïõ, ðáíôñåìÝíïé, ¸ëëçíåò, ÈñÜêåò, ìå-ëá÷ñéíïß
ìå êáóôáíÜ ìÜôéá ê.ëð.
Áíáöåñüìåíïé óå êÜðïéï áðü áõôÜ ôá ãíùñßóìáôá óõíäåüìá-óôå
áõôïìÜôùò ìå êÜðïéïõò áíèñþðïõò ðïõ Ý÷ïõí ôï ßäéï ãíþñé-óìá
êáé äéáöïñïðïéïýìáóôå áðü Üëëïõò ïé ïðïßïé äåí ôï Ý÷ïõí.
ÌåñéêÜ áðü áõôÜ ôá ãíùñßóìáôá ìáò ïñßæïõí ùò ìÝëç ìéáò
êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò ÷ùñßò ùóôüóï íá åðçñåÜæïõí ôïí ôñüðï
óõììåôï÷Þò ìáò óôçí êïéíùíéêÞ æùÞ, áêüìç êáé áí ðáßæïõí êÜðïé-ï
ñüëï óôçí ðñïóùðéêÞ ìáò æùÞ.
Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï ãåãïíüò üôé åßìáé ìåëá÷ñéíüò ìå êáóôáíÜ
ìÜôéá ðáßæåé ñüëï óôçí ðñïóùðéêÞ ìïõ æùÞ –ðéèáíüí íá åðçñÝá-óå
ôçí åðéëïãÞ ôçò ãõíáßêáò ìïõ– áëëÜ äåí Ý÷åé åðéðôþóåéò óôçí
êïéíùíéêÞ ìïõ èÝóç (ðáñÜ ìüíï åÜí ç êïéíùíéêÞ èÝóç êáèïñéæü-ôáí
áðü ôá åîùôåñéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ).
¢ëëá ãíùñßóìáôá ìáò ïñßæïõí ùò ìÝëç ìéáò êïéíùíéêÞò ïìÜ-äáò
êáé åðçñåÜæïõí ôïí ôñüðï ëåéôïõñãßáò ìáò ùò êïéíùíéêþí á-ôüìùí
–ãéá ðáñÜäåéãìá, óôçí ðåñßðôùóç ðïõ åßìáóôå ìÝëç åíüò
ðïëéôéêïý êüììáôïò Þ åíüò óùìáôåßïõ Þ óôçí ðåñßðôùóç ðïõ ç
121

ïéêïãÝíåéÜ ìáò Ý÷åé ìåãÜëç êïéíùíéêÞ äýíáìç êáé ôç äõíáôüôçôá íá
åðéâÜëëåé ôç èÝëçóÞ ôçò.
Óçìáíôéêü åßíáé ôï ãåãïíüò üôé ç ÝíôáîÞ ìáò óå ìéá êïéíùíéêÞ
ïìÜäá äéáìïñöþíåé ôáõôü÷ñïíá, åî áíôéäéáóôïëÞò ôïõëÜ÷éóôïí,
ìéá Üëëç ïìÜäá áíèñþðùí: åêåßíùí ðïõ äåí ìïéñÜæïíôáé ìáæß ìáò
ôï óõãêåêñéìÝíï ãíþñéóìá.
Ìå ôçí Ýííïéá áõôÞ ï êüóìïò ìáò åßíáé Ýíáò êüóìïò üðïõ êÜ-èå
óôéãìÞ õðÜñ÷ïõìå «åìåßò» ùò ìÝëç ìéáò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò êáé
«ïé Üëëïé» ùò ìÝëç ìéáò Üëëçò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò Þ ùò ìç ìÝëç
ôçò äéêÞò ìáò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò.
Áò ðñïóÝîïõìå: «Üëëïé» äåí óçìáßíåé ïýôå «Üãíùóôïé» ïýôå
«îÝíïé» ïýôå «áíåðéèýìçôïé» ïýôå ïôéäÞðïôå Üëëï ðÝñáí ôïõ üôé
äåí ìïéñÜæïíôáé Þ èåùñåßôáé üôé äåí ìïéñÜæïíôáé ìå åìÜò ôï ãíþ-ñéóìá
ìå ôï ïðïßï ðñïóäéïñßæåôáé ç êïéíùíéêÞ ìáò ïìÜäá –êáé ãé’
áõôü ôï ëüãï äåí áíÞêïõí óå áõôÞ.
«Ïé Üëëïé» åßíáé ðÜñá ðïëëÝò öïñÝò ïé äéðëáíïß ìáò êáé, óõ-íåðþò,
ãíùóôïß êáé ïéêåßïé. Óõ÷íÜ, ìÜëéóôá, ôï ãíþñéóìá ìå âÜóç
ôï ïðïßï äéáöïñïðïéïýíôáé áðü åìÜò åßíáé êÜôé ãéá ôï ïðïßï ôïõò
æçëåýïõìå êáé èá èÝëáìå íá ôï Ý÷ïõìå êáé åìåßò.
ÌåñéêÝò öïñÝò «ïé Üëëïé» åßíáé ðÜñá ðïëý «äéêïß ìáò», êáé ìü-íï
ìå äéïéêçôéêÜ ìÝôñá ìåôáôñÝðïíôáé óå «îÝíïõò»· ëüãïõ ÷Üñç,
ìå ôçí êáôÜôáîÞ ôïõò óå Üëëç «öõëÞ» Þ ìå áöáßñåóç ôçò éèáãÝ-íåéÜò
ôïõò.
• Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü ôï ðáñÜäåéãìá ôçò ÷þñáò ìáò, üðïõ
óõ÷íÜ óôçí éóôïñßá ìáò áðü ïõóéáóôéêÜ êáé ôõðéêÜ «äéêïýò
ìáò» äçìéïõñãïýíôáí «îÝíïé» ìå äéïéêçôéêÞ ðñÜîç áöáßñåóçò
ôçò åëëçíéêÞò õðçêïüôçôáò. Áõôü óõíÝâç åéò âÜñïò ôùí çô-ôçìÝíùí
ôïõ åìöýëéïõ ðïëÝìïõ ïé ïðïßïé åß÷áí êáôáöýãåé ùò
ðñüóöõãåò óôçí ÁíáôïëéêÞ Åõñþðç, äçëáäÞ ðåñßðïõ 80.000
Üíèñùðïé. Ôï ßäéï óõíÝâç áñãüôåñá åéò âÜñïò ðïëëþí áíôé-ðÜëùí
ôçò óôñáôéùôéêÞò äéêôáôïñßáò ôïõ 1967 (ìåôáîý Üëëùí,
åéò âÜñïò ôçò Ìåëßíáò Ìåñêïýñç, ç ïðïßá ìåôÜ ôçí ðôþóç
122

ôçò äéêôáôïñßáò áðÝêôçóå êáé ðÜëé ôçí åëëçíéêÞ õðçêïüôçôá
êáé ÷ñçìÜôéóå ãéá ðïëëÜ ÷ñüíéá õðïõñãüò Ðïëéôéóìïý ôçò Åë-ëÜäáò).
×áñáêôçñéóôéêü ãéá ôïí ðáñáëïãéóìü ðïõ óõíåðÜãåôáé ðïë-ëÝò
öïñÝò ç êáôáóêåõÞ ôïõ «åìåßò» êáé «ïé Üëëïé» åßíáé ç ðåñßðôù-óç
ôçò ÁúóÝ ÌïëëÜ áðü ôïõò Áóþìáôïõò Ñïäüðçò (âëÝðå äçìïóß-åõìá
ôçò åöçìåñßäáò ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ ðáñáêÜôù): ãåííÞèçêå Åë-ëçíßäá,
ïé ãïíåßò ôçò êáé ôá áäÝëöéá ôçò Þôáí êáé åßíáé ¸ëëçíåò,
ôá åããüíéá ôçò åßíáé ¸ëëçíåò, ç ßäéá äåí Ýöõãå ðïôÝ áðü ôçí Åë-ëÜäá,
áëëÜ ðáñ’ üëá áõôÜ âñÝèçêå îáöíéêÜ íá ìçí Ý÷åé ôçí åëëç-íéêÞ
éèáãÝíåéá. Ìå äéïéêçôéêÞ ðñÜîç äåí áíÞêåé ðéá óôï «åìåßò» áë-ëÜ
óôï «ïé Üëëïé».
Áðü ôá ðáñáðÜíù ðñïêýðôåé üôé ï äéá÷ùñéóìüò óå «åìåßò» êáé
«ïé Üëëïé» äåí åßíáé öõóéêüò.
Áíôßèåôá, óå ó÷Ýóç ìå ôç äéáöïñïðïßçóç ôïõ êüóìïõ óå «å-ìåßò
» êáé «ïé Üëëïé», äýï öáéíüìåíá ÷ñÞæïõí éäéáßôåñçò ðñïóï÷Þò:
• Ç ó÷åôéêüôçôá ðïõ ÷áñáêôçñßæåé ôéò Ýííïéåò «åìåßò» êáé «ïé Üë-ëïé
».
• Ç óçìáóßá ðïõ Ý÷åé Þ áðïêôÜ ãéá Ýíá Üôïìï ç äéáâßùóÞ ôïõ
óôï ðëáßóéï ìéáò «äéêÞò ôïõ» ïìÜäáò, óçìáóßá ðïõ öáßíåôáé
íá åðéâåâáéþíåé ôçí áíÜãêç ôùí áíèñþðùí ãéá äéá÷ùñéóìü ôïõ
êüóìïõ óå «åìåßò» êáé «ïé Üëëïé».
123
ÊÅÖÁËÁÉÏ 6 ÅÌÅÉÓ ÊÁÉ ÏÉ ÁËËÏÉ

124

ÐÏÉÏÉ ÁÍÈÑÙÐÏÉ ÅÉÍÁÉ «ÄÉÊÏÉ ÌÁÓ»;
Ïé Üíèñùðïé, åíþ åßìáóôå ìÝëç ðïëëþí ïìÜäùí, äßíïõìå éäéáßôåñç
óçìáóßá óôç óõììåôï÷Þ ìáò óå ïñéóìÝíåò áðü áõôÝò êáé èåùñïý-ìå
ëéãüôåñï óçìáíôéêÞ ôç óõììåôï÷Þ ìáò óå Üëëåò.
Ç óðïõäáéüôçôá ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí äåí Ý÷åé äéá÷ñïíéêü ÷á-ñáêôÞñá:
• Ïýôå óôçí ðñïóùðéêÞ æùÞ ôùí áíèñþðùí: Üëëåò ïìÜäåò åß-íáé
óçìáíôéêÝò êáôÜ ôçí ðáéäéêÞ çëéêßá, Üëëåò óôç íåüôçôá êáé
Üëëåò óå «þñéìåò» çëéêßåò.
• Ïýôå óôçí éóôïñßá ôùí áíèñþðéíùí êïéíùíéþí: Üëëåò êïéíùíé-êÝò
ïìÜäåò Þôáí óçìáíôéêÝò óå ðáëáéüôåñåò åðï÷Ýò êáé Üë-ëåò
óÞìåñá. Ãéá ðáñÜäåéãìá, Üëëç Þôáí ç óðïõäáéüôçôá ôçò ï-ìÜäáò
ôùí óõããåíþí óôéò ðáñáäïóéáêÝò êïéíùíßåò êáé Üëëç
óôéò óýã÷ñïíåò. Ôï ßäéï éó÷ýåé êáé ãéá ôç óðïõäáéüôçôá ôçò éäéáß-ôåñçò
ðáôñßäáò ðáëáéüôåñá êáé óÞìåñá.
Óôçí ðåñßðôùóç åíüò áôüìïõ ç óðïõäáéüôçôá êÜðïéùí ïìÜ-äùí
åîáñôÜôáé áðü ôïí ôüðï êáé ôéò óõíèÞêåò äéáâßùóÞò ôïõ. Ãéá
ðáñÜäåéãìá, åßíáé äéáöïñåôéêÞ ç óçìáóßá ïñéóìÝíùí êïéíùíéêþí ï-ìÜäùí
óôçí ðåñßðôùóç ôùí ìåôáíáóôþí êáé äéáöïñåôéêÞ óå ðåñß-ðôùóç
äéáâßùóçò õðü óõíèÞêåò Ýíôïíçò öôþ÷åéáò, äéáêñßóåùí
êáé êáôáðßåóçò.
ÔÝëïò, ç ìåãáëýôåñç óçìáóßá ðïõ äßíïõìå óôç óõììåôï÷Þ ìáò
óå ïñéóìÝíåò ïìÜäåò óõãêñéôéêÜ ìå ôç óçìáóßá ðïõ äßíïõìå óôç
óõììåôï÷Þ ìáò óå Üëëåò åßíáé êõñßùò áðïôÝëåóìá ôïõ åðçñåá-óìïý
ìáò áðü ïñãáíùìÝíåò ïìÜäåò ìå óõãêåêñéìÝíç êïóìïèåù-ñßá
(ð.÷., ðïëéôéêÜ êüììáôá), áðü èåóìïýò ìå éäåïëïãéêü ÷áñáêôÞ-ñá
(ð.÷., åêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá), áðü ôá ìÝóá ìáæéêÞò åíçìÝ-ñùóçò
ê.ëð.
125

Ãéá íá êáôáíïÞóïõìå ôá ðáñáðÜíù, áò õðïèÝóïõìå üôé Ý÷ïõ-ìå
ðÝíôå ðëçèõóìïýò áíèñþðùí ìå ôéò åîÞò êïéíùíéêÝò óõíôåôáã-ìÝíåò:
ï ðñþôïò ðëçèõóìüò áðïôåëåßôáé áðü Üíäñåò, åëëçíéêÞò
õðçêïüôçôáò, åñãÜôåò, ÷ñéóôéáíïýò ïñèüäïîïõò, áñéóôåñþí ðï-ëéôéêþí
öñïíçìÜôùí· ï äåýôåñïò ðëçèõóìüò áðïôåëåßôáé áðü Üí-äñåò,
åëëçíéêÞò õðçêïüôçôáò, âéïìç÷Üíïõò, ÷ñéóôéáíïýò ïñèü-äïîïõò,
äåîéþí ðïëéôéêþí öñïíçìÜôùí· ï ôñßôïò ðëçèõóìüò áðï-ôåëåßôáé
áðü Üíäñåò êáé ãõíáßêåò, áëâáíéêÞò õðçêïüôçôáò, åñãÜ-ôåò/
ôñéåò, ÷ñéóôéáíïýò/Ýò ïñèüäïîïõò, áñéóôåñþí ðïëéôéêþí öñï-íçìÜôùí
· ï ôÝôáñôïò ðëçèõóìüò áðïôåëåßôáé áðü Üíäñåò, éôáëé-êÞò
õðçêïüôçôáò, âéïìç÷Üíïõò, ÷ñéóôéáíïýò êáèïëéêïýò, äåîéþí
ðïëéôéêþí öñïíçìÜôùí êáé ï ðÝìðôïò ðëçèõóìüò áðïôåëåßôáé á-ðü
ãõíáßêåò, åëëçíéêÞò õðçêïüôçôáò, åñãÜôñéåò, ìïõóïõëìÜíåò,
äåîéþí ðïëéôéêþí öñïíçìÜôùí.
Óôçí ðåñßðôùóç áõôÞ ôï «åìåßò» êáé ôï «ïé Üëëïé» êáôáóêåõÜ-æïíôáé
–Þ, äéáöïñåôéêÜ, ç «êïéíùíéêÞ óõããÝíåéá» ôùí áôüìùí ðïõ
óõíáðïôåëïýí ôïõò ðÝíôå ðëçèõóìïýò ïñßæåôáé– ìå âÜóç ôç óçìá-óßá
ðïõ Ý÷ïõí ãéá ôïí êÜèå Üíèñùðï ôá ãíùñßóìáôá öýëï, õðç-êïüôçôá,
åðÜããåëìá, èñÞóêåõìá êáé ðïëéôéêÜ öñïíÞìáôá.
• Äåí õðÜñ÷åé áìöéâïëßá üôé óå äéáöïñåôéêÝò åðï÷Ýò ôá ãíùñß-óìáôá
áõôÜ åß÷áí äéáöïñåôéêÞ óçìáóßá –Üëëïôå ìåãáëýôåñç
êáé Üëëïôå ìéêñüôåñç.
• Åðßóçò, äåí õðÜñ÷åé áìöéâïëßá üôé ç óçìáóßá ôïõò åßíáé äéá-öïñåôéêÞ
ãéá äéáöïñåôéêïýò áíèñþðïõò êáé åðéðëÝïí, üôé ç
óçìáóßá ôïõò áëëÜæåé óôç æùÞ åíüò áíèñþðïõ êáé óôçí éóôï-ñßá
ìéáò êïéíùíßáò.
• ÔÝëïò, äåí õðÜñ÷åé áìöéâïëßá üôé óôçí ðñïêåéìÝíç ðåñßðôù-óç
Ý÷ïõìå êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò ðïõ ðñáêôéêÜ ìåôáôñÝðï-íôáé
óå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò êáé åðçñåÜæïõí ôïí ôñüðï ìå ôïí
ïðïßï áíôéëáìâáíüìáóôå, ðåñéãñÜöïõìå, åñìçíåýïõìå êáé äé-á÷åéñéæüìáóôå
ôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá.
Ãéá ðáñÜäåéãìá, «ôá Üôïìá ìå åëëçíéêÞ õðçêïüôçôá» ìåôáôñÝ-ÃÉÙÑÃÏÓ
126

ðïíôáé óå «åìåßò ïé ¸ëëçíåò» óå áíôéäéáóôïëÞ ìå ôïõò «Üëëïõò,
ôïõò Áëâáíïýò», åíþ áðü ôéò Üëëåò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò äçìéïõñ-ãïýíôáé
«åìåßò ïé ÷ñéóôéáíïß ïñèüäïîïé» óå áíôéäéáóôïëÞ ìå ôïõò
«êáèïëéêïýò» êáé ôïõò «ìïõóïõëìÜíïõò»· «åìåßò ïé Üíäñåò» óå á-íôéäéáóôïëÞ
ìå ôéò «Üëëåò, ôéò ãõíáßêåò»· «åìåßò ïé åñãÜôåò» óå á-íôéäéáóôïëÞ
ìå ôïõò «Üëëïõò, ôïõò âéïìç÷Üíïõò»· «åìåßò ïé áñé-óôåñïß
» óå áíôéäéáóôïëÞ ìå ôïõò «Üëëïõò, ôïõò äåîéïýò».
Êõñßùò, üìùò, ç óõãêåêñéìÝíç ìåôáôñïðÞ ôçò êïéíùíéêÞò êá-ôçãïñßáò
óå êïéíùíéêÞ ïìÜäá åðçñåÜæåé ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï
ôïðïèåôïýìå ôïí åáõôü ìáò åßôå ìáæß ìå êÜðïéïõò áíèñþðïõò åß-ôå
÷ùñéóôÜ –êáé ìÜëéóôá, ìåñéêÝò öïñÝò óôçí áíôßðåñá ü÷èç– áðü
êÜðïéïõò Üëëïõò.
Áðü ôá ðáñáðÜíù áíôéëáìâáíüìáóôå üôé:
• Ç æùÞ ìáò áëëÜæåé áíÜëïãá ìå ôï ðïéåò êïéíùíéêÝò êáôçãïñß-åò
áðïêôïýí éäéáßôåñç óçìáóßá óôçí êïéíùíßá ôç äåäïìÝíç
óôéãìÞ êáé åìöáíßæïíôáé ùò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò –äçëáäÞ ùò Ý-íá
óýíïëï áôüìùí ìå êïéíÜ ãíùñßóìáôá êáé õðïôéèÝìåíá Þ
ðñáãìáôéêÜ êïéíÜ óõìöÝñïíôá.
Áðü ôï ãåãïíüò áõôü åîáñôÜôáé ç óõãêñüôçóç ôïõ «åìåßò» êáé
ôïõ «ïé Üëëïé», êáé êáô’ åðÝêôáóç (áðü ôï ãåãïíüò áõôü åîáñôþ-íôáé)
ïé ìïñöÝò ôùí êïéíùíéêþí óõììá÷éþí êáé, áíôßóôïé÷á, ôùí
êïéíùíéêþí óõãêñïýóåùí, êáèþò êáé ç ðéèáíüôçôá íá åìöáíéóôåß
ñáôóéóìüò (ùò ðëÝãìá áíôéëÞøåùí, óôÜóåùí, óõìðåñéöïñþí êáé/Þ
èåóìïèåôçìÝíùí ìÝôñùí ðïõ åîáíáãêÜæåé ïñéóìÝíïõò áíèñþðïõò
óå õðïôåëÞ äéáâßùóç, êé áõôü ìüíï êáé ìüíï åðåéäÞ áíÞêïõí óå
ìéá äéáêñéôÞ êáôçãïñßá áíèñþðùí).
127

ÓÅ ÐÏÉÏ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍ ÍÉÙÈÏÕÌÅ ÁÍÅÔÁ;
¸íá åñþôçìá ðïõ ôßèåôáé óõ÷íÜ åßíáé åÜí ç óõãêñüôçóç ôùí åí-íïéþí
«åìåßò» êáé «ïé Üëëïé» áêïëïõèåß ìéá «öõóéêÞ íïìïôÝëåéá».
ÄçëáäÞ, ìÞðùò õðÜñ÷ïõí êÜðïéá «èåìåëéþäç» ãíùñßóìáôá ðïõ
áðü ôç öýóç ôïõò åßíáé ôüóï óçìáíôéêÜ þóôå áõèüñìçôá ïé Üí-èñùðïé
óôåñåþíïõí ðÜíù ôïõò ôçí êïéíüôçôá ìå Üëëïõò áíèñþ-ðïõò
êáé èåùñïýí áõôïìÜôùò ùò «Üëëïõò» ôïõò áíèñþðïõò ðïõ
äåí ôá ìïéñÜæïíôáé ìáæß ôïõò;
Ç áðÜíôçóç óôï åñþôçìá áõôü äßíåôáé áðü ôç ó÷åôéêüôçôá ôùí
ãíùñéóìÜôùí ôüóï ìÝóá óôï ÷ñüíï üóï êáé ìåôáîý ôùí äéÜöïñùí
áíèñþðùí: äåí õðÜñ÷åé ôÝôïéá öõóéêÞ íïìïôÝëåéá. Ðñïöáíþò, ü-ìùò,
õðÜñ÷ïõí êÜðïéïé ëüãïé ðïõ äéåõêïëýíïõí óõãêñïôÞóåéò ìé-áò
óõãêåêñéìÝíçò ìïñöÞò êáé äõó÷åñáßíïõí óõãêñïôÞóåéò ìéáò
Üëëçò.
×ùñßò áìöéâïëßá, ïé Üíèñùðïé ëåéôïõñãïýìå ðéï åýêïëá êáé Ü-íåôá
ìå áíèñþðïõò ôùí ïðïßùí ôïí ôñüðï æùÞò Ý÷ïõìå åíóôåñ-íéóôåß,
êáé ëéãüôåñï åýêïëá êáé Üíåôá ìå áíèñþðïõò ôùí ïðïßùí ôïí
ôñüðï æùÞò ðñÝðåé óõíå÷þò íá áíáêáëýðôïõìå, äéáêéíäõíåýïíôáò
íá åíåñãÞóïõìå ëáíèáóìÝíá êáé íá ðáñåîçãçèïýìå.
• ¸ôóé, åßíáé öõóéêü ç æùÞ ìáò íá åßíáé ðéï Üíåôç åÜí Ý÷ïõìå
êïéíÞ ãëþóóá êáé ìðïñïýìå íá åðéêïéíùíïýìå ÷ùñßò äõóêïëß-åò
êáé ðáñåîçãÞóåéò.
• Ôï ßäéï éó÷ýåé ãéá æçôÞìáôá ôçò êáèçìåñéíÞò æùÞò: åÜí ïé ìõ-ñùäéÝò
ôùí öáãçôþí ôïõ äéðëáíïý óðéôéïý êáé ç ìïõóéêÞ ðïõ
áêïýãåôáé áðü åêåß óõìâáäßæïõí ìå ôéò äéêÝò ìáò ðñïôéìÞóåéò,
åÜí ìå ôïõò ãåßôïíåò Ý÷ïõìå êïéíÝò ãéïñôÝò, åÜí óôçí áíáôñï-öÞ
ôùí ðáéäéþí ìáò ÷ñçóéìïðïéïýìå ôéò ßäéåò «áõôïíüçôåò»
ðñáêôéêÝò, åÜí ôá ìåãÜëá ðñïâëÞìáôá ôïõ êüóìïõ ôá áîéïëï-ãïýìå
Ý÷ïíôáò ßäéåò ðñïãåíÝóôåñåò åìðåéñßåò, ôüôå áéóèáíü-ÃÉÙÑÃÏÓ
128

ìáóôå üôé áõôïß ïé Üíèñùðïé åßíáé ðéï êïíôÜ ìáò áðü Üëëïõò
êáé íéþèïõìå ðéï Üíåôá ìáæß ôïõò óôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ.
Ãéá üëïõò ôïõò ðáñáðÜíù ëüãïõò åðéæçôïýìå ôç óõíáíáóôñï-öÞ
ìå áíèñþðïõò ðïõ «åßíáé óáí êé åìÜò» êé óðáíéüôåñá óõíáíá-óôñåöüìáóôå
áíèñþðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò äéáöÝñïõìå ùò ðñïò
ôç óõìðåñéöïñÜ óå óçìáíôéêïýò ôïìåßò ôçò êáèçìåñéíÞò æùÞò.
Ìå ôïí ôñüðï áõôü áðïöåýãïõìå ðáñåîçãÞóåéò, áóõìâáôüôçôåò
óôïí ôñüðï êáé óôï ñõèìü æùÞò, êáé óõíåðþò áðïöåýãïõìå ìé-êñÝò
Þ ìåãÜëåò óõãêñïýóåéò.
Ç óõìðåñéöïñÜ ìáò áõôÞ äåí åßíáé ôõ÷áßá: áðü ôçí êïéíùíéêï-ðïßçóÞ
ìáò Ý÷ïõìå åíóôåñíéóôåß ùò óçìáíôéêÞ óôñáôçãéêÞ óôéò
ó÷Ýóåéò ìáò ìå ôïõò Üëëïõò ôçí áðïöõãÞ óöáëìÜôùí óå óçìá-íôéêÝò
ãéá ôçí êïéíùíßá êáôáóôÜóåéò –áðïöõãÞ ðïõ åðéôõã÷Üíåôáé
áöåíüò ìå ðñïóêüëëçóç óôï ãíùóôü êáé áöåôÝñïõ ìå êáôáðßåóç
ôçò öõóéêÞò ðåñéÝñãåéÜò ìáò, ðïõ äéåãåßñåôáé áðü ôï íÝï êáé ôï
äéáöïñåôéêü.
Âåâáßùò, äåí åíåñãïýìå êáôÜ ôïí ßäéï ôñüðï óå üëåò ôéò ðå-ñéðôþóåéò
êáé óå üëåò ôéò ðåñéóôÜóåéò. ÐïëëÝò öïñÝò áöÞíïõìå ôïí
åáõôü ìáò íá «ãåõèåß» ôï äéáöïñåôéêü Þ íá áðïêëßíåé áðü ôï óõíç-èéóìÝíï.
¼ìùò áõôü ãßíåôáé ìüíï üôáí äåí êéíäõíåýïõìå íá äå-÷èïýìå
ðéÝóåéò åîáéôßáò ôçò áðüêëéóÞò ìáò. Êáé äåí èá äå÷èïýìå
ðéÝóåéò ìüíï óôçí ðåñßðôùóç ðïõ ç óõãêåêñéìÝíç êáôçãïñßá äåí
Ý÷åé éäéáßôåñç óçìáóßá óôçí êïéíùíßá.
Ùò åê ôïýôïõ:
• Åöüóïí ôï öýëï äåí Ý÷åé ðëÝïí éäéáßôåñç óçìáóßá, åßíáé äõíá-ôüí
íá áðïêëßíïõìå áðü ôç óõìðåñéöïñÜ ðïõ èåùñïýíôáí ðá-ñáäïóéáêÜ
åðéâåâëçìÝíç ãéá ôïõò Üíäñåò –ãéá ðáñÜäåéãìá,
óå ó÷Ýóç ìå ôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò– ÷ùñßò áõôü íá èåùñåßôáé
ëÜèïò Þ íá áðïôåëåß ðçãÞ ðáñåîçãÞóåùí óôçí êïéíùíßá.
• Ôï ßäéï éó÷ýåé êáé óôçí ðåñßðôùóç ðïõ, áí êáé áíÞêïõìå óôçí
ïñèüäïîç ÷ñéóôéáíéêÞ åêêëçóßá, äåí åêêëçóéáæüìáóôå, åöü-óïí
ç ëáôñåßá äåí Ý÷åé ðëÝïí ãéá ðïëëïýò éäéáßôåñç óçìáóßá,
129

Þ, áêüìç ðéï óçìáíôéêü, åÜí äåí óõìðåñéöåñüìáóôå ìå ôïí
ôñüðï ðïõ ïñßæåé ï ×ñéóôéáíéóìüò.
• Áíôßèåôá, åÜí ç õðçêïüôçôá êáé ç åèíéêüôçôá Ý÷ïõí åðéâëçèåß
ùò âáóéêÜ ãíùñßóìáôá ìå ôá ïðïßá áõôïðñïóäéïñéæüìáóôå êáé
ç ÷ñÞóç ôïõò èåùñåßôáé áõôïíüçôç ãéá ôï äéá÷ùñéóìü ôïõ êü-óìïõ
óå «äéêïýò ìáò» êáé «îÝíïõò», ôüôå ç ðñïóöïñÜ áðáó÷ü-ëçóçò
óå Áëâáíïýò êáé ü÷é óå ¸ëëçíåò åñãÜôåò èá èåùñçèåß
«áðáñÜäåêôç» óõìðåñéöïñÜ êáé èá äå÷ôïýìå Ýíôïíåò ðéÝóåéò
ìå óôü÷ï ôçí «áíáðñïóáñìïãÞ» ôçò.
Óõíåðþò, óå üëåò ôéò ðåñéðôþóåéò éó÷ýåé üôé Ýíá Üôïìï íéþèåé
Üíåôá óôï ðëáßóéï «ôçò äéêÞò ôïõ» êáé Üó÷çìá óôï ðëáßóéï ìéáò
«Üëëçò» ïìÜäáò, ìüíï üìùò üôáí ïé äýï ïìÜäåò ðñÜãìáôé äéáöÝ-ñïõí
áéóèçôÜ ìåôáîý ôïõò. ÅðéðëÝïí, ãéá íá éó÷ýåé áõôü, ôá ÷á-ñáêôçñéóôéêÜ
óôá ïðïßá äéáöÝñïõí ðñÝðåé íá ïñßæïíôáé ùò óçìá-íôéêÜ
óôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ êáé ôï Üôïìï íá ôá Ý÷åé õéïèåôÞóåé ìÝ-óù
ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò.
Ôï öáéíüìåíï áõôü ëïãéêÜ äåí èá Ýðñåðå íá åìöáíßæåôáé ðï-ëý
óõ÷íÜ, êáèþò óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ïé Üíèñùðïé ìïéÜæïõí óôá
ðåñéóóüôåñá óçìáíôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ êáé äéáöÝñïõí óå åëÜ÷é-óôá.
Åìöáíßæåôáé üìùò óõ÷íüôåñá áðü üóï èåùñçôéêÜ èá áíáìÝ-íáìå,
åîáéôßáò ôïõ üôé ïé Üíèñùðïé ðáñáôçñïýìå êáé êáôáãñÜöïõ-ìå
åõêïëüôåñá äéáöïñÝò áðü ü,ôé ïìïéüôçôåò.
ÅðéðëÝïí, áõôü óõìâáßíåé åðåéäÞ äå÷üìáóôå éäåïëïãéêïý ÷á-ñáêôÞñá
ðéÝóåéò ãéá íá åíóôåñíéóôïýìå ùò éäéáßôåñá óçìáíôéêÝò
ïñéóìÝíåò äéáöïñÝò ðïõ óõ÷íÜ åßíáé áíåðáßóèçôåò êáé áíôéêåéìå-íéêÜ
÷ùñßò éäéáßôåñç óçìáóßá ãéá ôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ.
Áðü ôá ðáñáðÜíù áíôéëáìâáíüìáóôå üôé:
• Ï âáèìüò ðñïóêüëëçóÞò ìáò óå ïñéóìÝíïõò êïéíùíéêïýò êá-íüíåò
êáé ñüëïõò, êáèþò êáé ç áíôßóôïé÷ç áðïöõãÞ áðïêëßóå-ùí
áðü áõôïýò, åßíáé óõíÜñôçóç ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò êáé ôçò
óçìáóßáò ðïõ áðïêôïýí ïñéóìÝíåò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò óôç
æùÞ ìáò.
130

Ó×ÅÓÅÉÓ ÔÇÓ «ÄÉÊÇÓ ÌÁÓ ÏÌÁÄÁÓ»
ÌÅ ÔÉÓ «ÏÌÁÄÅÓ ÁËËÙÍ»
Ç ðåñéãñáöÞ ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï êáôáóêåõÜæïíôáé êïéíùíé-êÝò
êáôçãïñßåò êáé ìåôáôñÝðïíôáé óå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò êáé ôïõ
ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï äñïõí ôá Üôïìá óôï ðëáßóéï êïéíùíéêþí ï-ìÜäùí
Ý÷åé óçìáóßá, åðåéäÞ âïçèÜ óôçí êáôáíüçóç ôùí ó÷Ýóåùí
ðïõ áíáðôýóóïíôáé ìåôáîý ïìÜäùí êáé ìåôáîý áôüìùí áðü ßäéåò
êáé áôüìùí áðü äéáöïñåôéêÝò ïìÜäåò.
Ïé Üíèñùðïé åíóôåñíéæüìáóôå ÷ùñßò áíôéóôÜóåéò êïéíùíéêïýò
êáíüíåò êáé ñüëïõò ôçò ïìÜäáò óôçí ïðïßá áíÞêïõìå ìüíï üôáí
áõôïß åíäýïíôáé ìå ôï Ýíäõìá ôïõ «öõóéêïý» Þ ôïõ «áíþôåñïõ».
Ôá «ðñÝðåé» êáé ôá «äåí êÜíåé», ôá ïðïßá ìáèáßíïõìå êáèþò ðñï-óáñìïæüìáóôå
óå êïéíùíéêÝò áîßåò êáé êïéíùíéêÝò óõìðåñéöïñÝò,
åßíáé ôï ßäéï áðñüóùðá üðùò ôá öõóéêÜ öáéíüìåíá «âñÝ÷åé», «÷éï-íßæåé
», «êÜíåé æÝóôç», êáé êáôáãñÜöïíôáé ìÝóá ìáò ìå ðáñüìïéï
ôñüðï. Ç áßóèçóç áõôÞ åíéó÷ýåôáé áñãüôåñá áðü ôï ãåãïíüò üôé
áéóèáíüìáóôå áóöáëåßò ëåéôïõñãþíôáò ìå «ôïõò äéêïýò ìáò» êá-íüíåò
êáé ñüëïõò, óå áíôßèåóç ìå ôçí áíáóöÜëåéá ðïõ óõ÷íÜ íéþ-èïõìå
üôáí õðï÷ñåùíüìáóôå íá ëåéôïõñãÞóïõìå óå óõóôÞìáôá
êáíüíùí êáé ñüëùí ìå ôá ïðïßá äåí åßìáóôå åîïéêåéùìÝíïé.
Ùò áðïôÝëåóìá áõôÞò ôçò äéáäéêáóßáò ðïëëïß Üíèñùðïé áîé-ïëïãïýí
ôá óõóôÞìáôá êïéíùíéêþí êáíüíùí ðïõ äéÝðïõí ôç æùÞ
ôçò äéêÞò ôïõò ïìÜäáò ùò «öõóéêÜ», «áíþôåñá» Þ, ôïõëÜ÷éóôïí,
ùò ðéï «ëåéôïõñãéêÜ» óå ó÷Ýóç ìå åêåßíá Üëëùí ïìÜäùí. Óå Ýíá
äåýôåñï âÞìá áîéïëïãïýí ôçí ïìÜäá ôïõò, ôçí ïðïßá óõíäÝïõí
ìå ôá óõãêåêñéìÝíá «öõóéêÜ», «áíþôåñá» Þ ðéï «ëåéôïõñãéêÜ» êïé-íùíéêÜ
÷áñáêôçñéóôéêÜ, ùò ðéï «öõóéêÞ» êáé «áíþôåñç» áðü ôéò
Üëëåò ïìÜäåò.
131

Áðüññïéá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò åßíáé íá áðáíôÜôáé óõ÷íÜ óå
üëåò ôéò êïéíùíßåò ôï ðáñáðÜíù öáéíüìåíï, Ýôóé þóôå íá äçìé-ïõñãåß
ôçí åíôýðùóç áêüìç êáé óå åðéóôÞìïíåò üôé áðïôåëåß ìÝñïò
ôçò áíèñþðéíçò öýóçò. ÄçëáäÞ èåùñåßôáé üôé áðïôåëåß ìÝñïò ôçò
áíèñþðéíçò öýóçò ôï íá íïìßæïõìå ôç äéêÞ ìáò ïìÜäá áíþôåñç
êáé ôéò Üëëåò êáôþôåñåò –ðñÜãìá ðïõ, üðùò áíôéëáìâáíüìáóôå
üôáí áíáëýïõìå ôç äéáäéêáóßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò, äåí áíôá-ðïêñßíåôáé
óôçí ðñáãìáôéêüôçôá.
Ç ðñïóåêôéêÞ ðáñáôÞñçóç ôùí äéáöïñþí ðïõ ðáñïõóéÜæïõí
ïé ó÷Ýóåéò ìáò ìå ïìÜäåò «Üëëùí» ìáò õðï÷ñåþíåé íá êáôáöý-ãïõìå
óå äéáöïñåôéêÞ èåþñçóç. ¸ôóé, ïé åí ëüãù ó÷Ýóåéò ìáò êé-íïýíôáé
óôï ðëáßóéï åíüò öÜóìáôïò ìå ôåñÜóôéá åõñýôçôá, óôï
ïðïßï âñßóêïõí ôç èÝóç ôïõò ôüóï ï èáõìáóìüò êáé ç öéëéêÞ ó÷Ý-óç
üóï êáé ç óõíåéäçôÞ áãíüçóÞ ôïõò, ç áðëÞ áñíçôéêÞ áîéïëü-ãçóç,
ç ðåñéöñüíçóç êáé ç öõóéêÞ åîïëüèñåõóç.
Óôï ðëáßóéï áõôü ïé ïìÜäåò ôùí «Üëëùí» ùò ïìÜäåò áíáöï-ñÜò
÷ùñßæïíôáé óå:
• ÈåôéêÝò ïìÜäåò áíáöïñÜò, ïé ïðïßåò åßíáé ðñüôõðï êáé óõíå-ðþò
ðáñÜäåéãìá ðñïò ìßìçóç Þ áðïôåëïýí áêüìç êáé ïìÜäá
ðñïóáíáôïëéóìïý ìå óôü÷ï ôçí Ýíôáîç óå áõôÞ.
• ÁñíçôéêÝò ïìÜäåò áíáöïñÜò, ïé ïðïßåò äåí áðïôåëïýí ïìÜäá
ðñïóáíáôïëéóìïý, áëëÜ, áíôßèåôá, ìðïñåß íá áðïôåëïýí ðü-ëï
áíôéèåôéêïý ðñïóäéïñéóìïý ôçò äéêÞò ìáò ïìÜäáò.
Êáé ïé äýï ìïñöÝò ó÷Ýóåùí óõíáíôþíôáé óôçí êïéíùíéêÞ ðñáã-ìáôéêüôçôá.
Åßíáé üìùò óçìáíôéêü íá ôïíßóïõìå åäþ üôé, óýìöù-íá
ìå üëåò ôéò ðáñáôçñÞóåéò, ï âáèìüò äéáöïñïðïßçóçò áðü ôïõò
«Üëëïõò» êáé ï âáèìüò ôçò áñíçôéêÞò ôïõò áîéïëüãçóçò åßíáé óõ-íÜñôçóç
ëéãüôåñï ôùí ãíùñéóìÜôùí ôçò Üëëçò ïìÜäáò êáé ðåñéó-óüôåñï
ôçò óõíï÷Þò ôçò äéêÞò ìáò ïìÜäáò. ¼óï ìéêñüôåñç åßíáé
ç óõíï÷Þ ôçò äéêÞò ìáò ïìÜäáò, äçëáäÞ üóï ëéãüôåñá åßíáé ôá Ü-ôïìá
ðïõ äÝ÷ïíôáé ôç ìåôáôñïðÞ ôçò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò óå
êïéíùíéêÞ ïìÜäá, ôüóï ðåñéóóüôåñï ôïíßæåôáé áðü èåóìïýò êáé ï-ÃÉÙÑÃÏÓ
132

ìÜäåò éäåïëïãéêïý ÷áñáêôÞñá ç äéáöïñÜ êáé ç áíùôåñüôçôá óå
ó÷Ýóç ìå ôïõò «Üëëïõò». Áõôü óõìâáßíåé åðåéäÞ ç Ýíôïíç äéáöï-ñïðïßçóç
áðü ôïõò Üëëïõò êáé éäéáßôåñá ç óýãêñïõóç ìáæß ôïõò
ðñïùèïýí êáé åíéó÷ýïõí ôçí ïëïêëÞñùóç êáé ôç óõíï÷Þ ìéáò êïé-íùíéêÞò
ïìÜäáò.
Ç ðáñáðÜíù ðáñáôÞñçóç èåìåëéþíåé ôçí õðüèåóç üôé ïìÜäåò
óôéò ïðïßåò õðåñôïíßæåôáé ç äéáöïñåôéêüôçôá –Ýùò ôçí áêñáßá
ìïñöÞ ôçò «ìïíáäéêüôçôáò» êáé ôçò «áíáäåëöïóýíçò»– êáé ðñïù-èåßôáé
ç å÷èñüôçôá åíáíôßïí ìåëþí Üëëùí ïìÜäùí, «ðÜó÷ïõí» êá-ôÜ
êáíüíá áðü Ýëëåéøç ðñáãìáôéêÞò óõíï÷Þò.
Ç óõìðåñéöïñÜ áõôþí ôùí ïìÜäùí äåí åßíáé áðïôÝëåóìá êÜ-ðïéáò
öõóéêÞò íïìïôÝëåéáò, áëëÜ ôçò äñáóôçñéüôçôáò áíèñþðùí
ïé ïðïßïé åíäéáöÝñïíôáé ãéá äéêïýò ôïõò ëüãïõò íá åðéâÜëïõí ôç
äéáìüñöùóç êáé ôç óõíï÷Þ ìéáò ïìÜäáò ìå âÜóç Ýíá óõãêåêñé-ìÝíï
÷áñáêôçñéóôéêü.
Åìåßò ïé åêðáéäåõôéêïß ëåéôïõñãïýìå óõ÷íÜ ìå áõôü ôïí ôñü-ðï:
ïé äéáãùíéóìïß óôïõò ïðïßïõò ç ìßá ôÜîç áíôáãùíßæåôáé ôçí
Üëëç Þ ôï Ýíá ó÷ïëåßï áíôáãùíßæåôáé ôï Üëëï äåí Ý÷ïõí Üëëç ðáé-äáãùãéêÞ
óçìáóßá áðü ôç äçìéïõñãßá ôïõ áéóèÞìáôïò «åìåßò» óôï
óýíïëï ôùí ìáèçôþí/ôñéþí ìéáò ôÜîçò Þ åíüò ó÷ïëåßïõ. Ç óõëëï-ãéêüôçôá
ðïõ äçìéïõñãåßôáé ìå áõôü ôïí ôñüðï áìâëýíåé åóùôå-ñéêÝò
ôñéâÝò êáé ðñïùèåß ôçí åíóùìÜôùóç ìáèçôþí/ôñéþí ìå éäé-áéôåñüôçôåò
óôçí êáôáãùãÞ, ôç ãëþóóá, ôç óõìðåñéöïñÜ ê.ëð.
Áõôü åðéôõã÷Üíåôáé åðåéäÞ ï äéáãùíéóìüò áíáäåéêíýåé ùò óç-ìáíôéêüôåñï
ãíþñéóìá ôç óõììåôï÷Þ óôçí ßäéá ôÜîç Þ óôï ßäéï ó÷ï-ëåßï
êáé õðïâáèìßæåé üëåò ôéò Üëëåò äéáöïñÝò.
Áõôü ðïõ óôï ó÷ïëåßï Ý÷åé èåôéêÜ áðïôåëÝóìáôá Ý÷åé óõíÞèùò
áñíçôéêÜ Ýùò êáôáóôñïöéêÜ áðïôåëÝóìáôá üôáí åöáñìüæåôáé óôçí
åõñýôåñç êïéíùíßá.
Áðü ôé üìùò åîáñôÜôáé ôï åÜí Ýíá ãíþñéóìá èåùñåßôáé óçìá-íôéêü
Þ ü÷é êáé åÜí êÜðïéåò ïìÜäåò èåùñïýíôáé èåôéêÝò Þ áñíçôé-êÝò
ïìÜäåò áíáöïñÜò; ÏõóéáóôéêÜ ôï åñþôçìá åßíáé: Áðü ôé åîáñ-
133

ôÜôáé ôï åÜí êÜðïéá Üôïìá èá ãßíïõí èýìáôá ñáôóéóìïý, ôï ïðïß-ï
óçìáßíåé üôé èá åîáíáãêáóôïýí óå õðïôåëÞ äéáâßùóç ìüíï êáé
ìüíï åðåéäÞ áíÞêïõí óå ìéá äéáêñéôÞ êáôçãïñßá áíèñþðùí, åíþ
Üëëá Üôïìá èá áðïöýãïõí áõôÞ ôç ìåôá÷åßñéóç, ðáñüëï ðïõ êáé
åêåßíá áíÞêïõí óå ìéá –Üëëç– äéáêñéôÞ êáôçãïñßá áíèñþðùí;
Áõôü åßíáé ðñïöáíþò Ýíá óçìáíôéêü åñþôçìá.
Ç áðÜíôçóç Ýãêåéôáé óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åìöáíßæïíôáé ïé
ðñïêáôáëÞøåéò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí êáé, õðü ïñéóìÝíåò óõí-èÞêåò,
ãåííïýí êáé ôñïöïäïôïýí ôï ñáôóéóìü.
134

7 ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÊÁÉ ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ

ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÓÔÇÍ ÊÁÈÇÌÅÑÉÍÇ ÆÙÇ
Ôá óôåñåüôõðá êáé ïé ðñïêáôáëÞøåéò áðïôåëïýí áõôïíüçôá óôïé-÷åßá
ôçò áíèñþðéíçò óêÝøçò.
Ï éó÷õñéóìüò áõôüò ç÷åß ðáñÜîåíá óå üóïõò êáé üóåò óõíÞèé-óáí
íá óõíäÝïõí ôéò Ýííïéåò áõôÝò ìüíï ìå áñíçôéêÜ öáéíüìåíá.
Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, üìùò, åìåßò ïé Üíèñùðïé ó÷åäüí ðÜíôïôå
ðñïâáßíïõìå óå ãåíéêåýóåéò ìÝóá áðü ôéò åìðåéñßåò êáé ôéò ãíþ-óåéò
ðïõ áðïêôïýìå, ôéò ïðïßåò ÷ñçóéìïðïéïýìå óôéò ó÷Ýóåéò ìáò
ìå ðñÜãìáôá, êáôáóôÜóåéò êáé áíèñþðïõò.
Ç óõìðåñéöïñÜ ìáò áõôÞ åßíáé ëïãéêÞ áí áíáëïãéóôïýìå üôé
êÜèå óôéãìÞ êáôáêëõæüìáóôå áðü ÷éëéÜäåò åñåèßóìáôá, ôá ïðïß-á
åéäÜëëùò èá Þôáí áäýíáôïí íá åðåîåñãáóôïýìå. Áðü ôá åñå-èßóìáôá
áõôÜ ïé áéóèÞóåéò ìáò åðéëÝãïõí ìüíï åêåßíá ðïõ èåùñïý-íôáé
íÝá êáé óçìáíôéêÜ êáé ÷ñçóéìïðïéïýíôáé, åöüóïí áõôü èåù-ñçèåß
áíáãêáßï, ãéá ôçí áíÜëïãç ôñïðïðïßçóç ôçò óõìðåñéöï-ñÜò
ìáò. ¼ëá ôá õðüëïéðá åñåèßóìáôá ôïõ ðåñéâÜëëïíôüò ìáò
åíôÜóóïíôáé áðü ôéò áéóèÞóåéò ìáò óå ðñïçãïýìåíåò åìðåéñßåò
÷ùñßò íá áîéïëïãçèïýí ðåñáéôÝñù êáé áíôéìåôùðßæïíôáé ìå ôç óõ-ìðåñéöïñÜ
ðïõ Ý÷åé êáôáãñáöåß óôï íïõ ìáò ùò åíäåäåéãìÝíç
ãéá áíÜëïãåò ðåñéðôþóåéò. ¸ôóé, óôçí êáèçìåñéíÞ ìáò æùÞ ðá-ñáìåëïýìå
ùò ãíùóôÜ ðïëëÜ áðü ôá åñåèßóìáôá ôïõ ðåñéâÜëëï-íôüò
ìáò êáé óôñÝöïõìå ôçí ðñïóï÷Þ ìáò ìüíï óôá åíôåëþò êáé-íïýñéá,
ôá ïðïßá áðáéôïýí êáôáãñáöÞ êáé áîéïëüãçóç. Ìå ôïí
ôñüðï áõôü åîáóöáëßæïõìå ðïëý ÷ñüíï ãéá íá åíóùìáôþóïõìå
óôç ãíþóç ìáò ôá íÝá äåäïìÝíá, ÷ñüíï ðïõ äåí èá åß÷áìå åÜí
ãéá ôéò áéóèÞóåéò êáé ôç óêÝøç ìáò üëá ôá åñåèßóìáôá åìöáíßæï-íôáí
ùò Üãíùóôá êáé íÝá.
×áñáêôçñéóôéêü ðáñÜäåéãìá åßíáé ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï óõ-íçèßóáìå
íá áíôéìåôùðßæïõìå ôéò óêÜëåò ôùí êôéñßùí: èåùñïýìå
137

äåäïìÝíï üôé ôï ýøïò êáé åí ìÝñåé ôï ðëÜôïò ôùí óêáëéþí åßíáé
ôï ßäéï êáé óõíåðþò, üôáí ãíùñßæïõìå ôéò äéáóôÜóåéò ôùí ðñþôùí
óêáëéþí, ìðïñïýìå íá áíåâáßíïõìå êáé íá êáôåâáßíïõìå ôç óêÜ-ëá
÷ùñßò íá äßíïõìå éäéáßôåñç ðñïóï÷Þ óôá åðüìåíá óêáëïðÜ-ôéá.
Ìå ôç óõìðåñéöïñÜ ìáò áõôÞ ðñïöáíþò êåñäßæïõìå ðïëý
÷ñüíï óôç æùÞ ìáò, êáé óõíÞèùò áíåâïêáôåâáßíïõìå óêÜëåò ÷ù-ñßò
ïðïéïäÞðïôå ðñüâëçìá. ÏõóéáóôéêÜ, ç «óôåñåüôõðç» åéêüíá
êáé ç «ðñïêáôÜëçøç» ðïõ Ý÷ïõìå ãéá ôéò óêÜëåò êÜíåé ôç æùÞ ìáò
åõêïëüôåñç.
Áõôü éó÷ýåé ãéá üóï äéÜóôçìá äåí óõíáíôïýìå ìéá óêÜëá ðïõ
äåí áíôáðïêñßíåôáé ðëÞñùò óôéò ðñïêáôáëÞøåéò ìáò. Óôçí ðåñß-ðôùóç,
üìùò, ðïõ óõìâåß êÜôé ôÝôïéï, ìðïñåß íá ðëçñþóïõìå Ý-íá
óïâáñü ôßìçìá ãéá ôçí ðñïêáôÜëçøÞ ìáò: ìå îáöíéêü ðáñá-ðÜôçìá
êáé ðéèáíÞ ðôþóç êáé ôñáõìáôéóìü.
Ôï ßäéï éó÷ýåé ãéá ôéò ðåñéóóüôåñåò ðñïêáôáëÞøåéò: åîõðçñå-ôïýí
êÜðïéåò áíÜãêåò, áëëÜ ôáõôü÷ñïíá åíÝ÷ïõí ôçí ðéèáíüôçôá
åíüò ëÜèïõò ìå óïâáñÝò óõíÝðåéåò. Ôï ôåëåõôáßï óõìâáßíåé êõñß-ùò
óôéò ó÷Ýóåéò ìáò ìå Üëëïõò áíèñþðïõò.
Óçìáíôéêü åßíáé ôï ãåãïíüò üôé ïé ðñïêáôáëÞøåéò óå ó÷Ýóç ìå
êáôáóôÜóåéò êáé áíèñþðïõò óõíÞèùò áõôïåðéâåâáéþíïíôáé ùò á-ðïôÝëåóìá
ôçò ôÜóçò ðïõ Ý÷ïõí ôá ðñïêáôåéëçììÝíá Üôïìá íá á-ðïöåýãïõí
ó÷åôéêÝò ìå ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ôïõò êáôáóôÜóåéò êáé
áíèñþðïõò.
×áñáêôçñéóôéêü åßíáé ôï áêüëïõèï ðáñÜäåéãìá, ôï ïðïßï ãíù-ñßæïõìå
áðü ôçí êáèçìåñéíÞ ìáò æùÞ.
• ÅðåéäÞ ïé åíÞëéêïé öïâïýíôáé üôé óôá ìéêñÜ ðáéäéÜ áñÝóåé íá
áãêáëéÜæïõí êáé íá ÷áúäåýïõí üðïéï óêýëï âñßóêïõí ìðñï-óôÜ
ôïõò, ðñïóðáèïýí áðü ðïëý íùñßò íá ôïõò åìöõóÞóïõí
ôçí ðñïêáôÜëçøç üôé «ôá óêõëéÜ äáãêþíïõí êáé ãé’ áõôü äåí
åðéôñÝðåôáé íá ôá ÷áúäåýïõìå». Áí êáé áõôÞ ç ãåíéêåõìÝíç Ü-ðïøç
ðñïöáíþò äåí áíôáðïêñßíåôáé óôçí áëÞèåéá, ïé åíÞëé-êïé
äéáäßäïíôáò óõíåéäçôÜ ôç óõãêåêñéìÝíç ðñïêáôÜëçøç ãéá
138

ôïõò óêýëïõò ðñïëáìâÜíïõí ôç óðÜíéá, áëëÜ ùóôüóï ðéèáíÞ,
ðåñßðôùóç ôïõ ôñáõìáôéóìïý åíüò ðáéäéïý áðü Ýíáí åðéêßí-äõíï
óêýëï.
Ìáêñïðñüèåóìá, ôï áðïôÝëåóìá åßíáé óçìáíôéêü: Ýíá ðáéäß
ðïõ Ý÷åé åíóôåñíéóôåß ôç óõãêåêñéìÝíç ðñïêáôÜëçøç äåí ðñüêåé-ôáé
íá âéþóåé ìéá ó÷åôéêÞ áñíçôéêÞ åìðåéñßá, äçëáäÞ äåí ðñüêåé-ôáé
ðïôÝ íá ôï äáãêþóåé óêýëïò, êáé èá åðéâåâáéþóåé êáô’ áõôü
ôïí ôñüðï ôçí åí ëüãù ðñïêáôÜëçøç, èåùñþíôáò üôé ç áðïöõãÞ
ôùí óêýëùí åßíáé áõôÞ ðïõ áðïìáêñýíåé ôïí êßíäõíï êáé óõìðå-ñáßíïíôáò,
åî áíôéäéáóôïëÞò, üôé ç óõíáíáóôñïöÞ ìáæß ôïõò öÝñ-íåé
ôï áíôßèåôï áðïôÝëåóìá.
ÌåñéêÝò öïñÝò ç åðéâåâáßùóç ìðïñåß íá åßíáé ðñÜãìáôé áðï-ôÝëåóìá
áñíçôéêÞò åìðåéñßáò, ç ïðïßá üìùò áðïôåëåß óõíÞèùò å-ðáêüëïõèï
ôçò ýðáñîçò ðñïêáôáëÞøåùí (ùò «áõôïåêðëçñïýìå-íç
ðñïöçôåßá»). Áõôü óõìâáßíåé åðåéäÞ óå ðåñéðôþóåéò áêïýóéáò
óõíÜíôçóçò ìå óêýëïõò ç óõìðåñéöïñÜ ôïõ ðñïêáôåéëçììÝíïõ
áôüìïõ åßíáé óõíÞèùò ôÝôïéá þóôå íá ðñïêáëåß ôçí åðéèåôéêÞ óõ-ìðåñéöïñÜ
ôïõ æþïõ.
139
ÊÅÖÁËÁÉÏ 7 ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÊÁÉ ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ

ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÙÓ ÐÑÏÂËÇÌÁ
Ïé Üíèñùðïé æïýìå ìå ðñïêáôáëÞøåéò ÷ùñßò íá ôéò áíôéëáìâáíü-ìáóôå
ùò ðñüâëçìá.
¸ôóé, Ýíáò Üíèñùðïò ðïõ Ý÷åé ðñïêáôÜëçøç ãéá ôïõò óêýëïõò
ìðïñåß íá æÞóåé ÷ùñßò íá áíôéëçöèåß ðïôÝ üôé áõôÞ äåí áíôáðï-êñßíåôáé
óôçí ðñáãìáôéêüôçôá. Ç áñíçôéêÞ óõíÝðåéá ôçò ðñïêá-ôÜëçøçò
ãéá ôïí ßäéï, éäéáßôåñá ãéá Ýíá ðáéäß, åßíáé «áðëþò» ç á-ðþëåéá
ôçò åõ÷áñßóôçóçò ðïõ äßíåé ç óõíáíáóôñïöÞ êáé ôï ÷áÀ-äåìá
åíüò óêýëïõ.
Ôï ßäéï óõìâáßíåé ìå ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ìáò áðÝíáíôé óå áí-èñþðïõò.
Ìðïñåß íá ìáò óôåñÞóïõí ðïëëÝò åõêáéñßåò êáé äõíáôü-ôçôåò
óôç æùÞ ìáò –ãéá ðáñÜäåéãìá, íá óõíáíáóôñáöïýìå êÜðïé-ïõò
áðü ôïõò ïðïßïõò èá åß÷áìå íá êåñäßóïõìå ðïëëÜ. Ìðïñåß
íá ðåñéïñßóïõí ôéò ðåñéï÷Ýò üðïõ óõ÷íÜæïõìå, åðåéäÞ åßíáé ðåñé-ï÷Ýò
üðïõ êáôïéêïýí ðñüóöõãåò ôïõò ïðïßïõò èåùñïýìå åðéêßí-äõíïõò.
Ìðïñåß íá ðáñåìðïäßóïõí ôç óõíåñãáóßá ìáò ìå Ýíáí
åíäéáöÝñïíôá êáé óçìáíôéêü óõíÜäåëöï, ôç äçìéïõñãßá ìéáò ó÷Ý-óçò
ìå Ýíá Üôïìï ìå ôï ïðïßï èá ôáéñéÜæáìå, ôçí áðüëáõóç ìéáò
êáëëéôå÷íéêÞò åêäÞëùóçò, ôç óýíáøç êïéíùíéêþí óõììá÷éþí ìå
áíèñþðïõò êïéíþí áíôéëÞøåùí ê.ëð.
Áò ðñïóÝîïõìå åäþ üôé óå üëåò áõôÝò ôéò ðåñéðôþóåéò ïé ðñï-êáôáëÞøåéò
Ý÷ïõí áñíçôéêÝò óõíÝðåéåò ìüíï Þ êõñßùò óôï öïñÝá
ôïõò –åßíáé ôï ßäéï ôï Üôïìï ðïõ ðëçñþíåé ôï ôßìçìá ôùí ëáíèá-óìÝíùí
ãåíéêåýóåþí ôïõ. ÏõóéáóôéêÜ, ïé ðñïêáôáëÞøåéò åßíáé ðñü-âëçìá
ãéá ôï Üôïìï ðïõ ôéò Ý÷åé, åðåéäÞ åîáéôßáò ôïõò áäõíáôåß íá
÷ñçóéìïðïéÞóåé ðñïò üöåëüò ôïõ ôï óýíïëï ôùí äõíáôïôÞôùí êáé
ôùí åõêáéñéþí ðïõ ôïõ ðáñÝ÷åé ç áíèñþðéíç êïéíùíßá, éäéáßôåñá
óôïí ôïìÝá ôùí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí. Óõíåðþò, ôï ôßìçìá ðïõ ðëç-ñþíåé
Ýíáò Üíèñùðïò ãéá ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ôïõ åßíáé êõñßùò Ýíáò
140

áõôïðåñéïñéóìüò óå ðïëëïýò ôïìåßò ôçò æùÞò. Ìå ôçí ðáñáðÜíù
Ýííïéá ïé ðñïêáôáëÞøåéò áðïôåëïýí ðñïóùðéêü ðñüâëçìá ôïõ
öïñÝá ôïõò.
Áò êñáôÞóïõìå óôï íïõ ìáò:
Ïé ðñïêáôáëÞøåéò áðïôåëïýí êáôçãïñéïðïéÞóåéò ðïõ åðçñåÜ-æïõí
ôç óõìðåñéöïñÜ ìáò êáé ìáò äéåõêïëýíïõí óôçí êáèçìåñé-íÞ
ìáò æùÞ ùò Üìåóá âïçèÞìáôá ðñïóáíáôïëéóìïý.
Ôáõôü÷ñïíá, ãéá ôïõò öïñåßò ôïõò óõ÷íÜ óõíåðÜãïíôáé óçìá-íôéêïýò
áõôïðåñéïñéóìïýò óå ðïëëïýò ôïìåßò, êáé êáô’ áõôü ôïí
ôñüðï ìåôáôñÝðïíôáé óå ðñüâëçìá üôáí ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ùò äå-äïìÝíç
ãíþóç. Ôï ôåëåõôáßï éó÷ýåé éäßùò óôçí ðåñßðôùóç ôùí å-èíéêþí
ðñïêáôáëÞøåùí.
Ïé ðñïêáôáëÞøåéò ãßíïíôáé üìùò êïéíùíéêü ðñüâëçìá üôáí
ïé öïñåßò ôïõò Ý÷ïõí äýíáìç êáé ôç ÷ñçóéìïðïéïýí ãéá íá áóêÞ-óïõí
åîïõóßá åéò âÜñïò áõôþí ðïõ áðïôåëïýí óôü÷ï ôùí ðñï-êáôáëÞøåùí.
¸ôóé:
• Ïé ðñïêáôáëÞøåéò ãéá ôïõò óêýëïõò åßíáé ðñïóùðéêü ðñüâëç-ìá
åíüóù ïé Üíèñùðïé ðïõ ôéò Ý÷ïõí äåí åêöñÜæïõí ôçí åðé-èõìßá
êáé, êõñßùò, äåí Ý÷ïõí ôç äýíáìç íá åðéôý÷ïõí ôïí å-ãêëåéóìü
Þ/êáé ôç èáíÜôùóç ôùí æþùí, «þóôå íá êáôáðïëåìç-èåß
áðïôåëåóìáôéêÜ ï êßíäõíïò ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü áõôÜ».
• Ïé ðñïêáôáëÞøåéò ãéá ôïõò ðñüóöõãåò ðáñáìÝíïõí ðñïóù-ðéêü
ðñüâëçìá åíüóù ïé Üíèñùðïé ðïõ ôéò Ý÷ïõí áðëþò áðï-öåýãïõí
ôéò ðåñéï÷Ýò üðïõ êáôïéêïýí ðñüóöõãåò. Ãßíåôáé ü-ìùò
ðñüâëçìá ôùí ðñïóöýãùí üôáí ïé Üíèñùðïé ìå áõôÝò ôéò
ðñïêáôáëÞøåéò åêöñÜæïõí ôçí åðéèõìßá êáé, êõñßùò, Ý÷ïõí ôç
äýíáìç íá åðéôý÷ïõí ðåñéïñéóôéêÜ ìÝôñá åéò âÜñïò ôùí ðñï-óöýãùí
Þ áêüìç êáé ôçí áðÝëáóÞ ôïõò, «þóôå íá êáôáðïëå-ìçèåß
áðïôåëåóìáôéêÜ ï êßíäõíïò ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü áõôïýò».
141

Ôï ßäéï éó÷ýåé ãéá:
• ôïí åí äõíÜìåé óõíÜäåëöü ôïõò ìå ôïí ïðïßï áðëþò äåí Þèå-ëáí
íá óõíåñãáóôïýí, áëëÜ ôþñá æçôïýí íá ôïõ áöáéñåèåß ôï
äéêáßùìá åñãáóßáò, Þ
• ôïõò åí äõíÜìåé ðïëéôéêïýò êáé êïéíùíéêïýò óõììÜ÷ïõò ìå ôïõò
ïðïßïõò áðëþò äåí Þèåëáí íá óõììá÷Þóïõí, áëëÜ ôþñá æç-ôïýí
íá ôïõò áöáéñåèåß ç äõíáôüôçôá áíÜëïãçò ðïëéôéêÞò äñá-óôçñéüôçôáò.
ÂëÝðïõìå, åðïìÝíùò, üôé ïé ðñïêáôáëÞøåéò áðü ðñïóùðéêÞ õ-ðüèåóç
ôïõ öïñÝá ôïõò ìåôáôñÝðïíôáé óå ðñüâëçìá áõôþí ðïõ
åßíáé óôü÷ïò ôïõò –áðü ôç óôéãìÞ ðïõ ïé öïñåßò ôùí ðñïêáôáëÞ-øåùí
åêöñÜæïõí ôçí åðéèõìßá êáé Ý÷ïõí ôç äõíáôüôçôá íá áóêÞ-óïõí
åîïõóßá åéò âÜñïò áõôþí ðïõ åßíáé óôü÷ïò ôïõò. ¸ôóé, ïé
ðñïêáôáëÞøåéò ìåôáôñÝðïíôáé óå ñáôóéóìü.
Ìåôáîý ôùí ðñïêáôáëÞøåùí êáé ôïõ ñáôóéóìïý ðáñåìâÜëëï-íôáé
äýï óôïé÷åßá ðïõ åßíáé áðáñáßôçôá ãéá íá ãåííçèåß áðü ôéò
ðñïêáôáëÞøåéò ñáôóéóìüò Þ íá ôñïöïäïôçèåß ï ñáôóéóìüò áðü
áõôÝò.
Ôï Ýíá åßíáé, üðùò Þäç áíáöÝñèçêå, ç äýíáìç êáé ç äõíáôü-ôçôá
÷ñÞóçò ôçò åéò âÜñïò ôïõ óôü÷ïõ ôùí ðñïêáôáëÞøåùí.
Ôï äåýôåñï åßíáé ç äéÜèåóç ôùí áôüìùí ðïõ Ý÷ïõí ðñïêáôá-ëÞøåéò
êáé äýíáìç íá öåñèïýí ñáôóéóôéêÜ. Ç äéÜèåóç åßíáé áðïôÝ-ëåóìá
ãåíéêüôåñùí óôÜóåùí ôùí áíèñþðùí áðÝíáíôé óå ðñïâëÞ-ìáôá
ôÝôïéïõ åßäïõò. Ïé óôÜóåéò üìùò ôùí áíèñþðùí åßíáé áðï-ôÝëåóìá
êïéíùíéêïðïßçóçò êáé, éäéáßôåñá, ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò
óå âáóéêÝò áîßåò ðïõ ïñßæïõí ôéò ó÷Ýóåéò ôùí áíèñþðùí ìåôáîý
ôïõò êáé, êõñßùò, áðÝíáíôé óå áäýíáìïõò áíèñþðïõò.
Ãéá íá ðñïëÜâïõìå Þ/êáé íá áðïäïìÞóïõìå ôï ñáôóéóìü, ÷ñåéÜ-æåôáé
ðñïçãïõìÝíùò íá êáôáíïÞóïõìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ïé
Üíèñùðïé:
• óôï ãíùóôéêü åðßðåäï êáôáóêåõÜæïõí ëáíèáóìÝíåò áíôéëÞøåéò
ãéá êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò·
142

• óôï åðßðåäï ôùí óôÜóåùí åíóôåñíßæïíôáé èåôéêÝò Þ áñíçôéêÝò
äéáèÝóåéò áðÝíáíôé óå êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò
• óôï åðßðåäï ôçò óõìðåñéöïñÜò áðïêôïýí äýíáìç êáé ôç äõ-íáôüôçôá
íá êÜíïõí ÷ñÞóç ôçò åéò âÜñïò êïéíùíéêþí êáôç-ãïñéþí.
143

ÊÁÔÇÃÏÑÉÏÐÏÉÇÓÅÉÓ, ÏÌÁÄÏÐÏÉÇÓÅÉÓ,
ÅÈÍÉÊÅÓ ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ
Åäþ êáé ðïëëÜ ÷ñüíéá åðéóôçìïíéêÝò Ýñåõíåò óå üëï ôïí êüóìï
ìÜò Ý÷ïõí äþóåé ðïëëÜ óôïé÷åßá ïýôùò þóôå íá ãíùñßæïõìå ðëÝ-ïí
êáëÜ ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôá ðáéäéÜ êáôçãïñéïðïéïýí ôïõò
áíèñþðïõò, êáôáãñÜöïõí äéáöïñÝò áíÜìåóá óôéò êïéíùíéêÝò êá-ôçãïñßåò
êáé óôç óõíÝ÷åéá ôéò áîéïëïãïýí.
Ôá ðáéäéÜ Ý÷ïõí ôçí ôÜóç íá âëÝðïõí ôïí ðåñéâÜëëïíôá êü-óìï
óáí íá áðïôåëåßôáé ðåñéóóüôåñï áðü áíèñþðïõò ðïõ äéáöÝ-ñïõí
áðü ôá ßäéá êáé ëéãüôåñï áðü áíèñþðïõò ðïõ ìïéÜæïõí ìå
áõôÜ. ÁõôÞ ç ôÜóç åßíáé ó÷åäüí áðüëõôç óôá ðáéäéÜ çëéêßáò Ýùò
6 åôþí (äçëáäÞ êáôÜ ôçí åßóïäü ôïõò óôï ó÷ïëåßï), åíþ åßíáé ëéãü-ôåñï
Üêáìðôç óôá ðáéäéÜ çëéêßáò 10-14 åôþí.
Ôï ãåãïíüò áõôü áðïôåëåß ëïãéêÞ óõíÝðåéá ôçò íïçôéêÞò áíÜ-ðôõîçò
ôùí ðáéäéþí: ôá ðáéäéÜ ðñþôá ìáèáßíïõí íá âëÝðïõí äéá-öïñÝò
êáé áñãüôåñá ìáèáßíïõí íá áíáêáëýðôïõí êáé íá êáôáíïïýí
ïìïéüôçôåò.
Áõôü äåí åßíáé ôõ÷áßï: üëïé ïé Üíèñùðïé êáôáãñÜöïõìå åõêï-ëüôåñá
äéáöïñÝò êáé äõóêïëüôåñá áíáêáëýðôïõìå ïìïéüôçôåò,
åðåéäÞ ïé áéóèÞóåéò ìáò ðñïóëáìâÜíïõí ðéï åýêïëá áíôéèåôéêÜ
ãíùñßóìáôá êáé ðéï äýóêïëá ïìïéüôçôåò. Áõôü óõìâáßíåé åðåéäÞ
ç äéáðßóôùóç ïìïéïôÞôùí ðñïûðïèÝôåé, åêôüò áðü ôçí ðñüóëç-øç
ôùí ó÷åôéêþí ãíùñéóìÜôùí, ôçí åðåîåñãáóßá êáé ôçí ÝíôáîÞ
ôïõò óå ìéá äéáöïñåôéêÞ –óõíÞèùò õøçëüôåñïõ åðéðÝäïõ– êáôç-ãïñßá
êïéíþí ãíùñéóìÜôùí. Óõíåðþò, ãéá íá åíôïðßóïõìå ïìïéü-ôçôåò,
÷ñåéáæüìáóôå ðåñéóóüôåñåò êáé ðéï êáëëéåñãçìÝíåò íïçôé-êÝò
éêáíüôçôåò.
Ãéá ðáñÜäåéãìá, áò õðïèÝóïõìå üôé Ýíá ðáéäß Ý÷åé ìðñïóôÜ
ôïõ äýï æþá, áðü ôá ïðïßá ôï Ýíá åßíáé ìåãáëüóùìï, óêïýñïõ
144

÷ñþìáôïò, ìå ìéêñÜ üñèéá áõôéÜ, êáé ôï Üëëï åßíáé ìéêñüóùìï, ëåõ-êü,
ìå ìåãÜëá êáôåâáóìÝíá áõôéÜ. Ôï ðáéäß ÷ñåéÜæåôáé íá Ý÷åé áíá-ðôýîåé
éäéáßôåñåò íïçôéêÝò éêáíüôçôåò ãéá íá áöáéñÝóåé ôéò ïëïöÜ-íåñåò
äéáöïñÝò êáé íá êáôáëÞîåé óôç âáóéêÞ êáé áíôéêåéìåíéêÜ ðéï
óçìáíôéêÞ ïìïéüôçôá, üôé áíÞêïõí óôï ßäéï åßäïò –ãéá ðáñÜäåéã-ìá,
üôé êáé ôá äýï åßíáé óêõëéÜ.
Ç ðáñáðÜíù ãíþóç ó÷åôéêÜ ìå ôçí éêáíüôçôá ôùí ðáéäéþí íá
áíôéëáìâÜíïíôáé äéáöïñÝò êáé ïìïéüôçôåò ìå äéáöïñåôéêü âáèìü
åõêïëßáò Ý÷åé åðçñåÜóåé ôá åêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá, êáé êõñß-ùò
óå ü,ôé áöïñÜ ôá áíáëõôéêÜ ðñïãñÜììáôá êáé ôéò ìåèüäïõò äé-äáóêáëßáò.
¸ôóé, ç äéäáóêáëßá ôùí ìáèçìáôéêþí óõíüëùí óôï Äçìïôéêü
áðïóêïðåß êõñßùò óôçí êáëëéÝñãåéá ôçò éêáíüôçôáò ôùí ðáéäéþí
íá áíáêáëýðôïõí ïìïéüôçôåò åêåß üðïõ áõôÝò äåí êáôáãñÜöïíôáé
ìå ôçí áðëÞ ÷ñÞóç ôùí áéóèÞóåùí, êáé ëéãüôåñï óôç ìåôÜäïóç
ìáèçìáôéêþí ãíþóåùí. ÄçëáäÞ áðïóêïðåß óôçí êáëëéÝñãåéá ôçò
óêÝøçò ôùí ðáéäéþí óå Ýíá áíþôåñï åðßðåäï êáé, éäéáßôåñá, óôçí
áíÜðôõîç ôçò áöçñçìÝíçò óêÝøçò. Ãéá ôï óêïðü áõôü, áíôéêåßìå-íá
ôá ïðïßá óôï ðáñáäïóéáêü áíáëõôéêü ðñüãñáììá ôïõ ìáèÞ-ìáôïò
ôùí ìáèçìáôéêþí èåùñïýíôáé êáé êáôáãñÜöïíôáé ùò äéá-öïñåôéêÜ
(«ìÞëá» êáé «ðïñôïêÜëéá», ôá ïðïßá, ãéá ðáñÜäåéãìá, äåí
ðñïóôßèåíôáé åîáéôßáò ôçò äéáöïñåôéêüôçôÜò ôïõò), óôï ðëáßóéï
ôçò èåùñßáò ôùí óõíüëùí åîåôÜæïíôáé ìå óôü÷ï ôçí åýñåóç ïìïé-ïôÞôùí
êáé êáôáãñÜöïíôáé ùò «ßäéá óå Ýíá õøçëüôåñï åðßðåäï»
(üëá åßíáé «öñïýôá»).
Ãéá ôï èÝìá ðïõ ìáò áðáó÷ïëåß, äçëáäÞ ãéá ôïí ôñüðï ðïõ ôá
ðáéäéÜ êáôçãïñéïðïéïýí êáé åíôïðßæïõí äéáöïñÝò áëëÜ ü÷é ïìïéü-ôçôåò
õøçëüôåñïõ åðéðÝäïõ, åßíáé óçìáíôéêü íá óõíåéäçôïðïéÞ-óïõìå
üôé ïé åíÞëéêïé ôïíßæïõí ðïëý óõ÷íüôåñá óôá ðáéäéÜ ôéò äéá-öïñÝò
êáé óðáíéüôåñá ôéò ïìïéüôçôåò.
¸ôóé, ãïíåßò êáé åêðáéäåõôéêïß, üôáí ìéëïýí ìå ôá ðáéäéÜ ãéá
Üëëïõò ëáïýò, ôïíßæïõí ôéò äéáöïñÝò êáé óõ÷íÜ ìÜëéóôá ðåñéïñß-
145

æïíôáé óå áõôÝò. Áíôßèåôá, óðÜíéá ôéò ðáñïõóéÜæïõí ùò äéáöïñÝò
óôï ðëáßóéï ìéáò ïìïéüôçôáò õøçëüôåñïõ åðéðÝäïõ.
Ôï ßäéï óõìâáßíåé êáé óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ðáñïõóéÜæïíôáé
Üëëïé ëáïß óôá ôáîéäéùôéêÜ âéâëßá, óôéò ôáéíßåò ôçò ôçëåüñáóçò
ê.ëð. Ðñïöáíþò, ïé Üëëïé ëáïß ðáñïõóéÜæïíôáí ìå ôÝôïéï ôñüðï
åðåéäÞ åìåßò ïé Üíèñùðïé åíäéáöåñüìáóôå íá áêïýóïõìå êáé íá
äïýìå íÝá ðñÜãìáôá êáé ü÷é áõôÜ ðïõ ãíùñßæïõìå áðü ôçí êáèç-ìåñéíÞ
ìáò æùÞ.
Ùóôüóï, üôáí ôï öõóéêü áíèñþðéíï åíäéáöÝñïí ãéá «ôï äéá-öïñåôéêü
» äåí óõíïäåýåôáé áðü ìéá ðáñÜëëçëç äñáóôçñéüôçôá á-íáãùãÞò
ôùí äéáöïñþí óå äéáöïñÝò ðïõ õðÜñ÷ïõí óôï ðëáßóéï ìé-áò
ïìïéüôçôáò õøçëüôåñïõ åðéðÝäïõ, ôüôå ôá ðáéäéÜ ðáñáìÝíïõí
óôï ÷áìçëü åðßðåäï ôùí áðëïúêþí êáôçãïñéïðïéÞóåùí –ìå áíÜ-ëïãåò
öõóéêÜ åðéðôþóåéò óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï êáôáãñÜöïõí
ôïí êüóìï.
146

