NN
Uploaded byNiki Nikolov
686 views

ЖИВОТ ЗАД КАДЪР

Embed presentation

Download to read offline
1 / 170
2 / 170
3 / 170
4 / 170
5 / 170
6 / 170
7 / 170
8 / 170
9 / 170
10 / 170
11 / 170
12 / 170
13 / 170
14 / 170
15 / 170
16 / 170
17 / 170
18 / 170
19 / 170
20 / 170
21 / 170
22 / 170
23 / 170
24 / 170
25 / 170
26 / 170
27 / 170
28 / 170
29 / 170
30 / 170
31 / 170
32 / 170
33 / 170
34 / 170
35 / 170
36 / 170
37 / 170
38 / 170
39 / 170
40 / 170
41 / 170
42 / 170
43 / 170
44 / 170
45 / 170
46 / 170
47 / 170
48 / 170
49 / 170
50 / 170
51 / 170
52 / 170
53 / 170
54 / 170
55 / 170
56 / 170
57 / 170
58 / 170
59 / 170
60 / 170
61 / 170
62 / 170
63 / 170
64 / 170
65 / 170
66 / 170
67 / 170
68 / 170
69 / 170
70 / 170
71 / 170
72 / 170
73 / 170
74 / 170
75 / 170
76 / 170
77 / 170
78 / 170
79 / 170
80 / 170
81 / 170
82 / 170
83 / 170
84 / 170
85 / 170
86 / 170
87 / 170
88 / 170
89 / 170
90 / 170
91 / 170
92 / 170
93 / 170
94 / 170
95 / 170
96 / 170
97 / 170
98 / 170
99 / 170
100 / 170
101 / 170
102 / 170
103 / 170
104 / 170
105 / 170
106 / 170
107 / 170
108 / 170
109 / 170
110 / 170
111 / 170
112 / 170
113 / 170
114 / 170
115 / 170
116 / 170
117 / 170
118 / 170
119 / 170
120 / 170
121 / 170
122 / 170
123 / 170
124 / 170
125 / 170
126 / 170
127 / 170
128 / 170
129 / 170
130 / 170
131 / 170
132 / 170
133 / 170
134 / 170
135 / 170
136 / 170
137 / 170
138 / 170
139 / 170
140 / 170
141 / 170
142 / 170
143 / 170
144 / 170
145 / 170
146 / 170
147 / 170
148 / 170
149 / 170
150 / 170
151 / 170
152 / 170
153 / 170
154 / 170
155 / 170
156 / 170
157 / 170
158 / 170
159 / 170
160 / 170
161 / 170
162 / 170
163 / 170
164 / 170
165 / 170
166 / 170
167 / 170
168 / 170
169 / 170
170 / 170
ï. ïðîäàíîâ æèâîò çàä êàäúð
ñ Ïðîô. ä-ð Ïåòêàí Ïðîäàíîâ, àâòîð, 2006 ã. Æèâîò çàä êàäúð ISBN - 10:954-9815-13-7 ISBN - 13:978-954-9815-13-9 Èçäàòåëñêà êúùà ÆÅÍÄÀ - ÕÍ - ãð. Õàñêîâî Ïå÷àò “ÏÐÅ-ïðåñ” - ãð. Õàñêîâî
ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ Èìïðåñèè îò äåòñòâîòî / 5 Îïòèìèçìúò è æèâîòà / 56 Åçèê ìîé / 60 Âðàã èëè ïðèÿòåë / 71 Ïúòÿò / 81 Ïîä çíàêà íà Êåíòàâúðà / 132 Îðãàçìúò îò òâîð÷åñòâîòî / 140 Âìåñòî ðîçè... / 158
... Çà çëî èëè äîáðî - íåòëåííà å äóøàòà! Ñòàðåå ñúùî òÿ íî íå êàòî äúðâî, à êàòî âúâ íåãî çàêúòàíî âèíî! Çàòóé äà âäèãíåì ÷àøè ñ îòëåæàëîòî âèíî! Äà çâúííàò ñïîìåíèòå íàøè, êàòî åõî, íà êðèñòàëíîòî ñòúêëî. Íèå ñìå ïîêîëåíèå, êîåòî âñå îùå ïîìíè ïàòðèàð- õàëíèòå òðàäèöèè íà äåäèòå íè. Ïîêîëåíèå, êîåòî âúëíè- òå íà æèâîòà áåçìèëîñòíî çàïîêèòèõà ìåæäó íåâåäîìèòå ðèôîâå íà äâå ïðåõîäíè åïîõè. Ïîêîëåíèå, êîåòî îçàäà- ÷åíî ñúçåðöàâà êîñìè÷åñêèòå ïåðñïåêòèâè, âñðåä åëåêò- ðîííèÿ è ñåêñóàëåí õàîñ íà ñúâðåìèåòî. Íî â òîçè ïîâå÷å îò ïîëóâåêîâåí ìèã îò âðåìåòî, ñ óäîâëåòâîðåíèå ìîæåì äà îòñúäèì, ÷å âúïðåêè è íàèâíè, æèâÿõìå êàòî äîñòîéíè ëþäå íà ïëàíåòàòà, ìàêàð è ñ ïîðóãàíè áîæåñòâà è ðóõ- íàëè èäåàëè. 4
Íå çíàÿ äàëè ñúùåñòâóâà “ìåìîàðíà” âúçðàñò, íî â òðåòàòà ÷àñò îò æèâîòà ñè, íÿêîè îò íàñ ÷óâñòâàò íóæäà íå ñàìî äà íàïðàâÿò ðåêàïèòóëàöèÿ íà èçìèíàòèÿ ïúò, íî è äà ñïîäåëÿò ïðåæèâÿíîòî. Çà ïî-çðåëèòå îêîëíè òîâà ïðîâîêèðà ñúïðè÷àñòèå â ñïîìåíèòå, à çà ïî-ìëà- äèòå, êàòî ïîâåé îò ìèíàëîòî ìîæå äà ïîðîäè ëþáîïèò- ñòâî. Êàêâèòî è äà ñà ïðè÷èíèòå çà òàêúâ åäèí ïîðèâ, ïî ñâîÿòà ñúùíîñò òîé ñè îñòàâà àâòî-ïñèõîàíàëèòè÷åí. Èçïîâåä ïðåä ñåáå ñè, êîÿòî ïîðàæäà ÷óâñòâî íà ðàçòî- âàðâàíå è îáëåê÷åíèå. Íÿìà äà çàáðàâÿ ó÷èòåëÿ ñè ïî ëèòåðàòóðà â ãèìíàçèÿòà, êîéòî ñëåä êàòî áÿõìå “èçó÷è- ëè” Õàìëåò íè ïîïèòà: - Ó÷åíèöè, Õàìëåò èíäèâèäóàëèñò ëè å? - Äà-à-à-à – ïîñëåäâà õîðîâ îòãîâîð. - Òîãàâà çàùî ñïîðåä âàñ òîé èìà ïðèÿòåë? Ãðîáíà òèøèíà. Âúïðîñúò ñå êîíêðåòèçèðà êúì ñú- ó÷åíèöèòå ìè îò ïúðâèòå ðåäîâå. Åäèí ñëåä äðóã ïî÷òè- òåëíî ñòàíàõà è ïîìúë÷àâàõà â îòãîâîð. Çà ùàñòèå ñòîÿõ íà ïðåäïîñëåäíèÿ ÷èí, êîåòî ìè äàâàøå ïðåäèìñòâî âúâ âðåìåòî. Ñêîðîñòíî è áåçìèëîñòíî ñè íàïúâàõ ìîçúêà: “Çàùî? Çàùî? Èíäèâèäóàëèñò – ñèìâîë íà ÷îâå÷åñ- òâîòî çà èíäèâèäóàëèçúì, à â ñúùîòî âðåìå èìà ïðèÿ- òåë? Êàêúâ ðåáóñ òîçè Øåêñïèð å çàëîæèë îùå â äðàìàòà ñè? Íå ìó ëè ñòèãàøå, ÷å öÿëî ñòîëåòèå èçìú÷âà ëèòå- ðàòóðíèòå êðèòèöè è òåàòðîâåäè, äîêàòî “óñåòÿò”, ÷å êëþ÷úò êúì ïñèõîëîãèÿòà íà Äàòñêèÿ ïðèíö å ñêðèò â ïðî÷óòèÿ ìó ìîíîëîã, òà ñåãà è äðóãà çàãàäêà!” Î÷åâèäíî îùå åäíà ó÷åíè÷åñêà ãëàâà ùå ñå “òúð- êóëíå” è êîåòî å ïî-âàæíî, òîâà ùå áúäå ìîÿòà. Áàâíî ñå èçòåãëèõ îò ÷èíà, çà äà ñïåñòÿ îùå íÿêîëêî ñåêóíäè è èçòúðñèõ: 5
- Àìè... çàùîòî Õàìëåò å âñå ïàê ÷îâåê è òðÿáâà äà ñïîäåëÿ ñ íÿêîãî. Èçâåäíúæ óñåòèõ, ÷å ñúì óëó÷èë ïðàâî â öåëòà. Áèíãî! Çà äà ñå ìîòèâèðàì, íåî÷àêâàíî çà ñàìèÿ ñåáå ñè çàïî÷íàõ äà ðàçïðàâÿì èñòîðèÿòà çà öàð Òðàÿí, êîéòî èìà êîçè óøè è ÷èéòî áðúñíàð ñå ïîáîëÿë, çàùîòî íå ìîæåë äà ñïîäåëè òàçè òàéíà, ïîä çàïëàõà îò ñìúðòíî íàêàçàíèå. Òîãàâà íÿêàêâà ñòàðà ëå÷èòåëêà ãî ïîñúâåò- âàëà äà èçêîïàå òðàï è äà èçïðèêàçâà íàä íåãî òàéíàòà ñè. È áðúñíàðÿò îçäðàâÿë! Ìîæå áè òúêìî òàçè íåçíàéíà ñòàðèöà òðÿáâà äà ñå ñ÷èòà çà îñíîâîïîëîæíèê íà ïñèõîàíàëèçà! Íî òÿ ïîìîã- íà è íà ìåíå äà äåøèôðèðàì íåñòàíäàðòíèÿ âúïðîñ íà çàáåëåæèòåëíèÿ íè ó÷èòåë. È ñåãà ìè ïîìàãà äà ñå ðàç- òîâàðÿ îò ñòðåñà, êîéòî íè çàîáèêàëÿ, êàòî ñïîäåëÿ ïðå- æèâåëèöèòå ñè. Àêî íå ñ âñè÷êè – ñ ïðèÿòåëèòå ñè. Íåùî êàòî èíòèìíà ëèðèêà, íî â ïðîçà. Ñåãà ðàçáèðàì çàùî Ñòåôàí Öâàéã å ïèñàë íÿêîè îò ðîìàíèòå ñè íå çà ïóá- ëèêà, à çà ñåáå ñè è çà òåñåí êðúã îò ïðèÿòåëè. Êàêâà ñâîáîäà! Äà íå ñå ñúîáðàçÿâàø ñ íèùî è ñ íèêîãî. Ïúëíà âúòðåøíà äåìîêðàöèÿ. Ùå ñå îïèòâàì îòíîâî è îòíîâî äà ñå âðúùàì â ìèíàëîòî ÷ðåç êàëåéäîñêîïà íà ñïîìåíèòå. Êàêòî ïðè ðåòðîñïåêöèÿ íà àâòîðñêè ôèëì. Ñëåä çàâúðòàíå íà âúë- øåáíàòà òðúáè÷êà äà ñúçåðöàâàì âíåçàïíî èçïëóâàëèòå â ñúçíàíèåòî êàðòèíè. Áåç õðîíîëîãèÿ è áåç ðåä. Ðàçõ- âúðëÿíè êàòî â íåïîäðåäåíà ñòàÿ, â êîÿòî ìîæåø äà íàìåðèø âñè÷êî, êîåòî òè å íåîáõîäèìî çàùîòî íèùî íå å çàãóáåíî. Òðÿáâà ñàìî ïîâå÷êî äà ïîðîâèø. Òúêìî òîâà è ùå íàïðàâÿ. Ïèøà çà ñîáñòâåíî óäîâîëñòâèå è íå å íóæíî äà ñå íàãàæäàì êúì ïðåäïîëàãàåìè âêóñîâå íà ñúâðåìåííèÿ ÷èòàòåë, êîéòî îòãîðå íà âñè÷êî íå îáè÷à 6