ÌÇ×ÁÍÉÓÌÏÉ ÄÉÁÌÏÑÖÙÓÇÓ ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÙÍ
Åßíáé äéáäåäïìÝíç ç Üðïøç üôé ïé ðñïêáôáëÞøåéò ïöåßëïíôáé óå
ó÷åôéêÝò åìðåéñßåò ôçò æùÞò ìáò. Áí êáé ç Üðïøç áõôÞ åêöñÜæåôáé
ðïëý óõ÷íÜ, äåí Ý÷åé åðéâåâáéùèåß áðü ôéò åðéóôçìïíéêÝò Ýñåõíåò.
Áíôßèåôá, ôïõëÜ÷éóôïí ãéá ôïõò åíçëßêïõò, åßíáé ðåñéóóüôåñï âÝ-âáéï
üôé ïé áñíçôéêÝò åìðåéñßåò åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò ýðáñîçò
ðñïêáôáëÞøåùí, åßôå ìå ôçí Ýííïéá ôçò «áõôïåêðëçñïýìåíçò ðñï-öçôåßáò
» åßôå åðåéäÞ áêüìç êáé ìåìïíùìÝíåò áñíçôéêÝò åìðåéñßåò
êáôáãñÜöïíôáé óôï íïõ ìáò ìå ãåíéêåõìÝíç ìïñöÞ, åöüóïí õðÜñ-÷åé
êáé åßíáé äéáäåäïìÝíç ìéá áíôßóôïé÷ç ðñïêáôÜëçøç. Ãéá ðáñÜ-äåéãìá,
åÜí ôõ÷áßá óõíáíáóôñáöïýìå ãéá ìéá þñá Ýíáí ÓêïôóÝ-æï
êáé áõôüò ìáò äþóåé äåßãìáôá ôóéãêïõíéÜò, áõôÞ ç óõíÜíôçóç
èá êáôáãñáöåß óôï íïõ ìáò ùò ìéá åìðåéñßá ç ïðïßá èåìåëéþíåé
ôçí ðñïêáôÜëçøç üôé «ïé ÓêïôóÝæïé åßíáé ôóéãêïýíçäåò».
Ãéá ôï Ýñãï ìáò ùò åêðáéäåõôéêþí åßíáé óçìáíôéêü íá ãíùñß-æïõìå
üôé ïé åðéóôçìïíéêÝò Ýñåõíåò ìáò ðáñÝ÷ïõí ðïëëÜ óôïé÷åß-á
ãéá ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôá ðáéäéÜ äéáìïñöþíïõí ôéò ðñïêá-ôáëÞøåéò
ôïõò. ÁõôÜ ôá óôïé÷åßá ìÜò äåß÷íïõí ôï äñüìï ðïõ ìðï-ñïýìå
íá áêïëïõèÞóïõìå ãéá íá ðñïëÜâïõìå ôéò áñíçôéêÝò êïé-íùíéêÝò
êáé åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò Þ íá ôéò ôñïðïðïéÞóïõìå, å-öüóïí
Þäç õðÜñ÷ïõí.
Ôï óçìáíôéêüôåñï óôïé÷åßï åßíáé åêåßíï ðïõ äåß÷íåé üôé ïé êïéíù-íéêÝò
êáôçãïñéïðïéÞóåéò êáé ç áîéïëüãçóç ôùí êïéíùíéêþí êáôç-ãïñéþí
åê ìÝñïõò ôùí ðáéäéþí ãßíïíôáé ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï áðü
ü,ôé ôùí åíçëßêùí êáé åí ìÝñåé óçìáßíïõí äéáöïñåôéêÜ ðñÜãìáôá
ãé’ áõôÜ.
¹äç áðü ôç äåêáåôßá ôïõ 1940 ãíùñßæïõìå üôé ôá ìéêñÜ ðáé-äéÜ
äåí Ý÷ïõí áíôßëçøç ôçò óôáèåñüôçôáò êÜðïéùí ãíùñéóìÜôùí,
êáé áõôü áöïñÜ áêüìç êáé óå öõóéêÜ ãíùñßóìáôá, ãéá ôá ïðïßá
147

äåí Ý÷ïõí ôçí áíôßëçøç üôé ðáñáìÝíïõí áíáëëïßùôá. Ç ãíþóç áõ-ôïý
ôïõ ãåãïíüôïò Ý÷åé óçìáóßá ãéá ôçí êáôáíüçóç ôïõ ôñüðïõ
ìå ôïí ïðïßï ôá ðáéäéÜ áíôéëáìâÜíïíôáé ôéò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò
êáé ôçí Ýíôáîç ôùí áíèñþðùí óå áõôÝò: ôéò áíôéëáìâÜíïíôáé ùò
êÜôé ðïõ äåí åßíáé óôáèåñü, áëëÜ áðïôÝëåóìá êõñßùò ôçò äñáóôç-ñéüôçôáò
ôùí áíèñþðùí.
Ãé’ áõôü ôï ëüãï ç êáôçãïñéïðïßçóç åíüò áíèñþðïõ åê ìÝ-ñïõò
ôùí ðáéäéþí äåí åßíáé óôáèåñÞ. ÅðéðëÝïí, ïé óôÜóåéò áðÝ-íáíôé
óå êÜðïéåò êáôçãïñßåò áíèñþðùí äåí óôáèåñïðïéïýíôáé
ðñéí óôáèåñïðïéçèåß ç áíôßëçøç ãéá ôç óõãêåêñéìÝíç êáôçãïñßá.
Áõôü éó÷ýåé éäéáßôåñá áðÝíáíôé óå åèíéêÝò, èñçóêåõôéêÝò, «öõëå-ôéêÝò
» ê.ëð. ïìÜäåò. Ôá ðáéäéÜ äåí Ý÷ïõí óôáèåñÝò óôÜóåéò, èå-ôéêÝò
Þ áñíçôéêÝò, ðñéí áíáðôýîïõí ôçí ðåðïßèçóç üôé ç åèíéêÞ,
èñçóêåõôéêÞ, «öõëåôéêÞ» ê.Ü. ôáõôüôçôá áðïôåëåß óôáèåñü ãíþñé-óìá
ôùí áíèñþðùí.
Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé ôá ðáéäéÜ, åíþ ìðïñïýí Þäç óå çëé-êßá
3 åôþí íá ðñïóäéïñßóïõí ôï öýëï –áãüñé, êïñßôóé– äåí áðï-êôïýí
ôçí ðåðïßèçóç ôçò óôáèåñüôçôáò ôïõ ãíùñßóìáôïò ðñéí á-ðü
ôï ðÝìðôï Þ ôï Ýêôï Ýôïò ôçò çëéêßáò ôïõò.
¸ôóé, ôá ðåñéóóüôåñá ðáéäéÜ çëéêßáò 4 åôþí, ôá ïðïßá ñùôÞ-èçêáí
åÜí ôï êïñéôóÜêé ðïõ åéêïíéæüôáí óå ìéá öùôïãñáößá èá
ìðïñïýóå íá ãßíåé áãïñÜêé óå ðåñßðôùóç ðïõ ôï Þèåëå êáé Üëëá-æå
ôçí åìöÜíéóÞ ôïõ Þ Ýðáéæå áãïñßóôéêá ðáé÷íßäéá ê.ëð., áðÜíôç-óáí
èåôéêÜ. Ùò åê ôïýôïõ, äåí áíáðôýóóïõí áðü ìüíá ôïõò Ýùò
åêåßíç ôçí çëéêßá óôáèåñÝò óôÜóåéò áðÝíáíôé óôçí êáôçãïñßá «áãü-ñé-
êïñßôóé».
Áíôßèåôá, óôç óõíôñéðôéêÞ ôïõò ðëåéïíüôçôá ôá ðáéäéÜ çëéêßáò
6 êáé 7 åôþí Þôáí âÝâáéá üôé ôï öýëï äåí åßíáé äõíáôüí íá áëëÜîåé
êáé åß÷áí áñ÷ßóåé Þäç íá áíáðôýóóïõí óõãêåêñéìÝíåò óôÜóåéò á-ðÝíáíôé
óôçí êáôçãïñßá ôïõ öýëïõ.
Ðáñüìïéá åßíáé ç áíÜðôõîç ôùí áíôéëÞøåùí êáé ôùí óôÜóåùí
ôùí ðáéäéþí óå ó÷Ýóç ìå «öõëåôéêÜ» ãíùñßóìáôá. ‘¸ôóé, ôá ðïëý
148

ìéêñÜ ðáéäéÜ èåùñïýí üôé ôï äéáöïñåôéêü ÷ñþìá äÝñìáôïò ôùí
ðáéäéþí åßíáé áðïôÝëåóìá êÜðïéáò äñáóôçñéüôçôáò êáé, óõíåðþò,
ìå ìéá Üëëç äñáóôçñéüôçôá ìðïñåß íá áëëÜîåé.
Ôï ßäéï éó÷ýåé ãéá ôçí áíôßëçøç êïéíùíéêþí êáé ðïëéôéóìéêþí
÷áñáêôçñéóôéêþí ôá ïðïßá óõíäÝïíôáé Üìåóá ìå êÜðïéá äñáóôç-ñéüôçôá.
¸ôóé, ôá ðáéäéÜ óôéò ÇÐÁ, üôáí êáëïýíôáé íá áðáíôÞóïõí óôï
åñþôçìá «ôé óçìáßíåé Åâñáßïò Þ êáèïëéêüò» êáé «ðþò ãßíåôáé êÜ-ðïéïò
Åâñáßïò Þ êáèïëéêüò» áðáíôïýí ðÜíôïôå óõíäÝïíôáò ôïí
Åâñáßï êáé ôïí êáèïëéêü ìå êÜðïéá äñáóôçñéüôçôá: «Åâñáßïò» ãéá
ôá ðáéäéÜ 4 åôþí óçìáßíåé üôé «ìéëÜåé êÜðùò äéáöïñåôéêÜ», åíþ ãéá
ôá ðáéäéÜ 9 åôþí üôé «ðçãáßíåé óå åâñáúêü ó÷ïëåßï êáé äéáâÜæåé å-âñáúêÜ
âéâëßá»· ï äå «êáèïëéêüò» ÷áñáêôçñßæåôáé ìå ìéá áðü ôéò
åêöñÜóåéò ôïõ ôýðïõ «ìéëÜåé êáèïëéêÜ», «ðçãáßíåé óôçí åêêëçóßá»
Þ «ðçãáßíåé óå êáèïëéêü ó÷ïëåßï».
Åßíáé áîéïóçìåßùôï ôï ãåãïíüò üôé ôá ðáéäéÜ áíáðôýóóïõí ôçí
áíôßëçøç ãéá ôçí ýðáñîç äéáöïñåôéêþí åèíïôÞôùí ðñéí áêüìç á-íáðôýîïõí
ôçí éêáíüôçôá íá îå÷ùñßæïõí ôïõò áíèñþðïõò ðïõ óõí-äÝïíôáé
ìå ôç óõãêåêñéìÝíç åèíüôçôá. Áõôü óçìáßíåé üôé ôá ðáé-äéÜ
êáôçãïñéïðïéïýí, ïìáäïðïéïýí êáé ìåñéêÝò öïñÝò áîéïëïãïýí
áíèñþðïõò ðñéí áêüìç áðïêôÞóïõí ôçí éêáíüôçôá íá áíáãíùñßæïõí
ôá Üôïìá ðïõ áíÞêïõí óôçí êÜèå êáôçãïñßá êáé íá ôá äéáöïñï-ðïéïýí
áðü ôá Üôïìá ðïõ áíÞêïõí óå Üëëåò.
Áðü ôçí ðáñáðÜíù ðáñáôÞñçóç óõíÜãåôáé üôé ïé áíôéëÞøåéò
ôùí ðáéäéþí ãéá åèíüôçôåò, èñçóêåßåò, «öõëÝò» ê.ëð. äåí åßíáé áðï-ôÝëåóìá
ðñïóùðéêþí ôïõò åìðåéñéþí, áëëÜ ìéá «Ýôïéìç» êáôçãï-ñéïðïßçóç
ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü ôï ðåñéâÜëëïí ôïõò. ÏõóéáóôéêÜ,
ìïéÜæåé ìå «åãêõêëïðáéäéêÞ ãíþóç» ÷ùñßò áíôßêñéóìá óôï äéêü
ôïõò ðåñéâÜëëïí.
Ãé’ áõôü ç áíôßëçøç ðåñß öõëþí, åèíïôÞôùí ê.ëð. êáé, ùò åðá-êüëïõèï,
ïé åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò åìöáíßæïíôáé íùñßò óå ðåñé-âÜëëïíôá
üðïõ ç êáôçãïñéïðïßçóç ôùí áôüìùí âÜóåé ôçò öõëÞò
149

Þ ôçò åèíüôçôáò ðáßæåé óçìáíôéêü ñüëï. Áíôßèåôá, åìöáíßæïíôáé
áñãüôåñá óå ðåñéâÜëëïíôá üðïõ äåí éó÷ýåé êÜôé ôÝôïéï.
¸ôóé, åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé óôç Íüôéá ÁöñéêÞ êáôÜ ôçí ðå-ñßïäï
ôïõ Áðáñô÷Üéíô ç áíôßëçøç ðåñß öõëÞò äéáìïñöùíüôáí íù-ñßôåñá
óôá ðáéäéÜ 6 åôþí áðü ü,ôé óå ðáéäéÜ áíôßóôïé÷çò çëéêßáò
áðü Üëëåò ÷þñåò, êáé åðßóçò íùñßôåñá áðü ôéò áíôéëÞøåéò ðïõ äé-áìïñöþíïíôáí
ãéá Üëëåò êáôçãïñßåò.
Áðü ôá ðáñáðÜíù êáôáíïïýìå üôé ôá ðáéäéÜ áíáðôýóóïíôáé
óôïí ôïìÝá ôçò êáôçãïñéïðïßçóçò êáé áîéïëüãçóçò ôùí áíèñþ-ðùí:
• Ðñþôïí, ìáèáßíïíôáò ôéò êïéíùíéêÝò êáôçãïñéïðïéÞóåéò ðïõ
åßíáé óçìáíôéêÝò óôï Üìåóï ðåñéâÜëëïí ôïõò êáé óôçí åõñýôå-ñç
êïéíùíßá.
• Äåýôåñïí, ìáèáßíïíôáò ôá ãíùñßóìáôá-êñéôÞñéá ìå âÜóç ôá ï-ðïßá
ôï ðåñéâÜëëïí ôïõò êáôáôÜóóåé ôïõò áíèñþðïõò óå äé-áöïñåôéêÝò
êáôçãïñßåò êáé ïìÜäåò.
• Ôñßôïí, ìáèáßíïíôáò ðïéåò èåùñïýíôáé óôï ðåñéâÜëëïí ôïõò
êáé óôçí åõñýôåñç êïéíùíßá åíäåäåéãìÝíåò óôÜóåéò êáé óõìðå-ñéöïñÝò
áðÝíáíôé óå äéÜöïñåò êáôçãïñßåò áíèñþðùí.
150

ÅÈÍÉÊÅÓ ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÊÁÉ ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ
Áíáëïãéæüìåíïé ôá ðáñáðÜíù, áíôéëáìâáíüìáóôå üôé ç åêìÜèçóç
ôùí «åíäåäåéãìÝíùí óôÜóåùí êáé óõìðåñéöïñþí» äåí åßíáé áðï-ôÝëåóìá
ó÷åôéêþí âéùìÜôùí, áëëÜ óõíïäåýåé ôçí åêìÜèçóç ôùí
óçìáíôéêþí êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí, ïé ïðïßåò, üðùò åßäáìå, óõ-÷íÜ
ðñïçãïýíôáé ôçò éêáíüôçôáò ôùí ðáéäéþí íá ðñïâáßíïõí ìå
áóöÜëåéá óôéò áíôßóôïé÷åò êáôçãïñéïðïéÞóåéò. Óõíåðþò, ç åêìÜèç-óç
«åíäåäåéãìÝíùí óôÜóåùí êáé óõìðåñéöïñþí» áðÝíáíôé óå ïñé-óìÝíåò
êáôçãïñßåò áíèñþðùí ðñïçãåßôáé ü÷é ìüíï ôçò óõíÜíôçóçò
ìå Üôïìá áõôþí ôùí êáôçãïñéþí, áëëÜ áêüìç êáé ôçò éêáíüôçôáò
áíáãíþñéóçò áôüìùí áðü áõôÝò ôéò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò.
Ãé’ áõôü ôï ëüãï ïé åðéóôÞìïíåò ðïõ áó÷ïëïýíôáé ìå èÝìáôá
ðñïêáôáëÞøåùí êáé ñáôóéóôéêþí óõìðåñéöïñþí èåùñïýí ëáíèá-óìÝíç
ôçí Üðïøç üôé ïé ðñïêáôáëÞøåéò èåìåëéþíïíôáé ðÜíù óå
ðñáãìáôéêÝò åìðåéñßåò. Ôüóï óôï åñþôçìá «ðïéåò åßíáé ïé óçìá-íôéêÝò
êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò óôç óõãêåêñéìÝíç êïéíùíßá» üóï êáé
óôï åñþôçìá «ðïéåò åßíáé ïé åíäåäåéãìÝíåò óôÜóåéò êáé óõìðåñé-öïñÝò
», ôá ðáéäéÜ êáé ïé íÝïé ðáßñíïõí ôçí áðÜíôçóç áðü ôïõò å-íçëßêïõò
–êõñßùò ãïíåßò, åêðáéäåõôéêïýò–, áðü ôïõò èåóìïýò é-äåïëïãéêïý
÷áñáêôÞñá êáé áðü ôá ìÝóá ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò.
Áíôßèåôá, åîáéôßáò ôùí ðåñéïñéóìþí ðïõ èÝôåé ç ãíùóôéêÞ áíÜ-ðôõîç,
ôá ðáéäéÜ ðñïóäßäïõí äéáöïñåôéêÞ óçìáóßá óå äéÜöïñá
ãíùñßóìáôá áíÜëïãá ìå ôçí çëéêßá ôïõò.
¸ôóé, ôá ðáéäéÜ ôùí ðñþôùí ôÜîåùí ôïõ ó÷ïëåßïõ, ôá ïðïßá Ý-÷ïõí
äéáìïñöùìÝíåò åèíéêÝò áíôéëÞøåéò êáé ðñïêáôáëÞøåéò, åðé-êåíôñþíïõí
ôçí ðñïóï÷Þ ôïõò óå öõóéêÝò éäéüôçôåò, óôçí åíäõ-ìáóßá,
óôç ãëþóóá, óå Ýèéìá êáé óå ÷áñáêôçñéóôéêÝò êïéíùíéêÝò
óõíÞèåéåò. Áðü ôï äÝêáôï ðåñßðïõ Ýôïò ôçò çëéêßáò ðáñïõóéÜæïõí
ìéá óçìáíôéêÞ ìåôáôüðéóç ðñïò êñéôÞñéá ðïõ äåí åßíáé åýêïëá ï-
151

ñáôÜ, üðùò óå ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò ðñïóùðéêüôçôáò (Ýîõðíïò,
êïõôüò, ýðïõëïò, ìï÷èçñüò, ôåìðÝëçò, áãíþìùí ê.ëð.) êáé óå äé-áöïñÝò
éäåïëïãéêïý/áîéáêïý ÷áñáêôÞñá (èñçóêåßá, êïéíùíéêÞ èÝ-óç,
óõìâïëÞ óôçí áíÜðôõîç ôçò ïéêïíïìßáò Þ ôùí åðéóôçìþí êáé
ôùí ôå÷íþí, óõììåôï÷Þ óôç äçìéïõñãßá Þ óôçí åðßëõóç êïéíþí
ðñïâëçìÜôùí ê.ëð.). Ôá ôåëåõôáßá êñéôÞñéá éó÷ýïõí êõñßùò ãéá
ðáéäéÜ êáé íÝïõò çëéêßáò Ãõìíáóßïõ êáé Ëõêåßïõ.
Ïé ðáñáðÜíù äéáöïñïðïéÞóåéò äåí åßíáé ôõ÷áßåò áëëÜ, áíôß-èåôá,
åðçñåÜæïíôáé áðü ôï ðåñéâÜëëïí óôï ïðïßï ôá ðáéäéÜ ìå-ãáëþíïõí.
¸ôóé:
• Óå ãåéôïíéÝò üðïõ êáôïéêïýí ðïëëÝò äéáöïñåôéêÝò ïìÜäåò ôá
ðáéäéÜ Ý÷ïõí éäéáßôåñá áíáðôõãìÝíç ôçí éêáíüôçôá íá êáôá-ãñÜöïõí
êáé íá êáôçãïñéïðïéïýí ôïõò áíèñþðïõò ìå âÜóç å-èíéêÜ
êáé öõëåôéêÜ ãíùñßóìáôá (ïé óôÜóåéò ôïõò áðÝíáíôé óå
áõôÜ åßíáé óõíÜñôçóç Üëëùí ðáñáãüíôùí).
• Ïé áñíçôéêÝò óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò ðáéäéþí áðü ìåóïá-óôéêÜ
êáé áíþôåñá áóôéêÜ óôñþìáôá åßíáé ëéãüôåñåò êáé ëéãüôå-ñï
Ýíôïíåò áðÝíáíôé óå Üôïìá áðü êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò ìå
«öõëåôéêÜ» ãíùñßóìáôá, åíþ åßíáé ðåñéóóüôåñåò êáé ðåñéóóü-ôåñï
Ýíôïíåò áðÝíáíôé óå Üôïìá áðü êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò
ìå ôáîéêÜ ãíùñßóìáôá (åñãáôéêÞ ôÜîç, öôù÷ïß ê.ëð.).
Ôá ðáñáðÜíù óôïé÷åßá Ý÷ïõí ðñïöáíÞ óçìáóßá, üôáí ðñïóðá-èïýìå
íá êáôáíïÞóïõìå ôéò äéáöïñÝò ðïõ äéáðéóôþíïíôáé óôéò á-íôéëÞøåéò
êáé ðñïêáôáëÞøåéò, óôéò óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò ðáé-äéþí
áðü ó÷ïëåßá äéáöïñåôéêþí ãåùãñáöéêþí ðåñéï÷þí êáé ðáé-äéþí
áðü äéáöïñåôéêÜ êïéíùíéêÜ óôñþìáôá áðÝíáíôé óå ðáéäéÜ äé-áöïñåôéêþí
êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí. Ç ó÷Ýóç äåí åßíáé áðëÞ, á-öïý
õðÜñ÷ïõí ðïëëïß äéáöïñåôéêïß óõíäõáóìïß, êáé ïé ó÷Ýóåéò äé-áìïñöþíïíôáé
äéáöïñåôéêÜ áðü ôç ìßá ðåñßðôùóç óôçí Üëëç.
Ãéá ðáñÜäåéãìá, áðü ôï äåäïìÝíï üôé óå Ýíá ó÷ïëåßï ìå ðáé-äéÜ
ðñïåñ÷üìåíá áðü ïéêïãÝíåéåò õøçëïý åéóïäÞìáôïò äåí õðÞñ-ÃÉÙÑÃÏÓ
152

÷å êáíÝíá ðñüâëçìá óôç óõíýðáñîç ôïõò ìå ðáéäéÜ «Üëëïõ ÷ñþ-ìáôïò
» äåí ìðïñïýìå íá óõìðåñÜíïõìå üôé ç ßäéá óõìðåñéöïñÜ
èá åêäçëùèåß êáé óôçí ðåñßðôùóç ðïõ ïé óõììáèçôÝò èá åßíáé ðáé-äéÜ
ïéêïãåíåéþí ÷áìçëïý åéóïäÞìáôïò, üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ðáé-äéÜ
Ðïíôßùí áðü ôçí ðñþçí ÓïâéåôéêÞ ¸íùóç.
ÊÜôé áíÜëïãï éó÷ýåé êáé óôçí ðåñßðôùóç ðïõ ìáèçôÝò êáé ìá-èÞôñéåò
óå ìéá Üëëç ðåñéï÷Þ áðïäÝ÷ïíôáé ÷ùñßò ðñïâëÞìáôá
ðáéäéÜ ÑïìÜ (ÔóéããÜíùí) –ãåãïíüò ôï ïðïßï äåí áðïôåëåß ðñü-êñéìá
ãéá ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõò áðÝíáíôé óå ðáéäéÜ ìåôáíáóôþí
Ç áíôßäñáóç áðÝíáíôé óå Üôïìá äéáöïñåôéêþí êïéíùíéêþí êá-ôçãïñéþí
åßíáé êÜèå öïñÜ óõíÜñôçóç ðïëëþí ðáñáãüíôùí.
Ãéá íá êáôáíïÞóïõìå êáëýôåñá ðþò äéáìïñöþíïíôáé ïé ðñï-êáôáëÞøåéò
óôï íïõ ôùí ðáéäéþí ìå ôçí êáôáãñáöÞ êáé åðåîåñãá-óßá
ìéêñþí ãåãïíüôùí ôçò êáèçìåñéíÞò æùÞò –ü÷é áðáñáßôçôá áñ-íçôéêþí–
áò äïýìå ìéá ó÷åôéêÞ ðåñéãñáöÞ ôçò Ìáôïýëáò ÊëéÜöá:
Åßíáé áëÞèåéá ðùò ïé ôóéããÜíïé äå ìå åß÷áí áðáó÷ïëÞóåé ðï-ôÝ
ßóáìå ôþñá êé áò ôïõò Ýâëåðá ÷ñüíéá ïëÜêåñá íá äéáó÷ß-æïõí
êÜèå Üíïéîç êáé öèéíüðùñï ôï èåóóáëéêü êÜìðï.
Ôá ÷ñüíéá åêåßíá ìåôáêéíïýíôáí ìå êÜñá ðïõ ôá Ýóåñíáí êÜ-ôé
óêåëåôùìÝíá Üëïãá. ¾óôåñá, äåí îÝñù ðüôå áêñéâþò, ïé ðå-ñéóóüôåñïé
ôóéããÜíïé áíôéêáôÝóôçóáí ôá êÜñá ì’ áõôïêßíçôá.
ÈõìÜìáé, ãýñù óôá 1950 èá Þôáíå, ôüôå ãéïñôÜæáìå áêüìá ôï
ÐÜó÷á êáôÜ ôïí ðáôñïðáñÜäïôï ôñüðï, øÞíïíôáò áñíéÜ óôéò
áõëÝò, èõìÜìáé ëïéðüí ðùò ôüôå, áíÞìåñá ôç ËáìðñÞ, Ýñ÷ï-íôáí
ïé ãõöôïðïýëåò êáé ÷üñåõáí. Åß÷å ãßíåé ó÷åäüí Ýèéìï êé
áõôü, ôéò ðåñéìÝíáìå, êé ç ìÜíá ìïõ åôïßìáæå áðü ôçí ðáñá-ìïíÞ
ôóïõñÝêéá êáé ðáó÷áëéÜôéêá áõãÜ êáé ôá ’âáæå ðáñÜìå-ñá.
«ÁõôÜ ãéá ôéò ôóéããÜíåò», Ýëåãå.
Êé åêåß, êáôÜ ôï ìåóçìåñÜêé, ôçí þñá ðïõ åôïéìáæüìáóôáí íá
ãåõôïýìå ôïí ïâåëßá, íá ’ôåò êáé êáôÝöèáíáí ïé ôóéããÜíåò.
153

Ç ìéá, ç ìåãáëýôåñç, ÷ôõðïýóå Ýíáí ôåíåêÝ êñáôþíôáò ôï
ñõèìü êé Üëëåò ÷üñåõáí êáé ôñáãïõäïýóáí.
¼óá öýëëá óôçí åëéÜ
ôüóç õãåßá óôá ðáéäéÜ
êáé ôïõ ÷ñüíïõ êáëýôåñá
ðÜñôå ðñïóêõíÞìáôá.
Åìåßò, ôá ðáéäéÜ, ôéò êñõöïêïéôÜæáìå ìå äÝïò êáé èáõìáóìü,
ìá ç ìÜíá ìïõ âéáæüôáí íá ôéò îáðïóôåßëåé. «ÅëÜôå, ðÜñôå ôá
êáëïýäéá êáé ðçãáßíåôå. ¢íôå, óôï êáëü, êáëÞ ÷ñïíéÜ óáò».
Êé áìðÜñùíå ðßóù ôïõò ôçí ðüñôá. ¸öåõãáí êáé ôéò îå÷íïý-óáìå.
Ìáò ôéò èýìéæáí ìüíï, óáí êÜíáìå êÜðïéá óêáíôáëéÜ,
ïé áðåéëÝò ôùí ãåñïíôüôåñùí: «Áí äåí êáèßóåéò öñüíéìá, èá
óå äþóù óôç ãýöôéóóá».
ÈåÝ ìïõ, ôé öüâïò Þôáí åêåßíïò!
ÊÜðïéá öïñÜ, Þìïõíá êïðÝëá ðéá, Üñðáîå ô’ áõôß ìïõ êÜôé
êïõâÝíôåò ðïõ ïé ìåãÜëïé êïõâÝíôéáæáí ðÜíôá ÷áìçëüöùíá.
«¸íáò äéêüò ìáò, Ýëåãáí, áðÞãáãå ìéá ãõöôïðïýëá, ìá ï ðá-ôÝñáò
êáé ô’ áäÝëöéá ôçò êïðÝëáò ðïõ äåí åíÝêñéíáí ôï ãá-ìðñü
ðÞñáí ôá ôïõöÝêéá êáé ôïõò ãêñÜäåò êáé âãÞêáí óôá
âïõíÜ íá êõíçãÞóïõí ôïõò åñùôåõìÝíïõò».
ÊÜôé ôÝôïéåò éóôïñßåò åîÜðôáíå ôç öáíôáóßá ìïõ êé åíßó÷õáí
ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ìïõ. ÊáôÜ âÜèïò, üìùò, äåí Þîåñá ôßðïôá
ãéá ôïõò ôóéããÜíïõò. Ôï êáôÜëáâá áõôü áðü ôç óôéãìÞ ðïõ å-ðéóêÝöôçêá
ôïí êáôáõëéóìü ôïõò.
Ìáôïýëá ÊëéÜöá: «Áí äåí êáèßóåéò öñüíéìá,
èá óå äþóù óôç ãýöôéóóá».
Áðü ôï âéâëßï ôçò
«Ï êüóìïò âáñéÝôáé íá äéáâÜæåé èëéâåñÝò éóôïñßåò»
(ÊÝäñïò, 1986)
154

ÁÍÅÊÔÉÊÇ ÓÕÌÐÅÑÉÖÏÑÁ ÊÁÉ ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ
Óôç óõìðåñéöïñÜ ôùí åíçëßêùí ïöåßëåôáé ç ðñþôç áñíçôéêÞ êá-ôáãñáöÞ
ôùí äéáöïñþí óôï íïõ ôùí ðáéäéþí. Ôéò ðåñéóóüôåñåò
öïñÝò áõôü äåí óõìâáßíåé áðü ðñüèåóç ôùí åíçëßêùí –áëëÜ ïý-ôå
êáé ôõ÷áßá.
ÕðÜñ÷ïõí, ðñïöáíþò, åíÞëéêïé ðïõ ìåôáöÝñïõí çèåëçìÝíá
óôá ðáéäéÜ ôïõò ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ôïõò, åðåéäÞ èåùñïýí üôé áõ-ôÝò
áðïôåëïýí áíôéêåéìåíéêÞ ãíþóç êáé ìÜëéóôá ÷ñÞóéìç. Óçìáíôé-êü
üìùò åßíáé ôï ãåãïíüò üôé êáé ïé õðüëïéðïé åíÞëéêïé óõìâÜë-ëïõí,
áêïýóéá, ìå ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõò óôç äçìéïõñãßá ðñïêá-ôáëÞøåùí.
Áõôü ïöåßëåôáé óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áíôéìåôùðß-æïõí
ôéò äéáöïñÝò Üëëùí áíèñþðùí üôáí ôá ðáéäéÜ åßíáé ðáñüíôá.
¸ôóé, üôáí ôá ðáéäéÜ äéáðéóôþíïõí äéáöïñÝò êáé ôéò åðéóçìáßíïõí
óôïõò åíçëßêïõò, ïé ôåëåõôáßïé áíôéäñïýí ìå Ýíáí áðü ôïõò ðáñá-êÜôù
äýï ôñüðïõò:
• åßôå ðñïóðïéïýíôáé üôé äåí ðñïóÝ÷ïõí Þ üôé äåí äßíïõí óçìá-óßá
óôéò äéáöïñÝò êáé åëðßæïõí üôé ôï ßäéï èá êÜíïõí êáé ôá ðáé-äéÜ
·
• åßôå óõíäÝïõí ôçí åðéóÞìáíóç ôùí äéáöïñþí ìå ôçí ðáñáôÞ-ñçóç
üôé ïé äéáöïñÝò áõôÝò äåí åðéôñÝðåôáé íá áîéïëïãçèïýí
êáé, êõñßùò, óå êáìéÜ ðåñßðôùóç äåí åðéôñÝðåôáé íá ÷ñçóéìï-ðïéçèïýí
ãéá íá èåìåëéþóïõí äéáêñßóåéò.
Êáé óôéò äýï ðåñéðôþóåéò üìùò ôá ðáéäéÜ ðñï÷ùñïýí, óõíÞ-èùò
áóõíåßäçôá, óå áîéïëüãçóç ôùí äéáöïñþí. Áõôü ôï êÜíïõí
ìå ôï ìïíáäéêü ôñüðï ðïõ Ý÷ïõí óôç äéÜèåóÞ ôïõò: ôç ìåôáöïñÜ
åìðåéñéþí áðü Üëëåò áíÜëïãåò ðåñéðôþóåéò.
Óôçí ðñþôç ðåñßðôùóç åñìçíåýïõí ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí åíç-ëßêùí
âÜóåé ôçò åìðåéñßáò üôé ìüíï éäéáéôåñüôçôåò ðïõ áîéïëïãïý-íôáé
áñíçôéêÜ äåí åðéôñÝðåôáé íá áíáöÝñïíôáé êáé íá óõæçôéïýíôáé
155

äçìïóßùò. ÊÜôé ôï ïðïßï ìáèáßíïõí åðéôáêôéêÜ óôï ðëáßóéï ôçò á-ãùãÞò
ôïõò ãéá áðüêôçóç åõãåíéêÞò êáé äéáêñéôéêÞò óõìðåñéöï-ñÜò
áðÝíáíôé óôïõò óõíáíèñþðïõò.
Óõíåðþò, üôáí ïé åíÞëéêïé ðñïóðïéïýíôáé üôé äåí âëÝðïõí ìéá
«÷ôõðçôÞ» äéáöïñÜ, äåí ôçí åñìçíåýïõí êáé äåí ôçí áîéïëïãïýí,
ôüôå ôá ðáéäéÜ óõìðåñáßíïõí üôé ôï óõãêåêñéìÝíï äéáöïñåôéêü
ãíþñéóìá åìðßðôåé óôçí êáôçãïñßá ôùí áñíçôéêþí éäéáéôåñïôÞôùí.
Ðáñåìðéðôüíôùò, ðñÝðåé íá õðïãñáììéóôåß üôé ç áîéïëüãçóç ãíù-ñéóìÜôùí
áðïôåëåß áõôïíüçôï ìÝñïò ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò ôùí
ðáéäéþí, êáèþò ôá ðÜíôá óôçí áãùãÞ åíüò ðáéäéïý áíáäåéêíýï-íôáé
ìÝóá áðü ôç ëåéôïõñãéêüôçôá ðïõ, ðñÜãìáôé Þ äÞèåí, Ý÷ïõí.
Ùò åê ôïýôïõ, ç äéáöïñÜ ðïõ áíôéìåôùðßæåôáé ìå áõôü ôïí ôñü-ðï
áðü ôïõò åíçëßêïõò êáôáãñÜöåôáé êáé áðïèçêåýåôáé óôï íïõ
ôïõ ðáéäéïý ùò êÜôé áñíçôéêü Þ õðïäåÝóôåñï.
Ç áëÞèåéá åßíáé üôé ïé ðåñéóóüôåñïé Åõñùðáßïé äåí äéáèÝôïõìå
óôï ñåðåñôüñéï ôùí óõìðåñéöïñþí ìáò ôç äõíáôüôçôá íá áíôáðï-êñéíüìáóôå
êáôÜëëçëá óå ôÝôïéåò ðåñéðôþóåéò. ÄçëáäÞ äåí ìðï-ñïýìå
íá áíôáðïêñéèïýìå óôçí áíÜãêç ôùí ìéêñþí ðáéäéþí íá Ý-÷ïõí
ìéá Üìåóç åñìçíåßá ãéá êÜôé ðïõ âëÝðïõí ãéá ðñþôç öïñÜ
êáé, ôáõôü÷ñïíá, óôçí áõôïíüçôç ðëÝïí ðñïóäïêßá ôïõ êïéíùíé-êïý
ðåñéâÜëëïíôïò ãéá äéáêñéôéêÞ êáé åõãåíéêÞ óõìðåñéöïñÜ áðÝ-íáíôé
óå üëïõò ôïõò óõíáíèñþðïõò ìáò.
×áñáêôçñéóôéêü áõôÞò ôçò áäõíáìßáò ìáò åßíáé ç áìç÷áíßá ôùí
åíçëßêùí, üôáí óå Ýíá êáôÜìåóôï áðü êüóìï ëåùöïñåßï Ýíá ìé-êñü
ðáéäß êïéôÜæåé ìå ðåñéÝñãåéá, ãéá ðáñÜäåéãìá, Ýíáí åðéâÜôç á-ðü
ôçí ÁöñéêÞ êáé ó÷ïëéÜæåé äõíáôÜ ôï äéáöïñåôéêü ÷ñþìá ôïõ
äÝñìáôïò. Ìå ðïéï ôñüðï áíôéäñïýí ïé åíÞëéêïé óôï åñþôçìá ðïõ
ìå äõíáôÞ öùíÞ èÝôåé ôï ðáéäß ãéá ôéò áéôßåò áõôÞò ôçò äéáöïñÜò;
Ç áíôßäñáóç ó÷åäüí üëùí ôùí Åõñùðáßùí åíçëßêùí åßíáé íá
ðñïóôÜîïõí ôï ðáéäß, óõíÞèùò ìå áõóôçñü êáé ôáõôü÷ñïíá «óõíù-ìïôéêü
» ôñüðï, íá óùðÜóåé áìÝóùò. Ãåãïíüò ðïõ êáôáãñÜöåôáé
óôï íïõ ôïõ ðáéäéïý ìå ôç óçìáóßá ðïõ õðïäçëþíåé ç ßäéá óõìðå-ÃÉÙÑÃÏÓ
156

ñéöïñÜ ôùí åíçëßêùí óå Üëëåò «áíÜëïãåò» ðåñéðôþóåéò.
Óôç äåýôåñç ðåñßðôùóç ôï ðáéäß êáôáãñÜöåé ôçí åðéôáãÞ ôùí
åíçëßêùí «íá ìçí áîéïëïãåß ôéò äéáöïñÝò êáé íá ìçí ôéò ÷ñçóéìïðïé-åß
ãéá íá èåìåëéþíåé äéáêñßóåéò». ¼ìùò åðéôáãÝò áõôÞò ôçò ìïñ-öÞò
áðïêôïýí íüçìá ãéá ôá ðáéäéÜ ìüíï üôáí õðïóôçñßæïíôáé á-ðü
áíÜëïãåò óõìðåñéöïñÝò ôùí åíçëßêùí óôçí êïéíùíßá, êõñßùò ü-ôáí
óõíïäåýïíôáé áðü ó÷åôéêÜ èåóìïèåôçìÝíá ìÝôñá.
Ïé åðéôáãÝò äçëáäÞ áõôïý ôïõ ôýðïõ Ý÷ïõí íüçìá ìüíï üôáí ôá
ðáéäéÜ äéáðéóôþíïõí üôé ôá óõãêåêñéìÝíá äéáöïñåôéêÜ ãíùñßóìá-ôá
ôùí Üëëùí áíèñþðùí Ý÷ïõí ôçí ßäéá áîßá êáé ôçí ßäéá ëåéôïõñãé-êüôçôá
óôçí êïéíùíßá ìå ôá áíôßóôïé÷á äéêÜ ôïõ ãíùñßóìáôá.
Ôï ðáñÜäåéãìá ôçò ìçôñéêÞò ãëþóóáò åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü
óå ó÷Ýóç ìå ôá ðáñáðÜíù: ìðïñåß èåùñçôéêþò üëåò ïé ãëþóóåò íá
÷áñáêôçñßæïíôáé «éóÜîéåò», áëëÜ ùò ðñáãìáôéêÜ «éóÜîéåò» êáôá-ãñÜöïíôáé
óôï íïõ ôùí ðáéäéþí ìüíï åêåßíåò ðïõ Ý÷ïõí ôçí ßäéá
áíôéìåôþðéóç ìå ôç äéêÞ ôïõò ìçôñéêÞ ãëþóóá, äçëáäÞ åêåßíåò
ðïõ äéäÜóêïíôáé. Áí äåí äéäÜóêïíôáé êáé, óå ìéá áêñáßá áëëÜ ü÷é
ðïëý óðÜíéá ðåñßðôùóç, áí äåí åðéôñÝðåôáé ïýôå íá ïìéëïýíôáé,
ôüôå ç åðéôáãÞ ðñïò ôá ðáéäéÜ «íá ìçí áîéïëïãïýí» ôéò äéáöïñÝò
äåí Ý÷åé áðïëýôùò êáìéÜ åðßäñáóç óôçí áíôßëçøç ôïõò ãé’ áõôÞ
ôç ãëþóóá êáé óôç óôÜóç ôïõò áðÝíáíôß ôçò.
Ôï ßäéï éó÷ýåé óå ó÷Ýóç ìå ðïëëÝò äéáöïñÝò ïé ïðïßåò, áí êáé
«áíôéêåéìåíéêÜ» äåí Ý÷ïõí éäéáßôåñç óçìáóßá óôçí áíèñþðéíç êïé-íùíßá,
áðïêôïýí ãéá ôá ðáéäéÜ óçìáóßá óôï «ðáé÷íßäé» ôùí êáôç-ãïñéïðïéÞóåùí
êáé ïìáäïðïéÞóåùí. Ôï ãåãïíüò áõôü åîçãåß ôïõò
ëüãïõò ãéá ôïõò ïðïßïõò åìöáíßæïõí êïéíùíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò
áêüìç êáé ðáéäéÜ áðü ïéêïãåíåéáêü êáé êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí ðïõ
åßíáé «áíåêôéêü» óôéò äéáöïñÝò êáé óôïõò «äéáöïñåôéêïýò» áí-èñþðïõò.
Áò ðñïóÝîïõìå åäþ ôç äéáöïñÜ ðïõ õðÜñ÷åé ìåôáîý åíçëßêùí
êáé ðáéäéþí: åíþ ç óõíåéäçôÜ «áíåêôéêÞ» óõìðåñéöïñÜ ìðïñåß íá
áñêåß ãéá ôçí áñìïíéêÞ óõìâßùóç ôùí åíçëßêùí, óôçí ðåñßðôùóç
157

ôùí ðáéäéþí áðïôåëåß ðñïèÜëáìï ãéá áñíçôéêÝò êïéíùíéêÝò ðñï-êáôáëÞøåéò
Ç Üãíïéá áõôÞò ôçò äéáöïñÜò Ý÷åé ðïëý óõ÷íÜ áñíçôéêÝò åðé-ðôþóåéò
óôçí åêðáéäåõôéêÞ ðñÜîç.
Ôá ðáéäéÜ, ãéá íá ðñïöõëá÷èïýí áðü ôç äçìéïõñãßá êïéíùíé-êþí
ðñïêáôáëÞøåùí, ÷ñåéÜæåôáé íá áó÷ïëçèïýí ïõóéáóôéêÜ ìå ôéò
äéáöïñÝò. Áõôü óçìáßíåé üôé ÷ñåéÜæåôáé íá áíáêáëýøïõí ôçí «ßóç
áîßá» ôùí äéáöïñåôéêþí åêöÜíóåùí åíüò áíèñþðéíïõ –«öõóéêïý»
Þ «êïéíùíéêïý»– ãíùñßóìáôïò êáé ü÷é áðëþò íá ôçí áðïäå÷èïýí
ùò áîßùìá, ÷ùñßò íá Ý÷ïõí ðåéóôåß ãé’ áõôÞí.
Âåâáßùò, ç áíáãíþñéóç áõôÞò ôçò áíÜãêçò êáé ç õéïèÝôçóç á-íôßóôïé÷çò
äéäáêôéêÞò ðñïóÝããéóçò óõíåðÜãïíôáé ðñáêôéêÜ ôçí õé-ïèÝôçóç
åê ìÝñïõò ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí ìéáò êñéôéêÞò
óôÜóçò áðÝíáíôé óôçí êïéíùíßá êáé ôçí ðïëéôåßá. Êé áõôü äéüôé ôá
ðáéäéÜ, ðñïóðáèþíôáò íá êáôáíïÞóïõí ôçí «ßóç áîßá» ôùí äéáöï-ñåôéêþí
åêöÜíóåùí åíüò ãíùñßóìáôïò, èá áíáêáëýøïõí üôé ç êïé-íùíßá
êáé, êõñßùò, ç ðïëéôåßá áñíïýíôáé óôçí ðñÜîç ôçí éóüôéìç
áíôéìåôþðéóç êÜðïéùí äéáöïñþí –êáôáäéêÜæïíôáò êáô’ áõôü ôïí
ôñüðï ôïõò «äéáöïñåôéêïýò» áíèñþðïõò íá öáßíïíôáé «êáôþôå-ñïé
». ¸ôóé, ìÝóá áðü áõôÞ ôç äéäáêôéêÞ ðñïóÝããéóç ïé ìáèçôÝò
êáé ïé ìáèÞôñéåò èá áíáêáëýøïõí üôé ïé ðåñéóóüôåñåò ðñïêáôá-ëÞøåéò
áðïäåéêíýïíôáé áíèåêôéêÝò, åðåéäÞ ïé öïñåßò ôùí äéáöï-ñþí
ðïõ áðïôåëïýí áíôéêåßìåíï ðñïêáôáëÞøåùí êáôÝ÷ïõí ÷áìç-ëüôåñç
èÝóç óôçí éåñáñ÷éêÜ äïìçìÝíç êïéíùíßá.
Áõôüò åßíáé Ýíáò ëüãïò ðïõ óå ðïëëÝò ÷þñåò ïäçãåß ôéò åê-ðáéäåõôéêÝò
áñ÷Ýò íá ìÝíïõí ðñïóêïëëçìÝíåò óå ðåñéóóüôåñï á-íþäõíá
ìïíôÝëá åñìçíåßáò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí êáé óå áíôßóôïé÷á
áíþäõíá êáé ôáõôü÷ñïíá áíáðïôåëåóìáôéêÜ ìïíôÝëá åêðáéäåõôé-êþí
ðáñåìâÜóåùí.
158

ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÙÓ ÐÑÏÚÏÍ ÊÏÉÍÙÍÉÊÙÍ
ÄÉÁÊÑÉÓÅÙÍ
Óõíçèßóáìå íá èåùñïýìå üôé ïé êïéíùíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò ïäç-ãïýí
óôéò êïéíùíéêÝò äéáêñßóåéò êáé óôï ñáôóéóìü. ÁõôÞ ç èåþñç-óç
åßíáé óùóôÞ. ÐñÜãìáôé õðÜñ÷åé ìéá ó÷Ýóç áéôßïõ êáé áðïôåëÝ-óìáôïò,
üðïõ áßôéï åßíáé ïé ðñïêáôáëÞøåéò êáé áðïôÝëåóìá ïé êïé-íùíéêÝò
äéáêñßóåéò.
Äéáöåýãåé üìùò ôçò ðñïóï÷Þò ìáò üôé ìÜëëïí óõ÷íüôåñá óõì-âáßíåé
êáé ôï áíôßèåôï: ïé êïéíùíéêÝò äéáêñßóåéò ãåííïýí Þ, ôïõëÜ-÷éóôïí,
áíáðáñÜãïõí êáé åðáíáèåìåëéþíïõí ôéò êïéíùíéêÝò ðñï-êáôáëÞøåéò.
Áò äïýìå áõôÝò ôéò äýï åêöÜíóåéò ôçò ó÷Ýóçò ìåôáîý êïéíù-íéêþí
ðñïêáôáëÞøåùí êáé êïéíùíéêþí äéáêñßóåùí.
Ç ðñþôç ìïñöÞ ó÷Ýóçò åêöñÜæåôáé ìå ôïí ôýðï: ÊïéíùíéêÝò
ðñïêáôáëÞøåéò ïäçãïýí óå êïéíùíéêÝò äéáêñßóåéò.
Ãéá ðáñÜäåéãìá:
• Ç ðñïêáôÜëçøç üôé ôá Ôóéããáíüðïõëá äåí åíäéáöÝñïíôáé ãéá
ôá ãñÜììáôá ïäçãåß óå ìåéùìÝíç ðñïóðÜèåéá ôùí áñ÷þí êáé
ôùí åêðáéäåõôéêþí íá ðñïùèÞóïõí ôç ó÷ïëéêÞ Ýíôáîç ôùí ðáé-äéþí
áõôþí êáé íá êáôáðïëåìÞóïõí ôç ó÷ïëéêÞ äéáññïÞ ôïõò.
• Ç ðñïêáôÜëçøç üôé ïé ãõíáßêåò äåí äéáèÝôïõí ôéò ßäéåò äéïéêç-ôéêÝò
éêáíüôçôåò ìå ôïõò Üíäñåò ïäçãåß óôïí áðïêëåéóìü ôïõò
áðü ó÷åôéêÝò èÝóåéò.
• Ç ðñïêáôÜëçøç üôé ôá ðôõ÷ßá ðïõ Ý÷ïõí áðïêôçèåß óôéò ÷þ-ñåò
ôçò ðñþçí ÓïâéåôéêÞò ¸íùóçò äåí Ý÷ïõí ôçí ßäéá áîßá ìå
ôá áíôßóôïé÷á ðôõ÷ßá ôçò ÅëëÜäáò êáé ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò
ïäçãåß óôïí áðïêëåéóìü ôùí ðôõ÷éïý÷ùí ÷ùñþí ôçò ðñþçí
ÓïâéåôéêÞò ¸íùóçò.
159

Ç äåýôåñç ìïñöÞ ó÷Ýóçò åêöñÜæåôáé ìå ôïí ôýðï: Êïéíùíé-êÝò
äéáêñßóåéò ïäçãïýí óå êïéíùíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò.
• Ôï ãåãïíüò üôé ôá Ôóéããáíüðïõëá äåí åíôÜóóïíôáé ïìáëÜ óôï
ó÷ïëåßï êáé âéþíïõí õøçëÞ ó÷ïëéêÞ áðïôõ÷ßá ïäçãåß óôçí ðñï-êáôÜëçøç
üôé ïé ãïíåßò ôïõò êáé ôá ßäéá äåí åíäéáöÝñïíôáé ãéá
ôá ãñÜììáôá.
• Ôï ãåãïíüò üôé ïé ãõíáßêåò äåí âñßóêïíôáé óõ÷íÜ óå õøçëÝò
äéïéêçôéêÝò èÝóåéò ïäçãåß óôçí ðñïêáôÜëçøç üôé äåí Ý÷ïõí ôéò
ßäéåò äéïéêçôéêÝò éêáíüôçôåò ìå ôïõò Üíäñåò.
• Ôï ãåãïíüò üôé ïé åðéóôÞìïíåò åëëçíéêÞò êáôáãùãÞò ðïõ Þëèáí
áðü ôéò ÷þñåò ôçò ðñþçí ÓïâéåôéêÞò ¸íùóçò äåí ðñïóëáì-âÜíïíôáé
óõ÷íÜ óå èÝóåéò ðïõ åßíáé ó÷åôéêÝò ìå ôá ôõðéêÜ ôïõò
ðñïóüíôá ïäçãåß óôçí ðñïêáôÜëçøç üôé ôá ðôõ÷ßá ôïõò äåí Ý-÷ïõí
ôçí ßäéá áîßá ìå ôá áíôßóôïé÷á ðôõ÷ßá ôçò ÅëëÜäáò êáé ôçò
ÄõôéêÞò Åõñþðçò.
ÖõóéêÜ ïé êïéíùíéêÝò äéáêñßóåéò, ïé ïðïßåò ëåéôïõñãïýí ðëÝïí
ùò áßôéï ãéá ôç äçìéïõñãßá êïéíùíéêþí ðñïêáôáëÞøåùí, ìðïñåß íá
åßíáé áðïôÝëåóìá ðñïêáôáëÞøåùí ðñïçãïýìåíùí åðï÷þí –ïé ï-ðïßåò
åß÷áí äçìéïõñãçèåß áðü éäåïëïãéêïýò ìç÷áíéóìïýò ôçò å-ðï÷Þò.
Åðßóçò, ìðïñåß íá åßíáé áðïôÝëåóìá:
• Éóôïñéêþí ãåãïíüôùí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç êáôáóôñïöÞ ôùí ðá-ñáäïóéáêþí
åðáããåëìÜôùí ôùí ÔóéããÜíùí, óå óõíäõáóìü ìå
ôï üôé óôéò ðåñéóóüôåñåò ðåñéï÷Ýò ôçò ÷þñáò áðïêëåßóôçêáí
áðü ôïí «êëÞñï» (ôç äùñåÜí äéáíïìÞ ãçò áðü ôï êñÜôïò), ïäÞ-ãçóå
óôçí ïéêïíïìéêÞ êáé êïéíùíéêÞ ðåñéèùñéïðïßçóÞ ôïõò.
• ÐñÜîåùí éäéïôÝëåéáò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç åðéâïëÞ åìðïäßùí
óôçí áíáãíþñéóç ðôõ÷ßùí ôùí ÷ùñþí ôçò ðñþçí ÓïâéåôéêÞò
¸íùóçò äßíåé Ýíá éó÷õñü åðáããåëìáôéêü ðñïâÜäéóìá óôïõò
ðôõ÷éïý÷ïõò ôçò ÅëëÜäáò êáé ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò.
Ç äåýôåñç ìïñöÞ äçìéïõñãßáò ðñïêáôáëÞøåùí –«êïéíùíéêÝò
160

äéáêñßóåéò, ïé ïðïßåò ãßíïíôáé ïñáôÝò áðü ôç ÷áìçëÞ èÝóç ôçò
óõãêåêñéìÝíçò ïìÜäáò óôçí êïéíùíéêÞ éåñáñ÷ßá, ïäçãïýí óå êïé-íùíéêÝò
ðñïêáôáëÞøåéò»– åßíáé ðïëý äéáäåäïìÝíç. ×áñáêôçñéóôé-êü
ðáñÜäåéãìá áðïôåëåß ôï ãåãïíüò üôé óôéò ðåñéóóüôåñåò ÷þ-ñåò
ôçò Åõñþðçò ïé õðïôéìçôéêÝò ïíïìáóßåò ãéá åèíéêÝò ïìÜäåò
ðïõ åßíáé èýìáôá ðñïêáôáëÞøåùí ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôï ÷þñï ôùí
åðáããåëìÜôùí. ×ñçóéìïðïéïýíôáé, äçëáäÞ, ùò õðïôéìçôéêÝò ïíï-ìáóßåò
ôá ïíüìáôá ôùí åðáããåëìÜôùí ðïõ Ý÷ïõí ÷áìçëü êýñïò
óôçí êïéíùíßá êáé áóêïýíôáé ó÷åäüí áðïêëåéóôéêÜ áðü ôç óõãêå-êñéìÝíç
ïìÜäá.
ÁõôÞ ç ìïñöÞ äçìéïõñãßáò ðñïêáôáëÞøåùí óõíáíôéÝôáé ðïëý
óõ÷íÜ óôá ðáéäéÜ êáé óôïõò íÝïõò ôçò óçìåñéíÞò åðï÷Þò, êáé ìÜ-ëéóôá
óå åêåßíá ôá ðáéäéÜ ðïõ óõììåôÝ÷ïõí ìå áîéþóåéò åðéôõ÷ßáò
óôçí åêðáßäåõóç êáé, êáô’ åðÝêôáóç, óôçí êïéíùíßá. Ôá ðáéäéÜ áõ-ôÜ
Ý÷ïõí ôüóåò ãíþóåéò êáé ôÝôïéá âéþìáôá, þóôå íá ìçí áðïäÝ÷ï-íôáé
åýêïëá ôéò ñçôÜ äéáôõðùìÝíåò ðñïêáôáëÞøåéò ôùí åíçëßêùí
óå âÜñïò êÜðïéùí êáôçãïñéþí áíèñþðùí. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ,
üìùò, Ý÷ïõí åíóôåñíéóôåß ôçí áíôßëçøç üôé ïé Üíèñùðïé êáôÝ÷ïõí
óõãêåêñéìÝíåò åðáããåëìáôéêÝò êáé êïéíùíéêÝò èÝóåéò ëüãù áíôß-óôïé÷ùí
éêáíïôÞôùí êáé éäéïôÞôùí. Ãé’ áõôü ç åéêüíá, ðïõ ðáñáìÝ-íåé
áìåôÜâëçôç ãéá ðïëý êáéñü, ìéáò ïëüêëçñçò êáôçãïñßáò áí-èñþðùí
«óôéò ðáñõöÝò Þ óôá õðüãåéá» ôçò êïéíùíßáò ðñïêáëåß
ìéá óõãêåêñéìÝíç åíôýðùóç: üôé ôá Üôïìá áõôÞò ôçò êáôçãïñßáò
óõíäÝïíôáé Üññçêôá ìå éêáíüôçôåò êáé éäéüôçôåò ðïõ áíôéóôïé÷ïýí
óôçí êïéíùíéêÞ ôïõò èÝóç.
Ç ðñïêáôÜëçøç óôçí ðåñßðôùóç áõôÞ åßíáé ðñïúüí ôçò ðñï-óðÜèåéáò
íá äïèåß ìéá «ëïãéêÞ» åîÞãçóç óôï ãåãïíüò üôé Üôïìá ìé-áò
êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò âñßóêïíôáé ìüíéìá óå áõôü ðïõ ðáñá-ðÜíù
ïíïìÜóôçêå «óôéò ðáñõöÝò Þ óôá õðüãåéá ôçò êïéíùíßáò».
«ËïãéêÞ» óçìáßíåé üôé ãéá ôçí åîÞãçóç ôïõ öáéíïìÝíïõ ÷ñçóéìïðïé-ïýíôáé
åñìçíåßåò ðïõ èåùñïýíôáé óùóôÝò óå Üëëåò áíôßóôïé÷åò
ðåñéðôþóåéò –ãéá ðáñÜäåéãìá, ÷ñçóéìïðïéåßôáé ç ðåñßðôùóç ôçò á-
161

ðïôõ÷ßáò åíüò áôüìïõ ôçò äéêÞò ôïõò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò.
Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ðáñÜãåôáé ìéá ãåíéêåõìÝíç Üðïøç ç ï-ðïßá,
áðü åêåß êáé ðÝñá, äçìéïõñãåß ìéá éó÷õñÞ ðñïêáôÜëçøç á-ðÝíáíôé
óôç óõãêåêñéìÝíç êïéíùíéêÞ êáôçãïñßá.
Âåâáßùò, êáôáëáâáßíïõìå üôé ç ðáñáðÜíù ãíùóôéêÞ äéåñãá-óßá
äåí áíôáðïêñßíåôáé óôïõò êáíüíåò ôçò ëïãéêÞò êáé ãé’ áõôü
äåí êáôáëÞãåé óå áíôéêåéìåíéêÞ êáôáãñáöÞ ôçò êïéíùíéêÞò ðñáã-ìáôéêüôçôáò.
Áõôü óõìâáßíåé äéüôé óôçñßæåôáé óå ìéá õðüèåóç ðïõ äåí éó÷ý-åé:
óôçí õðüèåóç üôé ç êïéíùíéêÞ èÝóç ôùí áíèñþðùí ìéáò óõãêå-êñéìÝíçò
êáôçãïñßáò åßíáé áðïôÝëåóìá ôùí éêáíïôÞôùí ôïõò êáé
ü÷é áðïôÝëåóìá äéáêñßóåùí, ôéò ïðïßåò õößóôáíôáé åðåéäÞ áíÞêïõí
óôç óõãêåêñéìÝíç êïéíùíéêÞ êáôçãïñßá.
Ôï ëÜèïò áõôü ïäçãåß óôç äçìéïõñãßá ðñïêáôáëÞøåùí. Áõ-ôÝò,
êáôüðéí, ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá ôçí áíáðáñáãùãÞ ôùí äéáêñß-óåùí
ê.ï.ê.
Áðü áõôü ôï öáýëï êýêëï ïé íÝïé êáé ïé íÝåò ìðïñïýí íá îå-öýãïõí
ìüíï üôáí áíôéëçöèïýí üôé óôçí êïéíùíßá õðÜñ÷åé ñáôóé-óìüò.
ÄçëáäÞ üôáí áíôéëçöèïýí üôé õðÜñ÷åé Ýíá ðëÝãìá áíôéëÞøå-ùí,
óôÜóåùí, óõìðåñéöïñþí êáé/Þ èåóìïèåôçìÝíùí ìÝôñùí ðïõ å-îáíáãêÜæåé
ïñéóìÝíïõò áíèñþðïõò óå õðïôåëÞ äéáâßùóç, êé áõ-ôü
ìüíï êáé ìüíï åðåéäÞ áíÞêïõí óå ìéá äéáêñéôÞ êáôçãïñßá áí-èñþðùí.
162

ÐÙÓ ÅÉÍÁÉ ÄÕÍÁÔÏÍ ÍÁ ÄÉÁÔÇÑÅÉÔÁÉ Ï ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ;
Óôï äéêáéïëïãçìÝíï åñþôçìá, ðïõ óõ÷íÜ óõíïäåýåé ôçí åíáó÷üëç-óç
ìå ôï öáéíüìåíï ôïõ ñáôóéóìïý, «ðþò åßíáé äõíáôüí íá äéáôç-ñåßôáé
Ýíá ðëÝãìá ðñïöáíþò ëáèåìÝíùí áíôéëÞøåùí êáé ðñïöá-íþò
áíôéáíèñùðéóôéêþí óôÜóåùí, óõìðåñéöïñþí Þ/êáé èåóìïèå-ôçìÝíùí
ìÝôñùí» ç áðÜíôçóç åßíáé ó÷åôéêÜ áðëÞ:
• Ðñþôïí, ùò ðñïò ôéò áíôéëÞøåéò. Óå ìéá êïéíùíßá, óôçí ïðïßá èå-ùñçôéêÜ
ï êÜèå Üíèñùðïò âñßóêåôáé óå ìéá êïéíùíéêÞ èÝóç ëü-ãù
ôùí ðñïóùðéêþí ôïõ éäéïôÞôùí, éêáíïôÞôùí êáé ðñïóüíôùí
ëåéôïõñãåß ç õðïôåëÞò äéáâßùóç ìéáò êáôçãïñßáò áíèñþðùí
ùò åðéâåâáßùóç ôçò õðïôéèÝìåíçò êáôùôåñüôçôÜò ôïõò. Åðé-ðëÝïí,
ïé «êëçñïíïìçìÝíåò» ëáíèáóìÝíåò áíôéëÞøåéò ãßíïíôáé
áíôéëçðôÝò áðü ôïõò öïñåßò ôïõò ìüíï üôáí áõôïß Ýëèïõí óõ-íåéäçôÜ
áíôéìÝôùðïé ìå áõôÝò.
Ç äéüñèùóç ôùí áíôéëÞøåùí áðïêôÜ íüçìá ãéá ôïõò öïñåßò
ôïõò ìüíï üôáí áõôïß óõíåéäçôïðïéïýí üôé ç ýðáñîç ëáíèá-óìÝíùí
áíôéëÞøåùí áðïôåëåß ðñüâëçìá ìå áñíçôéêÝò åðéðôþ-óåéò
ãéá ôïõò ßäéïõò êáé ôç æùÞ ôïõò.
• Äåýôåñïí, ùò ðñïò ôéò óôÜóåéò. Óå ìéá êïéíùíßá óôçí ïðïßá êá-ôáóêåõÜæåôáé
êáé äéáäßäåôáé ìå «Ýãêõñï» êáé, óõíåðþò, ðéóôåõ-ôü
ôñüðï ç ðëçñïöïñßá üôé ìéá êáôçãïñßá áíèñþðùí áðïôå-ëåß
êßíäõíï ãéá êÜðïéá õðÝñôáôá áãáèÜ, ç óôÜóç ôùí õðüëïé-ðùí
áíèñþðùí áðÝíáíôß ôçò åýêïëá ÷áñáêôçñßæåôáé áðü äõ-óðéóôßá,
öüâï Þ/êáé å÷èñüôçôá.
Ç áëëáãÞ ôùí óôÜóåùí áðïêôÜ íüçìá ãéá ôïõò öïñåßò ôïõò
ìüíï üôáí áõôïß óõíåéäçôïðïéÞóïõí åßôå üôé áõôÝò Ýñ÷ïíôáé
óå óýãêñïõóç ìå âáóéêÜ óõóôÞìáôá ôùí áîéþí ôïõò åßôå üôé
áðü ôçí ýðáñîç ôÝôïéùí óôÜóåùí êéíäõíåýïõí ðïëý óçìáíôé-êüôåñá
áãáèÜ.
163

• Ôñßôïí, ùò ðñïò ôéò óõìðåñéöïñÝò. Ï ñáôóéóìüò âñá÷õðñü-èåóìá
óõìöÝñåé üóïõò äåí áíÞêïõí óôá èýìáôÜ ôïõ.
ÁõôÞ åßíáé ìéá ðéêñÞ áëÞèåéá, ç ïðïßá éó÷ýåé üóï ïé åí äõíÜìåé
ñáôóéóôÝò äåí êáôáíïïýí üôé áõôÜ ðïõ öáßíåôáé íá êåñäßæïõí
âñá÷õðñüèåóìá áðü ôï ñáôóéóìü ôá ðëçñþíïõí ðïëëáðëÜ-óéá
áñãüôåñá, êáèþò ï ñáôóéóìüò õðïíïìåýåé ôá èåìÝëéá ôïõ
ðïëéôéóìïý áðü ôïí ïðïßï áíôëïýí ôçí åõçìåñßá êáé ôçí åõôõ-÷ßá
ôïõò.
• ÔÝôáñôïí, ùò ðñïò ôá èåóìïèåôçìÝíá ìÝôñá. Ïé êõâåñíÞóåéò
õðïêýðôïõí åýêïëá óå ðéÝóåéò ðïëéôþí ãéá äéáêñßóåéò åéò âÜ-ñïò
ðïëéôéêÜ áíßó÷õñùí ïìÜäùí.
Áõôü óõìâáßíåé üóï ïé ðéÝóåéò áõôÝò åßíáé åíôïíüôåñåò áðü ôéò
ðéÝóåéò ðñïò ôçí áíôßèåôç êáôåýèõíóç. ÅðéðëÝïí, õðïêýðôïõí
üóï äåí áíôéëáìâÜíïíôáé üôé ç ýðáñîç ìÝôñùí äéáêñßóåùí õðï-íïìåýåé
ôï äçìïêñáôéêü ðïëßôåõìá, êáèþò åíéó÷ýåé ôéò ñáôóé-óôéêÝò
áíôéëÞøåéò, óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò, êáé ìÝóù áõôþí
åíäõíáìþíåé ôá áêñïäåîéÜ ðïëéôéêÜ êéíÞìáôá.
Áðïôåëïýí üìùò ïé êïéíùíéêÝò êáé åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò, ïé
áñíçôéêÝò óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò ðñüâëçìá ãéá ôïõò öïñåßò
ôïõò; Ç áðÜíôçóç åßíáé óáöÞò: áðïôåëïýí ðñüâëçìá óå üëïõò
ôïõò ôïìåßò.
164

ÅÈÍÉÊÅÓ ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÊÁÉ ÃÍÙÓÔÉÊÇ ÁÍÁÐÔÕÎÇ
Åðéêñáôåß ç ôÜóç íá áíôéìåôùðßæïõìå ôéò ðñïêáôáëÞøåéò, ó÷åäüí
áðïêëåéóôéêÜ, óå ó÷Ýóç ìå ôá ðñïâëÞìáôá ôá ïðïßá áõôÝò óõíåðÜ-ãïíôáé
ãéá ôá Üôïìá ðïõ áðïôåëïýí óôü÷ï ôïõò. Áíôßèåôá, äéáöåý-ãïõí
ôçò ðñïóï÷Þò ôùí ðåñéóóïôÝñùí ïé åðéðôþóåéò ôïõò óôïõò
ßäéïõò ôïõò öïñåßò ôïõò. Ïé åðéðôþóåéò áõôÝò åßíáé ðïëëÝò êáé å-êôåßíïíôáé
áêüìç êáé óôç ãíùóôéêÞ áíÜðôõîç ôùí ðáéäéþí –ãéá ðá-ñÜäåéãìá,
åêåßíùí ðïõ äéáêñßíïíôáé áðü åèíéêÝò êáé êïéíùíéêÝò
ðñïêáôáëÞøåéò.
Áîßæåé íá óçìåéùèåß üôé ïé Ýñåõíåò Ý÷ïõí äåßîåé óçìáíôéêÝò äé-áöïñÝò
ìåôáîý ðáéäéþí ìå åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò êáé ðáéäéþí ÷ù-ñßò
åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò. Ïé ÷áñáêôçñéóôéêÝò äéáöïñÝò öáßíï-íôáé
óôïí ðáñáêÜôù ðßíáêá.
165
ÐáéäéÜ ìå ðñïêáôáëÞøåéò
Áêáìøßá
ÔÜóç ãéá õðåñâïëéêÝò
ãåíéêåýóåéò
ÔÜóç íá êáôçãïñéïðïéïýí êáé
íá ðñïâáßíïõí óå äé÷ïôïìÞóåéò
ÔÜóç íá âëÝðïõí ìüíï ôï
óõãêåêñéìÝíï
ÔÜóç íá áðëïõóôåýïõí
óýíèåôåò êáôáóôÜóåéò
ÔÜóç íá êáôáêåñìáôßæïõí ìéá
ïëüôçôá
ÔÜóç äïãìáôéóìïý
(«ôá îÝñïõí üëá»)
¸ëëåéøç áíåêôéêüôçôáò
áðÝíáíôé óå ðïëëáðëÝò
åñìçíåßåò êáé ëýóåéò
ÐáéäéÜ ÷ùñßò ðñïêáôáëÞøåéò
Åõåëéîßá
ÔÜóç ãéá ñåáëéóôéêÝò
ãåíéêåýóåéò
ÔÜóç íá åîáôïìéêåýïõí
ÔÜóç íá ðñï÷ùñïýí áðü ôï
óõãêåêñéìÝíï óôï áöçñçìÝíï
ÔÜóç íá äéáôçñïýí ôç
óõíèåôüôçôá
ÔÜóç íá äéáôçñïýí ôçí
ïëüôçôá
¸ëëåéøç äïãìáôéóìïý
Áíåêôéêüôçôá áðÝíáíôé óå
ðïëëáðëÝò åñìçíåßåò êáé
ëýóåéò

¼ôáí óõæçôïýìå ãéá ôç óçìáóßá ðïõ Ý÷åé ç áíôéñáôóéóôéêÞ ðá-ñÝìâáóç
óôï ó÷ïëåßï, åßíáé óçìáíôéêü íá ãíùñßæïõìå üôé ç áðï-âïëÞ
ôùí åèíéêþí êáé êïéíùíéêþí ðñïêáôáëÞøåùí óõíåðÜãåôáé èå-ôéêÝò
áëëáãÝò óôï ãíùóôéêü ôïìÝá. ÄçëáäÞ ôá ðáéäéÜ ðïõ áðï-âÜëëïõí
ôéò åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò áðïêôïýí ùò ðñïò ôç ãíùóôé-êÞ
ôïõò óõìðåñéöïñÜ ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí áíôßóôïé÷ùí ðáéäéþí
ðïõ äåí åß÷áí ðïôÝ ôÝôïéïõ åßäïõò ðñïêáôáëÞøåéò.
Éó÷ýåé üìùò êáé ôï áíôßèåôï: åÜí ôá ðáéäéÜ áðïêôÞóïõí åèíé-êÝò
ðñïêáôáëÞøåéò, ç ãíùóôéêÞ ôïõò óõìðåñéöïñÜ ìåôáôñÝðåôáé
áíáëüãùò.
ÅÜí ðáñáôçñÞóïõìå ðñïóåêôéêÜ ôéò äéáöïñÝò óôç ãíùóôéêÞ
óõìðåñéöïñÜ ìåôáîý ðáéäéþí ìå ðñïêáôáëÞøåéò êáé ðáéäéþí ÷ùñßò
ðñïêáôáëÞøåéò, äéáðéóôþíïõìå üôé ðáßæïõí ðïëý óçìáíôéêü ñüëï
óôçí åêðáéäåõôéêÞ äéáäéêáóßá.
Óõíåðþò, ç åêðáßäåõóç êáôÜ ôùí åèíéêþí êáé êïéíùíéêþí ðñï-êáôáëÞøåùí
äåí Ý÷åé íüçìá ìüíï ãéá ôá èýìáôá ôùí ðñïêáôáëÞ-øåùí,
áëëÜ êáé ãéá ôïõò ßäéïõò ôïõò öïñåßò ôïõò.
ÅðéðëÝïí, ðáñáôçñþíôáò ôéò äéáöïñÝò óôç ãíùóôéêÞ óõìðå-ñéöïñÜ
ìåôáîý ðáéäéþí ìå ðñïêáôáëÞøåéò êáé ðáéäéþí ÷ùñßò ðñï-êáôáëÞøåéò,
êáôáíïïýìå üôé ç êáôáðïëÝìçóç ôùí ðñïêáôáëÞøå-ùí
åßíáé ðñïûðüèåóç ãéá íá ìðïñÝóåé ôï ó÷ïëåßï íá åðéôý÷åé ïñé-óìÝíïõò
áðü ôïõò âáóéêïýò óêïðïýò ôïõ. Óêïðïýò ïé ïðïßïé ôá
ôåëåõôáßá ÷ñüíéá üëï êáé ðåñéóóüôåñï áíáöÝñïíôáé óå éêáíüôç-ôåò
ðïõ ç áíÜðôõîÞ ôïõò ðñïûðïèÝôåé, üðùò öáßíåôáé áðü ôïí ðá-ñáðÜíù
ðßíáêá, ôçí Ýëëåéøç åèíéêþí ðñïêáôáëÞøåùí.
166

Ï ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ ÁÐÅÉËÅÉ
ÔÏÕÓ ÄÇÌÏÊÑÁÔÉÊÏÕÓ ÈÅÓÌÏÕÓ
Ôá óçìáíôéêüôåñá óõóôÞìáôá áîéþí ôçò êïéíùíßáò ìáò åíÝ÷ïõí
ôçí áðïäï÷Þ ôùí îÝíùí êáé äéáöïñåôéêþí áíèñþðùí ùò âáóéêÞ
áñ÷Þ ôïõò –áñ÷Þ ðïõ ÷áñáêôçñßæåôáé ùò «áëëçëåããýç», «áäåëöï-óýíç
», «áãÜðç ðñïò ôïí ðëçóßïí» ê.ï.ê. ÁõôÜ ôá óõóôÞìáôá áîéþí
êáëåßôáé, åî ïñéóìïý, íá õðçñåôÞóåé ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá.
Óõíåðþò, êáôáñãþíôáò ðñáêôéêÜ ìßá áðü ôéò âáóéêÝò ôïõò áñ-÷Ýò,
õðïíïìåýïíôáé óõíïëéêÜ ôá óõóôÞìáôá áîéþí óôá ïðïßá óôç-ñßæïíôáé
ïé êïéíùíéêïß êáé ðïëéôéêïß èåóìïß ôçò ÷þñáò.
Óôï óçìåßï áõôü ðñÝðåé íá õðïãñáììéóôåß üôé ïé óôÜóåéò ôùí áí-èñþðùí
áðÝíáíôé óôá ó÷åôéêÜ ðñïâëÞìáôá, êáé ü÷é ïé áíôéëÞøåéò ãé’
áõôÜ, åßíáé åêåßíåò ðïõ áðïôåëïýí äåßêôç ôïõ âáèìïý ôçò ðñáã-ìáôéêÞò
åðéññïÞò ôùí äéÜöïñùí áîéáêþí óõóôçìÜôùí óå ìéá äå-äïìÝíç
óôéãìÞ.
Ç áíôßëçøÞ ìáò ãéá ðñïâëÞìáôá ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå êáôçãï-ñßåò
Üëëùí áíèñþðùí åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò ðïóüôçôáò êáé ôçò
ðïéüôçôáò ôùí ðëçñïöïñéþí ðïõ ëáìâÜíïõìå êáé, åðéðëÝïí, ôïõ
ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï åðåîåñãáæüìáóôå ôéò ó÷åôéêÝò ðëçñïöïñß-åò.
ÁëëÜ ç áíôßëçøç åíüò öáéíïìÝíïõ äåí åìðåñéÝ÷åé ïðùóäÞ-ðïôå
ìéá óõãêåêñéìÝíç óôÜóç áðÝíáíôé óå áõôü. Ãéá ðáñÜäåéã-ìá,
ç êïéíÞ áíôßëçøç äýï áíèñþðùí ãéá Ýíá öáéíüìåíï äåí óõ-íåðÜãåôáé
õðï÷ñåùôéêÜ üôé êáé ïé äýï èá Ý÷ïõí ôçí ßäéá óôÜóç
áðÝíáíôß ôïõ.
Ïé óôÜóåéò áðÝíáíôé óå êïéíùíéêÜ ðñïâëÞìáôá Þ/êáé áðÝíáíôé
óå êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò, ïé ïðïßåò óôçí áíôßëçøÞ ìáò óõíäÝï-íôáé
ìå ôá óõãêåêñéìÝíá êïéíùíéêÜ ðñïâëÞìáôá, åßíáé áðïôÝëåóìá
ôïõ óõóôÞìáôïò áîéþí óôï ïðïßï ðñïóáíáôïëéæüìáóôå.
Ãéá ðáñÜäåéãìá, åÜí ôï óýóôçìá áîéþí ðñïò ôï ïðïßï ðñïóá-
167

íáôïëßæïíôáé ïé Üíèñùðïé åßíáé åêåßíï ôïõ ×ñéóôéáíéóìïý, ôüôå ç
óôÜóç ôïõò áðÝíáíôé óôïõò îÝíïõò èá äéáìïñöþíåôáé âÜóåé ôùí
ó÷åôéêþí åðéôáãþí ôïõ ×ñéóôéáíéóìïý (ìå êýñéá áñ÷Þ ôçí «áãÜðç
ðñïò ôïí ðëçóßïí»).
ÅÜí, áíôßèåôá, ôï óýóôçìá áîéþí åßíáé åêåßíï ìéáò óïóéáëäáñ-âéíéóôéêÞò
êïéíùíßáò (ìå êýñéá áñ÷Þ ôçí «åðéâßùóç ôïõ éó÷õñüôå-ñïõ
»), ôüôå áíôßóôïé÷ç èá åßíáé êáé ç óôÜóç áðÝíáíôé óôïõò áäý-íáìïõò
îÝíïõò.
Óôï ðëáßóéï áõôü ïé óôÜóåéò ôùí áíèñþðùí åîáñôþíôáé áðü
ôï âáèìü ôçò ðñáãìáôéêÞò åðéññïÞò ôùí óõãêåêñéìÝíùí áîéþí
óôç æùÞ ôïõò.
Áõôüò, ìå ôç óåéñÜ ôïõ, äåí äéáìïñöþíåôáé ôõ÷áßá, áëëÜ åîáñ-ôÜôáé
áðü ðïëëïýò ðáñÜãïíôåò. Ìåôáîý áõôþí ôùí ðáñáãüíôùí
óçìáíôéêÞ èÝóç êáôÝ÷åé ç óõíÝðåéá ôùí èåóìþí, ïé ïðïßïé êáôåîï-÷Þí
åêðñïóùðïýí ôá óõãêåêñéìÝíá óõóôÞìáôá áîéþí, óôçí õðå-ñÜóðéóç
ôùí ó÷åôéêþí áîéþí.
¸ôóé:
• ÅÜí ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá, ðïõ êïóìïèåùñçôéêÜ èåìåëéþíïíôáé
óôçí áñ÷Þ ôçò áëëçëåããýçò, äåí õðåñáóðßæïíôáé óôçí êáèç-ìåñéíÞ
ðñáêôéêÞ ôïõò áíèñþðïõò ðïõ ÷ñåéÜæïíôáé áëëçëåã-ãýç,
ôüôå ôï óýóôçìá ôùí áîéþí ôïõò äåí èá áóêåß õøçëü âáè-ìü
ðñáãìáôéêÞò åðéññïÞò óôïõò ïðáäïýò ôïõò êáé óéãÜ óéãÜ
èá áñ÷ßóåé íá ÷Üíåé ôç óçìáóßá ôïõ.
• ÅÜí ç åêêëçóßá, ðïõ êïóìïèåùñçôéêÜ èåìåëéþíåôáé óôçí áñ-÷Þ
ôçò áãÜðçò ðñïò ôïí ðëçóßïí êáé óôçí Üñíçóç ïðïéáóäÞðï-ôå
êáôçãïñéïðïßçóçò ôùí áíèñþðùí ìå âÜóç ôçí åèíéêüôçôá,
ôçí êáôáãùãÞ ê.ëð., áðïäÝ÷åôáé óôçí ðñÜîç ôÝôïéåò êáôçãï-ñéïðïéÞóåéò,
ôüôå ôï óýóôçìá ôùí áîéþí ôçò äåí èá áóêåß õ-øçëü
âáèìü ðñáãìáôéêÞò åðéññïÞò óôïõò ðéóôïýò ôçò êáé óé-ãÜ
óéãÜ èá áñ÷ßóåé íá ÷Üíåé ôç óçìáóßá ôïõ.
168