äà ÷åòå. Íÿìà äà ñè íàïúâàì ìîçúêà äà èçìèñëÿì èíò- ðèãóâàùè ôàáóëè è óìîïîìðà÷èòåëíè ñëîâåñíè ïëåòåíè- öè, êîèòî â ïîâå÷åòî ñëó÷àè îòêðåõâàò âðàòè êúì íèùî- òî. Ñàìî ìè ñå ùå äà îòðàçÿ â íåïðåòåíöèîçíà ñàãà íÿêîè ìîìåíòè, êîèòî ñà îñòàâèëè òðàéíè ñëåäè â ñúçíàíèåòî, çàùîòî ìè ñå ñòðóâà, ÷å æèâîòúò ïîäñêàçâà íàé-çíàìå- íàòåëíèòå èñòîðèè. Ñòèãà äà ìîæåø äà ãè îöåíèø ïî äîñòîéíñòâàòà èì, ðåíäîñàíè îò âðåìåòî. Ñïîäåëÿì òîâà, áåç äà ìå å åíÿ äàëè íÿêîé ùå ñè äàäå òðóä äà ïðî÷åòå ñëåäâàùèòå ðåäîâå. Å, íÿìà äà çàïî÷íà êàòî Ëåîíèä Ôðàíê ñ îïèñàíèå íà ñîáñòâåíîòî ñè ðàæäàíå, êîåòî íàïðàâè êíèãàòà ìó “Îòëÿâî, äåòî å ñúðöåòî” áåñòñåëúð. Íî âñå ìè ñå ùå äà íà÷åíà îò áàùèíîòî ñåëî, çàùîòî ñå ìåðæåëåå íàñòîé÷è- âî â ñïîìåíèòå ìè îò íàé-ðàííî äåòñòâî. Ìàêàð è íåï- ðåêúñíàòî äà ñå ðàçóáåæäàâàì, âñå ïîâå÷å ñå òðóïàò è àðãóìåíòè â ïîëçà íà èíòåðåñ êúì ñòàðîäàâíîòî. Ïðè åäíî îò ïîñåùåíèÿòà íè â Êàçèíîòî íà Ñëúí÷åâ áðÿã ñå çàïîçíàõìå ñ ìëàäî ñåìåéñòâî îò Ìàí÷åñòúð, îòñåäíàëî â ñúñåäíèÿ õîòåë “Ãëîáóñ”. Ïî- ðàäè ëèïñà íà ìåñòà ãè íàñòàíèõà íà íàøàòà ìàñà. Íå ñëåä äúëãî ñ èçíåíàäà êîíñòàòèðàõìå, ÷å àíãëè÷à- íèòå, âúïðåêè âñè÷êî, êîåòî ñå ãîâîðè çà òÿõ, ñà êîíòàêòíè ëþäå. Äîñòàòú÷íî áå â ðàçãîâîðà äà âìåò- íà åäíà àíãëèéñêà äóìà, çà äà èì äàäå îñíîâàíèå äà ñå âêëþ÷àò íåïðèíóäåíî â íåãî. “Îïîçíàâàíåòî” ïðî- äúëæè äî êúñíà äîáà â ðèáíèÿ ðåñòîðàíò ïîä çâóöèòå íà “Äæîíè èç ú áîé ôîð ìè”, èçïúëíÿâàíè ”íà óõî”. Èçïðàòèõìå ãè äî õîòåëà è ïúòüîì ðàçðàáîòèõìå ïðîãðàìà çà ñëåäâàùèÿ ñëåäîáåä, â êîÿòî âêëþ÷èõìå âèçèòà íà ñúñåäíèÿ “Old town” Íåñåáúð. Íÿìàòå ñè ïðåäñòàâà êàêâà ðåàêöèÿ ïðåäèçâèêà 7
òîâà ïîñåùåíèå, îñîáåíî îò ñòðàíà íà ìëàäàòà ëåéäè. Ïúðâàòà ôàçà ïðåìèíà âúâ âúçêëèöàíèÿ, îòðàçÿâàùè î÷àðîâàíèåòî îò ñòàðèÿ ãðàä. Âúâ âòîðàòà îáà÷å ñå ñèïåøå îãúí è æóïåë âúðõó ñúïðóãà é, îáâèíÿâàí, ÷å íå ñå å çàïîçíàë äîáðå ñúñ ïðîñïåêòèòå íà êðàéáðå- æèåòî è å àíãàæèðàë ñòàè â ìîäåðåí õîòåë, à íå â íÿêîÿ îò ïðåëåñòíèòå êúùè÷êè ïî íåñåáúðñêèòå ñî- êàöè. Íàëîæè ñå äà ïîäêðåïÿ ìúæêàòà ñòðàíà, êàòî îáÿñíÿ, ÷å áàíÿòà íàïðèìåð å íà äâîðà ñ äóø, êúì âàðåë ñúñ ñëúí÷åâà âîäà. Îêàçà ñå, ÷å äàìàòà òúêìî çà òîâà ìå÷òàåëà è é áèëî ïèñíàëî îò ðàçíè õîòåëè ìàêàð è ëóêñîçíè. Òà òàêà. Ìåæäóâðåìåííî áåøå ïàäíàë çäðà÷ è ïî òÿõíî ïðåäïî÷èòàíèå ïîòåãëèõìå êúì áèòîâ ðåñòîðàíò.  “×ó÷óðà” íÿìàøå ìåñòà, íî óñïÿõìå äà ñå íàñòàíèì â “Áú÷âàòà”. Êàòî äîìàêèí áÿõ ïîìîëåí äà èì ïðå- ïîðú÷àì íàöèîíàëíî ÿñòèå è àç ñå ñïðÿõ íà êàðíà÷åòà, êîèòî ïðåâåäîõ êàòî “äîìàøíî ïðèãîòâåíè íàäåíè÷- êè”. Áÿõ óäèâåí, ÷å ãîñòèòå ñå ñïîãëåäàõà è ñúïðóãúò ðàçèãðà ñ íåùî êàòî “åòþä”, êîéòî íåäâóñìèñëåíî ñâèäåòåëñòâóâàøå, ÷å òîé å ãîòîâ äà ñå æåðòâà è äà ãè êîíñóìèðà, íî ïîíå íàä æåíà ìó äà ñå ñìèëèì è äà é ïîðú÷àìå íåùî äðóãî. Ñïðÿõìå ñå íà “òàòàðñêî êþôòå”. Ñëåä ìàëêî ìàñàòà áåøå îòðóïàíà ñ ïîðöèè îùå öâúðòÿùè êàðíà÷åòà, ïúëíåíè ñ êúëöàíî ìåñî è ïðàç-ëóê. Êàòî âèäÿ êàê àïåòèòíî ñè ïîõàïâàìå, äàìàòà íå èçäúðæà è, âúïðåêè ÷å óæ íå å õàðàêòåðíî çà àíãëè÷àíè, ïîñåãíà êúì áëþäîòî íà ñúïðóãà ñè è äåãóñòèðà íàäåíè÷êèòå. Òîãàâà ÷àê “èçïëþõà êàìú÷å- òî”. Ìèíàëàòà ãîäèíà áèëè íà ïî÷èâêà íÿêúäå èç Àôðèêà è ñëåä âå÷åðÿ â àáîðèãåíñêè ñòèë ñå çàêëåëè íèêîãà ïîâå÷å èçâúí ðîäèíàòà äà íå ñè ïîðú÷âàò 8
“äîìàøíî ïðèãîòâåíè íàäåíè÷êè”. Êîé çíàå êàêúâ êàíèáàëñêè ñïåöèàëèòåò ñà èì ñåðâèðàëè! Âå÷åðÿòà çàâúðøè ñ 1:0 çà íàöèîíàëíàòà íè êóõíÿ. Íåñëó÷àéíî è ó íàñ ïîëàãàò óñèëèÿ çà ðàçâèâàíå íà ìåñòíèÿ òóðèçúì. Äîðè ðàçáðàõ, ÷å â íÿêàêâî ñåëöå ñå å ïðîâåëà ìåæäóíàðîäíà ñáèðêà, ïîñâåòåíà íà àâ- òåíòè÷íèÿ áèò. Íî íàé - îêóðàæàâàùî ìè âúçäåéñ- òâàøå ôàêòúò, ÷å âúïðåêè ÷óäåñíèÿ ãðàäñêè çîîïàðê, íå ñúì â ñúñòîÿíèå äà îáÿñíÿ íà ñèíà ñè îòêúäå ïðîèçõîæäà ïúðæîëàòà â áëþäîòî ìó. È çà äà ìó ïîêàæà ïðàñå íà æèâî, íàëîæè ñå äà ñå ðàçõîäèì äî ñåëî. Äà íàïðàâèì ïúòåøåñòâèå êúì êîðåíèòå. Äà ìó ðàçïðàâÿì íå èçìèñëèöè êàòî Ëóèñ Êàðîë, à äà ìó íàøåïíà èñòèíñêàòà ïðèêàçêà çà ìîåòî äåòñòâî, êîåòî ïðîòå÷å â åäíî æèâîïèñíî ñåëöå íà 10 êèëî- ìåòðà îò ãðàäà. Êàçâà ñå Ãàðâàíîâî, çàùîòî êúùè÷- êèòå ìó áèëè íàêàöàëè êàòî ãàðâàíè ïî îêîëíèòå ðèäîâå. Çà ðîäíîòî ìÿñòî íà äÿäî ìó – ó÷èòåëÿò. Äà âúçêðåñÿ ñïîìåíà è çà ìîèòå äÿäîâöè è áàáè. Åòî çàùî ñå ðåøèõ äà çàïî÷íà òåçè ðåäîâå îòòàì, áåç îãëåä êàêúâ ùå áúäå èíòåðåñúò êúì òÿõ. Áàùà ìè Ïðîäàí áèë ïîñëåäíî äåòå íà Ïåòüî Õà- äæèìàðèíîâ. Áàáà ìè Ìàðèéêà å ðîäèëà 13 äåöà, èëè å áèëà “òðóäíà” â ïðîäúëæåíèå íà 10 ãîäèíè! Êðúñòèëè ãî Ïðîäàí, çàùîòî êàòî íîâîðîäåíî èì ñå ñòîðèëî õè- ëàâî, òà ìó äàëè èìå, êîåòî îçíà÷àâàëî “Ïðîäàäåí íà Áîãà”, ñ íàäåæäà, ÷å ùå ñå çàêðåïè.  èçïúëíåíèå íà äàäåíîòî îáåùàíèå, ùîì ïîîòðàñíàë, ãî èçïðàòèëè â ìàíàñòèð. Áàùà ìè, èçáóÿë êàòî ëåâåíò, êàêúâòî ñè è áåøå, èçáÿãàë îò ìàíàñòèðà. Âúðíàë ñå â Ãàðâàíîâî è çàÿâèë íà áàùà ñè, ÷å èñêà äà ñòàâà ó÷èòåë, à íå ïîï. Äÿäî ìè èçãëåæäà å áèë ðàçóìåí ÷îâåê, çàùîòî ñå ñúã- 9
ëàñèë è ãî èçïðàòèë äà ñå ó÷è â òîãàâà ïðî÷óòàòà Ïå- äàãîãè÷åñêà ãèìíàçèÿ â Êàçàíëúê, êúäåòî ïðåïîäàâàòåë ïî ëèòåðàòóðà è ðèñóâàíå ìó å áèë ×óäîìèð. Âñúùíîñò, êàêòî áàùà ìè, òàêà è ìàéêà ìè áÿõà ñòàíàëè ó÷èòåëè ïî ïðèçâàíèå, à íå îò ”íÿìà íàêúäå”. Íèêîãà íå ùå çàáðàâÿ ñ êàêâà ëþáîâ è æåëàíèå ñè ïîäãîòâÿõà óðîöèòå çà ñëåäâàùèÿ äåí. Êàê ñàìè ñè ðèñóâàõà êàðòèíêè çà “ðàçêðèâàíå” íà ñúîòâåòíà áóêâà èëè öèôðà. Òîãàâà ëèï- ñâàõà ñåãàøíèòå íàãëåäíè, áîãàòî èëþñòðîâàíè ïîìàãà- ëà. Åäèí áóêâàð ñúñ “Ñîì ëè íîñèø, ìàìî? – Ñîì, ñèíå, ñîì!” è òîëêîç çà áóêâàòà “Ñ”. Íî çà òîâà ïî-êúñíî. Áàùà ìè ñïîìåíàâàøå, ÷å ïðîçâèùåòî íà ðîäà èì, èçâåñòåí êàòî “Ïàèø-îëëàð-äæèíñ”, ïðîèçòè÷à îò ïðàäÿ- äî ìó, êîéòî åäèíñòâåí â ñåëîòî çíàåë äà ïèøå, ïîðàäè êîåòî ãî “óäîñòîèëè” ñ ïðÿêîðà Ïàèñèé. Äÿäî ìó Ìàðèí ïúê ïîëó÷èë òèòëàòà “Õàäæè” ïîðàäè òîâà, ÷å õîäèë íà ïîêëîíåíèå íà Áîæè ãðîá. Ëåñíî ìîæåì äà ñè ïðåäñòà- âèì ñ òîãàâàøíè òðàíñïîðòíè ñðåäñòâà êàê ñå ñòèãà äî Éåðóñàëèì. Òúé ÷å “òèòëàòà” ñè å áèëà íàïúëíî çàñëóæåíà. Ïî ñòàðà òðàäèöèÿ ñúì áèë êðúñòåí íà äÿäî ñè. Ìîäèôèêàöèÿòà - Ïåòêàí, ñå äúëæè íà ìàéêà ìè, êîÿòî èçòúêâàëà, ÷å ùå ñúì ïåòèÿ ñúñ ñúùîòî èìå âúâ ôàìè- ëèÿòà. Ñàìèÿò àç íå áÿõ äîâîëåí, çàùîòî â äåòñêàòà âúçðàñò ìè áåøå îìðúçíàëî äà ìå íàðè÷àò ïîäèãðàâàòåë- íî Ïåòêàí - äèâàêà, êàòî ÷åðíîêîæèÿ îñòðîâèòÿíèí íà Ðîáèíçîí Êðóçî. Âñúùíîñò, êàñàå ñå çà ëîø ïðåâîä, çàùîòî å áèë êðúñòåí íà äåíÿ îò ñåäìèöàòà, â êîéòî å áèë íàìåðåí - Fridey (Ïåòúê), à è èìåíà íå ñå ïðåâåæäàò. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê ìîé ñúó÷åíèê íà áàñíÿ îò Æàí äüî ëà Ôîíòåí ñå áåøå ïðåñòàðàë äà ïðèâåäå è èìåòî íà àâòîðà, êàòî Èâàí ×åøìåäæèåâ. Ó÷èòåëêàòà íè ïî ôðåí- ñêè åçèê ñ îñíîâàíèå îòáåëÿçà, ÷å ïî íåãîâàòà ñèñòåìà 10
áèõìå ìîãëè äà ïîáúëãàðèì è Äàíòå íà Äàí÷î. Êàòî ñúì ñå çàõâàíàë ñ èìåíàòà, ëþáîïèòíî å äà îòáåëåæà è ðóñêèÿ ïðîèçõîä íà ìàé÷èíîòî ìè èìå – Îëãà. Èìåíóâàíà å íà êðúñòíèöàòà ñè, êîÿòî ïúê ñå ðîäèëà ïî âðåìåòî, êîãàòî â êúùàòà èì áèë íàñòàíåí ãåíåðàë Ãóðêî.  íåãîâà ÷åñò íîâîðîäåíîòî êðúñòèëè íà èìåòî íà ñúïðóãàòà ìó Îëãà. Çà ãîëÿìî ñúæàëåíèå, íå ïîìíÿ äÿäîâöèòå ñè. Ðîäåí ñúì ïðè äîñòà òúæíè îáñòîÿòåëñòâà â Õàñêîâî, â 14 ÷àñà íà 8 äåêåìâðè 1931 ãîäèíà, à â 18 ÷àñà áàùàòà íà ìàéêà ìè äÿäî Õðèñòî å ïî÷èíàë. Âèäÿë ìå, ïðîðîíèë ñúëçà è ñëåä íÿêîëêî ÷àñà íè íàïóñíàë. ×îâåøêà ñúäáà. Äÿäî Ïåòüî å ïîæèâÿë íÿêîëêî ãîäèíè ïîâå÷å, íî íÿìàì ñïîìåí çà íåãî. Çà ñìåòêà íà òîâà, áàáà ìè Ìà- ðèéêà, êîÿòî æèâÿ äúëãî ñëåä íåãî, å îñòàâèëà íåçàëè- ÷èìè ñëåäè â äåòñêîòî ìè ñúçíàíèå. Äðåáíà, åíåðãè÷íà æåíèöà, òÿ äîñòèãíà ïî÷òè âåê. Íå, ÷å èìàøå òî÷íè äàííè çà òîâà. Íî ñå çíàåëî, ÷å êîãàòî ðóñíàöèòå äîøëè, áèëà íà 12 ãîäèíè. Êàíåõìå ñå äà è ÷åñòâóâàìå 100- ãîäèøíèíà, êîãàòî çà íåùàñòèå ïàäíà è ñå ïîìèíà. Îïè- òàëà ñ ïàÿíòîâà ñòúëáà äà ñå ïîêàòåðè íà òàâàíà, êúäåòî íÿêàêâà êîêîøêà, íàñòðîåíà äåñèäåíòñêè, ñíàñÿëà ÿéöà íå êúäåòî òðÿáâà è áàáà ñå ïîäõëúçíàëà.Òàêà ñè îòèäå, áåç äà å áîëåäóâàëà èçîáùî. Íî ñïîìåíèòå çà íåÿ è çà êúùè÷êàòà, â êîÿòî æèâååõìå ñà âñå îùå çàêúòàíè â ïàìåòòà ìè. Ñëåä êàòî çàâúðøâà Ïåäàãîãè÷åñêàòà ãèìíàçèÿ, áà- ùà ìè çàïî÷âà ðàáîòà êàòî ó÷èòåë â Ãàðâàíîâî, êúäåòî çàïîçíàíñòâîòî ìó ñ ìàéêà ìè, ñúùî ó÷èòåëêà, çàâúðøâà ñ áðàê. Ìëàäîòî ñåìåéñòâî ñå íàñòàíÿâà â ïðèñòðîåíà ñòàè÷êà ñ îòäåëåí âõîä. Äÿäîâàòà êúùà â ñïîìåíèòå ìè îò 1935-37 ã. ñå 11