Áðü ôá ðáñáðÜíù êáôáíïïýìå üôé áðü ôçí ýðáñîç ñáôóéóìïý
áðåéëïýíôáé üóïé èåóìïß èåìåëéþíïíôáé óôá âáóéêÜ óõóôÞìáôá á-îéþí
ôçò Åõñþðçò –äçëáäÞ ïé èåóìïß ôçò äçìïêñáôßáò êáé ôçò
êïéíùíéêÞò áëëçëåããýçò.
Áíôßèåôá, êåñäßæïõí Ýäáöïò ïé ïìÜäåò ðïõ áðïóêïðïýí óôçí
áíáôñïðÞ áõôþí ôùí èåóìþí. Ãé’ áõôü ôï ëüãï äåí åßíáé ôõ÷áßá ç
ðñïóðÜèåéá áêñïäåîéþí, öáóéóôéêþí ïìÜäùí íá êáëëéåñãÞóïõí
ôï ñáôóéóìü.
169

ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ ÊÁÉ ÁÊÑÏÄÅÎÉÅÓ ÏÌÁÄÅÓ
Ï ñáôóéóìüò äßíåé óôéò áêñïäåîéÝò ïìÜäåò ôç äõíáôüôçôá:
• íá îåöýãïõí áðü ôçí ðïëéôéêÞ áðïìüíùóç óôçí ïðïßá âñßóêï-íôáé
êáé, åðéðëÝïí,
• íá õðïóêÜøïõí ôá èåìÝëéá ôçò äçìïêñáôéêÞò êïéíùíßáò.
Ãéá ôï óêïðü áõôü áêïëïõèïýí ìéá óôñáôçãéêÞ ç ïðïßá óõíßóôá-ôáé,
êõñßùò, óôç ìåôáôñïðÞ êÜðïéùí êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí óå
êïéíùíéêÝò ïìÜäåò êáé óôçí áíÜäåéîç «ôùí îÝíùí» óå «öõóéêü á-íôßðáëï
» ôùí ÅëëÞíùí.
Óå ó÷Ýóç ìå ôïí ðñþôï óôü÷ï ôïõò, ç äñáóôçñéüôçôá ôùí á-êñïäåîéþí
ïìÜäùí óõíßóôáôáé óôçí ðñïóðÜèåéá íá ðñïðáãáíäß-óïõí
ùò óçìáíôéêüôåñç äéáöïñïðïßçóç óôçí êïéíùíßá åêåßíç ðïõ
÷ùñßæåé ôïõò áíèñþðïõò óå «¸ëëçíåò» êáé «îÝíïõò».
Óôï ó÷Þìá áõôü ôùí áêñïäåîéþí ïé ¸ëëçíåò äåí áðïôåëïýí
áðëþò «êïéíùíéêÞ êáôçãïñßá» áëëÜ «êïéíùíéêÞ ïìÜäá», ôï ïðïßï
óçìáßíåé üôé, äÞèåí, Ý÷ïõí êïéíÜ óõìöÝñïíôá óå üëïõò ôïõò ôï-ìåßò,
êïéíïýò óôü÷ïõò êáé ðñïäéáãåãñáììÝíïõò ñüëïõò.
Ìå âÜóç áõôÞ ôç èåþñçóç õðï÷ùñïýí êáé åîáëåßöïíôáé ïé êïé-íùíéêÝò
äéáöïñÝò ðïõ õðÜñ÷ïõí ìåôáîý ôùí áíèñþðùí êáé ç êïé-íùíßá
áðïêôÜ ôç ìïñöÞ åíüò óôñáôïý. Ãé’ áõôü, Üëëùóôå, ï óôñá-ôüò
áðïôåëåß ôï èåóìü-ìïíôÝëï ãéá ôéò áêñïäåîéÝò ïñãáíþóåéò.
Óôï ðëáßóéï áõôü ïé áêñïäåîéÝò ïñãáíþóåéò èÝôïõí åêôüò ôçò
óõãêåêñéìÝíçò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò:
• Áíèñþðïõò ìå äéáöïñåôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ áðü åêåßíá ðïõ
÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá ôïí ïñéóìü ôçò óõãêåêñéìÝíçò êïéíùíéêÞò
ïìÜäáò (äéáöïñåôéêÜ ùò ðñïò ôçí êáôáãùãÞ, ôï «÷ñþìá», ôï
èñÞóêåõìá ê.ëð.).
170

• Áíèñþðïõò ðïõ, áí êáé áíÞêïõí óôç óõãêåêñéìÝíç êïéíùíéêÞ
êáôçãïñßá, äåí áðïäÝ÷ïíôáé ôç ìåôáôñïðÞ ôçò óå êïéíùíéêÞ
ïìÜäá.
Áõôïß, óýìöùíá ìå ôï ìïíôÝëï ôïõ óôñáôïý, ìåôáôñÝðïíôáé
óå «ðñïäüôåò ôïõ Ýèíïõò ôïõò» êáé áíôéìåôùðßæïíôáé áíáëüãùò.
ÏõóéáóôéêÜ, ãéá ôïõò áêñïäåîéïýò ôçò ÷þñáò ìáò ç Ýííïéá ôïõ
«¸ëëçíá» ðåñéïñßæåôáé óå åêåßíïõò ðïõ:
• èåùñïýí üôé Ýëêïõí ôçí êáôáãùãÞ ôïõò áðü Ýíá åíéáßï êáé ðñï-áéþíéï
«ãÝíïò ÅëëÞíùí» êáé, åðéðëÝïí,
• áðïäÝ÷ïíôáé Ýíá óýíïëï ëáíèáóìÝíùí êáé áíôéäçìïêñáôéêþí
áðüøåùí ãéá ôç óçìáóßá êáé ôçí «áðïóôïëÞ» ôïõ Åëëçíéóìïý
óôïí êüóìï.
Ìå ôïí ïñéóìü ôïõò áõôü ïé áêñïäåîéïß âñßóêïíôáé óå ðëÞñç
áíôßèåóç ôüóï ìå âáóéêÜ ãíùñßóìáôá ôïõ åëëçíéêïý ðïëéôéóìïý
üóï êáé ìå ôçí åðéóôçìïíéêÞ áëÞèåéá.
Óå ó÷Ýóç ìå ôï äåýôåñï óôü÷ï ôïõò, ç äñáóôçñéüôçôá ôùí á-êñïäåîéþí
ïìÜäùí óõíßóôáôáé óôçí ðñïóðÜèåéá íá áíáäåßîïõí
ôïõò «îÝíïõò» óå «öõóéêü áíôßðáëï» ôùí ÅëëÞíùí êáé íá ôïõò óõ-ó÷åôßóïõí
ìå ìéá, äÞèåí, åðéâïõëÞ êáôÜ ôçò ÅëëÜäáò. Óôïõò «îÝ-íïõò
» óõìðåñéëáìâÜíïõí Åâñáßïõò, ÔóéããÜíïõò, êáèïëéêïýò êáé
ìïõóïõëìÜíïõò ¸ëëçíåò ðïëßôåò.
Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ïé áêñïäåîéïß ìåôáôñÝðïõí êÜðïéåò êïé-íùíéêÝò
êáôçãïñßåò óå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò. ÄçëáäÞ ðñïóäßäïõí
óôá Üôïìá ðïõ áðáñôßæïõí áõôÝò ôéò êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò êïé-íïýò
óôü÷ïõò, êïéíÜ óõìöÝñïíôá êáé áíÜëçøç ñüëùí –êÜôé ôï ï-ðïßï
äåí áíôáðïêñßíåôáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá.
Ìå ôïí ôñüðï üìùò áõôü ïé áêñïäåîéïß äé÷ïôïìïýí ôïí êüóìï
óå «åìåßò» êáé «ïé Üëëïé», ðñïóäßäïõí ìå áüñéóôá Þ áíüçôá åðé÷åé-ñÞìáôá
áíùôåñüôçôá óôï «åìåßò» êáé èÝôïõí ôïõò äýï êüóìïõò
óå áíôéðáëüôçôá.
Áðü ôçí áíôßëçøç ðåñß áíôéðáëüôçôáò ðñïêýðôåé ãéá ôïõò á-êñïäåîéïýò
ôï «äéêáßùìá» êáé, óõ÷íÜ, ç «õðï÷ñÝùóç» íá ÷ñçóé-
171

ìïðïéïýí âßá åíáíôßïí üóùí äåí åßíáé Þ äåí èåùñïýíôáé ¸ëëçíåò,
üðùò êáé åíáíôßïí üóùí äåí áðïäÝ÷ïíôáé ôïí áêñïäåîéü äéá÷ùñé-óìü
ôçò êïéíùíßáò.
Ôï «äéêáßùìá» êáé ç «õðï÷ñÝùóç» ÷ñÞóçò âßáò ðñïêýðôïõí
ùò áðüññïéá ôçò ðáñÜëïãçò áíôßëçøçò üôé ç ðáñïõóßá ôùí «îÝ-íùí
» áðïôåëåß åðéâïõëÞ åíáíôßïí ôçò ðáôñßäáò. Ìå ôçí ôáýôéóç
«ðáñïõóßá îÝíùí = åðéâïõëÞ êáôÜ ôçò ðáôñßäáò» ç âßá öáßíåôáé íá
íïìéìïðïéåßôáé, êáèþò èåùñåßôáé Ýíá êïéíùíéêÜ áðïäåêôü ìÝóï ãéá
ôçí õðåñÜóðéóç ôçò ðáôñßäáò åíáíôßïí ìéáò åðéâïõëÞò áðü ôïõò
å÷èñïýò ôçò, üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, óõìâáßíåé óå ðåñßðôùóç åéóâï-ëÞò,
Ýíïðëçò ðáñáâßáóçò ôùí óõíüñùí, îåíéêÞò êáôï÷Þò ê.ëð.
×áñáêôçñéóôéêÞ åßíáé ó÷åôéêÜ ç åðé÷åéñçìáôïëïãßá åíüò ñáôóé-óôÞ
äïëïöüíïõ ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé óôï ðáñáêÜôù äçìïóßåõìá.
Ìå öñßêç ðëçñïöïñÞèçêå ôï åëëçíéêü êïéíü óôéò áñ÷Ýò ôçò
÷ñïíéÜò ôçí áíåýñåóç åíüò êáôáêñåïõñãçìÝíïõ ðôþìáôïò Ý-îù
áðü ôçí ÐÜñãá. ¼ôáí ãíùóôïðïéÞèçêå üôé ôï èýìá ëåãü-ôáí
Æáìðßô Êïõìðñßá êáé Þôáí Áëâáíüò áðü ôïõò ¢ãéïõò Óá-ñÜíôá,
ôá ôçëåïðôéêÜ äåëôßá äå öÜíçêå íá Ý÷ïõí ôçí ðáñáìé-êñÞ
áìöéâïëßá ãéá ôçí ôáõôüôçôá ôùí äñáóôþí: «¢ëëï Ýíá
öñéêéáóôéêü Ýãêëçìá ôçò áëâáíéêÞò ìáößáò Þñèå óÞìåñá óôï
öùò»...
Ôï ñåöñÝí åðáíáëáìâÜíåôáé Ýíá ìÞíá áñãüôåñá, üôáí äýï á-êüìá
áðïóõíôåèåéìÝíá ðôþìáôá åíôïðßæïíôáé Ýîù áðü ôçí
êïéíüôçôá Áãßáò ÔñéÜäáò ôçò ÐñÝâåæáò: «Ïé áóôõíïìéêÝò áñ-÷Ýò
ôçò ÐñÝâåæáò åîåôÜæïõí ôçí ðåñßðôùóç åãêëçìáôéêÞò å-íÝñãåéáò
áðü óõìðáôñéþôåò ôïõò, ðïõ ôïõò óêüôùóáí ãéá íá
ôïõò ëçóôÝøïõí...». Ùò óõíÞèùò, ôá êáíÜëéá Þôáí ðéï ãëá-öõñÜ
–êáé ðéï êáôçãïñçìáôéêÜ.
Ëßãåò ìÝñåò ìåôÜ ç Ýêðëçîç. Ç áóôõíïìßá óõëëáìâÜíåé ôï
äïëïöüíï ìå ôá áßìáôá áêüìá óôï áëõóïðñßïíï, êé áõôüò äåí
172

Ý÷åé êáíÝíá ðñüâëçìá íá ïìïëïãÞóåé ôï öüíï. Äåí åßíáé Áë-âáíüò,
áëëÜ ¸ëëçíáò, 25 ÷ñüíùí, êáé ëÝãåôáé Ãéþñãïò Ô.
Ðñéí áðü ôïõò öüíïõò åß÷å áðáó÷ïëÞóåé ôá èýìáôá óôá ÷ùñÜ-öéá
ôïõ ùò åñãÜôåò.
Áñíåßôáé ðÜíôùò êáôçãïñçìáôéêÜ üôé ôïõò óêüôùóå ãéá íá
ìçí ôïõò ðëçñþóåé. ×ëéáñÜ ðñïâÜëëåé êáé ôïí éó÷õñéóìü ðå-ñß
Üìõíáò, ðïõ ïé áóôõíïìéêÝò áñ÷Ýò áðïññßðôïõí êáôçãï-ñçìáôéêÜ.
Ãéá Ýíá ðñÜãìá åßíáé óáöÞò óôéò óõíåíôåýîåéò ôïõ: ãéá
ôï ìßóïò ôïõ ðñïò ôïõò Áëâáíïýò –ü÷é ôá óõãêåêñéìÝ-íá
Üôïìá, áëëÜ ôï óýíïëï, ôç «ñÜôóá».
Óôéò óõíåíôåýîåéò ôïõ ï áëâáíïöÜãïò ìå ôï ðñéüíé áõôï-ðñïâÜëëåôáé
ðåñßðïõ óáí åèíéêüò Þñùáò, ðïõ áíÝëáâå íá
ðñáãìáôïðïéÞóåé ü,ôé ïé «åèíéêÜ õðüëïãåò» êõâÝñíçóç
êáé äéêáéïóýíç áöÞíïõí áíåêðëÞñùôï.
(Áðü ôçí åöçìåñßäá
13 Éïõíßïõ 1993)
Áðü ôá ðñïçãïýìåíá ãßíåôáé öáíåñü üôé ç âßá áðïôåëåß óõóôá-ôéêü
ôçò êïóìïèåùñßáò ôùí áêñïäåîéþí.
ÂÜóåé ôùí ðáñáðÜíù ëïéðüí êáôáäåéêíýåôáé ç áíÜãêç åêðáé-äåõôéêÞò
ðáñÝìâáóçò êáôÜ ôïõ ñáôóéóìïý, þóôå íá åðéôåõ÷èåß ï
óôü÷ïò ôïõ åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò ãéá ôçí êáëëéÝñãåéá ôïõ
äçìïêñáôéêïý öñïíÞìáôïò ôùí ìáèçôþí/ôñéþí.
Ôáõôü÷ñïíá, ãßíåôáé öáíåñü üôé âáóéêü óõóôáôéêü óôïé÷åßï ôçò
áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò åßíáé ï åíôïðéóìüò êáé ç áðïêÜëõ-øç
ôùí áêñïäåîéþí äñáóôçñéïôÞôùí.
173

ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇ ÄÉÁÓÔÁÓÇ
8 ÓÔÁ ÌÁÈÇÌÁÔÁ ÔÏÕ Ó×ÏËÅÉÏÕ

177
ÁÍÁËÕÔÉÊÁ ÐÑÏÃÑÁÌÌÁÔÁ ÊÁÉ ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇ
ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
Ôá áíáëõôéêÜ ðñïãñÜììáôá ôùí ìáèçìÜôùí ðïõ äéäÜóêïíôáé óÞ-ìåñá
óôï åëëçíéêü ó÷ïëåßï åðéôñÝðïõí ôçí áíÜðôõîç áíôéñáôóé-óôéêÞò
åêðáßäåõóçò óå ðïëëÝò åíüôçôåò. Óå ïñéóìÝíåò ðåñéðôþ-óåéò,
ìÜëéóôá, ðñïâëÝðïõí èÝìáôá ðïõ åíôÜóóïíôáé óôï ðëáßóéï
ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò. Óõíåðþò, ç äéÜóôáóç ôçò áíôé-ñáôóéóôéêÞò
åêðáßäåõóçò ìðïñåß íá áíáäåé÷èåß ÷ùñßò ç áíÜäåéîÞ
ôçò íá áðïâáßíåé åéò âÜñïò ôùí äéäáêôéêþí óôü÷ùí ðïõ ðñïäéá-ãñÜöïíôáé
áðü ôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá.
Âåâáßùò, ãéá ôçí áíÜäåéîç ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜóôáóçò äåí
åíäåßêíõíôáé, Þ äåí åíäåßêíõíôáé óôïí ßäéï âáèìü, üëá ôá èÝìáôá ôïõ
áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò.
Ôá ðëÝïí êáôÜëëçëá áðü áõôÜ èá ôá åíôïðßóïõìå åÜí äéáâÜ-óïõìå
ôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá êáé ðñïóðáèÞóïõìå íá âñïýìå
èÝìáôá ðïõ óõó÷åôßæïíôáé ìå:
– ôéò áéôßåò ðïõ ïäçãïýí ôïõò áíèñþðïõò óôç ìåôáíÜóôåõóç
êáé ôçí ðñïóöõãéÜ·
– ôïõò ìç÷áíéóìïýò ðïõ äçìéïõñãïýí óôïõò áíèñþðïõò ôçí
áßóèçóç ôçò áíáóöÜëåéáò êáé ôï öüâï·
– ôéò äéáäéêáóßåò ðïõ ïäçãïýí óå êáôçãïñéïðïéÞóåéò êáé ïìá-äïðïéÞóåéò,
óå åèíéêÝò êáé êïéíùíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò, óå ñáôóé-óôéêÝò
óõìðåñéöïñÝò.
¸÷ïíôáò êáôÜ íïõ åêåßíá ôá öáéíüìåíá ðïõ, üðùò äåßîáìå óôï
ðñþôï ìÝñïò ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò, ó÷åôßæï-íôáé
Üìåóá ìå ôçí åìöÜíéóç ôïõ ñáôóéóìïý, ìðïñïýìå íá áíáôñÝ-îïõìå
óôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá êÜèå ìáèÞìáôïò êáé íá õðïãñáì-ìßóïõìå
ôéò åíüôçôåò ðïõ ðåñéëáìâÜíïõí êÜðïéï ó÷åôéêü èÝìá.

Åßíáé ðñïöáíÝò üôé ôá èÝìáôá ðïõ èá âñïýìå èá áöïñïýí êÜ-èå
öïñÜ äéáöïñåôéêÝò ðôõ÷Ýò ôïõ öáéíïìÝíïõ: Üëëá áíáöÝñïíôáé
óôï öáéíüìåíï ôçò ìåôáíÜóôåõóçò êáé Üëëá óôá ðñïóöõãéêÜ âéþ-ìáôá
êÜðïéáò ðñïçãïýìåíçò ãåíéÜò, óôç öôþ÷åéá, óôéò âáóéêÝò á-îßåò
ôïõ ×ñéóôéáíéóìïý, óôá éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ áñ÷áß-ïõ
åëëçíéêïý ðïëéôéóìïý, óôçí áíÜðôõîç ôçò éêáíüôçôáò íá áíáãíù-ñßæïõí
ôá ðáéäéÜ ïìïéüôçôåò ê.ï.ê.
Ôáõôü÷ñïíá, ïñéóìÝíá èÝìáôá åîõðçñåôïýí óêïðïýò óôï ãíù-óôéêü
ôïìÝá, êÜðïéá Üëëá óôïí ôïìÝá ôçò äéáìüñöùóçò óôÜóåùí
êáé, ôÝëïò, Üëëá óôïí ôïìÝá ôçò åíßó÷õóçò Þ ôñïðïðïßçóçò óõ-ãêåêñéìÝíùí
óõìðåñéöïñþí.
¼ëá ôá èÝìáôá ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò ðïõ èá áíá-ãíùñßóïõìå
ùò ó÷åôéêÜ åßíáé ôáõôü÷ñïíá óçìáíôéêÜ. Êé áõôü äéü-ôé
ç áíôéñáôóéóôéêÞ ðñïóÝããéóç äåí åßíáé ìéá äéäáêôéêÞ åíüôçôá
ðïõ Ý÷åé äéáêñéôÞ áñ÷Þ êáé äéáêñéôü ôÝëïò –åßíáé êõñßùò ìéá éäéáß-ôåñç
ïðôéêÞ, ìå ôç âïÞèåéá ôçò ïðïßáò áíáäåéêíýïõìå ôçí áíôéñá-ôóéóôéêÞ
äéÜóôáóç ðïõ åíõðÜñ÷åé óôá óõãêåêñéìÝíá èÝìáôá.
Ôï åñþôçìá «ðüóá êáé ðïéá áðü áõôÜ ôá èÝìáôá ðñÝðåé íá å-ðéëÝîïõìå
ãéá ôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç» áðáíôéÝôáé ìå âÜ-óç
ôçí áêüëïõèç åìðåéñßá:
Ç åðéôõ÷Þò áíÜäåéîç ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜóôáóçò óå üëá
ôá ó÷åôéêÜ èÝìáôá óõìâÜëëåé êáôÜ ôÝôïéï ôñüðï þóôå ïé ìáèçôÝò
êáé ïé ìáèÞôñéåò íá ìçí áíáðôýîïõí ñáôóéóôéêÝò áíôéëÞøåéò, óôÜ-óåéò
êáé óõìðåñéöïñÝò.
Áíôßèåôá, ç ìåéùìÝíç áíÜäåéîç ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜóôáóçò
–ðïõ óçìáßíåé áíÜäåéîç åßôå ìüíï óå ìåñéêÜ óçìåßá åíüò ìáèÞìá-ôïò
åßôå ìüíï óå ìåñéêÜ ìáèÞìáôá– óõíåðÜãåôáé ìåéùìÝíï âáèìü
åðéôõ÷ßáò.
Áðü ôá ðáñáðÜíù ðñïêýðôåé üôé ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç
ü÷é áðëþò äåí ðåñéïñßæåôáé óå ìáèÞìáôá-åêäçëþóåéò êáôÜ ôïõ ñá-ôóéóìïý,
áëëÜ ïýôå êáí ôáõôßæåôáé ìå áõôÜ.
Áõôü äåí óçìáßíåé üôé ìáèÞìáôá-åêäçëþóåéò êáôÜ ôïõ ñáôóé-ÃÉÙÑÃÏÓ
178

óìïý äåí Ý÷ïõí íüçìá. Ôï áðïôÝëåóìÜ ôïõò üìùò åîáñôÜôáé áðü
ôç óçìáóßá ðïõ äßíåé Ýíá ó÷ïëåßï óôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç.
¸ôóé, ç äçìüóéá ôïðïèÝôçóç êáôÜ ôïõ ñáôóéóìïý åßíáé ðïëý èå-ôéêÞ
üôáí óõíïäåýåé Þ åðéóöñáãßæåé ìéáí áíôéñáôóéóôéêÞ ïðôéêÞ óôá
ìáèÞìáôá. Áíôßèåôá, ìðïñåß íá êÜíåé áêüìç êáé êáêü üôáí áðëþò
áðïôåëåß åêäÞëùóç åõêáéñéáêïý ÷áñáêôÞñá.
Áò ðñïóÝîïõìå:
Óôï ðñþôï ìÝñïò ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò, á-íáëýïíôáò
ôï ðþò äçìéïõñãåßôáé ï ñáôóéóìüò êáé ôé óõíåðÜãåôáé
ç ýðáñîÞ ôïõ, äåßîáìå åììÝóùò üôé ãéá íá ôïí êáôáðïëåìÞóïõìå êáé
íá ôïí ðñïëÜâïõìå ðñÝðåé ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò:
• Íá ãíùñßæïõí êÜðïéá óôïé÷åßá ôçò êïéíùíéêÞò, ïéêïíïìéêÞò êáé
ðïëéôéêÞò æùÞò, ÷ùñßò ôç ãíþóç ôùí ïðïßùí ïé Üíèñùðïé åßíáé
äõíáôüí íá êáôáëÞãïõí óå ëáíèáóìÝíá óõìðåñÜóìáôá.
• Íá åëÝã÷ïõí êÜðïéåò íïçôéêÝò äéåñãáóßåò, ïé ïðïßåò ëáìâÜ-íïõí
÷þñá õðü ôçí åðßäñáóç èåóìþí éäåïëïãéêïý ÷áñáêôÞñá
êáé åßíáé äõíáôüí íá ïäçãïýí óå õðåñôïíéóìü ïñéóìÝíùí êïé-íùíéêþí
êáôçãïñéþí êáé óå ëáíèáóìÝíåò ïìáäïðïéÞóåéò ôùí
áíèñþðùí.
• Íá áíáãíùñßæïõí ôïõò ìç÷áíéóìïýò äçìéïõñãßáò ðñïêáôáëÞ-øåùí
êáé ìÝóá áðü ôçí áíáãíþñéóç áõôÞ íá áíáêáëýðôïõí êáé
íá êáôáðïëåìïýí ôéò äéêÝò ôïõò ðñïêáôáëÞøåéò.
• Íá äéáêñßíïõí ôç ó÷Ýóç ôùí óõóôçìÜôùí áîéþí ìå ôï ñáôóé-óìü,
ãéá íá ìðïñïýí óõíåéäçôÜ íá äéáìïñöþíïõí ôç óõìðå-ñéöïñÜ
ôïõò áðÝíáíôé óôï ñáôóéóìü.
• Íá áîéïëïãïýí ôéò äñáóôçñéüôçôåò áôüìùí, ïñãáíþóåùí êáé õ-ðçñåóéþí
óå ó÷Ýóç ìå ôçí åìöÜíéóç Þ, áíôßèåôá, ôçí êáôáðï-ëÝìçóç
ôïõ ñáôóéóìïý.
Áí Ý÷ïõìå ôá ðáñáðÜíù êáôÜ íïõ, ôüôå äåí åßíáé äýóêïëï íá
äéáðéóôþóïõìå ôá óõíáöÞ óçìåßá ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò
êáé íá êáèïñßóïõìå óå ôé áêñéâþò óõíßóôáôáé êÜèå öïñÜ ç éäéáß-
179
ÊÅÖÁËÁÉÏ 8 ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇ ÄÉÁÓÔÁÓÇ ÓÔÁ ÌÁÈÇÌÁÔÁ ÔÏÕ Ó×ÏËÅÉÏÕ

ôåñç äéÜóôáóç ðïõ ðñÝðåé íá áíáäåßîïõìå.
Ç áíáæÞôçóç óõíáöþí óçìåßùí ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììá-ôïò
èá ìáò ïäçãÞóåé óå «óõíáöÞ óçìåßá» ìå äýï äéáöïñåôéêþí
åéäþí èÝìáôá:
– êÜðïéá óôá ïðïßá ÷ñåéÜæåôáé áðëþò áíÜäåéîç Þ õðïãñÜììéóç
ìéáò éäéáßôåñçò äéÜóôáóçò ç ïðïßá áðü ìüíç ôçò Ý÷åé áíôéñáôóé-óôéêü
÷áñáêôÞñá, êáé
– êÜðïéá Üëëá óôá ïðïßá ÷ñåéÜæåôáé äéåõêñéíéóôéêÞ ðáñÝìâá-óç
ìå óôü÷ï ôçí áðïöõãÞ ôïõ êéíäýíïõ íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí áðü
ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñéåò ðñïò ìéá êáôåýèõíóç äéáìüñöù-óçò
ñáôóéóôéêþí áíôéëÞøåùí, óôÜóåùí êáé óõìðåñéöïñþí (ð.÷.,
óôï ðëáßóéï ôïõ ìáèÞìáôïò ôçò Éóôïñßáò).
Óôá åðüìåíá êåöÜëáéá èá ðáñïõóéÜóïõìå åíäåéêôéêÜ ãéá êÜ-ðïéá
ìáèÞìáôá ôç äéåñãáóßá ôçò áíáæÞôçóçò óõíáöþí óçìåßùí
ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò, èåùñþíôáò üôé ìå ðáñüìïéï ôñü-ðï
ìðïñïýí íá ðñï÷ùñÞóïõí ïé åêðáéäåõôéêïß êáé óôá õðüëïéðá
ìáèÞìáôá. Ç áõôüíïìç åñãáóßá ôùí åêðáéäåõôéêþí óôïí ôïìÝá
áõôü åðéâÜëëåôáé áðü ôï ãåãïíüò üôé ðñÝðåé íá ìðïñïýí íá áíôá-ðïêñéèïýí
óôéò áíÜãêåò ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò áêüìç
êáé óôéò ðåñéðôþóåéò ðïõ ðñáãìáôïðïéïýíôáé áëëáãÝò óôá áíá-ëõôéêÜ
ðñïãñÜììáôá êáé óôá äéäáêôéêÜ âïçèÞìáôá.
ÅðåéäÞ óôá åðüìåíá êåöÜëáéá õðïäåéêíýïõìå åíüôçôåò ôïõ
áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò ìå ôçí ðáñáôÞñçóç üôé «åíäåßêíõíôáé
ãéá ôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç», åßíáé óçìáíôéêü íá ôïíßóïõ-ìå
üôé óôéò ðåñéóóüôåñåò ðåñéðôþóåéò äåí åíäåßêíõôáé ç Üìåóç
óýíäåóç áõôïý ðïõ êÜíïõìå êáôÜ ôç äéÜñêåéá åíüò ìáèÞìáôïò
ìå ôï óõíïëéêü öáéíüìåíï ôïõ ñáôóéóìïý. ÄçëáäÞ äåí åíäåßêíõ-ôáé
üôáí, ãéá ðáñÜäåéãìá, ìéëïýìå ãéá ôéò áéôßåò ôçò öôþ÷åéáò óå
÷þñåò ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ, íá óõíäÝïõìå Üìåóá ôï óõãêåêñéìÝ-íï
ìÜèçìá ìå ôï öáéíüìåíï ôçò ýðáñîçò ñáôóéóìïý óôç ÷þñá
ìáò. Ç äéáñêÞò õðüìíçóç ôïõ ñáôóéóìïý êáé ç «åðéäåéêôéêÞ» óýí-äåóÞ
ôïõ ìå äéÜöïñá öáéíüìåíá åíÝ÷åé ôïí êßíäõíï íá õðïâáè-ÃÉÙÑÃÏÓ
180

ìéóôïýí ïé ó÷åôéêÝò ãíþóåéò, êáèþò ìðïñåß íá êáôáãñáöïýí óôï
íïõ ôùí ìáèçôþí/-ôñéþí ü÷é ùò ãíþóåéò ìå áõôüíïìç óçìáóßá,
áëëÜ ùò ãíþóåéò áðëþò åñãáëåéáêïý ÷áñáêôÞñá, äçëáäÞ ùò åé-äéêÜ
åðéëåãìÝíá ðáñáäåßãìáôá ðñïò åîõðçñÝôçóç êÜðïéïõ áðþ-ôåñïõ
óêïðïý.
ÄéáöïñåôéêÞ åßíáé ç ðåñßðôùóç ôçò óýíäåóçò ôùí öáéíïìÝíùí
ìå ôéò óõãêåêñéìÝíåò åêöÜíóåéò ôïõò óôç äéêÞ ìáò ÷þñá (ð.÷., ðáé-äéêÞ
åñãáóßá óôïí êüóìï, «ðáéäéÜ ôùí öáíáñéþí» óôçí ÅëëÜäá).
Ç óýíäåóç áõôÞ åîõðçñåôåß ôçí ßäéá ôç äéäáóêáëßá, êáèþò ôá ãå-íéêÜ
öáéíüìåíá áðïêôïýí óõãêåêñéìÝíç åéêüíá, êáé óõìâÜëëåé «ìü-íï
» ðáñåìðéðôüíôùò óôçí áðüêôçóç ãíþóåùí ðïõ åßíáé óçìáíôé-êÝò
óôï ðëáßóéï ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò.
181

ÂÉÏËÏÃÉÁ
Ç Âéïëïãßá Ý÷åé ÷ñçóéìïðïéçèåß ðïëëÝò öïñÝò ãéá íá áéôéïëïãÞ-óåé
äéáêñßóåéò åéò âÜñïò ìåôáíáóôþí êáé ãåíéêüôåñá åéò âÜñïò
ðëçèõóìéáêþí ïìÜäùí ðïõ äéáêñßíïíôáé áðü ôéò êõñßáñ÷åò. Öáßíå-ôáé
üôé ïñéóìÝíá äåäïìÝíá ôçò åðéóôÞìçò áõôÞò åðéôñÝðïõí ôçí
êáêÞ ÷ñÞóç ôïõò ëüãù ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï äéáôõðþíïíôáé.
¸ôóé, ç ÷ùñßò ãíþóç åíáó÷üëçóç ìå ôç èåùñßá ôçò åîÝëéîçò êáé
óõãêåêñéìÝíá ìå ôá öáéíüìåíá ôçò äéáöïñïðïßçóçò ôùí åéäþí êáé
ôçò ìåãáëýôåñçò éêáíüôçôáò åðéâßùóçò ôùí ðëçèõóìþí ðïõ åßíáé
êáëýôåñá ðñïóáñìïóìÝíïé óôï ðåñéâÜëëïí –ðïõ áðëïúêüôåñá êá-ôáãñÜöåôáé
ùò «åðéâßùóç ôïõ éó÷õñüôåñïõ»– ïäçãåß óôçí åìöÜíé-óç
êáé óôç äéÜäïóç åðéóôçìïíéêÜ áóôÞñéêôùí «èåùñéþí», óýìöù-íá
ìå ôéò ïðïßåò ç áíèñþðéíç êïéíùíßá ëåéôïõñãåß ìå ôïõò ßäéïõò âá-óéêïýò
íüìïõò (óïóéáëäáñâéíéóìüò).
1
Ç åíáó÷üëçóç ìå ôçí, åðéóôçìïíéêÜ ÷ùñßò íüçìá, äéáöïñïðïßç-óç
ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò óå «öõëÝò» –ìéá äéáöïñïðïßçóç ðïõ
ðñïÝñ÷åôáé áðü ôçí åðï÷Þ êáôÜ ôçí ïðïßá ç Âéïëïãßá äåí Þôáí á-êüìç
óõãêñïôçìÝíç ùò åðéóôÞìç ìå ôç óýã÷ñïíç Ýííïéá ôïõ ü-ñïõ–
Ý÷åé ôñáãéêÝò åðéðôþóåéò.
ÓÞìåñá ãíùñßæïõìå üôé äåí õðÜñ÷ïõí «êáèáñÝò» áíèñþðéíåò
öõëÝò. Ïé áíèñùðïëüãïé äåí ðñïóðáèïýí ðëÝïí íá ïñßóïõí êáé
íá ðåñéãñÜøïõí «öõëÝò» óôï ðëáßóéï ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò. Êé
áõôü óõìâáßíåé åðåéäÞ ãíùñßæïõìå ðëÝïí üôé äåí õðÜñ÷ïõí «êá-èáñÝò
» áíèñþðéíåò ïìÜäåò, äçëáäÞ ïìÜäåò ðïõ íá Ý÷ïõí ÷ùñéóôåß
óå êÜðïéï óôÜäéï ôçò åîÝëéîçò ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò áðü ôéò Üë-ëåò
áíèñþðéíåò ïìÜäåò êáé íá äéáöÝñïõí áðü áõôÝò þóôå íá á-ðïôåëïýí
Ýíá äéáêñéôü âéïëïãéêü óýíïëï.
182

Ï Richard Lewontin, êáèçãçôÞò Æùïëïãßáò, Âéïëïãßáò êáé Ãå-íåôéêÞò
ôùí Ðëçèõóìþí óôï ÐáíåðéóôÞìéï ôïõ Harvard, óçìåéþ-íåé
ó÷åôéêÜ:
«Ôï ðéï åíôõðùóéáêü ÷áñáêôçñéóôéêü óôçí ðáãêüóìéá áíèñþ-ðéíç
éóôïñßá åßíáé ç ðïëý äéáäåäïìÝíç ìåôáíÜóôåõóç êáé åðéìéîßá
ïìÜäùí áðü äéáöïñåôéêÝò ðåñéï÷Ýò. Ç ìáæéêÞ ìåôáíÜóôåõóç äåí
áðïôåëåß ðñüóöáôï öáéíüìåíï, ôï ïðïßï åìöáíßóôçêå ìå ôçí åîÝ-ëéîç
ôùí áåñïðëÜíùí êáé ôùí ðëïßùí· áðïôåëïýóå ïéêïíïìéêÞ áíÜ-ãêç
óå üëåò ôéò åðï÷Ýò».
Ðáñüìïéá åßíáé ç ôïðïèÝôçóç ôïõ ãåíåôéóôÞ Luigi Luca Cavalli-
Sforza, o ïðïßïò åßíáé åðéêåöáëÞò ôïõ ìåãáëýôåñïõ äéåèíïýò ðñï-ãñÜììáôïò
ãéá ôç ìåëÝôç ôçò ãåíåôéêÞò ôùí ëáþí, óå óõíÝíôåõîç
ðïõ Ýäùóå óôç ãåñìáíéêÞ åöçìåñßäá DIE ZEIT (öýëëï 7, 1992).
DIE ZEIT: Åäþ êáé óáñÜíôá ÷ñüíéá ìåëåôÜôå ôéò ó÷Ýóåéò óõããÝíåé-áò
ìåôáîý ôùí ëáþí. ¸÷åé íüçìá ç Ýííïéá «áíèñþðéíåò öõëÝò»;
Cavalli-Sfoza: Ç Ýííïéá áõôÞ åßíáé åíôåëþò áõèáßñåôç. ÁíÜëïãá ìå
ôï êñéôÞñéï ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß êáíåßò, ìðïñåß íá éó÷õñéóôåß üôé
äÞèåí õðÜñ÷ïõí ôñåéò, äÝêá Þ ðåíÞíôá öõëÝò. ÅÜí üìùò óõ-ãêñßíåé
ôá ãïíßäéá äéÜöïñùí ðëçèõóìþí, ôüôå äéáðéóôþíåé ü-ôé
äåí åßíáé äõíáôÞ ìéá óáöÞò êáé êáèáñÞ ïñéïèÝôçóç áíÜìå-óÜ
ôïõò. Èá êáôáãñÜøåé, áíôßèåôá, ìéá áôÝëåéùôç óåéñÜ ðïéêé-ëéþí.
ÊáìéÜ áíèñþðéíç ïìÜäá äåí åßíáé «âéïëïãéêÜ êáèáñÞ» ìå
ôïí ôñüðï ðïõ åßíáé ìéá öõëÞ ðïíôéêéþí óôï åñãáóôÞñéï. ÅÜí
ðÜñïõìå Ýíá æåõãÜñé ðïíôéêéþí êáé åðéôñÝøïõìå óôïõò áðï-ãüíïõò
ôïõ íá ðïëëáðëáóéÜæïíôáé áðïêëåéóôéêÜ ìåôáîý áäåë-öïý
êáé áäåëöÞò, ôüôå ìåôÜ áðü åßêïóé ãåíéÝò èá áðïêôÞóïõ-ìå
«êáèáñÝò öõëÝò». ÊÜôé ôÝôïéï äåí õðÜñ÷åé óôïõò áíèñþ-ðïõò.
ÐÜíôïôå õðÜñ÷åé Ýíáò âáèìüò åðéìéîßáò. ÅðéðëÝïí, ïé
ãåíåôéêÝò äéáöïñÝò ìåôáîý ôùí áíèñþðùí åßíáé ãåíéêþò ðïëý
ìéêñÝò, ðáñüëï ðïõ Ý÷ïõìå äéáöïñåôéêÞ åíôýðùóç.
DIE ZEIT: ¼ìùò ïé äéáöïñÝò óôï ÷ñþìá ôïõ äÝñìáôïò åßíáé ðñï-öáíåßò.
183

Cavalli-Sfoza: Êáé ôé óçìáßíåé áõôü; ¼óï êáé áí öáßíåôáé ðáñÜîå-íï,
ëåõêïß, ìáýñïé Þ êßôñéíïé äåí áðïôåëïýí öõëÝò. Óôç âéïëï-ãßá
ïíïìÜæïõìå «öõëÞ» ìéá ïìÜäá áðü Üôïìá ôá ïðïßá ãåíåôé-êÜ
âñßóêïíôáé ðïëý êïíôÜ ôï Ýíá óôï Üëëï. Ôá öáéíïôõðéêÜ
ãíùñßóìáôá –üðùò ôï ÷ñþìá ôïõ äÝñìáôïò êáé ôùí ìáëëéþí,
ôï ýøïò êáé ôï ó÷Þìá ôïõ ðñïóþðïõ– äåí áñêïýí áðü ìüíá
ôïõò ãéá íá ÷áñáêôçñßóïõí âéïëïãéêÜ Ýíáí ðëçèõóìü áíèñþ-ðùí.
¸ôóé, åßíáé äõíáôüí ëáïß ìå ðïëý êïíôéíÞ óõããÝíåéá íá á-ðïôåëïýíôáé
áðü Üôïìá ìå äéáöïñåôéêü ÷ñþìá äÝñìáôïò. Ãéá
ðáñÜäåéãìá, ðïëëïß Éíäïåõñùðáßïé, ïé ïðïßïé äÞèåí «áíÞêïõí
óôç ëåõêÞ öõëÞ», Ý÷ïõí ôï ßäéï ìáýñï ÷ñþìá äÝñìáôïò ìå
ôïõò ðéï ìáýñïõò Áöñéêáíïýò. ¼ðïõ êáßåé ï Þëéïò åêåß âñß-óêïõìå
ìáýñïõò ëáïýò –ôüóï áðëü åßíáé. Óôçí ðñáãìáôéêüôç-ôá,
ôï ÷ñþìá ôïõ äÝñìáôïò ìáò äéçãåßôáé ôçí éóôïñßá ôïõ êëß-ìáôïò
êáé ü÷é ôùí ëáþí. Ìå ôéò ðáñáäïóéáêÝò èåùñßåò ãéá ôéò
öõëÝò Ýãéíå ðñïóðÜèåéá íá äéáìïñöùèåß ìéá ôõðïëïãßá ôçò
áíèñùðüôçôáò. Äéáðéóôþóáìå, üìùò, üôé áõôü áðü ôç óêïðéÜ
ôçò âéïëïãßáò äåí Ý÷åé íüçìá. Ç ãåíåôéêÞ åããýôçôá ãéá ôçí ï-ðïßá
ìéëþ åãþ åßíáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ç áðÜíôçóç óôï å-ñþôçìá:
«Áðü ðïéï ìÝñïò Þëèå ï êáèÝíáò êáé ðïéïé åßíáé ïé
ðñïãïíïß ôïõ;». ÄçëáäÞ ôï ãåíåáëïãéêü äÝíäñï ðïõ öôéÜ÷íïõ-ìå
äéçãåßôáé ôçí éóôïñßá ôùí ìåôáíáóôåýóåùí êáé ôçò åãêáôÜ-óôáóçò
ôùí áíèñþðùí óå äéÜöïñïõò ôüðïõò.
2
Ïé ãåíåôéêÝò äéáöïñÝò ìåôáîý ôùí áíèñþðùí åßíáé åëÜ÷éóôåò ü-ôáí
ôéò óõãêñßíïõìå ìå ôéò äéáöïñÝò ðïõ ðáñïõóéÜæåé ôï óýíïëï
ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò áðü ôá ðéï óõããåíÞ ôïõ åßäç (÷éìðáôæÞ-äåò
êáé Üëëá áíèñùðïåéäÞ). Ïé äéáöïñÝò áðü ôá Üëëá åßäç åßíáé
25 Ýùò 60 öïñÝò ìåãáëýôåñåò áðü åêåßíåò ðïõ ðáñáôçñïýíôáé
ìÝóá óôï ßäéï ôï áíèñþðéíï åßäïò.
ÅðéðëÝïí, êáìéÜ áðü ôéò áíèñþðéíåò ïìÜäåò («öõëÝò», Ýèíç,
184

ðëçèõóìïß, ëáïß ê.ëð.) äåí âñßóêåôáé ðéï êïíôÜ óôá áíèñùðïåéäÞ
(Þ ðéï ìáêñéÜ ôïõò) áðü ôéò Üëëåò. Ôï ãåãïíüò áõôü áðïôåëåß á-ðüäåéîç
ãéá ôï üôé ïé äéáöïñïðïéÞóåéò ìÝóá óôï áíèñþðéíï åßäïò
åßíáé ðïëý ðñüóöáôåò –éäéáßôåñá óå ó÷Ýóç ìå ôï ÷ñüíï ôçò äéá-öïñïðïßçóçò
ôùí ðñïãüíùí ìáò áðü ôïõò ðñïãüíïõò ôùí ðéï
óõããåíþí ìáò áíèñùðïåéäþí.
¼ëïé ïé óýã÷ñïíïé ðëçèõóìïß åßíáé áðïôÝëåóìá åðéìéîéþí áíÜ-ìåóá
óå äéáöïñåôéêïýò ðëçèõóìïýò êáé êáíÝíáò ðëçèõóìüò äåí
Ý÷åé ðáñáìåßíåé áðïìïíùìÝíïò ãéá áñêåôü ÷ñïíéêü äéÜóôçìá þ-óôå
íá ìðïñåß íá èåùñçèåß âéïëïãéêÜ äéáêñéôüò.
Ïé Üíèñùðïé ðñïöáíþò äéáöÝñïõí âéïëïãéêÜ ìåôáîý ôïõò, ìå
åîáßñåóç ôïõò ìïíïùïãåíåßò äéäýìïõò. Áðü ôï ãåãïíüò áõôü ï-ñéóìÝíïé
Üíèñùðïé êáôáëÞãïõí óôï óõìðÝñáóìá üôé ìå ôï ðÝñá-óìá
ôïõ ÷ñüíïõ ìðïñåß íá Ý÷ïõí åìöáíéóôåß êÜðïéåò «óõóóùñåý-óåéò
» ÷áñáêôçñéóôéêþí óå äéáöïñåôéêïýò ðëçèõóìïýò êé Ýôóé íá
ìðïñïýìå íá ìéëïýìå ãéá âéïëïãéêÜ äéáêñéôïýò áíèñþðéíïõò ðëç-èõóìïýò.
Ìå ôçí ðñüïäï ôçò ÃåíåôéêÞò óôçí êáôáãñáöÞ ôïõ ãåíåôéêïý
÷Üñôç ôïõ áíèñþðïõ ãíùñßæïõìå ðëÝïí ìå áðüëõôç âåâáéüôçôá
üôé áõôü äåí éó÷ýåé.
Ôï ó÷åôéêü åñþôçìá ùò ðñïò ôéò äéáöïñÝò ðïõ ðáñáôçñïýìå
áíÜìåóá óå äýï áíèñþðïõò ôßèåôáé ùò åîÞò:
• Ðüóï ìåãÜëåò åßíáé áõôÝò ïé äéáöïñÝò åÜí ôéò óõãêñßíïõìå ìå
ôéò ïìïéüôçôåò (äçëáäÞ ôçí ðëÞñç ôáýôéóç ôïõ ãåíåôéêïý ôïõò
õëéêïý) ðïõ ìïéñÜæïíôáé äýï Üíèñùðïé;
• Óå ðïéï âáèìü ïé äéáöïñÝò ïöåßëïíôáé óôï üôé ïé äýï Üíèñùðïé
ôïõò ïðïßïõò åîåôÜæïõìå áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêÝò öõëÝò Þ
óå äéáöïñåôéêÜ Ýèíç;
Ç áðÜíôçóç ôùí âéïëüãùí óôï åñþôçìá áõôü åßíáé óáöÞò:
Ïé Üíèñùðïé, ðáñÜ ôéò åîùôåñéêÝò äéáöïñÝò, Ý÷ïõí êïéíü ôï
75% ôïõ ãåíåôéêïý ôïõò õëéêïý.
Óôï õðüëïéðï 25% åìöáíßæïõí ðïéêéëüôçôá, ç ïðïßá ïöåßëåôáé:
185

• ìüëéò êáôÜ ôï 6,3% óôç äéáöïñïðïßçóç áõôïý ðïõ ðáñáäïóé-áêÜ
ïíïìáæüôáí «ìåãÜëåò öõëÝò»·
• ìüëéò êáôÜ ôï 8,3% óôç äéáöïñïðïßçóç óå Ýèíç, êáé
• êáôÜ ôï 85,4% óå äéáöïñÝò ìåôáîý ôùí áôüìùí ôïõ ßäéïõ Ý-èíïõò,
ôïõ ßäéïõ ëáïý, ôçò ßäéáò öõëÞò ê.ëð.
Ï Lewontin, ó÷ïëéÜæïíôáò ôá äåäïìÝíá ðïõ ðñïêýðôïõí áðü
ôéò Ýñåõíåò óôç Âéïëïãßá, äåß÷íåé ìå Ýíá ÷áñáêôçñéóôéêü ðáñÜ-äåéãìá
ôé áêñéâþò óçìáßíïõí áõôÜ ãéá ôçí áíèñùðüôçôá:
«ÅÜí ìåôÜ áðü Ýíá ìåãÜëï êáôáêëõóìü åðéâßùíáí ìüíï ïé Á-öñéêáíïß,
ôüôå ôï áíèñþðéíï åßäïò èá åß÷å äéáôçñÞóåé ôï 93,7%
ôçò óõíïëéêÞò ôïõ ãåíåôéêÞò ðïéêéëüôçôáò áí êáé ïé Üíèñùðïé èá
åß÷áí óõíïëéêÜ ðéï óêïýñï ÷ñþìá.
»Áêüìç êáé åÜí ï êáôáêëõóìüò åß÷å ôçí ðéï áêñáßá ìïñöÞ êáé
åðéâßùíáí ìüíï ïé Xhosa, Ýíáò áðü ôïõò ëáïýò ôçò Íüôéáò Áöñé-êÞò,
ôï áíèñþðéíï åßäïò èá óõíÝ÷éæå íá äéáôçñåß ôï 80% ôçò âéï-ëïãéêÞò
ôïõ ðïéêéëüôçôáò.
»ÅÜí åêôéìïýóáìå áõôÞ ôç ìåßùóç óôï ðëáßóéï ôçò åîÝëéîçò
ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò, ôüôå èá ôç ÷áñáêôçñßæáìå ùò åíôåëþò á-óÞìáíôç
».
Óôéò ðáñáðÜíù ðëçñïöïñßåò óôçñßæïíôáé ïé «áñ÷Ýò ôçò UN-ESCO
ãéá ôéò öõëÝò êáé ôéò öõëåôéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò», üðùò öáß-íåôáé
áðü ôá ó÷åôéêÜ Üñèñá ðïõ ðáñáôßèåíôáé ðáñáêÜôù.
186

187
Áñ÷Ýò ôçò UNESCO ãéá ôéò öõëÝò
êáé ôéò öõëåôéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò
¢ñèñï ðñþôï
1. ¼ëá ôá áíèñþðéíá üíôá áíÞêïõí óôï ßäéï ãÝíïò êáé Ý÷ïõí
ôçí ßäéá ðñïÝëåõóç. Ãåííéïýíôáé ìå ßóç áîéïðñÝðåéá êáé äé-êáéþìáôá
êáé áðïôåëïýí áíáðüóðáóôï ôìÞìá ôçò áíèñù-ðüôçôáò.
2. ¼ëåò ïé ïìÜäåò êáé üëá ôá Üôïìá äéêáéïýíôáé íá åßíáé äéá-öïñåôéêÜ,
íá èåùñïýí üôé åßíáé äéáöïñåôéêÜ êáé íá èåùñïý-íôáé
äéáöïñåôéêÜ áðü ôïõò Üëëïõò. Ùóôüóï, ç ðïéêéëßá ôùí
ôñüðùí æùÞò êáé ôï äéêáßùìá óôç äéáöïñÜ äåí åðéôñÝðåôáé
óå êáìßá ðåñßðôùóç íá ÷ñçóéìåýïõí ùò ðñüöáóç ãéá öõëå-ôéêÝò
3. Äåí ìðïñïýí íá íïìéìïðïéïýí, íïìéêþò Þ åê ôùí ðñáãìÜ-ôùí,
ïðïéáäÞðïôå ðñáêôéêÞ ðïõ óõíåðÜãåôáé äéáêñßóåéò, ïý-ôå
íá èåìåëéþíïõí ôçí ðïëéôéêÞ ôïõ Áðáñô÷Üéíô, ðïõ óõíé-óôÜ
ôçí ðëÝïí áêñáßá ìïñöÞ ñáôóéóìïý (...).
4. ¼ëïé ïé ëáïß ôïõ êüóìïõ äéáèÝôïõí ôéò ßäéåò éêáíüôçôåò, ðïõ
ôïõò åðéôñÝðïõí íá öèÜóïõí óôï õøçëüôåñï åðßðåäï ðíåõ-ìáôéêÞò,
ôå÷íïëïãéêÞò, êïéíùíéêÞò, ïéêïíïìéêÞò, ðïëéôéóôé-êÞò
êáé ðïëéôéêÞò áíÜðôõîçò.
5. Ïé äéáöïñÝò áíÜìåóá óôá åðéôåýãìáôá ôùí äéÜöïñùí ëáþí
åîçãïýíôáé ðëÞñùò áðü ãåùãñáöéêïýò, éóôïñéêïýò, ðïëéôé-êïýò,
ïéêïíïìéêïýò, êïéíùíéêïýò êáé ðïëéôéóôéêïýò ðáñÜãï-íôåò.
Ïé äéáöïñÝò áõôÝò óå êáìßá ðåñßðôùóç äåí ìðïñïýí íá
áðïôåëÝóïõí ðñüó÷çìá ãéá ïðïéáäÞðïôå éåñÜñ÷çóç ôùí å-èíþí
êáé ôùí ëáþí.

188
¢ñèñï äåýôåñï
1. ÊÜèå èåùñßá ç ïðïßá õðïóôçñßæåé ôçí åããåíÞ áíùôåñüôçôá Þ
êáôùôåñüôçôá öõëåôéêþí Þ åèíéêþí ïìÜäùí, ìå ôÝôïéï ôñü-ðï
þóôå íá äßíåé óôéò ìåí ôï äéêáßùìá íá åîïõóéÜæïõí Þ íá å-îïëïèñåýïõí
ôéò äå, ðïõ èåùñïýíôáé êáôþôåñåò, Þ (êÜèå èå-ùñßá)
ç ïðïßá èåìåëéþíåé ôéò áîéïëïãÞóåéò ôçò óôç öõëåôéêÞ
äéáöïñÜ óôåñåßôáé åðéóôçìïíéêÞò âÜóçò êáé åßíáé áíôßèåôç ìå
ôéò çèéêÝò êáé äåïíôïëïãéêÝò áñ÷Ýò ôçò áíèñùðüôçôáò.
2. Ï ñáôóéóìüò
– ðåñéëáìâÜíåé ôéò ñáôóéóôéêÝò éäåïëïãßåò, ôéò óôÜóåéò ðïõ
èåìåëéþíïíôáé óå öõëåôéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò, ôéò óõìðå-ñéöïñÝò
ðïõ óõíåðÜãïíôáé äéáêñßóåéò, ôéò äéáñèñùôéêÝò äé-áôÜîåéò
êáé ôç èåóìïèåôçìÝíç ðñáêôéêÞ ðïõ ðñïêáëïýí
ôç öõëåôéêÞ áíéóüôçôá, êáèþò êáé ôçí åóöáëìÝíç éäÝá ü-ôé
ïé ó÷Ýóåéò ìåôáîý ïìÜäùí ðïõ óõíåðÜãïíôáé äéáêñß-óåéò
ìðïñïýí íá äéêáéïëïãçèïýí áðü çèéêÞ êáé åðéóôç-ìïíéêÞ
Üðïøç·
– åêäçëþíåôáé ìå íïìïèåôéêÝò Þ êáíïíéóôéêÝò äéáôÜîåéò êáé
ðñáêôéêÝò ðïõ åéóÜãïõí äéáêñßóåéò, êáèþò êáé ìå áíôéêïé-íùíéêÝò
ðåðïéèÞóåéò êáé ðñÜîåéò·
– åìðïäßæåé ôçí áíÜðôõîç ôùí èõìÜôùí ôïõ, äéáóôñÝöåé ü-óïõò
ôïí åöáñìüæïõí, äéáéñåß åóùôåñéêÜ ôá Ýèíç, ðáñá-êùëýåé
ôç äéåèíÞ óõíåñãáóßá êáé äçìéïõñãåß ðïëéôéêÝò å-íôÜóåéò
áíÜìåóá óôïõò ëáïýò·
– åßíáé áíôßèåôïò ìå ôéò âáóéêÝò áñ÷Ýò ôïõ äéåèíïýò äéêáßïõ
êáé, óõíåðþò, äéáôáñÜóóåé óïâáñÜ ôç äéåèíÞ åéñÞíç êáé á-óöÜëåéá.
3. Ïé öõëåôéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò ðïõ óõíäÝïíôáé éóôïñéêÜ ìå ôéò
áíéóüôçôåò ôçò åîïõóßáò åíéó÷ýïíôáé áðü ôéò êïéíùíéêÝò êáé
ïéêïíïìéêÝò äéáöïñÝò áíÜìåóá óôá Üôïìá êáé ôéò áíèñþðéíåò
ïìÜäåò êáé åðé÷åéñïýí áêüìá êáé óÞìåñá íá äéêáéïëïãÞóïõí
ôéò áíéóüôçôåò áõôÝò, åßíáé áðüëõôá áäéêáéïëüãçôåò.

Äõíáôüôçôåò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò óôï ðëáßóéï ôïõ
åðßóçìïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò
Óôï ðëáßóéï ôïõ ìáèÞìáôïò ôçò Âéïëïãßáò ç áíôéñáôóéóôéêÞ ðá-ñÝìâáóç
åêôåßíåôáé óå äýï èåìáôéêïýò ôïìåßò:
• óôçí êáôÜäåéîç êáé åñìçíåßá ôùí öáéíïìÝíùí ðïõ ïäçãïýí
óôçí êáôáóôñïöÞ ôùí áðáñáßôçôùí ãéá ôçí áíèñþðéíç åðéâß-ùóç
ðüñùí, êáé Ý÷ïõí ùò óõíÝðåéá ôç ìåôáíÜóôåõóç ìåãÜëïõ
áñéèìïý áíèñþðùí·
• óôçí áíÜäåéîç ôçò åíüôçôáò ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò, äçëáäÞ
ôçò ãíþóçò üôé ôï áíèñþðéíï åßäïò åßíáé âéïëïãéêÜ åíéáßï· óôçí
õðïãñÜììéóç ôïõ êïéíùíéêïý ÷áñáêôÞñá ôùí óõìðåñéöïñþí
ôïõ áíèñþðïõ.
Óôïí ôåëåõôáßï ôïìÝá éäéáßôåñç óçìáóßá Ý÷åé ç êáôáðïëÝìçóç
ëáíèáóìÝíùí áðüøåùí ïé ïðïßåò åîáêïëïõèïýí íá õðÜñ÷ïõí áðü
ðáëéüôåñåò åðï÷Ýò êáé ç ðñüëçøç ëáíèáóìÝíùí åíôõðþóåùí ðïõ
äçìéïõñãïýíôáé óôïõò ìáèçôÝò êáé óôéò ìáèÞôñéåò åîáéôßáò ïñé-óìÝíùí
ðáñåîçãÞóåùí ãëùóóéêÞò õöÞò.
¸ôóé:
• Óõ÷íÜ õðÜñ÷åé óýã÷õóç óôï ÷þñï ôçò âéïëïãéêÞò åñìçíåßáò
«ïìüëïãùí» êáé «áíÜëïãùí» ÷áñáêôçñéóôéêþí. Ôá «ïìüëïãá» á-öïñïýí
óå ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ Ý÷ïõí êïéíÞ âéïëïãéêÞ êáôá-ãùãÞ,
áêüìç êáé åÜí äéáöÝñïõí óôç ìïñöÞ ôïõò. Áðïôåëïýí
óõíçèéóìÝíï èÝìá åíáó÷üëçóçò óôç ìïñöïëïãßá (ð.÷., ôá öôå-ñÜ
ôùí ðôçíþí êáé ôá Üíù Üêñá ôùí áíèñþðùí), áëëÜ äýóêï-ëá
ìðïñïýí íá åíôïðéóôïýí óôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ áíèñþðïõ.
Ôá «áíÜëïãá» áöïñïýí ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ ðáñïõóéÜæïõí ï-ìïéüôçôåò
óôç ìïñöÞ, áëëÜ äåí Ý÷ïõí êïéíÞ âéïëïãéêÞ êáôá-ãùãÞ
(ð.÷., óôï èÝìá ôçò óõìðåñéöïñÜò, ç ðåñßðôùóç äéáôÞ-ñçóçò
«óêëÜâùí» óå ïñéóìÝíá åßäç ìõñìçãêéþí êáé ï áíÜëï-ãïò
èåóìüò ôçò äïõëåßáò óå áíèñþðéíåò êïéíùíßåò). Ç óýã÷õ-óç
ìåôáîý ïìïëïãßáò êáé áíáëïãßáò ïäçãåß óõ÷íÜ óå áðüëõ-
189

ôá ëáíèáóìÝíïõò éó÷õñéóìïýò, äçëáäÞ üôé êÜðïéá öáéíüìåíá
óôéò áíèñþðéíåò êïéíùíßåò –ãéá ðáñÜäåéãìá, ï ðüëåìïò, ç îå-íïöïâßá
ê.ëð.– äÞèåí áðïôåëïýí âéïëïãéêÜ öáéíüìåíá.
• Ç ðáñáðÜíù óýã÷õóç åðéôåßíåôáé ðåñéóóüôåñï óôï ÷þñï ôïõ
ó÷ïëåßïõ åîáéôßáò ôçò ãëþóóáò ðïõ ÷ñçóéìïðïéåßôáé óôï ìÜ-èçìá
ôçò Âéïëïãßáò. Ç ÷ñÞóç åííïéþí ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò ôùí
áíèñþðùí ãéá ôçí ðåñéãñáöÞ óõìðåñéöïñþí äéÜöïñùí Üë-ëùí
åéäþí äçìéïõñãåß ôçí åíôýðùóç üôé ç áíèñþðéíç óõìðå-ñéöïñÜ
ðïõ äçëþíåôáé ìå ôç óõãêåêñéìÝíç Ýííïéá åßíáé, äÞèåí,
ïìüëïãç ìå åêåßíç ôùí Üëëùí åéäþí, äçëáäÞ åßíáé âéïëïãéêÜ
ðñïêáèïñéóìÝíç.
¸÷ïíôáò êáôÜ íïõ ôïõò ðáñáðÜíù ðñïâëçìáôéóìïýò äéáðé-óôþíïõìå
üôé õðÜñ÷ïõí ðïëëÝò äõíáôüôçôåò êáé áðüëõôç áíÜãêç
áíôéñáôóéóôéêþí ðáñåìâÜóåùí óôï ìÜèçìá ôçò Âéïëïãßáò.
ÐÑÙÔÏÂÁÈÌÉÁ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
ÐåñéâÜëëïí
Óôéò ðñþôåò ðÝíôå ôÜîåéò ôïõ Äçìïôéêïý ó÷ïëåßïõ õðÜñ÷ïõí åíü-ôçôåò
ðïõ áíáöÝñïíôáé óôï ðåñéâÜëëïí. Óôï ðëáßóéï áõôü, ÷ñç-óéìïðïéþíôáò
êáôÜëëçëá ðáñáäåßãìáôá, åßíáé åýêïëç ç ìåôÜäï-óç
ãíþóçò ó÷åôéêÜ ìå ôá ïéêïëïãéêÜ ðñïâëÞìáôá ôùí ÷ùñþí ôïõ
Ôñßôïõ Êüóìïõ (Ýëëåéøç êáèáñïý íåñïý, êáôáóôñïöÞ ôùí êáëëé-åñãåéþí
åäþäéìùí öõôþí ðñïò üöåëïò ìïíïêáëëéåñãåéþí åìðï-ñåýóéìùí
åéäþí, åñÞìùóç ê.ëð.) ðïõ ïäçãïýí ôïõò áíèñþðïõò
óôç ìåôáíÜóôåõóç.
Óôéò ðáñáðÜíù åíüôçôåò ÷ñåéÜæåôáé ðñïóï÷Þ óôïí ôñüðï ìå
ôïí ïðïßï ðáñïõóéÜæåôáé ç áíèñþðéíç äñáóôçñéüôçôá. Óôá ðáéäéÜ
äåí åðéôñÝðåôáé íá äçìéïõñãçèåß ç åíôýðùóç üôé ïé Üíèñùðïé ðïõ
áðáñôßæïõí ôïõò ðëçèõóìïýò åêåßíùí ôùí ÷ùñþí åßíáé õðåýèõ-íïé
ãéá ôç ìïßñá ôïõò («äåí îÝñïõí», «äåí åíäéáöÝñïíôáé», «Ý÷ïõí
ïðéóèïäñïìéêü ôñüðï æùÞò» ê.ëð.), áëëÜ ðñÝðåé íá êáôáíïÞóïõí
190

üôé ôá áñíçôéêÜ öáéíüìåíá åßíáé áðïôÝëåóìá êõñßùò
• ôïõ äéåèíïýò ïéêïíïìéêïý êáôáìåñéóìïý («ç îõëåßá áðü ôá äÜ-óç
ôïõ Áìáæïíßïõ ÷ñçóéìïðïéåßôáé ãéá ôçí êáôáóêåõÞ áêñéâþí
åðßðëùí ãéá ôïõò Åõñùðáßïõò»), êáé
• ôçò áðïéêéïêñáôßáò, äçëáäÞ ôçò ðáëáéüôåñçò êáôáðßåóçò áõ-ôþí
ôùí ëáþí áðü ôïõò Åõñùðáßïõò, áðü ôçí ïðïßá ìÝ÷ñé óÞ-ìåñá
äåí Ý÷ïõí óõíÝëèåé.
ÅðéðëÝïí, èá ðñÝðåé íá ôïíßæåôáé üôé ïé ðïëéôéêïß çãÝôåò áõôþí
ôùí ÷ùñþí óðáíßùò åêëÝãïíôáé áðü ôïõò ëáïýò ôïõò, êáé üôé óõ-íÞèùò
åðéâÜëëïíôáé äéá ôçò âßáò êáé áðïëáìâÜíïõí ôçí áðïäï÷Þ
ôùí åõñùðáúêþí êñáôþí.
Ç ðïëéôéêÞ êáé éóôïñéêÞ äéÜóôáóç ôçò õðáíÜðôõîçò êáé ôçò êá-ôáóôñïöÞò
ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò åßíáé áðáñáßôçôï íá ôïíßæåôáé ðÜ-íôïôå
êáôÜ ôçí åíáó÷üëçóç ìå èÝìáôá ôùí öôù÷þí ÷ùñþí åÜí èÝ-ëïõìå
íá áðïöýãïõìå ôç äçìéïõñãßá ôïõ áéóèÞìáôïò áíùôåñü-ôçôáò
ôùí ðáéäéþí óå ó÷Ýóç ìå Üëëïõò ëáïýò. Ðñïöáíþò, ç ìïñ-öÞ
ìå ôçí ïðïßá ìðïñåß íá äïèåß ç ðïëéôéêÞ êáé éóôïñéêÞ äéÜóôá-óç
äéáöïñïðïéåßôáé áðü ôÜîç óå ôÜîç.
Æþá
Óôéò ðñþôåò ðÝíôå ôÜîåéò ôïõ Äçìïôéêïý ó÷ïëåßïõ õðÜñ÷ïõí èå-ìáôéêÝò
åíüôçôåò ðïõ áíáöÝñïíôáé óôç Âéïëïãßá ôùí æþùí, ìå Ýì-öáóç
óôçí ôáîéíüìçóÞ ôïõò. ×ñåéÜæåôáé ðñïóï÷Þ:
• ¿óôå íá ãßíåôáé óáöÞò ç ó÷åôéêüôçôá ôùí áíèñùðïìïñöéóìþí
ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýìå óôçí ðåñéãñáöÞ ôçò óõìðåñéöïñÜò ôùí
æþùí («ç åñãáôéêÞ ìÝëéóóá», «ï ôåìðÝëçò ôæßôæéêáò», êáé, êõñß-ùò,
«ï ðüëåìïò áíÜìåóá óôá æþá» ê.ëð.). Íá ãßíåôáé óáöÝò ü-ôé
ôá öáéíüìåíá ðïõ ðåñéãñÜöïõìå óôç Âéïëïãßá ôùí æþùí äåí
åßíáé ßäéá ìå ôá öáéíüìåíá ðïõ ðåñéãñÜöïõìå ìå ôéò ßäéåò ëÝ-îåéò
üôáí ìéëïýìå ãéá ôçí áíèñþðéíç êïéíùíßá.
Ôï ðáñáðÜíù ðñüâëçìá ìðïñåß íá åìöáíéóôåß, ãéá ðáñÜäåéã-
191

ìá, óôç èåìáôéêÞ åíüôçôá «ÊïéíùíéêÜ ¸íôïìá» (Ã´ êáé Ä´ ôÜîç).
• ¼ôáí ÷ñçóéìïðïéïýìå åîùôåñéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ãéá ôçí ôá-îéíüìçóç
ôùí åéäþí, íá êÜíïõìå óáöÞ ôç äéáöïñÜ ðïõ õðÜñ-÷åé
óôç óçìáóßá ôùí ÷áñáêôçñéóôéêþí ãéá ôçí ôáîéíüìçóç óå
äéáöïñåôéêü åßäïò êáé ôçí ôáîéíüìçóç óå äéáöïñåôéêÝò «ñÜ-ôóåò
» ôïõ ßäéïõ åßäïõò. Åäþ áðáéôåßôáé éäéáßôåñç ðñïóï÷Þ óôçí
åíáó÷üëçóç ìå ôá êáôïéêßäéá æþá (Á´ êáé Â´ ôÜîç) êáé óôç óõ-íÞèç
áíáöïñÜ óôéò äéáöïñåôéêÝò ñÜôóåò, Ýôóé þóôå íá ãßíåé
óáöÝò üôé ïé äéáöïñÝò áíÜìåóá óôïõò áíèñþðïõò äåí åßíáé
ôçò ßäéáò êáôçãïñßáò (âë. ó÷åôéêü êåßìåíï ðáñáðÜíù).
Áõôü ðñÝðåé íá ðñïóå÷èåß éäéáßôåñá üôáí áíáöåñüìáóôå óôá å-îùôåñéêÜ
÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ áíèñþðéíïõ ïñãáíéóìïý.
ÄÅÕÔÅÑÏÂÁÈÌÉÁ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
ÃõìíÜóéï
Á´ ôÜîç
ÁíôéñáôóéóôéêÞ äéÜóôáóç ìðïñåß íá äïèåß óôéò åíüôçôåò «Ç åðé-óôÞìç
ôçò Âéïëïãßáò: ç Âéïëïãßá óôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ» êáé «Ç ïñ-ãÜíùóç
ôçò æùÞò: ôáîéíüìçóç ôùí ïñãáíéóìþí». Êáé óôéò äýï ðå-ñéðôþóåéò
ìðïñïýìå íá áíáöåñèïýìå óôçí êáôÜ÷ñçóç âéïëïãé-êþí
åííïéþí, ðïõ ïöåßëåôáé óôçí Üãíïéá âáóéêþí áñ÷þí ôçò Âéï-ëïãßáò
óå óõíäõáóìü ìå ìéá áíôéäçìïêñáôéêÞ ðïëéôéêÞ éäåïëïãßá.
Óôï èÝìá áõôü åíäåßêíõôáé íá áíáöåñèïýí ðáñáäåßãìáôá êáêÞò
êáé ëáíèáóìÝíçò ÷ñÞóçò ôçò Âéïëïãßáò ãéá ðáñÜäåéãìá, áðü ôïõò
åèíéêïóïóéáëéóôÝò ôçò Ãåñìáíßáò (×ßôëåñ), áðü ôïõò ïðáäïýò á-ðüøåùí
ðåñß äéáöïñþí óôç íïçìïóýíç ôùí «öõëþí» ê.ëð.
Ã´ ôÜîç
ÁíôéñáôóéóôéêÞ äéÜóôáóç ìðïñåß íá äïèåß óôéò áêüëïõèåò åíüôçôåò:
• «Ç åðéóôÞìç ôçò Âéïëïãßáò: ç óõìâïëÞ ôçò Âéïëïãßáò óôç âåë-ÃÉÙÑÃÏÓ
192

ôßùóç ôçò ðïéüôçôáò æùÞò ôïõ áíèñþðïõ».
Áðü ôç ìéá ðëåõñÜ, åßíáé äõíáôÞ ç áíáöïñÜ óôéò ðåñéðôþóåéò
êáêÞò ÷ñÞóçò ôçò Âéïëïãßáò êáé, áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, óôéò äõ-íáôüôçôåò
ðïõ ìáò ðáñÝ÷åé ç óõãêåêñéìÝíç åðéóôÞìç þóôå íá êá-ôáíïÞóïõìå
üôé åßíáé ìéêñÞ ç óçìáóßá êÜðïéùí äéáöïñþí ðïõ óå
ðñïçãïýìåíåò åðï÷Ýò öáßíïíôáí óçìáíôéêÝò.
• «ÅîÝëéîç ôùí ïñãáíéóìþí: èåùñßåò ãéá ôçí êáôáãùãÞ ôïõ áí-èñþðïõ
».
ÁõôÞ åßíáé ç óçìáíôéêüôåñç èåìáôéêÞ åíüôçôá ãéá ôç èåìåëßù-óç
ñáôóéóôéêþí èåùñéþí Þ, áíôßèåôá, ãéá ôçí åðéóôçìïíéêÜ èå-ìåëéùìÝíç
áðüññéøÞ ôïõò.
×ñåéÜæåôáé ðñïóï÷Þ þóôå íá ãßíåé óáöÝò êáôÜ ôç äéäáóêáëßá
áõôÞò ôçò åíüôçôáò üôé:
– ç åîÝëéîç ôùí åéäþí äåí âñßóêåé åöáñìïãÞ óôéò äéáöïñïðïéÞ-óåéò
ìåôáîý ôùí ðëçèõóìþí ôïõ áíèñþðïõ, åîáéôßáò êõñßùò
ôïõ ãåãïíüôïò üôé ïé ðëçèõóìïß áõôïß äåí Þôáí ðïôÝ áðïìï-íùìÝíïé
ãéá ôüóï äéÜóôçìá þóôå íá õðÜñ÷ïõí óçìáíôéêÝò äé-áöïñïðïéÞóåéò
ìåôáîý ôïõò·
– äéáöïñÝò ìåôáîý ðëçèõóìþí óå ðíåõìáôéêÜ êáé øõ÷éêÜ ÷áñá-êôçñéóôéêÜ
åßíáé áðü âéïëïãéêÞ Üðïøç áäéáíüçôåò (ãéá ôïõò
ëüãïõò ðïõ áíáöÝñèçêáí ðáñáðÜíù êáé, åðéðëÝïí, äéüôé ôÝ-ôïéá
÷áñáêôçñéóôéêÜ äåí Ý÷ïõí êáìßá Þ äåí Ý÷ïõí áðïêëåéóôé-êÜ
âéïëïãéêÞ âÜóç)·
– ïé «åðéìéîßåò» ðëçèõóìþí äåí Ý÷ïõí áñíçôéêÜ áðïôåëÝóìáôá·
– áðü âéïëïãéêÞ Üðïøç ç Ýííïéá ôçò «öõëÞò» ùò ðñïò ôï áí-èñþðéíï
åßäïò äåí Ý÷åé íüçìá.
• «ÃåíåôéêÞ êëçñïíïìéêüôçôá: ãåíåáëïãéêü äÝíôñï».
×ñåéÜæåôáé éäéáßôåñç ðñïóï÷Þ óôç ÷ñÞóç ôùí ãåíåáëïãéêþí
äÝíôñùí «ãíùóôþí ïéêïãåíåéþí», ãéáôß óõ÷íÜ õðïâÜëëïõí óôïõò
ìáèçôÝò êáé óôéò ìáèÞôñéåò ôçí Üðïøç ôçò êëçñïíïìéêüôçôáò
øõ÷éêþí êáé ðíåõìáôéêþí éäéïôÞôùí –ìåñéêÝò öïñÝò, ìÜëéóôá,
áêüìç êáé êïéíùíéêþí óõìðåñéöïñþí, üðùò óõìâáßíåé, ãéá ðá-
193

ñÜäåéãìá, ìå ãåíåáëïãéêÜ äÝíôñá åãêëçìáôéþí.
• «ÐåñéâÜëëïí - ðñïâëÞìáôá ôïõ öõóéêïý ðåñéâÜëëïíôïò - ðñï-óôáóßá
ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò: äéá÷åßñéóç öõóéêþí ðüñùí».
Óôï ðëáßóéï áõôÞò ôçò åíüôçôáò ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ùò
ðáñÜäåéãìá ç êáôáóôñïöÞ ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò êáé ç õðåñåê-ìåôÜëëåõóç
ôùí öõóéêþí ðüñùí ôùí öôù÷üôåñùí ÷ùñþí ðñïò
üöåëïò ôùí áíáðôõãìÝíùí ÷ùñþí. Óôï ìÜèçìá èá ðñÝðåé íá
ôïíéóôåß «ðáñåìðéðôüíôùò» üôé ôá ãåãïíüôá áõôÜ åßíáé ïé âá-óéêïß
ëüãïé ðïõ ïäçãïýí ôïõò ðëçèõóìïýò ôùí ïéêïíïìéêÜ ëé-ãüôåñï
áíáðôõãìÝíùí ÷ùñþí óå åîáèëßùóç êáé ðñïêáëïýí ôç
ìáæéêÞ ìåôáíÜóôåõóç.
Ëýêåéï
Âéïëïãßá ÃåíéêÞò Ðáéäåßáò
Â´ ôÜîç
ÁíôéñáôóéóôéêÞ äéÜóôáóç ìðïñåß íá äïèåß óôçí åíüôçôá «Ç åðéóôÞ-ìç
ôçò Âéïëïãßáò: ï ñüëïò ôçò Âéïëïãßáò óôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ»
(âë. ó÷åôéêÜ ôéò ðáñáôçñÞóåéò ãéá ôçí áíôßóôïé÷ç åíüôçôá óôï Ãõ-ìíÜóéï).
Ã´ ôÜîç
ÁíôéñáôóéóôéêÞ äéÜóôáóç ìðïñåß êáé ðñÝðåé íá äïèåß óôçí åíüôç-ôá
«ÅéóáãùãÞ óôçí åîÝëéîç ôùí åéäþí: åîÝëéîç ôïõ áíèñþðïõ».
Óôçí åíüôçôá áõôÞ ðñïâëÝðåôáé ñçôþò ç åíáó÷üëçóç ìå ôçí
Ýííïéá ôçò «öõëÞò», êáèþò êáé ìå ôï åñþôçìá ôçò «åîÝëéîçò óÞ-ìåñá
» êáé ôïõò ðáñÜãïíôåò áõôÞò ôçò åîÝëéîçò.
Éó÷ýïõí ïé ßäéåò ðáñáôçñÞóåéò ðïõ äéáôõðþèçêáí óôçí áíôß-óôïé÷ç
åíüôçôá ôïõ Ãõìíáóßïõ.
194