íàìèðàøå íà óëè÷êà, êîÿòî âå÷å å çàòâîðåíà, íî âñå îùå ëåñíî ìîæå äà ñå îòêðèå. Ìèíàâàøå ïî ïðîòåæåíèå íà îãðàäàòà íà ó÷èëèùåòî, ïî êîÿòî ñ óäîâîëñòâèå ñå êàòå- ðåõìå.  äâîðà ñå âëèçàøå ïðåç ñàìîäåëíà äúðâåíà âðàòà ñ ìàíäàëî, íî èìàøå è ïîðòà çà äîáèòúêà. Äåëåøå ñå íà äâå ÷àñòè.  ïúðâàòà íàìèðèñâàõà òîðèùåòî ñ îáîðà, êúäåòî ñúæèòåëñòâàõà êðàâè,êîíå è ìàãàðåòà. Êîêîøêè- òå ðîâåõà íàîêîëî íà âîëÿ. Ïðîñòðàíñòâîòî ñå îõðàíÿ- âàøå îò äâå ÷åðíî-áåëè “êàíäæè”, êîèòî ñ ïðåäóïðåäè- òåëíî ðúìæåíå ïîñðåùàõà âñåêè íîâîäîøúë. Âúâ âúò- ðåøíèÿ äâîð ñå ïðîíèêâàøå ïðåç òåëåíà îãðàäà, èçîëè- ðàùà ñ ïëúòíàòà ñè äàíòåëà äîñòúïà íà æèâîòíèòå. Çàä íåÿ ñå ìúäðåøå áóíàð ñúñ ñòóäåíà êëàäåí÷îâà âîäà. Îêî- ëî íåãî ñå ïîäðåæäàõà ëåõè îò çåëåí÷óöè è öâåòÿ. Ïðåä êúùàòà ñå èçâèñÿâàøå àñìà, êîÿòî äàðÿâàøå ñ õëàä ïðåê- ðàñíîòî äâîð÷å â ãîðåùèòå ëåòíè äíè. Ïðåç åñåíòà ïî íåÿ çðååõà íàòåæàëè îò ñîê ñàëêúìè. Íÿêîè îò òÿõ, ãðèæëèâî îáâèòè ñ õàðòèÿ, îñòàâàõà ñâåæè äî êúñíà åñåí, äîðè äî Íîâà ãîäèíà. Ïî äåñåòèíà ñòúïàëà ñå èçêà÷âàõ- ìå íà ïðîñòîðíèÿ ÷àðäàê, êîéòî èçïúëíÿâàøå ôóíêöè- ÿòà íà ëÿòíà ðåçèäåíöèÿ. Ñêðîìíè âúçãëàâíèöè ïðåäëà- ãàõà ÷óäåñíî ìÿñòî çà îòäèõ ïðåç ãîðåùíèöèòå. Îò ÷àð- äàêà ñå âëèçàøå â îñòàíàëèòå òðè ñòàè. Íàé-ãîëÿìîòî ïîìåùåíèå,èçïúëíÿâàùî ôóíêöèèòå íà âñåêèäíåâíà, êóõ- íÿ è òðàïåçàðèÿ, ñå ðàçïîëàãàøå äèðåêòíî íà çåìÿ. Ïå- ðèîäè÷íî ãðèæëèâî çàìàçâàíà ñ ãëèíåí ðàçòâîð, òÿ áåøå çàñòèëàíà ñ ïúñòðè òúêàíè ÷åðãè. Ïèøåéêè òåçè ðåäîâå, îòíîâî ñå ïîòàïÿì â àòìîñ- ôåðàòà íà òîâà â áóêâàëíèÿ è â ïðåíîñíèÿ ñìèñúë, “ñå- ìåéíî îãíèùå”, îëèöåòâîðÿâàíî îò íåóãàñâàùèÿ îãúí íà “îäæàêà”. Âñúùíîñò òîâà ñè áåøå ïðèìèòèâíà “êàìè- íà”, ïîìåñòåíà âúâ âäëúáíàòèíà íà äåáåëàòà êàìåííà 12
ñòåíà, íàä êîÿòî ñå èçâèñÿâàøå êîìèí ñ äîáðà òÿãà. Âåñåëî ïðàùÿùèòå â íåãî öåïåíèöè íå ñàìî õâúðëÿõà èãðèâè îòáëÿñúöè ïî ñòåíèòå è òàâàíà íà èíà÷å ñëàáî îñâåòåíîòî ïîìåùåíèå, íî èçëú÷âàõà è ñïåöèôè÷åí àðî- ìàò . Òî÷íî íàä îãúíÿ âèñåøå ñîëèäíà âåðèãà ñ ÷åíãåë. Íà íåÿ çàêà÷âàõà êîòëå, â êîåòî êúêðåøå àðîìàòíà ÷îð- áèöà èëè äðóãà âêóñîòèÿ. Òåíäæåðè íÿìàøå. Çà âàðåíå íà âåçäåñúùèÿ áîá ñå èçïîëçâàøå ãúðíå, êîåòî çàðàâÿõà â æàðàâàòà. Äðóãî ïðèñïîñîáëåíèå êúì îãíèùåòî áåøå ïîäâèæíàòà æåëÿçíà ïèðîñòèÿ, íà êîÿòî íàä îãúíÿ ñå íàìåñòâàøå îãðîìíèÿò òèãàí ñ äúëãà èçâèòà äðúæêà.  íåãî ïðåç çèìàòà ïúðæåõà, çàäóøåíè ñ ïðàç-ëóê, ïðî- ÷óòèòå ñåëñêè “äðîáåíå”.  áåçìåñíèòå ïåðèîäè òàì ñå ïðèãîòîâëÿâàøå îò ïîçàñúõíàë íàòðîøåí õëÿá “ñìèã- äàë”. Ëåêî îâëàæíåíèÿò è ñëåä òîâà çàäóøåí è çàïúðæåí â ìàçíèíà õëÿá ñå ïîäíàñÿøå ñ àéðàí, çà äà ñå ïðåãëúùà ïî-ëåñíî. Íàé-çàáåëåæèòåëíîòî ïðèñïîñîáëåíèå êúì îã- íèùåòî áåøå âðúøíèêúò – ãîëÿì ñâîäåñò ìåòàëè÷åñêè êàïàê, ñíàáäåí íà ãîðíàòà ïîâúðõíîñò ñ êëóï çà ïîâäè- ãàíå ñ ÷åíãåëà íàä îãíèùåòî. Ñ íåãî ñå ïðèãîòîâëÿâàøå “ñïåöèàëèòåòúò íà çàâåäåíèåòî” – “ïèëå ïîä âðúøíèê”. Îáèêíîâåíî - äîáðå îõðàíåíà êîêîøêà, êîÿòî ñúîòâåòíî îâêóñåíà ñå ïîñòàâÿøå â äúëáîêà òàâè÷êà âúðõó æàðòà è ñå çàõëóïâàøå ñ âðúøíèêà, çàùóïâàí ñ òëååùè âúã- ëåíè. Ïîä âðúøíèê ñå ïå÷åõà è ïðî÷óòèòå áàíèöè è ìàñëåíèöè íà áàáà. Çà íàñ, äåöàòà áåøå èñòèíñêà àòðàê- öèÿ äà íàáëþäàâàìå êàê, áåç äà èçïîëçâà òî÷èëêà, òîï- êàòà òåñòî â íåéíèòå ðúöå “ðàçöúôâàøå”, çà äà ñå ïðå- âúðíå â òúíúê, ïî÷òè ïðîçðà÷åí ëèñò çà áàíèöà, êîéòî ñëåä òîâà ñå ðàçñòèëàøå êàòî âîàë âúðõó òàâàòà. Äðóã çàáåëåæèòåëåí ñïåöèàëèòåò áåøå ðèáåíàòà êàøà. ×è÷î ìè ñúñ “ñðåêìå” ëîâåøå îò ðåêàòà äðåáíà ðèáà, êîÿòî 13
èçïúðæåíà è ïðèáàâåíà êúì ïðèãîòâåíà ïî äîìàøíà ðåöåïòà êàøà, ïîäïðàâåíà ñ äæîäæåí, ñå çàïè÷àøå ñúùî ïîä òîïëèÿ êîæóõ íà æàðàâàòà. Æàðàâàòà. Îòíîâî ñå ñðåùíàõ ñ íåÿ êàòî àñïè- ðàíò â Ñëîâàêèÿ, ïî âðåìå íà èçëåò â Òàòðèòå, êúäåòî ìåäèöèíñêèÿò ôàêóëòåò ïîëçâàøå òóðèñòè- ÷åñêà áàçà. Íà ñïåöèàëíî îïðåäåëåíî ìÿñòî ëóìíà îãúí.  îáðàçóâàëàòà ñå îáèëíà æàð çàðîâèõà ãðèæëèâî çàâèòè â ñòàíèîë ïàêåò÷åòà ñ íåèçâåñòíî ñúäúðæà- íèå. Ñëåä èçïåïåëÿâàíåòî íà æàðàâàòà, êîåòî ñúâïàä- íà ñ êðàÿ íà àïåðèòèâà, ïðåä âñåêè ñå ïîÿâè åêçåìïëÿð îò ñïåöèàëèòåòà. Ñðåáðèñòèòå “îáÿòèÿ” íà âàðàêà îñâîáîäèõà óõàåùè â êîìïàíèÿ íà ãúáè ïúðæîëè.Ïðå- âúçõîäíàòà òåõíîëîãèÿ íîñåøå íå ïî-ìàëêî àòðàêòèâ- íîòî èìå “Ñðåáúðíè ïúðæîëè”. Íà ñëîâàøêèÿ ñïåöèàëèòåò íå îòñòúïâà ñàìî- êîâñêàòà “×óøêà-ïðúæêà”. Âìåñòî â æàðòà, òÿ ñå âúðòåøå áàâíî-áàâíî íàä íåÿ. Íàíèçàíà íà ñàìîðú÷íî èçäÿëàíà äúðâåíà ïðú÷êà. Ïëúòíî íàðåäåíèòå åäíà äî äðóãà ÷óøêè êàïèè è ïàð÷åòà áåêîí çàïî÷âàõà ïîñòå- ïåííî äà öâúð÷àò ïîä âëèÿíèå íà îãúíÿ è äà ðàçíàñÿò íàîêîëî àïåòèòíè óõàíèÿ. Ïîìåñòåòå òàçè “êàðòèí- êà” â ðàìêèòå íà êîå äà å æèâîïèñíî êúò÷å îò Ðèëà, Ðîäîïèòå èëè Áàëêàíà. Îçâó÷åòå ÿ ñ ðîìîíà íà áèñòðî êàòî ñúëçà ïîòî÷å, îõëàæäàùî ñúñ ñòðóèòå ñè áóòèë- êà “îãíåíà âîäà”. Ïðèáàâåòå êúì ìåíþòî íà èìïðî- âèçèðàíèÿ ïèêíèê èçðîâåíè îò ïåïåëòà èçïðúõíàëè áàëêàíñêè êàðòîôè è ùå ðàçáåðåòå çàùî ñèíúò ìè, òîãàâà îùå â ïðåäó÷èëèùíà âúçðàñò, âúçòîðæåíî âúçêëèêíà “Åõ, òîâà ñå êàçâà æèâîò!”. Ïî àñîöèàöèÿ ïðåä î÷èòå ìè èçïëóâà è æàðàâà- òà, çàêúòàíà â êðàéáðåæíèòå ñêàëè íà “Ðîáèíçîí”. 14
Âúðõó íàãîðåùåíà ìåòàëíà ïëî÷à ïðèãîòîâëÿâàõìå â ñîáñòâåí ñîñ, “íàáðàíè” ïîä ñúñåäíèÿ ðèô ìèäè. Êàòî ðàçöúôâàùè öâåòÿ, ÷åðóïêèòå èì ñå îòâàðÿõà, çà äà ïðåäëîæàò çàêúòàíèÿ â òÿõ äåëèêàòåñ, êîéòî ïîä âëèÿíèå íà òîïëèíàòà äîáèâàøå çëàòèñòî-æúëò îò- òåíúê. Íåâåðîÿòíî ïðåæèâÿâàíå å ñàìîðú÷íî äà îò- êúñíåø àïåòèòíîòî êúñ÷å è ñ êàïêà ëèìîíîâ ñîê äà ñå íàñëàäèø íà åêçîòè÷íèÿ ìó âêóñ. Ïðåæóðåíè îò ñëúí÷åâèòå ëú÷è, ïðåãðåòè îò ãîðåùèÿ ïîëúõ íà æàðàâàòà, ñïîäåëèëè òðàïåçà ñÿêàø ñ áîãîâåòå, ñå ãìóðêàìå â ñâåæèòå îáÿòèÿ íà âúë- íèòå, îáçåòè îò íÿêàêâî ïúðâè÷íî ÷óâñòâî íà ðàäîñò îò ïðèðîäàòà è íåéíèòå ùåäðè äàðîâå. Ãîùàâàëè ñà ìå ñúñ ñòðèäè íå êúäå äà å, à â ðåñïåêòèðàùàòà îáñòàíîâêà íà åäèí îò íàé-èçèñêà- íèòå ðåñòîðàíòè âúâ Âàøèíãòîí – “×åòèðè ñåçîíà”. Íàðè÷à ñå òàêà, çàùîòî âúâ âàçèòå íà âñÿêà ìàñà ñà ïîòîïåíè ñâåæè öâåòÿ îò ðàçëè÷íè ñåçîíè, äîñòà- âÿíè ñúñ ñàìîëåòè îò ðàçëè÷íèòå êðàèùà íà ñâåòà. Íî íèùî íå ìîæå äà ñå ñðàâíè ñ âêóñà íà ïðèãîò- âåíèòå ñàìîðú÷íî ìèäè êðàé ïðîíèçâàùèÿ ñ ìèðèçìà- òà ñè íà âîäîðàñëè ìîðñêè áðÿã. Âñúùíîñò åäèíñòâåíè â ñâåòà ñìå íà “òè” ñ æàðàâàòà. Ñâúðçâà íè íåâåäîìî-èíòèìíà âðúçêà, ãðà- íè÷åùà ñ ìèñòèêà. Íà êîãî, îñâåí íà áúëãàðèòå, “òÿ” ðàçðåøàâà äà ñå ðàçõîæäàò áîñîíîãè âúðõó òëååùèòå é âúãëåíè, óíåñåíè â ðèòìèòå íà åçè÷åñêè òàíöè? Íå å ëè êîäèðàíà â íåñòèíàðñòâîòî íÿêàêâà âçàèìíà òàéíà, äàòèðàùà îò ãëúáèíèòå íà äðåâíîñòòà, êî- ãàòî ÷îâåøêèòå ñúùåñòâà ñà áîãîòâîðåëè îãúíÿ? Íå ñà ëè íåñòèíàðèòå ïîòîìöè íà æðåöè, ñ êîèòî ñà ñïîäåëÿëè òàéíèòå ñè? 15
Âëÿâî îò îãíèùåòî íà ñòàðàòà íè êúùà, ïîâåñåíè íà ñòåíàòà, ñå ìúäðåõà ìåíöè áèñòðà êëàäåí÷îâà âîäà. Ñ êàëàéäèñàí ÷åðïàê âñåêè ìîæåøå äà ãðåáíå îò íåÿ è äà óòîëè æàæäàòà ñè. Çà íàñ, äåöàòà, íà ïîäà áÿõà ïîä- ðåäåíè ãëèíåíè ñòîìíè. Ïî ñðåäàòà íà äðúæêàòà èì èçïúêâàøå çúðíî, ïîäîáíî íà ìàé÷èíà ãúðäà, îò êîåòî ìîæåøå äà ñå çàñìó÷è áëàãîäàòíàòà òå÷íîñò. Æèâîïèñíî ãëåäæîñàíè, çàåäíî ñ ðàçñòëàíèòå â ñúñåäñòâî ñ òÿõ ïúñ- òðè ÷åðãè, òå ðàäâàõà îêîòî. Íåãëåäæîñàíèòå ãðúíöè ñå èçïîëçâàõà çà ïðèãîòîâ- ëåíèå íà ïðî÷óòîòî “ñòîìíà-ñèðåíå”. Çàðåæäàõà ãè ñ ãúñòî îâ÷å ìëÿêî îò êðàÿ íà àâãóñò è íà÷àëîòî íà ñåï- òåìâðè. Ñëåä çàêâàñâàíå, îùå òîïëî ìëÿêîòî ñå íàëèâà- øå â ñòîìíèòå, êîèòî ñå çàïå÷àòâàõà ïëúòíî ñ âîñúê. Íà ïðîâåòðèâî ìÿñòî ìëÿêîòî ôåðìåíòèðàøå è áàâíî îòäå- ëÿøå âëàãàòà ñè ïðåç ïîðüîçíèòå ñòåíè íà ãëèíåíèÿ ñúä. Ñëåä 1-2 ìåñåöà çðååíå îáðàçóâàëèòå ñå ïî âëàæíèòå ñòåíè ïëåñåíè ïîñòåïåííî çàñúõâàõà, êàòî “çàñòàðÿâàõà” è áåç òîâà äðåâíî-êëàñè÷åñêèòå ïî ôîðìà ñúäîâå, êàòî èì ïðèäàâàõà è ñïåöèôè÷íà ïàòèíà. Ñëåä êàòî èçïúëíå- øå ñâîÿòà çàäà÷à, ìàêàð è êëàñè÷åñêà íà âèä, îïàêîâêàòà ñå “îòñòðàíÿâàøå” è îò ïàçâèòå é ñå îñâîáîæäàâàøå ñèðåíå ñúñ ñïåöèàëåí âêóñ è êîíñèñòåíöèÿ. Äåìîíñòðè- ðàëè ñà ìè êàêâè ëè íå ñîðòîâå ñèðåíà âúâ Ôðàíöèÿ. Äåãóñòèðàë ñúì è íàé-ïðî÷óòèòå ìèðèçëèâè ñêàíäèíàâ- ñêè ñèðåíà, íî ïðîòîòèï íà Õàñêîâñêîòî ñèðåíå â ñòîì- íà íå ñúì ñðåùàë. Ìîé êîëåãà áåøå îòíåñúë êàòî àðìàãàí åäíà òàêàâà “ñòîìíà ñúñ ñèðåíå” â Ìèëàíî. Öÿëàòà ôà- ìèëèÿ ñå ñúáðàëà çà ïðîìîöèÿòà é. Íà êîëåãàòà î÷åâèäíî ñà ãëåäàëè êàòî íà ôîêóñíèê, êîéòî ñ ìà- ãè÷åñêà ïðú÷êà ùå èçâëå÷å ñèðåíåòî îò âúòðåøíîñò- 16
òà íà àâòåíòè÷íàòà ñòîìíà. Íèêîé íå î÷àêâàë òîé äà çàìàõíå è ñ òî÷åí óäàð äà ñêàëïèðà ãîðíàòà é ÷àñò. Íåî÷àêâàíèÿò æåñò íà ìàãüîñíèêà áèë ñúïðî- âîäåí ñ âúçêëèöàíèÿ îò ñîðòà “Î! Íåùàñòíàòà àì- ôîðà!”, “Ãîñïîäè, êàêâî âàðâàðñòâî!”, òà íàøè÷êèÿò ñå âèäÿë â ÷óäî. Ïî÷èñòèë âíèìàòåëíî ïîâúðõíîñòòà íà òîïêàòà ñèðåíå è çàïî÷íàë äà ãî ñåðâèðà. Ðåàãè- ðàëè, êàòî ÷å ëè èì ïîäíàñÿë äîìàøíèÿ ëþáèìåö íà ïîðöèè. Äîñòà âðåìå è ãëúòêè “Êèàíòè” áèëè íåîá- õîäèìè íà “ïîòðåñåíàòà” ôàìèëèÿ, çà äà ïðåîäîëåå ïñèõè÷åñêàòà áàðèåðà è äà çàïî÷íå îäîáðèòåëíî äà ïðåìëÿñêâà ñëåä äåãóñòàöèÿ íà óíèêàëíèÿ ìó âêóñ. Íàïúëíî ðàçáèðàì ðåàêöèÿòà íà èòàëèàíöèòå, çàùîòî ñúì ñå ñáëúñêâàë ñ ïîäîáíà ïñèõè÷åñêà áàðèåðà ïðè åäíà ïîêàíà çà ãîùàâêà ñ êàòìè íà ñåëî. Ïðèñ- òèãíàõìå öÿëà òóìáà êîëåãè è ÷åâðúñòî íàîáèêîëèõìå ðàçòåãíàòà ïîä ñåí÷åñòà àñìà ìàñà. Òàêèâà êàòìè, “çàáúðêàíè” ïî ïðåäàâàùà ñå îò ïîêîëåíèÿ ðåöåïòà, ïðèãîòâÿíè âúðõó îðèãèíàëåí ãëèíåí ñà÷, îñâåæàâàí ïåðèîäè÷íî ñ ïðÿñíî êðàâå ìàñúëöå, âñåêè äåí è íàâ- ñÿêúäå íå ìîãàò äà ñå âêóñÿò. Íåî÷àêâàíî, ñúñ çàãà- äú÷íà óñìèâêà à ëà “Äæîêîíäà”, äîìàêèíÿòà ñåðâèðà â ñðåäàòà íà ìàñàòà åäèí “õàâðóç”. Äà, öóêàëî! Àâ- òåíòè÷íî íîùíî ãúðíå! Ñ òóìáåñòàòà ìó ôîðìà è ñ äîáðå ïðèëåïâàù êàïàê. Ñòóïîðèðàõìå! Äîìàêèíÿòà, óäèâåíà îò âíåçàïíî âúçöàðèëàòà ñå òèøèíà, âúïðî- ñèòåëíî íè ïîãëåäíà, íî áåç äà ñå ñòåñíÿâà îòâîðè êàïàêà. Îêàçà ñå, ÷å öóêàëîòî ñúäúðæà ïðåâúçõîäíî îâ÷å êèñåëî ìëÿêî. Êîé íà ñåëî òè ðàçáèðà îò õàâðóçè è òÿõíàòà óïîòðåáà, à ÷óäåñíàòà èì ôîðìà ñå îêàçâà òâúðäå óäîáíà çà êâàñåíå íà ìëÿêî. Àêî çíàåòå êàê ñå èçâúðøâà òîâà â äîìàøíà îáñòàíîâêà. Îò êàêâî 17
“îáãðèæâàíå” ñå íóæäàå òî, çà äà ñå ïîëó÷è æåëàíàòà êîíñèñòåíöèÿ. Âúïðåêè ÷å âñè÷êî ñå èçÿñíè, ìàëêî òðóäíî íè áåøå îò ïñèõîëîãè÷íà ãëåäíà òî÷êà äà çàãðåáâàìå ñ ëúæèöà îò öóêàëî. Íî ïðåâúçõîäíèòå êà÷åñòâà íà ìëÿêîòî, êîåòî çàñòàâàøå êàòî ìàëåáè â ÷èíèÿòà, ñè êàçà äóìàòà. Áúëãàðñêîòî êèñåëî ìëÿêî! Ñ íåãîâèÿ íåïîâòî- ðèì âêóñ! Íàé-ïðîñëàâåíî î÷åâèäíî å â ßïîíèÿ. Ïðîñòî ñà ëóäè ïî íåãî.  ïîäõîäÿùè åëåãàíòíè îïàêîâêè ðàçíàñÿ ñëàâàòà íà Áúëãàðèÿ èç äîìîâåòå íà ìèëèîíè ÿïîíöè. Ðúêîâîäèòåëÿò íà áàêòåðèîëîãè÷íèÿ äåïàð- òàìåíò ïðåäëàãàøå ïðåôåðåíòíè óñëîâèÿ çà ðàáîòà íà íàøè ñïåöèàëèñòè ïî àäàïòàöèÿ íà Âàcilus Bulgaricus, íî êîé ó íàñ ñå èíòåðåñóâà îò òîçè ïðîáëåì? Íåïî- êîðíèÿò áàöèë ñè å õàðåñàë ïðåäåëèòå íà Ñàíñòåôàí- ñêà Áúëãàðèÿ è óìèðà îò íîñòàëãèÿ ïî òÿõ, êúäåòî è äà ãî ïðåíåñàò. Êàêâèòî è ñúáëàçíèòåëíè óñëîâèÿ äà ïðåäëàãàò íà íàøèÿ ëîêàëåí ïàòðèîò. Êúñíî âå÷åð çà ïîääðúæêà íà îãúíÿ êúì îòòëÿâà- ùèòå, èçïåïåëåíè âúãëåíè ñå ïðèáàâÿøå ïàð÷å ìåñòåí “òîðô”. Âñúùíîñò òîâà ñè áåøå ãîâåæäà òîð, ïîåòà ñ ëîïàòà è “ïëüîñíàòà” âúðõó äóâàðà äà ñúõíå íà ñëúíöå.  ñúñåäñòâî ñúñ ñåìåéíîòî îãíèùå ñå ìúäðåøå çà- ëîñòåíîòî ñ ìåòàëè÷åñêè êàïàê îòâåðñòèå íà äîìàøíàòà ïåù. Òî ïðîáèâàøå ñòåíàòà è ñå ðàçøèðÿâàøå íàâúí â ñïåöèàëíî èççèäàíî àêòèâíî ïðîñòðàíñòâî. Òóê ñåäìè÷- íî ñå ïå÷åøå “áóõíàëîòî” â äúðâåíèòå íîùâè òåñòî. Îôîðìåíî îò ñðú÷íèòå ðúöå íà ÷èíêà ìè, âúçñåäíàëî äúðâåíàòà é ëîïàòà ñ äúëãà äðúæêà, òî ïîòúâàøå â çè- íàëàòà ïàñò íà ôóðíàòà, ÷èèòî ïðåäâàðèòåëíî ïîäãðåòè ñòåíè èçëú÷âàõà êåõëèáàðåíî ñèÿíèå. Íå ñëåä äúëãî ïî îáðàòíèÿ ïúò ñå ïîÿâÿâàõà ïðÿñíî îïå÷åíèòå ñàìóíè, 18
êîèòî èçïúëâàõà ñ óõàíèå íà òîïúë õëÿá íå ñàìî ñòàÿòà, íî è öÿëàòà êúùóðêà è ïðóñòà ïðåä íåÿ. Îùå íåèçñòè- íàëè ãè “ïîâèâàõà” â æèâîïèñíè ìåñàëè, çà äà çàïàçÿò ìåêîòàòà èì è ïðåç ñëåäâàùèòå äíè. Íà Ãåðãüîâäåí è Âåëèêäåí äîìàøíàòà ïåù ñå ðàäâàøå íà îñîáåíî âíèìà- íèå, çàùîòî â íåÿ ñå ïå÷åøå äîáðå îõðàíåíî àãíå-“êüîð- ïå”. Çà ðàçëèêà îò “÷åâåðìåòî” ïðè òàçè òåõíîëîãèÿ ñå ïîëó÷àâàøå è åäíîâðåìåííî çàäóøàâàíå íà ìåñîòî, òúé êàòî êàïàêúò íà ôóðíàòà ñå çàïå÷àòâàøå ñ òåñòî. Áóêâàëíî ñúùèÿ òèï ïåù èìàõ íåî÷àêâàíà âúç- ìîæíîñò äà ðàçãëåäàì â Ðèì. Ïðèÿòåëè íè ïîêàíèõà íà âå÷åðÿ â íàöèîíàëåí ñòèë. Çàâåäåíèåòî, â áëèçîñò äî Âàòèêàíà, ñå ñëàâåøå ñ îðèãèíàëíàòà ñè ïåù çà ïðèãîòîâëåíèå íà íåáåèçâåñòíèòå èòàëèàíñêè ïèöè. Âñúùíîñò òå ñà áèëè íàñúùíà õðàíà íà áåäíîòî èòàëèàíñêî íàñåëåíèå, êîåòî âúðõó íåïðåòåíöèîçíîòî òåñòî ïðèáàâÿëî è ïî ìàëêî ðèáà â çàâèñèìîñò îò óëîâà. Åäâà ïî êúñíî ñà ïðåòúðïåëè ìíîãîáðîéíèòå ñè ìåòàìîðôîçè, çà äà ïðèäîáèÿò äíåøíèÿ ïî÷òè íåñ- ðàâíèì âêóñ. Âñåêè êëèåíò ìîæåøå äà ñå ïîëþáóâà äèðåêòíî íà ïðîèçâîäñòâåíèÿ ïðîöåñ.  çèíàëàòà ïàñò íà íåãîëÿìàòà ïåù ïåðèîäè÷íî “ïîòúâàõà” èç- ïðúõíàëèòå ïèöè, çà äà áúäàò èçòåãëåíè íå äúëãî ñëåä òîâà ïîäõîäÿùî çàïå÷åíè. Âêóñúò èì áåøå ëåêî ñóõî- âàò è ñâèäåòåëñòâóâàøå çà ñêðîìíàòà èòàëèàíñêà òðàïåçà â ìèíàëîòî. Îñâåæèõìå îðèãèíàëíàòà âå÷åðÿ ñ áóòèëêà “Lacrima Kristi”. “Ñúëçèòå íà Õðèñòîñ” áÿõà èìåíóâàëè òîâà âèíî íàáîæíèòå èòàëèàíöè è äåéñ- òâèòåëíî ïðåä çàáåëåæèòåëíèÿ ìó àðîìàò âñåêè ïîç- íàâà÷ ìîæåøå äà èçïàäíå â óìèëåíèå. Ñ ïðàçíè÷íî èëè åæåäíåâíî ìåíþ òðàïåçàòà ñÿêàø ñïëîòÿâàøå íàñÿäàëîòî îêîëîâðúñò ñåìåéñòâî. Ìàñè è 19