Âéïëïãßá ÈåôéêÞò Êáôåýèõíóçò
Óôç Â´ ôÜîç ó÷åôéêÞ åßíáé ç åíüôçôá «ÓõóôÞìáôá óõíôïíéóìïý: óõ-ìðåñéöïñÜ,
ìíÞìç, ìÜèçóç, ãëþóóá».
Óôç Ã´ ôÜîç ó÷åôéêÞ åßíáé ç åíüôçôá «Êëçñïíïìéêüôçôá: ãåíå-áëïãéêü
äÝíôñï».
Êáé ãéá ôéò äýï éó÷ýïõí ïé ðáñáôçñÞóåéò ðïõ äéáôõðþèçêáí
óôéò áíôßóôïé÷åò åíüôçôåò ôïõ Ãõìíáóßïõ.
195

«ÁÑ×ÅÓ ÐÅÑÉÂÁËËÏÍÔÉÊÙÍ ÅÐÉÓÔÇÌÙÍ»
ÊÁÉ «ÃÅÙÃÑÁÖÉÁ»
Ôï ìÜèçìá «Áñ÷Ýò Ðåñéâáëëïíôéêþí Åðéóôçìþí», ðïõ åíôÜóóåôáé
óôá ìáèÞìáôá åðéëïãÞò üëùí ôùí êáôåõèýíóåùí ôçò Â´ ôÜîçò ôïõ
Åíéáßïõ Ëõêåßïõ, åíäåßêíõôáé êõñßùò ãéá ôçí åíáó÷üëçóç ìå ôéò
ìïñöÝò ôùí ìåôáíáóôåýóåùí êáé ôéò áéôßåò ðïõ ðñïêáëïýí ôéò ìá-æéêÝò
ìåôáíáóôåýóåéò óôç óçìåñéíÞ åðï÷Þ.
Ó÷åôéêÝò åíüôçôåò åßíáé ïé:
– «Áíèñùðïãåíåßò åðéäñÜóåéò óôï ðåñéâÜëëïí»
– «ÄõíáìéêÞ ðëçèõóìþí»
– «Ïéêïëïãßá êáé Üíèñùðïò».
Ç öéëïóïößá ðïõ äéÝðåé ôçí áíôéñáôóéóôéêÞ ðáñÝìâáóç óôï
ìÜèçìá áõôü åßíáé åêåßíç ðïõ ðáñïõóéÜóôçêå óôï ðñþôï êåöÜ-ëáéï
ôïõ ðáñüíôïò Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò («¸íáò êü-óìïò
óå êßíçóç – Ï êüóìïò ìáò»).
Ðáñüìïéåò ìå ôï ðñïáíáöåñèÝí ìÜèçìá åßíáé ïé äõíáôüôçôåò
ðïõ äßíïíôáé óôï ìÜèçìá ôçò Ãåùãñáößáò óôï Äçìïôéêü êáé óôï
ÃõìíÜóéï.
Åíüôçôåò ðïõ åíäåßêíõíôáé éäéáßôåñá åßíáé:
Óôçí Å´ Äçìïôéêïý: «Ç ÅëëÜäá Ýîù áðü ôçí ÅëëÜäá».
Óôç Óô´ Äçìïôéêïý: «Ôï áíèñùðïãåíÝò ðåñéâÜëëïí».
Óôçí Á´ Ãõìíáóßïõ: «Ïé Üíèñùðïé êáé ïé äñáóôçñéüôçôÝò ôïõò».
Óôéò åíüôçôåò áõôÝò äßíåôáé ç äõíáôüôçôá åíáó÷üëçóçò ìå
ôïõò öõóéêïýò ðüñïõò, ôçí áýîçóç ôïõ ðëçèõóìïý ê.ëð. êáé, êáô’
åðÝêôáóç, ìå ôéò áéôßåò ðïõ ïäçãïýí óôç öôþ÷åéá êáé ôç ìåôáíÜ-óôåõóç.
196

ÈÑÇÓÊÅÕÔÉÊÁ
Ç ÷ñéóôéáíéêÞ ðßóôç, ðïõ áðïôåëåß ðõñÞíá ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí
Èñçóêåõôéêþí óôçí ÅëëÜäá óå üëåò ôéò âáèìßäåò ôçò åêðáßäåõ-óçò,
äßíåé ðïëëÜ åñåèßóìáôá êáé óáöåßò êáôåõèýíóåéò óå ü,ôé á-öïñÜ
ôéò ó÷Ýóåéò ìå Üôïìá Üëëùí ïìÜäùí, êáèþò êáé ìå ôïõò áí-èñþðïõò
ðïõ Ýñ÷ïíôáé óôç ÷þñá ìáò ùò ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõ-ãåò.
1
Ç ðñïóôáóßá ôùí îÝíùí Ý÷åé óçìáíôéêÞ èÝóç óôïõò íüìïõò êáé ôéò
åíôïëÝò ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò. ×áñáêôçñéóôéêÜ åßíáé ôá áêüëïõ-èá
÷ùñßá áðü ôçí ÐåíôÜôåõ÷ï:
ÅÎÏÄÏÓ, Êåö. êã´ 9: Êáé îÝíïí äåí èÝëåéò êáôáäõíáóôåýóåé·
äéüôé óåéò ãíùñßæåôå ôçí øõ÷Þí ôïõ îÝíïõ, åðåéäÞ îÝíïé åóôÜèçôå
åí ôç ãç ôçò Áéãýðôïõ.
ÅÎÏÄÏÓ, Êåö. êâ´ 21: Êáé îÝíïí äåí èÝëåéò êáêïðïéÞóåé, ïõäÝ
èÝëåéò êáôáäõíáóôåýóåé áõôüí äéüôé îÝíïé åóôÜèçôå åí ôç ãç ôçò Áé-ãýðôïõ.
ËÅÕÉÔÉÊÏÍ, Êåö. éè´ 33-34: Êáé åÜí îÝíïò ðáñïéêÞ ìåôÜ óïõ åí
ôç ãç õìþí, äåí èÝëåôå èëßøåé áõôüí ï îÝíïò, ï ðáñïéêþí ìå óáò,
èÝëåé åßóèáé åéò åóÜò ùò ï áõôü÷èùí, êáé èÝëåéò áãáðÜ áõôüí ùò
óåáõôüí· äéüôé îÝíïé åóôÜèçôå åí ôç ãç ôçò Áéãýðôïõ. Åãþ Êýñéïò
ï Èåüò óáò.
ÁÑÉÈÌÏÉ, Êåö. éå´ 15-16: Åéò íüìïò äéÜ óáò ôïõò åê ôçò óõíá-ãùãÞò,
êáé äéÜ ôïí îÝíïí ôïí ðáñïéêïýíôá, íüìéìïí áéþíéïí åéò ôáò
ãåíåÜò óáò· åéò íüìïò, êáé ìßá äéÜôáîéò, èÝëåé åßóèáé äéÜ óáò, êáé äéÜ
ôïí îÝíïí ôïí ðáñïéêïýíôá ìåôáîý óáò.
197

2
Ìßá áðü ôéò óçìáíôéêüôåñåò åíôïëÝò óôçí ÊáéíÞ ÄéáèÞêç åßíáé ôï
ìÞíõìá áãÜðçò ôïõ Éçóïý: «ÁãÜðá ôïí ðëçóßïí óïõ ùò åáõôüí».
Ôï ìÞíõìá áöïñÜ üëïõò ôïõò áíèñþðïõò ðïõ âñßóêïíôáé óå êá-ôÜóôáóç
áíÜãêçò êáé ÷ñÞæïõí ðñïóôáóßáò, áíèñþðéíçò ðñïóÝã-ãéóçò
êáé âïÞèåéáò
¸íáò îÝíïò êáé áëëïäáðüò óôï ÉóñáÞë, ï êáëüò Óáìáñåßôçò,
åíóáñêþíåé ãéá ôïí Éçóïý ôï ìÞíõìá ôçò áãÜðçò. Ï ßäéïò ï Éçóïýò
ôáõôßæåé ôïí åáõôü ôïõ ìå üëïõò ôïõò áíèñþðïõò ðïõ âñßóêïíôáé
óå êáôÜóôáóç áíÜãêçò, ôïõò ïíïìÜæåé «áäåëöïýò» ôïõ êáé èåù-ñåß
ðùò ü,ôé ðñïóöÝñåôáé óå áõôïýò åßíáé óáí íá ðñïóöÝñåôáé
óôïí ßäéï (Ìáôè. êå´ 45).
Ç áíáöïñÜ óôïõò îÝíïõò åßíáé óáöÞò, üðùò öáßíåôáé éäßùò á-ðü
ôï ó÷åôéêü åäÜöéï óôï ÅõáããÝëéï ôçò ÌÝëëïõóáò Êñßóçò «îÝ-íïò
Þìçí êáé óõíçãÜãåôÝ ìå» (Ìáôè. êå´ 35), ìå ôï ïðïßï åðéóçìáß-íåôáé
ç áñåôÞ ôçò áðïäï÷Þò êáé öéëïîåíßáò ôùí îÝíùí ùò êñéôÞ-ñéï
äéêáßùóçò êáé åóùôåñéêÞò êáëëéÝñãåéáò.
3
Ç áíôßëçøç ðïõ åêöñÜæåôáé óôçí Áãßá ÃñáöÞ êáé ç ïðïßá áðïôå-ëåß
âáóéêÞ áñ÷Þ ôçò ÷ñéóôéáíéêÞò ðßóôçò åßíáé üôé üëïé ïé Üíèñù-ðïé
åðß ãçò åßíáé ðëÜóìáôá ôïõ Èåïý êáé áðïëáìâÜíïõí óôïí ßäéï
âáèìü ôçí áíèñþðéíç áîéïðñÝðåéá êáé ôï äéêáßùìá óôç æùÞ. ÊÜ-èå
ðñïóâïëÞ êáé äéÜêñéóç êáôÜ ôïõ ðñïóþðïõ åíüò áíèñþðïõ
åßíáé ðñïóâïëÞ êáé äéÜêñéóç êáôÜ ôïõ Èåïý, êáô’ åéêüíá êáé ïìïß-ùóéí
ôïõ ïðïßïõ Ý÷åé ðëáóôåß.
ÄåäïìÝíïõ üôé ï Èåüò åßíáé ï ðëÜóôçò êáé ï ðáôÝñáò üëùí ôùí
áíèñþðùí, üëïé ïé Üíèñùðïé áíÞêïõí óå Ýíá ãÝíïò, óå ìéá åíéáß-á
áíèñùðüôçôá, üðùò åðáíåéëçììÝíá ôïíßæåé ï Áðüóôïëïò Ðáý-ëïò.
198

• Óôçí ïìéëßá ôïõ ðñïò ôïõò Áèçíáßïõò áðü ôï âÞìá ôïõ Áñåßïõ
ÐÜãïõ: «ÅðïßçóÝí ôå åî åíüò áßìáôïò ðáí ãÝíïò (Ýèíïò) áí-èñþðùí
êáôïéêåßí åðß ðáí ôï ðñüóùðïí ôçò ãçò» (Ðñî. éæ´ 26).
• Óôçí åðéóôïëÞ ôïõ ðñïò ôïõò ÃáëÜôåò: «Ïõê Ýíé Éïõäáßïò ïõ-äÝ
¸ëëçí, ïõê Ýíé äïýëïò ïõäÝ åëåýèåñïò, ïõê Ýíé Üñóåí êáé
èÞëõ. ÐÜíôåò ãáñ õìåßò åéò Ýóôå åí ×ñéóôþ Éçóïý» (Ãáë. ã´ 28).
• Ðñïò ôïõò Êïëïóóáåßò: «Ïõê Ýíé ¸ëëçí êáé Éïõäáßïò, ðåñéôï-ìÞ
êáé áêñïâõóôßá, âÜñâáñïò, Óêýèçò, äïýëïò, åëåýèåñïò,
áëëÜ ôá ðÜíôá êáé åí ðÜóé ×ñéóôüò» (Êïë. ã´ 11).
4
Ï Èåüò ðáñÝäùóå ôç Ãç êáé ôçí åìðéóôåýèçêå óå üëïõò ôïõò áí-èñþðïõò.
Áðü ôï ãåãïíüò áõôü áðïññÝåé ç âáóéêÞ õðï÷ñÝùóç
ôùí áíèñþðùí íá äéá÷åéñßæïíôáé êáé íá öñïíôßæïõí ôç Ãç áðü êïé-íïý,
êáé íá ìïéñÜæïíôáé ìå üëïõò ôïõò Üëëïõò áíèñþðïõò ôá á-ãáèÜ,
êõñßùò ôá áðáñáßôçôá ìÝóá åðéâßùóçò, ðïõ ðñïóöÝñåé.
Óõíåðþò, óôï ðñüóùðï ôùí áíèñþðùí ðïõ æçôïýí ùò ðñü-óöõãåò
Þ ìåôáíÜóôåò ðñïóôáóßá êáé äõíáôüôçôá áîéïðñåðïýò äé-áâßùóçò
óôç ÷þñá ìáò óõíáíôïýìå ôá Üëõôá ìåãÜëá ðñïâëÞìá-ôá
ôçò ìéáò êáé åíéáßáò áíèñùðüôçôáò. ÄçëáäÞ óõíáíôïýìå äéêÜ
ìáò ðñïâëÞìáôá, ôá ïðïßá äåí Ý÷ïõìå ôï äéêáßùìá íá áðïðïéç-èïýìå
ðñïöáóéæüìåíïé üôé áõôÜ äåí åßíáé äéêÜ ìáò, áëëÜ ðñïâëÞ-ìáôá
Üëëùí ÷ùñþí êáé Üëëùí áíèñþðùí –«ôùí îÝíùí».
5
ÐïëëÜ áðü ôá ðñïâëÞìáôá ðïõ åîáíáãêÜæïõí ôïõò áíèñþðïõò
óôçí ðñïóöõãéÜ êáé ôç ìåôáíÜóôåõóç, éäéáßôåñá áðü ôéò ÷þñåò
ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ, åßíáé ðñïúüíôá ôçò ðáñåëèïýóáò áðïéêéïêñá-ôßáò,
ç ïðïßá êáôÝóôñåøå ôéò ïéêïíïìéêÝò êáé ðïëéôéêÝò äïìÝò óôéò
ðñþçí áðïéêßåò êáé êáôáäßêáóå ôïõò áíèñþðïõò íá âéþíïõí ìÝ-÷ñé
óÞìåñá ôéò åðéðôþóåéò áõôÞò ôçò êáôáóôñïöÞò.
199

Ïé äéáöïñÝò óôçí ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç áíÜìåóá óôéò ðëïýóé-åò
÷þñåò ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò êáé óôéò öôù÷Ýò áðü ôéò ïðïß-åò
Ýñ÷ïíôáé ìåôáíÜóôåò ïöåßëïíôáé óå ìåãÜëï âáèìü óå ðáëáéü-ôåñåò
Üäéêåò êáé áíéóüôéìåò åðåìâÜóåéò ôùí Åõñùðáßùí åéò âÜ-ñïò
áõôþí ôùí ÷ùñþí. ÏõóéáóôéêÜ, ç óõóóþñåõóç ðëïýôïõ óôéò
äéêÝò ìáò ÷þñåò êáé ç ðáíôåëÞò ÝëëåéøÞ ôïõ óå Üëëåò åßíáé óå ìå-ãÜëï
âáèìü áðïôÝëåóìá áäéêßáò.
Ìå ôçí Ýííïéá áõôÞ, ç áðïäï÷Þ ôùí ðñïóöýãùí óôç ÷þñá ìáò
åßíáé Ýíá åßäïò áðïêáôÜóôáóçò ôçò áäéêßáò êáé óõìâÜëëåé óôç óõì-öéëßùóç
ìåôáîý ôùí áíèñþðùí.
ÐáôåñéêÜ êåßìåíá, éäéáßôåñá ôïõ ÌåãÜëïõ Âáóéëåßïõ êáé ôïõ É-ùÜííç
×ñõóïóôüìïõ, ðáñÝ÷ïõí ðïëëÜ ðñáãìáôïëïãéêÜ óôïé÷åßá
ðñïò áõôÞ ôçí êáôåýèõíóç.
6
Ç óõãêñéôéêÞ ùò ðñïò ôï óõãêåêñéìÝíï èÝìá åíáó÷üëçóç ìå Üëëåò
èñçóêåßåò ïäçãåß óå ðáñüìïéá óõìðåñÜóìáôá êáé åíéó÷ýåé ôçí ðå-ðïßèçóç
üôé èñçóêåßåò ðïõ ðñïóáíáôïëßæïíôáé óôçí ýðáñîç åíüò
äßêáéïõ èåïý ùò ðëÜóôç ôïõ áíèñþðïõ åíÝ÷ïõí ùò âáóéêÞ áñ÷Þ
óôï óýóôçìá áîéþí ôçí áðïäï÷Þ êáé ôçí ðñïóôáóßá ôïõ ðñüóöõ-ãá
êáé ôïõ ìåôáíÜóôç.
Äõíáôüôçôåò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò óôï ðëáßóéï
ôïõ åðßóçìïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò
ÕðÜñ÷ïõí ðïëëÝò äõíáôüôçôåò áíÜäåéîçò ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜ-óôáóçò
óôï ðëáßóéï ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò ãåíéêÜ, êáé åé-äéêüôåñá
ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí Èñçóêåõôéêþí, óå üëåò ôéò âáèìß-äåò
ôçò åêðáßäåõóçò.
Óôçí ðáñïõóßáóç ôùí ó÷åôéêþí äõíáôïôÞôùí ÷ñçóéìïðïéïý-íôáé
ïé äéáôõðþóåéò ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò (ð.÷., «åõêáé-ÃÉÙÑÃÏÓ
200

ñéáêÝò åíüôçôåò», «ãåíéêÝò åíüôçôåò» ê.ëð.), þóôå íá åßíáé åõêï-ëüôåñç
ç áíáãíþñéóÞ ôïõò.
ÐÑÙÔÏÂÁÈÌÉÁ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
Óôçí Á´ êáé Â´ ôÜîç «ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí Èñçóêåõ-ôéêþí
åíôÜóóåôáé ïñãáíéêÜ óôï ìÜèçìá ôçò ÌåëÝôçò ôïõ ÐåñéâÜë-ëïíôïò
ìå ðõñÞíá ôç èñçóêåõôéêÞ æùÞ ôçò êïéíüôçôáò».
Óôï ðëáßóéï áõôü äßíåôáé ç åõêáéñßá ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò ðá-ñÝìâáóçò
óå ðïëëÝò åíüôçôåò.
Óôéò «åõêáéñéáêÝò åíüôçôåò»
Áðü áõôÝò, éäéáßôåñá óôéò
• «åðßêáéñåò åíüôçôåò» (áðü ôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá ðñïâëÝ-ðïíôáé
«åêäçëþóåéò áëëçëåããýçò»), êáé óôéò
• «åíüôçôåò åïñôáóôéêþí åêäçëþóåùí» (ð.÷., åðéêÝíôñùóç ôçò
÷ñéóôïõãåííéÜôéêçò åêäÞëùóçò óôç «ÖõãÞ óôçí Áßãõðôï» êáé
ôçò «ÇìÝñáò ôïõ ðáéäéïý» óôçí åíáó÷üëçóç ìå ôá ðáéäéÜ ðïõ
áêïëïõèïýí ôïõò ãïíåßò ôïõò óôçí ðñïóöõãéÜ).
Óôéò «ãåíéêÝò åíüôçôåò»
ÅíäåéêôéêÜ, ç ðåñéãñáöÞ ôùí óêïðþí êáé ôïõ ðåñéå÷ïìÝíïõ
óôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá áðïôåëåß Þäç óôéò ðåñéóóüôåñåò ðå-ñéðôþóåéò
Ýíáí êáëü ïäçãü ãéá äéäáóêáëßá ìå áíôéñáôóéóôéêü
ðåñéå÷üìåíï, üðùò öáßíåôáé áðü ôéò åíüôçôåò ðïõ áíáöÝñïíôáé
ðáñáêÜôù.
• Åíüôçôá Óô´ 1
«Ôé ÷ñåéÜæåôáé Ýíá ðáéäß ãéá íá ìåãáëþóåé».
Óôü÷ïò: ÁíÜðôõîç äéÜèåóçò ãéá áëëçëïêáôáíüçóç êáé áëëç-ëåããýç.
ÂáóéêÜ óôïé÷åßá ðåñéå÷ïìÝíïõ: Ôé ÷ñåéÜæïíôáé Üëëá ðáéäéÜ óôïí
êüóìï; ¸÷ïõí ßäéåò áíÜãêåò; ÕðÜñ÷ïõí ðáéäéÜ ìå åéäéêÝò áíÜãêåò
201

(Üññùóôá, ðåéíáóìÝíá, áíÜðçñá ê.ëð.);
• Åíüôçôá Ç´ 3
«Ç éóôïñßá ôïõ ÷ùñéïý (ôçò ðüëçò) ìáò».
Óôü÷ïò: Ôá ðáéäéÜ óõãêåíôñþíïõí óôïé÷åéþäåéò ðëçñïöïñßåò
ãéá ôçí éóôïñßá ôçò êïéíüôçôÜò ôïõò êáé ôç äñÜóç ôùí êáôïßêùí
ôçò ðåñéï÷Þò.
ÈÝìá: «ÌåôáíÜóôåõóç».
• Åíüôçôá Ç´ 4
«Óôá ðïëý ðáëéÜ ÷ñüíéá».
ÐáñáôÞñçóç: Óôéò äýï ôåëåõôáßåò åíüôçôåò åßíáé åýêïëï íá
ôïíéóôåß ç óçìáóßá ôçò ìåôáíÜóôåõóçò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí á-ðü
ôçí áñ÷Þ ôçò áíèñþðéíçò éóôïñßáò.
ÃåíéêÜ, óôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá äßíïíôáé óáöåßò ïäçãßåò
ðñïò ìéá êáôåýèõíóç êáôáíüçóçò ôùí ðñïâëçìÜôùí ðïõ áíôéìå-ôùðßæïõí
ïé Üíèñùðïé óôéò öôù÷Ýò ÷þñåò ôïõ êüóìïõ (ð.÷., «¢ëëåò
êïéíüôçôåò óôïí êüóìï»: ðþò æïõí ïé Üíèñùðïé óå áõôÝò, ôé ðñï-âëÞìáôá
áíôéìåôùðßæïõí, êõñßùò óôéò õðïáíÜðôõêôåò ÷þñåò). Áõ-ôü
óõíáíôÜôáé óå ðïëëÜ óçìåßá, êáé Ýôóé õðÜñ÷ïõí ðïëëÝò äõíá-ôüôçôåò
Ýíôáîçò ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜóôáóçò.
Ã´ ôÜîç
• Åíüôçôá Ã´
Ðåñéå÷üìåíï: «Ï Èåüò äçìéïýñãçóå áðü áãÜðç ôïí Üíèñùðï,
ôïí ðñïßêéóå ìå éäéáßôåñá ÷áñßóìáôá êáé ôïõ åìðéóôåýèçêå ôçí êáë-ëéÝñãåéá
êáé ôç öýëáîç ôïõ êÞðïõ ôçò æùÞò».
ÐáñáôÞñçóç: Åíäåßêíõôáé ç åðéêÝíôñùóç óôçí áñ÷Þ üôé «ï Èå-üò
ðáñÝäùóå ôç Ãç êáé ôçí åìðéóôåýèçêå óå üëïõò ôïõò áíèñþ-ðïõò
áðü êïéíïý» (âë. ó÷åôéêÜ ðáñáðÜíù).
• Åíüôçôá Óô´
ÈÝìá: «Ç áëçèéíÞ æùÞ ùò ó÷Ýóç êïéíùíßáò ìå ôïõò Üëëïõò
ðñïóöÝñåé ÷áñÜ».
202

Ä´ ôÜîç
• Åíüôçôá Á´
ÈÝìá: «ÅéóáãùãÞ óå Ýííïéåò, ðáñáóôÜóåéò êáé áñ÷Ýò».
ÐáñáôÞñçóç: Ç óýíäåóç åðßêáéñïõ èÝìáôïò ìå êÜðïéåò áðü
ôéò Ýííïéåò êáé ôéò áñ÷Ýò ôïõ ×ñéóôéáíéóìïý åßíáé åýêïëç.
Å´ ôÜîç
Ó÷åäüí üëåò ïé åíüôçôåò åíäåßêíõíôáé, åöüóïí ðñïóáñìïóôïýí
óå åðßêáéñá èÝìáôá, åðåéäÞ ï âáóéêüò óôü÷ïò åßíáé íá êáôáäåé÷èåß
ç óçìáóßá ôïõ ðñïóùðéêïý áãþíá êÜèå áíèñþðïõ ãéá ôç âåëôß-ùóç
ôïõ êüóìïõ. Éäéáßôåñá åíäåßêíõôáé ç:
• Åíüôçôá Å´ («Áãþíáò ãéá Ýíáí üìïñöï êüóìï»), ìå ðåñéå÷üìå-íï:
«Ïé ÷ñéóôéáíïß áãùíßæïíôáé ü÷é ìüíï ãéá ôçí ðñïóùðéêÞ ôïõò
áëëáãÞ, áëëÜ êáé ãéá ôç ìåôáìüñöùóç üëïõ ôïõ êüóìïõ».
Óô´ ôÜîç
• Åíüôçôá Ä´
Ç åíüôçôá áíáöÝñåôáé óôç óçìáóßá ôùí ðáñáâïëþí êáé åíäåß-êíõôáé
éäéáßôåñá óôï ðëáßóéï ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò, å-ðåéäÞ
«ï îÝíïò» êáé ç áíôéìåôþðéóÞ ôïõ áíáöÝñïíôáé ìå óáöÝóôá-ôï
ôñüðï óå ðïëëÝò ðáñáâïëÝò.
Ôï ßäéï éó÷ýåé êáé ãéá ôçí åíüôçôá Óô´ («Ç ïìéëßá ôïõ ×ñéóôïý
ðÜíù óôï üñïò»).
ÄÅÕÔÅÑÏÂÁÈÌÉÁ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
ÃõìíÜóéï
Á´ ôÜîç
Ôï åðßêåíôñï ôçò åíüôçôáò åßíáé ç «ÃÝíåóéò». Óõíåðþò åíäåß-êíõôáé
ãéá íá ôïíéóôåß «ôï åíéáßïí ôïõ áíèñþðéíïõ ãÝíïõò» êáé ç
203

êïéíÞ åõèýíç üëùí ôùí áíèñþðùí íá öñïíôßæïõí êáé íá êáëëéåñ-ãïýí
ôç ãç êáé áðü êïéíïý íá áðïëáìâÜíïõí ôïõò êáñðïýò ôçò.
Âáóéêü ðåñéå÷üìåíï ôçò åíüôçôáò åßíáé ç áðüññéøç êÜèå ñá-ôóéóôéêÞò
èåùñßáò êáé ç áíÜäåéîç ôçò êïéíüôçôáò üëùí ôùí áí-èñþðùí
óôçí åõèýíç ôçò ãçò êáé óôçí áðüëáõóç ôùí áãáèþí ôçò.
• Åíüôçôá Â´
ÁíáöÝñåôáé, ìåôáîý Üëëùí, óôçí êëÞóç ôïõ ÁâñáÜì. Åäþ ãéá ðñþ-ôç
öïñÜ óôçí Áãßá ÃñáöÞ åìöáíßæåôáé ç éäéáßôåñç óçìáóßá ðïõ
äßíåôáé óôçí áðïäï÷Þ ôùí îÝíùí êáé óôç öéëïîåíßá (åðéâñÜâåõóç
ôïõ ÁâñáÜì êáé ôçò ÓÜñáò ãéá ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõò áðÝíáíôé
óôïõò îÝíïõò).
Óôï åðßêåíôñï ôçò åíüôçôáò âñßóêåôáé ï ÌùõóÞò êáé ç Ýîïäïò
áðü ôçí Áßãõðôï. Åíäåßêíõôáé, óõíåðþò, ç ÷ñÞóç ôùí ÷ùñßùí ðïõ
áíáöÝñïíôáé óôçí áíôéìåôþðéóç ôùí îÝíùí (âë. ó÷åôéêÜ ðáñáðÜ-íù).
Éäéáßôåñç óçìáóßá áðïêôïýí ôá ÷ùñßá áõôÜ óå ó÷Ýóç ìå üóá
õðÝöåñáí ïé Åâñáßïé óôçí Áßãõðôï –ìå ôçí Ýííïéá üôé ôï âßùìá ôçò
êáôáðßåóçò êáé ôùí âáóÜíùí äåí ÷ñçóéìïðïéåßôáé ãéá íá èåìåëéþ-óåé
Ýíá «äéêáßùìá áíôáðüäïóçò» ðñïò ôïõò îÝíïõò, áëëÜ, áíôßèå-ôá,
÷ñçóéìïðïéåßôáé ãéá íá èåìåëéþóåé ôçí õðï÷ñÝùóç ôçò ãåíéêÞò
áðïäï÷Þò ôùí îÝíùí (âë. ðáñáðÜíù ôá ó÷åôéêÜ ÷ùñßá).
Ç Å´ åíüôçôá åðéôñÝðåé åðßóçò ìÝóá áðü ôç óýãêñéóç ôïõ Éïõ-äáúóìïý
êáé ôïõ Åëëçíéóìïý åêåßíçò ôçò åðï÷Þò íá áíáäåé÷èåß ç èå-ôéêÞ
áíôéìåôþðéóç ôùí îÝíùí ùò ãåíéêüôåñï ÷áñáêôçñéóôéêü ôùí
èñçóêåéþí («ÎÝíéïò Äßáò»).
Â´ ôÜîç
ÁíáöÝñåôáé óôç ãÝííçóç êáé óôá ðáéäéêÜ ÷ñüíéá ôïõ Éçóïý. Óõíå-ðþò
åíäåßêíõôáé ç åíáó÷üëçóç ìå ôç öõãÞ óôçí Áßãõðôï, ç ïðïß-á
êáôáäåéêíýåé üôé ç áíáæÞôçóç áóýëïõ óå ìéá Üëëç ÷þñá ùò óôñá-ôçãéêÞ
åðéâßùóçò áðïôåëåß èåúêÞ åðéëïãÞ.
204

Ç åíüôçôá áíáöÝñåôáé óôç óçìáóßá ôùí ðáñáâïëþí êáé åíäåßêíõ-ôáé
éäéáßôåñá óôï ðëáßóéï ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò, åðåé-äÞ
«ï îÝíïò» êáé ç áíôéìåôþðéóÞ ôïõ áíáöÝñïíôáé ìå óáöÝóôáôï
ôñüðï óå ðïëëÝò ðáñáâïëÝò.
Óôç Â´ ôÜîç ôïõ Ãõìíáóßïõ, óôï ðëáßóéï áõôÞò ôçò åíüôçôáò
äßíåôáé éäéáßôåñç Ýìöáóç óôéò áñ÷Ýò ôçò äéáêïíßáò êáé ôçò áãÜ-ðçò
ðñïò ôïõò å÷èñïýò. Óõíåðþò åíäåßêíõôáé ç ÷ñÞóç ôçò ãéá ôçí
áíôéìåôþðéóç áðüøåùí âÜóåé ôùí ïðïßùí ç áëëçëåããýç ðñïò ôïõò
îÝíïõò ìðïñåß íá åîáñôÜôáé áðü ôçí ïéêïíïìéêÞ ìáò êáôÜóôáóç
êáé áðü ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí ßäéùí ôùí îÝíùí.
ÁíáöÝñåôáé ìåôáîý Üëëùí óôç äéáâåâáßùóç üôé «üëá ôá Ýèíç êáé ïé
Üíèñùðïé åßíáé ðáéäéÜ ôïõ Èåïý». Åíäåßêíõôáé ãéá ôçí áíÜäåéîç
ôïõ åíéáßïõ ÷áñáêôÞñá ôïõ áíèñþðéíïõ ãÝíïõò êáé ôçí áðüññéøç
êÜèå ñáôóéóôéêÞò èåùñßáò.
Ã´ ôÜîç
ÁíáöÝñåôáé óôá íÝá ìçíýìáôá ðïõ Ýöåñå ï ×ñéóôéáíéóìüò êáé é-äéáßôåñá
óôçí êáôÜññåõóç ôùí äéá÷ùñéóôéêþí ãñáììþí ìåôáîý
ôùí áíèñþðùí. Ìå óôü÷ï ìéá áíôéñáôóéóôéêÞ êáôåýèõíóç óôç äé-äáóêáëßá
åíäåßêíõôáé êõñßùò ç áíÜäåéîç ôùí ó÷åôéêþí ÷ùñßùí á-ðü
ôï Ýñãï ôïõ Áðïóôüëïõ Ðáýëïõ (âë. ó÷åôéêÜ ÷ùñßá ðáñáðÜ-íù)
êáé ôùí ó÷åôéêþí óôïé÷åßùí áðü ôç æùÞ ôùí ðñþôùí ÷ñéóôéáíþí.
Åíäåßêíõôáé ç áíÜäåéîç ôïõ äéáôÜãìáôïò ôçò áíåîéèñçóêßáò ùò
âáóéêÞò áñ÷Þò óôçí ïñãÜíùóç ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí êáé
êñáôþí.
Åðéóçìáßíåôáé üôé ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí Èñç-óêåõôéêþí
óôçí ôÜîç áõôÞ åíÝ÷åé ôïí êßíäõíï íá áíáðáñáãÜãåé äé-á÷ùñéóôéêÝò
ãñáììÝò, êáèþò áíáöÝñåôáé óôçí éóôïñßá ôçò åêêëç-
205

óßáò, ç ïðïßá óõíäÝåôáé ìå óõãêñïýóåéò, ó÷ßóìáôá ê.ëð. Óõíåðþò,
ç ðéèáíüôçôá åðéôõ÷ßáò êÜðïéùí áíôéñáôóéóôéêþí ðáñåìâÜóåùí
óôï ðëáßóéï áõôïý ôïõ ìáèÞìáôïò åîáñôÜôáé áðü ôçí ôÜóç ðïõ
èá åðéêñáôÞóåé óôç äéäáóêáëßá ôïõ êáè’ üëç ôç äéÜñêåéá ôïõ ó÷ï-ëéêïý
Ýôïõò.
Ëýêåéï
Ç ôåëåõôáßá åðéóÞìáíóç éó÷ýåé ó÷åäüí ãéá ôï óýíïëï ôïõ ðåñéå-÷ïìÝíïõ
ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí Èñçóêåõôéêþí óôï Ëýêåéï.
Á´ ôÜîç
Óôçí Á´ Ëõêåßïõ åßíáé ðïëý äýóêïëï íá åíôá÷èåß ç áíôéñáôóéóôéêÞ
ðñïóÝããéóç óôï ðåñéå÷üìåíï ðïõ ðñïâëÝðåôáé áðü ôï áíáëõôéêü
ðñüãñáììá.
Â´ ôÜîç
Åíäåßêíõôáé ôï èÝìá «Öáíáôéóìüò êáé ìéóáëëïäïîßá Áíåîéèñçóêßá:
áíÜãêç Þ êßíäõíïò;».
Åðßóçò åíäåßêíõôáé ôï èÝìá «Ï äõíáìéêüò êáé áðåëåõèåñùôé-êüò
÷áñáêôÞñáò ôïõ ×ñéóôéáíéóìïý», åöüóïí ôï ìÜèçìá åðéêå-íôñùèåß
óôçí êáôÜññåõóç ôùí ïñßùí ìåôáîý ôùí áíèñþðùí («Ïõê
Ýíé Éïõäáßïò ïõäÝ ¸ëëçí, ïõê Ýíé äïýëïò ïõäÝ åëåýèåñïò, ïõê Ý-íé
Üñóåí êáé èÞëõ»).
ÁíáöÝñåôáé óôç èñçóêåßá ôùí áñ÷áßùí ÅëëÞíùí êáé óôá Üëëá,
óýã÷ñïíá, èñçóêåýìáôá. Óõíåðþò, åíäåßêíõôáé ç óõãêñéôéêÞ èå-þñçóç
ôçò áíôéìåôþðéóçò ôùí îÝíùí óôéò äéÜöïñåò èñçóêåßåò.
206

Ã´ ôÜîç
ÁíáöÝñåôáé óå èÝìáôá ÷ñéóôéáíéêÞò çèéêÞò êáé ãé’ áõôü ôï ëüãï ß-óùò
èåùñçèåß üôé ôï ðñüâëçìá ôïõ ñáôóéóìïý ìðïñåß íá áðïôå-ëÝóåé
áíôéêåßìåíï äéäáóêáëßáò óå êÜèå ðåñßðôùóç ôïõëÜ÷éóôïí ìå
ôç ìïñöÞ ôïõ ðáñáäåßãìáôïò.
¢ìåóç ó÷Ýóç ìå ôï èÝìá Ý÷ïõí ïé åíüôçôåò Â´ êáé Ã´.
Ôá èÝìáôá «Ôï êïéíùíéêü ðñüâëçìá», «Ç åéñÞíç» êáé «Ôï äßêáéï
ôçò ðõãìÞò êáé ç êïéíùíéêÞ äéÜêñéóç» âñßóêïíôáé óôçí êáñäéÜ ôùí
ðñïâëçìÜôùí ðïõ åíóùìáôþíïíôáé óôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáß-äåõóç.
ÁíáöÝñåôáé óôç «âéïëïãéêÞ äéÜóôáóç óôç æùÞ ôïõ áíèñþðïõ» ìå
éäéáßôåñç Ýìöáóç óôá äýï öýëá. Ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéçèåß óå
óõíäõáóìü ìå ôéò ãíþóåéò ìáò áðü ôç Âéïëïãßá (âë. ó÷åôéêü êå-öÜëáéï),
ãéá íá êáôáäåé÷èåß ôï åíéáßï ôïõ áíèñþðéíïõ ãÝíïõò êáé
ôï áíõðüóôáôï ôïõ éó÷õñéóìïý üôé ïé âéïëïãéêÝò äéáöïñÝò ìðï-ñïýí,
äÞèåí, íá èåìåëéþóïõí ôç äéáöïñåôéêüôçôá óå øõ÷éêÝò êáé
ðíåõìáôéêÝò éäéüôçôåò.
Ôá èÝìáôá «Ï óåâáóìüò ôçò áíèñþðéíçò æùÞò» êáé «Ðáñáâßáóç
êáé ðåñéöñüíçóç ôçò æùÞò» åíäåßêíõíôáé ãéá åíáó÷üëçóç ìå ôç
æùÞ ôùí ðñïóöýãùí êáé ôùí ìåôáíáóôþí ðïõ áãùíßæïíôáé ãéá ôçí
åðéâßùóÞ ôïõò. Óôï ðëáßóéï áõôü ç Ýííïéá ôïõ «óåâáóìïý» ðñÝðåé
íá êáôáíïçèåß ùò õðåñÜóðéóç ôçò áíèñþðéíçò æùÞò üëùí ôùí áí-èñþðùí,
êáé éäéáßôåñá áõôþí ðïõ êéíäõíåýïõí, êáèþò êáé ùò á-ãþíáò
ãéá íá ãßíåé óåâáóôÞ ç áíèñþðéíç æùÞ áðü üëïõò.
207

ÌÁÈÇÌÁÔÁ ÊÏÉÍÙÍÉÊÙÍ ÅÐÉÓÔÇÌÙÍ
ÏñéóìÝíá ìáèÞìáôá äßíïõí ðïëëÝò äõíáôüôçôåò áíôéñáôóéóôéêÞò
åêðáßäåõóçò, åðåéäÞ ç åíáó÷üëçóç ìå ó÷åôéêÜ èÝìáôá ðñïâëÝðå-ôáé
ñçôÜ óôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá. Áõôü áöïñÜ éäéáßôåñá óôá
ìáèÞìáôá ôùí Êïéíùíéêþí Åðéóôçìþí óå üëåò ôéò âáèìßäåò ôçò
åêðáßäåõóçò. ÌÜëéóôá, óôçí Êïéíùíéïëïãßá ôçò Ã´ Ëõêåßïõ Ýíá ìÝ-ñïò
ôïõ ìáèÞìáôïò áöéåñþíåôáé óôá óôåñåüôõðá êáé ôéò ðñïêá-ôáëÞøåéò,
êáé óôï áíôßóôïé÷ï åã÷åéñßäéï õðÜñ÷ïõí áíáöïñÝò óôéò
Ýííïéåò ðïõ áíáëýèçêáí óôá ðñïçãïýìåíá êåöÜëáéá ôïõ Ïäçãïý
ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò (ð.÷., «êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò», «êïé-íùíéêÝò
ïìÜäåò» ê.ëð.).
Ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðñùôïâÜèìéá åêðáßäåõóç, óôï ìÜèçìá «ÌåëÝ-ôç
ÐåñéâÜëëïíôïò» õðÜñ÷ïõí óå üëåò ôéò ôÜîåéò ó÷åôéêÜ èÝìáôá.
Óõíåðþò, ç Ýíôáîç ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò óå áõôÜ
ôá ìáèÞìáôá äåí ðáñïõóéÜæåé äõóêïëßåò.
208

ÌÁÈÇÌÁÔÁ ÎÅÍÙÍ ÃËÙÓÓÙÍ
Ôéò ôåëåõôáßåò äåêáåôßåò ï ó÷åäéáóìüò ôïõ áíáëõôéêïý ðñïãñÜì-ìáôïò
ãéá ôç äéäáóêáëßá ôçò îÝíçò ãëþóóáò óôï÷åýåé, ðÝñá áðü
ôçí áðüêôçóç ãëùóóéêþí äåîéïôÞôùí, êáé óôçí êáôÜêôçóç ãíþóå-ùí
ó÷åôéêþí ìå ôï ðïëéôéóôéêü ðëáßóéï ôçò îÝíçò ãëþóóáò.
Óôçí ðñïóðÜèåéá áõôÞ ïé åêðáéäåõôéêïß õéïèåôïýí êáé ðáñïõ-óéÜæïõí
óõ÷íÜ óôåñåüôõðåò åéêüíåò êáé áðüøåéò ãéá ëáïýò êáé ìå-ìïíùìÝíïõò
áíèñþðïõò, êáèþò êáé ãéá ôï ñüëï ôïõò óôçí êïéíù-íßá.
Áõôü åßíáé áðáñáßôçôï íá áëëÜîåé –êáé ìðïñåß íá áëëÜîåé ÷ù-ñßò
ðåñéïñéóìïýò áðü ôï áíáëõôéêü ðñüãñáììá.
ÄéäáêôéêÜ ìÝóá
ÐïëëÝò Ýñåõíåò Ý÷ïõí äåßîåé üôé õðÜñ÷åé Üìåóç ó÷Ýóç áíÜìå-óá
óôéò áîßåò êáé ôéò óôÜóåéò ðïõ åêöñÜæïõí ìáèçôÝò/-ôñéåò êáé
óôéò áîßåò êáé óôÜóåéò ðïõ ðáñïõóéÜæïíôáé óôá âéâëßá ðïõ ÷ñç-óéìïðïéïýí.
Ìå âÜóç áõôü ôï äåäïìÝíï, áíáäåéêíýåôáé ç åõèýíç ôùí åê-ðáéäåõôéêþí
íá åíôïðßæïõí ñáôóéóôéêÜ óôïé÷åßá óôï õëéêü ðïõ ÷ñç-óéìïðïéïýí
êáé íá áíôéìåôùðßæïõí êáôÜëëçëá ôï ðñüâëçìá.
Áí ç ÷ñÞóç ôïõ õëéêïý äéäáóêáëßáò öáßíåôáé üôé óõìâÜëëåé
óôç äçìéïõñãßá Þ/êáé óôçí áíáðáñáãùãÞ êïéíùíéêþí êáé/Þ åèíé-êþí
ðñïêáôáëÞøåùí, ôüôå õðÜñ÷ïõí ïé åîÞò äõíáôüôçôåò áíôéìå-ôþðéóçò
ôïõ ðñïâëÞìáôïò:
• Áðüññéøç êáé áíôéêáôÜóôáóÞ ôïõò áðü õëéêü åðéëïãÞò ôùí åê-ðáéäåõôéêþí.
209

• ÄéáôÞñçóç ôïõ áìöéëåãüìåíïõ õëéêïý êáé ÷ñÞóç ôïõ ìå ôáõ-ôü÷ñïíç
êñéôéêÞ ðáñïõóßáóç ôùí óôåñåïôýðùí ðïõ êñýâïíôáé
ìÝóá óå áõôü.
ÁëëÜ ç äéäáóêáëßá ôùí îÝíùí ãëùóóþí åíäåßêíõôáé êõñßùò ãéá
ðáñåìâÜóåéò áíôéñáôóéóôéêïý ÷áñáêôÞñá óôïí ôïìÝá ôçò ðáñïõ-óßáóçò
ôùí äõíáôïôÞôùí êïéíÞò óõìâßùóçò ðëçèõóìþí ìå äéá-öïñåôéêÜ
ðïëéôéóìéêÜ óôïé÷åßá. ÄçëáäÞ óôçí ðáñïõóßáóç áõôÞò
ôçò óõìâßùóçò ùò áõôïíüçôïõ ãåãïíüôïò óå ðïëëÜ ìÝñç ôïõ êü-óìïõ,
þóôå íá ìç äéêáéïëïãïýíôáé öüâïé áðü ôçí åðáíåìöÜíéóÞ
ôïõ óôç ÷þñá ìáò.
Ïé îÝíåò ãëþóóåò ðïõ äéäÜóêïíôáé óôï åëëçíéêü ó÷ïëåßï (áã-ãëéêÜ,
ãáëëéêÜ, ãåñìáíéêÜ) äßíïõí åýêïëá ôç äõíáôüôçôá íá ÷ñç-óéìïðïéÞóïõìå
êåßìåíá óôï åðßêåíôñï ôùí ïðïßùí âñßóêïíôáé:
• Åéêüíåò ðïëõðïëéôéóìéêþí êïéíùíéþí óå óõíäõáóìü ìå áíÜëï-ãï
ðñïâëçìáôéóìü, äéüôé ç ÌåãÜëç Âñåôáíßá, ç Ãáëëßá êáé ç
Ãåñìáíßá áðïôåëïýí ðïëõðïëéôéóìéêÝò êïéíùíßåò ùò áðïôÝëå-óìá
ôçò Ýëåõóçò åêáôïììõñßùí ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöýãùí.
• ÑáôóéóôéêÝò äñáóôçñéüôçôåò êáé ç êáôáäßêç ôïõò áðü ôïõò äç-ìïêñáôéêïýò
áíèñþðïõò êáé ôéò äçìïêñáôéêÝò ïñãáíþóåéò.
• Äñáóôçñéüôçôåò áíôéñáôóéóôéêþí ïñãáíþóåùí, éäéáßôåñá ìá-èçôþí
êáé ìáèçôñéþí.
• Ðñïâëçìáôéóìïß ó÷åôéêÜ ìå ôéò êáëõììÝíåò ìïñöÝò ñáôóéóìïý
êáé ôçí áíÜãêç áíôéìåôþðéóÞò ôïõò.
• ÉóôïñéêÝò áíáöïñÝò óôï èåóìïèåôçìÝíï ñáôóéóìü óå ðáëáé-üôåñåò
åðï÷Ýò (åðï÷Þ ôïõ ×ßôëåñ óôá ãåñìáíéêÜ, åðï÷Þ ôçò
áðïéêéïêñáôßáò óôá áããëéêÜ êáé óôá ãáëëéêÜ).
Óõíåñãáóßá ìå ó÷ïëåßá Üëëùí ÷ùñþí
Ïé åêðáéäåõôéêïß ôùí îÝíùí ãëùóóþí ìðïñïýí íá áíáðôýîïõí Ýíôï-íç
äñáóôçñéüôçôá óôïí ôïìÝá ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò
210

åÜí åêìåôáëëåõôïýí åêðáéäåõôéêÜ ðñïãñÜììáôá ôçò ÅõñùðáúêÞò
¸íùóçò êáé ðñáãìáôïðïéÞóïõí áíôáëëáãÝò ìáèçôþí/-ôñéþí ìå
ó÷ïëåßá ðïõ áíÞêïõí óôï äßêôõï «Ó÷ïëåßá ÷ùñßò ñáôóéóìü».
• Ç äéåýèõíóç ôïõ óõíôïíéóôéêïý ãñáöåßïõ ôïõ äéêôýïõ åßíáé:
School Zonder Racisme
Centrum Buitenlanders
Willemstraat 59
NL - 5611 HC Eindhoven
(Ôá óôïé÷åßá ãéá ôçí áíôéñáôóéóôéêÞ äéÜóôáóç óôç äéáäéêáóßá
ôùí îÝíùí ãëùóóþí ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôç ×. Ìçôáêßäïõ.)
211

ËÏÃÏÔÅ×ÍÉÁ
Ôá ëïãïôå÷íéêÜ Ýñãá äåí åðéäñïýí óôïõò ìáèçôÝò êáé óôéò ìáèÞ-ôñéåò
ïýôå óýìöùíá ìå ôçí ðñüèåóç ôùí ëïãïôå÷íþí ïýôå ìå ôïí
ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åðéäñïýí óå åíçëßêïõò ìå áíïé÷ôïýò ïñßæï-íôåò.
Ç åðßäñáóÞ ôïõò ìÝóá óôï ó÷ïëåßï åîáñôÜôáé:
• áðü ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ãßíåôáé ôï ìÜèçìá, êáé
• áðü ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ðñïóëáìâÜíïíôáé ôï Ýñãï êáé ïé ÷á-ñáêôÞñåò
áðü ôïõò áíèñþðïõò ðïõ åßíáé óçìáíôéêïß ãéá ôïõò
ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñéåò, êáé éäßùò áðü ôá Üôïìá ôçò ðáñÝáò.
Ôï ôåëåõôáßï óçìáßíåé üôé êÜèå ëïãïôå÷íéêü Ýñãï ðïõ ÷ñçóé-ìïðïéåßôáé
ùò ìÝóï áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò åßíáé áðáñáßôç-ôï
íá ãßíåôáé áíôéêåßìåíï åêôåíïýò êáé âáèéÜò óõæÞôçóçò, Ýôóé þ-óôå
íá äéáðéóôùèïýí êáé íá áíôéìåôùðéóôïýí ïé ðéèáíÝò äéáöï-ñÝò
óôçí ðñüóëçøç ôïõ Ýñãïõ åê ìÝñïõò ôùí ìáèçôþí êáé ôùí
ìáèçôñéþí.
Ãíùñßæïõìå üôé ïñéóìÝíá ëïãïôå÷íéêÜ Ýñãá áíáìöéóâÞôçôçò
áîßáò Ý÷ïõí ëåéôïõñãÞóåé óôï ó÷ïëåßï óõíÞèùò åíäõíáìþíïíôáò
ôï ñáôóéóìü êáé ü÷é áíôßèåôá. ×áñáêôçñéóôéêü ðáñÜäåéãìá áðïôå-ëåß
ôï Ýñãï ôïõ Óáßîðçñ, Ï Ýìðïñïò ôçò Âåíåôßáò, ðïõ åîáéôßáò
áõôïý ôïõ ôñüðïõ ëåéôïõñãßáò ôïõ ÷ñçóéìïðïéÞèçêå óõíåéäçôÜ
ðïëëÝò öïñÝò ãéá íá õðïäáõëßóåé ôïí áíôéóçìéôéóìü.
Ôï ðáñáðÜíù éó÷ýåé ðïëý ðåñéóóüôåñï ãéá âéâëßá ôçò ðáéäé-êÞò
ëïãïôå÷íßáò, óôçí ïðïßá õðÜñ÷åé «ðáñÜäïóç» ðïëéôéóìéêïý
ñáôóéóìïý. «ÊëáóéêÜ Ýñãá», êõñßùò, ðïõ Ýëêïõí ôçí êáôáãùãÞ
ôïõò áðü ôçí åðï÷Þ ôçò áðïéêéïêñáôßáò, ôñïöïäïôïýí ôá ðáéäéÜ ìå
êáôçãïñéïðïéÞóåéò êáé áîéïëïãÞóåéò åêåßíçò ôçò åðï÷Þò, ÷ùñßò
áõôü íá ãßíåôáé áíôéëçðôü áðü ãïíåßò êáé åêðáéäåõôéêïýò.
Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü ôï ðáñáìýèé (ôñáãïýäé, ðïßçìá, ðáé÷íß-äé)
«ÄÝêá ìéêñÜ áñáðÜêéá», ôï ïðïßï êáôÝãñáøå ãéá ðñþôç öïñÜ
212

ôï 1869, äçëáäÞ óôï áðïêïñýöùìá ôçò âñåôáíéêÞò áðïéêéïêñá-ôßáò,
ï Frank Green. Óå áõôü, äÝêá Áöñéêáíïß ìå ÷áñáêôçñéóôéêÜ
ðáéäéïý Ýñ÷ïíôáé óôçí Åõñþðç, üðïõ åìðëÝêïíôáé óå äéÜöïñåò
áðëÝò êáôáóôÜóåéò. Ùóôüóï áðïäåéêíýïíôáé áíßêáíïé íá ôéò áíôé-ìåôùðßóïõí
–äçëáäÞ áðïäåéêíýïíôáé áíßêáíïé íá åðéâéþóïõí óôïí
åõñùðáúêü ðïëéôéóìü– êáé óêïôþíïíôáé ï Ýíáò ìåôÜ ôïí Üëëï. Åß-íáé
åíäåéêôéêü ôï üôé ï ìüíïò ðïõ åðéâéþíåé åßíáé åêåßíïò ðïõ áðï-öáóßæåé
íá åðéóôñÝøåé êáé íá æÞóåé óôçí ÁöñéêÞ.
Ôï ãåãïíüò üôé ôï ðáñáìýèé õðÜñ÷åé óå ðïëëÝò äéáöïñåôéêÝò
åêäï÷Ýò, ÷ùñßò óå êáìéÜ áðü áõôÝò íá áëëÜæåé ôï âáóéêü óêåðôé-êü
ôïõ, äåß÷íåé ôéò âáèéÝò ñßæåò áõôÞò ôçò ëïãéêÞò.
Ï ÷áñáêôÞñáò ôïõ ãßíåôáé óáöÞò áêüìç ðåñéóóüôåñï óôéò «ðéï
áèþåò» åêäï÷Ýò ôïõ: üôáí «ôá áñáðÜêéá» áíôéêáèßóôáíôáé ìå äéÜ-öïñá
åßäç æþùí, áëëÜ ðïôÝ äåí áíôéêáèßóôáíôáé ìå ðáéäéÜ åõñùðáú-êþí
åèíïôÞôùí.
ÐïëëÜ âéâëßá ðáéäéêÞò ëïãïôå÷íßáò ìå ôï ðåñéå÷üìåíï Þ ôçí
åéêïíïãñÜöçóÞ ôïõò áíáðáñÜãïõí êáé äéáéùíßæïõí óôåñåüôõðá
êáé ìýèïõò ãéá äéÜöïñåò ìåéïíüôçôåò, ôá öýëá êáé ôá Üôïìá ìå
åéäéêÝò áíÜãêåò.
Ïé åêðáéäåõôéêïß ìðïñïýí íá åíôïðßæïõí ôá óçìåßá áõôÜ êáé åß-ôå,
óôç ÷åéñüôåñç ðåñßðôùóç, íá áðïöåýãïõí ôá åí ëüãù Ýñãá åß-ôå
íá óõæçôïýí ôá óõãêåêñéìÝíá óçìåßá óôçí ôÜîç, þóôå ôá æçôÞ-ìáôá
íá ìåôáôñÝðïíôáé óå åíáýóìáôá ãéá åõáéóèçôïðïßçóç óå èÝ-ìáôá
ñáôóéóìïý.
Ãéá ôï óêïðü áõôü åëÝã÷ïõìå åÜí:
– Ç åéêïíïãñÜöçóç áðåéêïíßæåé óôåñåüôõðá· ãéá ðáñÜäåéãìá,
«áíèñùðïöÜãïõò» ìå ÷áñáêôçñéóôéêÜ Áöñéêáíþí, êáêïðïéïýò ìå
÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ õðïäåéêíýïõí áëëïäáðü ê.ëð.
– Óôçí ðëïêÞ ðåñéãñÜöïíôáé Üôïìá óå óôåñåüôõðïõò ñüëïõò·
ãéá ðáñÜäåéãìá, ï Åõñùðáßïò ìåóïáóôüò óå çãåôéêïýò ñüëïõò
êáé ôá Üôïìá áðü ìåéïíüôçôåò óå ñüëïõò õðïôáêôéêþí, ïé Üíäñåò
óå ñüëï åíåñãçôéêü, ïé ãõíáßêåò óå ñüëï ðáèçôéêü ê.ëð.
213

– Ðñïùèïýíôáé ðñïêáôáëÞøåéò ìÝóù ôïõ ôñüðïõ ðáñïõóßá-óçò
êáé ëýóçò ôùí ðñïâëçìÜôùí, ãéá ðáñÜäåéãìá, üôáí Üôïìá ðïõ
ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ìåéïíüôçôåò åßíáé ôï ðñüâëçìá, Þ Ý÷ïõí ôï ðñü-âëçìá,
êáé ç ëýóç äßíåôáé ìå ôçí êáëïóõíÜôç ðáñÝìâáóç ôïõ Åõ-ñùðáßïõ.
– Õðïíïïýíôáé êñßóåéò ãéá ôïí ôñüðï æùÞò· ãéá ðáñÜäåéãìá, å-Üí
óôçí ðåñéãñáöÞ ôçò ìåéïíüôçôáò õðÜñ÷ïõí Þ õðïâüóêïõí áé÷-ìÝò
Þ áñíçôéêÝò áîéïëïãÞóåéò ãéá ôï äéáöïñåôéêü ôñüðï ôçò æù-Þò
ôïõò.
– Áðåéêïíßæïíôáé ïé ó÷Ýóåéò ìåôáîý áíèñþðùí áðü äéáöïñåôé-êÝò
ïìÜäåò áðïêëåéóôéêÜ ìå óôåñåüôõðï ôñüðï· ãéá ðáñÜäåéãìá,
åÜí Üôïìá áðü ìåéïíüôçôåò Þ ãõíáßêåò ðáßæïõí ìüíï âïçèçôéêïýò
êáé õðïäåÝóôåñïõò ñüëïõò.
– ÕðÜñ÷åé êßíäõíïò áñíçôéêþí åðéðôþóåùí óôçí áõôïåêôßìç-óç
êÜðïéïõ ðáéäéïý óôçí ôÜîç· ãéá ðáñÜäåéãìá, åÜí Ýíá ðáéäß ôçò
ßäéáò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò ìå ôï ðåñéãñáöüìåíï åìöáíßæåôáé
óôï âéâëßï óå áñíçôéêü ñüëï.
– ÅÜí õðÜñ÷ïõí ëÝîåéò ìå ðñïóâëçôéêü áðüç÷ï ãéá êÜðïéåò
êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò áíèñþðùí· ãéá ðáñÜäåéãìá, Üãñéïò, çëßèé-ïò,
ôåìðÝëçò ê.ëð.
Ï åíôïðéóìüò ôÝôïéùí ÷áñáêôçñéóôéêþí óå Ýíá Ýñãï äåí óõ-íåðÜãåôáé
ïðùóäÞðïôå ôçí áðïöõãÞ ôçò åíáó÷üëçóçò ìå áõôü,
áëëÜ ôçí õðï÷ñÝùóç íá áðïôåëÝóåé ôï óõãêåêñéìÝíï óçìåßï èÝ-ìá
óõæÞôçóçò êáé äéåõêñßíéóçò.
214

ÉÓÔÏÑÉÁ
Ôï ìÜèçìá ôçò Éóôïñßáò óõíÞèùò öÝñíåé óôï ðñïóêÞíéï äéáöï-ñÝò
áíÜìåóá óå ëáïýò êáé áîéïëïãåß áõôÝò ôéò äéáöïñÝò äßíïíôáò
äßêéï óôïí Ýíá ëáü êáé Üäéêï óôïí Üëëï. Ôï áðïôÝëåóìá åßíáé ç äç-ìéïõñãßá
Þ ç åíßó÷õóç åèíéêþí óôåñåïôýðùí êáé ðñïêáôáëÞøåùí,
ìåñéêÝò öïñÝò ìÜëéóôá êáé áéóèçìÜôùí å÷èñüôçôáò.
Óõíåðþò, óôï ìÜèçìá ôçò Éóôïñßáò ç ðñïóï÷Þ ðñÝðåé íá äïèåß
êõñßùò óôçí áðïöõãÞ ôÝôïéùí áðïôåëåóìÜôùí. Áõôü åßíáé Ýíá äý-óêïëï
åã÷åßñçìá, ðïõ ðåñéëáìâÜíåé êõñßùò áõôïÝëåã÷ï óôç ãëþó-óá
êáé äéáñêÞ õðüìíçóç ôïõ ãåãïíüôïò üôé óôéò óõãêñïýóåéò ìå-ôáîý
ëáþí õðÜñ÷ïõí ìåí «íéêçôÝò êáé çôôçìÝíïé», áëëÜ ðïôÝ «êåñ-äéóìÝíïé
êáé ÷áìÝíïé» –õðÜñ÷ïõí ìüíï «÷áìÝíïé».
Ðáñ’ üëá áõôÜ, óôï ìÜèçìá ôçò Éóôïñßáò õðÜñ÷ïõí åíüôçôåò
ðïõ åíäåßêíõíôáé ãéá ôçí Üìåóç áíÜäåéîç ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜ-óôáóçò.
ÅíäåéêôéêÝò åßíáé ïé ðáñáêÜôù ðåñéðôþóåéò, êáé éäéáßôåñá
ç ðåñßðôùóç ôïõ ìáèÞìáôïò ôçò Éóôïñßáò ôçò Á´ ôÜîçò ôïõ Åíéáß-ïõ
Ëõêåßïõ.
Á´ ôÜîç Åíéáßïõ Ëõêåßïõ
«Ñßæåò ôïõ åõñùðáúêïý ðïëéôéóìïý»
Ôï ìÜèçìá áõôü åíäåßêíõôáé éäéáßôåñá ãéá ôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åê-ðáßäåõóç
–ôüóï ìå óôü÷ï ôçí ðñüëçøç êÜðïéùí äéåñãáóéþí ðïõ
åßíáé äõíáôüí íá ïäçãÞóïõí óå ñáôóéóôéêÝò áíôéëÞøåéò, óôÜóåéò
êáé óõìðåñéöïñÝò, üóï êáé ìå óôü÷ï ôçí áíÜäåéîç ôçò áíôéñáôóé-óôéêÞò
äéÜóôáóçò óå ïñéóìÝíá èÝìáôá. Óôï ìÜèçìá áõôü áíáöÝ-ñåôáé
ñçôÜ ùò Ýíáò áðü ôïõò ôñåéò åéäéêïýò äéäáêôéêïýò óôü÷ïõò
215

ôï «íá äéáëõèïýí ïé ôõ÷üí ðñïêáôáëÞøåéò áðÝíáíôé óôéò ðïëéôéóìé-êÝò
äéáöïñÝò».
ÈåìáôéêÝò åíüôçôåò ðïõ åíäåßêíõíôáé:
• «Ç Åõñþðç êáé ç äçìéïõñãßá ôïõ êïóìïóõóôÞìáôïò»:
Áðïéêéïêñáôßá.
• «Ïé åõñùðáúêÝò êëçñïíïìéÝò»:
ÄéáìÜ÷ç ôï 17ï áéþíá ãéá ôçí áíùôåñüôçôá Þ ìç ôïõ óýã÷ñï-íïõ
ðïëéôéóìïý óå óýãêñéóç ìå ôïí áñ÷áßï.
• «Ç áíÜäåéîç ôçò ÐïëéôéêÞò»:
á. áðü ôá ðïëéôéêÜ óôá êïéíùíéêÜ äéêáéþìáôá·
â. ç Ýííïéá ôçò áíåîéèñçóêßáò êáé ç ìåôáöïñÜ ôçò óôéò óýã-÷ñïíåò
ðïëéôéêÝò êáé ðïëéôéóìéêÝò äéáöïñÝò·
ã. ç Ýííïéá ôùí áîéþí –óåâáóìüò ôïõò Þ ìç áðü ôïõò Åõñù-ðáßïõò.
• «Ç áíÜäåéîç ôçò ôÝ÷íçò»:
Ç ãïíéìïðïßçóç ôçò åõñùðáúêÞò ôÝ÷íçò áðü åîùåõñùðáúêÝò
ðáñáäüóåéò.
• «ÄéÜäïóç êáé áðïäéÜñèñùóç ôïõ åõñùðáúêïý êáíüíá»:
á. ç Åõñþðç áðÝíáíôé óôïõò ìç Åõñùðáßïõò –Ïñéåíôáëéóìüò
êáé õðïôßìçóç ôùí ðïëéôéóìþí ôùí Üëëùí çðåßñùí·
â. ç ðáñïõóßá ôùí ìç Åõñùðáßùí êáé ôïõ ðïëéôéóìïý ôïõò å-íôüò
ôçò Åõñþðçò.
Â´ ôÜîç Åíéáßïõ Ëõêåßïõ
«ÈÝìáôá Éóôïñßáò»
Åäþ åßíáé ðïëý ìåãÜëïò ï êßíäõíïò ôçò äçìéïõñãßáò Þ/êáé åíßó÷õ-óçò
áñíçôéêþí áíôéëÞøåùí êáé óôÜóåùí áðÝíáíôé óå áíèñþðïõò á-ðü
ãåéôïíéêÝò ÷þñåò ðïõ âñßóêïíôáé ùò ìåôáíÜóôåò óôçí ÅëëÜäá.
Áõôü ìðïñïýìå íá ôï áðïöýãïõìå ìüíï åÜí êáôáäåßîïõìå üôé ïé
ëáïß áðïôåëïýí êïéíùíéêÞ êáôçãïñßá êáé ü÷é êïéíùíéêÞ ïìÜäá, óå
216

áíôßèåóç ìå ôçí Üðïøç ðïõ õðïâÜëëåé óõ÷íÜ ç ãëþóóá ôïõ ìá-èÞìáôïò
ôçò Éóôïñßáò. ÏõóéáóôéêÜ, óêïðüò ôçò ðáñÝìâáóÞò ìáò
åßíáé: ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò íá áíáðôýîïõí ôçí éêáíüôçôá
íá äéá÷ùñßæïõí ôéò ó÷Ýóåéò ìåôáîý áôüìùí äéáöïñåôéêÞò êáôáãù-ãÞò,
åèíéêüôçôáò êáé õðçêïüôçôáò áðü ôéò ó÷Ýóåéò ìåôáîý ôùí
êñáôþí. Ðñïò ôçí êáôåýèõíóç áõôÞ âïçèÜåé ç ó÷åôéêÞ áíÜäåéîç
ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜóôáóçò óôçí ôåëåõôáßá åíüôçôá ôïõ ìáèÞ-ìáôïò
ðïõ áíáöÝñåôáé óôç «íåïåëëçíéêÞ äéáóðïñÜ êáé ôïí áðü-äçìï
åëëçíéóìü». ÅéäÜëëùò, ç åíäå÷üìåíç ðáñÜëåéøç áõôÞò ôçò
äéÜóôáóçò óôç óõãêåêñéìÝíç åíüôçôá åßíáé äõíáôüí íá åíéó÷ýóåé
áíôéëÞøåéò ðåñß áíùôåñüôçôáò ôïõ äéêïý ìáò ëáïý êáé êáôùôåñü-ôçôáò
ôùí Üëëùí.
Ã´ ôÜîç Åíéáßïõ Ëõêåßïõ
«Éóôïñßá ôïõ íåüôåñïõ êáé ôïõ óýã÷ñïíïõ êüóìïõ»
Ôï ìÜèçìá áõôü äßíåé ðïëëÝò äõíáôüôçôåò åíáó÷üëçóçò ìå èÝìá-ôá
ðñïóöõãéÜò êáé ìåéïíïôÞôùí: îåêéíþíôáò áðü ôéò êïéíüôçôåò
ôùí ÅëëÞíùí óå ïëüêëçñç ôçí Åõñþðç óôéò áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþ-íá,
ðåñíþíôáò óôïõò ðñüóöõãåò ôçò ÌéêñáóéáôéêÞò êáôáóôñï-öÞò
êáé öôÜíïíôáò óôçí åãêáôÜóôáóç ôùí çôôçìÝíùí ôïõ åìöý-ëéïõ
ðïëÝìïõ óôéò ÷þñåò ôçò ÁíáôïëéêÞò Åõñþðçò.
Ôï ìÜèçìá áõôü åíäåßêíõôáé ãéá ôçí åíáó÷üëçóç ìå ôéò áéôßåò
ðïõ ïäçãïýí óôá ìåãÜëá ìåôáíáóôåõôéêÜ ñåýìáôá áðü ôéò ÷þñåò
ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ ðñïò ôçí Åõñþðç.
217

ÌÁÈÇÌÁÔÉÊÁ
Ç óõìâïëÞ ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí Ìáèçìáôéêþí óôçí áíôéñáôóéóôé-êÞ
åêðáßäåõóç óõíßóôáôáé êõñßùò óôç ÷ñÞóç éäéáßôåñùí ìÝóùí äé-äáóêáëßáò
êáé ìåèüäùí ìå óôü÷ïõò:
á. ôçí êáôáðïëÝìçóç ôçò áíôßëçøçò üôé ôá ìáèçìáôéêÜ åßíáé
ðñïúüí áðïêëåéóôéêÜ ôïõ åõñùðáúêïý ðïëéôéóìïý, êáé
â. ôçí áðïöõãÞ áíáðáñáãùãÞò áñíçôéêþí óôåñåïôýðùí.
Ðïëéôéóìïß êáé ìáèçìáôéêÜ
Óôï ðëáßóéï áõôü ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò áðïêôïýí ôç äõíá-ôüôçôá
íá ãíùñßóïõí êáé íá åêôéìÞóïõí Üëëïõò ðïëéôéóìïýò êáé íá
áíáãíùñßóïõí ôç óõìâïëÞ ôïõò óôçí åîÝëéîç ôùí Ìáèçìáôéêþí.
Ãéá ôï óêïðü áõôü ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ìáèçìáôéêÜ ðáé÷íßäéá êáé
óõìâïëéêïß ôýðïé áíáðáñÜóôáóçò ìáèçìáôéêþí åííïéþí áðü Üë-ëïõò
ðïëéôéóìïýò.
×áñáêôçñéóôéêü ðáñÜäåéãìá áðïôåëåß ôï ìáãéêü ôåôñÜãùíï,
ôï ïðïßï åßíáé ìéá äéÜôáîç 9, 16, 25,..., áñéèìþí õðü ìïñöÞ ôåôñá-ãþíïõ,
Ýôóé þóôå, áí ðñïóôåèïýí ïñéæüíôéá, êáôáêüñõöá Þ äéá-ãþíéá,
íá äßíïõí ôï ßäéï Üèñïéóìá. Ôï ìáãéêü ôåôñÜãùíï ÷ñçóéìï-ðïéåßôáé
ãéá ôçí åöáñìïãÞ äåîéïôÞôùí ðñüóèåóçò êáé áöáßñåóçò.
ÐáñÜëëçëá ìå ôïí êáèáñÜ ìáèçìáôéêü óôü÷ï ôá ðáéäéÜ ìáèáßíïõí
üôé ôá ìáãéêÜ ôåôñÜãùíá Ý÷ïõí ÷ñçóéìïðïéçèåß áðü ôá áñ÷áßá ÷ñü-íéá
êáé ìÜëéóôá áðü ðïëëïýò äéáöïñåôéêïýò ëáïýò, üðùò åßíáé ïé
Áéãýðôéïé, ïé Éíäïß êáé ïé ÊéíÝæïé.
¸ôóé, åíþ ìéá áðëÞ Üóêçóç åöáñìïãÞò äåîéïôÞôùí ðñüóèå-óçò
Þ áöáßñåóçò åíéó÷ýåé ôçí áõôïíüçôç áíôßëçøç ðåñß äõôéêÞò
ðñïÝëåõóçò ôùí Ìáèçìáôéêþí, ìå ôç óõãêåêñéìÝíç äñáóôçñéüôç-ÃÉÙÑÃÏÓ
218

ôá ôï óôåñåüôõðï áõôü áìöéóâçôåßôáé êáé Ýììåóá áíáãíùñßæåôáé ç
áîßá Üëëùí ðïëéôéóìþí.
Ðáñüìïéá áðïôåëÝóìáôá åðéôõã÷Üíïíôáé ìå ôç ÷ñÞóç äéäáêôé-êþí
ìÝóùí Üëëùí ðïëéôéóìþí, üðùò óõìâáßíåé ìå ôç ÷ñÞóç ôïõ
«tangram» óôç Ãåùìåôñßá.
To «tangram» åßíáé Ýíá ôåôñÜãùíï ðïõ ó÷çìáôßæåôáé áðü ôï
óõíäõáóìü 7 ó÷çìÜôùí: 2 ìåãÜëá ßóá ôñßãùíá, 2 ìéêñÜ ßóá ôñß-ãùíá,
1 ìåóáßïõ ìåãÝèïõò ôñßãùíï, 1 ôåôñÜãùíï êáé 1 ðáñáëëç-ëüãñáììï.
Ðñüêåéôáé ãéá Ýíá ðïëý ðáëéü ìÝóï äéäáóêáëßáò, ôï ï-ðïßï
Ýöôáóå óôçí Åõñþðç ôï 19ï áéþíá, ðéèáíþò áðü ôçí Êßíá.
Äïõëåýïíôáò Þ ðáßæïíôáò ìå ôï «tangram» ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìá-èÞôñéåò
Ý÷ïõí ôçí åõêáéñßá íá áíáêáëýøïõí éäéüôçôåò êáé ó÷Ýóåéò
äéÜöïñùí ãåùìåôñéêþí ó÷çìÜôùí, íá êáôáóêåõÜóïõí ãåùìåôñéêÜ
ó÷Þìáôá, íá äéáðéóôþóïõí éóüôçôåò, íá óõãêñßíïõí ìåãÝèç, íá
äïõëÝøïõí ìå êëÜóìáôá êáé ìå åìâáäÜ. Åêôüò üìùò áðü ôçí åíá-ó÷üëçóÞ
ôïõò ìå ôá ìáèçìáôéêÜ, Ý÷ïõí ôçí åõêáéñßá íá èáõìÜ-óïõí
ôéò éêáíüôçôåò êáé ôçí ðñüïäï Üëëùí ëáþí êáé íá áíáãíù-ñßóïõí
ôçí áîßá ôïõò.
Ôï ßäéï óõìâáßíåé ìå ôç ÷ñÞóç óõìâïëéêþí ôýðùí ïé ïðïßïé åß-íáé
äéáöïñåôéêïß áðü áõôïýò ðïõ Þäç ãíùñßæïõí ïé ìáèçôÝò êáé
ïé ìáèÞôñéåò. ¸ôóé, åöáñìüæïíôáé áñéèìçôéêÜ óõóôÞìáôá Üëëùí
ëáþí, üðùò ôùí Áéãõðôßùí, ôùí ÁñÜâùí, ôùí ÌÜãéá, ðïõ ÷ñçóé-ìïðïéïýóáí
äéáöïñåôéêÞ âÜóç áñßèìçóçò Þ/êáé äéáöïñåôéêü ôñü-ðï
ãñáöÞò ôùí áñéèìçôéêþí óõìâüëùí.
Ôá ðáéäéÜ åîïéêåéþíïíôáé ìå ôçí éäÝá üôé ìðïñåß íá õðÜñ÷ïõí
ðïëëïß äéáöïñåôéêïß ôñüðïé áíáðáñÜóôáóçò ôçò ßäéáò Ýííïéáò, äé-áðéóôþíïõí
üôé êáé Üëëïé ëáïß Ý÷ïõí áíáðôýîåé ðïëý íùñßò «Ýîõðíá»
ÌáèçìáôéêÜ êáé ìáèáßíïõí üôé ôá ÌáèçìáôéêÜ Ý÷ïõí éóôïñßá, ðá-ñåëèüí
êáé «ðïëéôéóìéêÞ ôáõôüôçôá».
219

Óôåñåüôõðá êáé ìáèçìáôéêÜ
Ôá óõíÞèç ìÝóá äéäáóêáëßáò êáé ïé äéäáêôéêÝò ðñáêôéêÝò óõ÷íÜ
åìðåñéÝ÷ïõí óôïé÷åßá ðïõ áíáðáñÜãïõí êáé êáô’ áõôü ôïí ôñüðï
åíéó÷ýïõí ðñïêáôáëÞøåéò êáé áíéóüôçôåò ôçò åõñýôåñçò êïéíùíß-áò.
Ãéá íá áðïöýãïõí êÜôé ôÝôïéï, ïé åêðáéäåõôéêïß ÷ñåéÜæåôáé íá äþ-óïõí
éäéáßôåñç ðñïóï÷Þ óå ìéá óåéñÜ èåìÜôùí:
– Óôï íá ìçí áíáöÝñïíôáé êáé íá ìçí ðåñéãñÜöïõí ìüíï Ýíáí
ôñüðï æùÞò üôáí ÷ñçóéìïðïéïýí ðáñáäåßãìáôá ãéá íá áíôéóôïé÷ß-óïõí
áöçñçìÝíåò ìáèçìáôéêÝò Ýííïéåò ìå êáôáóôÜóåéò ôçò ðñáã-ìáôéêüôçôáò.
Áõôü åðéôõã÷Üíåôáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, üôáí óôï ðëáß-óéï
åíüò ðñïâëÞìáôïò áíáöÝñïíôáé óôéò ðïóüôçôåò êÜðïéùí âá-óéêþí
åéäþí äéáôñïöÞò ðïõ êáôáíáëþíåé ìéá ïéêïãÝíåéá óå äéÜ-óôçìá
åíüò ìÞíá, êáé äåí ðåñéïñßæïíôáé ìüíï óå ìéá ìÝóç åëëçíé-êÞ
ïéêïãÝíåéá. ÁíáöÝñïíôáé êáé óå ðñïúüíôá ðïõ êáôáíáëþíåé ôï
áíôßóôïé÷ï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá ìéá ïéêïãÝíåéá óôçí Éíäßá, óôçí Éá-ðùíßá,
óôçí Áãêüëá. Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï äéåõñýíåôáé ç åéêüíá
ôùí ðáéäéþí ãéá ôïí êüóìï êáé ðåñéëáìâÜíåé Üëëïõò ëáïýò êáé ðï-ëéôéóìïýò.
– Óôï íá áðïöåýãïõí ôç ÷ñÞóç óôåñåïôýðùí óôéò åêöùíÞóåéò
ðñïâëçìÜôùí, áêüìç êáé åÜí áõôÜ áíôáðïêñßíïíôáé óå äéáäåäï-ìÝíåò
–ðñáãìáôéêÝò– áíéóüôçôåò óôçí êïéíùíßá.
Ãéá ðáñÜäåéãìá, üôáí äéáôõðþíïõí êÜðïéï ðñüâëçìá ðïõ å-îõðçñåôåß
óõãêåêñéìÝíïõò ìáèçìáôéêïýò óôü÷ïõò, ç åêöþíçóç
«Óå ìßá åðé÷åßñçóç äïõëåýïõí ãõíáßêåò êáé Üíäñåò. Ôï ìåñïêÜ-ìáôï
ôùí áíäñþí åßíáé ×, ôùí ãõíáéêþí ×–100 êáé ôùí Áëâáíþí
×–1.500. Ðüóá ÷ñÞìáôá ÷ñåéÜæåôáé ç åðé÷åßñçóç ãéá íá êáëýøåé
ôïõò ìéóèïýò ôïõ ðñïóùðéêïý ôçò ãéá ìßá åâäïìÜäá, áí îÝñïõìå
üôé...» åíéó÷ýåé ôçí åéêüíá ôçò áõôïíüçôçò áíéóüôçôáò ìåôáîý áí-äñþí
áðü ôç ìéá ðëåõñÜ êáé ãõíáéêþí êáé Áëâáíþí áðü ôçí Üëëç.
Ôï ãåãïíüò üôé ôçí ßäéá óôéãìÞ äåí åßíáé äõíáôüí íá ãßíåé óõæÞôç-óç
ãéá ôéò áéôßåò ðïõ ïäçãïýí óå áõôÝò ôéò äéáöïñïðïéÞóåéò äç-ÃÉÙÑÃÏÓ
220