ñòîëîâå ëèïñâàõà. Âìåñòî òÿõ ñå èçïîëçâàøå êðúãëà äúð- âåíà ñèíèÿ, âèñîêà íå ïîâå÷å îò 20 ñàíòèìåòðà. Îêîëî íåÿ, ïîäâèëè êðàê èëè íàñÿäàëè âúðõó ïëîñêè âúçãëàâ- íè÷êè îò ãðóá âúëíåí ïëàò, ñå ðàçïîëàãàõà ïúðâî âúçðàñ- òíèòå. Âúðõó ñèíèÿòà ñå ïîñòàâÿøå òàâàòà ñ êà÷àìàê, ôàñóë, ðèáåíà êàøà èëè “êàêâîòî äàë Ãîñïîä”. ×èíèè íå ñå èçïîëçâàõà. Âèëèöè ëèïñâàõà. Âñåêè çàãðåáâàøå ïðåä ñåáå ñè îò òàâè÷êàòà ñ äúðâåíà ëúæèöà. Íà òðàïåçàòà çà âúçðàñòíèòå ÷åñòî ñå ìúäðåøå è ñúäèíêà ñ äîìàøíî âèíî. Íÿìàøå ÷àøè. Âèíîòî ñå íàëèâàøå íàïðàâî â êàëàéäèñàíà ìåòàëè÷åñêà ïàíèöà - òàñ, êîéòî ñå ïðåäàâà- øå îò ðúêà íà ðúêà. Ïî-êúñíî ñ íàñìåøêà ãî íàðè÷àõìå “ñåëñêè òåëåâèçîð”, çàùîòî ïðè îòïèâàíå ìîæåøå äà âè- äèø îòðàæåíèåòî ñè â îãëåäàëíàòà ïîâúðõíîñò íà âèíî- òî. Ïèåíåòî îò ìåòàëè÷åñêè ñúä, êîåòî ñå êîðåíè â äðåâ- íîñòòà, íåçàâèñèìî îò òåìïåðàòóðàòà ïðèäàâà äîïúëíè- òåëíà ïðèÿòíà õëàäèíà íà ïèòèåòî. È ñåãà, ïîíÿêîãà ïðåäïî÷èòàì äà ïîåìà ãëúòêà âèíî îò ìåòàëè÷åñêà ÷àøà. Çà íàñ, äåöàòà, íàé–ïðèâëåêàòåëíè áÿõà äåñåðòèòå. Àêî ìîæåõà äà ñå íàðåêàò òàêà. Íàé-÷åñòî ïðåç çèìàòà - êîìïîòúò îò îøàâ. Ðàçáèðà ñå, äèåòè÷åí, áåç çàõàð. Ïëîäîâåòå, äèâè êðóøè îò êúðà, íàöåïåíè, ñå èçñóøà- âàõà íà ñëúíöå. Ñèíèòå ñëèâè ìèíàâàõà çà ëóêñ. Òîâà, êîåòî ñè ñïîìíÿì ñ óäîâîëñòâèå, å “íàêëàäåíîòî” ãðîç- äå. Ïîäáðàíè ñîðòîâå ñå çàëèâàõà ñ ãðîçäîâà øèðà â êà÷å èëè ïðúñòåíè äåëâè. Ôåðìåíòàöèÿòà ïðåñè÷àõà ñ äîáà- âÿíå íà ñèíàï è êîé çíàå êàêâî îùå, òà ñëåä ìåñåö èëè äâà îò ìàçåòî ãî èçâàæäàõà êîíñåðâèðàíî ñ ïèêàíòåí âêóñ. Èçäúðæàøå äî ñëåäâàùèÿ ãðîçäîáåð. Ëàâðèòå îáè- ðàøå, ðàçáèðà ñå, ïåòìåçúò ñ ðà÷åë îò òèêâà, êîéòî ñå ïðèãîòîâëÿâàøå ñúùî îò ãðîçäîâèÿ ñîê.  åðàòà íà ñåë- ñêèÿ òóðèçúì, òåçè äâà ñïåöèàëèòåòà áèõà íàïðàâèëè 20
íåîòðàçèìî âïå÷àòëåíèå íà âñåêè ãîñò íà ñòðàíàòà. Ïî îòíîøåíèå íà äåñåðòèòå ëÿòîòî è åñåíòà áÿõà ðàçòî÷èòåëíè. Êàòî ñå çàïî÷íå îò ðàíîçðåéêèòå “àôóç- êè” ñëèâè è ñå ïðåìèíå ïðåç ÷åðåøèòå, êàéñèèòå, ïðàñ- êîâèòå, çà äà ñå ñòèãíå äî áîñòàíèòå è ëîçÿòà, â êîèòî ïëîäîðîäíàòà çåìÿ ùåäðî ïðåäëàãàøå ïëîäîâåòå ñè. Äè- íèòå è ïúïåøèòå äîêàðâàõà ñ âîëñêà êîëà è ñòîâàðâàõà â ìàçåòî íà õëàäíî, à íÿêîè çàðàâÿõà â æèòîòî, çà äà ñå çàïàçÿò ñâåæè äî çèìàòà. Êúì áîñòàíà êîëàòà òðúãâàøå íà ðàçñúìâàíå è ñòèãàøå ïî èçãðåâ ñëúíöå. Äîêàòî âúç- ðàñòíèòå ñ ïî÷óêâàíå ïîäáèðàõà ïî çðåëîñò åäðèòå ñî÷íè ïëîäîâå, âúðõó ðàçãúðíàò âñòðàíè îò áîñòàíà ìåñàë íè ñðÿçâàõà ïðàùÿùà äèíÿ, ïîåëà õëàäèíàòà íà ðàííîòî óòðî.  ðúêàòà íè ïúõâàõà è ïî êîìàò òîïúë õëÿá ñ ïàð÷å ïðÿñíî ñèðåíå. Îòíîâî èìàõ âúçìîæíîñò äà èçïèòàì ïîäîáíî î÷àðîâàíèå, ãîäèíè ïî-êúñíî, â äåâñòâåíàòà “äæóíãëà” íà “Çëàòíè ïÿñúöè”, êúäåòî âïîñëåäñòâèå âúçíèêíà êóðîðòíèÿò êîìïëåêñ. Áÿõìå íà ïàëàòêè ñ íàöèîíàëåí ó÷åíè÷åñêè ëàãåð.  ñúñåäñòâî íàä íåãî èìàøå ëîçå è áîñòàí. Ñ ïîäðú÷íè ñðåäñòâà ñòîïàíèíúò ñè áåøå ïîñòðîèë è “ðîáèíçîíîâñêà” êîëèáà. Ïðåä âõîäà é, ñêîâàíà îò äúñêè, ïðåäëàãàøå ÷óäåñåí èçãëåä êúì ìîðåòî ñêðîìíà ìàñè÷êà ñ ïðèìèòèâíà ñêàìåéêà. Íà íåÿ, ñ ðåçåí äèíÿ â ðúêà, ÷åñòî ïîñðåùàõìå êàòî åçè÷íèöè èçãðåâà íà ñëúíöåòî, êîåòî âåëè÷åñòâåíî, îãðîìíî è êúðâàâî-÷åðâåíî, áàâíî èçïëóâàøå îò ãëú- áèíèòå íà ìîðåòî. Ñÿêàø ñòàâàõìå ñúïðè÷àñòíè íà áëàãîãîâååíåòî êúì áîãà Ïåðóí, êîåòî ñà èçïèòâàëè íàøèòå ïðåäöè. Íî íèùî íå ìîæåøå äà ñå ñðàâíè ñ äíèòå íà ãðîç- äîáåðà. Êîëèòå ñå ðàçòîâàðâàõà íà äâîðà, êúäåòî ãðîç- 21
äåòî ñå ðîíåøå è ñå ïðåõâúðëÿøå â ãîëåìè ïðàâîúãúëíè ñúäîâå, îáëèöîâàíè ñ ëàìàðèíà.  òÿõ ñ âèñîêî çàïðåò- íàòè êðà÷îëè âúçðàñòíèòå, êúì êîèòî ÷åñòî ñå ïðèñúåäè- íÿâàõìå è íèå, ìà÷êàõà çúðíàòà, çà äà ñå îòäåëè ãðîçäî- âèÿò íåêòàð.  òåçè íåçàáðàâèìè ìèãîâå ìîðíèÿò òðóä, âïëåòåí â ðàäîñòòà îò ïëîäîðîäèåòî, ñå ïðåâðúùàøå â íÿêàêâà âàêõàíàëèÿ íà ðàäîñòòà è áëàãîäàðíîñòòà êúì ïðèðîäàòà. Ãîäèíè ñëåä òîâà òåçè ñïîìåíè ìè ïîìîãíàõà äà àðàíæèðàì åäíà íåçàáðàâèìà ñðåùà ñ ÷óæäåñòðàííè ãîñòè. Ïðîáëåìúò áåøå êàê äà ñå ïîñðåùíàò ôðàíöóçè â Õàñêîâî. Ñ êàêâî ìîæåì äà âïå÷àòëèì åäèí ïàðè- æàíèí è äâå ïàðèæàíêè? Êîé çíàå çà êîé ïúò áåçðå- çóëòàòíî îáñúæäàõìå ðàçëè÷íè âúçìîæíîñòè. Èäåÿ- òà äà ãè îòâåäåì íà “Øàðàïàíèòå” ìå îñåíè åäâà íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí. Òîâà å ìåñòíîñò â ïîäíîæèåòî íà âðúõ “Àèäà”, îáÿâåíà çà íàöèîíàëåí èñòîðè÷åñêè îáåêò, ÷èåòî èìå ñïîðåä ìåñòíîòî íàñåëåíèå ïðîèç- òè÷à îò äóìèòå “Øèðà è ïàíèöà”. Çàêúòàíè âñðåä ÷óäåñíàòà ïðèðîäà, òàì ñà ñå ñúõðàíèëè ìíîæåñòâî êàìåííè “ñúäîâå”, â êîèòî äðåâíèòå òðàêè ñà ïðèãî- òîâëÿâàëè âèíî. Âñåêè îò òÿõ ïðåäñòàâëÿâà äâîéêà ãðèæëèâî èçäúëáàíè â ñêàëèòå îâàëíè âäëúáíàòèíè. Ãîðíàòà, â êîÿòî ñà òúï÷åëè ãðîçäåòî, çàâúðøâà ñ óëåé, êîéòî îòâåæäà øèðàòà â ïî-íèñêî ñòîÿùàòà. Òàì ãðîçäîâèÿò íåêòàð ñå ñúáèðàë è îñòàâÿë âúëøåá- íàòà ôåðìåíòàöèÿ äà ãî ïðåâúðíå âúâ âèíî. Çàðåäèõìå â áàãàæíèêà íà êîëàòà ïîðòàòèâåí õëàäèëíèê ñ áóòèëêè “Øàìïàíñêî”, êàøîí êðèñòàëíè ÷àøè è çà÷àêàõìå ãîñòèòå. Ñëåä ïðèâåòñòâèÿòà ñú- îáùèõìå ïðîãðàìàòà è ïîòåãëèõìå ñ êîëèòå êúì âðúõ “Àèäà”. Æèâîïèñíèÿò ïúò íè èçâèñè äî ïëàòîòî â 22
ïîäíîæèåòî íà âúðõà. Íàïóñíàõìå êîëèòå, ïëåíåíè îò áåçêðàéíàòà äàëå÷èíà, êîÿòî ñå ðàçñòèëàøå ïðåä î÷è- òå íè, íà÷óïâàíà ñàìî îò çúáåðèòå, çàêúòàëè äðåâíè- òå “øèðà-ïàíèöè”. Ïðî÷åòîõìå ïàìåòíàòà ïëî÷à, êî- ÿòî ñïîäåëÿøå èñòîðè÷åñêèòå äàííè, è ñå ðàçïðúñíàõ- ìå âñðåä ñàìîäåëíèòå “âèíàðíè”. Ñëåä òîâà îòâîðèõ- ìå áàãàæíèêà íà êîëàòà è òàì, êúäåòî õèëÿäà ãîäèíè ïðåäè íîâàòà åðà òðàêèòå ñà ïðèãîòîâëÿâàëè è ïèëè áîæåñòâåíèÿ åëèêñèð, ïîä çâúíà íà êðèñòàëíèòå ÷àøè è ãëúòêà øàìïàíñêî, ñòàíàõìå ñúïðè÷àñòíè ñ äðåâ- íîñòòà. Ïðîäúëæèõìå â äîìàøíà îáñòàíîâêà îêîëî òðàäèöèîííà áúëãàðñêà òðàïåçà, íî àòìîñôåðàòà, ïî- ðîäåíà îò êîíòàêòà ñ ãëúáèíèòå íà ìèíàëîòî ïðîäúë- æè äà âèòàå îêîëî íàñ. Äî êàêâà ñòåïåí ôðåíñêèòå íè ïðèÿòåëè ñà áèëè âïå÷àòëåíè îò ñðåùàòà ñè ñ Áàêõóñ ïî íàøèòå äðåâíè çåìè ñè èçÿñíèõìå ïî-êúñíî ïðè ïðåáèâàâàíå â Ïàðèæ. Åñòåñòâåíî, íàìåðèõìå âðåìå äà ñå îáàäèì è íà òÿõ. Âúïðåêè ÷å íå áÿõìå ïðåäóïðåäèëè çà ïðèñòèãàíåòî ñè, ãëàñúò â òåëåôîííàòà ñëóøàëêà çâó÷åøå êàòî ÷å ëè ñìå áèëè î÷àêâàíè ñ íåòúðïåíèå. Íåçàáàâíî íè áÿõà äàäåíè êîîðäèíàòè è ÷àñ çà ñðåùà íà ñëåäâàùèÿ äåí. Çà âòîðè èëè òðåòè ïúò áÿõ â Ïàðèæ. Ïîçíàâàõ îñíîâíèòå ìó çàáåëåæèòåëíîñòè, íî ðàçõîäêàòà ñ íà- øèÿ ïðèÿòåë íè ïðåíåñå âñðåä äðóãè èçìåðåíèÿ íà òîçè óíèêàëåí ãðàä, âúçïðèåìàí êàòî ñèìâîëè÷íà ñòîëèöà íà ñâåòà. Ïðåìèíàõìå ïðåç çàïàçåíè âúâ âðåìåòî óëè÷- êè è ïëîùàäè, íåôèãóðèðàùè â òóðèñòè÷åñêèòå ñïðà- âî÷íèöè. Ïëåíåíè îò àâòåíòè÷íàòà èì àðõèòåêòóðà è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ èìåíà íà Þãî, Çîëà, âúçêðúñâàùè ñÿêàø îò èñòîðèÿòà íà åäèí âåëèê íàðîä, íå ñå íàñè- ùàõìå äà ñëóøàìå íàøèÿ ïðèÿòåë - ëèòåðàòîð, â ðîëÿòà íà ãèä. 23
Íàäâå÷åð, ôèçè÷åñêè èçòîùåíè è äóõîâíî èçâèñå- íè, áÿõìå ïðèþòåíè â æèëèùåòî ìó, ðàçïîëîæåíî â ãîëÿìà ñòàðèííà ñãðàäà. Äîìàêèíÿòà íè ïîñðåùíà ðàäóøíî êàòî ñòàðè ïðèÿòåëè. Äà ïðîíèêíåø â “ìîÿò äîì - ìîÿòà êðåïîñò” íà ÷óæäåíåöà å èçðàç íà âúðõîâî ãîñòîïðèåìñòâî.  äîïúëíåíèå áÿõà ïîêàíèëè è òåõåí ïðèÿòåë ñúñ ñúïðóãà - áúëãàðêà. Ñëåä êàòî ïîîòäúõíàõ- ìå è ñïîäåëèõìå âïå÷àòëåíèÿòà ñè îò ÷óäåñíàòà ðàç- õîäêà, ïðåíåñîõìå ñå â òðàïåçàðèÿòà çà âå÷åðÿ. Íå å âúçìîæíî äà îïèøà âñè÷êè ñïåöèàëèòåòè. Ìîãà ñàìî äà îòáåëåæà, ÷å ñëåä ñåðâèðàíåòî íà íÿêàêâè ãúáè ñúíàðîäíè÷êàòà íè äèñêðåòíî ìè îáÿñíè, ÷å òîâà å èçêëþ÷èòåëíî ñêúï äåëèêàòåñ è ìå ïîïèòà êàêâî ñìå ãè ”ïðàâèëè” â Áúëãàðèÿ, òà äà çàñëóæèì òàêîâà âíèìàíèå. Íå ñå íàëîæè äà é îáÿñíÿâàì, çàùîòî íà ìàñàòà ñå ïîÿâè ôååðèÿ îò öâåòíè ñíèìêè, îòðàçÿâà- ùè ïðåæèâÿâàíèÿòà íè íà “Øèðà-ïàíèöèèòå”. Âå÷åðÿ- òà äîñòèãíà êóëìèíàöèÿòà ñè, êîãàòî íà ìàñàòà áåøå ñåðâèðàíà áóòèëêà îòëåæàëî âèíî ðåêîëòà - 1948 – ãîäèíàòà íà ðàæäàíåòî íà ñúïðóãàòà ìè. Òàêà è íå ðàçáðàõìå êàê ñà ÿ ðàçóçíàëè, íî åôåêòúò áåøå ïîðàçèòåëåí. Íåóòðàëíîòî ñåìåéñòâî èçðàâíè ðåçóë- òàòà ñ 1:1. Êúñíî ïðåç íîùòà ñå ðàçäåëèõìå ñ ïîæå- ëàíèÿ çà ïîðåäíà ñðåùà îòíîâî íà íàøà òåðèòîðèÿ. Íà âàêõàíàëèèòå îêîëî ãðîçäîáåðà è âèíîòî, êàòî ñúáèòèå â ìîíîòîííèÿ æèâîò íà ñåëî, ñúïåðíè÷åõà ñàìî ðèòóàëèòå îêîëî æåðòâîïðèíîøåíèåòî íà ïðàñåòî. Òÿõ- íîòî ïðîâåæäàíå çàâèñåøå îò äàòàòà íà ïúðâîòî ñåðèîç- íî çàñòóäÿâàíå, òúé-êàòî õëàäèëíèêúò äîðè êàòî ïîíÿòèå íå ñúùåñòâóâàøå. Ñóåòíÿòà îêîëî òîâà çàáåëåæèòåëíî ñúáèòèå áåøå ñàìî ïðèâèäíà. Âñúùíîñò âñåêè çíàåøå çàäúëæåíèåòî ñè è ñå âêëþ÷âàøå íà îïðåäåëåíèÿ ìó 24
åòàï áåç ïîäêàíâàíå. Êàòî ñå çàïî÷íå îò óøèòå è ñòèãíå äî êðà÷åòàòà, íèùî íå îñòàâàøå íåîïîëçîòâîðåíî. Îùå íå ðàçïíàòà äà ñúõíå êîæàòà, ñëàíèíàòà ïîäõîäÿùî ðàç- ôàñîâàíà, çàìèíàâàøå â ðàçëè÷íè íàïðàâëåíèÿ. Áëîê÷å- òàòà îò íàé-êðåõêàòà é ÷àñò ñëåä ïîòàïÿíå âúâ âðÿùà çåëåâà ÷îðáà ñå íàòðèâàõà ñ ìàäæóí îò ñîë,÷åðâåí ïèïåð è ÷åñúí ïðåäè äà óâèñíàò íà ïðîâåòðèâî ìÿñòî. Òðåòîê- ëàñíàòà ñëàíèíà, çàìèíàâàøå çà ïðåòàïÿíå â îãðîìíèÿ êîòåë. Ñòàÿòà ñ äîìàøíîòî îãíèùå ñå ïðåâðúùàøå â ìåñîïðåðàáîòâàòåëíà ðàáîòèëíèöà. Íàé-èíòåðåñíî çà íàñ áåøå ïðèãîòîâëåíèåòî íà ëóêàíêèòå è áàáåêà. Åëèòíè ïàð÷åòà ìåñî è ñëàíèíà, îáèëíî îâêóñåíè ñ ïîäïðàâêè è ñîë, ïîòúâàõà â òúðáóõà è ïóñêàòà èëè ñ ïîìîùòà íà ôóíèÿ ðú÷íî ñå íàòúïêâàõà â ÷åðâà. Ñëåä òîâà ñå îñòà- âÿõà äà çðåÿò - áàáåêúò â ïåïåë, à ëóêàíêèòå, óâèñíàëè ïðè ñëàíèíàòà.  ïúðâèòå äíè ñå äàâàøå ïðåäèìñòâî íà ïðÿñíî ïðèãîòâåíàòà êúðâàâèöà è ïà÷à. Êîé çíàå êàêâè ìàãèè èì ïðàâåøå áàáà, íî ñòàâàõà ïðåâúçõîäíè íà âêóñ. Åäâà ñëåä òÿõ èäâàøå ðåä è íà “äðîáåíèòå”. Ïî òîâà âðåìå â èçáàòà âèíîòî áåøå ïðèêëþ÷èëî ñ ôåðìåíòàöè- ÿòà ñè. Ðàçâúðçâàøå ñå è ÷óâàëúò ñ îðåõèòå. Ðàííèòå óòðèíè ñå îãëàñÿõà îò ëàÿ íà êàíäæèòå è íåñòðîéíèòå ãëàñîâå íà êîëåäàðèòå. ...”Îé, Êîëåäî, ìîé Êîëåäî, ðî- äèëî ñå Áîæå ÷åäî...” ...Îêîëî òðàäèöèîíî çàðåäåíèòå ñîôðè çàïî÷âàõà êîëåäíèòå ïðàçíèöè... Ãîäèíè ñëåä òîâà ñå ñðåùíàõ ñúñ ñúùèÿ òèï “íèñ- êî ñåðâèðàíå” â ßïîíèÿ. Áÿõ ïîêàíåí äà ñå çàïîçíàÿ ñ íàöèîíàëíèÿ èì áèò, íà ðîæäåí äåí â äîìà íà ïðîô. Ñàñàêè-äåêàí íà ìåäèöèíñêèÿ ôàêóëòåò â Òîêèî. Òðà- ïåçàòà, îòðóïàíà ñ ãîçáè, ñå ðàçëè÷àâàøå îò íàøàòà ñèíèÿ ñàìî ïî ïðàâîúãúëíàòà ñè ôîðìà. Âèñî÷èíàòà 25
áåøå ñúùàòà. Ñÿäàøå ñå íà ïîäà âúðõó ïëîñêè âúçãëàâ- íèöè. Íÿêîè îò òÿõ áÿõà ñíàáäåíè ñ êúñà îáëåãàëêà, êîÿòî ïîçâîëÿâàøå íà êðúñòà äà ñè “îòäúõíå”. Ïðåä- ëàãàõà ãè íà ãîñòè, íåñâèêíàëè ñ íåïðèâè÷íàòà ïîçà. Âåðîÿòíî íèñêîòî ñåðâèðàíå áå òðàäèöèÿ, óïîðèòî ñúõ- ðàíÿâàíà ñ âðåìåòî. Êàêòî è æèâîïèñíèòå èì íîñèè, êîèòî èçïîëçâàõà ãëàâíî â äîìàøíà îáñòàíîâêà. Êàê- âà å âðúçêàòà ìåæäó òåçè ñõîäíè òðàäèöèè â ñåðâèðà- íåòî ìåæäó äâà íàðîäà, îòñòîÿùè íà õèëÿäè êèëîìåò- ðè, îòäåëåíè îò âîäèòå íà îêåàíà, ñè îñòàâà çàãàäêà. Ïðåç çèìíèòå äíè è íîùè â çàòðóïâàíîòî îò ñíåãà ñåëöå íå ñè ñïîìíÿì äà ñúì ÷óâñòâàë ñòóä, âúïðåêè ÷å ïå÷êè íÿìàøå. Ïî-êúñíî ïðè ïîñåùåíèå èç çàìúöèòå â Ñëîâàêèÿ ñè èçÿñíèõ çàùî å áèëî òàêà.  çíîåí ëåòåí äåí, ïðèÿòíàòà õëàäèíà, ñ êîÿòî íè ïîñðåùíàõà çàëèòå íà ïðåâúðíàòàòà â ìóçåé ñòàðîäàâíà ñãðàäà, îò ñàìîñåáå ñè íàñî÷è ðàçãîâîðà êúì òåìïåðàòóðàòà â ïîìåùåíèÿòà, êîÿòî íå ñå äúëæåøå íà ñëîæíè êëè- ìàòè÷íè èíñòàëàöèè. Êîëåãà îáúðíà âíèìàíèå, ÷å äåáåëèòå ïîâå÷å îò ìåòúð ñòåíè, âñúùíîñò âúðøàò ñúùàòà ðàáîòà. Òàçè áåëåæêà ìè ïðèïîìíè çà ïðè- ìèòèâíàòà ñåëñêà êúùóðêà, ñúñ ñúùî òàêà äåáåëè ñòåíè, êîèòî ðåâíîñòíî ñúõðàíÿâàõà â ïàçâèòå ñè ïðåç çèìàòà - òîïëèíàòà, à ïðåç ëÿòîòî õëàäèíà. * * * Îò äíåøíà ãëåäíà òî÷êà òðóäúò â îíåçè äàëå÷íè ãîäèíè èçãëåæäàøå îò÷àéâàùî íåïðèâëåêàòåëåí. Îðåøå ñå ñ ïëóã. Ñååøå ñå íà ðúêà. Æúíåøå ñå ñúñ ñúðï è ïàëàìàðêà. Ñíîïèòå ñå èçâîçâàõà íà õàðìàíà, êúäåòî çàïî÷âàøå ôèíàëíèÿò òðóäîâ ðèòóàë - âúðøèòáà- òà. Òàì âçåìàõìå ó÷àñòèå è íèå, âúçñåäíàëè äèêàíÿòà. 26
Äúðâåí ïëîò ñ íàáèòè âúâ âúíøíàòà ìó îñíîâà îñòðè êðåìú÷íè ïàð÷åòà, êîèòî ïðåâðúùàõà íàñòëàíèòå ïëàñ- òîâå æèòíè êëàñîâå â ñëàìà è îòäåëÿõà çúðíîòî. Òåãëåíà îò êîíå, êàòî ïðèêàçíà ëÿòíà øåéíà, äèêàíÿòà ñå íîñåøå ïî îáøèðíèÿ õàðìàí è âäèãàøå ñëåä ñåáå ñè îáëàöè îò ïðàõîëÿê, êîéòî ïîëåïâàøå ïî òÿëîòî, çàåäíî ñ áëèêíà- ëàòà îò æåãàòà ïîò. Óìîðèòåëåí, íî äúëãîî÷àêâàí ôè- íàë, êîéòî çàâúðøâàøå â õàìáàðà ñ íàñèïâàíå íà çëà- òèñòî-æúëòîòî çúðíî. Íèêîé íå ñå îïëàêâàøå. Íèêîãî íå ïîäêàíÿõà. Ñú- ùåñòâóâàõà íåïèñàíè çàêîíè è íåâèäèì òðóäîâ êîäåêñ, êîéòî îáåäèíÿâàøå âñè÷êè â ñòðåìåæà èì çà îöåëÿâàíå. Ñòàâàõà â çîðè, çà äà ñòèãíàò íà íèâàòà ïî õëàäíî.  íàñòúïâàùèòå ñëåäîáåäíè ÷àñîâå, íà ìàëêè ÿòà ñå ïðè- þòÿâàõà ïîä äúðâåòàòà, êîèòî ãè áðàíåõà îò æàðêèÿ ñëúí÷åâ àïîãåé, çà äà îòäúõíàò è ïîõàïíàò. Îáèêíîâåíî òàðàòîð. Áåç ìëÿêî. Ñâåæåñòòà ìó ñ ïîäêèñåëåíà, çàñîëåíà âîäà îöå- íèõ åäâà ïî êúñíî, íà êúìïèíã ïî çíîéíîòî êðàéáðåæèå íà Ïåëîïîíåñ. Ïðîãîíåíè îò çàäóõà â ïàëàòêàòà è ïîäñëîíåíè îò ïàëåùèòå ëú÷è íà ñëúíöåòî, ïîä êëî- íèòå íà ìàñëèíåíî äúðâî, ðåøèõìå äà ïðîáâàìå è èçïèòàíàòà ñåëñêà ðåöåïòà. Íåéíàòà ëåêîòà è îáîä- ðèòåëåí åôåêò íè î÷àðîâà. Äî êðàÿ íà ïðåáèâàâàíåòî ÿ èçïîëçâàõìå â îáåäíîòî ìåíþ, êàòî “àíòèäîò” ñðåùó ãîðåùèíàòà. Îùå äâå íåùà âúçïðèåõ ïî äðóã íà÷èí â ïîäíîæèåòî íà Îëèìï. Çâåçäèòå. Íà áåçîáëà÷íèÿ íîùåí ñâîä èçãëåæäàõà ïî-åäðè. Ñ ïî-íàñèòåí áëÿñúê. È ìóçèêàòà. Ãðúöêà ìóçèêà â ïðèòèõíàëàòà ìàñëèíîâà ãîðè÷êà.  íîùíèòå ÷àñîâå, êîãàòî çàïî÷âà 27