ìéïõñãåß ìéá åéêüíá ðïõ ëåéôïõñãåß áñíçôéêÜ (âë. ó÷åôéêÜ ôï êå-öÜëáéï
«ÐñïêáôáëÞøåéò ùò ðñïúüí êïéíùíéêþí äéáêñßóåùí»).
Ç åêöþíçóç ìðïñåß íá äéáôõðùèåß ùò åîÞò: «Óå ìßá åðé÷åßñçóç
äïõëåýïõí ãõíáßêåò êáé Üíäñåò, áëëïäáðïß êáé ¸ëëçíåò. Ôï ìåñï-êÜìáôï
ðïõ ðáßñíåé êÜèå åñãáæüìåíïò/-ç åßíáé ×. Óôçí åðé÷åßñçóç
äïõëåýåé Ýíá æåõãÜñé Áëâáíþí. Ðüóá ÷ñÞìáôá èá ðñÝðåé íá áðï-ôáìéåýïõí
êÜèå ìÝñá áí èÝëïõí óôï ôÝëïò ôïõ ÷ñüíïõ íá...».
ÅðéðëÝïí, óçìáíôéêü åßíáé ïé åêðáéäåõôéêïß ü÷é ìüíï íá áðï-öåýãïõí
ôç ÷ñÞóç áñíçôéêþí åéêüíùí êáé óôåñåïôýðùí, áëëÜ, á-íôßèåôá,
íá ðñïâÜëëïõí èåôéêÜ ðáñáäåßãìáôá êáé åðéôõ÷ßåò áí-èñþðùí
ðïõ áíÞêïõí óå äéáêñéôÝò ïìÜäåò –áõôü üìùò ü÷é ùò ìßá
«åîáéñåôéêÞ ðåñßðôùóç», áëëÜ ùò «êáíïíéêÞ ðåñßðôùóç». Ãéá ôï
óêïðü áõôü ÷ñçóéìïðïéïýíôáé åéêüíåò êáé ðåñéãñáöÝò áðü Üëëïõò
ðïëéôéóìïýò ùò ðëáßóéï óõìöñáæïìÝíùí åíüò ðñïâëÞìáôïò Þ êÜ-ðïéùí
ìáèçìáôéêþí äñáóôçñéïôÞôùí.
ÊñéôéêÞ áíÜãíùóç óôáôéóôéêþí óôïé÷åßùí
Éäéáßôåñç åßíáé ç óõìâïëÞ ôïõ ìáèÞìáôïò ôùí Ìáèçìáôéêþí óôçí
áíÜðôõîç ôçò éêáíüôçôáò ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí íá äéá-âÜæïõí
êáé íá áíáëýïõí ìå óùóôü ôñüðï êáé, óõíåðþò, íá áíá-ãíùñßæïõí
ôçí êáêÞ ÷ñÞóç óôáôéóôéêþí ðéíÜêùí óå ó÷Ýóç ìå ïìÜ-äåò
ìåôáíáóôþí êáé ìåéïíïôÞôùí. Ãéá ôï óêïðü áõôü ÷ñçóéìïðïé-ïýíôáé
åðßóçìåò óôáôéóôéêÝò ðïõ áöïñïýí ôçí áíåñãßá, ôçí åãêëç-ìáôéêüôçôá
ê.ëð., êáé ðáñïõóéÜæïíôáé ïé äéáöïñåôéêÝò äõíáôüôç-ôåò
áíÜãíùóçò.
Ùò ðáñÜäåéãìá ãéá ôïí åíäåäåéãìÝíï ôñüðï áíÜãíùóçò óôáôé-óôéêþí
óôïé÷åßùí ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ïé ðáñáêÜôù åðé-óçìÜíóåéò,
óôéò ïðïßåò õðïãñáììßæåôáé ç áíÜãêç íá åðéëÝãïíôáé
ïé ßäéåò ïìÜäåò áíáöïñÜò, þóôå íá åßíáé äõíáôÞ ç óýãêñéóç óôá-ôéóôéêþí
óôïé÷åßùí.
221

«Ôï ðïóïóôü ôùí åãêëçìáôéþí ëáèñïìåôáíáóôþí åßíáé ÷áìç-ëüôåñï
áðü ôï ìÝóï ðïóïóôü ðïõ áíôéóôïé÷åß óôïí ðëçèõóìü
ôçò ÷þñáò. Êõìáßíåôáé ìåôáîý 3-4%. ¼ìùò ôï åðé÷åßñçìá ðïë-ëþí
üôé óå êÜðïéåò êáôçãïñßåò åãêëçìÜôùí, üðùò êëïðÝò êáé
áíèñùðïêôïíßåò, ç óõììåôï÷Þ ôùí ìåôáíáóôþí áíÝñ÷åôáé óôï
äéðëÜóéï äåí áðïôåëåß óçìáíôéêü óôïé÷åßï. Êé áõôü ãéáôß ðñÝ-ðåé
íá äéá÷ùñéóôåß üôé ïé åãêëçìáôßåò ëáèñïìåôáíÜóôåò áíÞ-êïõí
óôçí çëéêéáêÞ êáôçãïñßá 20 ìå 45 åôþí, ðåñßïäï äçëáäÞ
óôçí ïðïßá äéáðñÜôôåôáé ôï 60% ôùí åãêëçìÜôùí. ÅðïìÝíùò,
ç óýãêñéóç ðñÝðåé íá ãßíåé ìå ôï ðïóïóôü áõôÞò ôçò çëéêéá-êÞò
êáôçãïñßáò êáé ü÷é ìå ôï óýíïëï ôïõ ðëçèõóìïý. Áí ãß-íåé
ìå áõôü ôïí ôñüðï, äåí ðáñáôçñåßôáé éäéáßôåñç óõììåôï÷Þ
êáé ôï ðïóïóôü åßíáé ðÜëé ôï ßäéï. Ç áíôéðñïóþðåõóç äçëáäÞ
áõôÞ åßíáé ðÜëé ìéêñÞ êáé äå äéêáéïëïãåß ôïí ðáíéêü».
(Â. Êáñýäçò, óôçí åöçìåñßäá
(Ôá óôïé÷åßá ãéá ôçí áíÜäåéîç ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò äéÜóôáóçò
óôï ìÜèçìá ôùí Ìáèçìáôéêþí ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôçí
Åõáããåëßá ÔñÝóóïõ-Öáôïýñïõ).
222

9 ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÅÓ ÐÁÑÅÌÂÁÓÅÉÓ

Ó×ÅÄÉÁÓÌÏÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÙÍ ÐÁÑÅÌÂÁÓÅÙÍ
Ïé åêðáéäåõôéêÝò ìáò ðáñåìâÜóåéò óôï ðëáßóéï ôçò áíôéñáôóéóôé-êÞò
åêðáßäåõóçò ó÷åäéÜæïíôáé, óå ü,ôé áöïñÜ ôïõò äéäáêôéêïýò
ôïõò óôü÷ïõò êáé ôï ðåñéå÷üìåíü ôïõò, óå óõíÜñôçóç ìå ôá óõ-ãêåêñéìÝíá
öáéíüìåíá ðïõ, üðùò ðåñéãñÜøáìå óôï ðñþôï ìÝñïò
ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò, ìðïñïýí íá ïäçãÞóïõí
óôçí åìöÜíéóç áñíçôéêþí áíôéëÞøåùí, óôÜóåùí êáé óõìðåñéöï-ñþí,
äçëáäÞ óå ñáôóéóìü. ÏõóéáóôéêÜ, ó÷åäéÜæïíôáé óå óõíÜñôç-óç,
ãéá ðáñÜäåéãìá, ìå ôá öáéíüìåíá:
• Ôçò ìåôáíÜóôåõóçò ðñïò ôç ÷þñá ìáò êáé ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí
ïðïßï áõôÞ ãßíåôáé áíôéëçðôÞ áðü ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞ-ôñéåò.
• Ôïõ éó÷õñéóìïý üôé ç ýðáñîç ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöýãùí ìðï-ñåß
íá áðïôåëÝóåé áéôßá óôÝñçóçò êÜðïéùí áãáèþí, êáèþò êáé
ôïõ ôñüðïõ ìå ôïí ïðïßï áõôüò ï éó÷õñéóìüò áíôéìåôùðßæåôáé
áðü ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñéåò.
• Ôïõ äéá÷ùñéóìïý ôùí áíèñþðùí ìå âÜóç áóÞìáíôá âéïëïãé-êÜ
ãíùñßóìáôá êáé ôçò áîéïëüãçóÞò ôïõò âÜóåé áõôïý ôïõ äé-á÷ùñéóìïý.
• Ôçò èåìåëßùóçò ôçò óõìðåñéöïñÜò ìå âÜóç êïéíùíéêÝò êáé å-èíéêÝò
• Ôùí áêñïäåîéþí äñáóôçñéïôÞôùí êáé ôùí êéíäýíùí ðïõ áõôÝò
óõíåðÜãïíôáé ãéá ôç äçìïêñáôßá ê.ëð.
Ìå ôçí ðáñáðÜíù Ýííïéá, ìéá ïëïêëçñùìÝíç ðáñÝìâáóç óç-ìáßíåé
åíáó÷üëçóç ìå üëá ôá èÝìáôá, âÜóåé ôçò óåéñÜò ìå ôçí ï-ðïßá
áõôÜ Ý÷ïõí êáôáãñáöåß óôï ðñþôï ìÝñïò ôïõ Ïäçãïý Áíôé-ñáôóéóôéêÞò
Åêðáßäåõóçò. Óå óõíÜñôçóç üìùò ìå Üëëåò áíôéëÞ-øåéò,
óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí,
225

ôçí ýðáñîç ôùí ïðïßùí ìüíï ïé åêðáéäåõôéêïß ìðïñïýí íá äéáðé-óôþóïõí
ãéá ôç óõãêåêñéìÝíç ôÜîç, ç åíáó÷üëçóç ìðïñåß íá ðå-ñéïñéóôåß
óå ïñéóìÝíá áðü áõôÜ ôá èÝìáôá.
Óçìáíôéêü åßíáé íá êñáôÜìå óôï íïõ ìáò üôé ãéá ôïõò ìáèçôÝò
êáé ôéò ìáèÞôñéåò êáèÝíá áðü áõôÜ ôá èÝìáôá åßíáé ôåñÜóôéï, å-îáéôßáò
ôçò ìéêñÞò çëéêßáò ôïõò ç ïðïßá äåí åðéôñÝðåé ôçí ýðáñ-îç
ðïëëþí áíôßóôïé÷ùí åìðåéñéþí êáé ðñïâëçìáôéóìþí.
Åî ïõ êáé ç åíáó÷üëçóç ìå êáèÝíá áðü áõôÜ ôá èÝìáôá ÷ñåéÜ-æåôáé
÷ñüíï, ôïí ïðïßï ìðïñïýìå íá êåñäßóïõìå:
• Áðïöåýãïíôáò íá åðåêôáèïýìå ôáõôü÷ñïíá óå ðïëëÜ áðü ôá
ó÷åôéêÜ èÝìáôá.
• Áíôëþíôáò ðáñáäåßãìáôá áðü ôïí åí ëüãù èåìáôéêü ôïìÝá, ü-ôáí,
ðñïêåéìÝíïõ íá åðéôåõ÷èåß êáëýôåñç êáôáíüçóç, èÝëïõ-ìå
íá äþóïõìå óõãêåêñéìÝíï ðåñéå÷üìåíï óå êÜðïéåò ãåíéêÝò
ãíþóåéò Þ üôáí èÝëïõìå íá åîáóêÞóïõìå äåîéüôçôåò êáé éêá-íüôçôåò
(ð.÷. ÷ñÞóç ó÷åôéêïý êåéìÝíïõ óôï ìÜèçìá ôçò Åëëç-íéêÞò
Ãëþóóáò, ó÷åôéêïý èÝìáôïò óôçí ÁéóèçôéêÞ ÁãùãÞ, ó÷å-ôéêÞò
åêöþíçóçò óå ðñïâëÞìáôá Ìáèçìáôéêþí ê.ëð.).
• Áîéïðïéþíôáò üëåò ôéò äõíáôüôçôåò ðïõ äßíåé ôï áíáëõôéêü
ðñüãñáììá, ìå ó÷åôéêü ìáêñïðñüèåóìï ó÷åäéáóìü.
Óôç óõíÝ÷åéá ðáñïõóéÜæïõìå ôï ó÷åôéêü ó÷åäéáóìü ãéá ôá ðñþ-ôá
äýï öáéíüìåíá êáé ðñïôåßíïõìå ï ó÷åäéáóìüò ôùí Üëëùí ðá-ñåìâÜóåùí
íá ãßíåé êáôÜ ôïí ßäéï ôñüðï. Åðéóçìáßíïõìå üôé ç å-íáó÷üëçóç
ìå ôá äýï áõôÜ öáéíüìåíá áðïôåëåß, ìÜëëïí, áðáñáß-ôçôç
ðñïûðüèåóç ãéá ôçí áíÜðôõîç ìéáò ïëïêëçñùìÝíçò áíôéñá-ôóéóôéêÞò
ðáñÝìâáóçò, ðñÝðåé äçëáäÞ íá ðñïâëÝðåôáé óôçí áñ-÷éêÞ
ôçò öÜóç.
226

ÔÏÌÅÉÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÇÓ ÐÁÑÅÌÂÁÓÇÓ
Ïé äõíáôüôçôåò ðáñÝìâáóçò ðïõ Ý÷ïõìå ùò åêðáéäåõôéêïß äåí å-êôåßíïíôáé
óå üëï ôï öÜóìá ôïõ ñáôóéóìïý.
Óôï ó÷ïëåßï ìðïñïýìå íá ðáñÝìâïõìå êõñßùò óôïí ôïìÝá ôùí
áíôéëÞøåùí, óôïí ïðïßï ìðïñïýìå íá äþóïõìå áíôéêåéìåíéêÝò ðëç-ñïöïñßåò
ó÷åôéêÜ ìå:
• ôïõò áíèñþðïõò ðïõ ãßíïíôáé èýìáôá ðñïêáôáëÞøåùí, êáé
• ôéò êáôáóôÜóåéò ðïõ öáßíåôáé íá åßíáé åðéêßíäõíåò.
Åðßóçò ìðïñïýìå:
• Íá äþóïõìå ðëçñïöïñßåò ãéá íá êáôáíïÞóïõí ïé ìáèçôÝò/-
ôñéåò ôï êïéíùíéêü êáé ðïëéôéóìéêü ðëáßóéï ìÝóá óôï ïðïßï å-íôÜóóïíôáé
ôá ðñïâëÞìáôá ìå ôá ïðïßá áó÷ïëïýìáóôå.
• Íá äåßîïõìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ïäçãïýìáóôå ÜèåëÜ ìáò
óå ëáíèáóìÝíåò áíôéëÞøåéò êáé ëáíèáóìÝíåò óõìðåñéöïñÝò.
• Íá êáôáäåßîïõìå ôïõò êéíäýíïõò ðïõ óõíåðÜãåôáé ç åìöÜíé-óç
ôïõ ñáôóéóìïý ãéá ìáò êáé ôçí êïéíùíßá ìáò.
• Íá õðïäåßîïõìå ðïéïé êåñäßæïõí áðü ôï ñáôóéóìü êáé ìå ðïéï
ôñüðï ôïí ðñïùèïýí.
Óôïõò ôïìåßò áõôïýò ùò ðéèáíïß áíôßðáëïé åìöáíßæïíôáé Üëëåò
«Ýãêõñåò» ðçãÝò ðëçñïöüñçóçò, üðùò åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ôá
ìÝóá ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò, ç ïéêïãÝíåéá, ç ðáñÝá ôùí óõíïìçëßêùí
ê.ëð., ðïõ ìðïñåß íá ðáñÝ÷ïõí ðëçñïöïñßåò äéáöïñåôéêïý ðåñé-å÷ïìÝíïõ
áðü åêåßíåò ôïõ ó÷ïëåßïõ.
Åí ìÝñåé, ìðïñïýìå íá ðáñÝìâïõìå óôïí ôïìÝá ôùí óôÜóåùí
Ý÷ïíôáò ùò áíôßðáëï ôïõò èåóìïýò êïéíùíéêïðïßçóçò ðïõ Ýîù
áðü ôï ó÷ïëåßï äñïõí ðñïò äéáöïñåôéêÞ êáôåýèõíóç, áëëÜ êáé
ôï ßäéï ôï ó÷ïëåßï, ôï ïðïßï ëåéôïõñãåß ìå ôñüðï ðïõ åíéó÷ýåé ôçí
áôïìéêÞ ðñïóðÜèåéá êáé óõíÞèùò áðáãïñåýåé ôçí áëëçëåããýç
227
ÊÅÖÁËÁÉÏ 9 ÅÊÐÁÉÄÅÕÔÉÊÅÓ ÐÁÑÅÌÂÁÓÅÉÓ

ðñïò ôïõò áäýíáìïõò ìáèçôÝò óôï ðëáßóéï ôçò åêðáéäåõôéêÞò äé-áäéêáóßáò.
Óå ðåñéïñéóìÝíï âáèìü ìðïñïýìå íá ðáñÝìâïõìå óôïí ôïìÝá
ôçò óõìðåñéöïñÜò –ìðïñïýìå íá ðáñÝìâïõìå êõñßùò óå åêåßíåò
ôéò óõìðåñéöïñÝò ðïõ åßíáé áðïôÝëåóìá áðïêëåéóôéêÜ ëáíèáóìÝ-íùí
áíôéëÞøåùí Þ/êáé áñíçôéêþí óôÜóåùí. Áíôßèåôá, äåí ìðïñïý-ìå
íá ðáñÝìâïõìå óôï ñáôóéóìü ðïõ åßíáé áðïôÝëåóìá éäéïôåëþí
õðïëïãéóìþí, åêôüò êáé åÜí áõôïß ïé õðïëïãéóìïß ó÷åôßæïíôáé ìå
ó÷ïëéêÜ èÝìáôá.
Åêåß ðïõ ùò åêðáéäåõôéêïß äýóêïëá ìðïñïýìå íá ðáñÝìâïõ-ìå
åßíáé óôïí ôïìÝá ôùí èåóìïèåôçìÝíùí ìÝôñùí ðïõ äéêáéïëï-ãïýí
ôéò äéáêñßóåéò. Óôçí ðåñßðôùóç áõôÞ ç åêðáéäåõôéêÞ ìáò ðá-ñÝìâáóç
«åîáíôëåßôáé» óôçí ðñïóðÜèåéá íá áíáðôýîïõìå ôçí êñé-ôéêÞ
ìáôéÜ ôùí ìáèçôþí/-ôñéþí ãéá üóá áðïöáóßæïõí ç êõâÝñíç-óç
êáé ïé áñ÷Ýò ôçò ÷þñáò ìáò ãéá ôïõò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò ðñü-óöõãåò.
Ç äõóêïëßá óôï åã÷åßñçìá áõôü Ýãêåéôáé óôï üôé ïé êõ-âåñíÞóåéò
êáé ïé áñ÷Ýò áéôéïëïãïýí ôéò ðïëéôéêÝò ôïõò åðéëïãÝò é-ó÷õñéæüìåíåò
ðùò õðåñáóðßæïíôáé «ôá óõìöÝñïíôá ôçò ÷þñáò êáé
ôùí ðïëéôþí ôçò», ãåãïíüò ðïõ öÝñíåé ôïõò/ôéò åêðáéäåõôéêïýò óå
åõèåßá áíôéðáñÜèåóç ìå ôéò áñ÷Ýò üôáí ðñïôñÝøïõí ôïõò ìáèçôÝò
êáé ôéò ìáèÞôñéåò óå êñéôéêÞ èåþñçóç áõôþí ôùí éó÷õñéóìþí.
ÐáñÜ ôáýôá, ïé åêðáéäåõôéêïß óå ïëüêëçñç ôçí ÅõñùðáúêÞ ¸-
íùóç äåí Ý÷ïõí Üëëç åðéëïãÞ áðü ôçí õðåýèõíç Üóêçóç áõôïý
ôïõ Ýñãïõ, áêüìç êáé åñ÷üìåíïé óå áíôéðáñÜèåóç ìå ôç óõãêõñé-áêÞ
ðïëéôéêÞ ôçò åêÜóôïôå êõâÝñíçóçò, åðåéäÞ ç åîÜóêçóç ôùí
ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí óôçí êñéôéêÞ èåþñçóç ôùí èåìÜôùí
ðïõ Üðôïíôáé ôïõ ñáôóéóìïý áðïôåëåß ðïëý óçìáíôéêÞ õðüèåóç
ãéá ôçí áíÜðôõîç ôùí ðáéäéþí êáé ôç óõíï÷Þ ôçò êïéíùíßáò êáé, å-ðïìÝíùò,
äåí ìðïñåß íá õðïôá÷èåß óôéò áðáéôÞóåéò ïðïéáóäÞðïôå
óõãêõñéáêÞò ðïëéôéêÞò åðéëïãÞò.
228

Ó×ÅÄÉÁÓÌÏÓ ÐÁÑÅÌÂÁÓÅÙÍ ÓÔÏ ÈÅÌÁ
«ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÕÓÇ, ÐÑÏÓÖÕÃÉÁ, ÓÔÁÓÅÉÓ ÁÐÅÍÁÍÔÉ
ÓÅ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ ÊÁÉ ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ»
Äéäáêôéêïß óôü÷ïé
Óôçí áñ÷Þ ìéáò åêðáéäåõôéêÞò ðáñÝìâáóçò ãéá ôçí áíôéìåôþðéóç
ôïõ ñáôóéóìïý åéò âÜñïò ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí åß-íáé
áðáñáßôçôï íá åðéôåõ÷èïýí ïñéóìÝíïé âáóéêïß óôü÷ïé.
á. Íá ãíùñßóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôïõò ëüãïõò ðïõ
ïäçãïýí ôïõò áíèñþðïõò óôç ìåôáíÜóôåõóç êáé ôçí ðñïóöõãéÜ, êáé
íá åêôéìÞóïõí ôçí áðüöáóç ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí.
Ãéá ôï óêïðü áõôü åíäåßêíõôáé íá ÷ñçóéìïðïéïýíôáé äéáöïñå-ôéêÝò
ïðôéêÝò, ïé ïðïßåò åðéôñÝðïõí ôçí áíÜäåéîç äéáöïñåôéêþí ü-øåùí
ôçò ìåôáíÜóôåõóçò.
ÄçëáäÞ íá åîåôÜæåôáé ç ìåôáíÜóôåõóç:
• ùò ðñïóùðéêÞ åðéëïãÞ (èáññáëÝá ÷ñÞóç ôçò ìïíáäéêÞò äõ-íáôüôçôáò
ðïõ åß÷áí ïé ìåôáíÜóôåò êáé ïé ðñüóöõãåò ãéá íá
åðéâéþóïõí êáé íá æÞóïõí ìå áîéïðñÝðåéá)·
• ùò áðïôÝëåóìá áñíçôéêþí ðïëéôéêþí óõãêõñéþí (äéÜöïñåò
ìïñöÝò äéáêñßóåùí, ðïëéôéêÞ êáôáðßåóç, äéåöèáñìÝíá êáé á-íôéäçìïêñáôéêÜ
êáèåóôþôá ê.ëð.)·
• ùò áðïôÝëåóìá ôùí ïéêïíïìéêþí ó÷Ýóåùí ìåôáîý ôùí ïéêïíï-ìéêÜ
áíáðôõãìÝíùí êáé ôùí ïéêïíïìéêÜ ëéãüôåñï áíáðôõãìÝ-íùí
÷ùñþí (áíáöïñÜ óôçí áðïéêéïêñáôßá êáé ôéò óõíÝðåéÝò
ôçò, óôïí ìÝ÷ñé ðñüóöáôá äéá÷ùñéóìü ôïõ êüóìïõ óå äýï
óôñáôüðåäá, óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ëåéôïõñãåß ç ðáãêïóìé-ïðïéçìÝíç
ïéêïíïìßá).
Óå ó÷Ýóç ìå ôá ðáñáðÜíù åðéâÜëëåôáé:
229

• íá êáôáäåé÷ôïýí ïé ëüãïé ðïõ áíÜãïõí ôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íù-óç,
óõìðåñéëáìâáíïìÝíçò êáé ôçò ÅëëÜäáò, óå Ýíá éäéáßôåñá å-ðéèõìçôü
êáôáöýãéï ãéá ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõãåò áðü üëï
ôïí êüóìï (ïéêïíïìéêÞ åõçìåñßá, ýðáñîç êáé ëåéôïõñãßá ôçò
äçìïêñáôßáò, êáôáãñáöÞ ôçò óôï íïõ ôùí öôù÷þí áíèñþðùí
ùò ôïõ ðëïýóéïõ ðüëïõ ôïõ «ðáñÜäïîïõ» ôçò óýã÷ñïíçò å-ðï÷Þò).
â. Íá ãíùñßóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò üôé ç ìåôáíÜóôåõ-óç
áðïôåëïýóå óå üëç ôçí áíèñþðéíç éóôïñßá ìéá «áõôïíüçôç»
óôñáôçãéêÞ åðßëõóçò ðñïâëçìÜôùí åðéâßùóçò êáé äéáâßùóçò ôüóï
ìåìïíùìÝíùí áíèñþðùí üóï êáé ïëüêëçñùí ðëçèõóìþí.
Óôï ðëáßóéï áõôü åßíáé óçìáíôéêü íá êáôáäåé÷èåß üôé:
• Ç ìåôáíÜóôåõóç êáé ç ðñïóöõãéÜ ùò öáéíüìåíá åßíáé óõíõöá-óìÝíá
ìå ôçí åëëçíéêÞ êáé ôçí åõñùðáúêÞ éóôïñßá.
• Ðïëëïß ¸ëëçíåò áêüìç êáé óÞìåñá åßíáé ìåôáíÜóôåò óå ðïë-ëÝò
÷þñåò ôïõ êüóìïõ.
• Ðåñßðïõ 20% ôùí ÅëëÞíùí ðïõ æïõí óÞìåñá óôçí ÅëëÜäá Ýæç-óáí
ãéá êÜðïéï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá ùò ìåôáíÜóôåò óå êÜðïéá
÷þñá ôïõ êüóìïõ.
• ÄåêÜäåò ÷éëéÜäåò ÅëëÞíùí ðïõ æïõí óÞìåñá óôçí ÅëëÜäá Ý-æçóáí
êÜðïéá ðåñßïäï ùò ðïëéôéêïß ðñüóöõãåò óå Üëëåò ÷þñåò.
• Óå ðáëáéüôåñåò åðï÷Ýò ç åëëçíéêÞ êïéíùíßá åðáíåéëçììÝíùò
åíóùìÜôùóå ìåãÜëïõò ðëçèõóìïýò ìåôáíáóôþí êáé ðñï-óöýãùí.
ã. Íá ãíùñßóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò üôé ç áðïäï÷Þ
ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöýãùí áðïôåëåß èåìåëéþäç áñ÷Þ ôïõ åõñù-ðáúêïý
êáé éäéáßôåñá ôïõ åëëçíéêïý ðïëéôéóìïý.
ÄçëáäÞ íá êáôáíïÞóïõí üôé ç áðïäï÷Þ ôùí îÝíùí áðïôåëåß:
• ìÝñïò ôïõ óõóôÞìáôïò áîéþí óôï ïðïßï èåìåëéþíåôáé ï ðïëé-ôéóìüò
ìáò, êáé
230

• áíáðüóðáóôï óõóôáôéêü óôïé÷åßï ôçò ðáñÜäïóçò ìáò êáé ôçò
éóôïñßáò ìáò.
Óõíåðþò, ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ðñÝðåé íá óõíåéäçôï-ðïéÞóïõí
üôé áëëáãÞ óôÜóåùí êáé óõìðåñéöïñþí óôïí ôïìÝá áõ-ôüí
óõíåðÜãåôáé äéÜâñùóç èåìåëéùäþí áñ÷þí ôïõ ðïëéôéóìïý
ìáò.
Ç åðéôõ÷ßá ôùí ðáñáðÜíù óôü÷ùí óõìâÜëëåé óôçí êáëëéÝñãåé-á
ôçò éêáíüôçôáò ôùí ìáèçôþí/-ôñéþí íá áíôéìåôùðßæïõí åðé÷åé-ñÞìáôá
ðïõ ðñïâÜëëïíôáé åíáíôßïí ôçò ðáñïõóßáò ìåôáíáóôþí
ÄéäáêôéêÝò åðéóçìÜíóåéò
Ç åíáó÷üëçóç ìå ôá èÝìáôá ôçò ðñïóöõãéÜò êáé ôçò ìåôáíÜóôåõ-óçò
óôï ðëáßóéï ôùí ðáñáðÜíù óôü÷ùí ðñïóáíáôïëßæåôáé óôá á-êüëïõèá
äåäïìÝíá.
á. Óôï ãíùóôéêü åðßðåäï:
• ïé ðïëéôéêÝò, êïéíùíéêÝò êáé ïéêïíïìéêÝò óõíèÞêåò åßíáé ðïõ å-îáíáãêÜæïõí
áíèñþðïõò íá áêïëïõèÞóïõí ôï äñüìï ôçò ìå-ôáíÜóôåõóçò
êáé ôçò ðñïóöõãéÜò·
• «áõôü ðïõ êÜíïõí ïé ìåôáíÜóôåò êáé ïé ðñüóöõãåò ìå ôïí åñ-÷ïìü
ôïõò óôçí ÅëëÜäá ôï Ý÷ïõìå êÜíåé óõ÷íÜ åìåßò ïé ¸ëëç-íåò
ìåôáíáóôåýïíôáò óå Üëëåò ÷þñåò·
• ç ðáñïõóßá ìåãÜëïõ áñéèìïý ðñïóöýãùí êáé ìåôáíáóôþí á-ðïôåëåß
ãéá ôá åðüìåíá ÷ñüíéá Ýíá áíáðüôñåðôï éóôïñéêü ãå-ãïíüò.
â. Óôï åðßðåäï ôùí óôÜóåùí:
• ç èåôéêÞ óôÜóç áðÝíáíôé óôïõò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò ðñüóöõ-ãåò
ðñÝðåé íá åßíáé êÜôé áõôïíüçôï ãéá ôçí êïéíùíßá ìáò.
231

Óôï ðáñáðÜíù ðëáßóéï ÷ñåéÜæåôáé éäéáßôåñç ðñïóï÷Þ þóôå ïé
ìáèçôÝò/-ôñéåò:
• Íá ðáñáôçñïýí üóï ôï äõíáôüí ðéï áíôéêåéìåíéêÜ ôéò óôÜóåéò
êáé ôéò óõìðåñéöïñÝò óôç óçìåñéíÞ åëëçíéêÞ êïéíùíßá êáé íá
ìçí èåùñïýí åê ðñïïéìßïõ äåäïìÝíåò ôéò óôÜóåéò êáé ôéò óõ-ìðåñéöïñÝò
ðïõ ôáõôßæïíôáé ìå ôéò áñ÷Ýò ôïõ ðïëéôéóìïý ìáò
êáé ôçí ðáñÜäïóÞ ìáò («Åìåßò ïé ¸ëëçíåò äåí åßìáóôå ñáôóé-óôÝò,
ãéáôß, ùò ãíùóôüí, ðÜíôïôå Þìáóôáí öéëüîåíïé!»).
Áõôü åßíáé óçìáíôéêü, äéüôé ç ðñïóöõãÞ óå ñçôïñéêÜ ó÷Þìáôá
åêôñÝðåé ôçí ðñïóðÜèåéá äéåñåýíçóçò ôùí ðñáãìáôéêþí óôïé÷åß-ùí
óå ãåíéêåýóåéò ïé ïðïßåò äåí Ý÷ïõí íüçìá.
• Íá ìçí áíôéìåôùðßæïõí ìå ïßêôï ôïõò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò ðñü-óöõãåò
ùò ìåìïíùìÝíá Üôïìá, áëëÜ íá áíôéëáìâÜíïíôáé üôé
ðñüêåéôáé ãéá áíèñþðïõò ðïõ, åíþ ãßíïíôáé èýìáôá áñíçôéêþí
ïéêïíïìéêþí, êïéíùíéêþí êáé ðïëéôéêþí óõíèçêþí, Ý÷ïõí ôçí
ôüëìç êáé ôç äýíáìç íá áíôéìåôùðßóïõí ôçí êáôÜóôáóç ìå ìßá
êáé ìüíç äõíáôüôçôá: ôï ðïëý äýóêïëï êáé åðéêßíäõíï åã÷åß-ñçìá
ôçò ìåôáíÜóôåõóçò êáé ôçò ðñïóöõãéÜò.
Áõôü åßíáé óçìáíôéêü, äéüôé ïé ìáèçôÝò/-ôñéåò êáô’ áõôü ôïí ôñü-ðï
ìðïñåß íá óåâáóôïýí ôá Üôïìá ãéá ôá ïðïßá áëëéþò èá Ýíéùèáí
óõìðüíéá, áßóèçìá ðïõ åýêïëá ìðïñåß íá ìåôáôñáðåß óå ïßêôï. Åß-íáé
üìùò ãíùóôü üôé áðü ôï óåâáóìü áíáðôýóóåôáé ç áëëçëåããýç,
åíþ áðü ôïí ïßêôï áíáðôýóóåôáé óõíÞèùò ç áäéáöïñßá êáé, óôçí
êáëýôåñç ðåñßðôùóç, ç åõêáéñéáêÞ ðñÜîç öéëáíèñùðßáò.
ÊáôÜëëçëá ãíùóôéêÜ áíôéêåßìåíá
Ôá èÝìáôá ìåôáíÜóôåõóçò, ðñïóöõãéÜò êáé óõìðåñéöïñÜò áðÝ-íáíôé
óôïõò ìåôáíÜóôåò êáé óôïõò ðñüóöõãåò ìðïñåß íá ãßíïõí
áíôéêåßìåíï äéäáóêáëßáò ó÷åäüí óå üëá ôá ãíùóôéêÜ áíôéêåßìåíá,
éäéáßôåñá üìùò óôéò ÊïéíùíéêÝò ÅðéóôÞìåò, óôç Ãåùãñáößá, óôçí
Éóôïñßá, óôá ÈñçóêåõôéêÜ êáé óôç Ëïãïôå÷íßá.
232

Ôá åã÷åéñßäéá äßíïõí äõíáôüôçôåò åíáó÷üëçóçò ìå èÝìáôá ðïõ õ-ðçñåôïýí
ôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç. Åíäåßêíõôáé, åðéðëÝïí, ç
÷ñÞóç Üñèñùí áðü åöçìåñßäåò êáé ìáãíçôïóêïðçìÝíùí åéäÞóå-ùí
áðü ôçí ôçëåüñáóç, åðåéäÞ ìå áõôü ôïí ôñüðï êáëëéåñãåßôáé
Üìåóá ç éêáíüôçôá ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí íá êáôáãñÜ-öïõí
êáé íá åñìçíåýïõí ôéò ó÷åôéêÝò åéäÞóåéò ìå óùóôü ôñüðï.
ÄçëáäÞ íá ôéò áðïãõìíþíïõí áðü ôçí áñíçôéêÞ ÷ñïéÜ ðïõ óôá ìÝ-óá
ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò ìðïñåß íá ôéò óõíïäåýåé.
ÁõôÞ ç ìÝèïäïò Ý÷åé éäéáßôåñç óçìáóßá óôç óõãêåêñéìÝíç èå-ìáôïëïãßá,
åðåéäÞ ôá ìÝóá ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò áðïôåëïýí ôçí
êýñéá ðçãÞ ãíþóçò ãéá ôï öáéíüìåíï êáé, óõíåðþò, áóêïýí óç-ìáíôéêÞ
åðéññïÞ óôçí áíÜðôõîç áíôéëÞøåùí, óôÜóåùí êáé óõ-ìðåñéöïñþí.
ÅíäåéêôéêÞ áíÜðôõîç ìáèçìÜôùí
Ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç äåí ðñïûðïèÝôåé ôçí õéïèÝôçóç óõ-ãêåêñéìÝíùí
äéäáêôéêþí ìïíôÝëùí. ¼ðùò óå üëåò ôéò Üëëåò ðåñé-ðôþóåéò,
Ýôóé êáé óôçí áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç ç õéïèÝôçóç å-íüò
äéäáêôéêïý ìïíôÝëïõ åîáñôÜôáé áðü ôïõò äéäáêôéêïýò óôü-÷ïõò
ôïõ óõãêåêñéìÝíïõ ìáèÞìáôïò êáé ôçí åîïéêåßùóç ôùí åê-ðáéäåõôéêþí
ìå êÜðïéá ìïíôÝëá.
¸ôóé:
• ÅÜí ïé óôü÷ïé áíáöÝñïíôáé óôï ãíùóôéêü ôïìÝá, ãéá ðáñÜäåéã-ìá,
«ìåôáíáóôåõôéêÜ ñåýìáôá ôá ôåëåõôáßá 200 ÷ñüíéá», ôüôå
ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí üëá ôá ìïíôÝëá äéäáóêáëßáò.
• ÅÜí ïé óôü÷ïé áíáöÝñïíôáé óôçí áíÜðôõîç ôçò éêáíüôçôáò ôùí
ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí íá óõãêñßíïõí óôáôéóôéêïýò ðßíá-êåò
êáé íá åîÜãïõí óùóôÜ óõìðåñÜóìáôá, ôüôå ìÜëëïí ðñÝ-ðåé
íá áíáæçôçèåß Ýíá ìïíôÝëï äéäáóêáëßáò ðïõ åðéôñÝðåé ôç ìå-
233

ëÝôç ôçò åöáñìïãÞò óôáôéóôéêþí ðéíÜêùí óå ïìÜäåò.
• ÅÜí ïé óôü÷ïé áíáöÝñïíôáé óôçí áíÜðôõîç êñéôéêÞò èåþñçóçò
ôùí ðñáãìÜôùí êáé óôçí ôñïðïðïßçóç óôÜóåùí, ôüôå åíäåß-êíõôáé
Ýíá ìïíôÝëï äéäáóêáëßáò ðïõ åðéôñÝðåé ôçí áõôüíïìç
åñãáóßá ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí áêüìç êáé Ýîù áðü
ôï ó÷ïëåßï (ð.÷. ìÝèïäïò project).
Ãéá íá êáôáäåé÷èïýí ïé ðïëëÝò äõíáôüôçôåò åðéëïãÞò óôïí ôï-ìÝá
áõôü, ðáñïõóéÜæïíôáé óôç óõíÝ÷åéá äéÜöïñá ó÷Ýäéá ìáèçìÜ-ôùí
ó÷åôéêÜ ìå ôï èÝìá «ìåôáíÜóôåõóç, ðñïóöõãéÜ, óôÜóåéò áðÝ-íáíôé
óå ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõãåò», óôá ïðïßá áíôéðñïóùðåýï-íôáé
äéáöïñåôéêÜ ìïíôÝëá äéäáóêáëßáò. Ðñïôåßíåôáé üìùò ôá ìáèÞ-ìáôá
áõôÜ íá äéäá÷èïýí êáé ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï, äéáôçñþíôáò
ôïõò óôü÷ïõò êáé ôï ðåñéå÷üìåíü ôïõò.
Åðéóçìáßíåôáé üôé, ãéá ðñïöáíåßò ëüãïõò, ç áíÜðôõîç åßíáé å-êôåíÞò
ìüíï óå ïñéóìÝíá ó÷Ýäéá, åíþ óôá õðüëïéðá ç áíÜðôõîç
ãßíåôáé óå óõíÜñôçóç ìå üóá áíáöÝñèçêáí ðáñáðÜíù.
234

– 1 –
ÄÉÄÁÊÔÉÊÇ ÅÍÏÔÇÔÁ:
«Ç ÆÙÇ ÓÔÉÓ ×ÙÑÅÓ ÊÁÔÁÃÙÃÇÓ
ÔÙÍ ÌÅÔÁÍÁÓÔÙÍ – ÐÁÉÄÉÊÇ ÅÑÃÁÓÉÁ»
ÂáóéêÝò óêÝøåéò
Óôéò åöçìåñßäåò âñßóêïõìå óõ÷íÜ äçìïóéåýìáôá ðïõ áíáöÝñï-íôáé
óôéò óõíèÞêåò äéáâßùóçò ôùí áíèñþðùí óå ÷þñåò áðü ôéò ï-ðïßåò
Ýñ÷ïíôáé ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõãåò, áëëÜ ïé óõãêåêñéìÝ-íåò
ãíþóåéò óõíÞèùò äåí ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá íá åñìçíåýóïõí
ôçí ðáñïõóßá ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí óôç ÷þñá ìáò.
Ç åíáó÷üëçóç ìå ôéò óõíèÞêåò æùÞò ôùí ðáéäéþí óå åêåßíåò ôéò
÷þñåò ðñïöáíþò åíäåßêíõôáé ãéá ôçí åðéôõ÷ßá ôùí óôü÷ùí ìáò ôü-óï
óôï ãíùóôéêü ôïìÝá üóï êáé óôïí ôïìÝá ôùí óôÜóåùí.
Åßíáé óçìáíôéêü üìùò íá ðñïóÝîïõìå þóôå ïé ìáèçôÝò êáé ïé
ìáèÞôñéåò íá êáôáíïÞóïõí üôé ïé óõíèÞêåò äéáâßùóçò åßíáé áðï-ôÝëåóìá
ïéêïíïìéêþí êáé ðïëéôéêþí óõíèçêþí, óôç äéáôÞñçóç ôùí
ïðïßùí ïé áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò äåí åßíáé áìÝôï÷åò (êáôáìåñéóìüò
óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïíïìßáò, êáëÝò ó÷Ýóåéò ìå äéêôáôïñßåò åöü-óïí
áõôü åîõðçñåôåß ôá ïéêïíïìéêÜ óõìöÝñïíôá ôùí éó÷õñþí ÷ù-ñþí
ê.ëð.).
ÐñÝðåé åðßóçò íá ðñïóå÷èåß þóôå ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò
íá ìçí ðéóôÝøïõí üôé «ïé åíÞëéêïé åêåßíùí ôùí ÷ùñþí åßíáé êáêïß,
áðïëßôéóôïé ê.ëð., êáé ãé’ áõôü äåí öñïíôßæïõí ãéá ôá ðáéäéÜ ôïõò».
Ôï ôåëåõôáßï åßíáé êÜôé ðïõ ìðïñåß ðïëý åýêïëá íá óõìâåß ìå-ôáöÝñïíôáò
êáé ðáñáëëçëßæïíôáò ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï åêëáì-âÜíïíôáé
óôç ÷þñá ìáò áíôßóôïé÷åò ðåñéðôþóåéò ðáñáìÝëçóçò
ðáéäéþí. Ãéá íá áðïöýãïõìå áõôü ôïí êßíäõíï, ðñÝðåé íá óõíäÝïõ-ìå
ôçí áíÝ÷åéá ìå ôï ðïëéôéêü êáé ïéêïíïìéêü óýóôçìá êáé íá êá-
235

ôáäåéêíýïõìå ôç ìåôáíÜóôåõóç ðñïò ôéò ðëïýóéåò ÷þñåò, óõíå-ðþò
êáé ðñïò ôçí ÅëëÜäá, ùò ôïëìçñÞ ðñÜîç ôùí åíçëßêùí ãéá ôç
âåëôßùóç ôçò æùÞò ôùí ðáéäéþí ôïõò.
Ç «ðáéäéêÞ åñãáóßá» ìðïñåß íá äéäá÷èåß óå üëåò ôéò ôÜîåéò ôïõ
ó÷ïëåßïõ ìå áíÜëïãï ðñïò ôçí çëéêßá ôùí ðáéäéþí ðåñéå÷üìåíï.
Ôï ðåñéå÷üìåíï åîáñôÜôáé, åðéðëÝïí, áðü ôï ãíùóôéêü áíôéêåß-ìåíï
óôï ðëáßóéï ôïõ ïðïßïõ åðé÷åéñåßôáé ç äéäáóêáëßá.
Ç ìÝèïäïò äéäáóêáëßáò åîáñôÜôáé áðü ôï ôé åðéëÝãïõìå íá ôï-íßæïõìå:
ôï ãíùóôéêü ôïìÝá Þ ôïí ôïìÝá ôùí óôÜóåùí. Åöüóïí å-ðéäéþêïõìå
óôü÷ïõò óôïí ðñþôï ôïìÝá, åíäåßêíõôáé ðåñéóóüôåñï
íá ÷ñçóéìïðïéïýìå Üñèñá êáé åéäÞóåéò ðïõ áíáöÝñïíôáé óå åõ-ñýôåñá
öáéíüìåíá (óôáôéóôéêÝò ãéá ôçí êáôÜóôáóç ôùí ðáéäéþí,
ãåãïíüôá ðïõ äõó÷åñáßíïõí ôç èÝóç ôùí ðáéäéþí ê.ëð.), åíþ åÜí
åðéäéþêïõìå óôü÷ïõò óôï äåýôåñï ôïìÝá, åíäåßêíõôáé íá åðéêå-íôñþíïõìå
ôçí ðñïóï÷Þ ìáò óå óõãêåêñéìÝíåò ðåñéðôþóåéò ðáé-äéþí,
õðïãñáììßæïíôáò ðÜíôïôå üôé åßíáé ìßá áðü ôéò ðïëëÝò üìïé-åò
ðåñéðôþóåéò.
Óõ÷íÜ äéáôõðþíåôáé ìéá ëáíèáóìÝíç Üðïøç, óýìöùíá ìå ôçí
ïðïßá, ùò ðñïò ôïí ôñüðï äéäáóêáëßáò, åðéâÜëëåôáé áðü ôï ßäéï
ôï èÝìá íá ÷ñçóéìïðïéïýìå áðïêëåéóôéêÜ ìåèüäïõò óôéò ïðïßåò
ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò óõíáðïöáóßæïõí ãéá ôçí ðïñåßá ôçò äé-äáóêáëßáò
(ð.÷. ìÝèïäïò project). Áêüìç êáé ìéá åíôåëþò «ðáñá-äïóéáêÞ
» ìåôùðéêÞ äéäáóêáëßá ìðïñåß íá Ý÷åé èåôéêÜ áðïôåëÝóìá-ôá,
åöüóïí ðñïåôïéìáóôåß êáôÜ ôÝôïéï ôñüðï þóôå íá äéáôçñÞóåé
æùíôáíü ôï åíäéáöÝñïí ôùí ðáéäéþí, íá äþóåé ðñáãìáôéêÝò ðëçñï-öïñßåò
êáé íá ïîýíåé ôçí éêáíüôçôÜ ôïõò íá âëÝðïõí ôá ãåãïíüôá
ìå êñéôéêü ìÜôé.
236

ÄéäáêôéêÞ åðéóÞìáíóç
Ðïëëïß åêðáéäåõôéêïß ðéóôåýïõí üôé èá Ý÷ïõí ìåãáëýôåñç åðéôõ-÷ßá,
éäéáßôåñá óôïõò ôïìåßò ôùí óôÜóåùí êáé ôùí óõìðåñéöïñþí, å-Üí
ìðïñÝóïõí íá öÝñïõí ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñéåò ôïõò óå
Üìåóç åðáöÞ ìå ðáéäéÜ áðü öôù÷Ýò ÷þñåò ôá ïðïßá âñßóêïíôáé
óôç ÷þñá ìáò, óõíÞèùò «ðáéäéÜ ôùí öáíáñéþí».
Ùóôüóï, ìéá ôÝôïéá óõíÜíôçóç äåí åßíáé áðëÞ õðüèåóç. ¼ôáí
ìÜëéóôá ðñáãìáôïðïéåßôáé áðü åêðáéäåõôéêïýò ðïõ äåí ãíùñßæïõí
ðñïóùðéêÜ ôá ðáéäéÜ óôï äñüìï êáé äåí Ý÷ïõí êåñäßóåé ðñïçãïõ-ìÝíùò
ôçí åìðéóôïóýíç ôïõò, Ý÷åé ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò áñíç-ôéêÜ
áðïôåëÝóìáôá.
ÔÝôïéåò óõíáíôÞóåéò óõ÷íÜ åðéâåâáéþíïõí áíôß íá áíáôñÝðïõí
ðñïêáôáëÞøåéò ôùí ðáéäéþí ôçò ðëåéïíüôçôáò, êõñßùò üìùò åßíáé
óõ÷íÜ ðñïóâëçôéêÝò êáé ôñáõìáôéêÝò ãéá ôá ðáéäéÜ óôï äñüìï (êáé
áíôßóôïé÷á ãéá ôá ðáéäéÜ öôù÷þí êïéíùíéêþí ïìÜäùí).
Áò êñáôÜìå óôï íïõ ìáò:
• ÐáéäéÜ óôï äñüìï, ðáéäéÜ öôù÷þí ïìÜäùí, ðñüóöõãåò êáé ìå-ôáíÜóôåò
äåí áðïôåëïýí «åðïðôéêü õëéêü» –åßíáé Üíèñùðïé ìå
äéêáßùìá êáé áíÜãêç ðñïóôáóßáò ôïõ éäéùôéêïý ôïõò ÷þñïõ.
• ÓõíáíôÞóåéò ðáéäéþí áðü äéáöïñåôéêü êïéíùíéêü êáé ðïëéôéóìé-êü
ðëáßóéï äåí Ý÷ïõí ðÜíôïôå ôá åðéèõìçôÜ áðïôåëÝóìáôá –óõ-÷íÜ
ïäçãïýí óå åðéâåâáßùóç êáé åíßó÷õóç ôùí ðñïêáôáëÞøåùí.
Óõíåðþò, ôÝôïéïõ åßäïõò óõíáíôÞóåéò ðñÝðåé íá åßíáé êáëÜ
ðñïåôïéìáóìÝíåò äçëáäÞ ðñÝðåé ðñþôá áð’ üëá íá Ý÷åé åîáóöá-ëéóôåß
ï áëëçëïóåâáóìüò ôùí ïìÜäùí.
Óôü÷ïé
• Íá ãíùñßóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôéò óõíèÞêåò ðïõ
åðéêñáôïýí óôéò ÷þñåò êáôáãùãÞò ôùí ìåôáíáóôþí êáé éäéáßôå-ñá
ôùí ðáéäéþí.
237

• Íá êáôáíïÞóïõí üôé ç áðüöáóç ôùí åíçëßêùí íá Ýëèïõí áêü-ìç
êáé ðáñÜíïìá óôçí Åõñþðç, óõ÷íÜ ìáæß ìå ôá ðáéäéÜ ôïõò,
áðïôåëåß ìïíáäéêÞ äõíáôüôçôá åðéâßùóçò áõôþí êáé ôùí ðáé-äéþí
ôïõò, áëëÜ åßíáé ìéá ëïãéêÞ êáé èáññáëÝá ðñÜîç.
• Íá áíôéëçöèïýí üôé ç ðáéäéêÞ åñãáóßá êáé ïé óõíèÞêåò äéáâßù-óçò
ôùí ðáéäéþí óôéò ÷þñåò êáôáãùãÞò ôùí ìåôáíáóôþí åßíáé
óõíÜñôçóç ôùí êáôáíáëùôéêþí ðñïôýðùí ôçò äéêÞò ìáò êïé-íùíßáò,
êáèþò êáé üôé ìÝñïò ôçò åõçìåñßáò ôùí Åõñùðáßùí ï-öåßëåôáé
óôç äéáôÞñçóç áõôþí ôùí óõíèçêþí.
Íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ôá öýëëá åñãáóßáò ðïõ ðáñáôßèåíôáé óôï
ôÝëïò ôçò åíüôçôáò.
Ðïñåßá ìáèÞìáôïò
Ç ðïñåßá ôïõ ìáèÞìáôïò ìðïñåß íá áíáðôõ÷èåß ìå âÜóç ôç óõæÞ-ôçóç
ðÜíù óå êÜðïéá áðü ôá åñùôÞìáôá ðïõ áíáöÝñïíôáé ðáñá-êÜôù
êáé ó÷åôßæïíôáé ìå ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí öýëëùí åñãáóßáò.
Ç åðéëïãÞ ôùí åñùôçìÜôùí åîáñôÜôáé áðü ôçí ôÜîç óôçí ï-ðïßá
äéåîÜãåôáé ôï ìÜèçìá, áðü ôï ãíùóôéêü áíôéêåßìåíï óôï ï-ðïßï
åíôÜóóåôáé êáé áðü ôéò ðñïçãïýìåíåò ó÷åôéêÝò ãíþóåéò ôùí
ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí.
ÅñùôÞìáôá
• Ðïéïé êåñäßæïõí áðü ôïõò ÷áìçëïýò ìéóèïýò óôéò ÷þñåò êá-ôáãùãÞò
ôùí ìåôáíáóôþí;
• Åöüóïí ôï ìåñïêÜìáôï ìéáò åíÞëéêçò ãõíáßêáò ðïõ äïõëåýåé
ãéá ìéá ìåãÜëç åôáéñåßá, üðùò åßíáé ç ÍÉÊÅ, áñêåß ìüíï ãéá ôçí
238

áãïñÜ åëÜ÷éóôïõ öáãçôïý, ðüóá Üôïìá ðñÝðåé íá äïõëåýïõí
óå ìéá ïéêïãÝíåéá ìåñïêáìáôéÜñçäùí ãéá íá ìðïñÝóïõí íá å-ðéâéþóïõí
üëá ôá ìÝëç ôçò;
• Ãéáôß ïé åêðñüóùðïé ôüóùí ðïëëþí ÷ùñþí ðïõ óõæçôïýóáí
ãéá ôçí áðåëåõèÝñùóç ôïõ äéåèíïýò åìðïñßïõ åíäéáöÝñïíôáí
íá ìçí óõæçôçèåß ôï èÝìá ôçò ðáéäéêÞò åñãáóßáò;
• ¼ôáí ãíùñßæïõìå ôï ýøïò ôïõ çìåñïìéóèßïõ óôéò öôù÷Ýò ÷þ-ñåò,
ðþò áîéïëïãïýìå ôéò äõíáôüôçôåò ðïõ åß÷å ï ðáôÝñáò
ôïõ ÉêìðÜë íá èñÝøåé ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ ÷ùñßò íá ðÜñåé äÜíåé-ï;
Åß÷å õðü åêåßíåò ôéò óõíèÞêåò ôç äõíáôüôçôá íá óþóåé ôïí
ÉêìðÜë;
• Áò õðïèÝóïõìå üôé ï ðáôÝñáò ôïõ ÉêìðÜë, ðñéí ðÜñåé ôï äÜ-íåéï
Þ ìüëéò äéáðßóôùóå üôé äåí ìðïñåß íá ôï áðïðëçñþóåé, á-ðïöÜóéæå
íá ìåôáíáóôåýóåé óå ìéá ó÷åôéêÜ ðëïýóéá ÷þñá ãéá
íá âñåé åñãáóßá êáé íá êåñäßóåé ôá áðáñáßôçôá ÷ñÞìáôá. Åðé-ðëÝïí,
áò õðïèÝóïõìå ðùò, åîáéôßáò ôïõ üôé êáìéÜ ÷þñá äåí
åðéôñÝðåé ôç íüìéìç åßóïäï óå áíèñþðïõò üðùò ï ðáôÝñáò
ôïõ ÉêìðÜë, åêåßíïò áðïöÜóéæå íá ðåñÜóåé ðáñÜíïìá ôá óý-íïñá
ôçò ÷þñáò ìáò.
– Ðþò èá áîéïëïãïýóáí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò áõôÞ ôçí
ðñÜîç ôïõ (ëïãéêÞ, óùóôÞ, èáññáëÝá, áðáñÜäåêôç);
– ÊáôÜ ôç ãíþìç ôïõò, ôé èá Ýêáíáí ïé äéêïß ôïõò ãïíåßò åÜí
âñßóêïíôáí óå ìéá áíÜëïãç êáôÜóôáóç;
– Ðïéá ôý÷ç èá åß÷å ï ðáôÝñáò ôïõ ÉêìðÜë åÜí ðñïóðáèïýóå íá
ðéÜóåé äïõëåéÜ óôç ÷þñá ìáò êáé áõôü ôï ãåãïíüò Ýðåöôå óôçí á-íôßëçøç
ôùí áñ÷þí;
– Ðþò èá áíôéäñïýóáí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò åÜí áðü ôç
ìéá ðëåõñÜ ãíþñéæáí ôçí êáôÜóôáóç ôçò ïéêïãÝíåéáò ôïõ ÉêìðÜë êáé
áðü ôçí Üëëç äéáðßóôùíáí üôé ïé åëëçíéêÝò áñ÷Ýò êáé ìåãÜëï ìÝñïò
ôïõ åëëçíéêïý ðëçèõóìïý áíôéìåôùðßæïõí áñíçôéêÜ ôçí ðñïóðÜ-èåéá
ôïõ ðáôÝñá ôïõ íá âñåé äïõëåéÜ óôç ÷þñá ìáò êáé íá ëýóåé
êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ôá Ýíôïíá ðñïâëÞìáôá ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõ;
239

Öýëëï åñãáóßáò 1.1
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 18 Éáíïõáñßïõ 1998)
Äïõëåýïõí ãéá Ýíá ðéÜôï ñýæé
Ç åëðßäá êáé ôï ìÝëëïí ôçò áíèñùðüôçôáò, ôá ðáéäéÜ ìáò, åßíáé
èýìáôá áðÜíèñùðçò åêìåôÜëëåõóçò. Ïé äéáðéóôþóåéò Ýãéíáí
áðü ôç ÄéåèíÞ ÏñãÜíùóç Åñãáóßáò (ÄÏÅ): ïé áíÞëéêïé åñãÜ-ôåò
îåðåñíïýí ôá 250 åêáôïììýñéá óå ïëüêëçñï ôïí êüóìï. Ôï
60% óôéò ÷þñåò ôçò Áóßáò, ôï 30% óôçí ÁöñéêÞ êáé ôï 10%
óôïí õðüëïéðï êüóìï, óõìðåñéëáìâáíïìÝíùí êáé ôùí áíá-ðôõãìÝíùí
÷ùñþí ôïõ ÂïññÜ. Ïãäüíôá åêáôïììýñéá ðáéäéÜ
åñãÜæïíôáé óå ïñõ÷åßá, óôïõò áãñïýò, ÷ùñßò Ýëåã÷ï ôùí åíôï-ìïêôüíùí,
óå âáñéÜ êáé áíèõãéåéíÜ ðüóôá óôá åñãïóôÜóéá, óå
åðáöÞ ìå åðéêßíäõíåò ÷çìéêÝò ïõóßåò, áëëÜ êáé óôç èÜëáóóá,
óôéò ðéï âáñéÝò áëéåõôéêÝò åñãáóßåò.
ÊáíÝíáò äå öáßíåôáé íá åíäéáöÝñåôáé ãéá ôçí õãåßá êáé ôçí á-íÜðôõîç
ôùí ðáéäéþí-óêëÜâùí. Óå ðïëëÝò ÷þñåò ôçò Áóßáò, á-ðü
ôï ÐáêéóôÜí ùò ôçí Éíäßá êáé ôï ÌðáíãêëáíôÝò, ôï ðáéäß
åßíáé ôï áíôßôéìï ãéá ôçí åîüöëçóç ôùí ðáôñéêþí ÷ñåþí. ¼-
ðïéïò äåí ìðïñåß íá åîïöëÞóåé ôï äÜíåéï, äßíåé ôï ðáéäß ôïõ
óêëÜâï –êáé óôç óõíÝ÷åéá ÷Üíåé ôá ß÷íç ôïõ.
Ôá ðáéäéÜ-óêëÜâïé äïõëåýïõí ðëÞñåò ùñÜñéï óáí ôïõò ìåãÜ-ëïõò
êáé áêüìá ðåñéóóüôåñï: áðü ôá ÷áñÜìáôá ùò ôï äåéëéíü
óôç äïõëåéÜ, üðùò ãéíüôáí óôçí Áããëßá ôçí åðï÷Þ ôçò ðñþ-ôçò
âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò. Óõ÷íÜ ôá ðáéäéÜ-åñãÜôåò ôá
äÝíïõí óôï ðüóôï ôïõò ãéá íá ìçí ôï óêÜóïõí. Êáé üóï ãéá ôï
ìéóèü, ôá ðáéäéÜ ðáßñíïõí ôá äýï ôñßôá ôïõ çìåñïìéóèßïõ ôùí
ìåãÜëùí. Óôéò ðåñéóóüôåñåò ÷þñåò ôçò Áóßáò ôï ìåñïêÜìáôï
äåí îåðåñíÜåé ôá äýï äïëÜñéá.
Ôéò ðñïÜëëåò ïé «ÔÜéìò ôçò ÍÝáò Õüñêçò» ðñïêÜëåóáí áßóèç-ÃÉÙÑÃÏÓ
240

óç ìå Ýíá áðïêáëõðôéêü äçìïóßåõìá, ó÷åôéêü ìå ôá ìåñïêÜ-ìáôá
ðïõ äßíåé ç ðåñßöçìç ÍÉÊÅ óôéò ÂéåôíáìÝæåò ðïõ ñÜâïõí
ôá ðáðïýôóéá ôçò: äýï äïëÜñéá üëá êé üëá, ðïõ ìüëéò öôÜíïõí
ãéá Ýíá ðéÜôï óôåãíü ñýæé.
Ç áðáñÜäåêôç áõôÞ êáôÜóôáóç Þôáí áíôéêåßìåíï óõæçôÞóå-ùí
êáôÜ ôç äéÜóêåøç ôçò Ðáãêüóìéáò ÏñãÜíùóçò Åìðïñßïõ
óôç Óéãêáðïýñç, ðïõ åß÷å óêïðü ôçí áðåëåõèÝñùóç ôïõ åìðï-ñßïõ
óôïí ðëáíÞôç ìáò. Äõóôõ÷þò, ïõäåßò åíäéáöÝñèçêå ãéá
ôçí ðáéäéêÞ äõóôõ÷ßá, áöïý ôá ðåñéóóüôåñá êñÜôç-ìÝëç ôçò
ÐÏÅ äåí èÝëçóáí íá ðÜñåé ìÝñïò óôç äéÜóêåøç êáé ï ðñüå-äñïò
ôçò ÄÏÅ, ï ÂÝëãïò ÌéóÝë ÁíóÝí, äéüôé Þôáí óßãïõñï üôé
èá Ýèåôå êáé ôï æÞôçìá ôçò åñãáóßáò ôùí áíçëßêùí.
(Ëßëéáí Êïõßäïõ, åöçìåñßäá ÌÁÊÅÄÏÍÉÁ, 14 Éïõíßïõ 1998)
×åéñïðïßçôá ÷áëéÜ óôá åõñùðáúêÜ óáëüíéá
Óôï ÐáêéóôÜí åêáôïììýñéá ðáéäéÜ, óôçí çëéêßá ôùí 4-14 å-ôþí,
õðï÷ñåþíïíôáé óå áíáãêáóôéêÞ åñãáóßá óå åñãïóôÜóéá,
êÜôù áðü ðïëý óêëçñÝò óõíèÞêåò åñãáóßáò. Ôá åñãïóôÜóéá
ðáñÜãïõí ãéá ôéò áãïñÝò ôùí ðëïýóéùí ÷ùñþí ìáò êõñßùò ÷åé-ñïðïßçôá
÷áëéÜ, ðïõ ãéá íá ðëå÷ôïýí ÷ñåéÜæïíôáé ðáéäéêÜ ÷Ý-ñéá,
ãéáôß ïé êüìðïé áðü ôïõò ïðïßïõò áðïôåëïýíôáé äåí ìðï-ñïýí
íá ãßíïõí áðü ôá ÷ïíôñÜ ÷Ýñéá åíÞëéêùí åñãáôþí.
ÐïëëÜ ðáéäéÜ äïõëåýïõí óáí óêëÜâïé, åðåéäÞ ïé ãïíåßò ôïõò
äåí ìðïñïýí íá ðëçñþóïõí ÷ñÝç ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõò. ¸ôóé
Ýãéíå êáé ìå ôïí ÉêìðÜë Ìáóß÷, ôïõ ïðïßïõ ï ðáôÝñáò äåí ìðï-ñïýóå
íá îåðëçñþóåé Ýíá äÜíåéï ðïõ åß÷å ðÜñåé ãéá íá èñÝøåé
ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ.
«Ôï áãüñé óå çëéêßá 4 åôþí õðï÷ñåþèçêå íá åñãáóôåß óå Ýíá
241

åñãïóôÜóéï ÷áëéþí. Äïýëåøå 6 ÷ñüíéá áëõóïäåìÝíï, ãéá 14-16
þñåò ôçí çìÝñá, 6 ìÝñåò ôçí åâäïìÜäá. Ôïí ôÜéæáí ôüóï üóï
÷ñåéáæüôáí ãéá íá óôÝêåôáé óôá ðüäéá ôïõ êáé íá ìðïñåß íá
«ðáñÜãåé». Ôïí ÷ôõðïýóáí óõíÝ÷åéá, ìéá êáé áñíéüôáí óõ÷íÜ
íá äïõëÝøåé êáé ðñïóðáèïýóå óå êÜèå åõêáéñßá íá äñáðåôåý-óåé.
Óôá 10 ôïõ ÷ñüíéá ôá êáôÜöåñå êáé æÞôçóå ôç âïÞèåéá åíüò
ïñãáíéóìïý, ðïõ îåêßíçóå ôï 1988 ôç äñÜóç ôïõ óôï ÐáêéóôÜí
ìå óêïðü ôçí ðÜôáîç ôçò ðáéäéêÞò åñãáóßáò.
»Ç ïñãÜíùóç ôïõ Ýäùóå ôçí åõêáéñßá íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé ôç
óðÜíéá ìá÷çôéêüôçôá ðïõ åß÷å ãéá íá âïçèÞóåé óôçí ðÜôáîç
ôçò óêëáâéÜò ôùí óõíïìçëßêùí ôïõ. Óôá 12 ôïõ åß÷å âïçèÞóåé
3.000 ðáéäéÜ íá îåöýãïõí áðü ôç «äïõëåßá». ÔéìÞèçêå áðü ôçí
Ðáãêüóìéá ÏñãÜíùóç ÅíÜíôéá óôçí ÐáéäéêÞ Åñãáóßá êáé ôï
ôçëåïðôéêü êáíÜëé ABC NEWS ôïí ðáñïõóßáóå óáí ôï ðñüóù-ðï
ôçò åâäïìÜäáò. ÊáôÜöåñå íá ðåßóåé åêáôïììýñéá êáôáíáëù-ôÝò
üôé ìðïñïýí íá æÞóïõí êáé ÷ùñßò ÷åéñïðïßçôá ÷áëéÜ.
»Ôï ÐÜó÷á ôïõ 1995 ï ÉêìðÜë Ìáóß÷ äïëïöïíÞèçêå üôáí å-ðÝóôñåøå
óôï ÷ùñéü ôïõ. ÅêáôïíôÜäåò Þôáí ïé Üíèñùðïé ðïõ
óõãêåíôñþèçêáí óôï ôåëåõôáßï áíôßï ãéá ôïí ÉêìðÜë. Êáé ðÜ-íù
áðü 3.000 ðáéäéÜ, êÜôù ôùí 12 ÷ñüíùí, äéáäÞëùóáí ôéò å-ðüìåíåò
ìÝñåò óôïõò äñüìïõò æçôþíôáò ôï ôÝëïò ôçò ðáéäéêÞò
åñãáóßáò».
242

– 2 –
«ÐÁÉÄÉÊÇ ÅÑÃÁÓÉÁ – Ç ÅËËÇÍÉÊÇ ÅÌÐÅÉÑÉÁ»
«Ôï ìáóôïñüðïõëï»
Ç ðñïçãïýìåíç åíüôçôá ìðïñåß íá óõíïäåõôåß áðü ìéá äéäáêôéêÞ
þñá óôï åðßêåíôñï ôçò ïðïßáò âñßóêåôáé ç éóôïñßá åíüò «ðáéäéïý
óå áíÜãêç» áðü ðáëáéüôåñåò åðï÷Ýò ôçò ÅëëÜäáò. Ó÷åôéêÜ êåßìå-íá
ìðïñïýìå íá âñïýìå åýêïëá óôçí åëëçíéêÞ ëïãïôå÷íßá, áêü-ìç
êáé óôï ó÷ïëéêü Áíèïëüãéï.
Ç åíáó÷üëçóç ìå ðáñüìïéá öáéíüìåíá áðü ôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá
åîõðçñåôåß Ýíá óçìáíôéêü óêïðü: áðïìáêñýíåé ôïí êßíäõíï íá êá-ôáãñÜøïõí
ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôçí ðáéäéêÞ åñãáóßá ùò
«ðïëéôéóìéêü óôïé÷åßï» êÜðïéùí Üëëùí ëáþí êáé íá ïäçãçèïýí Ýôóé,
ìÝóá áðü ôç óõìðÜèåéá ãéá ôá ðáéäéÜ ðïõ õðïöÝñïõí, óå ðñïêá-ôáëÞøåéò
åéò âÜñïò ôùí ëáþí áõôþí.
ÐáñáêÜôù ðáñïõóéÜæïõìå Ýíá ÷áñáêôçñéóôéêü ðáñÜäåéãìá
ìáèÞìáôïò áõôïý ôïõ åßäïõò.
ÔÜîç: Á´ Ãõìíáóßïõ
ÌÜèçìá: ÍåïåëëçíéêÞ Ãëþóóá êáé Ãñáììáôåßá
ÄéäáêôéêÞ Åíüôçôá: «Ôï ìáóôïñüðïõëï» ôïõ Ã. Êïôæéïýëá (ðåñé-ëáìâÜíåôáé
óôá «Êåßìåíá ÍåïåëëçíéêÞò Ëïãïôå÷íßáò Á´ Ãõìíáóß-ïõ
»)
ÌÝèïäïò: ÅñìçíåõôéêÞ
Ðïñåßá: ÁíÜëõóç-óýíèåóç
ÌïñöÞ äéäáóêáëßáò: ÄéÜëïãïò-óõæÞôçóç (÷ùñßò ðñïðáñáóêåõÞ)
243

Óôü÷ïé
• Íá êáôáíïÞóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôï óõãêåêñéìÝ-íï
ðïßçìá, óôï âÜèïò ôïõ ïðïßïõ êñýâåôáé áíèñùðéÜ êáé ðüíïò
ãéá ôçí áíèñþðéíç äõóôõ÷ßá.
• Íá ãíùñßóïõí üôé ôá ðáéäéÜ Ý÷ïõí ôá äéêÜ ôïõò äéêáéþìáôá,
áëëÜ êáé üôé ðïëý óõ÷íÜ áõôÜ äåí ãßíïíôáé óåâáóôÜ.
• Íá äéáðéóôþóïõí üôé öáéíüìåíá ðáéäéêÞò åñãáóßáò êáé ðáéäéêÞò
äõóôõ÷ßáò Þôáí ðïëý óõíçèéóìÝíá êáé óôç äéêÞ ìáò ÷þñá.
• Íá óõíåéäçôïðïéÞóïõí üôé ç ìåôáíÜóôåõóç áðïôåëïýóå åêåß-íç
ôçí åðï÷Þ äéÝîïäï áêüìç êáé ãéá ôá ðáéäéÜ, êáé üôé ç êáôÜ-óôáóç
ôùí ðáéäéþí Üëëáîå ìüíï ìåôÜ ôç âåëôßùóç ôùí ïéêïíï-ìéêþí
óõíèçêþí.
Áöüñìçóç
Ç áöüñìçóç åðé÷åéñåßôáé ìå âÜóç ôéò åìðåéñßåò ôïõ Üìåóïõ ðåñé-âÜëëïíôüò
ôïõò, êáèþò êáé áð’ ü,ôé èõìïýíôáé ãéá ôá äéêáéþìáôá
ôïõ ðáéäéïý (ÊïéíùíéêÞ êáé ÐïëéôéêÞ ÁãùãÞ, Óô´ Äçìïôéêïý).
ÁíáöÝñïõìå üôé ôï ðñüâëçìá áõôü áðáó÷üëçóå êáé ôïí Êï-ôæéïýëá,
ðáñïõóéÜæïõìå êÜðïéá âéïãñáöéêÜ ôïõ óôïé÷åßá óôïí ðß-íáêá
êáé äåß÷íïõìå ôç öùôïãñáößá ôïõ (âë. ôï âéâëßï ôçò Á´ Ãõ-ìíáóßïõ
«Êåßìåíá ÍåïåëëçíéêÞò Ëïãïôå÷íßáò»).
ÁíÜëõóç
¸íáò ìáèçôÞò Þ ìéá ìáèÞôñéá äéáâÜæåé ôï åéóáãùãéêü óçìåßùìá.
Ôï ðïßçìá äéáâÜæåé ï/ç åêðáéäåõôéêüò êáé ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞ-ôñéåò
ðáñáêïëïõèïýí ìå áíïéêôÜ âéâëßá.
244

ÔÏ ÌÁÓÔÏÑÏÐÏÕËÏ
Ôïí ðÞñáí ôïí Êïëéü,
ôïí ðÞñáí ïé ìáóôüñïé,
ðáéäß áð’ ôï óêïëåéü
íá ìÜèåé ðçëïöüñé.
ÊáñäéÜ ðïíåôéêÞ
ôïí îÝâãáëå ìå êëÜìá:
«ÔåôñÜäç ÊõñéáêÞ,
èá êáñôåñþ ãéá ãñÜììá».
Äå óþíåé Üëëï íá éäåß,
ðáéäåýåôáé ôï ìÜôé·
êñáôïýóå Ýíá ñáâäß,
ôï óôñþìá ôïõ óôçí ðëÜôç.
Ìáò Ýöõãå ï Êïëéüò
êé åß÷å ìéá ôÝôïéá ëýðç·
èá ’íáé üëïé äù ôá’ Áú-Ëéïò
êáé ìüíï áõôüò èá ëåßðåé.
Äßíåôáé ëßãïò ÷ñüíïò ãéá íá ôï îáíáäïýí êáé áêïëïõèåß ç åñþ-ôçóç:
«Ôé ðåñßðïõ ëÝåé ôï ðïßçìá;».
¸ðåéôá áðü óõæÞôçóç êáèïñßæåôáé ôï èÝìá êáé ãñÜöåôáé
óôïí ðßíáêá: «Ç âéïðÜëç åíüò ìéêñïý ðáéäéïý».
Ëýíïíôáé áðïñßåò êáé êáèïñßæïíôáé ï ôüðïò, ï ÷ñüíïò êáé ôá
ðñüóùðá.
Ôï ðïßçìá ÷ùñßæåôáé óå èåìáôéêÝò åíüôçôåò êáé ãñÜöåôáé óôïí
ðßíáêá ï ôßôëïò ôïõò:
1ç åíüôçôá (1ç óôñïöÞ): Áíáêïßíùóç ôïõ ãåãïíüôïò: Ï Êï-ëéüò
öåýãåé.
2ç åíüôçôá (2ç êáé 3ç óôñïöÞ): Ç óôåíï÷þñéá ôçò ìÜíáò. Ôï
îåêßíçìá.
245

3ç åíüôçôá (4ç óôñïöÞ): Ó÷üëéï ôïõ ðïéçôÞ. Ç ëýðç ôïõ Êï-ëéïý.
Áêïëïõèåß ç áíÜëõóç êÜèå åíüôçôáò óõíåîåôÜæïíôáò ôç ìïñ-öÞ
êáé ôï ðåñéå÷üìåíï.
Åðéóçìáßíïíôáé ïé ëÝîåéò-êëåéäéÜ êáé ãñÜöïíôáé óôïí ðßíáêá:
1ç åíüôçôá: ðÞñáí, áð’ ôï óêïëåéü, ðáéäß, ðçëïöüñé.
2ç åíüôçôá: êáñäéÜ ðïíåôéêÞ, ãñÜììá, ñáâäß, óôñþìá.
3ç åíüôçôá: ìáò Ýöõãå, ëýðç, Áú-Ëéïò, ëåßðåé.
Óýíèåóç
Äéáôõðþíïõìå åðéãñáììáôéêÜ ôçí ðåñßëçøç ôïõ êåéìÝíïõ. Æçôïý-ìå
ôï ìÞíõìá êáé ìåñéêÝò éäÝåò.
ÊÜíïõìå ÷ñÞóç ðáñÜëëçëùí ÷ùñßùí áðü öýëëá åñãáóßáò (ôá
êåßìåíá ðáñáêÜôù) êáé æçôïýìå áðü ôá ðáéäéÜ íá åñãáóôïýí ìÝ-óá
óôçí ôÜîç óå Ýíá áðü áõôÜ.
ÔÝëïò, áí õðÜñ÷åé ÷ñüíïò, îáíáäéáâÜæïõìå ôï êåßìåíï.
ÁíÜèåóç åñãáóéþí
1. Ãéáôß ï ðïéçôÞò ëÝåé «ìáò Ýöõãå»;
2. Íá óõãêñßíåôå ôïí Êïëéü ìå ôïí ÂÜíêá ôïõ ÔóÝ÷ïö êáé êõñß-ùò
ôçí åðéóôïëÞ ðñïò ôïí ðáððïý.
3. Ðþò âëÝðåôå ôá åñãáæüìåíá ðáéäéÜ ôçò çëéêßáò óáò; (èÝìá ãéá
óõæÞôçóç.)
(Ôï ó÷Ýäéï ìáèÞìáôïò áíÞêåé óôçí åêðáéäåõôéêü Ìáôïýëá
Âüôóç. ÌéêñÝò ôñïðïðïéÞóåéò Ýãéíáí áðü ôïí Ã. ÔóéÜêáëï.)
246

ÁíäñÝáò Êáñêáâßôóáò: «Ãéá ôçí ðñïßêá ôçò áäåëöÞò»
«...Ôï íáõôüðïõëï ñß÷íåé ìéá ìáôéÜ ó’ Ýíá óðéôÜêé. Óôï ëéáêù-ôü
åßíáé ç ìÜíá ôïõ, ÷Þñá ìáõñïíôõìÝíç, êáé ôï ìéêñü áäåë-öÜêé.
Êïõíïýí ôá ìáíôßëéá ôïõò. ÂãÜæåé êé áõôüò ôï ìáíôßëé
ôïõ, ôïõò áðï÷áéñåôÜ êáé ñß÷íåôáé ãñÞãïñá óôç äïõëåéÜ. Ëý-íåé
ôá ðáíéÜ êáé âïçèÜ íá óçêþóïõí ôçí Üãêõñá...
»¹ñèå ôïõ Áãßïõ ÍéêïëÜïõ êáé ç «Âáããåëßóôñá» äå öÜíçêå,
ïýôå ôá ×ñéóôïýãåííá, ïýôå ôá Öþôá».
Ì. ÌçôóÜêçò: «ÃñÜììá ìÜíáò»
ÊáëáìÜôá 27/2/1884
Ðáéäß ìïõ Ãéþñãç,
Ðñþôïí Ýñ÷ïìáé íá åñùôÞóù äéá ôçí êáëÞí óïõ õãåßáí... Ðáé-äß
ìïõ åßìáé óå ìåãÜëç áíçóõ÷ßá... ðþò íá âñßóêåóáé ìïíá÷ü
óïõ óå ôüóï ìåãÜëç ðïëéôåßá ðïõ ÷Üíïíôáé ïé ìåãÜëïé êáé ü÷é
åóý äÝêá ÷ñïíþí ðáéäß... Ï ìðÜñìðáò óïõ Áíôþíçò åöñüíôéóå
êáé ó’ Ýâáëå ó’ Ýíá ìáãáæß ìå ôñéÜíôá äñá÷ìÝò ôï ìÞíá... Ìïõ
åßðáí ðùò áõôïý åßíáé Ýíá ó÷ïëåßï ãéá öôù÷Ü ðáéäéÜ ôùí áðü-ñùí...
í’ áñ÷ßóåéò íá ðçãáßíåéò ãéá íá ìÜèåéò êáé ëßãá ãñÜììá-ôá,
ãéáôß óÞìåñá üðïéïò äåí îÝñåé ãñÜììáôá ÷Üíåôáé.
ÂÜóïò ÄáóêáëÜêçò: «Áðü ìéêñüò óôá âÜóáíá ôçò æùÞò»
(Ï óõããñáöÝáò, ðáéäß áêüìç, ðéÜíåé äïõëåéÜ ìáêñéÜ áðü ôïõò
äéêïýò ôïõ êáé åßíáé áíáãêáóìÝíïò íá óçêþíåôáé ðñéí öÝîåé.)
«Ôï óôñùóßäé ìïõ ôï ’÷ù ìÝóá óôçí êïõæßíá êáé êïéìïýìáé êåé,
ãéáôß ç èåßá ìïõ åßíáé íåõñéêÞ êáé ôï îõðíçôÞñé ôçí êÜíåé êáé
÷Üíåé ôïí ýðíï ôçò. Ôï ðáßñíù êïíôÜ ìïõ áðïâñáäßò êáé ðñéí
ðëáãéÜóù ôï êïõñíôßæù íá âáñÝóåé óôéò ðÝíôå. ¸ìáèá êáé ôï
êïõñíôßæù ìïíá÷üò ìïõ. Á÷ íáé. ¼ðïéïò äåí Ý÷åé óçêùèåß óôéò
247