äà ñå ÷óâñòâà ñâåæèÿò ïîëúõ îò ìîðåòî. Ñ ãëúòêà êîíÿê, ïðèþòèëà çâåçäè. Ïîòîìöèòå íà åëèíèòå ñà áåçîòðàäíî âëþáåíè â ñîáñòâåíàòà ñè ìóçèêà.  ïåñíèòå ñè çà ëþáîâòà áåç íà÷àëî è áåç êðàé. Ìîæå áè ïðèðîäàòà ãè ïðåäðàçïîëàãà êúì òîâà. Èëè ðàçâàëèíèòå, ïðèòàèëè áðúíêè îò èñòîðèÿòà íà ÷îâå÷åñòâîòî.  òðóäîâîòî åæåäíåâèå íà ñåëî îò îíèÿ âðåìåíà íÿìàøå ðàáîòíî âðåìå. Ñâåòëèíàòà îïðåäåëÿøå äî êîãà äà ñå òðóäÿò - îò çàçîðÿâàíå äî ñóìðàê. Ïî “èêèíäèÿ” ñå ÷óâàõà õëîïàòàðèòå íà æèâîòíèòå è ïðèãëóøåíèòå ïîä- âèêâàíèÿ íà ñòîïàíèòå èì. Öÿëîòî “êðàëñêî âîéíñòâî” ñå çàâðúùàøå îò êúðà. Ñ êó÷åòàòà, ñ ìàãàðåòàòà, ñ äè- ñàãèòå. Ïîíÿêîãà è ìàéêà, ïðåìåòíàëà íà ãúðáà ôóòà, çàãúðíàëà íåâðúñòíî äåòåíöå. Âèñÿëî â èìïðîâèçèðàíà- òà é ëþëêà ïîä êëîíèòå íà ñúñåäíî äúðâî. Îò âðåìå- íàâðåìå ïðèëàñêàâàíî êúì îòðóäåíàòà ìàé÷èíà ãðúä. Øóìúò è òðîïîòúò îò óëèöèòå ïðåëèâà êúì äâîðî- âåòå è ïîñòåïåííî çàãëúõâà ñ ïàäàíåòî íà çäðà÷à. Òóê- òàì íÿêîé îùå ãúë÷è äîáèòúêà èëè ïîäðåæäà çåìåäåëñêè ñå÷èâà, äîêàòî êðàé îãíèùåòî ñå ðàçñòèëà ñêðîìíàòà òðàïåçà. Ïî ìàëêèòå ïðîçîð÷åòà çàïî÷âàò äà ïðîáëÿñâàò ñâåòëèíèòå íà ãàçåíèòå ëàìïè ñ òóìáåñòè øèøåòà è êðúã- ëî îãëåäàëöå çàä òÿõ, êîåòî óäâîÿâà ïëàìúêà, ïîòðåïâàù ïðè íàé-ìàëêèÿ ïîëúõ íà âúçäóõà. Ñâåùèòå áÿõà íåèêî- íîìè÷íè. Äîðè êàíäèëî íå ñå âèæäàøå, çàùîòî ñëúí÷îã- ëåäîâîòî ìàñëî îùå íå áåøå íàâëÿçëî â áèòà, à ñ ìàñ êàíäèëî íå ãîðè. Ëóêñ è ãîðäîñò áåøå âåòðîóïîðíèÿò ôåíåð, ñ êîéòî â áóðíà è íåïðîãëåäíà íîù ìîæåø äà ïðåñêî÷èø, äà ïðîâåðèø äîáèòúêà èëè äà ïîìîãíåø íà áÿë ñâÿò äà ñå ïðúêíå òåëåíöå èëè êîí÷å-âèõðîãîí÷å. Ìðàêúò, ñúþçåí ñ òèøèíàòà, ïîñòåïåííî çàòðóïâà 28
ãëóõèòå ñåëñêè óëè÷êè è ñãóøåíèòå ïîêðàé òÿõ êúùóðêè. Íàä ñåëöåòî ìèëîñòèâî ðàçñòèëà êðèëå íîùòà íà îòäèõà è îòìîðàòà. Îò ïîòúíàëèòå â òúìíèíà óëè÷êè êîíòðàñòúò íà ñïîìåíèòå ìå ïðåíàñÿ íåî÷àêâàíî âñðåä ñâåòëèí- íèòå âîäîïàäè íà Áðîäóåé. “Îëèâàùè” ñå ïî áåçêðàé- íèòå êîðïóñè íà ñãðàäèòå, òå èçãàñâàò çà ìèã, çà äà èçáóõíàò îòíîâî â áåçáðîé ñâåòëèííè êàïêè. Ðàçíîö- âåòíè ôååðèè, ðàçäèðàùè íåóìîðíî óòðîáàòà íà ìðà- êà. Áðîäóåé ïðåç íîùòà - ôèîðä îò ïóëñèðàùè ñâåò- ëèíè, íà äúíîòî íà êîéòî ìðàâóíÿê îò ÷îâåøêè ñúäáè, òúðñè âñåêè ñîáñòâåíà ïúòå÷êà â æèâîòà. Ñâåòîâå, â êîèòî âúîáðàæåíèåòî ìå îòíàñÿ. Äèàìåò- ðàëíî ïðîòèâîïîëîæíè èçìåðåíèÿ. * * * Êîëêîòî è ìîíîòîíåí äà èçãëåæäàøå æèâîòúò â áàùèíîòî ñåëöå, â íåãî ïëàõî è íåñïîêîéíî ïóëñèðàõà íÿêîëêî îãíèùà. Íà ïúðâî ìÿñòî – ó÷èëèùåòî, íàé-ñîëèäíàòà ñãðàäà â ñåëîòî, ïî-ãîëÿìà, ïî-ïðåäñòàâèòåëíà è îò öúðêâàòà. Ñòðîåíà å ñ îáùè óñèëèÿ. Ñ âñåêè êàìúê, ñ âñÿêà òóõëà, ñãîâîð÷èâèòå ñåëÿíè ñÿêàø ñà âãðàæäàëè â íåãî íàäåæ- äèòå ñè çà ïî-äîáðî áúäåùå. Àêî íå çà ñàìèòå òÿõ, çà äåöàòà èì, îãëàñÿùè ñ âåñåë ãëú÷ ïðîñòîðíèòå ìó ñòàè. Ïðèçîâàíè îò øêîëñêèÿ çâúíåö. Ïðåìåòíàëè ïðåç ðàìî òîðáè÷êà ñ áóêâàð, ïëî÷êà è êàëåì.  ïî-ãîðíèòå êëàñîâå ñ òåòðàäêà, ìàñòèëíèöà è ïåðî. Íàâëå÷åíè â êðèâî-ëÿâî ñêðîåíè äðåøêè îò ñîáñòâåíîðú÷íî òúêàíî ïëàòíî. Íî ñ ãðåéíàëè î÷è, ãîòîâè äà ïîïèÿò áåç îñòàòúê ëú÷èòå íà çíàíèåòî îò ó÷èòåëèòå ñè - íåãîâèòå æðåöè. Ó÷èòåëÿò íà ñåëî â îíèÿ âðåìåíà. Åäâà ëè ùå íàìå- 29
ðèòå ïî-äîñòîéíà ôèãóðà îò íåãî. Ïðîñòî çàùîòî âúï- ëàùàâàøå â ïúëíèÿ ñìèñúë äóìàòà - ó÷èòåë. Ñåÿ÷, êîéòî õâúðëÿ äîáðè ñåìåíà ñ íàäåæäàòà, ÷å ùå ïîæúíå îò òÿõ, îñâåí çíàíèå è êóëòóðà. Ñ âñÿêà ñâîÿ ñòúïêà, ñ ïîâåäåíè- åòî ñè, ñ ïðàâîãîâîðà è îáëåêëîòî, ñ óñìèâêàòà - íà ñú- ÷óâñòâèå èëè íà óêîð, òîé ñå ïðåâðúùàøå â ïðèìåð, íî- ñèòåë íà íîâîòî, ñèìâîë íà ïðîãðåñà. Ïðîñòè÷êèòå ñåëñ- êè õîðà íå ñàìî ãî óâàæàâàõà. Òå áëàãîãîâååõà ïðåä íåãî è èçðàçÿâàõà ïðåêëîíåíèåòî ñè ïðåä äåëî ìó êàòî òèòóëó- âàõà èìåòî ìó ñ åäíà åäèíñòâåíà äóìè÷êà - Ó×ÈÒÅËßÒ ! Òàêà ãè òà÷åøå â ñúðöàòà ñè íàðîäúò. Òàêà ñ áîëêà èçïðàòèõ â íåáèòèåòî è ðîäèòåëèòå ñè. Îïîâåñòåíè in memoriam, êàòî ó÷èòåëÿò Ïðîäàí è ó÷èòåëêàòà Îëãà. Òà êîé ëè çíàåøå ôàìèëíèòå èìåíà íà òÿõ - âñåèçâåñòíèòå! Íå èìïðîâèçèðàì òîçè ðåêâèåì â ïàìåò ñàìî íà ðîäè- òåëèòå ñè, à è çà ñúðàòíèöèòå èì, êîèòî êàòî ìèñèîíåðè ðàçíàñÿõà ãðàæäàíñêîòî íè ñúçíàíèå è êóëòóðà è â íàé- îòäàëå÷åíèòå ñåëèùà íà ðîäèíàòà. Íå ÷å áÿõà áåçóïðå÷íè, çà äà ãè èçäèãàìå â êóëò. Íî â çàòúíòåíîòî ñåëöå áåç ñúìíåíèå ãè èäåàëèçèðàõà. Ó÷è- òåëèòå çíàåõà òîâà è òúêìî òî ãè ñòèìóëèðàøå äà ñå ñàìîóñúâúðøåíñòâóâàò, çà äà îòãîâàðÿò íà ïðåäñòàâàòà çà òÿõ. Êàòî àêòüîðè íà ñöåíàòà íà âñåêèäíåâíèÿ æèâîò. Ñ õàðàêòåðè, ðàçëè÷íè êàòî èìåíàòà èì. Ñàøî, Âàñà, ãîëåìèÿò Êîëüî, ìàëêèÿò Êîëüî, Äåë÷î Õàðàëàíîâ - äó- øàòà íà êîìïàíèÿòà. ×îâåêúò-îðêåñòúð - àðòèñò, õóäîæ- íèê, äðàìàòóðã, ñöåíàðèñò, ðåæèñüîð, ãðèìüîð, äåêîðà- òîð, ìóçèêàíò, êóêëîâîä, äèðèãåíò, àðàíæîð, ÷àðîäååö, äóøåâåäåö. Ìàãüîñíèê, ïîä ñúçèäàòåëíèòå ëàïè íà êîé- òî ó÷èëèùíèÿò êîðèäîð ñå ïðåâðúùàøå â òåàòðàëåí ñà- ëîí, ñòàÿòà â äúíîòî - íà ñöåíà ñúñ çàâåñà, êîé çíàå îò êàêâî, îòìåñòâàùà ñå íà ïðåñåêóëêè, êàòî ÷å çàåêâà, çà äà 30
îòêðèå òúðæåñòâåíî ïðåä î÷èòå íà âòðåùåíàòà ïóáëèêà çàòðîãâàùè ñöåíêè îò äðàìàòóðãè÷íîòî ìèíàëî. Áèëî çà òðàãåäèÿòà íà Àñåíÿ, ïîòðåñàâàùèòå ñòðàäàíèÿ íà Ãåíî- âåâà èëè ïðåæèâÿâàíèÿòà íà Àëáåíà. Äðàìàòè÷íè ìèãî- âå, êîãàòî Ìåëïîìåíà âëàñòâóâàøå êàêòî âúðõó åíòóñè- àñòèòå íà ñöåíàòà, îñåíÿéêè ãè ñ àðòèñòè÷íî âäúõíîâå- íèå, òàêà è íàä çàõëàñíàëàòà ñå ïóáëèêà, âæèâÿâàùà ñå äî òàêàâà ñòåïåí, ÷å äà íàñêà÷à âúçáóäåíî ñ âúçãëàñè “Èâîõ, óòðåïàõà ó÷èòåëêàòà!” ïðè ïàäàíåòî é íà ñöåíàòà. Äà ñå çàâúðíå çà ìèã â äåéñòâèòåëíîñòòà è óñïîêîåíà äà ñå ïîòîïè îòíîâî â òðåïåòà íà äðàìàòà, îò êîÿòî ÿ èçòðúãâà ñêðèáóöàíåòî íà ïåëòå÷åùàòà çàâåñà. Ðàçîòèâàõà ñå êàòî îíåìåëè. Íåóêè çà àïëîäèñìåíòè. Ñ ïðèõëèïâàíèÿ ìåæäó ðåäîâåòå è áëåñíàëè îò ïðåæèâÿíîòî î÷è. Äîêîñíàòè îò âåêîâå÷íàòà ìàãèÿ íà òåàòúðà. Íà äðóãèÿ äåí âúçðàñòíà æåíèöà, ñðåùàéêè ìàéêà ìè âúçêëèêâà “Èâîõ, ó÷èòåëêå, òè ñè áèëà æèâè÷êà” è ÿ ïîãàëâà íåæíî ïî ñòðàíèòå.  àðõèâèòå é ñå å çàïàçèëî è åäíî ïèñìî, êîåòî ïî ñòå÷åíèå íà îáñòîÿòåëñòâàòà ïðåâåäåíî íà ïîâå÷å îò 50 åçèêà ñòàíà èçâåñòíî â öÿë ñâÿò. Âåäíúæ íà îáåäíà òðàïåçà, ìàéêà âå÷å ïåíñèîíåðêà, îáúðíà âíèìàíèå íà ñúîáùåíèå â “Ëèòåðàòóðåí ôðîíò”, ñ êîåòî óðåäíèêúò íà äîì-ïàìåòíèêà íà Øîëîõîâ â Ìîñêâà àïåëèðàøå êúì ÷èòàòåëèòå äà èçïðàòÿò íà ìóçåÿ ñòàðè èçäàíèÿ îò “Òèõèÿò Äîí” çà ïðîó÷âàíå ñòåïåíòà íà ïðè- ëàãàíàòà â ìèíàëîòî öåíçóðà â ðàçëè÷íèòå ñòðàíè. Ïîä- ãîòâÿøå ñå þáèëåéíà êíèãà ïîä íàäñëîâ “Òèõèÿò Äîí â äåéñòâèå”. Ìàéêà ìè ïðèòåæàâàøå ïúðâîòî ìó èçäàíèå, îòïå÷àòàíî íà áðîøóðè ñ ïðîäúëæåíèå. Òúé-êàòî î÷àêâà- øå ìíåíèåòî ìè, ñïîäåëèõ, ÷å ìÿñòîòî íà òîçè óíèêàò å òàì. Òóê ïðèòåæàâàõìå ëóêñîçíîòî èçäàíèå íà êíèãàòà. 31
Ïîñúâåòâàõ ÿ äà íàïèøå ïðèäðóæèòåëíî ïèñìî, íî îòêà- çàõ äà ãî ïðåâåæäàì ñ ìîòèâà, ÷å êîéòî ñå èíòåðåñóâà, ùå ñè íàìåðè ïðåâîäà÷. Ãðèæëèâî îïàêîâàõ è èçïðàòèõ ïðàò- êàòà. Êîãàòî âå÷å áÿõìå ïîçàáðàâèëè çà ñëó÷àÿ, ïðèñòèã- íà ïàêåò ñ òîêó-ùî èçëÿçëîòî èçäàíèå.  ïðåâúçõîäåí ïðå- âîä, öèòèðàíî, â íåãî ñå ìúäðåøå ïèñìîòî íà ìàéêà. Ñ äó- ìè íà âúçõèùåíèå àâòîðúò ñïîäåëÿøå ÷óâñòâàòà ñè êúì íåçíàéíàòà áúëãàðñêà ó÷èòåëêà, êîÿòî íà ãàçåíà ëàìïà ÷å- òÿëà ïðåä çàòàèëèòå äúõ ñåëÿíè çà âúëíóâàùèòå ñúáèòèÿ ïî áåçêðàéíèòå ðóñêè ñòåïè. Ùå ïîâåðÿ òîì÷åòî, â êîåòî ìàéêà ìè å öèòèðàíà êàòî ñúàâòîð, íà äúðæàâíèÿ àðõèâ. È âñå ïàê âñè÷êî, êîåòî èçðåäèõ äîòóê, å ñàìî âúí- øíî îïèñàíèå, áëåä è íåñðú÷åí îïèò äà îòðàçÿ íåîáÿòíà- òà äóøåâíîñò íà ñåëñêèÿ ó÷èòåë, ïðåâúðíàë ñå â “Ãóðó” çà íàðîäà. Çà ùàñòèå, ëèòåðàòóðíèÿò òàëàíò íà ìàéêà ìè õâúðëÿ âúòðåøíà ñâåòëèíà âúðõó òàçè äîñòîéíà çà ïðåê- ëîíåíèå äóøåâíîñò. Âúðõó òîâà óäîâëåòâîðåíèå, êîåòî áëèêà îò ïîåòè÷íàòà é èçïîâåä ïîä íàäñëîâ “Ñòàðàòà ó÷èòåëêà”: ...” Çâúíè çâúíåö. Îòìåðâà âðåìåòî íà ìîåòî ñúðöå... ãíåçäî çà ïòèöè... ïðåç ìîèòå ïðîëåòè äîëèòàëè. Çâúíè çâúíåö...  òèøèíàòà îòëåòÿë êîïíåæ... îòðîíåí çâúí... Èçïðàâåíà ïðåä âðåìåòî ñòîÿ... è âðåìåòî èçïðàâåíî ïðåä ìåí ñòîè... çâúíè...çâúíè ñúðöåòî ìè... Ñúðöåòî... ñâåòîôàð çà ïòèöèòå... ×åðâåíà... è... çåëåíà... ñâåòëèíè... çà òðúãâàíå... ïðåñòîé... çà ïúò... ïðåç ìîÿòà äóøà â äàëå÷èíè.... ïîòåãëèëè âèé... ìîèòå ó÷åíèöè! 32