ðÝíôå ôç íý÷ôá, ÷åéìþíá êáéñü, äåí ìðïñåß íá îÝñåé ôé ðÜåé íá
ðåé áãïõñïîýðíçìá. ¼÷é íá óçêùèåß ìéá öïñÜ óôç ÷Üóç êáé
óôç öÝîç, ìá íá óçêþíåôáé óôéò ðÝíôå êÜèå íý÷ôá, ó’ üëç ôïõ
ôç æùÞ, êÜèå íý÷ôá, âñÝ÷åé ÷éïíßæåé, êáé ôá êüêáëá ôïõ íá ’íáé
ôóáêéóìÝíá áêüìá áðü ôçí áãùíßá ôçò ÷ôåóéíÞò äïõëåéÜò. Êáé
íá ’íáé êáé ðáéäß».
¢íôïí ÔóÝ÷ïö: «Ï ÂÜíêáò»
«Óïõ ãñÜöù ôá âÜóáíÜ ìïõ ðáððïý. ×ôåò ôï áöåíôéêü ìå Üñ-ðáîå
áðü ôá ìáëëéÜ, ìå ôñÜâçîå óôçí áõëÞ êáé ìå ñÞìáîå óôï
îýëï, ãéáôß åêåß ðïõ êïõíïýóá ôï ìùñü ìå ðÞñå ï ýðíïò. Ôçí
Üëëç âäïìÜäá ðÜëé ç êõñÜ ìïý åßðå íá êáèáñßóù ìéá ñÝãêá
êáé ’ãù Üñ÷éóá áðü ôçí ïõñÜ. Êáé ôüôå ìïõ Üñðáîå ôç ñÝãêá
êáé ôçí Ýôñéâå óôá ìïýôñá ìïõ. Êáé ïé êáëöÜäåò ôïõ ìáãáæéïý
üëïé ìå âáóáíßæïõí. Ìå óôÝëíïõí óôçí ôáâÝñíá íá ðÜñù âüô-êá
êáé ìå âÜíïõí íá êëÝâù ôï ôïõñóß ôïõ áöåíôéêïý êáé êåß-íïò
ìå êïðáíÜåé ìå ü,ôé êñáôÜåé óôá ÷Ýñéá ôïõ. ¼óï ãéá öáÀ,
Üó’ ôá! Ôï ðñùß îåñïêüììáôï, ôï ìåóçìÝñé êïõñêïýôé, ôï âñÜ-äõ
ðÜëé îåñïêüììáôï. Ïýôå ôóÜé ïýôå ëá÷áíüóïõðá, üëá ôá ðå-ñéäñïìéÜæïõí
ôá áöåíôéêÜ.
»Ìå âÜæïõí êáé êïéìÜìáé ìðñïóôÜ óôçí ðüñôá êáé üôáí êëáß-åé
ôï ìùñü, åãþ äåí êëåßíù ìÜôé, ãéáôß ðñÝðåé íá êïõíÜù ôçí
êïýíéá. ÁãáðçìÝíå ìïõ ðáððïý, ãéá üíïìá ôïõ èåïý, êÜíå
ìïõ ìéá ÷Üñç: ðÜñå ìå áðü äù, ðÜñå ìå óôï óðßôé, óôï ÷ùñéü,
äåí áíôÝ÷ù Üëëï... Ôá ðüäéá èá óïõ öéëÞóù, üëç ìïõ ôç æùÞ
èá ðáñáêáëþ ôï Èåü ãéá óÝíá, ðÜñå ìå áðü äù, ãéáôß èá ðå-èÜíù...
».
248

– 3 –
«ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ ÁÐÏ ÔÇ ÌÉÊÑÁ ÁÓÉÁ ÔÏ 1922 – ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ
ÁÐÏ ÔÉÓ ×ÙÑÅÓ ÔÇÓ ÐÑÙÇÍ ÓÏÂÉÅÔÉÊÇÓ ÅÍÙÓÇÓ ÓÇÌÅÑÁ»
ÅñÝèéóìá
Óå öùôïãñáößá ôçò åðï÷Þò åéêïíßæïíôáé ðñüóöõãåò áðü ôç Ìé-êñÜ
Áóßá íá óôåãÜæïíôáé ðñïóùñéíÜ óôç ËõñéêÞ ÓêçíÞ Áèçíþí
(ìéá ïéêïãÝíåéá óå êÜèå èåùñåßï). ÕðÜñ÷åé ó÷åôéêü õëéêü.
Ìáñôõñßá áõôïý ôïõ ãåãïíüôïò âñßóêïõìå óå âéâëßï ôçò ÁñìÝ-íéóóáò
óõããñáöÝùò ÁíæÝë ÊïõñôéÜí, ðïõ Þôáí áíÜìåóá óôïõò
ðñüóöõãåò åêåßíçò ôçò åðï÷Þò (ó÷åôéêü áðüóðáóìá óôï öýëëï
åñãáóßáò).
Ðïñåßá äéäáóêáëßáò
×ñçóéìïðïéþíôáò ùò åñÝèéóìá áõôü ôï ãåãïíüò, ç ðïñåßá ôçò äé-äáóêáëßáò
ìðïñåß íá áíáðôõ÷èåß ìå ôéò ðáñáêÜôù äñáóôçñéüôçôåò:
• Íá óêéáãñáöÞóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôçí áíôßäñáóç
ðïõ, êáôÜ ôç ãíþìç ôïõò, èá Ýäåé÷íå ç åëëçíéêÞ êïéíùíßá óÞ-ìåñá
åÜí Üóôåãïé ðñüóöõãåò åãêáèßóôáíôï ðñïóùñéíÜ óôç
ËõñéêÞ ÓêçíÞ Þ óôï ÌÝãáñï ÌïõóéêÞò.
• Íá åîçãÞóïõí óå ðïéá äåäïìÝíá óôçñßæïõí ôçí ÜðïøÞ ôïõò
êáé íá åñìçíåýóïõí ôéò äéáöïñÝò –Þ ôéò ïìïéüôçôåò– ìåôáîý
ôùí ìïñöþí áíôßäñáóçò óôéò äýï åðï÷Ýò.
249

(Áðü ôï âéâëßï ôçò ÁíæÝë ÊïõñôéÜí: Åñìåíß – Ôñåéò ìáñôõñßåò
Áñìåíßùí ãéá ôç ãåíïêôïíßá, Âéâëéïðùëåßï ôçò «Åóôßáò», ÁèÞíá,
1990, óåë. 190-191)
«Ôçí Üëëç ìÝñá êáôåâáßíáìå óôïí ÐåéñáéÜ. Êé åäþ êüóìïò· ãå-ìÜôç
ç ðñïêõìáßá, áíÞóõ÷á ôá ìÜôéá ìÞðùò äïõí êáíÝíá äé-êü
ôïõò íá êáôåâáßíåé áðü ôï êáñÜâé. ÅìÜò ôéò ïñöáíÝò ìÜò Ý-âáëáí
óôçí ÁããëéêáíéêÞ åêêëçóßá êáé ç ÁìåñéêÜíéêç Ðåñß-èáëøç
ìáò Ýäéíå ðÝíôå äñá÷ìÝò ôçí çìÝñá.
»¸îù ï êüóìïò öôþ÷åéá, ìéæÝñéá, ðñïóöõãéÜ. Ôá ðÜíôá ãåìÜ-ôá,
ó÷ïëåßá, èÝáôñá, áðïèÞêåò, ãåìÜôá ðñüóöõãåò. Êáôáõëé-óìïß
ðáíôïý, üóï ôá óêÝðôïìáé áíáôñé÷éÜæù. Ðüóåò êïðÝëåò
ãýñåõáí ôïõò äéêïýò ôïõò êáé ôñÝ÷áìå áðü êáôáõëéóìü óå êá-ôáõëéóìü.
Ôé êëÜìáôá áêïýãáìå, êáé ôé èñÞíïõò· êáèüôáí ï
êüóìïò êáôÜ÷áìá êáé Ýêëáéãå ôç ìïßñá ôïõ. Ôßðïôá äåí åß÷áíå.
Ðåßíá, äßøá, áðåëðéóßá. Ðïý íá áëëÜîïõí, ðïý íá ðëõèïýí,
ãõìíïß êáé îõðüëõôïé.
»(...) Ôéò çìÝñåò áõôÝò, ìéá óõììáèÞôñéÜ ìïõ âñÞêå ôç ìçôÝ-ñá
ôçò.
»ÐÞãáéíá êáìéÜ öïñÜ ìáæß ôçò, ï êáôáõëéóìüò ôïõò Þôáí ìåò
óôç ËõñéêÞ ÓêçíÞ. ¼ëï ôï èÝáôñï Þôáí ãåìÜôï ðñüóöõãåò,
óôá èåùñåßá Ýìåíáí ïëÜêåñåò ïéêïãÝíåéåò óáí óáñäÝëåò».
250

– 4 –
«ÔÉ ÂÉÙÌÁÔÁ Å×ÅÉ Ç ÏÉÊÏÃÅÍÅÉÁ ÌÁÓ
ÌÅ ÐÑÏÓÖÕÃÉÁ ÊÁÉ ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ;»
Óôü÷ïé
• Íá ãíùñßóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò üôé ïé ðñïãïíïß ôïõò
ðñéí ôñåéò Þ ôÝóóåñéò ãåíéÝò Þôáí ðñüóöõãåò Þ Þôáí õðï÷ñå-ùìÝíïé
íá õðïäå÷èïýí êáé íá áðïäå÷èïýí ðïëý ìåãÜëï áñéè-ìü
ðñïóöýãùí, óå ìéá åðï÷Þ ðïõ Þôáí ðïëý äýóêïëç áðü ïé-êïíïìéêÞ
êáé ðïëéôéêÞ Üðïøç.
• Íá êáôáíïÞóïõí, åììÝóùò, üôé ç Ýëåõóç ðñïóöýãùí êáé ìå-ôáíáóôþí
óÞìåñá äåí áðïôåëåß íÝï öáéíüìåíï êáé üôé, åðéðëÝ-ïí,
ç õðïäï÷Þ ôïõò óå ðñïçãïýìåíåò åðï÷Ýò ãéíüôáí õðü ðï-ëý
ðéï äýóêïëåò óõíèÞêåò óå óýãêñéóç ìå ôéò óçìåñéíÝò.
ÓÕÆÇÔÇÓÇ ÓÔÏ Ó×ÏËÅÉÏ
• Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò åñùôþíôáé åÜí ãíùñßæïõí êÜôé
ó÷åôéêÜ ìå åíôÜóåéò ìåôáîý íôüðéùí êáé ðñïóöýãùí óôç äåêá-åôßá
ôïõ 1920 êáé, åÜí íáé, ðïý ìðïñåß íá ïöåßëïíôáí áõôÝò.
• Óôï ðëáßóéï áõôü êáôáãñÜöïõí ôçí ïìÜäá óôçí ïðïßá áíÞêáí
ôüôå ïé äéêïß ôïõò óõããåíåßò êáé ìå ôçí áíáêïßíùóç ôùí áðï-ôåëåóìÜôùí
ôçò êáôáãñáöÞò äéáðéóôþíåôáé ç «ðëçèõóìéáêÞ
óýíèåóç» ôçò ôÜîçò.
251

ÅÑÅÕÍÁ ÅÊÔÏÓ Ó×ÏËÅÉÏÕ
Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ìå óõíåíôåýîåéò êáôáãñÜöïõí ôéò á-íáìíÞóåéò
Þ ôéò ãíþóåéò ðïõ Ý÷ïõí ïé çëéêéùìÝíïé óõããåíåßò ôïõò
(ãéáãéÜäåò, ðáððïýäåò) áðü äéçãÞóåéò ôùí äéêþí ôïõò ãïíÝùí ó÷å-ôéêÜ
ìå ôçí ðñïóöõãéÜ (åÜí áíÞêïõí óôçí ïìÜäá ôùí ðñïóöýãùí)
Þ ìå ðñüóöõãåò (åÜí áíÞêïõí óôçí ïìÜäá ôùí íôüðéùí). Åðéêå-íôñþíïõí
êõñßùò ôçí ðñïóï÷Þ ôïõò óôï åñþôçìá åÜí õðÞñ÷áí å-íôÜóåéò
êáé ðïéïé Þôáí ïé ëüãïé ãéá ôçí åìöÜíéóÞ ôïõò.
ÔÝëïò, ðñïóðáèïýí íá áíáêáëýøïõí åÜí áðÝìåéíå êÜôé áðü
ôéò åíôÜóåéò åêåßíçò ôçò åðï÷Þò.
Ðáñïõóßáóç áðïôåëåóìÜôùí
Ç ðáñïõóßáóç ôùí áðïôåëåóìÜôùí ãßíåôáé óôçí ôÜîç êáé äéåñåõ-íÜôáé
ç óçìáóßá ôùí êáôçãïñéïðïéÞóåùí åêåßíçò ôçò åðï÷Þò.
• ¸÷ïõí óÞìåñá êÜðïéá óçìáóßá åêåßíåò ïé åíôÜóåéò;
• ¸÷åé åðéðôþóåéò óôç ëåéôïõñãßá ôçò ôÜîçò ç «ðëçèõóìéáêÞ
óýíèåóÞ» ôçò (ùò ðñïò ôç äéáöïñïðïßçóç ôùí ðñïãüíùí ðñéí
áðü ôñåéò-ôÝóóåñéò ãåíéÝò óå ðñüóöõãåò êáé íôüðéïõò);
• Ðïéåò Þôáí ïé ïõóéáóôéêÝò äéáöïñÝò ìåôáîý íôüðéùí êáé ðñï-óöýãùí
êáé ðïéåò Þôáí åêåßíåò ðïõ ðñïâÜëëïíôáí ùò óçìá-íôéêÝò
äéáöïñÝò;
Ãéá íá õðïâïçèçèåß ç áíáæÞôçóç óôïé÷åßùí êáé ç óõæÞôçóç
ôùí áðïôåëåóìÜôùí, ìðïñïýí íá äïèïýí, ùò öýëëï åñãáóßáò,
êåßìåíá óôá ïðïßá êáôáäåéêíýïíôáé ïé åíôÜóåéò ôçò åðï÷Þò êáé ôá
áßôéÜ ôïõò.
Êåßìåíá áõôïý ôïõ åßäïõò åíäåßêíõíôáé êõñßùò óôéò ðåñéðôþóåéò
ðïõ äåí ðñáãìáôïðïéïýíôáé ïé óõíåíôåýîåéò ìå ôïõò/ôéò óõããåíåßò
êáé ç åêðáéäåõôéêÞ äéáäéêáóßá ðåñéïñßæåôáé óôï ðëáßóéï ôçò ôÜîçò.
¸íá êåßìåíï ó÷åôéêïý ðåñéå÷ïìÝíïõ åßíáé ôï öýëëï åñãáóßáò
ðïõ áêïëïõèåß.
252

[ÅõóôÜèéïò Ðåëáãßäçò: Ç áðïêáôÜóôáóç ôùí ðñïóöýãùí óôç ÄõôéêÞ
Ìáêåäïíßá (1923-1930), Êõñéáêßäçò, Èåóóáëïíßêç, 1994]
«Äýï, êõñßùò, åßíáé ôá áßôéá ðïõ ïäÞãçóáí óå êÜðïéá üîõíóç
ôéò ó÷Ýóåéò íôüðéùí êáé ðñïóöýãùí. Ôï ðñþôï, êáé êõñéüôå-ñï,
ïé ïéêïíïìéêÝò äéáöïñÝò êáé áíôéäéêßåò (÷ùñÜöéá êáé ïéêü-ðåäá
ðáñá÷ùñïýíôáé óôïõò äåýôåñïõò, áëëÜ êáôÝ÷ïíôáé Þ äé-åêäéêïýíôáé
áðü ôïõò ðñþôïõò, Þ êáé áíôßóôñïöá).
»(...) ÐñïóôñéâÝò, üìùò, ðñïêáëïýí êáé ïé áðïæçìéþóåéò ðïõ
êáôáâÜëëïíôáé óôïõò ðñüóöõãåò, áëëÜ êáé ïé ïéêïíïìéêïß á-íôáãùíéóìïß,
éäßùò ìåôáîý áóôþí (íôüðéùí êáé ðñïóöýãùí)
åìðïñåõïìÝíùí.
»Ôï äåýôåñï, óå óðïõäáéüôçôá, áßôéï Þôáí ç ðïëéôéêÞ éäåïëï-ãßá
ôïõ ðñïóöõãéêïý êüóìïõ, ìáæéêÜ êáé óôáèåñÜ ôïðïèåôç-ìÝíïõ
óôç âåíéæåëéêÞ ðáñÜôáîç, óå áíôßèåóç ìå ôïõò ãçãå-íåßò.
Óå ðïëëÝò, ìÜëéóôá, ðåñéï÷Ýò ç äéÜêñéóç âåíéæåëéêþí êáé
áíôéâåíéæåëéêþí ôáõôéæüôáí ìå ôç äéÜêñéóç ðñïóöýãùí êáé
ãçãåíþí.
»Ïé äýï áõôïß âáóéêïß ëüãïé ëåéôïýñãçóáí ùò êßíçôñï êáé ãéá
Üëëåò ìåñéêüôåñåò êáé ìéêñüôåñçò óçìáóßáò äéáöïñÝò êáé á-íôéðáëüôçôåò,
éäéáßôåñá ðïëéôéóôéêïý êáé åèíïëïãéêïý ÷áñá-êôÞñá.
ÕðÞñ÷áí ðåñéðôþóåéò ðïõ íôüðéïé ÷áñáêôçñßóôçêáí
ùò «Âïýëãáñïé», áðü ðñüóöõãåò, êáé ðñüóöõãåò ùò «Ôïõñêü-óðïñïé
» êáé «Ôïõñêïìåñßôåò» êáé ùò Ýíá Üíáñ÷ï ðëÞèïò ãõ-ñïëüãùí,
áðü íôüðéïõò.
»Ïé äéáìÜ÷åò áõôÝò, óå ïñéóìÝíåò ðåñéï÷Ýò, ïîýíèçêáí ôüóï
ðïëý, þóôå åîåëß÷ôçêáí áêüìç êáé óå áéìáôçñÝò óõìðëïêÝò,
üðùò óôï ÷ùñéü Êéïýðêéïú (Ðñþôç) ôïõ Íïìïý Óåññþí, ãéá
ïéêïíïìéêïýò ëüãïõò, êáé óôçí ¸äåóóá, ãéá ðïëéôéêïýò.
»(...) ¢ëëïôå ïé ðñüóöõãåò áíôéìåôùðßæïíôáé ùò åðýëéäåò êáé
253

äéþ÷íïíôáé âßáéá áðü êïéíüôçôåò, üðïõ ðÞãáí íá åãêáôáóôá-èïýí
ìå áðüöáóç ôïõ Åðïéêéóìïý. (...) Áëëïý, ðÜëé, Ý÷ïõìå áé-ìáôçñÝò
óõìðëïêÝò Þ Ýíôïíåò áíôéäñÜóåéò, ãéáôß ïé ðñüóöõãåò
Þèåëáí íá êáôáëÜâïõí êôÞìáôá ðïõ áðü êáéñü ôá êáôåß÷áí
êáé ôá êáëëéåñãïýóáí ïé íôüðéïé. Ç ðåñßðôùóç ôùí ðñïóôñé-âþí,
ëüãù äéåêäßêçóçò êôçìÜôùí ðüôå áðü ôïõò íôüðéïõò êáé
ðüôå áðü ôïõò ðñüóöõãåò, åßíáé ðïëý óõíçèéóìÝíç êáé èßãå-ôáé
óõ÷íÜ ùò ãåíéêüôåñï ðñüâëçìá ðïõ áðáó÷ïëåß ôéò åðïéêé-óôéêÝò
õðçñåóßåò».
254

– 5 –
«ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ ÊÁÉ ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÇ ÁÍÁÐÔÕÎÇ»
Ç ðñïçãïýìåíç äéäáêôéêÞ åíüôçôá ìðïñåß íá áêïëïõèçèåß, åöü-óïí
õðÜñ÷åé ÷ñüíïò, áðü ìßá Üëëç ìå èÝìá ôç óõìâïëÞ ôùí ðñï-óöýãùí
óôçí ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç ôïõ ôüðïõ õðïäï÷Þò ôïõò. Êé
áõôü, êõñßùò, åðåéäÞ ïé åíôÜóåéò ðïõ åìöáíßóôçêáí ôç äåêáåôßá
ôïõ 1920 Þôáí áðïôÝëåóìá áíçóõ÷éþí êáé äéåíÝîåùí óôïí ïéêï-íïìéêü
ôïìÝá êáé, åðéðëÝïí, åðåéäÞ ôï èÝìá ôçò óõìâïëÞò ôùí
ðñïóöýãùí ìðïñåß íá óõíäåèåß ìå ðáñüìïéá åñùôÞìáôá ðïõ á-íáöýïíôáé
óå ó÷Ýóç ìå ôï ñüëï ôùí ìåôáíáóôþí óÞìåñá óôçí
ÅëëÜäá.
Ùò öýëëï åñãáóßáò ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ó÷åôéêÜ
óôïé÷åßá.
[Ôá óôïé÷åßá ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôï âéâëßï ôïõ ÅõóôÜèéïõ Ðåëáãßäç:
Ç áðïêáôÜóôáóç ôùí ðñïóöýãùí óôç ÄõôéêÞ Ìáêåäïíßá (1923-1930), Êõ-ñéáêßäçò,
Èåóóáëïíßêç, 1994]
Ôá óôïé÷åßá ãéá ôéò êáëëéåñãïýìåíåò åêôÜóåéò (óå óôñÝììáôá)
êáé ôçí áîßá ôçò åôÞóéáò ðáñáãùãÞò (óå äñá÷ìÝò) óôïõò íï-ìïýò
ÊïæÜíçò êáé Öëþñéíáò ôç ÷ñïíéÜ ôçò Ýëåõóçò ôùí ðñï-óöýãùí
êáé Ýîé ÷ñüíéá áñãüôåñá åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêÜ ãéá ôç
óõìâïëÞ ôùí ðñïóöýãùí óôçí ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç ôùí ôü-ðùí
õðïäï÷Þò ôïõò.
255

Íïìüò ÊïæÜíçò
1923 ÅêôÜóåéò: 400.135 Áîßá: 164.987.654
1929 ÅêôÜóåéò: 681.888 Áîßá: 252.879.777
Íïìüò Öëþñéíáò
1923 ÅêôÜóåéò: 244.968 Áîßá: 30.723.770
1929 ÅêôÜóåéò: 412.393 Áîßá: 172.348.750
Ñáãäáßá Þôáí ç áýîçóç ôçò ðáñáãùãÞò ôùí äçìçôñéáêþí ìå-ôÜ
ôçí åãêáôÜóôáóç ôùí ðñïóöýãùí óå üëç ôçí ÅëëÜäá, ü-ðùò
äåß÷íïõí ôá áêüëïõèá óôïé÷åßá ãéá ôá Ýôç 1924 Ýùò 1927.
1924
ÓéôÜñé: 118.286 ôüíïé ÄçìçôñéáêÜ: 294.120 ôüíïé
1925
1926
1927
ÓéôÜñé: 246.637 ôüíïé
Ç áýîçóç ôçò ðáñáãùãÞò óéôáñéïý åß÷å ùò áðïôÝëåóìá ôç ìåß-ùóç
ôùí áíôßóôïé÷ùí åéóáãùãþí óéôáñéïý, üðùò öáßíåôáé á-ðü
ôá ðáñáêÜôù óôïé÷åßá, ðáñüëï ðïõ ìå ôçí Ýëåõóç ôùí ðñï-óöýãùí
ï ðëçèõóìüò áõîÞèçêå äñáìáôéêÜ.
1924: 407.161 åéóáãüìåíïé ôüíïé óéôáñéïý
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÊÕÑÉÁÊÁÔÉÊÇ ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ,
Ïé ìåôáíÜóôåò êÜíïõí êáëü óôçí ïéêïíïìßá
Ï êáèçãçôÞò Á. ÓáññÞò åðéóçìáßíåé êÜðïéá ÷ñÞóéìá óôïé÷åßá:
256

• Ïé ìåôáíÜóôåò äçìéïõñãïýí áýîçóç ôïõ åèíéêïý åéóïäÞìá-ôïò
ðåñßðïõ êáôÜ 1,5%. Ôï ÁÅÐ äçëáäÞ áõîÞèçêå ðåñßðïõ
1,5% åðéðëÝïí áðü ü,ôé èá Þôáí ÷ùñßò ôïõò ìåôáíÜóôåò. «Áõ-ôü
óõìâáßíåé, ãéáôß Ý÷ïõìå ðñüóèåôç åñãáóßá, êáé ç ðñü-óèåôç
åñãáóßá äçìéïõñãåß ðñüóèåôï åéóüäçìá».
• ¢ëëç óçìáíôéêÞ åðéññïÞ Ý÷ïõìå óôéò ðñáãìáôéêÝò ôéìÝò
ôùí áãáèþí, óôï äåßêôç ôéìþí êáôáíáëùôÞ. Ï äåßêôçò áõ-ôüò
Ý÷åé ìåéùèåß êáôÜ 2% ðåñßðïõ. ¸ôóé, Ý÷ïõìå ÷áìçëü-ôåñåò
ðñáãìáôéêÝò ôéìÝò óôá áãáèÜ.
«Áõôü óõìâáßíåé, äéüôé ïé ìåôáíÜóôåò äçìéïõñãïýí áýîç-óç
óôçí ðáñáãùãÞ, äçìéïõñãïýí ðåñéóóüôåñá áãáèÜ. Ïé ß-äéïé
êáôáíáëþíïõí êÜðïéá áð’ áõôÜ, áëëÜ Ýíá êïììÜôé ôïõ
åéóïäÞìáôüò ôïõò ôï óôÝëíïõí óôéò ðáôñßäåò ôïõò. Ç óõíï-ëéêÞ
êáôáíÜëùóç, êáôÜ óõíÝðåéá, ôùí ìåôáíáóôþí äåí åß-íáé
ôüóï ìåãÜëç üóï ôï åéóüäçìá ðïõ äçìéïõñãïýí, êáé êá-ôÜ
óõíÝðåéá Ý÷ïõìå ìéá ìéêñÞ ðôþóç ôùí ôéìþí».
• Ôç èåôéêÞ åðßäñáóç ôùí ìåôáíáóôþí óôá ìåãÝèç ôïõ ðëç-èùñéóìïý
êáé ôïõ ÁÅÐ äåß÷íåé íá åêôéìÜ êáé ï êáèçãçôÞò
êáé õöõðïõñãüò Ïéêïíïìéêþí Í. ×ñéóôïäïõëÜêçò:
«ÁíáìöéóâÞôçôá ðñïóöÝñïõí êáé åðéäñïýí èåôéêÜ óôçí
áýîçóç ôçò ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò. Ãé’ áõôü êáé å-ìåßò,
ùò Ðïëéôåßá, ðñÝðåé íá öñïíôßóïõìå þóôå íá æïõí ìå
áîéïðñÝðåéá».
257

– 6 –
«ÓÔÁ ÐÁËÉÁ ×ÑÏÍÉÁ ÇËÈÁÍ ÊÁÉ ÅÃÊÁÔÁÓÔÁÈÇÊÁÍ
ÓÔÇÍ ÅËËÁÄÁ ÁÍÈÑÙÐÏÉ ÌÅ ÁËËÇ ÃËÙÓÓÁ, ÁËËÇ
ÈÑÇÓÊÅÉÁ, ÁËËÏ ÐÏËÉÔÉÓÌÏ»
• Íá óõæçôçèïýí ðáëáéüôåñåò ðåñéðôþóåéò ìáæéêÞò ìåôáíÜóôåõ-óçò
êáé åãêáôÜóôáóçò ðëçèõóìþí ìå Üëëç ãëþóóá, èñçóêåß-á
ê.ëð. óôçí ÅëëÜäá (ð.÷. Åâñáßïé áðü ôçí Éóðáíßá, ÁñìÝíéïé).
Ç óõæÞôçóç íá åðéêåíôñùèåß óôï åñþôçìá åÜí Ý÷áóå Þ êÝñäé-óå
ç ÅëëÜäá áðü ôçí Ýëåõóç áíèñþðùí ìå Üëëç ãëþóóá, Üë-ëá
Ýèéìá, Üëëç èñçóêåßá ê.ëð.
• Ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ùò öýëëá åñãáóßáò ó÷åôéêÜ êåß-ìåíá
áðü âéâëßá, åöçìåñßäåò, ðåñéïäéêÜ ê.ëð.
(Êþóôáò ÔïìáíÜò: Ïé êÜôïéêïé ôçò ÐáëéÜò Èåóóáëïíßêçò.
ÅîÜíôáò, ÁèÞíá, 1992, óåë. 57-58)
«¼ôáí óôéò 29 Ìáñôßïõ 1430 ï óïõëôÜíïò ÌïõñÜô Â´ êáôÝ-ëáâå
ôç Èåóóáëïíßêç, üóïé êÜôïéêïß ôçò ãëßôùóáí ôç óöáãÞ,
Ýöõãáí óôá ãýñù ÷ùñéÜ. Óôçí ðüëç Ýìåéíáí êÜðïõ åöôÜ ÷é-ëéÜäåò
êÜôïéêïé êáé áíÜìåóÜ ôïõò ðïëëïß Åâñáßïé ÅóêåíÜæ
(ðïõ åß÷áí Ýñèåé óôá 1376 áðü ôçí Ïõããáñßá) êáé Éôáëéþôåò
(ðïõ åß÷áí Ýñèåé óôá 1423 áðü ôç Âåíåôßá êáé Üëëåò ðüëåéò
ôçò Éôáëßáò).
»Ôá ÷ñüíéá ðåñíïýí, Ýñ÷ïíôáé ïé Åâñáßïé Óåöáñäßì êáé ç ðüëç
258

ãßíåôáé ìåãÜëï ðïëéôéóôéêü, âéïìç÷áíéêü êáé åìðïñéêü êÝíôñï.
ÁðïôÝëåóìá Þôáí íá åãêáôáóôáèïýí óôçí ðüëç ðïëëÝò ÷ñé-óôéáíéêÝò
ïéêïãÝíåéåò áðü ôá ¢ãñáöá (ïé Éóêïýñô, üðùò ôïõò
ëÝãáíå), áðü ôï ÌïíáóôÞñé, ôá ÂåëåóóÜ, ôç Ìïó÷üðïëç êáé á-ðü
ôéò ãåéôïíéêÝò ÂÝñïéá êáé ÍÜïõóá êáé íá áõîçèåß ï ÷ñéóôé-áíéêüò
ôçò ðëçèõóìüò».
(Çë. Ìåóóßíáò, áðü ôï ðåñéïäéêü ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÏÓ ÔÁ×ÕÄÑÏÌÏÓ,
«Óôç Èåóóáëïíßêç, ç çìåñïìçíßá åãêáôÜóôáóçò ôùí ðñþôùí
Åâñáßùí äåí åßíáé ãíùóôÞ. Ïé ìåëåôçôÝò ÆïæÝö, Íå÷áìÜ êáé
Íßêïò Ìðçò ðéóôåýïõí üôé ïé Åâñáßïé âñßóêïíôáí óôçí ÅëëÜ-äá,
óôçí ðåñéï÷Þ ôçò Çðåßñïõ, áðü ôçí åðï÷Þ ôçò âáóéëåßáò
ôïõ ÌåãÜëïõ ÁëåîÜíäñïõ. Óýìöùíá ìå Üëëç åêäï÷Þ, Áëåîáí-äñéíïß
Åâñáßïé åãêáèßóôáíôáé ôï 140 ð.×. óôç Èåóóáëïíßêç,
áðü ôçí Ðáëáéóôßíç êáé ôçí Áßãõðôï. ÐÜíôùò, ðáñÜ ôï ãåãï-íüò
üôé äåí õðÜñ÷ïõí óôïé÷åßá ãéá ôçí áêñéâÞ çìåñïìçíßá Ü-öéîçò
ôùí ðñþôùí Åâñáßùí óôçí ðüëç ôïõ Èåñìáúêïý, óýì-öùíá
ìå éóôïñéêÝò ìáñôõñßåò, ôï 53 ì.×. ï Áðüóôïëïò Ðáýëïò
Þñèå óôç ÓõíáãùãÞ ôçò ÅâñáúêÞò Êïéíüôçôáò ôçò Èåóóáëï-íßêçò,
üðïõ ãéá ôñßá ÓÜââáôá êÞñõîå ôç íÝá èñçóêåßá, ôï ×ñé-óôéáíéóìü.
»Ïé ðñþôïé áõôïß Åâñáßïé ôçò Èåóóáëïíßêçò êáé ôçò ÅëëÜäáò
ãåíéêüôåñá ïíïìÜóôçêáí Ñùìáíéþôåò, áðü ôç âåíåôéêÞ ïíï-ìáóßá
ôçò ÅëëÜäáò (Ñùìáíßá). Ïé Ñùìáíéþôåò ìéëïýóáí åëëç-íéêÜ,
íôýíïíôáí ìå åëëçíéêÝò åíäõìáóßåò, åß÷áí áðïññïöÞóåé
ðïëëÝò åëëçíéêÝò ðáñáäüóåéò êáé Ýèéìá êáé ðñïóåý÷ïíôáí óôá
åëëçíéêÜ, êáôÜ ôï âéâëßï øáëìþí “Ìá÷æüñ ÌðåíÝé Ñùìáíßá”
(Ýêèåóç ôùí Ñùìáíéùôþí).
259

»(...) Ôï ôåëåõôáßï êýìá åßíáé ïé Óåöáñáíôßì (ÓåöáñÜíô = É-óðáíßá
óôá åâñáúêÜ), ïé ïðïßïé Þñèáí óôç Èåóóáëïíßêç ìåôÜ
ôï 1492, áöÞíïíôáò ðßóù ôïõò ìéá Éóðáíßá ôñïìïêñáôçìÝíç
áðü ôçí ÉåñÜ ÅîÝôáóç.
»Ç ãëþóóá ôïõò Ýíá ìåßãìá éóðáíéêþí êáé åâñáúêþí, ôï Ëá-íôßíï.
Óôç Èåóóáëïíßêç (ïèùìáíéêÞ áðü ôï 1430), ïé Óåöáñá-íôßì
âñÞêáí Ýíá ó÷åôéêÜ öéëüîåíï ðáñÜäåéóï. ÐáñÜ ôç öïñï-ëïãßá
êáé ïñéóìÝíïõò ðåñéïñéóìïýò, ïé Åâñáßïé ôçò Éóðáíßáò
êáôÜöåñáí íá áíáäçìéïõñãÞóïõí ôçí Ýíôïíç äñáóôçñéüôçôÜ
ôïõò óôç íÝá ôïõò ðáôñßäá. Ìáæß ôïõò Ýöåñáí Ýíáí ðëïýôï
ãíþóåùí, äéåèíïýò åìðïñßïõ êáé ôï ðñþôï ôõðïãñáöåßï óôçí
ÏèùìáíéêÞ Áõôïêñáôïñßá.
»Ïé 48.000 Åâñáßïé Èåóóáëïíéêåßò ðïõ ÷Üèçêáí (95% ôçò êïé-íüôçôáò
ôïõ 1940) óõíÝâáëáí óçìáíôéêÜ óôïí ðëïýóéï êïé-íùíéêü,
ðïëéôéóôéêü, èñçóêåõôéêü êáé ïéêïíïìéêü éóôü ôçò ðü-ëçò
».
260

– 7 –
«ÅËËÇÍÅÓ ÆÏÕÍ ÓÅ ÏËÅÓ ÔÉÓ ×ÙÑÅÓ ÔÏÕ ÊÏÓÌÏÕ»
Óôï åðßêåíôñï ôïõ ìáèÞìáôïò âñßóêåôáé ç ìáæéêÞ ìåôáíÜóôåõóç
ôùí ÅëëÞíùí (ÁìåñéêÞ, Áõóôñáëßá, ÄõôéêÞ Åõñþðç), åíþ ç åíá-ó÷üëçóç
ìå ôç ìåôáíÜóôåõóç áëëïäáðþí ðñïò ôçí ÅëëÜäá ïëï-êëçñþíåé
ôï ìÜèçìá ÷ùñßò íá äßíåôáé ç åíôýðùóç üôé áõôÞ áðï-ôåëïýóå,
åðßóçò, óçìáíôéêü óôü÷ï.
Óôï ðëáßóéï ôïõ ìáèÞìáôïò ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò êá-ëïýíôáé:
• Íá óõãêåíôñþóïõí óôïé÷åßá ãéá ôï Óõìâïýëéï Áðüäçìïõ Åëëç-íéóìïý
êáé íá äéåñåõíÞóïõí ôéò óõíèÞêåò ðïõ ïäÞãçóáí ôü-óïõò
¸ëëçíåò óôç ìåôáíÜóôåõóç.
• Íá ìåëåôÞóïõí ôá óôïé÷åßá ðïõ äßíåé ôï Óõìâïýëéï Áðüäçìïõ
Åëëçíéóìïý ãéá ôïõò ¸ëëçíåò óå Üëëåò ÷þñåò êáé áõôÜ ðïõ
Ý÷ïõìå ãéá ôïõò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò ðñüóöõãåò óôçí ÅëëÜ-äá.
• Íá áðáíôÞóïõí óôá åñùôÞìáôá: «Óå ðüóåò ÷þñåò æïõí ¸ëëç-íåò
ìåôáíÜóôåò; Áðü ðüóåò ÷þñåò Þëèáí ìåôáíÜóôåò óôçí Åë-ëÜäá;
».
• Íá ðåñéãñÜøïõí ôïí ôñüðï æùÞò ôùí ÅëëÞíùí ìåôáíáóôþí
(ó÷åôéêÜ ìå ôçí åñãáóßá, ôçí êáôïéêßá, ôçí åêðáßäåõóç ôùí ðáé-äéþí
ôïõò), üðùò êáé ôá ðñïâëÞìáôá êáé ôá äéêáéþìáôá ðïõ,
êáôÜ ôç ãíþìç ôùí ðáéäéþí, Ý÷ïõí. ÌåôÜ ôçí ïëïêëÞñùóç ôçò
ðåñéãñáöÞò êáëïýíôáé íá ðåñéãñÜøïõí ôá ßäéá óôïé÷åßá óå ó÷Ý-óç
ìå ôïõò ìåôáíÜóôåò Þ/êáé ôïõò ðñüóöõãåò óôçí ÅëëÜäá.
Ôï ìÜèçìá ìðïñåß íá ðñáãìáôïðïéçèåß:
• ùò ó÷Ýäéï Ýñåõíáò, åöüóïí õðÜñ÷ïõí ïé ðñïûðïèÝóåéò, ïðü-
261

ôå ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò êáëïýíôáé íá óõëëÝîïõí ôá áñ-÷éêÜ
óôïé÷åßá, Þ
• ùò ìÜèçìá óôï ó÷ïëåßï, ïðüôå ï/ç åêðáéäåõôéêüò ðñÝðåé íá
äþóåé öýëëá åñãáóßáò ìå üëá ôá óôïé÷åßá.
Óôç äåýôåñç ðåñßðôùóç ðáñïõóéÜæïõìå áñ÷éêÜ êÜðïéá åßäç-óç
ðïõ ó÷åôßæåôáé ìå ôï Óõìâïýëéï Áðüäçìïõ Åëëçíéóìïý, ôï
ïðïßï ÷áñáêôçñßæïõìå ùò «åêëåãìÝíç åêðñïóþðçóç ôùí ÅëëÞ-íùí
ôïõ åîùôåñéêïý». Êáôüðéí ðñï÷ùñïýìå óôçí ðáñïõóßáóç
ôùí óôïé÷åßùí êáé óôá åñùôÞìáôá. Óôï åñþôçìá ãéá ôá äéêáé-þìáôá
ðïõ Ý÷ïõí ïé ¸ëëçíåò óôï åîùôåñéêü íá ÷ñçóéìïðïéç-èåß
ôï öýëëï åñãáóßáò 7.1 êáé íá óõíäõáóôåß ìå ôï åñþôçìá:
«×Üíïõí Þ êåñäßæïõí ïé ëáïß áðü ôç óõììåôï÷Þ ðïëéôþí åëëç-íéêÞò
êáôáãùãÞò óôçí ðïëéôéêÞ æùÞ ôçò ÷þñáò ôïõò;».
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÕÐÏÓ ÔÇÓ ÊÕÑÉÁÊÇÓ, 4 Ïêôùâñßïõ 1998)
Ïé åëëçíéêÞò êáôáãùãÞò âïõëåõôÝò ôçò õöçëßïõ
• Áëâáíßá: Âáóßëçò ÌÝëëïò, âïõëåõôÞò Åðéêñáôåßáò, ðñüå-äñïò
ôïõ Êüììáôïò Áíèñùðßíùí ÄéêáéùìÜôùí. ×ñÞóôïò
Ãêüôóçò, âïõëåõôÞò ÊïñõôóÜò, Êüììá Áíèñùðßíùí Äéêáé-ùìÜôùí,
ðñüåäñïò ÅëëçíïâëÜ÷ùí Áëâáíßáò. Ãñçãüñçò Êá-ñáìÝëëïò,
âïõëåõôÞò ÊïñõôóÜò, Êüììá Áíèñùðßíùí Äéêáé-ùìÜôùí.
ÆÞóçò Ëïýôóçò, âïõëåõôÞò Áãßùí ÓáñÜíôá, Êüì-ìá
Áíèñùðßíùí ÄéêáéùìÜôùí. ÂáããÝëçò ÔÜâïò, âïõëåõôÞò
ÁñãõñïêÜóôñïõ, Óïóéáëéóôéêü Êüììá. ÁíáóôÜóçò ÁããåëÞò,
âïõëåõôÞò ÔéñÜíùí, õðïõñãüò Ïéêïíïìéêþí, Óïóéáëéóôéêü
Êüììá. Ðáó÷Üëçò Ìßëïò, âïõëåõôÞò ÔéñÜíùí, õðïõñãüò Å-îùôåñéêþí,
Óïóéáëäçìïêñáôéêü Êüììá. ËåïíÜñäïò Óüëçò,
õðïõñãüò Õãåßáò, Êüììá Áíèñùðßíùí ÄéêáéùìÜôùí. ÁíôñÝ-áò
ÌÜñôïò, âïõëåõôÞò, õöõðïõñãüò Ðáéäåßáò êáé Åðéóôç-ÃÉÙÑÃÏÓ
262

ìþí. Ãéþñãïò ËÝêêáò, õöõðïõñãüò Åñãáóßáò, Êüììá Áí-èñùðßíùí
ÄéêáéùìÜôùí. Äüêôùñ Èåüäùñïò ÌðÝçò, âïõëåõ-ôÞò
ÔéñÜíùí, Óïóéáëéóôéêü Êüììá. Æßóï Ëïýôé, âïõëåõôÞò.
ÆÝññçò, âïõëåõôÞò, Óïóéáëäçìïêñáôéêü Êüììá.
• ÁñãåíôéíÞ: Ãéþñãïò Íéêüëáò Èåùäïóßïõ, ÌÝëïò ÅèíéêÞò Á-íôéðñïóùðåßáò.
• Áõóôñáëßá: (ìå âÜóç ôá óôïé÷åßá ôçò ðáëáéÜò ÂïõëÞò, ìÝ-÷ñé
ôéò åêëïãÝò ôçò 3çò Ïêôùâñßïõ). Íéêüëáò ÄïíôÜò, âïõ-ëåõôÞò,
ÏìïóðïíäéáêÞ ÂïõëÞ Áõóôñáëßáò. ÐÝôñïò Ãåùñ-ãßïõ,
âïõëåõôÞò, ÏìïóðïíäéáêÞ ÂïõëÞ Áõóôñáëßáò. Ôæïí
Ðáíôáæüðïõëïò, âïõëåõôÞò, ÏìïóðïíäéáêÞ ÂïõëÞ Áõóôñá-ëßáò.
ÄçìÞôñçò Íôüëçò, âïõëåõôÞò, áíôéðñüåäñïò ÂïõëÞò,
óêéþäçò õðïõñãüò Ó÷åäéáóìïý ÌåãÜëùí ¸ñãùí. ¢ëåî Áí-äñéáíüðïõëïò,
âïõëåõôÞò, Êïéíïâïýëéï Âéêôþñéáò. Íéê
Ìðüëêïõò, ãåñïõóéáóôÞò, ÂïõëÞ Êïéíïðïëéôåßáò, óêéþäçò
õðïõñãüò Äéêáéïóýíçò. ÄçìÞôñéïò Öïýñáò, âïõëåõôÞò, ìÝ-ëïò
ÍïìïèåôéêÞò ÓõíÝëåõóçò, Êïéíïâïýëéï ôïõ Êïõßíóëáíô.
Ôæéì ÊáëäÞò, âïõëåõôÞò, ìÝëïò Íïìïèåôéêïý Óõìâïõëßïõ,
Êïéíïâïýëéï Íéïõ ÓÜïõè ÃïõÝéëò. Ðßôåñ ÊáôóáìðÜíçò,
âïõëåõôÞò, ìÝëïò Íïìïèåôéêïý Óõìâïõëßïõ, Êïéíïâïýëéï
Âéêôþñéáò. Ôïì Êïõôóáíôþíçò, âïõëåõôÞò, Êïéíïâïýëéï
Íïôßïõ Áõóôñáëßáò. ¢ëáí Ìüñéò, âïõëåõôÞò, Êïéíïâïýëéï
Êïéíïðïëéôåßáò. ÌÜéêë Öþôéïò, âïõëåõôÞò, ìÝëïò Êïéíï-âïõëßïõ
Íéïõ ÓÜïõè ÃïõÝéëò. ÔæÝéìò ÓÜìéïò, âïõëåõôÞò,
Êïéíïâïýëéï Íéïõ ÓÜïõè ÃïõÝéëò. Ôæïñôæ ÓïõñÞò, âïõëåõ-ôÞò,
Êïéíïâïýëéï Íéïõ ÓÜïõè ÃïõÝéëò. ¢íôñéïõ ÈåïöÜíïõò,
âïõëåõôÞò, Êïéíïâïýëéï Êïéíïðïëéôåßáò. Ôåü ÈåïöÜíïõò,
âïõëåõôÞò, Êïéíïâïýëéï Âéêôþñéáò.
• Äçìïêñáôßá ôçò Ãåùñãßáò: ÃéÜííçò Êåóßóïö, ìÝëïò ôïõ Á-íþôáôïõ
Óõìâïõëßïõ ôçò Áõôüíïìçò Äçìïêñáôßáò ôùí Á-æÝñùí.
Íéêüëáïò Ìáæìáíßäçò, ìÝëïò ôïõ Êïéíïâïõëßïõ ôçò
Ãåùñãßáò.
• Ãéïõãêïóëáâßá: Ôæüñôæéãéå Éíôáêñßíô, Öéëåëåýèåñïò Óõíá-óðéóìüò
Ìáõñïâïõíßïõ.
263

• ÇÐÁ: Ëïýéò ÐÜðáí, âïõëåõôÞò, Ðåñéöåñåéáêü Êïéíïâïý-ëéï
Ðïëéôåßáò Êáëéöüñíéáò, ìÝëïò Êáðéôùëßïõ. ÅëÝéí ¢ë-êïõéóô
ÊïíôïìçíÜ, âïõëåõôÞò, Ðåñéöåñåéáêü Êïéíïâïýëéï
Ðïëéôåßáò Êáëéöüñíéáò. ÁíôåëÜéí ÃêÝï-ÊÜñéò, ãåñïõóéá-óôÞò,
Ðïëéôåßá Éëéíüéò. Êùíóôáíôßíïò ÄéáìáíôÞò, âïõëåõ-ôÞò,
Ðåñéöåñåéáêü Êïéíïâïýëéï Ðïëéôåßáò ÊïíÝêôéêáô. Óôçâ
ÊïñíôÞìïò, âïõëåõôÞò, Ðåñéöåñåéáêü Êïéíïâïýëéï Ðïëé-ôåßáò
Íéïõ ÔæÝñóé. ÄçìÞôñéïò ÃéÜííáñïò, âïõëåõôÞò, Ðå-ñéöåñåéáêü
Êïéíïâïýëéï Ðïëéôåßáò ÊïíÝêôéêáô.
• ÊáíáäÜò: ÅëÝíç ÌðáêïðÜíïõ, âïõëåõôÞò, ÏìïóðïíäéáêÞ
ÂïõëÞ ÊáíáäÜ, õöõðïõñãüò Äéêáéïóýíçò êáé ãåíéêÞ åéóáã-ãåëÝáò
ÊáíáäÜ. ÄçìÞôñçò ÊáñõéÜííçò, âïõëåõôÞò, ìÝëïò
ÏìïóðïíäéáêÞò ÂïõëÞò ÊáíáäÜ. Ôæüáí ÊÜííçò, âïõëåõ-ôÞò,
ÏìïóðïíäéáêÞ ÂïõëÞ ÊáíáäÜ. ×ñçóôïýò Óýññïò, âïõ-ëåõôÞò,
Ðåñéöåñåéáêü Êïéíïâïýëéï ÊåìðÝê.
• ÊÝíõá: Âáóßëçò Êñçôéêüò, âïõëåõôÞò, âïçèüò õðïõñãüò Õ-ãåßáò.
• Ëéèïõáíßá: ÍéêïëÜé ÌåíôâÝíôåö-Âáñêüðïõëïò, âïõëåõôÞò.
• Íüôéïò ÁöñéêÞ: ÔÜêçò ×ñéóôïäïýëïõ, âïõëåõôÞò. Íßêïò
Êáôñáêßëçò, âïõëåõôÞò.
• Ïëëáíäßá: ÁèáíÜóéïò Áðïóôüëïõ, âïõëåõôÞò.
• Ïõêñáíßá: Âáóßëé ÊÜñá, âïõëåõôÞò, áíôéðñüåäñïò Åèíéêïý
Êïéíïâïõëßïõ Ïõêñáíßáò. ÁëåîÜíôåñ ×áñïíôÝãéåö, âïõëåõ-ôÞò.
• Ðåñïý: ÄçìÞôñéïò ÐáôóéÜò ÌåëëÜ, âïõëåõôÞò, ðñüåäñïò
ÄéáêïéíïâïõëåõôéêÞò ÅðéôñïðÞò ÅíÝñãåéáò.
• Ñïõìáíßá: ÃåñÜóéìïò ÃáæÞò, âïõëåõôÞò.
• Ñùóßá: Âëáíôéìßñ ÃñçãïñéÜäçò, âïõëåõôÞò.
• Óïõçäßá: Íßêïò Ðáðáäüðïõëïò, áíáðëçñùìáôéêüò âïõëåõ-ôÞò.
ÔÜóïò Óôáöõëßäçò, âïõëåõôÞò.
264

– 8 –
«ÏÔÁÍ ÏÉ ÄÉÊÏÉ ÌÁÓ ÇÔÁÍ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ»
Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò åôïéìÜæïõí ñåðïñôÜæ ãéá âéþìáôá
óõããåíþí Þ ãíùóôþí ôçò ïéêïãÝíåéÜò ôïõò ó÷åôéêÜ ìå ôç ìåôáíÜ-óôåõóç
óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç, ìå âáóéêÜ åñùôÞìáôá:
• Ãéáôß ìåôáíÜóôåõóáí;
• ¸÷áóáí Þ êÝñäéóáí ïé ïéêïíïìßåò ôùí ÷ùñþí õðïäï÷Þò áðü
ôç äéáìïíÞ êáé åñãáóßá ôùí ÅëëÞíùí ìåôáíáóôþí;
• ÐñïêÜëåóå êáêü óôïõò êáôïßêïõò åêåßíùí ôùí ÷ùñþí ç ðá-ñáìïíÞ
ôùí óõããåíþí/ãíùóôþí ìáò óôç ÷þñá ôïõò;
Êýñéïò óôü÷ïò ôïõ ó÷åäßïõ Ýñåõíáò/åñãáóßáò ôùí ìáèçôþí
êáé ìáèçôñéþí åßíáé íá äéáðéóôþóïõí üôé ç Ýííïéá ôùí ìåôáíáóôþí
äåí óõíäÝåôáé ìüíï ìå «îÝíá», áëëÜ, áíôßèåôá, ìðïñåß íá óõíäÝå-ôáé
êáé ìå ðïëý ïéêåßá ðñüóùðá.
265

– 9 –
«ÉÓÔÏÑÉÁ ÌÉÁÓ ÐÑÏÓÖÕÃÉÁÓ ÊÁÉ ÔÁ ÅÐÁÊÏËÏÕÈÁ ÔÇÓ»
Ç ÖõãÞ óôçí Áßãõðôï ðñïóöÝñåé ìéá ðïëý êáëÞ äõíáôüôçôá íá
êáôáíïÞóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò, êáé ìÜëéóôá üëùí ôùí ç-ëéêéþí,
üôé ç ðñïóöõãéÜ êáé ç ìåôáíÜóôåõóç áðïôåëïýí óôñáôç-ãéêÞ
åðéâßùóçò áðü ôçí áñ÷Þ ôçò éóôïñßáò ìáò.
ÅðéðëÝïí, ç åíáó÷üëçóç ìå áõôÞ ôçí åíüôçôá âïçèÜ ôïõò ìá-èçôÝò
êáé ôéò ìáèÞôñéåò íá óõíåéäçôïðïéÞóïõí üôé ìå ðåñéðôþóåéò
«ðñïóöýãùí» áó÷ïëïýìáóôå ðïëý óõ÷íÜ áêüìç êáé óôï ðëáßóéï
ôùí ìåãÜëùí ìáò åïñôþí.
Äéäáêôéêü ìÝóï - áöüñìçóç
– Ç éóôïñßá ôïõ öýëëïõ åñãáóßáò 9.1.
– Ôï ÷ùñßï ôïõ öýëëïõ åñãáóßáò 9.2.
ÅñùôÞìáôá
• Ôé ðñïêýðôåé áðü ôçí éóôïñßá áõôÞ ó÷åôéêÜ ìå ôá áõôïíüçôá
ðïõ åðéêñáôïýóáí óå ðñïçãïýìåíåò åðï÷Ýò ãéá ôïõò ðñüóöõ-ãåò;
• Ðþò ìðïñïýìå íá öáíôáóôïýìå ôçí åîÝëéîç áõôÞò ôçò éóôïñß-áò
óôç óçìåñéíÞ åðï÷Þ;
• Ôé ðñïêýðôåé ãéá ôá áõôïíüçôá ôïõ ðïëéôéóìïý ìáò áðü ôï ãå-ãïíüò
üôé óôï ðñùôüôõðï ôçò åí ëüãù éóôïñßáò (ÊáéíÞ ÄéáèÞ-ÃÉÙÑÃÏÓ
266

êç) ç ÖõãÞ óôç Ãç ôçò Áéãýðôïõ ðñáãìáôïðïéåßôáé Ýðåéôá áðü
åíôïëÞ ôïõ ßäéïõ ôïõ Èåïý ðñïò ôïí ÉùóÞö (äçëáäÞ äåí áðï-ôåëåß
áíèñþðéíç áëëÜ èåúêÞ óôñáôçãéêÞ);
ÓõìðëçñùìáôéêÜ Þ åíáëëáêôéêÜ ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ç é-óôïñßá
ôçò ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï áðü ôçí ÊáéíÞ ÄéáèÞêç, ãëùóóéêÜ
üìùò ðñïóáñìïóìÝíç óôéò ãíþóåéò ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèç-ôñéþí
(öýëëï åñãáóßáò 9.2), ìå áíÜëïãá ãéá ôçí çëéêßá ôïõò åñù-ôÞìáôá.
Ôï óõãêåêñéìÝíï èÝìá ìðïñåß íá ãßíåé ìÜèçìá ìå äéáöïñåôé-êïýò
ôñüðïõò –óå óõíÜñôçóç ìå ôçí ôÜîç, ìå ôçí áíÜãêç Þ ü÷é
ðñïóêüëëçóçò óôï âéâëßï, ìå ôçí ýðáñîç Þ ìç Üìåóùí ðñïâëç-ìÜôùí
áðïäï÷Þò îÝíùí ðáéäéþí ê.ëð.
ÅðåéäÞ áõôü éó÷ýåé ãéá üëåò ôéò ðåñéðôþóåéò èåìÜôùí ðïõ åí-äåßêíõíôáé
ãéá áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç, ðáñïõóéÜæïõìå ðáñá-êÜôù
åíäåéêôéêÜ ôñåéò åêäï÷Ýò ìáèÞìáôïò ðÜíù óôï ßäéï èÝìá ðïõ
ó÷åäéÜóôçêáí áðü Êýðñéïõò/-åò åêðáéäåõôéêïýò.
Ç ÖõãÞ óôçí Áßãõðôï - Ðñþôç Åêäï÷Þ
Ç ëïãéêÞ ðïõ äéÝðåé ôï ìÜèçìá áõôü åßíáé üôé, îåêéíþíôáò áðü ôçí
éóôïñßá ôïõ ßäéïõ ôïõ ×ñéóôïý, ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò åõáé-óèçôïðïéïýíôáé
åõêïëüôåñá ãéá ôá ðñïâëÞìáôá ôùí ðñïóöýãùí
óÞìåñá.
ÂÁÓÉÊÏÓ ÓÊÏÐÏÓ
Íá áðïäÝ÷ïíôáé ôá ðáéäéÜ ôçò ôÜîçò üëá ôá ðáéäéÜ áíåîáñôÞôùò
öõëÞò, ÷ñþìáôïò, ãëþóóáò ê.ëð.
267

ÓÔÏ×ÏÉ
Åðéäéþêåôáé ôá ðáéäéÜ:
• Íá ãíùñßóïõí ôá ãåãïíüôá ôçò ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï.
• Íá õðïèÝóïõí ôï ðþò áíôéìåôùðßóôçêå ï ×ñéóôüò êáé ç ïéêïãÝ-íåéÜ
ôïõ óôçí Áßãõðôï.
• Íá ãíùñßóïõí ðôõ÷Ýò ôçò ðñïóöõãïðïßçóçò áíèñþðùí óÞ-ìåñá.
• Íá óõæçôÞóïõí ôñüðïõò áíôéìåôþðéóçò ðáéäéþí ðïõ êáôÜãï-íôáé
áðü Üëëç ÷þñá.
ÌÅÓÁ
Åéêüíá ÖõãÞò ðñïò ôçí Áßãõðôï, ÷Üñôçò, åéêüíåò óýã÷ñïíçò ðñï-óöõãéÜò,
ÊáéíÞ ÄéáèÞêç.
ÐÏÑÅÉÁ ÄÑÁÓÔÇÑÉÏÔÇÔÅÓ
Áöüñìçóç
Åéêüíá ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï.
268

269
Ðñïâëçìáôéóìüò ÅñùôÞìáôá (ðïéïé åßíáé, ðïý ðÜíå ê.ëð.)
Äßíåôáé êáé ó÷ïëéÜæåôáé ôï êåßìåíï. ÐáñÜëëçëá äéáâÜæåôáé êáé ôï
ðñùôüôõðï. ÌÝóá áðü ôç óõæÞôçóç ãßíåôáé áíáöïñÜ óå Ýííïéåò
ôçò óçìåñéíÞò ðñáãìáôéêüôçôáò: ðñüóöõãáò, ìåôáíÜóôçò.
ÓõæÞôçóç
– Ëüãïé ðïõ ôïõò áíÜãêáóáí íá öýãïõí.
– Äõóêïëßåò óôç äéáäñïìÞ.
– Ðþò ôïõò áíôéìåôþðéóáí ïé Áéãýðôéïé.
– ÅðéóôñïöÞ.
Ôá ðáéäéÜ õðïäýïíôáé äéÜöïñïõò ñüëïõò: ôï ñüëï ôïõ ðñü-óöõãá,
ôï ñüëï ôïõ Áéãõðôßïõ.
Óôç óõíÝ÷åéá ôï ìÜèçìá ìåôáôïðßæåôáé óôç óýã÷ñïíç ðñáãìá-ôéêüôçôá
Ý÷ïíôáò ùò åðßêåíôñï ôçí ðñïóöõãéÜ.
ÅÉÊÏÍÅÓ - ÓÕÆÇÔÇÓÇ
• Ëüãïé ðïõ áíáãêÜæïõí óÞìåñá ôïõò áíèñþðïõò íá öåýãïõí
áðü ôçí ðáôñßäá ôïõò:
– öôþ÷åéá
– ðüëåìïò
– äéêôáôïñßá.
• ÕðÜñ÷ïõí ðáéäéÜ áíÜìåóá óôïõò ðñüóöõãåò óôç ÷þñá ìáò;
• Ðïéá ðñÝðåé íá åßíáé ç áíôéìåôþðéóÞ ôïõò åê ìÝñïõò ìáò;
• Ôé ãßíåôáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá;
• Ðþò íéþèïõí ôá ßäéá ôá ðáéäéÜ êáé ðïéá ðñïâëÞìáôá áíôéìåôù-ðßæïõí;
• Áí Þìáóôáí åìåßò óôç èÝóç ôïõò, ðþò èá èÝëáìå íá ìáò áíôé-ìåôùðßæïõí;
• Áðü ôï êåßìåíï ðïõ äéáâÜóáìå, ôé ðñïêýðôåé üôé ðñÝðåé íá êÜ-íïõìå
óå ôÝôïéåò ðåñéðôþóåéò;

ÁÍÁÖÏÑÁ ÓÅ ÁËËÁ ÊÅÉÌÅÍÁ
• Öéëïîåíßá ôïõ ÁâñáÜì.
• ÐáñáâïëÞ Êáëïý Óáìáñåßôç.
• ÅõáããÝëéï ôçò ÌÝëëïõóáò Êñßóçò (üðïõ áíáöÝñåôáé üôé, üôáí
óõìðåñéöÝñåóáé êáëÜ óå Ýíáí îÝíï, åßíáé óáí íá óõìðåñéöÝ-ñåóáé
êáëÜ óôïí ßäéï ôï ×ñéóôü).
ÁÍÁÖÏÑÁ ÓÅ ÐÏÉÇÌÁÔÁ
(ôá ïðïßá áíáöÝñïíôáé óôçí áäåëöïóýíç ôùí ëáþí)
• Áí üëá ôá ðáéäéÜ ôçò ãçò.
• ÁäåëöÜêéá üëïõ ôïõ êüóìïõ.
(Ôï ó÷Ýäéï ôïõ ðñþôïõ ìáèÞìáôïò áíÞêåé óôïõò/óôéò åêðáéäåõôé-êïýò
Å. Ìðýñïõ, Ã. Íåïðôüëåìïõ, Ð. ÍéêïëÜïõ, Á. Ïéêïíïìßäïõ,
È. ÐáíôåëÞ, Â. ÐáíôæéáñÜ, ×. ÐáíôæéáñÜ, Å. Ðáðáìé÷áÞë,
Ì. Ðáðáìé÷áÞë, Ð. Ðáðáìé÷áÞë. ÌéêñÝò ôñïðïðïéÞóåéò Ýãéíáí
óôï óôÜäéï ôçò áîéïëüãçóçò áðü ôïí Ã. ÔóéÜêáëï)
Ç ÖõãÞ óôçí Áßãõðôï - Äåýôåñç Åêäï÷Þ
Óôï ìÜèçìá áõôü ç Ýìöáóç äßíåôáé óôçí ðñïóðÜèåéá íá áíáæçôç-èïýí
ôá êßíçôñá, ï ôñüðïò óêÝøçò êáé ôá áéóèÞìáôá ôùí ðñïóþ-ðùí
ôçò éóôïñßáò.
ÓÔÏ×ÏÉ
Åðéäéþêåôáé ôá ðáéäéÜ:
• Íá ãíùñßóïõí ôá ãåãïíüôá ôçò ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï.
• Íá äéáêñßíïõí ôçí Üóêçóç áíèñþðéíçò âßáò ðßóù áðü ôïí å-êôïðéóìü
(óöáãÞ êáé åîáíáãêáóìüò).
270

• Íá ó÷ïëéÜóïõí ôç èåúêÞ ðáñÝìâáóç (ðñïôñïðÞ ãéá öõãÞ) ùò
áíôßèåôç óôç âßá êáé ùò ìÞíõìá áðïäï÷Þò ôùí îÝíùí.
• Íá åðéóçìÜíïõí ðåñéðôþóåéò ðñïóöýãùí, ìåôáíáóôþí êáé îÝ-íùí
óôïí ôüðï ìáò êáé íá êáôáãñÜøïõí ôéò óõìðåñéöïñÝò ðïõ
áíáðôýóóïíôáé áðÝíáíôß ôïõò.
ÁÖÏÑÌÇÓÇ
ÐñïâïëÞ ôïõ áðïóðÜóìáôïò ôçò ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï áðü âéíôå-ïôáéíßá
(óçìåßùóç: ôï ìÜèçìá åíôÜóóåôáé óôçí åíüôçôá ôùí ×ñé-óôïõãÝííùí
êáé ç ðñïâïëÞ ôçò âéíôåïôáéíßáò óõìâáäßæåé ìå ôá å-ðéìÝñïõò
ìáèÞìáôá) Þ åðßäåéîç áíôßóôïé÷çò åéêüíáò.
ÓÕÆÇÔÇÓÇ - ÅÐÅÎÅÑÃÁÓÉÁ
• Áõèüñìçôá ó÷üëéá óå ìéá Üôõðç óõæÞôçóç.
• ÁíÜãíùóç áðü ôï åã÷åéñßäéï êáé õðïóôÞñéîç èÝóåùí (ðëçñï-öïñéþí)
ìå áíáöïñÝò óôï êåßìåíï.
ÏÑÃÁÍÙÓÇ ÓÅ ÏÌÁÄÅÓ
Äçìéïõñãïýíôáé ôÝóóåñéò ìéêôÞò éêáíüôçôáò ïìÜäåò ôùí Ýîé ðáé-äéþí
ç êáèåìéÜ, áãüñéá-êïñßôóéá, áõôü÷èïíåò-ðñüóöõãåò/ìåôáíÜ-óôåò
(áí õðÜñ÷ïõí).
¼ëåò ïé ïìÜäåò êáôáðéÜíïíôáé ìå ôï ßäéï èÝìá êÜèå öïñÜ. Ç êÜ-èå
ïìÜäá Ýðåéôá áðü óõæÞôçóç êáôáëÞãåé óå ìéá êïéíÜ áðïäåêôÞ
èÝóç, ôçí áíáêïéíþíåé êáé áêïëïõèåß ãåíéêÞ óõæÞôçóç óôçí ôÜîç.
271

Á´ Ðñïâëçìáôéóìüò
– Ðïéá Þôáí ôá êßíçôñá ôïõ Çñþäç ðïõ ïäÞãçóáí óôç óöáãÞ ôùí
íçðßùí;
– Íá êáôáãñÜøåôå ôéò óêÝøåéò êáé ôá óõíáéóèÞìáôÜ óáò ãéá ôïí
Çñþäç êáé ôç Èåßá ÏéêïãÝíåéá.
Â´ Ðñïâëçìáôéóìüò
– ¹ôáí åýêïëç ç áðüöáóç óõììüñöùóçò ôïõ ÉùóÞö êáé ôçò Ìá-ñßáò
ðñïò ôç èåßá ðñïôñïðÞ íá öýãïõí óôçí Áßãõðôï; Ðïéïé öü-âïé
õðÞñ÷áí;
– Ôé ôïõò åíèÜññõíå íá ðÜñïõí ôçí áðüöáóç áõôÞ; ¸íéùèáí á-óöÜëåéá;
Ãéáôß; Åóåßò èá íéþèáôå ôï ßäéï;
Ã´ Ðñïâëçìáôéóìüò
– Ãíùñßæåôå îÝíïõò (ìåãÜëïõò Þ ìéêñïýò) ðïõ æïõí óôïí ôüðï ìáò;
Ðþò âñÝèçêáí åäþ;
– Ðþò ôïõò áíôéìåôùðßæïõí ïé ìåãÜëïé;
– Ðþò ôïõò áíôéìåôùðßæåôå åóåßò;
– Åßíáé äéêáéïëïãçìÝíç ç óõìðåñéöïñÜ óáò; Åßíáé óýìöùíç ìå ôç
èåúêÞ åíôïëÞ;
– Ðïéá ðñÝðåé íá åßíáé ç óõìðåñéöïñÜ ìáò ðñïò ôïõò îÝíïõò;
ÁÍÁÊÏÉÍÙÓÅÉÓ
– Ïé ïìÜäåò áíáêïéíþíïõí ôá óõìðåñÜóìáôÜ ôïõò.
– Áêïëïõèåß ãåíéêÞ óõæÞôçóç.
(Ôï ó÷Ýäéï ôïõ äåýôåñïõ ìáèÞìáôïò áíÞêåé
óôïõò/óôéò åêðáéäåõôéêïýò Ê. ÔçëåìÜ÷ïõ, Ä. Óêïõñïõìïýíç,
È. ÔçëåìÜ÷ïõ, Ì. ÐÜððïõëïõ. ÌéêñÝò ôñïðïðïéÞóåéò
Ýãéíáí óôï óôÜäéï ôçò áîéïëüãçóçò áðü ôïí Ã. ÔóéÜêáëï)
272

Ç ÖõãÞ óôçí Áßãõðôï - Ôñßôç Åêäï÷Þ
Óôï ìÜèçìá áõôü îåêéíïýìå ìå ôç óýã÷ñïíç ðñáãìáôéêüôçôá êáé
êáôüðéí «÷ñçóéìïðïéïýìå» ôçí éóôïñßá ôçò ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï
ãéá íá ïäçãÞóïõìå ôá ðáéäéÜ óå ðñïâëçìáôéóìü êáé ôñïðïðïßç-óç
ôùí áñ÷éêþí áíôéëÞøåùí êáé óôÜóåùí.
ÓÔÏ×ÏÉ
Óôï ôÝëïò ôïõ ìáèÞìáôïò ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ðñÝðåé íá åß-íáé
óå èÝóç:
• Íá áöçãïýíôáé ôá ãåãïíüôá ôçò éóôïñßáò/ äéÞãçóçò.
• Íá åíôïðßóïõí ôïõò ëüãïõò ôçò öõãÞò ôüôå êáé ôçò ìåôáíÜ-óôåõóçò/
ìåôáêßíçóçò óÞìåñá.
• Íá óõíåéäçôïðïéÞóïõí üôé äåí õðÜñ÷åé êÜôé ìüíéìï êáé åðïìÝ-íùò
ï êáèÝíáò ìáò ìðïñåß íá âñåèåß óôçí ßäéá èÝóç.
• Íá åîåôÜóïõí ôç óôÜóç ôùí áõôï÷èüíùí êáôïßêùí ðñïò ôïõò
ìåôáíÜóôåò /ðñüóöõãåò.
• Íá ôïðïèåôÞóïõí ôïí åáõôü ôïõò óôç èÝóç åíüò ìåôáíÜóôç/ìé-áò
ìåôáíÜóôñéáò êáé íá æÞóïõí íïåñÜ êÜðïéá ðåñéóôáôéêÜ á-ðü
ôç æùÞ ôïõò.
ÐÏÑÅÉÁ ÅÑÃÁÓÉÁÓ - ÄÑÁÓÔÇÑÉÏÔÇÔÅÓ
Áöüñìçóç
Ãéá íá ðñïóáíáôïëéóôïýí ôá ðáéäéÜ, äéáâÜæåôáé Ýíá áðüóðáóìá
áðü ôçí åðéêáéñüôçôá (åöçìåñßäá Þ ðåñéïäéêü) ðïõ áíáöÝñåôáé
óå ìåôáíÜóôåò óôç ÷þñá ìáò, ðñïóÝ÷ïíôáò ôï óõãêåêñéìÝíï á-ðüóðáóìá
íá ðåñéÝ÷åé áðëþò ðëçñïöïñßåò êáé ü÷é ó÷üëéá. Åðßóçò
ìðïñåß íá ðñïâëçèåß Ýíá âßíôåï ìå áíÜëïãåò óêçíÝò. Óôç óõíÝ-÷åéá
ôá ðáéäéÜ êáëïýíôáé íá åêöñÜóïõí åëåýèåñá ôéò åíôõðþóåéò
ôïõò Þ ôá ó÷üëéÜ ôïõò ãé’ áõôÜ ðïõ Ý÷ïõí áêïýóåé Þ Ý÷ïõí äåé, ÷ù-ñßò
ðáñÝìâáóç áðü ôïí /ôçí åêðáéäåõôéêü.
273

• Óôç óõíÝ÷åéá ãñÜöåôáé óôïí ðßíáêá ç ëÝîç «ÎÅÍÏÓ». Æçôåßôáé
áðü ôá ðáéäéÜ íá áíáöÝñïõí ìßá ëÝîç Þ öñÜóç ðïõ ôïõò Ýñ-÷åôáé
óôï íïõ üôáí áêïýí áõôÞ ôç ëÝîç. ¼óá ëÝãïíôáé ãñÜöï-íôáé
óôïí ðßíáêá («ìÝèïäïò éäåïèýåëëáò»).
• Áêïëïõèåß ðñïâëçìáôéóìüò ó÷åôéêÜ ìå ôï êáôÜ ðüóï õðÞñ÷áí
áíÜëïãåò êáôáóôÜóåéò, äçëáäÞ Üíèñùðïé ðïõ ãéá äéÜöïñïõò
ëüãïõò ìåôáíÜóôåõáí êáé óôï ðáñåëèüí (êïíôéíü êáé ìáêñéíü).
• Áêïëïõèåß ïìáäéêÞ åñãáóßá.
Ôá ðáéäéÜ ÷ùñßæïíôáé óå ðåíôáìåëåßò ïìÜäåò. ÊÜèå ïìÜäá
ðáßñíåé Ýíá öùôïôõðçìÝíï öõëëÜäéï ìå ôçí éóôïñßá ôçò ÖõãÞò
óôçí Áßãõðôï, êáèþò êáé ìéá ðáñÜëëçëç éóôïñßá åíüò óýã÷ñïíïõ
ìåôáíÜóôç. Ï/ç åêðáéäåõôéêüò äéáâÜæåé ôá êåßìåíá ìå åðéôïíéóìÝ-íç
áíÜãíùóç.
Ïé ñüëïé óôçí êÜèå ïìÜäá êáèïñßæïíôáé áðü ôá ìÝëç ôçò. Ôá
ìÝëç ôçò êÜèå ïìÜäáò óõæçôïýí êáé åêöñÜæïõí ôéò áðüøåéò ôïõò
ãé’ áõôÜ ðïõ áíáöÝñïíôáé óôá êåßìåíá.
ÊáôáãñÜöïõí, Ýðåéôá áðü äéåñåýíçóç, ôéò ïìïéüôçôåò êáé ôéò äé-áöïñÝò
áíÜìåóá óôéò äýï ðåñéðôþóåéò, äßíïíôáò Ýìöáóç:
á. óôïõò ëüãïõò ôçò öõãÞò·
â. óôéò óõíèÞêåò ôïõ ôáîéäéïý·
ã. óôéò óõíèÞêåò äéáâßùóÞò ôïõò óôï íÝï ôüðï (ãéá ôç äåýôå-ñç
ðåñßðôùóç).
• Ïé ïìÜäåò áíáêïéíþíïõí ôá óõìðåñÜóìáôá ôçò åñãáóßáò ôïõò,
ôá ïðïßá êáôáãñÜöïíôáé óôïí ðßíáêá. Áêïëïõèåß óõæÞôçóç
êáôÜ ôçí ïðïßá äßíåôáé Ýìöáóç óôéò ðñïáíáöåñèåßóåò ðáñá-ìÝôñïõò
êáé êõñßùò óôïí ôñüðï áíôéìåôþðéóçò ôùí ìåôáíá-óôþí.
Áêïëïõèåß ðñïâëçìáôéóìüò ãéá ôç óôÜóç ðïõ ðñÝðåé
íá Ý÷ïõìå áðÝíáíôé óå áõôÜ ôá Üôïìá ìÝóá áðü Üëëá áðï-óðÜóìáôá
ôçò ÐáëáéÜò êáé ôçò ÊáéíÞò ÄéáèÞêçò ðïõ áíáöÝ-ñïíôáé
óôïõò îÝíïõò.
• Óôç óõíÝ÷åéá êáëïýíôáé ðáéäéÜ ðïõ ôá ßäéá, óõããåíéêÜ ôïõò
ðñüóùðá Þ ãíùóôïß ôïõò åß÷áí áíÜëïãåò åìðåéñßåò, íá ôéò ìïé-ÃÉÙÑÃÏÓ
274

ñáóôïýí (ìüíïí áí èÝëïõí!) ìå ôïõò õðüëïéðïõò ìáèçôÝò êáé
ìáèÞôñéåò.
• Ôá ðáéäéÜ, ìüíá ôïõò Þ óå æåýãç, ãñÜöïõí Ýíá ìéêñü êåßìåíï,
óôï ïðïßï óõíå÷ßæïõí ôçí éóôïñßá ôçò öõãÞò êáé ðáñïõóéÜæïõí
ôïõò öüâïõò ðïõ åß÷áí, ôçí áíôéìåôþðéóç ôùí íôüðéùí êáé ôá
óõíáéóèÞìáôÜ ôïõò.
• Äñáìáôïðïßçóç.
¸ðåéôá ôá ðáéäéÜ êáëïýíôáé íá åðéëÝîïõí Ýíá áðü ôá ðáñáêÜ-ôù
èÝìáôá êáé íá óõããñÜøïõí êåßìåíá ôá ïðïßá ìðïñïýí íá äñá-ìáôïõñãçèïýí.
Ôá ðáéäéÜ åñãÜæïíôáé ïìáäéêÜ êáé óôç óõíÝ÷åéá êá-ôáíÝìïõí
ôïõò ñüëïõò. Ôá èÝìáôá áíáöÝñïíôáé óôïõò óýã÷ñïíïõò
ìåôáíÜóôåò. ÐéèáíÜ èÝìáôá êáé ðëáßóéá äñÜóçò ìðïñåß íá åßíáé:
– «Ðñþôç ìÝñá åíüò îÝíïõ ðáéäéïý óôï ó÷ïëåßï» (óôç ìÝóç
ôçò ó÷ïëéêÞò ÷ñïíéÜò).
– «ÁíáæÞôçóç åñãáóßáò».
– «ÁíáæÞôçóç êáé åîåýñåóç êáôïéêßáò – Ïé ãåßôïíåò».
Ôá ðáéäéÜ ðáñïõóéÜæïõí ôá äñáìáôïõñãçìÝíá óôéãìéüôõðÜ
ôïõò.
ÁÎÉÏËÏÃÇÓÇ
Ùò ôåëéêÞ äñáóôçñéüôçôá èá ìðïñïýóáìå íá åðáíÝëèïõìå óôï
áñ÷éêü åñþôçìá ãéá ôçí Ýííïéá «îÝíïò» êáé íá äéáâÜóïõìå áõôÜ
ðïõ áêïýóôçêáí, äéáãñÜöïíôáò üóá áðïññßðôïõìå, âÜæïíôáò åñù-ôçìáôéêü
óå áõôÜ ðïõ áìöéóâçôïýìå êáé ðñïóèÝôïíôáò íÝåò ëÝ-îåéò
ðïõ ðéèáíüí áíáöÝñïõí ôá ðáéäéÜ. Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï äéá-ðéóôþíïõìå
ðüóï êÜðïéåò áðüøåéò Ý÷ïõí áíáèåùñçèåß.
(Ôï ó÷Ýäéï ôïõ ôñßôïõ ìáèÞìáôïò áíÞêåé
óôïõò/óôéò åêðáéäåõôéêïýò Ì. Êïõìßäïõ, Ê. ÊïõñôåëëÜñç,
Ð. Êùíóôáíôßíïõ, Á. Ëáðáèéþôïõ, Ö. ËïÀæïõ, Ì.Á. ÌÜãï,
Ì.Ê. ÌÜãï, Ä. ÌÝóóéïõ, Ê. ÌÝóóéïõ. ÌéêñÝò ôñïðïðïéÞóåéò
Ýãéíáí óôï óôÜäéï ôçò áîéïëüãçóçò áðü ôïí Ã. ÔóéÜêáëï)
275

Íá óõæçôçèåß ç «Éóôïñßá ìéáò ðñïóöõãéÜò êáé ôá åðáêüëïõèÜ
ôçò».
«Ðñéí áðü äýï ÷éëéÜäåò ÷ñüíéá Ýíá íåáñü æåõãÜñé áðü ôçí Ðá-ëáéóôßíç
ìðñïóôÜ óôïí êßíäõíï íá êáôáóöáãéáóèåß ôï íåïãÝí-íçôï
ìùñü ôïõ áðü ôïõò óôñáôéþôåò åíüò åîïõóéïìáíÞ çãåìü-íá
ðïõ ðÞñå ôçí áðüöáóç íá óöÜîåé üëá ôá ìùñÜ ãéá íá ìçí á-ðåéëçèåß
ï èñüíïò ôïõ áíáãêÜóôçêå íá êáôáöýãåé óôçí Áßãõ-ðôï.
Åêåß ï Üíäñáò, ç ãõíáßêá êáé ôï âñÝöïò ôïõò ðáñÝìåéíáí
ùò ðñüóöõãåò ðåñéìÝíïíôáò ðüôå èá áëëÜîïõí ïé ðïëéôéêÝò
óõíèÞêåò óôç ÷þñá ôïõò. Ìüíïí üôáí åîÝëåéðáí ïé ëüãïé ðïõ
ôïõò áíÜãêáóáí íá ìåôáíáóôåýóïõí åðÝóôñåøáí óôçí ðáôñß-äá.
¼ìùò, áêüìç êáé ôüôå äåí åãêáôáóôÜèçêáí óôïí ôüðï êá-ôáãùãÞò
ôïõò, åðåéäÞ öïâïýíôáí ðïëéôéêÝò äéþîåéò.
Ç éóôïñßá ôçò ÖõãÞò óôçí Áßãõðôï ãéïñôÜæåôáé óå ðïëëÜ ìÝ-ñç
ôïõ êüóìïõ, éäéáßôåñá óôçí Åõñþðç, ùò Ýíá áðü ôá óçìá-íôéêüôåñá
ãåãïíüôá óôçí éóôïñßá ôçò áíèñùðüôçôáò».
ÊáôÜ Ìáôèáßïí, Êåö. â´ 13-15: «Éäïý, Üããåëïò Êõñßïõ öáßíå-ôáé
êáô’ üíáñ åéò ôïí ÉùóÞö, ëÝãùí, Åãåñèåßò ðáñÜëáâå ôï ðáé-äßïí
êáé ôçí ìçôÝñá áõôïý, êáé öåýãå åéò Áßãõðôïí êáé Ýóï å-êåß
åùóïý åßðù óïé· äéüôé ìÝëëåé ï Çñþäçò íá æÞôçóç ôï ðáéäß-ïí,
äéá íá áðïëÝóç áõôü. Ï äå åãåñèåßò ðáñÝëáâå ôï ðáéäßïí
êáé ôçí ìçôÝñá áõôïý äéá íõêôüò, êáé áíå÷þñçóåí åéò Áßãõ-ðôïí
êáé Þôï åêåß Ýùò ôçò ôåëåõôÞò ôïõ Çñþäïõ».
276

ÁäåëöÜêéá üëïõ ôïõ êüóìïõ
ÁäåëöÜêéá üëïõ ôïõ êüóìïõ
ìáýñá, êßôñéíá, ëåõêÜ,
íéþèù íá öïõíôþíåé åíôüò ìïõ
ôçò áãÜðçò ç öùôéÜ.
ÊéíåæÜêéá ìå ìáôÜêéá
ðïíçñïýôóéêá ëïîÜ
êáé óãïõñüìáëëá íåãñÜêéá
ìå êïñìÜêéá ìåëáìøÜ.
Åõñùðáßïé ðéôóéñßêïé
ÉíäéÜíïé, ÁìåñéêÜíïé
ó’ üëïõò ìáò ç ãç áíÞêåé
ó’ üëïõò ôï øùìß ôçò öôÜíåé.
Ìç äåí ðáßæåôå üëï ÷Üñç
ôï êñõöôïýëé óáí êé åìÜò,
ìÜíáò äåí åßóôå êáìÜñé
ôùí äáóêÜëùí óáò ìðåëÜò;
Äå óêáñþíåôå áóôåßá,
óêáíäáëÜêéá æáâïëéÝò,
äåí ðåôÜôå ôá âéâëßá
óáí ìõñßæïõí ëé÷ïõäéÝò;
Ó’ üðïéá ìÜêñç ó’ üðïéá ðëÜôç
óå âïñéÜ êáé óå íïôéÜ
ìáýñï Þ ãáëáíü ôï ìÜôé
ìéá ç áíèñþðéíç êáñäéÜ.
277

– 10 –
ÄÉÄÁÊÔÉÊÇ ÅÍÏÔÇÔÁ: «ÈÅÙÑÇÓÇ ÊÁÉ ÁÍÔÉÌÅÔÙÐÉÓÇ
ÔÙÍ ÎÅÍÙÍ ÓÔÇÍ ÁÑ×ÁÉÏÔÇÔÁ»
• Íá óõãêñéèåß ôï ÷ùñßï «ÐÜíôåò ãáñ õìåßò åéò Ýóôå åí ×ñéóôþ
Éçóïý» (Ãáë. ã´ 28) ìå ôï óôß÷ï ôïõ ÏìÞñïõ (Ïäýóóåéá, 6´ 207):
«ðñïò ãáñ Äéüò åéóßí Üðáíôåò îåßíïé».
• Íá âñåèïýí êáé íá ðáñïõóéáóôïýí ÷ùñßá ôçò Ïäýóóåéáò êáé
ôçò Áãßáò ÃñáöÞò, óôá ïðïßá èåúêïß áðåóôáëìÝíïé åìöáíßæï-íôáé
ìå ôç ìïñöÞ «îÝíùí» (ð.÷. ç ÁèçíÜ óôï ðáëÜôé ôïõ Ïäõó-óÝá
êáé ç öéëïîåíßá ôïõ ÁâñáÜì).
Íá óõæçôçèåß áí ôï ãåãïíüò üôé ïé èåúêïß áðåóôáëìÝíïé åìöá-íßæïíôáé
ìå ôç ìïñöÞ îÝíùí áðïêáëýðôåé êÜôé ãéá ôçí áíôéìå-ôþðéóç
ôùí îÝíùí óôçí áñ÷áéüôçôá.
• ÓõìðëçñùìáôéêÜ Þ åíáëëáêôéêÜ íá ÷ñçóéìïðïéçèåß êÜðïéï ìå-ãáëýôåñï
áðüóðáóìá áðü ôçí Ïäýóóåéá, ãéá íá êáôáäåé÷èåß
ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ïé áñ÷áßïé ¸ëëçíåò áíôéìåôþðéæáí ôï
èÝìá ôçò öéëïîåíßáò óôçí êáèçìåñéíÞ ôïõò æùÞ.
ÏÄÕÓÓÅÉÁ (Ä´ ñáøùäßá)
Óôç ÓðÜñôç Ý÷ïõí öôÜóåé äýï îÝíïé (ï ÔçëÝìá÷ïò êáé ï Ðåéóßóôñá-ôïò,
ï ãéïò ôïõ ÍÝóôïñá), êé ï ÅôåùíÝáò óõæçôÜ ìå ôïí ÌåíÝëáï.
«Îåßíù äç ôéíÝ ôþäå, äéïôñåöÝò ù ÌåíÝëáå,
Üíäñå äýù, ãåíåÞ äå Äéüò ìåãÜëïéï Ýéêôïí.
Áëë’ åßð’ ç óöþúí êáôáëýóïìåí ùêÝáò ßððïõò,
278

Þ Üëëïí ðÝìðùìåí éêáíÝìåí, ïò êå öéëÞóç».
Ôïí äå ìÝã’ ï÷èÞóáò, ðñïóÝöç îáíèüò ÌåíÝëáïò:
«Ïõ ìåí íÞðéïò Þóèá, ÂïçèïÀäç Åôåùíåý,
ôï ðñéí· áôÜñ ìåí íõí ãå ðáéò ùò íÞðéá âÜæåéò.
Ç ìåí äç íþé îåíÞéá ðïëëÜ öáãüíôå
Üëëùí áíèñþðùí äåýñ’ éêïìåè’, áé êå ðüèé Æåõò
åîïðßóù ðåñ ðáýóç ïúæýïò. ÁëëÜ ëý’ ßððïõò
îåßíùí, åò ä’ áõôïýò ðñïôÝñù Üãå èïéíçèÞíáé».
Ôï ßäéï êåßìåíï óå ìåôÜöñáóç Ä.Í. Ìáñùíßôç:
«ÊÜðïéïé, äõï îÝíïé, áñ÷ïíôéêÝ ÌåíÝëáå,
íÝïé ðïõ ìïéÜæåé ç öýôñá ôïõò íá êñÝìåôáé áðü ôïí ìåãÜëï Äßá.
Êáé ôþñá ðåò ìïõ, íá ôïõò îåðåæÝøïõìå ôá ãñÞãïñá Üëïãá
Þ íá ôïõò îáðïóôåßëïõìå íá ðáí áëëïý, áí Üëëïò Þèåëå íá ôïõò
öéëÝøåé».
ÁëëÜ ï îáíèüò ÌåíÝëáïò ôïí áðïðÞñå ìå âáñéÜ áãáíÜêôçóç:
«ÅôåùíÝá, ôïõ Âïçèïý ãéå, äåí Þóïõí Üëëïôå ôüóï ìùñüò
óôï ðáñåëèüí· ìá íá ðïõ ôþñá áíüçôá ìéëÜò, óáí Üìõáëï ðáéäß.
Ìüëï ðïõ îÝñåéò ðùò ÷ïñôÜóáìå, åãþ êé åóý, äåßðíá ðïëëÜ
öéëüîåíá ó’ Üëëïõò áíèñþðïõò, ðñïôïý ãõñßóïõìå óôá ìÝñç
ìáò, åëðßæïíôáò íá ìáò ãëéôþóåé ï Äßáò êÜðïôå áðü ôç óõìöïñÜ.
Ëýóå ëïéðüí ôùí îÝíùí ôá’ Üëïãá êáé ðÝñáóå ôïõò ìÝóá íá ÷áñïýí
ôï öáãïðüôé ìáò».
279

«ÅÉÍÁÉ ÅÐÉÊÉÍÄÕÍÏÉ ÏÉ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ
ÊÁÉ ÏÉ ÐÑÏÓÖÕÃÅÓ;»
Óôï ðñþôï ìÝñïò ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò äéá-ðéóôþóáìå
üôé áöåôçñßá ôïõ ñáôóéóìïý åßíáé ï öüâïò. Ïé Üíèñù-ðïé
öïâïýíôáé üôé áðü ôçí ðáñïõóßá ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñï-óöýãùí
êéíäõíåýïõí áãáèÜ ðïõ èåùñïýí óçìáíôéêÜ óôç æùÞ ôïõò.
Ãéá ôçí êáôáðïëÝìçóç ôïõ ñáôóéóìïý, åßíáé áðáñáßôçôï ï öü-âïò
íá áíôéìåôùðéóôåß ìå âÜóç óôïé÷åßá ðïõ äåß÷íïõí üôé åßíáé:
• áðïôÝëåóìá ðñïêáôáëÞøåùí, êáé
• áäéêáéïëüãçôïò.
ÐáéäáãùãéêÞ ðñüèåóç
Ç ðáéäáãùãéêÞ ðñüèåóç óõíßóôáôáé óôçí áíôéìåôþðéóç åê ìÝñïõò
ôùí ìáèçôþí/-ôñéþí áðüøåùí, óýìöùíá ìå ôéò ïðïßåò áðü ôçí ðá-ñïõóßá
ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöýãùí äéáêõâåýïíôáé óçìáíôéêÜ á-ãáèÜ
ôùí íôüðéùí ðïëéôþí.
Äéäáêôéêïß óôü÷ïé
Ïé äéäáêôéêïß óôü÷ïé åßíáé ïé åîÞò:
• Íá êáôáíïÞóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò üôé ãåíéêåõìÝíåò
áðüøåéò ãéá ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõãåò åßíáé ëïãéêÜ áíåðßôñå-ðôåò
êáé üôé, üôáí õðÜñ÷ïõí êáé åðçñåÜæïõí ôç óõìðåñéöïñÜ
ôùí áíèñþðùí, óõìâÜëëïõí óôç äçìéïõñãßá êáé áíáðáñáãù-ãÞ
åðéêßíäõíùí êáôáóôÜóåùí.
280

• Íá ãíùñßóïõí üôé ç åãêëçìáôéêüôçôá, ðïõ áðïôåëåß óôç ÷þñá
ìáò èÝìá áé÷ìÞò üóùí áíôéóôñáôåýïíôáé ôçí ðáñïõóßá ìåôáíá-óôþí
êáé ðñïóöýãùí, õðü ïìáëÝò óõíèÞêåò äåí áðïôåëåß ãíþ-ñéóìá
áõôþí ôùí ïìÜäùí. ¼ôáí ðñÜãìáôé õðÜñ÷åé, ôüôå åßíáé
åðáêüëïõèï ôçò Ýëëåéøçò åê ìÝñïõò ôçò ðïëéôåßáò ìÝôñùí ãéá
ôç íüìéìç äéáâßùóç ôùí ìåôáíáóôþí Þ/êáé ôçí ÝíôáîÞ ôïõò óôçí
êïéíùíßá.
• Íá äéáðéóôþóïõí üôé áðüøåéò ðåñß åðéêéíäõíüôçôáò ôùí ìåôá-íáóôþí
êáé ôùí ðñïóöýãùí Ý÷ïõí äéáôõðùèåß óÞìåñá óôç ÷þ-ñá
ìáò ùò åðé÷åéñÞìáôá ãéá ôçí ðáñïõóßá Åõñùðáßùí, áêüìç
êáé ÅëëÞíùí, ìåôáíáóôþí óå Üëëåò ÷þñåò êáé óå Üëëåò åðï-÷Ýò,
êáé áðïäåß÷èçêáí ëáíèáóìÝíåò.
• Íá äéáðéóôþóïõí üôé êáíÝíá áðü ôá áãáèÜ ðïõ åßíáé óçìáíôé-êÜ
óôç æùÞ ôùí óýã÷ñïíùí áíèñþðùí –ïýôå üóá áíáöÝñï-íôáé
óôéò õëéêÝò ïýôå üóá áíáöÝñïíôáé óôéò ðíåõìáôéêÝò áíÜ-ãêåò–
äåí êéíäõíåýåé áðü ôçí ðáñïõóßá ôùí ìåôáíáóôþí êáé
ôùí ðñïóöýãùí. Áíôßèåôá, ðïëëÜ áðü áõôÜ åîáóöáëßæïíôáé ìå
ôçí ðáñïõóßá ôïõò.
Ïé äéäáêôéêÝò åíüôçôåò ðïõ áêïëïõèïýí åßíáé åíäåéêôéêÝò ãéá
ôïí ôñüðï ïñãÜíùóçò ôïõ ìáèÞìáôïò.
Ç âáóéêÞ ëïãéêÞ ðïõ äéÝðåé ôçí åêðáéäåõôéêÞ äéáäéêáóßá êáé óå
áõôü ôïí ôïìÝá åßíáé üôé:
• Ôï ðñüâëçìá ðáñïõóéÜæåôáé áñ÷éêÜ óå Üëëåò åðï÷Ýò ðñþôá
óå Üëëåò ÷þñåò êáé Ýðåéôá óôçí ÅëëÜäá.
Áðü ôçí ðáñïõóßáóç åîÜãåôáé ôï óõìðÝñáóìá üôé ïé öüâïé å-êåßíçò
ôçò åðï÷Þò Þôáí áäéêáéïëüãçôïé. ¸ììåóá ðñïêýðôåé üôé åß-íáé
áäéêáéïëüãçôåò êáé ïé ãåíéêåõìÝíåò áñíçôéêÝò áíôéëÞøåéò, óôÜ-óåéò
êáé óõìðåñéöïñÝò ôùí áíèñþðùí.
• Ïé ðñüóöõãåò ðïõ áíáöÝñïíôáé ùò ðáñÜäåéãìá åßíáé ïé ¸ë-ëçíåò
–óôï åîùôåñéêü Þ óôçí ÅëëÜäá.
281

• Ïé ðñüóöõãåò ìåôáôñÝðïíôáé ãéá ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñé-åò
áðü «îÝíïé» óå «ïéêåßïé» («ðñüóöõãåò Þôáí ïé äéêïß ìáò óõã-ãåíåßò
»).
• Ïé ãíþóåéò ðïõ êáôáêôþíôáé óôéò ðñïçãïýìåíåò åíüôçôåò ÷ñç-óéìïðïéïýíôáé
ãéá íá êáôáíïçèïýí ôá óýã÷ñïíá öáéíüìåíá ôçò
ìåôáíÜóôåõóçò êáé ôçò ðñïóöõãéÜò óôç ÷þñá ìáò.
Ï ó÷åäéáóìüò ôùí ìáèçìÜôùí ðïõ ðáñïõóéÜæåôáé óôç óõíÝ-÷åéá
åßíáé åíäåéêôéêüò –éäéáßôåñá óå ü,ôé áöïñÜ ôá ìïíôÝëá äéäá-óêáëßáò.
282

– 11 –
«ÏÉ ÁÌÅÑÉÊÁÍÏÉ ÁÍÇÓÕ×ÏÕÍ ÃÉÁ ÔÇÍ ÅÃÊËÇÌÁÔÉÊÏÔÇÔÁ
ÔÙÍ ÅËËÇÍÙÍ ÌÅÔÁÍÁÓÔÙÍ ÔÏ ÅÔÏÓ 1929»
ÁÑ×ÉÊÏ ÅÑÅÈÉÓÌÁ
Óôçí ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ «Ï Éüò», 21 Ìáñôßïõ 1998, äçìïóéåýôçêå ôï
ðáñáêÜôù êåßìåíï, ôï ïðïßï áíáöÝñåôáé óôéò áðüøåéò ðïõ åðéêñá-ôïýóáí
óôéò ÇÐÁ ó÷åôéêÜ ìå ôçí åãêëçìáôéêüôçôá ôùí ÅëëÞíùí
ìåôáíáóôþí ôç äåêáåôßá ôïõ 1920:
«Åßôå ôï èÝëïõìå åßôå ü÷é, ïé ¸ëëçíåò Þôáí ï ìåãÜëïò ðïíï-êÝöáëïò
ôçò áóôõíïìßáò ôçò ÍÝáò Õüñêçò ôï Ìåóïðüëåìï.
Ç åãêëçìáôéêÞ ôïõò äñÜóç óêïñðïýóå ðáíéêü óôïõò öéëÞóõ-÷ïõò
ðïëßôåò, ðïõ æçôïýóáí áðåãíùóìÝíá ôç âïÞèåéá ôçò á-óôõíïìßáò
êáé êáôçãïñïýóáí ãéá áíéêáíüôçôá ôéò äéùêôéêÝò
áñ÷Ýò ôçò ÷þñáò».
Ï ëüãïò ýðáñîçò ôùí ðáñáðÜíù áðüøåùí êáôáäåéêíýåôáé
óôïõò äýï ðßíáêåò ðïõ ðáñïõóéÜæïíôáé óôï öýëëï åñãáóßáò 11.1.
• Ï ðñþôïò ðßíáêáò äåß÷íåé ôïí áñéèìü ôùí áôüìùí ðïõ êáôçãï-ñÞèçêáí
åðß 100.000 êáôïßêùí ôçò ßäéáò êáôçãïñßáò ðëçèõóìïý
Üíù ôùí 18 åôþí ôï 1929 óôçí Ðïëéôåßá ôçò ÍÝáò Õüñêçò.
• Ï äåýôåñïò ðßíáêáò äåß÷íåé ôç óåéñÜ ôùí äéÜöïñùí åèíïôÞ-ôùí
óôçí áíôßóôïé÷ç êáôçãïñßá åãêëçìáôéêüôçôáò óõíïëéêÜ óå
31 ðüëåéò ìå ðëçèõóìü Üíù ôùí 100.000 êáôïßêùí, êáèþò êáé
óôï ÓéêÜãï.
ÐÏÑÅÉÁ ÌÁÈÇÌÁÔÏÓ
• Íá äéáâáóôïýí ôï êåßìåíï êáé ïé ðßíáêåò.
283

• Íá óõæçôçèïýí ôï êåßìåíï êáé ïé ðßíáêåò óå ó÷Ýóç ìå ôï å-Üí
ïé öüâïé ôùí Áìåñéêáíþí ðïëéôþí Þôáí äéêáéïëïãçìÝíïé,
êáé íá êáôáãñáöïýí ôá óõìðåñÜóìáôá ôùí ìáèçôþí êáé ôùí
ìáèçôñéþí. Êáôüðéí íá äïèïýí óõìðëçñùìáôéêÜ, óå öýëëá
åñãáóßáò:
– (öýëëï åñãáóßáò 11.2) ç Üðïøç ôïõ åãêëçìáôïëüãïõ Thorsten
Sellin ãéá ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ðñÝðåé íá áîéïëïãïýìå óôïé-÷åßá
üðùò ôá ó÷åôéêÜ ìå ôçí åãêëçìáôéêüôçôá ôùí ÅëëÞíùí êáé
ôùí Üëëùí ìåôáíáóôþí óôç ÍÝá Õüñêç (üðùò äçìïóéåýåôáé
óôçí ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ, 21 Ìáñôßïõ 1998), êáé
– (öýëëï åñãáóßáò 11.3) ç Üðïøç ðïõ åîÝöñáóå ãéá ôï ßäéï
èÝìá ï ðñüåäñïò ôïõ Óõìâïõëßïõ Áðüäçìïõ Åëëçíéóìïý, ¢-
íôñéïõ ¢èåíò (óõíÝíôåõîç óôïí ÈáíÜóç ËÜëá, ÔÏ ÂÇÌÁ, 24
ÌáÀïõ 1998).
• ÌåôÜ ôçí áíÜãíùóç ôùí íÝùí êåéìÝíùí íá óõæçôçèïýí îáíÜ
ôá ðñïçãïýìåíá óõìðåñÜóìáôá ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèç-ôñéþí
(ðþò áîéïëïãïýíôáé ìåôÜ ôçí áíÜãíùóç ôùí êåéìÝíùí;).
• Ðþò åêôéìþíôáé óÞìåñá ïé áðüøåéò ôùí Áìåñéêáíþí ðïëéôþí
åêåßíçò ôçò åðï÷Þò óå óõíäõáóìü ìå ôï ãåãïíüò üôé, ìüëéò ìéá
ãåíéÜ áñãüôåñá, Ýíá ðáéäß ÅëëÞíùí ìåôáíáóôþí åêåßíçò ôçò
ðåñéüäïõ ï Mike Doukakis äéåêäßêçóå ùò õðïøÞöéïò ôïõ Äç-ìïêñáôéêïý
Êüììáôïò ôï áîßùìá ôïõ ÐñïÝäñïõ ôùí ÇÐÁ;
284

285
Áñéèìüò ôùí áôüìùí ðïõ êáôçãïñÞèçêáí åðß 100.000 êáôïßêùí
ôçò ßäéáò êáôçãïñßáò ðëçèõóìïý Üíù ôùí 1 8 åôþí ôï 1 929 óôçí Ðïëéôåßá
ôçò ÍÝáò Õüñêçò (åèíüôçôåò ìå ôï õøçëüôåñï ðïóïóôü óõììåôï÷Þò
óôï óýíïëï ôùí åãêëçìÜôùí)
ÁäéêÞìáôá ¸ëëçíåò Éôáëïß Ñþóïé Ðïëùíïß ÃÜëëïé
Óýíïëï
áäéêçìÜôùí 779,5 344,0 189,0 173,3 141,1
Áíèñùðïêôïíßåò 116,4 9,7 3,4 5,4 2,8
Âéáóìïß 38,8 22,2 7,1 5,8 5,5
Ëçóôåßåò 28,2 23,7 8,1 10,1 11,1
ÅðéèÝóåéò 232,7 95,5 44,8 62,0 27,7
ÄéáññÞîåéò 24,7 22,0 14,3 17,0 13,8
ÊëïðÝò 102,3 35,9 51,3 28,5 38,7
Ïðëïêáôï÷Þ 28,2 63,3 8,5 10,1 16,6
ÓåîïõáëéêÞ Âßá 7,1 11,1 5,1 3,6 8,3
ÍáñêùôéêÜ 14,1 V 1,9 0,7
ËïéðÜ áäéêÞìáôá 162,3 30,7 24,6 15,2 5,5

Thorsten Sellin:
«ÕðÜñ÷ïõí ðïëëÝò áðïäåßîåéò üôé ï ìåôáíÜóôçò åßíáé áíôéêåß-ìåíï
äéáöïñåôéêÞò ìåôá÷åßñéóçò áðü ôç äéïßêçóç êáé ôç Äé-êáéïóýíç.
Áõôü ïöåßëåôáé åí ìÝñåé óôçí ïéêïíïìéêÞ êáé êïé-íùíéêÞ
ôïõ êáôÜóôáóç. ¼,ôé êáé íá óõìâáßíåé, õðÜñ÷ïõí ðå-ñéóóüôåñåò
ðéèáíüôçôåò íá óõëëçöèåß êáé íá êáôáäéêáóôåß Ý-íáò
ìåôáíÜóôçò ðáñÜ Ýíáò ãçãåíÞò áõôÞò ôçò ÷þñáò. Êáé ü-ôáí
óõëëáìâÜíåôáé, åßíáé ðéèáíüôåñï íá êáôáäéêáóôåß ìå ìå-ãáëýôåñç
ðïéíÞ ï ìåôáíÜóôçò ðáñÜ ï ãçãåíÞò. ¼ôáí êÜðïéïò
áíÞêåé óå ìéá ïìÜäá ìåôáíáóôþí –åéäéêÜ üôáí ç êïéíùíéêÞ á-ÃÉÙÑÃÏÓ
286
Åãêëçìáôéêüôçôá ìåôáíáóôþí óôéò ÇÐÁ (1929)
(óåéñÜ óýìöùíá ìå ôï ðïóïóôü óõììåôï÷Þò êÜèå åèíüôçôáò)
31 ðüëåéò (ìå ðëçèõóìü Üíù ÓéêÜãï
ôùí 100.000 êáôïßêùí)
1 ¸ëëçíåò Éôáëïß
2 Ëéèïõáíïß ¸ëëçíåò
3 Ðïëùíïß Ëéèïõáíïß
4 Éôáëïß Ðïëùíïß
5 ÃéïõãêïóëÜâïé Ñþóïé
6 Óêáíäéíáâïß Áõóôñéáêïß
7 Áõóôñéáêïß Ôóå÷ïóëïâÜêïé
8 Ñþóïé Ãåñìáíïß
9 Ôóå÷ïóëïâÜêïé Ïýããñïé
10 Éñëáíäïß Óêáíäéíáâïß

ðüóôáóç áíÜìåóá óå áõôÞ ôçí ïìÜäá êáé ôçí ïìÜäá ðïõ êõñé-áñ÷åß
óôçí êïéíùíßá åßíáé óçìáíôéêÞ ôá ðïóïóôÜ åãêëçìáôé-êüôçôáò
åßíáé ôå÷íçôÜ áõîçìÝíá êáé ï åñåõíçôÞò ïöåßëåé íá ôï
ëáìâÜíåé õðüøç».
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ, 21 Ìáñôßïõ 1998)
ÈáíÜóçò ËÜëáò: ÖáíôÜæïìáé ðþò èá âëÝðåôå åóåßò ôþñá áõôÜ
ðïõ ãßíïíôáé åäþ ìå ôïõò Áëâáíïýò, å; Óáò èõìßæåé áõôÞ ç
êáôÜóôáóç ôïõò ¸ëëçíåò óôçí ÁìåñéêÞ ôá ðñþôá ÷ñüíéá;
¢íôñéïõ ¢èåíò: ¼÷é. Ïé ¸ëëçíåò óôçí ÁìåñéêÞ Þóáí óïâáñïß
êáé äïõëåýáíå óá óêõëéÜ ãéá Ýíá óêïðü: ãéá ôçí ïéêïãÝ-íåéÜ
ôïõò êáé ãéá ôá ðáéäéÜ ôïõò, ãéá íá ìðïñïýí íá ôá óôåß-ëïõí
óôï ó÷ïëåßï. Ãé’ áõôü êáé ïé Áìåñéêáíïß åß÷áí ìåãÜëï
óÝâáò ãéá ôïõò ¸ëëçíåò. ËÝãáíå, ïé Üíèñùðïé áõôïß åßíáé
ïéêïãåíåéÜñ÷åò, áõóôçñïß, ôá ðáéäéÜ ôïõò åßíáé êáëÜ ðáé-äéÜ,
îÝñïõíå íá ôá êñáôÜíå êïíôÜ ôïõò.
ÈáíÜóçò ËÜëáò: Äåí õðÞñ÷áí êñïýóìáôá ÅëëÞíùí, ïé ïðïßïé
Ýêáíáí «êáêÜ» ðñÜãìáôá;
¢íôñéïõ ¢èåíò (êáôçãïñçìáôéêÜ): ¼÷é. Åêôüò áí ìéëÞóïõìå ãéá
ôïõò Êñçôéêïýò, ïé ïðïßïé óêüôùíáí. ¢ìá ôïí ðåéñÜîåéò
ôïí ¸ëëçíá, ôüôå áãñéåýåé.
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 24 ÌáÀïõ 1998)
287

– 12 –
«ÏÉ ÅËËÇÍÅÓ ÁÍÇÓÕ×ÏÕÍ ÃÉÁ ÔÇÍ ÅÃÊËÇÌÁÔÉÊÏÔÇÔÁ
ÔÙÍ ÁËÂÁÍÙÍ ÌÅÔÁÍÁÓÔÙÍ ÔÏ ÅÔÏÓ 1998»
Ãéá ôç äéáðñáãìÜôåõóç áõôÞò ôçò åíüôçôáò åßíáé áðáñáßôçôï íá Ý-÷åé
ðñïçãçèåß ç äéäáóêáëßá ôçò ðñïçãïýìåíçò (ó÷åôéêÜ ìå ôçí å-ãêëçìáôéêüôçôá
ôùí ÅëëÞíùí ìåôáíáóôþí óôéò ÇÐÁ).
• Óôéò åöçìåñßäåò Ý÷ïõí äçìïóéåõôåß ðßíáêåò ó÷åôéêÜ ìå ôçí å-ãêëçìáôéêüôçôá
ôùí îÝíùí óôçí ÅëëÜäá. Ôá óôïé÷åßá ðïõ ðåñé-ëáìâÜíïíôáé
óå áõôïýò åßíáé åêåßíá ðïõ êÜíïõí ðïëëïýò áí-èñþðïõò
íá áíçóõ÷ïýí êáé íá èåùñïýí ôïõò ìåôáíÜóôåò êáé
ôïõò ðñüóöõãåò éäéáßôåñá åðéêßíäõíïõò.
ÏñéóìÝíïé áðü ôïõò ðßíáêåò áõôïýò ðáñïõóéÜæïíôáé óôï öýë-ëï
åñãáóßáò 12.1.
• Íá ìåëåôçèïýí ïé ðßíáêåò, íá êáôáãñáöïýí êáé íá åñìçíåõ-èïýí
ôá óôïé÷åßá ðïõ ðáñïõóéÜæïíôáé óå áõôïýò.
• Íá óõæçôçèïýí ïé ðßíáêåò óå ó÷Ýóç ìå ôï åÜí ïé öüâïé ôùí
ÅëëÞíùí ðïëéôþí åßíáé äéêáéïëïãçìÝíïé.
• Íá óõãêñéèïýí ïé ðßíáêåò ìå ôïõò ðßíáêåò ãéá ôéò ÇÐÁ (ôçò
ðñïçãïýìåíçò åíüôçôáò) êáé íá äéåñåõíçèåß ç äõíáôüôçôá ðïõ
ìáò äßíïõí ôÝôïéïé ðßíáêåò íá åîÜãïõìå óõìðåñÜóìáôá ãéá ôï
«âáèìü åðéêéíäõíüôçôáò» óõãêåêñéìÝíùí åèíéêþí ïìÜäùí.
• Íá êáôáãñáöïýí ïé åíôõðþóåéò ôùí ìáèçôþí êáé ìáèçôñéþí á-ðü
ôéò áðüøåéò ïñéóìÝíùí ÅëëÞíùí ðïëéôþí ðåñß «éäéáßôåñá õ-øçëÞò
åãêëçìáôéêüôçôáò ôùí Áëâáíþí ìåôáíáóôþí», üôáí ôéò
óõãêñßíïõí ìå ôéò áíôßóôïé÷åò áðüøåéò Áìåñéêáíþí ðïëéôþí ðå-ñß
«éäéáßôåñá õøçëÞò åãêëçìáôéêüôçôáò ôùí ÅëëÞíùí ìåôáíá-óôþí
» (ðïõ äéáôõðþíïíôáí åâäïìÞíôá ÷ñüíéá íùñßôåñá).
• ÂÜóåé ôïõ öýëëïõ åñãáóßáò 12.2 íá óõæçôçèåß ï ñüëïò ôùí
288

ìÝóùí ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò óôç äéáìüñöùóç ôçò êïéíÞò ãíþ-ìçò
ó÷åôéêÜ ìå ôçí åãêëçìáôéêüôçôá ôùí ìåôáíáóôþí.
Ðßíáêáò
ÓõëëçöèÝíôåò ãéá óïâáñÜ áäéêÞìáôá óôçí ðåñßïäï 19921996 êáôÜ åèíéêüôçôá
(ÐçãÞ: Õðïõñãåßï Äçìüóéáò ÔÜîçò, 30101997)
289
ÁÍÈÑÙÐÏÊÔÏÍÉÅÓ
Óýíïëá ÄñÜóôåò
ÕðïèÝóåùí Äñáóôþí ¸ëëçíåò Áëâáíïß ¢ëëïé
1992 137 265 231 20 14
1993 150 291 257 16 18
1994 133 278 244 24 10
1995 151 268 228 40 0
1996 169 303 241 43 19
ÍÁÑÊÙÔÉÊÁ
1992 2024 3293 3058 3 232
1993 1577 2436 2247 15 174
1994 1837 2915 2676 68 171
1995 2930 4360 4047 203 110
1996 4272 6288 5690 411 187
ÁÍÔÉÓÔÁÓÇ
1992 318 404 383 17 4
1993 236 309 288 11 10
1994 243 307 292 15 0
1995 183 241 220 5 16
1996 152 200 176 6 18

290
ÐÅÑÉ ÁÑ×ÁÉÏÔÇÔÙÍ
1992 228 279 261 2 16
1993 241 281 245 0 36
1994 240 238 210 2 26
1995 195 250 219 0 31
1996 149 216 203 4 0
ÊËÏÐÅÓ
1992 50626 8486 7693 468 325
1993 54181 8913 7990 507 416
1994 57343 8455 7228 498 729
1995 74236 8751 6918 571 1262
1996 76197 6166 4916 654 596
ËÇÓÔÅÉÅÓ
1992 883 752 625 105 22
1993 883 763 659 61 43
1994 717 459 371 53 35
1995 825 466 339 66 61
1996 1116 498 405 72 21
ÁÐÁÔÅÓ
1992 599 418 400 8 10
1993 489 442 427 2 13
1994 511 406 390 2 14
1995 499 421 406 1 14
1996 580 451 419 2 30

ÌÌÅ êáé îÝíïé
(Ôïõ Óôáýñïõ ÈåïäùñÜêç, ðåñéïäéêü ÊËÉÊ, ÌÜéïò 1998)
«Ôï 1996, óå óýíïëï 262.693 äñáóôþí üëùí ôùí êáôçãïñéþí
åãêëÞìáôïò, ïé 252.604 Þôáí ¸ëëçíåò êáé ïé 10.089 îÝíïé (óôçí
ðëåéïøçößá ôïõò Áëâáíïß). Ïé îÝíïé óõììåôÝ÷ïõí óõ÷íüôåñá
óôá áäéêÞìáôá êáôÜ ôçò éäéïêôçóßáò (ëçóôåßåò, êëïðÝò) êáé
óðáíéüôåñá óå åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò æùÞò (áíèñùðïêôïíßåò, á-ðüðåéñåò
öüíùí, óùìáôéêÝò âëÜâåò).
»Êáé ôé åßíáé 10.089 îÝíïé äñÜóôåò óôï óýíïëï ôùí 262.693 äñá-óôþí;
Ïýôå ôï 5% äåí åßíáé... ËÜèïò óõëëïãéóìüò.
»Ç åãêëçìáôéêüôçôá ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü áëëïäáðïýò (Áëâá-íïýò
åí ðñïêåéìÝíù) äåí åßíáé áíÜëïãç ôùí áäéêçìÜôùí ðïõ
äéáðñÜôôïõí, áëëÜ éóïýôáé ìå ôïí áñéèìü ôùí áäéêçìÜôùí
ðïëëáðëáóéáæüìåíï ìå ôïí áñéèìü ôùí ÌÌÅ ðïõ ëåéôïõñãïýí
åí ÅëëÜäé. Áíáëõôéêüôåñá: åãêëçìáôéêüôçôá Áëâáíþí = á-ñéèìüò
áäéêçìÜôùí × (5 êáíÜëéá + 18 åöçìåñßäåò + 10 ñá-äéüöùíá).
«Ìðïñåß ç ÅõñùðáúêÞ Óýìâáóç ôùí ÄéêáéùìÜôùí ôïõ Áí-èñþðïõ,
ïé íüìïé (ôùí ÅëëÞíùí), ïé êþäéêåò (ôïõ Åèíéêïý Ñá-äéïôçëåïðôéêïý
Óõìâïõëßïõ) íá áðáãïñåýïõí óôïõò äçìïóé-ïãñÜöïõò
íá ðñïóäéïñßæïõí ôç öõëÞ, ôï èñÞóêåõìá, ôçí åèíé-êüôçôá
ôïõ äñÜóôç, ïõäåßò üìùò ôï ôçñåß».
291

– 13 –
«ÁÐÅÉËÏÕÍ ÏÉ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ ÂÁÓÉÊÅÓ ÁÎÉÅÓ ÔÏÕ ÅÈÍÏÕÓ;»
Ï åöåõñÝôçò ôïõ ôçëÝãñáöïõ, Samuel F.B. Morse, óå Ýíá ìé-êñü
âéâëßï ôïõ ìå ôßôëï A Foreign Conspiracy Against the
Liberties of the United States (Ìéá óõíïìùóßá îÝíùí êáôÜ ôùí
åëåõèåñéþí ôùí ÇíùìÝíùí Ðïëéôåéþí) ôï 1834 êáôáöÝñåôáé
êáôÜ ôçò ìåôáíÜóôåõóçò êáèïëéêþí (êõñßùò Éñëáíäþí êáé
Ãåñìáíþí) óôéò ÇÐÁ, õðïóôçñßæïíôáò üôé ðñáãìáôïðïéåßôáé
êáôüðéí ó÷åäßïõ ôïõ ÐÜðá ôçò êáèïëéêÞò åêêëçóßáò ìå óôü-÷ï
ôçí õðïíüìåõóç ôùí åëåõèåñéþí ôùí ÇÐÁ.
• Íá óõæçôçèåß êáé íá áîéïëïãçèåß ôï ãåãïíüò. Óõìðëçñù-ìáôéêÜ,
íá áîéïëïãçèåß ôï ãåãïíüò üôé ï èåïëüãïò Lyman
Beecher óôçñéæüìåíïò óôï âéâëßï ôïõ Morse æÞôçóå, Ýíá
÷ñüíï áñãüôåñá (1835) ìå Ýíá äéêü ôïõ âéâëßï (Plea for the
West), ôç ìåôáöïñÜ üëùí ôùí êáèïëéêþí ìåôáíáóôþí óôéò
õðáíÜðôõêôåò ðåñéï÷Ýò ôçò (¢ãñéáò) Äýóçò, ãéá íá æïõí
÷ùñéóôÜ áðü ôïõò õðüëïéðïõò êáôïßêïõò ôùí ÇÐÁ.
• Íá äéåñåõíçèåß åÜí õðÜñ÷ïõí ðáñüìïéåò áðüøåéò óôçí Åë-ëÜäá
óå ó÷Ýóç ìå ôïõò ìåôáíÜóôåò ðïõ Ý÷ïõí Ýëèåé ðñüóöá-ôá
óôç ÷þñá ìáò.
292

– 14 –
«ÌÏÍÏ ÓÅ ÓÐÉÔÉÁ ÁËÂÁÍÙÍ ÏÉÊÏÍÏÌÉÊÙÍ ÐÑÏÓÖÕÃÙÍ
Å×Ù ÆÇÓÅÉ ÔÇÍ ÁÎÉÏÐÑÅÐÅÉÁ, ÔÇ ÍÏÉÊÏÊÕÑÏÓÕÍÇ
ÊÁÉ ÔÇ ÆÅÓÔÁÓÉÁ»
• Íá äéáâáóôåß, áðü ôï öýëëï åñãáóßáò, áðüóðáóìá áðü Üñ-èñï
ôïõ Ð. Åõèõìßïõ (åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 12 Ïêôùâñßïõ
1997).
• Íá êáôáãñáöïýí ïé äéáöïñïðïéÞóåéò ôïõ áñèñïãñÜöïõ ùò
ðñïò ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí Áëâáíþí ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöý-ãùí
óôçí ÅëëÜäá.
• Íá êáôáãñáöïýí ïé ïìïéüôçôåò ôùí Áëâáíþí ìå ôïõò ¸ëëç-íåò.
• Íá äéåñåõíçèåß êáé íá ôåêìçñéùèåß ç Üðïøç ôïõ áñèñïãñÜ-öïõ
üôé «ç ÅëëÜäá ìüíïí ùöåëçìÝíç èá åßíáé áðü ôçí ðëÞñç
êáé ðñïíïìéáêÞ ìÜëéóôá Ýíôáîç ôùí Áëâáíþí ïéêïíïìéêþí ðñï-óöýãùí
óôïí ïéêïíïìéêü êáé êïéíùíéêü éóôü ôçò ÷þñáò».
«Åßíáé ëïéðüí ãåãïíüò üôé ç óõíôñéðôéêÞ ðëåéïíüôçôá ôùí ðå-ñßðïõ
250.000 Áëâáíþí, ðïõ åíáëëÜóóïíôáé óå ìüíéìç Þ åðï-÷éêÞ
áðáó÷üëçóç óôçí ÅëëÜäá, äåí åßíáé ôßðïôå ëéãüôåñï êáé
ôßðïôå ðåñéóóüôåñï áðü ôïõò ¸ëëçíåò ïéêïíïìéêïýò ìåôáíÜ-óôåò
ôùí ðåñáóìÝíùí äåêáåôéþí. ÌÜëéóôá, èá ìðïñïýóå êá-íåßò
íá ðáñáôçñÞóåé üôé ïé Üíèñùðïé áõôïß äéáèÝôïõí êáé ôï
293

Þèïò ôùí ôüôå óõìðáôñéùôþí ìáò. ÐñïóùðéêÜ, ôá ôåëåõôáßá
÷ñüíéá, ìüíï óå óðßôéá Áëâáíþí ïéêïíïìéêþí ðñïóöýãùí Ý-÷ù
æÞóåé ôçí áîéïðñÝðåéá, ôç íïéêïêõñïóýíç êáé ôç æåóôáóéÜ,
ôçí ïðïßá âßùíå êáíåßò ðáíôïý óôçí ÅëëÜäá ôï ’50 êáé ôï ’60,
ãéá íá áñ÷ßóåé íá ãßíåôáé ù÷ñÞ áíÜìíçóç áðü ôéò äåêáåôßåò
ôïõ ’70 êáé ìåôÜ.
»Åßíáé åðßóçò áêñéâÝò üôé ïé åðéóôçìïíéêÜ åëåãìÝíåò óôáôéóôé-êÝò
ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò äåí åìöáíßæïõí ôïõò Áëâáíïýò ùò
éäéáßôåñïõò óõíôåëåóôÝò ôçò ãåíéêÞò áýîçóÞò ôçò. Ïé Áëâáíïß
óõìâÜëëïõí êáôÜ Ýíá ìåãÜëï ðïóïóôü óôçí áýîçóç ôçò óõ-íÞèïõò
ðáñáâáôéêüôçôáò (êëïðÝò ê.ëð.), áëëÜ Ý÷ïõí êáé Ýíá
éó÷õñü ìåñßäéï óôçí áýîçóç ïñéóìÝíùí áêñáßùí êáé âáñÝùí
åãêëçìÜôùí (öüíïé, áðáãùãÝò, åìðïñßá íáñêùôéêþí ê.ëð.).
»Ôßðïôå äå èá äéêáéïëïãïýóå ôç ëïãéêÞ ôïõ ðïãêñüì, ü÷é ìüíï
ëüãù áíÜãêçò íá ìçí õðïêýðôåé ìéá êïéíùíßá óå ñáôóéóôéêÜ
óôåñåüôõðá, áëëÜ áðü ôçí êïéíÞ ëïãéêÞ: ç ÅëëÜäá ìüíïí ù-öåëçìÝíç
èá åßíáé áðü ôçí ðëÞñç êáé ðñïíïìéáêÞ ìÜëéóôá Ý-íôáîç
ôùí Áëâáíþí ïéêïíïìéêþí ðñïóöýãùí óôïí ïéêïíïìé-êü
êáé êïéíùíéêü éóôü ôçò ÷þñáò.
»ÕðÜñ÷åé üìùò ìéá êñßóéìç äéáöïñÜ: ç öôþ÷åéá êáé ïé éäéáé-ôåñüôçôåò
ôçò Áëâáíßáò Ý÷ïõí äçìéïõñãÞóåé óôç ãåéôïíéêÞ
÷þñá ìéá éó÷õñÞ, üóï êáé ðñùôüãïíç «ìáößá». ¸íá êïììÜôé
ìÜëéóôá ôùí Áëâáíþí ðñïóöýãùí óôçí ÅëëÜäá Ý÷åé êáôáöý-ãåé
óôç ÷þñá ìáò áêñéâþò ãéá íá ãëéôþóåé áðü ôçí êáôáðßåóç
áõôþí ôùí Ýíïðëùí óõììïñéþí, ðïõ ëõìáßíïíôáé ôçí áëâá-íéêÞ
ýðáéèñï. ÁõôÝò ïé óõììïñßåò «áëùíßæïõí» óÞìåñá åëåý-èåñá
üëç ôç óõíïñéáêÞ ãñáììÞ, Ý÷ïíôáò ïäçãÞóåé ôïõò ¸ëëç-íåò
êáôïßêïõò ôùí åãêáôáëåëåéììÝíùí âüñåéùí ðåñéï÷þí óå
áðåëðéóßá».
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 12 Ïêôùâñßïõ 1997)
294

– 15 –
«ÊÉÍÄÕÍÅÕÅÉ Ç ÐÏËÉÔÉÓÌÉÊÇ ÌÁÓ ÔÁÕÔÏÔÇÔÁ
ÁÐÏ ÔÏÕÓ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ;»
ÏñéóìÝíïé åêöñÜæïõí ôçí Üðïøç üôé áðü ôç ìåôáíÜóôåõóç ðïõ ï-äçãåß
óôç äçìéïõñãßá ìéáò ðïëõðïëéôéóìéêÞò êïéíùíßáò êéíäõíåý-åé
ç ðïëéôéóìéêÞ ôáõôüôçôá ôùí ÅëëÞíùí.
• Íá áîéïëïãçèåß ç ðáñáðÜíù Üðïøç óå ó÷Ýóç ìå ôç óõìâïëÞ
ôùí ÅëëÞíùí ôçò ÁëåîÜíäñåéáò êáé ôçò Êùíóôáíôéíïýðïëçò ïé
ïðïßïé Ýæçóáí êáé äçìéïýñãçóáí óôï ðëáßóéï ðïëõðïëéôéóìé-êþí
êïéíùíéþí óôïí åëëçíéêü ðïëéôéóìü.
Íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ó÷åôéêÜ, áðü ôï öýëëï åñãáóßáò 15.1, ôï
áõôïâéïãñáöéêü êåßìåíï ôïõ Êùíóôáíôßíïõ Ð. ÊáâÜöç (äçìï-óéåõìÝíï
ôï 1924 óôï ðáíçãõñéêü ôåý÷ïò ôïõ ðåñéïäéêïý ÍÝï
ÔÝ÷íç).
Íá ÷ñçóéìïðïéçèåß óõìðëçñùìáôéêÜ, áðü ôï öýëëï åñãáóß-áò
15.2, ôï ðáñáêÜôù áðüóðáóìá ôïõ Ã.Ð. Óáââßäç óå ó÷Ý-óç
ìå ôéò ðëçñïöïñßåò ðïõ ðáßñíïõìå ãéá ôéò ðüëåéò óôéò ï-ðïßåò
õðÞñ÷å ëïãïôå÷íéêÞ äñáóôçñéüôçôá ôïõ ÊáâÜöç êáé Üë-ëùí
ÅëëÞíùí.
• Íá áîéïëïãçèåß ìå ôïí ßäéï ôñüðï ç ðïëõðïëéôéóìéêÞ ðåñßïäïò
ôçò Èåóóáëïíßêçò.
«Åßìáé Êùíóôáíôéíïõðïëßôçò ôçí êáôáãùãÞí, áëëÜ åãåííÞ-èçêá
óôçí ÁëåîÜíäñåéá ó’ Ýíá óðßôé ôçò Ïäïý Óåñßö· ìéêñüò
295

ðïëý Ýöõãá, êáé áñêåôü ìÝñïò ôçò ðáéäéêÞò ìïõ çëéêßáò ôï
ðÝñáóá óôçí Áããëßá. Êáôüðéí åðåóêÝöèçí ôç ÷þñá áõôÞ ìå-ãÜëïò,
áëëÜ ãéá ìéêñÜí ÷ñïíéêü äéÜóôçìá. ÄéÝìåéíá êáé óôçí
Ãáëëßá. Óôçí åöçâéêÞ ìïõ çëéêßá êáôïßêçóá õðÝñ ôá äýï Ýôç
óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. Óôçí ÅëëÜäá åßíáé ðïëëÜ ÷ñüíéá
ðïõ äåí åðÞãá.
»Ç ôåëåõôáßá ìïõ åñãáóßá Þôáí õðáëëÞëïõ åéò Ýíá êõâåñíçôé-êüí
ãñáöåßïí åîáñôþìåíïí áðü ôï Õðïõñãåßïí ôùí Äçìïóßùí
¸ñãùí ôçò Áéãýðôïõ».
«Ôï ðñþôï äçìïóéåõìÝíï ðïßçìá (ôïõ ÊáâÜöç) ôõðþèçêå óôï
ðåñéïäéêü ¸óðåñïò ôçò Ëåéøßáò, ôï 1886. Áðü ôüôå äåí Ýðáøå
íá äçìïóéåýåé ðïéÞìáôá ôïõ óå äéÜöïñá Ýíôõðá ôçò ÁëåîÜí-äñåéáò
êáé ôçò ÁèÞíáò, êáèþò êáé óå éäéüôõðåò óõëëïãÝò åêôüò
åìðïñßïõ. Äçìïóßåõóå åðßóçò Üñèñá êáé ìåëÝôåò öéëïëïãéêÝò
óå åöçìåñßäåò êáé ðåñéïäéêÜ ôçò Ëåéøßáò, ôçò Ðüëçò, ôçò Áëå-îÜíäñåéáò
êáé ôçò ÁèÞíáò».
296

– 16 –
«ÊÉÍÄÕÍÅÕÏÕÍ ÏÉ ÈÅÓÅÉÓ ÅÑÃÁÓÉÁÓ
ÁÐÏ ÔÏÕÓ ÌÅÔÁÍÁÓÔÅÓ;»
ÏñéóìÝíïé åêöñÜæïõí ôçí Üðïøç üôé ç ðáñïõóßá ðïëëþí ìåôáíá-óôþí
óå ìéá ÷þñá ïäçãåß óå áýîçóç ôçò áíåñãßáò. Áíôßèåôá, ïé
ðåñéóóüôåñïé ïéêïíïìïëüãïé õðïóôçñßæïõí üôé ìå ôçí åñãáóßá ôùí
ìåôáíáóôþí åíéó÷ýåôáé ç ïéêïíïìßá ôçò ÷þñáò õðïäï÷Þò, ìå áðï-ôÝëåóìá
ôç äçìéïõñãßá íÝùí èÝóåùí åñãáóßáò óå êáëýôåñïõò ôï-ìåßò
ôçò ïéêïíïìßáò –èÝóåéò ôéò ïðïßåò êáôáëáìâÜíïõí óõíÞèùò ïé
ãçãåíåßò åñãáæüìåíïé.
• Ïé ìáèçôÝò/-ôñéåò íá óõëëÝîïõí óôïé÷åßá ãéá ôïí ôñüðï ìå ôïí
ïðïßï ïé ìåôáíÜóôåò âïçèïýí óôçí áíÜðôõîç ôçò ïéêïíïìßáò.
• Íá óõæçôçèåß ó÷åôéêÜ ìå ôï ðáñáðÜíù åñþôçìá ôï ãåãïíüò
üôé ç ÷þñá ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò ìå ôï ìéêñüôåñï ðïóïóôü îÝ-íùí,
ç Éóðáíßá ìå 1%, Ý÷åé ôï õøçëüôåñï ðïóïóôü áíåñãßáò
óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç, åíþ ç ÷þñá ìå ôï ìéêñüôåñï êáé ó÷åäüí á-íýðáñêôï
ðïóïóôü áíåñãßáò, ç Åëâåôßá, Ý÷åé ôï õøçëüôåñï
ðïóïóôü îÝíùí, ôï ïðïßï öôÜíåé óôï 17%.
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÊÕÑÉÁÊÁÔÉÊÇ ÅËÅÕÈÅÑÏÔÕÐÉÁ,
Ï êáèçãçôÞò Á. ÓáññÞò åðéóçìáßíåé êÜðïéá ÷ñÞóéìá óôïé÷åßá:
• «Óå ðñïçãïýìåíç Ýñåõíá åß÷áìå åêôéìÞóåé üôé ï áñéèìüò
ôùí ìåôáíáóôþí óôçí ÅëëÜäá êõìáßíåôáé ðåñßðïõ óôéò
450.000. Áõôïß üìùò äåí åßíáé ðëÞñïõò áðáó÷üëçóçò. Åñ-
297

ãÜæïíôáé 3-4 ìÞíåò ôï ÷ñüíï, êáôÜ ìÝóï üñï, ï êáèÝíáò.
»ÄçëáäÞ, ïé 450.000 ìåôáíÜóôåò áíôéóôïé÷ïýí óå 130.000 åñ-ãÜôåò
ðëÞñïõò áðáó÷üëçóçò. Áõôü áíôéóôïé÷åß óôï 3,5% ôïõ
åñãáôéêïý äõíáìéêïý ôçò ÷þñáò. ¢ñá, Ý÷ïõìå ìéá áýîçóç ôïõ
åñãáôéêïý äõíáìéêïý, óå ðñáãìáôéêïýò áñéèìïýò, ôçò ôÜîçò
ôïõ 3,5%».
• «Ïé 130.000 ìåôáíÜóôåò äåí ðáßñíïõí ôç èÝóç 130.000 Åë-ëÞíùí,
áëëÜ 50.000», ðáñáôçñåß ï ê. ÓáññÞò. «Ôï õðüëïé-ðï
80.000 åßíáé êáèáñÞ áýîçóç ôïõ äõíáìéêïý. Êáé óôéò
50.000, üìùò, èÝóåéò, äåí ðñïóöÝñïíôáé êáôÜ êáíüíá ¸ë-ëçíåò,
ãéáôß ôá çìåñïìßóèéá åßíáé ÷áìçëÜ. Áõôü ôï âëÝðïõ-ìå
êõñßùò óôïí áãñïôéêü ôïìÝá. Åêåß ï ¸ëëçíáò äåí ðÜåé
ïýôùò Þ Üëëùò íá äïõëÝøåé».
(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÔÏ ÂÇÌÁ, 5 Áðñéëßïõ 1998)
«Ôï ÷ùñéü Ý÷åé áíÜãêç áðü ôá îÝíá ÷Ýñéá. Äïõëåýïõí óôá ÷ôÞ-ìáôá
êáé êÜíïõí äïõëåéÝò ðïõ äåí ìðïñïýìå åìåßò», ëÝåé ï Íß-êïò
ÐåôÜóçò. «Ôá ðáéäéÜ ìáò óðïõäÜæïõí. Ëåßðïõí áðü ôá ÷ù-ñéÜ.
¸÷ïõí êáôÝâåé óôéò ìåãáëïõðüëåéò».
Ôï ÷åéìþíá ïé ìüíéìïé êÜôïéêïé åßíáé ãýñù óôïõò 1.600. Ôï êá-ëïêáßñé
öèÜíïõí ôïõò 4.000. Ïé îÝíïé åñãÜôåò ÷ñçóéìïðïéïý-íôáé
ãéá ôï ëéïìÜæùìá, ãéá ôï óêÜøéìï, ãéá ôï ðüôéóìá. Óôá èåñ-ìïêÞðéá
ôùí ãýñù ðåñéï÷þí äïõëåýïõí åðßóçò ðïëëïß Áëâá-íïß.
»Äåí ðáßñíïõí ôç äïõëåéÜ êáíåíüò. Åãþ, êÜèå ÷ñüíï, êáëþ
ôïõò íÝïõò íá åñãáóôïýí óå äïõëåéÝò ôçò êïéíüôçôáò. Ïé ßäéïé
ðïõ îõëïêüðçóáí ôïõò Áëâáíïýò áñíÞèçêáí ôçí ðñüóêëçóç
ãéá äïõëåéÜ, êáô’ åðáíÜëçøç. Ëïéðüí, ïýôå äïõëåéÝò ðáßñíïõí
áðü êáíÝíáí».
298

– 17 –
ÄÉÄÁÊÔÉÊÇ ÅÍÏÔÇÔÁ: «ÅÐÁÍÁÐÑÏÙÈÇÓÇ
ÐÑÏÓÖÕÃÙÍ ÔÏ 1798 ÊÁÉ ÔÏ 1998»
Óôéò åöçìåñßäåò äçìïóéåýïíôáé óõ÷íÜ åéäÞóåéò ãéá áðåëÜóåéò Þ
«åðáíáðñïùèÞóåéò» ìåôáíáóôþí ðñïò ôéò ÷þñåò êáôáãùãÞò ôïõò.
• Íá äéåñåõíçèïýí ïé ëüãïé ðïõ ïäçãïýí êõâåñíÞóåéò äçìïêñá-ôéêþí
÷ùñþí óôçí áðÝëáóç áíèñþðùí óå ÷þñåò ðïõ êõâåñ-íïýíôáé
áðü äéêôáôïñéêÜ êáèåóôþôá.
• Íá äéåñåõíçèåß óôï ßäéï ðëáßóéï ï ñüëïò ðïõ ðáßæåé ç êïéíÞ
ãíþìç óôç äéáìüñöùóç Þ óôçí ðáñåìðüäéóç ó÷åôéêþí êõâåñ-íçôéêþí
áðïöÜóåùí.
• Íá óõæçôçèïýí ïé ïìïéüôçôåò êáé ïé äéáöïñÝò ðïõ õðÜñ÷ïõí
ìåôáîý ôùí óçìåñéíþí äéïéêçôéêþí ðñÜîåùí «åðáíáðñïþèç-óçò
» Êïýñäùí óôçí Ôïõñêßá (áðü ôéò áñ÷Ýò äéÜöïñùí ÷ùñþí
ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò, ìåôáîý áõôþí êáé ôçò ÅëëÜäáò) êáé
ôçò «äéïéêçôéêÞò ðñÜîçò» ìå ôçí ïðïßá ç Áõóôñßá ðáñÝäùóå
ôïí ÑÞãá Öåñáßï óôïõò Ôïýñêïõò (1798).
299

«"ÅÌÅÉÓ" ÊÁÉ ÏÉ "ÁËËÏÉ"»
Ï ó÷åäéáóìüò ôùí ðáñåìâÜóåùí óôï èÝìá áõôü ãßíåôáé ìå ôïí
ôñüðï ðïõ áíáðôý÷èçêå êáé óôá ðñïçãïýìåíá èÝìáôá. Óõíåðþò,
óôï èÝìá áõôü áñêåß ç ðáñÜèåóç ôùí åíäåéêôéêþí ìáèçìÜôùí.
300

– 18 –
«Ï ×ÑÉÓÔÏÖÏÑÏÓ ÊÏËÏÌÂÏÓ ÃÉÁ ÔÇ ÓÕÌÐÅÑÉÖÏÑÁ
ÔÙÍ ÉÍÄÉÁÍÙÍ ÁÐÅÍÁÍÔÉ ÓÔÏÕÓ ÎÅÍÏÕÓ»
ÏñéóìÝíïé, áêüìç êáé åðéóôÞìïíåò, åêöñÜæïõí ôçí Üðïøç üôé öü-âïò,
äõóðéóôßá Þ/êáé å÷èñüôçôá óõíèÝôïõí, äÞèåí, ôç öõóéêÞ áõ-èüñìçôç
áíôßäñáóç ôùí áíèñþðùí.
Óôï çìåñïëüãéï ôïõ ×ñéóôüöïñïõ Êïëüìâïõ âñßóêïõìå ôçí
áêüëïõèç ðåñéãñáöÞ ãéá ôéò ðñþôåò óõíáíôÞóåéò ôïõ ìå ôïõò Éí-äéÜíïõò:
«¼ôáí ôïõò æçôÜåé êáíåßò êÜôé áðü ôá õðÜñ÷ïíôÜ ôïõò äå ëÝíå
ðïôÝ ü÷é, áëëÜ áíôßèåôá ôïí ðñïóêáëïýí íá ôï áðïäå÷èåß ùò äþ-ñï,
êáé åßíáé ôüóï öéëéêïß, ùóÜí íá åðéèõìïýí íá óïõ ÷áñßóïõí á-êüìç
êáé ôçí êáñäéÜ ôïõò».
• Íá óõæçôçèåß ôï áðüóðáóìá êáé íá êáôáãñáöïýí ïé áðüøåéò
ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèçôñéþí áíáöïñéêÜ ìå ôïõò ëüãïõò
ðïõ ìðïñåß íá ïäÞãçóáí áñãüôåñá ôïõò ÉíäéÜíïõò ôçò ßäéáò
ðåñéï÷Þò óå åðéèåôéêÞ óõìðåñéöïñÜ êáôÜ ôùí Éóðáíþí.
• Íá êáôáãñÜøïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôéò äéêÝò ôïõò
áíôéäñÜóåéò áðÝíáíôé óå îÝíïõò –ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï êáëïêáß-ñé
óôéò äéáêïðÝò.
– ÅíäéáöÝñïíôáé íá êÜíïõí ðáñÝá ìå óõíïìÞëéêá Üôïìá Üë-ëçò
åèíéêüôçôáò ðïõ ðáñáèåñßæïõí óôï ßäéï ìÝñïò;
– Ï âáèìüò ôïõ åíäéáöÝñïíôïò ôïõò åîáñôÜôáé áðü ôç äõíá-ôüôçôá
åðéêïéíùíßáò; Áðü ôï âáèìü äéáöïñåôéêüôçôáò ôùí Üë-ëùí;
Áðü ôï öýëï (ßäéï Þ äéáöïñåôéêü); Áðü ôçí ïéêïíïìéêÞ
Þ/êáé êïéíùíéêÞ êáôÜóôáóç ðïõ õðïèÝôïõí üôé ÷áñáêôçñßæåé ôï
Üëëï Üôïìï;
301

– 19 –
«Ï ÌÉÊÑÏÓ ÓÏÕÊÑÇÓ»
Ì. ËïõíôÝìç
ÌÜèçìá: Êåßìåíá ÍåïåëëçíéêÞò Ëïãïôå÷íßáò
Ðïñåßá: ÁíÜëõóç-Óýíèåóç
ÌïñöÞ: ÄéÜëïãïò (êáôåõèõíüìåíïò) – óõæÞôçóç ÷ùñßò ðñïðáñá-óêåõÞ
Óêïðüò
Íá áéóèáíèïýí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò üôé ç öéëßá êáé ç áãÜ-ðç,
éäéáßôåñá ìåôáîý ðáéäéþí êáé áðëþí áíèñþðùí, äåí ãíùñßæåé
ðåñéïñéóìïýò áðü ôï ÷ñþìá, ôç öõëÞ Þ ôç èñçóêåßá.
Óôü÷ïò
Íá åðéóçìÜíïõí ôá óôïé÷åßá ôå÷íéêÞò, ôçí ðáñïìïßùóç, ôçí ðñï-óùðïðïßçóç
êáé ôïí åóùôåñéêü ìïíüëïãï ôïõ óõããñáöÝá, êáé íá
ôá áîéïëïãÞóïõí ùò ðñïò ôï áðïôÝëåóìÜ ôïõò.
Áöüñìçóç
ÊÜíïõìå ìéá óýíôïìç áíáöïñÜ óå ÷ñïíïëïãßåò óôáèìïýò ôçò é-óôïñßáò
ìáò êáé êáôáëÞãïõìå óôï 1922.
302

ÁíÜëõóç
Ïé ìáèçôÝò äéáâÜæïõí ôï åéóáãùãéêü óçìåßùìá êáé ôá âéïãñáöé-êÜ
ôïõ óõããñáöÝá. Ôï êåßìåíï äéáâÜæåôáé îáíÜ áðü ôïí êáèçãçôÞ
Þ Ýíá ìáèçôÞ. Áêïëïõèåß óõæÞôçóç ãéá ôï ðåñéå÷üìåíï êáé ëýíï-íôáé
áðïñßåò. Ôï êåßìåíï ÷ùñßæåôáé óå èåìáôéêÝò åíüôçôåò.
Óôç óõíÝ÷åéá áíáëýåôáé êÜèå åíüôçôá óõíåîåôÜæïíôáò ôç ìïñ-öÞ
êáé ôï ðåñéå÷üìåíï.
Óýíèåóç
Äéáôõðþíïõìå:
á) åðéãñáììáôéêÜ ôá óçìáíôéêüôåñá óçìåßá·
â) ôï ìÞíõìá·
ã) ìåñéêÝò Üëëåò éäÝåò êáé ðñïôÜóåéò·
ä) ôç äéá÷ñïíéêüôçôá ôïõ êåéìÝíïõ.
Åðßóçò, ãßíåôáé ÷ñÞóç ðáñÜëëçëùí ÷ùñßùí.
Áí õðÜñ÷åé ÷ñüíïò, îáíáäéáâÜæåôáé ôï Ýñãï. Äßíïíôáé åñãáóßåò.
ÅðïðôéêÜ ìÝóá
Ðßíáêáò, åéêüíåò, êáóÝôá, äéáöÜíåéåò.
(Ôï ó÷Ýäéï ôïõ ìáèÞìáôïò áíÞêåé óôçí åêðáéäåõôéêü Ìáôïýëá
Âüôóç. ÌéêñÝò ôñïðïðïéÞóåéò Ýãéíáí áðü ôïí Ã. ÔóéÜêáëï.)
303

– 20 –
«Ï ËÏÖÏÓ ÌÅ ÔÉÓ ÐÁÐÁÑÏÕÍÅÓ»
Ó. ÌõñéâÞëç
ÌÜèçìá: Êåßìåíá ÍåïåëëçíéêÞò Ëïãïôå÷íßáò
ÐáñáôÞñçóç: Ç åíüôçôá áõôÞ åðéëÝ÷èçêå ãéá íá êáôáäåé÷èåß ï
ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ïé åêðáéäåõôéêïß, åêôüò áðü ôçí êáôáíüçóç
ôçò óõããñáöéêÞò äåéíüôçôáò ôïõ ÌõñéâÞëç êáé ôç âßùóç ôïõ á-íôéðïëåìéêïý
ìçíýìáôïò áðü ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñéåò, ìðï-ñïýí
íá äþóïõí êáé ìéá Üëëç äéÜóôáóç: ôçò õðÝñâáóçò ôùí äéá-öïñþí
ìÝóù ôçò äéáðßóôùóçò ïìïéïôÞôùí, ïé ïðïßåò åßíáé óçìáíôé-êüôåñåò
Þ åßíáé ïìïéüôçôåò óå Ýíá õøçëüôåñï åðßðåäï (âë. ó÷åôé-êÜ
ôï êåöÜëáéï «ÊïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò êáé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò»).
ÌïñöÞ äéäáóêáëßáò: ÄéÜëïãïò
Óêïðüò
á. Âßùóç ôïõ áíôéðïëåìéêïý ìçíýìáôïò.
â. Äéáðßóôùóç üôé õðÜñ÷ïõí ðÜíôá êïéíÜ óçìåßá ðïõ åíþíïõí
ôïõò ëáïýò.
Êéíçôïðïßçóç åíäéáöÝñïíôïò ôùí ìáèçôþí êáé ôùí ìáèç-ôñéþí:
ÐáñïõóéÜæåôáé ï ðßíáêáò ôïõ ÐéêÜóï «Ôï ðáéäß ìå ôï ðåñéóôÝ-ñé
», ï ïðïßïò åéóÜãåé ôçí åõñýôåñç èåìáôéêÞ åíüôçôá ôïõ âéâëßïõ.
¸ðåéôá ðåñéãñÜöåôáé ç åéêüíá êáé óõó÷åôßæåôáé ìå ôïí ôßôëï «Ç
áãÜðç ãéá ôïõò óõíáíèñþðïõò ìáò» êáé ôï óôß÷ï áðü ôï áæôåêéêü
ôñáãïýäé «Ößëïé êáëþò åóìßîáìå, þñá íá ãíùñéóôïýìå».
304

Áêïëïõèåß óýíäåóç ôçò äéäáêôéêÞò åíüôçôáò ìå ôçí åõñýôåñç
èåìáôéêÞ åíüôçôá.
Åñìçíåßá
• Ðáñïõóßáóç ôçò äéäáêôéêÞò åíüôçôáò áðü ôïí/ôçí åêðáéäåõ-ôéêü.
• Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò êáèïñßæïõí ôï èÝìá ôïõ áðïóðÜ-óìáôïò,
ôï ÷ùñï÷ñüíï, ôá ðñüóùðá (óçìåéþíïíôáé óôïí ðßíáêá).
• Áêïëïõèåß åðåîåñãáóßá ôïõ êåéìÝíïõ ìå äéÜëïãï óõíåîåôÜæï-íôáò
ôç ìïñöÞ êáé ôï ðåñéå÷üìåíï.
Åðéóçìáßíåôáé ôï áíôéðïëåìéêü ìÞíõìá, äçëáäÞ üôé ï ðüëåìïò
áðïôåëåß ðáñáëïãéóìü, êáé ç óõããñáöéêÞ éêáíüôçôá ôïõ ÌõñéâÞ-ëç
ðïõ ôï ðñïâÜëëåé ìå äýíáìç.
Ïé ìáèçôÝò êáëïýíôáé íá ðñïóÝîïõí ôéò äýï ïìÜäåò (åßíáé óç-ìåéùìÝíåò
óôïí ðßíáêá: «¸ëëçíåò», «Ñþóïé») êáé íá õðïãñáììß-óïõí
ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ï óõããñáöÝáò ÷ñùìáôßæåé ôç óõíÜ-íôçóç
(ùò åõ÷Üñéóôï ãåãïíüò).
Æçôåßôáé áðü ôçí ôÜîç íá åíôïðßóåé ìÝóá óôï êåßìåíï ôá êïéíÜ
óçìåßá áíÜìåóá óôéò äýï ïìÜäåò (êïéíüò óêïðüò, èñçóêåßá, ðíåõ-ìáôéêüò
äåóìüò, ìïõóéêÞ, ëá÷ôÜñá Þñåìçò ïéêïãåíåéáêÞò æùÞò,
áðïêÞñõîç ðïëÝìïõ).
Äéáðéóôþíåôáé üôé ôá êïéíÜ áõôÜ óçìåßá ëåéôïýñãçóáí Ýôóé þ-óôå
ç óõíÜíôçóç íá êëéìáêùèåß áðü ôçí ôõ÷áßá ãíùñéìßá óôç äç-ìéïõñãßá
ìéáò âáèýôåñçò áíèñþðéíçò ó÷Ýóçò.
• Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ìåôÜ áðü ó÷åôéêÞ åñþôçóç åíôï-ðßæïõí
üôé ç âáóéêÞ äéáöïñÜ ìåôáîý ôùí äýï ïìÜäùí åßíáé ç
åèíéêüôçôá, ç ïðïßá üìùò äåí åìðïäßæåé êáèüëïõ ôç öéëéêÞ ó÷Ý-óç.
Óôç óõíÝ÷åéá ôá ðáéäéÜ äéáðéóôþíïõí üôé ïýôå ç åèíéêüôç-ôá
áíáöÝñåôáé ùò äéáöïñÜ –áðëþò õðïäçëþíåôáé áðü ôá ï-íüìáôá–
ïýôå Üëëåò ðéèáíÝò äéáöïñÝò óçìåéþíïíôáé óôï êåßìå-íï
áíÜìåóá óôéò äýï ïìÜäåò.
Ôïíßæåôáé ôï ãåãïíüò üôé ç åóôßáóç ôçò ðñïóï÷Þò óôéò äéáöï-
305

ñÝò êáé ç äéüãêùóÞ ôïõò ãßíåôáé ðçãÞ ðñïóôñéâþí êáé Ýíôïíùí óõ-ãêñïýóåùí
áíÜìåóá óôá Üôïìá áëëÜ êáé óôïõò ëáïýò· êáé üôé ç
áíß÷íåõóç ôùí êïéíþí óçìåßùí åßíáé ðïëý ðéï èåôéêÞ êáé áðïôåëå-óìáôéêÞ
ãéá ôéò áíèñþðéíåò ó÷Ýóåéò.
Ôßèåôáé ôï åñþôçìá åÜí èá Þôáí äõíáôÞ ç äçìéïõñãßá öéëéêÞò
ó÷Ýóçò óôçí ðåñßðôùóç ðïõ äåí õðÞñ÷áí áíÜìåóá óôá äýï óôñá-ôåýìáôá
üëá ôá ðáñáðÜíù êïéíÜ óçìåßá –ãéá ðáñÜäåéãìá, áí äåí
åß÷áí ôçí ßäéá èñçóêåßá.
Ôá ðáéäéÜ êáôáèÝôïõí ôç ãíþìç ôïõò êáé êáôáëÞãïõí óôï óõ-ìðÝñáóìá
üôé äåí Ý÷åé ôüóï óçìáóßá ðïéá åßíáé ôá êïéíÜ óçìåßá,
üóï ç ýðáñîÞ ôïõò êáé ç äéÜèåóç êÜèå öïñÜ ãéá áíáæÞôçóÞ ôïõò.
×ñÞóç ðáñÜëëçëùí êåéìÝíùí
• Ó. ÌõñéâÞëçò: Ç æùÞ åí ôÜöù (êåöÜëáéï: «Óôï óðßôé ôçò êáëï-óýíçò
»).
• Ì. ÁíáãíùóôÜêçò: «ÐïéÞìáôá ðïõ ìáò äéÜâáóå Ýíá âñÜäõ ï
ëï÷ßáò Otto V...».
Óôï ðïßçìá ôïõ Ì. ÁíáãíùóôÜêç ç ðñïóï÷Þ ðñÝðåé íá åðéêå-íôñùèåß
óôï ðñüâëçìá ôçò êáôÜôáîçò êáé Ýíôáîçò áíèñþðùí óå
ïìÜäåò, ÷ùñßò ôç äéêÞ ôïõò èÝëçóç êáé ÷ùñßò íá Ý÷ïõí ðåéóôåß ü-ôé
ïé äéáöïñÝò ðïõ ôïõò ÷ùñßæïõí áðü Üëëåò ïìÜäåò åßíáé óçìá-íôéêÝò
(âë. ó÷åôéêÜ ôï êåöÜëáéï «ÊïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò êáé êïé-íùíéêÝò
ïìÜäåò»).
Ó÷åôéêÜ ìå ôï ðáñáðÜíù, íá äéåñåõíçèåß ç óçìáóßá ôùí ôåëåõ-ôáßùí
óôß÷ùí «êáé äå âëÝðù ìðñïóôÜ ôüóá ÷ñüíéá ðáñÜ ìüíï ôïí
äßäõìï áäåñöü ìïõ».
Åñãáóßá ãéá ôï óðßôé
1. Ìå ðïéïõò åêöñáóôéêïýò ôñüðïõò äßíïíôáé ôá êïéíÜ óçìåß-á
ôïõ åëëçíéêïý êáé ôïõ ñùóéêïý óôñáôåýìáôïò ìÝóá óôçí åíüôç-ôá
ðïõ äéäá÷èÞêáôå; (ãñáðôÞ)
306

2. Ðïéåò ïé ïìïéüôçôåò áíÜìåóá óôçí ðáñïýóá åíüôçôá êáé óôï
áðüóðáóìá áðü ôï Ýñãï Ç æùÞ åí ôÜöù (êåöÜëáéï «Ïé ìçôÝñåò
ôïõ ðïëÝìïõ»);
(Ôï ó÷Ýäéï ôïõ ìáèÞìáôïò áíÞêåé óôçí åêðáéäåõôéêü ÁëåîÜíäñá
ÃáñìðÞ. ÌéêñÝò ôñïðïðïéÞóåéò Ýãéíáí áðü ôïí Ã. ÔóéÜêáëï.)
ÐïéÞìáôá ðïõ ìáò äéÜâáóå Ýíá âñÜäõ ï ëï÷ßáò Otto V...
É
Óå äõï ëåöôÜ è’ áêïõóôåß ôï ðáñÜããåëìá «Åìðñüò»/
Äåí ðñÝðåé íá óêåöôåß êáíÝíáò ôßðïô’ Üëëï/
Åìðñüò ç óçìáßá ìáò êé åìåßò åö’ üðëïõ ëüã÷ç áðü ðßóù/
Áðüøå èá ÷ôõðÞóåéò áíåëÝçôá êáé èá ÷ôõðçèåßò/
Èá ôñáâÞîåéò ìðñïóôÜ ôñáãïõäþíôáò ñõèìéêÜ åìâáôÞñéá/
Èá ôñáâÞîåéò ìðñïóôÜ ðïõ ìáíôåýïíôáé ÷éëéÜäåò áíÞóõ÷á
ìÜôéá/
Åêåß ðïõ ÷éëéÜäåò ÷Ýñéá óößããïíôáé ãýñù áðü ìé’ Üëëç óçìáßá/
¸ôïéìá íá ÷ôõðÞóïõíå êáé íá ÷ôõðçèïýí.
Ó’ Ýíá ëåöôü ðñÝðåé ðéá íá ìáò äþóïõí ôï óýíèçìá/
Ìéá ëåîïýëá ìéêñÞ ìåò óôç íý÷ôá, ðïõ óå ëßãï åîáßóéá èá
ëÜìøåé.
(Êé åãþ ðïõ ’÷ù ìéá øõ÷Þ ðáéäéêÞ êáé äåéëÞ/
Ðïõ äå èÝëåé ôßðïôá Üëëï íá îÝñåé áð’ ôçí áãÜðç/
Êé åãþ ðïëåìþ ôüóá ÷ñüíéá ÷ùñßò, Èå ìïõ, íá ìÜèù ãéáôß/
êáé äå âëÝðù ìðñïóôÜ ôüóá ÷ñüíéá ðáñÜ ìüíï ôïí äßäõìï
áäåñöü ìïõ.)
307

«ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÊÁÉ ÑÁÔÓÉÓÌÏÓ –
ÄÑÁÓÔÇÑÉÏÔÇÔÅÓ ÅÈÍÉÊÉÓÔÉÊÙÍ ÏÌÁÄÙÍ»
Ï ó÷åäéáóìüò ôùí ðáñåìâÜóåùí óôï èÝìá áõôü ãßíåôáé ìå ôïí
ôñüðï ðïõ áíáðôý÷èçêå êáé óôá ðñïçãïýìåíá èÝìáôá. Óõíåðþò,
óôï èÝìá áõôü áñêåß ç ðáñÜèåóç ôùí åíäåéêôéêþí ìáèçìÜôùí.
308

– 21 –
«ÐÁÔÑÉÙÔÉÓÌÏÓ ÊÁÉ ÅÈÍÉÊÉÓÌÏÓ»
ÌáèÞìáôá ðïõ áó÷ïëïýíôáé ìå ôç äéáöïñÜ ìåôáîý «åèíéêéóìïý» êáé
«ðáôñéùôéóìïý» åßíáé óçìáíôéêÜ êáé áðáñáßôçôá ãéá äýï ëüãïõò:
• Ï åèíéêéóìüò ðñïùèåß ôéò åèíéêÝò ðñïêáôáëÞøåéò êáé ôï ñá-ôóéóìü
êáé, óôç óõíÝ÷åéá, åíéó÷ýåôáé áðü ôçí ýðáñîç áõôþí
ôùí öáéíïìÝíùí –äçëáäÞ õðÜñ÷åé ìéá áìößäñïìç ó÷Ýóç ìå-ôáîý
ôïõò.
• Ïé áêñïäåîéÝò ïìÜäåò óõã÷Ýïõí óõíåéäçôÜ ôéò Ýííïéåò ôïõ «å-èíéêéóìïý
» êáé ôïõ «ðáôñéùôéóìïý», êáé ðáñïõóéÜæïõí ôéò åðé-èÝóåéò
ôïõò êáôÜ ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí óáí íá
Þôáí «ðáôñéùôéêÝò» ðñÜîåéò –äçëáäÞ ðñïóðïéïýíôáé, Þ ìåñé-êïß
ðéóôåýïõí, üôé ç å÷èñüôçôÜ ôïõò ðñïò ôïõò îÝíïõò óôç ÷þ-ñá
ìáò áðïôåëåß ðñïÝêôáóç ôçò óõìðåñéöïñÜò ôïõ óôñáôïý
óôéò ðåñéðôþóåéò åîùôåñéêÞò åéóâïëÞò. Ãé’ áõôü ïé ¸ëëçíåò
ðïõ äåí óõììåñßæïíôáé ôéò îåíïöïâéêÝò êáé ñáôóéóôéêÝò ôïõò
áíôéëÞøåéò, óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò èåùñïýíôáé áðü áõ-ôïýò
«ðñïäüôåò» –êáé ãßíïíôáé èýìáôá ôùí åðéèÝóåþí ôïõò.
Ôï êåßìåíï ôïõ öýëëïõ åñãáóßáò ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ùò
åñÝèéóìá êáé âÜóç ãéá óõæÞôçóç –áñ÷éêÜ óå ïìÜäåò êáé êáôüðéí
óôï óýíïëï ôçò ôÜîçò.
ÓõìðëçñùìáôéêÜ ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ôï öýëëï åñãáóß-áò
22.1 áðü ôç äéäáêôéêÞ åíüôçôá «Ìßóïò êáé áöáíéóìüò» (âë. ðá-ñáêÜôù)
êáé ôï öýëëï åñãáóßáò 21.2.
• Íá åíôïðéóôïýí ïé âáóéêÝò äéáöïñÝò ìåôáîý åèíéêéóôþí êáé
309

ðáôñéùôþí êáé íá óõìðëçñùèïýí ìå óõãêåêñéìÝíá óôïé÷åßá
(Ãéá ôé áêñéâþò åßíáé õðåñÞöáíïò ï åèíéêéóôÞò; Ôé áêñéâþò áãá-ðÜåé
ï ðáôñéþôçò;).
• Íá äéåñåõíçèåß åÜí ï åèíéêéóôÞò áðïäÝ÷åôáé áíèñþðïõò ðïõ
áíÞêïõí óå Üëëïõò ëáïýò ùò éóüôéìïõò êáé éóÜîéïõò, êáé åÜí óÝ-âåôáé
üëïõò ôïõò áíèñþðïõò ôïõ äéêïý ôïõ ëáïý (ôï äåýôåñï
óå ó÷Ýóç ìå ôï ãåãïíüò üôé ç åéêüíá ôçí ïðïßá äçìéïõñãåß ãéá
ôï ëáü ôïõ åßíáé ìéá åîéäáíéêåõìÝíç åéêüíá ôïõ ðáñåëèüíôïò).
Íá äéåñåõíçèïýí ôá ßäéá åñùôÞìáôá óå ó÷Ýóç ìå ôïí ðáôñéþôç.
• Íá áíáëõèåß ç óçìáóßá ôçò ðñüôáóçò: «Äõóôõ÷þò, ïé ðåñéó-óüôåñïé
áõôïáðïêáëïýìåíïé ðáôñéþôåò äåí åßíáé ðáñÜ ìåôáì-öéåóìÝíïé
åèíéêéóôÝò, üðùò ôïõò êáôáóêåõÜæïõí ôï åêðáéäåõ-ôéêü
óýóôçìá êáé ôá ÌÌÅ».
Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò íá êáôáãñÜøïõí áðü ôçí åìðåé-ñßá
ôïõò óôï ó÷ïëåßï ðáñáäåßãìáôá ðïõ åíéó÷ýïõí ôçí ïõóßá ôçò
ðáñáðÜíù ðñüôáóçò êáé ðáñáäåßãìáôá ðïõ ôçí áíôéêñïýïõí. Íá
êÜíïõí ôï ßäéï ãéá ôá ÌÌÅ.
• Íá óõãêñéèåß ç èÝóç ðïõ åêöñÜæåé ï ÊÜ÷é Êá÷éáóâßëé óôï öýë-ëï
åñãáóßáò 21.2 ãéá ôç óçìáóßá ôïõ íá åßóáé ¸ëëçíáò ìå ôç ëï-ãéêÞ
ôùí åèíéêéóôþí, üðùò áõôÞ ðåñéãñÜöåôáé áðü ôïí Íßêï
ÄÞìïõ óôï öýëëï åñãáóßáò 21.1.
310

(Áðü ôçí åöçìåñßäá ÅÈÍÏÓ ÔÇÓ ÊÕÑÉÁÊÇÓ, 12 Éïõëßïõ 1998)
Áðü: Íßêï ÄÞìïõ
Ðñïò: Ðáëáéü ößëï
Áíôßãñáöï: Áíáãíþóôåò ôïõ «¸èíïõò»
ÈÝìá: Ðáôñéùôéóìüò êáé åèíéêéóìüò
ÁíôáëëÜîáìå ôá ðñþôá ìáò e-mail ðñéí áðü ðïëëÜ ÷ñüíéá, ü-ôáí
åëÜ÷éóôïé ãíþñéæáí ôï çëåêôñïíéêü ôá÷õäñïìåßï. Ôþñá
áëëçëïãñáöïýìå ìÝóá áðü óôÞëåò åíôýðùí. Åßíáé êáé áõôüò
Ýíáò äéÜëïãïò.
ÁíáñùôéÝóáé, ößëå Êþóôá, ãéáôß ï Âñåôáíüò äéêáéïýôáé íá åßíáé
õðåñÞöáíïò ãéá ôï ðáñåëèüí ôïõ (êé áò åßíáé ìÝóá ç Êýðñïò
êáé ôá Öüêëáíôò) êáé ï Ãåñìáíüò ãéá ôï äéêü ôïõ (êé áò áéìá-ôïêýëéóå
ôïí êüóìï) –åíþ åóý, áí ðåéò ðùò èáõìÜæåéò ôïí ÌÝ-ãá
ÁëÝîáíäñï (êáé Üëëá åëëçíéêÜ), ïíïìÜæåóáé åêôüò ÅëëÜäïò
åèíéêéóôÞò êáé åíôüò «åëëçíáñÜò». Êáé äéåêäéêåßò êé åóý ôï äé-êáßùìá
íá êáìáñþíåéò ãéá ôï ðáñåëèüí óïõ. Êáé íá ïíïìÜæå-óáé
ðáôñéþôçò –ü÷é åèíéêéóôÞò.
¼ìùò ôï âáóéêü ÷áñáêôçñéóôéêü ôïõ åèíéêéóôÞ åßíáé áêñéâþò
üôé õðåñçöáíåýåôáé ãéá ôç öõëÞ, ôç ãëþóóá, ôçí éóôïñßá êáé
ôá åðéôåýãìáôá –ü÷é ôá áôïìéêÜ ôïõ, áëëÜ ôïõ Ýèíïõò. Ìå ôçí
õðåñçöÜíåéÜ ôïõ èåìåëéþíåé ìßá äéÜêñéóç: îå÷ùñßæåé ôï ëáü
ôïõ áðü ôïõò Üëëïõò, áíÜãåé ôçí åèíïôéêÞ ôïõ ôáõôüôçôá óå é-äåïëüãçìá.
Êáé áõôü éó÷ýåé åßôå åßíáé ¢ããëïò åßôå Ãåñìáíüò
åßôå ¸ëëçíáò (ôï üôé õðÜñ÷ïõí îÝíïé åèíéêéóôÝò äåí äéêáéïëï-ãåß
ôïí åèíéêéóìü...).
Ç ëïãéêÞ ôïõ åèíéêéóôÞ åßíáé áõôÞ ôïõ áñéóôïêñÜôç ðïõ «á-ðëþò
Ýëáâå ôïí êüðï íá ãåííçèåß». Ðïõ èåùñåß üôé åßíáé óðïõ-äáßïò,
åðåéäÞ êÜôé ðÝôõ÷áí ïé ðñïãïíïß ôïõ. Ôï éäåïëüãçìá ôçò
311

«óõíÝ÷åéáò ôïõ ãÝíïõò» (ðïõ öõóéêÜ äå óôÝêåé ïýôå âéïëïãéêÜ
ïýôå éóôïñéêÜ) áðïóêïðåß óôç èåìåëßùóç áõôÞò ôçò äéÜêñéóçò.
Ðáôñéþôçò, ôþñá, åßíáé Üëëï ðñÜãìá. Ï ðáôñéþôçò áãáðÜåé
ôïí ôüðï ôïõ, ÷ùñßò áíáãêáóôéêÜ íá åßíáé õðåñÞöáíïò ãé’ áõ-ôüí.
Ôïí áãáðÜåé ãéá áõôü ðïõ åßíáé: ç ãùíéÜ ôïõ ðÜíù óôç
ãç. Áêüìá êé áí åßíáé Üäïîïò, Üóçìïò êáé ôáðåéíüò. Äå èá ôïí
êÜíåé éäåïëüãçìá ïýôå ðïëåìéêÞ óçìáßá. Ï ðáôñéþôçò ôáõôß-æåôáé
ìå ôïí «áðÝíáíôé» ðáôñéþôç –åíþ ï åèíéêéóôÞò áíôéðáñá-ôßèåôáé
óôïí Üëëï åèíéêéóôÞ.
ÌáêÜñé íá ãÝìéæå ï êüóìïò ðáôñéþôåò: èá óôáìáôïýóáí ïé å-èíéêéóôéêïß
ðüëåìïé. Äõóôõ÷þò, ïé ðåñéóóüôåñïé áõôïáðïêá-ëïýìåíïé
ðáôñéþôåò äåí åßíáé ðáñÜ ìåôáìöéåóìÝíïé åèíéêéóôÝò,
üðùò ôïõò êáôáóêåõÜæïõí ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá êáé ôá
ÌÌÅ. Èèá ðåñÜóåé êáéñüò ãéá íá óõíåéäçôïðïéÞóïõìå ôç äé-áöïñÜ.
Ï ÊÜ÷é Êá÷éáóâßëé, ðñùôáèëçôÞò ÅëëÜäáò óôçí Üñóç âá-ñÝùí
âáñþí êáé Ïëõìðéïíßêçò, ìéëÜåé ãéá ôç íÝá ôïõ ðá-ôñßäá,
ôçí ÅëëÜäá.
«Ìå ñùôïýí áí áéóèÜíïìáé ¸ëëçíáò, áëëÜ åßíáé äýóêïëï íá á-ðáíôÞóù.
ÑùôÜù áðëÜ ôé óçìáßíåé ¸ëëçíáò êáé åîçãþ óå ü-ëïõò
ôç äéêÞ ìïõ Üðïøç. Åßíáé ï Üíèñùðïò ðïõ æåé óôç ÷þñá
áõôÞ. Ôçí áãáðÜåé êáé êÜíåé ðñÜãìáôá ãé’ áõôÞí. Åãþ, ëïé-ðüí,
ôá ôåëåõôáßá ðÝíôå ÷ñüíéá æù óôçí ÅëëÜäá. Ôçí Ý÷ù á-ãáðÞóåé
êáé êÜíù ðñÜãìáôá ãé’ áõôÞí.
»¼ôáí íßêçóá óôïõò ðñþôïõò áãþíåò ùò áèëçôÞò ôçò ÅëëÜäáò,
Þôáí óôçí Ðïëùíßá. ×áéñüìïõí ðïõ êÝñäéóá êáé Þìïõí åõôõ-÷Þò
ãéá ôçí ÅëëÜäá, ðïõ ìïõ Ýäùóå ôçí åõêáéñßá íá óõíå÷ß-ÃÉÙÑÃÏÓ
312

óù ôçí êáñéÝñá ìïõ. Ç ÅëëÜäá ìå êñÜôçóå óôç æùÞ ùò áèëç-ôÞ.
Ôçò ÷ñùóôÜù ðïëëÜ ùò áñóéâáñßóôáò êáé ùò Üíèñùðïò. ¸-
íá ìÝñïò ôï îå÷ñåþíù ìå ôá ìåôÜëëéá. ¼ìùò áéóèÜíïìáé üôé
äåí öèÜíïõí áõôÜ. Èá óõíå÷ßóù íá îå÷ñåþíù ìå ôç æùÞ ìïõ.
Èá ðñïóðáèÞóù íá åßíáé ôÝôïéá ðïõ èá âïçèÞóåé, Ýóôù êáé ëß-ãï,
óôçí ðñüïäï ôçò ÷þñáò».
Óôçí Ðïëùíßá, óôï ðñþôï åëëçíéêü ÷ñõóü ìåôÜëëéï, ç óôéã-ìÞ
ðïõ âñÝèçêå óôï âÜèñï èá ôïõ ìåßíåé áîÝ÷áóôç. ¹ôáí ç
óôéãìÞ ôçò áíÜêñïõóçò ôïõ Åèíéêïý ¾ìíïõ.
«Èá ìðïñïýóá íá êïõíþ ôá ÷åßëç ðáñéóôÜíïíôáò üôé îÝñù ôá
ëüãéá. Èá Þôáí óùóôü; Èá Þèåëå êáíåßò íá ôï Ýêáíá; ÈÝëù íá
ðéóôåýù ðùò ü÷é. ¸÷ù äéáâÜóåé ïëüêëçñï ôïí Åèíéêü ¾ìíï.
Åßíáé ï ìåãáëýôåñïò ðïõ õðÜñ÷åé óôïí êïìü êáé åßíáé õðÝñï-÷ïò.
Ï ðïéçôÞò ëÝåé õðÝñï÷á ðñÜãìáôá. Ìðïñåß íá ìçí åßìáé
óå èÝóç íá ôïí ôñáãïõäÞóù, áëëÜ ôïí óÝâïìáé êáé íïìßæù üôé
áõôü åßíáé ðïõ ìåôñÜåé ðåñéóóüôåñï. Ôé íéþèåé êáíåßò ìÝóá ôïõ
êáé ü÷é ôé äåß÷íåé».
(ÓõíÝíôåõîç óôïí ÓùôÞñç ÂåôÜêç,
ÔÁ ÍÅÁ, 24-25 Éïõëßïõ 1999)
313

– 22 –
«ÌÉÓÏÓ ÊÁÉ ÁÖÁÍÉÓÌÏÓ»
¸íá âßíôåï ôïõ Ïñãáíéóìïý ÇíùìÝíùí Åèíþí
Ç ¾ðáôç Áñìïóôåßá ôïõ ÏÇÅ ãéá ôïõò Ðñüóöõãåò æÞôçóå áðü ôï
âñåôáíéêü ðïð óõãêñüôçìá «Soul II Soul» êáé ôïí êéíçìáôïãñáöé-óôÞ
Eugene «Pebbles» Akiwumi íá äçìéïõñãÞóïõí Ýíá ìïõóéêü âß-íôåï
ðïõ èá ðñïêáëÝóåé ôïõò íÝïõò áíèñþðïõò íá óêåöôïýí ôïõò
êéíäýíïõò ðïõ åãêõìïíåß ôï ìßóïò êáé ç Ýëëåéøç áíåêôéêüôçôáò.
Ìðïñïýìå íá ðñïìçèåõôïýìå ôç âéíôåïôáéíßá áðü ôçí Áíôé-ðñïóùðåßá
ôçò ¾ðáôçò Áñìïóôåßáò ãéá ôïõò Ðñüóöõãåò ôïõ ÏÇ-Å,
Áããåëïðïýëïõ 23, ÍÝï Øõ÷éêü, 115 25 ÁèÞíá, ôçë.: (01) 6726462.
Ðåñéå÷üìåíï
Ç óêçíÞ îåêéíÜåé ìå Ýíá Ðáéäß ðïõ ôáîéäåýåé ìÝóá óå Ýíá öïñôç-ãü,
öïâéóìÝíï áðü ôç èÝá åíüò áðåéëçôéêïý ÍÝïõ Áíèñþðïõ. Óå ìßá
áíáäñïìÞ óôï ðáñåëèüí, ï ÍÝïò ¢íèñùðïò åìöáíßæåôáé íá äéá-äßäåé
ðïìðþäç ìçíýìáôá ìßóïõò, õðïêéíþíôáò ôïõò ïðáäïýò ôïõ
óå äïëïöïíéêÞ åðßèåóç åíáíôßïí åíüò áëëïäáðïý. Ôï Ðáéäß êáé ç
ìçôÝñá ôïõ ãßíïíôáé ìÜñôõñåò áõôÞò ôçò äïëïöïíßáò.
Ç óêçíÞ ìåôáöÝñåôáé óå ìéá óåéñÜ áðü áðñüóùðåò, óéùðçëÝò
áíèñþðéíåò ìïñöÝò ðïõ äÝ÷ïíôáé ðáèçôéêÜ ôçí ðñÜîç ôïõ ÍÝïõ Áí-èñþðïõ.
Ïé ìïñöÝò óõìâïëßæïõí üëïõò åêåßíïõò ðïõ äåí Ý÷ïõí
ôçí ôüëìç íá öùíÜîïõí åíáíôßïí ôçò êïéíùíéêÞò ìéêñïøõ÷ßáò êáé
åðïìÝíùò ãßíïíôáé óõíåñãïß óôá åãêëÞìáôá ñáôóéóôéêÞò âßáò.
Ïé ðñüóöõãåò ðëçóéÜæïõí ôéò Áðñüóùðåò ÌïñöÝò êáé ðñï-ÃÉÙÑÃÏÓ
314

óöÝñïõí Ýñãá ôÝ÷íçò, ìïõóéêÞ êáé ëïãïôå÷íßá, äåßãìáôá ôçò ðëïý-óéáò
ðïëéôéóôéêÞò êëçñïíïìéÜò ðïõ öÝñíïõí óôéò íÝåò ôïõò ÷þ-ñåò.
Ç ÷åéñïíïìßá áõôÞ ôùí ðñïóöýãùí îõðíÜ ìéá á÷ôßäá åëðß-äáò
êáé êáôáíüçóçò óôéò Áðñüóùðåò ÌïñöÝò, ïé ïðïßåò óéãÜ óé-ãÜ
áíïßãïõí ôá ìÜôéá êáé âëÝðïõí áõôü ðïõ ïé ðñüóöõãåò Ý÷ïõí
íá ðñïóöÝñïõí.
Ç ðñïèõìßá ôùí Áðñüóùðùí Ìïñöþí íá áíïßîïõí ðíåõìáôéêÜ
ðñïêáëåß ôçí áíôßäñáóç ôïõ ÍÝïõ Áíèñþðïõ, ï ïðïßïò óõìâïëé-êÜ
êáßåé Ýíá âéâëßï, áðïññßðôïíôáò ôçí ðïëõìïñößá ôùí éäåþí.
Åîáéôßáò ôïõ ìßóïõò ðïõ êõñéáñ÷åß, Ýñ÷åôáé ðüëåìïò. Ï ÍÝïò
¢íèñùðïò, ðñüóöõãáò ðéá êáé ï ßäéïò, öåýãåé êõíçãçìÝíïò ìÝóá
óôï ßäéï öïñôçãü ìå áõôïýò ðïõ êÜðïôå êáôáäßùêå.
«Êé åóý ìðïñåß íá êáôáëÞîåéò
óôçí êáñüôóá åíüò öïñôçãïý.
Ìüíï ìå ôá ñïý÷á ðïõ öïñÜò
¸íáò ðñüóöõãáò».
ÈÝìáôá ãéá Ýñåõíá Þ/êáé ãéá óõæÞôçóç
• ÕðÜñ÷ïõí óôç ÷þñá ìáò ðåñéðôþóåéò ïñãáíþóåùí ïé ïðïßåò
ðáßæïõí ôï ñüëï ðïõ Ý÷åé ï «ÍÝïò ¢íèñùðïò» óôç âéíôåïôáé-íßá;
Íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ãéá ôçí áðÜíôçóç ôïõ åñùôÞìáôïò ôï
öýëëï åñãáóßáò.
• Íá äéáâáóôåß êáé íá óõæçôçèåß ôï ðïßçìá ôïõ ÌðÝñôïëíô
Ìðñå÷ô «Âñá÷õêÝöáëïé êáé Äïëé÷ïêÝöáëïé» (âë. ôï êåöÜëáé-ï
«ÌåôáôñïðÞ ôùí êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí óå êïéíùíéêÝò ï-ìÜäåò
»).
• Ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò íá êáôáãñÜøïõí ôéò ãíþóåéò ðïõ
Ý÷ïõí ó÷åôéêÜ ìå ôç öõãÞ óôçí ïðïßá åîáíáãêÜóôçêáí Üíèñù-ðïé
áðü ÷þñåò üðïõ êõñéÜñ÷çóå ôï åèíéêü ìßóïò êáé ïäÞãçóå
315

óå ðüëåìï, üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, óôç Ãåùñãßá, óôï Êïõñäé-óôÜí,
óôçí ðñþçí Ãéïõãêïóëáâßá.
Êáôüðéí íá ãñÜøïõí ôá óõìðåñÜóìáôÜ ôïõò óôïí ðßíáêá êáé
íá ðñïóðáèÞóïõí íá áíáêáëýøïõí åÜí êÜðïéïò áðü áõôïýò
ôïõò ëáïýò âãÞêå êåñäéóìÝíïò áðü ôéò óõãêñïýóåéò Þ ü÷é. Å-ðéâåâáéþíåôáé
ôï ôÝëïò ôçò âéíôåïôáéíßáò;
• Íá êëçèïýí óôï ìÜèçìá Þ óå óõíÜíôçóç Ýîù áðü ôï ó÷ïëåßï
Üíèñùðïé ðïõ Ý÷ïõí âéþìáôá áõôïý ôïõ åßäïõò. ÏìÜäåò áí-èñþðùí
ìå ôÝôïéá âéþìáôá åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé ¸ëëçíåò
Ðüíôéïé áðü ôç Ãåùñãßá êáé ïé Êïýñäïé ðñüóöõãåò áðü ôçí
Ôïõñêßá.
Ìéá óõíÜíôçóç ìå áõôü ôï áíôéêåßìåíï óõìâÜëëåé óôçí áíÜðôõîç
óåâáóìïý áðÝíáíôé óôïõò ìåôáíÜóôåò êáé óôïõò ðñüóöõãåò. Êé
áõôü äéüôé óôá ðáéäéÜ ðáñïõóéÜæåôáé ç åéêüíá áíèñþðùí ðïõ á-íôéìåôþðéóáí
ìåãÜëïõò êéíäýíïõò êáé êáôÜöåñáí íá ôá âãÜëïõí ðÝ-ñá.
ÁõôÞ åßíáé ìéá ðïëý äéáöïñåôéêÞ åéêüíá áðü åêåßíç ðïõ äçìé-ïõñãåßôáé,
óõíÞèùò, óå óõíáíôÞóåéò ìå áðïêëåéóôéêü èÝìá ôç öôþ-÷åéá
ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí ðñïóöýãùí.
Ç óõíÜíôçóç ðïõ Ý÷åé ùò èÝìá ôïõò åèíéêéóôéêïýò ðïëÝìïõò
åðéôñÝðåé, ùò öõóéêü åðáêüëïõèï, ôçí åíáó÷üëçóç ìå ôéò óõíèÞ-êåò
äéáâßùóçò ôùí èõìÜôùí ôÝôïéùí ðïëÝìùí. Óõíåðþò, ïäçãåß
óôç äéåñåýíçóç ôùí óõíèçêþí äéáâßùóçò ôùí ìåôáíáóôþí êáé ôùí
ðñïóöýãùí óôçí ÅëëÜäá.
Ìå ôçí ðñïóÝããéóç áõôÞ åîïõäåôåñþíåôáé ï êßíäõíïò ôá ðáé-äéÜ
íá êáôáãñÜøïõí ôïõò ìåôáíÜóôåò êáé ôïõò ðñüóöõãåò ùò õ-ðïäåÝóôåñïõò
–êÜôé ðïõ óõìâáßíåé óõ÷íÜ åîáéôßáò ôçò õðïäåÝ-óôåñçò
ïéêïíïìéêÞò èÝóçò ôïõò (âë. ó÷åôéêÜ ôï êåöÜëáéï «Ðñï-êáôáëÞøåéò
ùò ðñïúüí êïéíùíéêþí äéáêñßóåùí»). ÄçëáäÞ ï êßíäõ-ÃÉÙÑÃÏÓ
316

íïò åîïõäåôåñþíåôáé üôáí Ý÷åé ðñïçãçèåß ìéá äéäáêôéêÞ ðáñÝì-âáóç
ðïõ åß÷å ùò áðïôÝëåóìá ôçí áíÜðôõîç óåâáóìïý áðÝíáíôé
óôïõò ìåôáíÜóôåò êáé óôïõò ðñüóöõãåò.
(Ê. Êõñéáêüðïõëïò, óôï ðåñéïäéêü ÊËÉÊ, Áýãïõóôïò 1998)
¹ôáí áðüãåõìá ôïõ ôåëåõôáßïõ ÓáââÜôïõ ôïõ ðåñáóìÝíïõ É-áíïõáñßïõ.
Ï 34÷ñïíïò ìåôáöñáóôÞò êáé ìïõóéêüò, ìÝëïò ôïõ
óõãêñïôÞìáôïò Last Drive, ÁëÝîçò Ê., ðåñíïýóå áðü ôç ×áë-êïêïíäýëç,
óôç ãùíßá ìå ôçí Ã´ Óåðôåìâñßïõ. ¸êáíå êñýï
êáé åß÷å ôõëßîåé ôï ëáéìü ôïõ ìå ìéá ðáëáéóôéíéáêÞ ìáíôßëá.
ÎáöíéêÜ íéþèåé Ýíá óêëçñü ÷ôýðçìá áðü óßäåñï. Äåí ðñïëá-âáßíåé
íá êÜíåé êÜôé. ÐÝöôåé. Ôïí êëïôóïýí êáé ôïí ÷ôõðïýí
áëýðçôá. Áéìüöõñôïò óÝñíåôáé ìÝ÷ñé Ýíá ôïõñéóôéêü ãñáöåß-ï
óôç ×áëêïêïíäýëç. Óõíå÷ßæïõí íá ôïí ÷ôõðïýí. Ìéá êï-ðÝëá,
õðÜëëçëïò ôïõ ãñáöåßïõ, ðáèáßíåé óïê, âÜæåé ôéò öù-íÝò.
¼ëïé åßäáí ôï óìÜñé ôùí äïëïöüíùí íá ôñÝ÷åé êáé íá
ôñõðþíåé óôá êáéíïýñéá ãñáöåßá ôçò ×ñõóÞò ÁõãÞò, ó÷åäüí
áðÝíáíôé. Ç áóôõíïìßá ðÞãå åðßóêåøç óôá ãñáöåßá, ñþôç-óå,
ôçò åßðáí: «Ìá ðñïò Èåïý, ôé ëÝôå ôþñá, äåí Þìáóôáí å-ìåßò
», êáé Ýöõãå.
Êáé ôþñá, åðôÜ ìÞíåò ìåôÜ, ï ÁëÝîçò Ê., ðïõ Ý÷åé ðÝóåé ìå ôá
ìïýôñá óôç äïõëåéÜ, Ý÷åé óõíÝëèåé, áí åîáéñÝóåé êáíåßò ôç ìü-íéìç
áðþëåéá üñáóçò ôçò ôÜîçò ôïõ 2% óôï äåîß ìÜôé áðü ôá
÷ôõðÞìáôá ôùí âáñâÜñùí.
«Íáé, ôþñá ôçí Ý÷ù ôç óêçíÞ óôï ìõáëü ìïõ êáèáñÞ. Ôüôå
äåí ìðïñïýóá, èõìÜìáé ôïí åáõôü ìïõ îÜðëá, íá ìå ÷ôõðïýí
êáé íá ìïõ öùíÜæïõí «èá ðåèÜíåéò, ñå, èá óå óêïôþóïõìå» êáé
äéÜöïñá ôÝôïéá. Óáí íá ðñïóðáèïýóáí íá ðùñþóïõí ôïõò å-áõôïýò
ôïõò, ìüíïé ôïõò, ÷ùñßò íá îÝñïõí ðïéïí ÷ôõðïýí, äåí
317

ôïõò åíäéÝöåñå. ÁëëÜ áõôÞ ç ðñïóðÜèåéá ðïõ êÜíïõí íá ðù-ñùèïýí
ìüíïé ôïõò, áðü ôá ßäéá ôïõò ôá ëüãéá, ãéá íá ìðïñïýí
íá ìå ÷ôõðïýí, ìïõ äßíåé ôçí åíôýðùóç üôé ðñüêåéôáé ãéá øõ-÷ïðáèïëïãéêÝò
êáôáóôÜóåéò», ëÝåé ï ÁëÝîçò. «¹èåëá íá åõ÷á-ñéóôÞóù
ôçí êïðÝëá ôïõ ôïõñéóôéêïý ãñáöåßïõ –Ýóôù êáé ìå
ôéò öùíÝò ðïõ Ýâáëå, âïÞèçóå. Êáé îÝñåéò ôé ìïõ åßðáí; ¼ôé á-ðü
ôüôå äåí îáíáðÜôçóå óôç äïõëåéÜ».
318

– 23 –
«ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÇ: ÔÁ ÈÕÌÁÔÁ ÔÏÕ ÑÁÔÓÉÓÌÏÕ
ÖÔÁÉÍÅ ÃÉÁ ÏËÁ – ÁÊÏÌÇ ÊÁÉ ÃÉÁ ÔÇÍ ÊÁÔÁÐÉÅÓÇ
ÐÏÕ ÕÖÉÓÔÁÍÔÁÉ»
Ïé äéáêñßóåéò åéò âÜñïò áôüìùí ãßíïíôáé áðïäåêôÝò áðü ôçí êïéíù-íßá,
êõñßùò, åðåéäÞ ãéá ôçí áéôéïëüãçóÞ ôïõò ÷ñçóéìïðïéïýíôáé:
• ÄéáäåäïìÝíåò óôçí êïéíùíßá ðñïêáôáëÞøåéò, ïé ïðïßåò äåí áì-öéóâçôïýíôáé
üóï ïé äéáêñßóåéò ðåñéïñßæïíôáé óôï åðßðåäï ôïõ
ëüãïõ.
• ÄéáäåäïìÝíåò óôçí êïéíùíßá áðüøåéò ó÷åôéêÜ ìå ôï åñþôçìá
ôïõ ðïéåò áíôéäñÜóåéò åðéôñÝðïíôáé, üôáí ìéá êáôçãïñßá áí-èñþðùí
áðïêëßíåé –ðñáãìáôéêÜ Þ õðïèåôéêÜ– áðü ôá êõñßáñ-÷á
ðñüôõðá.
Ãéá åíáó÷üëçóç ìå ôï èÝìá áõôü åíäåßêíõíôáé êåßìåíá ðïõ êÜ-íïõí
óáöÝò ôï ãåãïíüò üôé óå óõíèÞêåò ñáôóéóìïý, ïðïéáäÞðï-ôå
óõìðåñéöïñÜ êáé áí äåßîïõí ôá èýìáôá, áõôÞ ìðïñåß íá ÷ñçóé-ìïðïéçèåß
áðü ôïõò ñáôóéóôÝò ùò åðéâåâáßùóç ôùí ðñïêáôáëÞ-øåùí
êáé ùò äéêáéïëïãßá ãéá ôç ñáôóéóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ.
Ôï êåßìåíï ôïõ öýëëïõ åñãáóßáò åßíáé êáôÜëëçëï ãéá óõæçôÞ-óåéò
êáé åñãáóßåò ìå äéáöïñåôéêïýò óôü÷ïõò óôï ðëáßóéï ôçò á-íôéñáôóéóôéêÞò
åêðáßäåõóçò, üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ãéá ôïí ôñüðï
ìå ôïí ïðïßï ïé ðñïêáôáëÞøåéò:
• ãßíïíôáé áõôïíüçôá áðïäåêôÝò ùò åñìçíåßá ãéá êáôáóôñïöÝò,
êáé
• åîåëßóóïíôáé óå ñáôóéóìü.
ÅðéðëÝïí, ãéá ôçí åíáó÷üëçóç ìå ôï åí ëüãù æÞôçìá åíäåß-êíõôáé
ôï ãåãïíüò üôé ïé Üíèñùðïé åýêïëá äÝ÷ïíôáé íá ðåéóèïýí
319

üôé ç ñáôóéóôéêÞ êáôáðßåóç áðïôåëåß, «óôçí ðñáãìáôéêüôçôá», êïé-íùíéêÜ
áðïäåêôÞ áíôßäñáóç óå áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ ôùí
èõìÜôùí.
(Áðü ôï âéâëßï ôïõ ÔæÝéìò ÈÝñìðåñ: Ìýèïé ãéá ôçí åðï÷Þ, ìáò.
ÏäõóóÝáò, ÁèÞíá, 1982)
Ôá ÊïõíÝëéá ðïõ öôáßãáíå ãéá ¼ëá
Áêüìá êáé ôá ðéï ìéêñÜ ðáéäéÜ èõìïýíôáé üô’ Þôáíå êÜðïôå
ìéá ïéêïãÝíåéá êïõíåëéþí ðïõ ìÝíáíå êïíôÜ óå ìéá áãÝëç ëý-êùí.
Ïé ëýêïé äÞëùóáí üôé äåí ôïõò Üñåóå ï ôñüðïò æùÞò ôùí
êïõíåëéþí. (Ïé ëýêïé ôç âñßóêáíå ðïëý ìå ôï äéêü ôïõò ôñü-ðï
æùÞò, ãéáôß äå ãéíüôáíå íá æÞóïõíå äéáöïñåôéêÜ.)
Ìéá íý÷ôá êÜìðïóïé ëýêïé óêïôþèçêáí áðü ’íá óåéóìü êáé
ãéá ôï óåéóìü êáôçãïñÞèçêáí ôá êïõíÝëéá, ãéáôß åßíáé ãíùóôü
ôïéò ðÜóé üôé ôá êïõíÝëéá êïðáíÜíå ôï Ýäáöïò ìå ôéò ðßóù ðá-ôïýóåò
ôïõò ðñïêáëþíôáò óåéóìïýò.
Ìéá Üëëç íý÷ôá, Ýíáò áð’ ôïõò ëýêïõò óêïôþèçêå áðü ’íáí
êåñáõíü êáé ðÜëé êáôçãïñÞèçêáí ôá êïõíÝëéá, ãéáôß åßíáé
ãíùóôü ôïéò ðÜóé üôé üðïéïò ôñþåé ìáñïýëéá ðñïêáëåß ìðïõ-ìðïõíçôÜ.
Ïé ëýêïé áðåéëÞóáíå üôé èá åêðïëéôßóïõí ôá êïõíÝëéá, áí äå
óõììïñöþíïíôáí, êáé ôá êïõíÝëéá áðïöÜóéóáí íá ìåôáêïìß-óïõí
ó’ Ýíá Ýñçìï íçóß. Ôá Üëëá æþá üìùò, ðïõ æïýóáíå ðïëý
ìáêñéÜ, ôá êáôáêñßíáíå ôá êïõíÝëéá, êáé ëÝãáíå: «Ïöåßëåôå
íá ìåßíåôå óôïí ôüðï óáò êáé íá öáíåßôå ãåííáßïé. Ï êüóìïò
áõôüò äåí åßíáé ãéá öõãÜäåò. Áí óáò åðéôåèïýí ïé ëýêïé, åìåßò
èá ðñïóôñÝîïõìå, ãé’ áõôü íá ìçí áìöéâÜëëåôå êáèüëïõ».
¸ôóé ôá êïõíÝëéá óõíå÷ßóáíå íá æïýíå äõï âÞìáôá áð’ ôïõò
ëýêïõò êáé ìéá ìÝñá Ýãéíå ìéá ôåñÜóôéá ðëçììýñá êáé ðíßãç-êå
ìåãÜëïò áñéèìüò ëýêùí. ÊáôçãïñÞèçêáí ôá êïõíÝëéá ãé’
320

áõôü, ãéáôß åßíáé ãíùóôü ôïéò ðÜóé üôé êáñïôïôóéìðïëïãÜäåò
ìå ìåãÜëá áöôéÜ ðñïêáëïýí ðëçììýñåò. Ïé ëýêïé ðÝóáíå ðÜ-íù
óôá êïõíÝëéá, ãéá ôï äéêü ôïõò êáëü, êáé ôá öõëÜêéóáí óå
ìéá óêïôåéíÞ óðçëéÜ, ãéá ôç äéêÞ ôïõò ðñïóôáóßá.
ÅðåéäÞ äåí áêïõãüíôïõóáí ðïõèåíÜ ôá êïõíÝëéá êÜìðïóåò
âäïìÜäåò, ôá Üëëá æþá áðáßôçóáí íá ìÜèïõí ôé ôïõò åß÷å óõì-âåß.
Ïé ëýêïé áðÜíôçóáí üôé ôá êïõíÝëéá åß÷áí öáãùèåß êé á-öïý
åß÷áí öáãùèåß, ç õðüèåóç Þôáí êáèáñÜ åóùôåñéêü èÝìá.
ÁëëÜ ôá’ Üëëá æþá ôïõò ðñïåéäïðïßçóáí üôé õðÞñ÷å ðåñßðôù-óç
íá åíùèïýí åíáíôßïí ôùí ëýêùí, åÜí åêåßíïé äåí ðáñïõóß-áæáí
åðáñêÞ äéêáéïëïãßá ãéá ôç ãåíïêôïíßá ôùí êïõíåëéþí.
Ïé ëýêïé ëïéðüí ôïõò ðáñïõóßáóáí ôç äéêáéïëïãßá ðïõ æÞôçóáí.
«Ðñïóðáèïýóáí íá öýãïõí», åßðáíå, «êé ï êüóìïò áõôüò äåí
åßíáé ãéá öõãÜäåò».
Åðéìýèéï: Ôñå÷Üôå, ìçí ðåñðáôÜôå, óôï êïíôéíüôåñï åñçìé-êü
íçóß.
321

– 24 –
«ÃÉÁÔÉ ÄÅÍ ÐÑÅÐÅÉ ÍÁ ÅÌÐÉÓÔÅÕÏÌÁÓÔÅ
ÔÉÓ ÐÑÏÊÁÔÁËÇØÅÉÓ ÌÁÓ ÁÊÏÌÇ ÊÁÉ ÏÔÁÍ Å×ÏÕÍ
ÅÐÉÂÅÂÁÉÙÈÅÉ ÐÏËËÅÓ ÖÏÑÅÓ»
Ãéá íá êáôáíïÞóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò ôçí áñíçôéêÞ äéÜ-óôáóç
ôùí ðñïêáôáëÞøåùí, åßíáé áðáñáßôçôï íá åðéëÝãïõìå ôï
ðåñéå÷üìåíï ôçò äéäáêôéêÞò åíüôçôáò óôï ðëáßóéï ôçò ïðïßáò ç
èåôéêÞ ðëåõñÜ ôùí ðñïêáôáëÞøåùí (âë. ôï ó÷åôéêü êåöÜëáéï) äåí
áðïóéùðÜôáé, áëëÜ óõã÷ñüíùò öáßíåôáé ùò äåäïìÝíç ç ðïñåßá
ðñïò áñíçôéêÝò êáôáóôÜóåéò.
Áõôü óçìáßíåé üôé óôç äéäáóêáëßá ôï ôÝñìá áõôÞò ôçò ðïñåß-áò
äåí åðéôñÝðåôáé íá ðáñïõóéÜæåôáé áðëþò ùò ðéèáíüôçôá, áë-ëÜ
ùò äåäïìÝíï áðïôÝëåóìá. ÄçëáäÞ ôï äéäáêôéêü õëéêü ðñÝðåé
íá åðéëÝãåôáé êáôÜ ôÝôïéï ôñüðï, þóôå ôï áðïôÝëåóìá ôùí ðñï-êáôáëÞøåùí
íá åßíáé ôï äåäïìÝíï êáé ç áíáêÜëõøç ôïõ áéôßïõ –ïé
ðñïêáôáëÞøåéò– íá åßíáé ôï æçôïýìåíï óôçí åîÝëéîç ôçò äéäáóêá-ëßáò.
Ç åíáó÷üëçóç ìå ôéò ðñïêáôáëÞøåéò åðéêåíôñþíåôáé ó÷åäüí
áðïêëåéóôéêÜ óôéò áñíçôéêÝò åðéðôþóåéò ðïõ Ý÷åé ç ýðáñîÞ ôïõò
óå Üëëïõò êáé ü÷é óôïõò öïñåßò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí. Ãéá ôï ëü-ãï
áõôü ç äéäáóêáëßá Ý÷åé ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò óôü÷ïõò ðïõ
åíôÜóóïíôáé óôï ðåäßï ôçò êáôáäßêçò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí ùò Ü-äéêùí
êáé ãé’ áõôü áíôßèåôùí óôçí çèéêÞ.
Óçìáíôéêü üìùò åßíáé íá êáôáíïÞóïõí ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞ-ôñéåò
üôé ïé ðñïêáôáëÞøåéò äåí åßíáé ìüíï ãéá çèéêïýò ëüãïõò á-íåðßôñåðôåò,
áëëÜ êáé åðåéäÞ áðïôåëïýí ëïãéêü óöÜëìá.
Óõ÷íÜ, óôï ôÝëïò ìéáò åêðáéäåõôéêÞò ðáñÝìâáóçò, ïé ìáèçôÝò
322

êáé ïé ìáèÞôñéåò êáôáëÞãïõí óôï óõìðÝñáóìá üôé äåí åßíáé óù-óôü
íá õðÜñ÷ïõí ðñïêáôáëÞøåéò. ¼ìùò, ç ðåðïßèçóÞ ôïõò áõôÞ
äåí Ý÷åé ôçí Ýííïéá üôé «ïé ðñïêáôáëÞøåéò åßíáé ëáíèáóìÝíåò», áë-ëÜ
üôé «ç äéáôýðùóç áñíçôéêþí áíôéëÞøåùí ãéá ìéá êáôçãïñßá áí-èñþðùí
äåí åðéôñÝðåôáé óôçí êïéíùíßá ìáò». ÏõóéáóôéêÜ, ôï óõìðÝ-ñáóìÜ
ôïõò Ý÷åé ôçí Ýííïéá ôçò êáôÜ óõíèÞêçí áðüêñõøçò ìéáò
áñíçôéêÞò áíôßëçøçò –ãéá ôçí ïðïßá üìùò äåí áðïêëåßïõí üôé åßíáé
äõíáôüí íá áíôáðïêñßíåôáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá. Áõôü åßíáé ðïëý
åðéêßíäõíï, äéüôé åðéôñÝðåé ôçí åìöÜíéóç ðñïêáôáëÞøåùí, üôáí
èåùñçèåß üôé áðü ôçí «áðüêñõøç» ôçò, äÞèåí, áëÞèåéáò êéíäõíåý-ïõí
óçìáíôéêÜ áãáèÜ.
Ãéá åêðáéäåõôéêÝò ðáñåìâÜóåéò óôéò ïðïßåò ëáìâÜíïíôáé õðü-øç
ôá ðáñáðÜíù åíäåßêíõôáé ç ÷ñÞóç ìýèùí êáé ëïãïôå÷íéêþí êåé-ìÝíùí,
üðïõ ç èåôéêÞ ðëåõñÜ ãéá ôï öïñÝá ôùí ðñïêáôáëÞøåùí
(âë. ó÷åôéêü êåöÜëáéï) åíáëëÜóóåôáé ãñÞãïñá êáé ìå ëïãéêÞ óõ-íÝðåéá
ìå ôï áñíçôéêü áðïôÝëåóìÜ ôïõò.
×áñáêôçñéóôéêü ðáñÜäåéãìá åíüò ôÝôïéïõ ëïãïôå÷íéêïý êåéìÝ-íïõ
åßíáé áõôü ôïõ öýëëïõ åñãáóßáò.
(Áðü ôï âéâëßï ôïõ ÔæÝéìò ÈÝñìðåñ: Ìýèïé ãéá ôçí åðï÷Þ, ìáò.
ÏäõóóÝáò, ÁèÞíá, 1982)
Ç Ìåôñßùò ¸îõðíç Ìýãá
Ìéá ìåãÜëç áñÜ÷íç óôï ðáëéü óðßôé Ýöôéáîå Ýíáí éóôü ùñáéü-ôáôï,
ãéá íá ðéÜíåé ìýãåò. ÊÜèå öïñÜ ðïõ ìéá ìýãá áêïõìðïý-óå
óôïí éóôü êáé ðáãéäåõüôáí ðÜíù ôïõ, ç áñÜ÷íç ôçí êáôá-âñü÷èéæå,
Ýôóé þóôå, üôáí èá ðÝñíáãå êáìéÜ Üëëç ìýãá, íá íï-ìßæåé
üôé ï éóôüò Þôáí ìÝñïò áóöáëÝò êé Þóõ÷ï, íá îåêïõñáóôåß.
Ìéá ìÝñá, ìéá ìåôñßùò Ýîõðíç ìýãá âïýéæå ãýñù êáé ðÜíù
áð’ ôïí éóôü ôüóç ðïëëÞ þñá ÷ùñßò íá ðñïóãåéþíåôáé, ðïõ ç
323

áñÜ÷íç ðáñïõóéÜóôçêå êé åßðå: «¸ëá, ìùñÝ, êÜôù». Ç ìýãá
üìùò Þôáí áñêåôÜ Ýîõðíç ãéá ôá êéëÜ ôçò áñÜ÷íçò, êé åßðå:
«ÐïôÝ äåí ðñïóãåéþíïìáé óå ìÝñç ðïõ äå âëÝðù íá õðÜñ÷ïõí
êé Üëëåò ìýãåò, êáé äå âëÝðù êáèüëïõ Üëëåò ìýãåò óôï óðß-ôé
óáò».
¸ôóé ðÝôáîå ìáêñéÜ, ìÝ÷ñé ðïõ ’öôÜóå ó’ Ýíá ìÝñïò ðïõ õðÞñ-÷áí
ðÜñá ðïëëÝò Üëëåò ìýãåò. Åôïéìáæüôáíå íá åãêáôáóôáèåß
áíÜìåóÜ ôïõò, üôáí ìéá ìÝëéóóá åìâïõÀóôçêå êé åßðå: «ÓôÜóïõ,
âëÜêá, ôï ÷áñôß Ý÷åé êüëëá. ¼ëåò áõôÝò ïé ìýãåò åßíáé ðéáóìÝ-íåò
». «Ìçí åßó’ áíüçôç», åßð’ ç ìýãá, «áðëþò ÷ïñåýïõíå». Êá-ôÝâçêå
ëïéðüí êÜôù êáé êüëëçóå óôç ìõãïðáãßäá ì’ üëåò ôéò Üë-ëåò
ìýãåò.
Åðéìýèéï: Äåí õðÜñ÷åé áóöÜëåéá óôïõò áñéèìïýò, ïýôå ó’ ï-ôéäÞðïôå
Üëëï.
324

– 25 –
«ÔÏ ÐÁÉ×ÍÉÄÉ ÔÏÕ ÁÐÏÊËÅÉÓÌÏÕ»
Ôá ðáé÷íßäéá ñüëùí åßíáé ìéá óõíçèéóìÝíç ôå÷íéêÞ ãéá íá äéáðéóôþ-óïõìå
ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ïé ìáèçôÝò êáé ïé ìáèÞôñéåò áíôé-ëáìâÜíïíôáé
ôá êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá êáé áíôéäñïýí óå áõôÜ.
Ìå ðáé÷íßäéá ìðïñïýìå, åðßóçò, íá ðñïêáëÝóïõìå åíäéáöÝñïí
êáé óõíáéóèçìáôéêÞ öüñôéóç ãéá èÝìáôá áíéóüôéìùí êïéíùíéêþí
ó÷Ýóåùí.
«Ôï ðáé÷íßäé ôïõ áðïêëåéóìïý», ðïõ áêïëïõèåß, åßíáé ìéá ôÝôïé-ïõ
åßäïõò ðáñÝìâáóç.
Óå üëá áõôÜ ôá ðáé÷íßäéá ÷ñåéÜæåôáé íá óõíõðïëïãéóôåß áðü ôçí
áñ÷Þ ç óõìðåñéöïñÜ ïñéóìÝíùí ìáèçôþí êáé ìáèçôñéþí, ïé ïðïß-ïé
áäõíáôïýí íá ìðïõí óôï ðíåýìá ôïõ ðáé÷íéäéïý êáé Ý÷ïõí ôçí ôÜ-óç
íá ôï «ãåëïéïðïéÞóïõí». ÅÜí óõìâáßíåé êÜôé ôÝôïéï êáé äåí ëç-öèïýí
ôá êáôÜëëçëá ìÝôñá, ôüôå ôï áðïôÝëåóìá óôçí ðåñßðôùóç
ìéáò áíôéñáôóéóôéêÞò ðáñÝìâáóçò äåí åßíáé áðëþò ç áðïôõ÷ßá
óôçí åêðëÞñùóç ôùí óõãêåêñéìÝíùí óôü÷ùí –óõ÷íÜ ôï áðïôÝëå-óìá
ìðïñåß íá åßíáé åíôåëþò áñíçôéêü. Ãé’ áõôü ôï ëüãï, Üëëùóôå,
áêñïäåîéïß, ðïõ äåí ôïëìïýí íá äéáôõðþóïõí áíïé÷ôÜ ñáôóéóôé-êÝò
áðüøåéò, åðéëÝãïõí ôçí ôå÷íéêÞ ôçò ðáñåíü÷ëçóçò ìå áíüç-ôåò
åñùôÞóåéò êáé ôçò äéáêùìþäçóçò ôïõ èÝìáôïò.
325

ÓÔÁÄÉÏ ÐÑÙÔÏ
×ùñßæïõìå ôï óýíïëï ôùí ìáèçôþí óå ôñåéò ïìÜäåò. Æùãñáößæïõ-ìå
ìéá êçëßäá óôï ìÝôùðï êÜèå ðáéäéïý. Êüêêéíç ãéá ôç ìéá ïìÜ-äá,
ðñÜóéíç ãéá ôçí Üëëç, ìðëå ãéá ôçí ôñßôç.
Ðñþôïò ãýñïò
Ïé ðñÜóéíïé Ý÷ïõí üëç ôç äýíáìç óôï ðáé÷íßäé êáé êÜèïíôáé Üíåôá
óå êáñÝêëåò. Ìðïñåß, åðßóçò, íá ôïõò ðñïóöåñèåß Ýíá ðïôÞñé íå-ñü
Þ êáñáìÝëåò.
ÄéáôÜæïõí ôïõò êüêêéíïõò íá óôÝêïíôáé üñèéïé, üëïé ìáæß, ìå
ôéò ìýôåò ôïõò áêïõìðéóìÝíåò óôïí ôïß÷ï. Äåí ôïõò åðéôñÝðïõí
íá êïéôïýí ãýñù ãýñù Þ íá ìéëïýí. Ôïõò áðáãïñåýïõí ïðïéáäÞ-ðïôå
äñáóôçñéüôçôá.
Óôï ìåôáîý äßíïõí äéáôáãÝò óôïõò ìðëå, üðùò, ãéá ðáñÜäåéã-ìá,
«÷ïñïðçäÞóôå óôï Ýíá ðüäé», «êÜíôå 10 êÜìøåéò», «êÜíôå öù-íÝò
æþùí», «ìåôñÞóôå áíôßóôñïöá áðü ôï 100 Ýùò ôï 1» ê.ëð. Ïé
ìðëå ðñÝðåé íá êÜíïõí ü,ôé ôïõò ëÝíå ïé ðñÜóéíïé (ìÝóá óå üñéá
áóöÜëåéáò).
Äåýôåñïò ãýñïò
ÌåôÜ áðü ëßãá ëåðôÜ óôáìáôÞóôå êáé áëëÜîôå ñüëïõò, äßíïíôáò
ôç äýíáìç óôçí êüêêéíç ïìÜäá, ôïðïèåôþíôáò ôïõò ìðëå ìå ôç
ìýôç óôïí ôïß÷ï êáé ôïõò ðñÜóéíïõò íá åêôåëïýí ôéò åíôïëÝò ôùí
êüêêéíùí.
Ôñßôïò ãýñïò
Óôïí ôñßôï ãýñï áëëÜæïõí êáé ðÜëé ïé ñüëïé, Ýôóé þóôå üëïé íá ðå-ñÜóïõí
áðü üëåò ôéò èÝóåéò.
326

ÓÔÁÄÉÏ ÄÅÕÔÅÑÏ
Äþóôå ôçí åõêáéñßá óå üëïõò íá ìéëÞóïõí ãéá ôï ôé óõíÝâç óôï
ðáé÷íßäé, ôé åßäïõò óõíáéóèÞìáôá Ýíéùóáí óå êÜèå ãýñï ôïõ ðáé-÷íéäéïý
êáé ðþò Þèåëáí íá áíôéäñÜóïõí.
ÅóôéÜóôå ôçí ðñïóï÷Þ óáò óôï ðþò Ýíéùóáí ôá ðáéäéÜ: ðáñá-ìåëçìÝíá,
èõìùìÝíá, ãåìÜôá äýíáìç ê.ëð.
ÓÔÁÄÉÏ ÔÑÉÔÏ
ÅîåôÜóôå ôé ìáò äéäÜóêåé ôï ðáé÷íßäé ãéá ôçí ðñáãìáôéêÞ æùÞ.
• Óõìâáßíåé êÜôé áíÜëïãï óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá;
• Ðïéåò êáôçãïñßåò áíèñþðùí óôçí ÅëëÜäá åßíáé áðïêëåéóìÝ-íåò;
ÄéáëÝîôå äýï áðü ôéò ïìÜäåò óôéò ïðïßåò áíáöÝñèçêáí ôá ðáé-äéÜ
êáé áíáðôýîôå ôïõò ôñüðïõò êáé ôéò ìïñöÝò ìå ôéò ïðïßåò á-óêåßôáé
ï áðïêëåéóìüò.
Åðéêåíôñùèåßôå óôéò ó÷Ýóåéò åîïõóßáò ðïõ áíáðôýóóïíôáé óôá
ðëáßóéá ôïõ áðïêëåéóìïý:
• ÆçôÞóôå áðü ôïõò ìáèçôÝò êáé ôéò ìáèÞôñéåò íá ðñïóðáèÞ-óïõí
íá áíáêáëýøïõí ôéò ïìÜäåò ôùí áíèñþðùí (ð.÷. äçìü-óéåò
õðçñåóßåò, äçìïôéêÝò áñ÷Ýò, ãåßôïíåò ê.ëð.) ðïõ ìå ôéò
ðñÜîåéò ôïõò ëåéôïõñãïýí óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá ü-ðùò
ïé «äõíáôïß» óôï ðáé÷íßäé.
(Áðü ôçí Ýêäïóç «¼ëïé äéáöïñåôéêïß – ¼ëïé ßóïé» ôçò ÃåíéêÞò
Ãñáììáôåßáò ÍÝáò ÃåíéÜò, ç ïðïßá êõêëïöüñçóå ìå áöïñìÞ ôï
Åõñùðáúêü ¸ôïò êáôÜ ôïõ Ñáôóéóìïý.)
327

ÅÐÉËÏÃÏÓ
¼ôáí îåêéíÞóáìå ôç óõããñáöÞ ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åê-ðáßäåõóçò
ïé ðåñéóóüôåñïé åêðáéäåõôéêïß èåùñïýóáí áõôïíüçôï ü-ôé
Ýíáò ôÝôïéïò Ïäçãüò áíáöÝñåôáé êõñßùò óôéò ïìÜäåò ôïõ ðëç-èõóìïý
ðïõ âéþíïõí ôï ñáôóéóìü ùò èýìáôá. ¹èåëáí, ëïéðüí, íá
ìéëÞóïõìå ãéá ôïõò ÔóéããÜíïõò, ôïõò Ðüíôéïõò ðïõ Þëèáí ðñü-óöáôá
áðü ôçí ðñþçí ÓïâéåôéêÞ ¸íùóç, ôïõò Áëâáíïýò, ôïõò
Êïýñäïõò, ôïõò Áöñéêáíïýò öïéôçôÝò, ôïõò ïìïöõëüöéëïõò, ôá
Üôïìá ìå áíáðçñßåò, êáé ãéá ðïëëÝò Üëëåò êáôçãïñßåò áíèñþðùí
–ãéá íá äéïñèþóïõìå ôçí áñíçôéêÞ åéêüíá ðïõ õðÜñ÷åé ãé’ áõôïýò.
Ç åðéèõìßá ôïõò äåí Þôáí ôõ÷áßá: Þôáí áðïôÝëåóìá ìéáò åõ-ñÝùò
äéáäåäïìÝíçò Üðïøçò, óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá ãéá ôï ñáôóé-óìü
åõèýíïíôáé êÜðïéá ðñáãìáôéêÜ áñíçôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí
èõìÜôùí Þ ç áñíçôéêÞ åéêüíá ôùí èõìÜôùí ðïõ åðéêñáôåß óôçí êïé-íùíßá
ùò áðïôÝëåóìá ôçò Üãíïéáò ôùí ðñáãìáôéêþí óôïé÷åßùí.
¼ðïõ áõôÞ åßíáé ç Üðïøç ãéá ôçí åìöÜíéóç ôïõ ñáôóéóìïý ç áíôé-ñáôóéóôéêÞ
åêðáßäåõóç:
• óôç ìåí ðñþôç ðåñßðôùóç óõíßóôáôáé óôçí ðñïóðÜèåéá íá åñ-ìçíåõèïýí
ôá «áñíçôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí èõìÜôùí ôïõ ñá-ôóéóìïý
» («ðáñáâáßíïõí ôï íüìï åðåéäÞ ðåéíïýí Þ æïõí óå äý-óêïëåò
óõíèÞêåò», «óõìðåñéöÝñïíôáé áñíçôéêÜ ùò Üôïìá å-ðåéäÞ
áõôÜ åßíáé áõôïíüçôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ éäéáßôåñïõ ðï-ëéôéóìïý
ôïõò» ê.Ü.),
• óôç äå äåýôåñç ðåñßðôùóç óõíßóôáôáé óôï åã÷åßñçìá íá äéïñ-èùèåß
ç áñíçôéêÞ åéêüíá ôùí èõìÜôùí ôïõ ñáôóéóìïý ìå ôçí
ðáñï÷Þ ó÷åôéêþí ãíþóåùí óôïõò ìáèçôÝò êáé óôéò ìáèÞôñéåò
ôçò êõñßáñ÷çò ïìÜäáò, üðùò åðßóçò ìå ôçí ïñãÜíùóç óõíá-íôÞóåùí
ãíùñéìßáò ê.ëð.
Ç ðñïóÝããéóç áõôÞ åßíáé áíåðáñêÞò êáé ìåñéêÝò öïñÝò, ìÜëé-ÃÉÙÑÃÏÓ
328

óôá, ìðïñåß íá Ý÷åé áñíçôéêÜ áðïôåëÝóìáôá.
Ï ñáôóéóìüò, óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, åßíáé áðïôÝëåóìá äéåñãá-óéþí
ðïõ óõìâáßíïõí ìÝóá óôçí êïéíùíßá ôùí åí äõíÜìåé ñáôóé-óôþí
êáé åðçñåÜæïõí ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï Ýíá Üôïìï ôçò êõ-ñßáñ÷çò
ïìÜäáò âëÝðåé, êáôáãñÜöåé êáé åñìçíåýåé ôïí êüóìï êáé,
êõñßùò, óõìðåñéöÝñåôáé. Óõíåðþò, ç áðïäüìçóç ôïõ ñáôóéóìïý êáé
ç ðñüëçøÞ ôïõ óõíåðÜãïíôáé áðïôåëåóìáôéêÞ ðáñÝìâáóç óå áõ-ôÝò
ôéò äéåñãáóßåò.
Áõôü ðñïóðáèÞóáìå íá êÜíïõìå óôïí Ïäçãü ÁíôéñáôóéóôéêÞò
Åêðáßäåõóçò:
• Äåßîáìå ôç óçìáóßá ôïõ öüâïõ óôçí åìöÜíéóç ôïõ ñáôóéóìïý
êáé õðïäåßîáìå ôñüðïõò ãéá ôçí êáôáðïëÝìçóÞ ôïõ, áíáäåé-êíýïíôáò,
êõñßùò, ôï áíáðüöåõêôï êáé ôï áêßíäõíï ôçò ìåôá-íÜóôåõóçò.
• ÐåñéãñÜøáìå ôéò äéáäéêáóßåò êáôçãïñéïðïßçóçò êáé ïìáäïðïß-çóçò
ôùí áíèñþðùí êáé ôéò óõíÝðåéåò ôùí ëáèþí ðïõ óõìâáß-íïõí
óôéò äéáäéêáóßåò áõôÝò.
• ÁíáöåñèÞêáìå óôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï äçìéïõñãïýíôáé áñíç-ôéêÝò
ðñïêáôáëÞøåéò êáé óôçí áìößäñïìç ó÷Ýóç ôïõò ìå ôéò
êïéíùíéêÝò äéáêñßóåéò.
• Õðïãñáììßóáìå ôï ñüëï äéÜöïñùí êïéíùíéêþí êáé ðïëéôéêþí
èåóìþí, êáèþò êáé ôùí áêñïäåîéþí ïñãáíþóåùí óôéò äéåñãá-óßåò
åìöÜíéóçò öüâïõ, ëáíèáóìÝíùí êáôçãïñéïðïéÞóåùí êáé
ïìáäïðïéÞóåùí, áñíçôéêþí ðñïêáôáëÞøåùí, êïéíùíéêþí äéá-êñßóåùí
êáé ñáôóéóìïý.
• ÔÝëïò, õðåíèõìßóáìå ôç äéáâñùôéêÞ åðßäñáóç ôïõ ñáôóéóìïý
óôá èåìÝëéá ôçò äçìïêñáôßáò êáé ôçò åõçìåñßáò.
Áðü ôçí ðáéäáãùãéêÞ êáé äéäáêôéêÞ åðåîåñãáóßá ôùí ðáñáðÜ-íù
äåäïìÝíùí ðñïÝêõøáí ïé ðñïôÜóåéò ãéá ôï ðåñéå÷üìåíï, ôéò
ìåèüäïõò êáé ôá äéäáêôéêÜ ìÝóá ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò
óôï ó÷ïëåßï.
Áò êñáôÞóïõìå óôï íïõ ìáò ìåñéêÝò âáóéêÝò áñ÷Ýò:
329

• ÁíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç óçìáßíåé, êõñßùò, óõóôçìáôéêÞ ðá-ñÝìâáóç
óôéò äéåñãáóßåò ðïõ ïäçãïýí óôï ñáôóéóìü –äåí å-îáíôëåßôáé
óôçí áíáöïñÜ åê ìÝñïõò ôùí åêðáéäåõôéêþí ôçò ý-ðáñîçò
ñáôóéóìïý êáé ôçò çèéêÞò êáôáäßêçò ôïõ, ïýôå óå ðñï-ãñÜììáôá
åîïéêåßùóçò ìå ôá éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ äéÜöï-ñùí
ïìÜäùí.
• Ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç áðáéôåß óõóôçìáôéêÞ åíáó÷üëç-óç
êáôÜ ôç äéÜñêåéá üëïõ ôïõ Ýôïõò –äåí åßíáé, áðëþò, õðü-èåóç
åõêáéñéáêþí åêäçëþóåùí êáé åéäéêþí ðñïãñáììÜôùí.
• Ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç åßíáé äõíáôÞ óå üëá ôá ãíùóôé-êÜ
áíôéêåßìåíá ìå åðéëïãÞ ôïõ êáôÜëëçëïõ èÝìáôïò –äåí åßíáé
íÝï ãíùóôéêü áíôéêåßìåíï, ïýôå ðåñéïñßæåôáé óå êÜðïéá áðü áõ-ôÜ,
áí êáé ïñéóìÝíá ìáèÞìáôá ðáñÝ÷ïõí ðåñéóóüôåñåò äõíá-ôüôçôåò
áðü Üëëá.
• Ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç åßíáé äõíáôÞ óôï ðëáßóéï ôïõ é-ó÷ýïíôïò
áíáëõôéêïý ðñïãñÜììáôïò –áí êáé ïñéóìÝíåò ôñï-ðïðïéÞóåéò
ôïõ áíáìöéóâÞôçôá èá äéåõêüëõíáí ôçí åéóáãùãÞ,
åöáñìïãÞ êáé åðéôõ÷ßá ôçò.
• Ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç åöáñìüæåôáé ìå ïðïéïäÞðïôå ìï-íôÝëï
äéäáóêáëßáò –ãéá ôçí åöáñìïãÞ ôçò äåí åßíáé áðáñáßôç-ôï
ïé åêðáéäåõôéêïß íá áðáñíçèïýí ôïí åáõôü ôïõò, ïýôå ÷ñåéÜ-æïíôáé
åéäéêÞ ìåôåêðáßäåõóç.
• Ç áíôéñáôóéóôéêÞ åêðáßäåõóç äåí ðñïûðïèÝôåé ôçí ýðáñîç
ðñïêáôáóêåõáóìÝíïõ äéäáêôéêïý õëéêïý –ïé åêðáéäåõôéêïß ìðï-ñïýí
íá ìåôáôñÝøïõí óå êáôÜëëçëï äéäáêôéêü õëéêü áíôéêåß-ìåíá
ôçò êáèçìåñéíÞò ôïõò åíáó÷üëçóçò, üðùò áðïóðÜóìá-ôá
áðü ëïãïôå÷íéêÜ âéâëßá êáé åðéóôçìïíéêÝò ìåëÝôåò, åéäÞóåéò
áðü åöçìåñßäåò êáé ðåñéïäéêÜ, åéêüíåò, óêßôóá êáé ãåëïéïãñá-ößåò,
ôáéíßåò, ìïõóéêÜ êïììÜôéá ê.ëð.
Ôéò ðáñáðÜíù áñ÷Ýò ðñïóðáèÞóáìå íá õðçñåôÞóïõìå áêü-ìç
êáé ìå ôç ìïñöÞ ôïõ Ïäçãïý ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò. Ôï
330

êåßìåíü ôïõ óõíåéäçôÜ äåí õðïóôçñßæåôáé ìå áíáöïñÝò óôçí åîåé-äéêåõìÝíç
åðéóôçìïíéêÞ âéâëéïãñáößá, óôçí ïðïßá äýóêïëá ìðï-ñïýí
íá áíáôñÝîïõí ïé åêðáéäåõôéêïß. Õðïóôçñßæåôáé, áíôßèåôá, ìå
ðçãÝò ôéò ïðïßåò ïé åêðáéäåõôéêïß óõíáíôïýí óôçí êáèçìåñéíÞ ôïõò
æùÞ, ÷ùñßò ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò íá óõíäÝïõí ôï ðåñéå÷üìåíü
ôïõò ìå ôï öáéíüìåíï ôïõ ñáôóéóìïý êáé ìå ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò
áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò. Åöçìåñßäåò, ðåñéïäéêÜ, ëïãïôå÷íé-êÜ
Ýñãá, éóôïñéêÝò ìåëÝôåò ãéá ìåôáíÜóôåò êáé ðñüóöõãåò, ç é-óôïñßá
ôçò ïéêïãÝíåéÜò ìáò êáé ôçò ïéêïãÝíåéáò ôùí ößëùí êáé ôùí
ìáèçôþí ìáò êáé Üëëá ðáñüìïéá äßíïõí ðëïýóéï õëéêü ãéá íá åß-ìáóôå
åðáñêåßò óôïí ôïìÝá ôçò áíôéñáôóéóôéêÞò åêðáßäåõóçò –áñ-êåß
íá ôá ðáñáôçñïýìå óõíåéäçôÜ, íá ôá åëÝã÷ïõìå ìå ôïõò êá-íüíåò
ôçò ëïãéêÞò êáé íá ôá áîéïëïãïýìå ìå êñéôÞñéï ôéò áîßåò ðïõ
áðïôåëïýí ôá èåìÝëéá ôïõ ðïëéôéóìïý ìáò.
Ç ðáñáðÜíù äéáðßóôùóç äåí óçìáßíåé üôé ïé åêðáéäåõôéêïß äåí
÷ñåéÜæåôáé íá åíäéáöåñèïýí ãéá ôçí åîïéêåßùóÞ ôïõò ìå äéáöïñå-ôéêÝò
ðñïóåããßóåéò, ôçí åìâÜèõíóç ôùí ãíþóåþí ôïõò êáé ôçí á-ðüêôçóç
ôïõ ðëïýôïõ ôùí äéäáêôéêþí õëéêþí ðïõ ó÷åäßáóáí êáé
÷ñçóéìïðïßçóáí óõíÜäåëöïß ôïõò ôüóï óôç ÷þñá ìáò üóï êáé óå
Üëëåò ÷þñåò. ÐñÝðåé íá ôï êÜíïõí ãéá íá áéóèÜíïíôáé êáé íá åßíáé
ðëÞñùò åðáñêåßò. Ãéá ôï óêïðü áõôü ìðïñïýí íá áðåõèýíïíôáé:
• Óôï ÊÝíôñï Ìåëåôþí êáé Ôåêìçñßùóçò ôçò ÏËÌÅ (ÊïñíÜñïõ 2,
10563 ÁèÞíá, ôçë.: (01) 3252189, 3244930, email: kemete@
otenet.gr, éóôïóåëßäá http://www.otenet.gr/kemete), êáé
• Óôçí ÏìÜäá ¸ñåõíáò ôïõ Áðïêëåéóìïý êáé ôùí Äïìþí Åîïõ-óßáò
(REDS) óôï Ðáéäáãùãéêü ÔìÞìá ÄçìïôéêÞò Åêðáßäåõóçò
ôïõ Áñéóôïôåëåßïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Èåóóáëïíßêçò (éóôïóåëßäá
http://www.eled.auth.gr/reds).
¸íáò Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò ìðïñåß íá ðáßîåé ôï
ñüëï ôïõ ìüíï óôï âáèìü ðïõ ïé ìÜ÷éìïé åêðáéäåõôéêïß ôïí äéïñ-èþíïõí
êáé ôïí åìðëïõôßæïõí. Ãéá ôï ëüãï áõôü ïé ðáñáðÜíù äé-
331

åõèýíóåéò ëåéôïõñãïýí êáé ùò ôñÜðåæåò, óôéò ïðïßåò ïé åêðáéäåõ-ôéêïß
ìðïñïýí íá êáôáèÝôïõí ôéò äéêÝò ôïõò äéäáêôéêÝò åíüôçôåò
êáé ôï äéêü ôïõò ðñïâëçìáôéóìü.
Óôçí áíôéìåôþðéóç ôïõ ñáôóéóìïý ïé åêðáéäåõôéêïß åßíáé éêá-íïß/-
Ýò íá óçêþóïõí ôï ìÝñïò ôçò åõèýíçò ðïõ ôïõò/ôéò áöïñÜ.
Ãéá ôï ëüãï áõôü, áí êáé ï Ïäçãüò ÁíôéñáôóéóôéêÞò Åêðáßäåõóçò
áíáöÝñåôáé êõñßùò óå ôñáãéêÝò êáôáóôÜóåéò êáé áðÜíèñùðá öáé-íüìåíá,
èåùñïýìå üôé åßíáé Ýíá âéâëßï ðïõ öÝñíåé áéóéïäïîßá
óôçí åêðáßäåõóç êáé, óõíåðþò, öÝñíåé áéóéïäïîßá óå ïëüêëçñç
ôçí êïéíùíßá.
332

BIBËÉÁ ÃÉÁ ÔÇÍ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
ÓÔÇÍ ÉÄÉÁ ÓÅÉÑÁ ÊÕÊËÏÖÏÑÏÕÍ
Aíôéêáôïðôñéóìïß ôçò
áíèñþðéíçò êïéíùíßáò
ÉSBN 9789606647741
Ç "áíèñþðéíç êïéíùíßá" áðïôåëåß ôüóï
åðéäßùîç üóï êáé áöåôçñßá. Ùò
åðéäßùîç ôáõôßæåôáé ìå Ýíáí êüóìï
ñéæéêÜ äéáöïñåôéêü áðü ôïí óçìåñéíü
ôçò åîáôïìßêåõóçò, áðïîÝíùóçò êáé
áëëïôñßùóçò ôùí áíèñþðùí. Ùò
áöåôçñßá õðïäçëþíåé ôçí êñéôéêÞ
èåþñçóç ôïõ óýã÷ñïíïõ êüóìïõ ìå
êñéôÞñéï ôï óýóôçìá áîéþí áõôÞò ôçò
åðéèõìçôÞò êïéíùíßáò ôïõ ìÝëëïíôïò.
Ç áíèñþðéíç êïéíùíßá, äçëáäÞ,
áðïôåëåß óçìåßï ðñïóáíáôïëéóìïý êáé
ôáõôï÷ñüíùò ðëáßóéï êïéíùíéêÞò êáé
ðïëéôéêÞò óõìðåñéöïñÜò.
Ç õðüó÷åóç
ôçò ÐáéäáãùãéêÞò
ÉSBN 9789606645327
Ç "õðüó÷åóç ôçò ÐáéäáãùãéêÞò"
ôáõôßæåôáé ìå ôçí éäÝá üôé ç åêðáßäåõóç
ìðïñåß êáé ðñÝðåé íá åßíáé êôÞìá üëùí
ôùí áíèñþðùí êáé ìðïñåß íá
óõìâÜëåé óôç âåëôßùóç ôçò æùÞò ôïõò.
Åäþ êáé åêáôïíôÜäåò ÷ñüíéá, ïé
óçìáíôéêüôåñïé ðáéäáãùãïß
äéáôõðþíïõí ôçí áéóéüäïîç Üðïøç üôé
ç éäÝá áõôÞ åßíáé äõíáôüí íá ãßíåé
ðñáãìáôéêüôçôá åÜí õðÜñ÷åé ç
áíôßóôïé÷ç ðïëéôéêÞ âïýëçóç.

BIBËÉÁ ÃÉÁ ÔÇÍ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ
ÓÔÇÍ ÉÄÉÁ ÓÅÉÑÁ ÊÕÊËÏÖÏÑÏÕÍ
ÄÝêá åðéóôïëÝò
ðñïò åêåßíïõò ðïõ
ôïëìïýí íá äéäÜóêïõí
Paulo Freire
ÉSBN 9789606647918
Ç åëëçíéêÞ Ýêäïóç ôïõ âéâëßïõ ôïõ
Paulo Freire ÄÝêá åðéóôïëÝò ðñïò
áõôïýò ðïõ ôïëìïýí íá äéäÜóêïõí,
Ýñ÷åôáé íá êáëýøåé Ýíá ðñáãìáôéêü êåíü
óôçí åëëçíéêÞ âéâëéïãñáößá ó÷åôéêÜ ìå
ôï Ýñãï áõôïý ôïõ öçìéóìÝíïõ
ÂñáæéëéÜíïõ ðáéäáãùãïý, ï ïðïßïò
èåùñåßôáé ùò ï óçìáíôéêüôåñïò
ðáéäáãùãüò óôïí êüóìï óôá ôåëåõôáßá
ðåíÞíôá ÷ñüíéá. Ðñüêåéôáé ãéá Ýíá
äéåéóäõôéêü âéâëßï ðïõ ðñïóðáèåß íá
äþóåé áðÜíôçóç óôá óôåñåüôõðá ðïõ
êõñéáñ÷ïýí ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá óôá
åêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá.
Åðßóçìç ãíþóç
Ìichael Apple
ÉSBN 9789604581696
Ç åëëçíéêÞ Ýêäïóç ôïõ âéâëßïõ ôïõ
Michael Apple Åðßóçìç Ãíþóç, Ýñ÷åôáé
íá êáëýøåé ôï êåíü óôçí åëëçíéêÞ
âéâëéïãñáößá ó÷åôéêÜ ìå ôï Ýñãï áõôïý
ôïõ óðïõäáßïõ áìåñéêÜíïõ ðáéäáãùãïý,
ï ïðïßïò óõãêáôáëÝãåôáé óôïõò ðéï
äéáêåêñéìÝíïõò áêáäçìáúêïýò óôïí
êüóìï.
Ôï âéâëßï áöïñÜ ôç ó÷Ýóç ìåôáîý ôçò
ãíþóçò êáé ôçò åîïõóßáò óôçí
åêðáßäåõóç êáé áðïôåëåß ìéá îåêÜèáñç
ðåñéãñáöÞ ôùí ó÷Ýóåùí ìåôáîý ôçò
Äçìïêñáôßáò, ôçò ðñüóâáóçò óôçí
åêðáßäåõóç êáé ôïõ ðñïãñÜììáôïò
óðïõäþí.

ÔÏ ÂÉÂËÉÏ TOY Ã. ÔÓÉÁÊÁËÏÕ
«ÏÄÇÃÏÓ ÁÍÔÉÑÁÔÓÉÓÔÉÊÇÓ ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇÓ»
ÔÕÐÙÈÇÊÅ ÔÏÍ ÄÅÊÅÌÂÑÉÏ ÔÏÕ 2011
ÓÅ 1.500 ÁÍÔÉÔÕÐÁ ÓÅ ×ÁÑÔÉ W/F 100 GR.
ÓÔÉÓ ÅÃÊÁÔÁÓÔÁÓÅÉÓ GRAFO Á.Å.
ÃÉÁ ËÏÃÁÑÉÁÓÌÏ ÔÙÍ ÅÊÄÏÓÅÙÍ
«ÅÐÉÊÅÍÔÑÏ»

Οδηγός αντιρατσιστικής εκπαίδευσης

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

More from 41ο Δημ. Σχ. Αθήνας

Οδηγός αντιρατσιστικής εκπαίδευσης