* * * Äðóãî ñðåäèùå íà îáùåñòâåí æèâîò áåøå ñåëñêàòà êðú÷ìà. Ñ òèïè÷íàòà ìèðèçìà íà ïîäîâî ìàñëî, ïðèìå- ñåíà ñ äúõà íà ïðåêèñíàëè òóðøèè, àðîìàòà íà ïðåïå÷åíà ðàêèÿ è óõàíèåòî íà ãúñòî ÷åðâåíî âèíî. Ñ êëîêî÷åùà ãëú÷êà, ïðîíèçâàíà ïîíÿêîãà îò ãíåâíèòå äåöèáåëè íà íå÷èé âúçìóòåí ãëàñ. Âçðèâÿâàíà îò âðåìå íà âðåìå îò ãðúìîãëàñåí ñìÿõ, â îòãîâîð íà ïîðåäíèÿ ìàñàë. Òóê ñå áèñòðåøå ïîëèòèêàòà, èçãðàæäàøå ñå â êðàê ñ âðåìåòî ìèðîãëåä. Âñðåä çâúíà íà ïðèÿòåëñêî ïîòðàêâàíå íà ðå- ãàë÷åòà è íàçäðàâèöè. Ãëú÷êà, êîÿòî ìèãíîâåíî ñòèõâà- øå â ìèíóòèòå çà íîâèíèòå, êîãàòî âêëþ÷âàõà ïîðåäíà- òà íîâîñò çà ñåëîòî - ðàäèîàïàðàò ñ àêóìóëàòîð. Ïîä ñâåòëèíàòà íà ïåòðîìàêñîâàòà ëàìïà íàïðåãíàòèòå ëèöà ïîïèâàõà âñÿêà äóìà íà ãîâîðèòåëÿ. Çàìðúçíàë îò íàï- ðåæåíèå ìèìàíñ, ïðåïàðèðàí êàòî ÷å ëè îò ðàäèîâúëíè- òå. Çà äà èçáóõíå ñëåä òÿõ â îùå ïî-áóðíè ïðåïèðíè è âúëíåíèÿ, çàãëúõâàùè åäâà ñúñ ñãúñòÿâàíåòî íà ìðàêà. Íà äíåâíà ñâåòëèíà, ñúñ çàëîñòåíàòà ñè âðàòà è ñïóñíàòè êåïåíöè, êðú÷ìàòà ñ íèùî íå íàïîìíÿøå çà êëîêî÷åùèòå íîùíè ñòðàñòè. Îòâîðåíà ãîñòîïðèåìíî ñå- ãà å ñàìî âðàòàòà íà ïðèñòðîåíàòà êúì íåÿ áàêàëíèöà. Íà þíàøêà âåðåñèÿ òóê ìîæåøå äà ñå êóïè ñîë, ãàç, ëàìïåíè øèøåòà, ñîäà-êàóñòèê, îãðîìíè êàëúïè ñàïóí çà ïðàíå. È, ðàçáèðà ñå, øàðåíè øåêåðåíè ïðú÷êè è çàõàðíè ïåòëåòà - ÷åðâåíè, çåëåíè, æúëòè - êàöíàëè âúð- õó äúðâåíè êëå÷êè. Èëè åëåêòðè÷åñêî ôåíåð÷å ñ ðàçíîö- âåòíè ïðîæåêöèîííè ñòúêúëöà, êàêòî è ïèñòîëåòè - èã- ðà÷êè. Áîæå, êàêâè ëè íå ñúáëàçíè èìàøå òàì! Âìåñòî ñ ãëú÷êà îò êðú÷ìàòà, ïóñòàòà ïðåç äåíÿ óëèöà ñå îãëàñÿøå îò çâóöèòå íà ñúñåäíàòà êîâà÷íèöà. 33
Ñúñ çàõàðíî ïåòëå â ðúêà áåøå óäîâîëñòâèå äà ñå íàá- ëþäàâà îãðîìíîòî äóõàëî, êîåòî â äåòñêîòî íè âúîáðà- æåíèå ñå ïðåâðúùàøå â ðàçÿðåí âåëèêàí, ÷èèòî èçäóòè áóçè èçäóõâàõà îò çèíàëàòà ìó ïàñò ñâèñòÿùè ñòðóè âúç- äóõ, êîèòî âèõðåõà æàðàâàòà ñ ïîðåäíîòî òëååùî â íåÿ ïàð÷å æåëÿçî. Ïîëîæåíî íà íàêîâàëíÿòà âúðõó íàæåæå- íàòà ìó äî áÿëî ïîâúðõíîñò, ñå èçñèïâàøå êàíîíàäàòà íà ÷óêîâåòå, êîÿòî âñðåä çâúí è èñêðè ìó ïðåäàâàøå æåëà- íàòà ôîðìà. Ñëåä êàòî ñå íàñèòèì íà çâó÷íàòà ãëåäêà ïîòåãëÿìå ëåíèâî êúì ñëåäâàùàòà ñïèðêà. Çà ðàçëèêà îò äèíàìè÷- íàòà êîâà÷íèöà ñúñ ñâîÿòà ìîíîòîííîñò, òÿ óòàëîæâàøå ñåòèâàòà. Ïîäîáíî íà îæèâÿëî êúò÷å îò ïàñòåëíî ïëàòíî íà íåèçâåñòåí ìàéñòîð, ïðåä î÷èòå íè èçíèêâàøå ñåëñêà- òà âîäåíèöà. Êàöíàëà íà æèâîïèñíà âèñî÷èíà, â ñÿíêàòà íà äâà îãðîìíè áðÿñòà, òÿ îáñåáâàøå ïîãëåäèòå. Ñòðóèòå íà ñòè÷àùèÿ ñå íàäîëó áóåí ïîòîê ñå ñãðîìîëÿñâàõà âúðõó äúðâåíîòî é êîëåëî, êîåòî ñ ðèòìè÷íî ïîñêúðöâà- íå ðàçäâèæâàøå ìåëíè÷íèòå êàìúíè. Ñ íàáðàøíåíè ðóí- òàâè âåæäè è èçïîáåëåëè äðåõè, ìëèâàðÿò ñ óñìèâêà íè ðàçðåøàâàøå äà ïîçÿïàìå êàê îò óëåÿ íàä âîäåíè÷íèòå êàìúíè íà ñòðóéêà ñå ñèïåõà æèòíèòå çúðíà, êîèòî, ïðè- òèñíàòè â íåóìîëèìèòå èì îáÿòèÿ, ñå ïðåâðúùàõà â ïóõ- êàâî áðàøíî. Èçëèçàìå îò óòðîáàòà íà âîäåíèöàòà è õóêâàõìå íàâúí. Ðàçìÿòàìå ïî òðåâàòà äðåøêèòå ñè è ñ âåñåëè êðÿñúöè ñå õâúðëÿìå â ïðîõëàäíèòå âîäè íà âèðà â íåéíîòî ïîäíîæèå. Âîäíèòå ïðúñêè îêîëî íàñ íà ìè- ãîâå ïðå÷óïâàò ñëúí÷åâàòà ñâåòëèíà â öâåòîâåòå íà äú- ãàòà, íî áåç äà èì îáðúùàìå âíèìàíèå ïðîäúëæàâàìå äà ñå ïëèñêàìå è äà îãëàñÿìå ñ âèêîâå îïóñòÿëîòî ñåëî. 34
* * * Ñúðöåòî íà ñåëîòî íåñúìíåíî ñè îñòàâà ìåãäàíúò. Íî íåãîâèÿò ðèòúì è ïóëñàöèè ìîãàò äà ñå ïî÷óâñòâóâàò ñàìî â ïðàçíè÷íè äíè, êîãàòî ñúáèðà ìëàäî è ñòàðî, ñòúêìåíî â æèâîïèñíè îäåæäè. Ñ âåçàíè íîñèè, ïðèñòåã- íàòè ñúñ ñðåáúðíè ïàôòè. Íàêè÷åíè ñ íàíèçè îò ïåíäàðè. Ñ ðîñíè êèòêè çàáó÷åíè ïîêðàé ÷åëîòî. Ñáîðèùå, êîåòî â äíåøíè äíè áè íè èçãëåæäàëî êàòî îæèâÿë îò ïðèêàçêèòå åòíîãðàôñêè ìóçåé, ÷èéòî ïðåëåñòíè åêñïîíàòè äåôèëèðàò ïðåä âòðåùåíèòå íè î÷è êàòî õàîòè÷íî ìîäíî ðåâþ. Ïðè êîåòî íå çíàåø êúäå ïî- íàïðåä äà íàñî÷èø ïîãëåäà ñè. Íà êîÿ ñòðàíà äà ñå îáúðíåø. Ðó÷èëîòî íà ãàéäàòà çàåäíî ñ êëàðíåòà è ãúäóëêèòå, ïîä òúòåíà íà òúïàíà, êàòî ïî âúëøåáíà êîìàíäà ïðèõ- âàùàò, çàõâàùàò è ïîäðåæäàò ôèãóðèòå íà õîðî. Íà òàëàçè, íà òàëàçè, áàâíî è ïîñòåïåííî ñå ðàçøèðÿâà òî. Óñêîðÿâà ðèòúìà, ñè çà äà ïðåìèíå â èçíåíàäâàùè ñòúï- êè è ïîäñêîöè, ïðè êîèòî çåìÿòà ñÿêàø ñå ðàçòúðñâà ïîä óñòðåìà ìó. Íÿêàêâà âèõðåíà ôååðèÿ îò äâèæåíèÿ è öâå- òîâå, âñðåä êîèòî ïðîáëÿñâàò íàêèòèòå, à îò ðèòìèòå ñòðóè çàøåìåòÿâàùà åíåðãèÿ. Áúëãàðñêî õîðî íåíàãëåä- íî, êîåòî êàðà êðúâòà äà çàêèïè è ñúðöåòî äà áóøóâà. Êîãàòî íàé-ïîñëå çàòèõíå, çàïî÷âà äà ñòðóè ïåñåí- òà. Êàòî ïîòî÷å îò ðåäèöèòå. Áåç íàãëàñà. Íåîáóçäàíà õàðìîíèÿ îò íåøêîëóâàíè ãëàñîâå, êîÿòî ñúçäàâà êàñêà- äè îò çâóöè, ïðåëèâàùè îò äúëáîêî õàðìîíè÷íè àêîðäè, â íåî÷àêâàí äèñêàíò, ïðåðàñòâàù â äóåò, ðàçòðîÿâàù ñå â äèñõàðìîíèÿ, ïîäåòà îò îñòàíàëèòå ãëàñîâå. Ìàãèÿòà íà áúëãàðñêàòà ïåñåí! Ìèñòåðèÿòà íà áúëãàðñêèòå ãëà- ñîâå! Îïèòâàò ñå äà ÿ îáÿñíÿò ñ îñîáåíîñòè íà ïî÷âàòà. 35
Íàé-íåî÷àêâàíî ìè ïîâåðè òàéíàòà èì åäíà ñòàðè- öà. Áåç äîðè äà îñúçíàå êàêâà çàãàäêà ðàçíèùâà. Äîêàòî îòåã÷åíè ÷àêàõìå íÿêúäå ðåäà ñè, îò äóìà íà äóìà çàïî÷- íà äà ñïîäåëÿ. Ïî ñêîðî ñúñ ñåáå ñè, îòêîëêîòî ñ ìåíå. Çà ïåñíèòå. Êàê ïååëè íà ñåëî! È êàòî æúíåëè, ïååëè. È êîãàòî óñïîêîÿâàëè äî- áèòúêà, øåïíåëè ìó ïååøêîì. È ëþáîâòà ñè èçïîâÿäâàëè ñ ïåñíè. È êîãàòî ëþëååëè ðîæáàòà ñè, ñ ïåñíè ÿ ïðèñ- ïèâàëè. È êîãàòî æóæåëî âðåòåíîòî, ñ ïåñåí ìó ïðèãëà- ñÿëè. È êîãàòî îïëàêâàëè íÿêîãî, ïàê ïååëè. È êîãàòî ïëà÷åëè – ïååëè! Åòî ÿ ìèñòåðèÿòà íà áúëãàðñêèòå ãëà- ñîâå! È íåñëó÷àéíî áúëãàðñêà ïåñåí îòïðàòèõà íà âúçáîã êúì çâåçäèòå, äà ïðåäñòàâÿ ÷îâå÷åñòâîòî âúâ âñåìèðà! 36
* * * Âîëíèÿò æèâîò íà ñåëî ïðèêëþ÷è ñ ðàæäàíåòî íà ïî- ìàëêèÿ ìè áðàò, êîéòî çàå ìÿñòîòî ïðè ìàéêà.  åäèí ñëúí- ÷åâ åñåíåí äåí âúðõó ãúðáà íà êðîòêî ñèâî ìàãàðå, çàåäíî ñ ïðèíàäëåæíîñòèòå ñè, ïðèêúòàíè â äèñàãè, ïîòåãëèõ êúì Õàñêîâî. Òîâà ñèìâîëè÷íî ïúòåøåñòâèå âúðõó êëåïîóõèÿ “Ðî- ñèíàíò” âñúùíîñò ìå ïðåâåäå êàêòî â ïðèêàçêèòå “ïðåç äåâåò öàðñòâà â äåñåòîòî”, îò öàðñòâîòî íà ãàçåíèòå ëàì- ïè, â öàðñòâîòî íà åëåêòðè÷åñêàòà ñâåòëèíà. Ñòàðàòà ðîäíà êúùà ïðåäñòàâëÿâàøå ïîäîáðåí ñåë- ñêè æèëèùåí äîì. Ñúùèòå äåáåëè êàìåííè ñòåíè ñ ìàëêè ïðîçîð÷åòà è ÷àðäàê íàä ìàçå, êîåòî â ìèíàëîòî ñå å èç- ïîëçâàëî çà îáîð. ×àðäàêúò, îáãðàäåí äîïúëíèòåëíî ñ ëå- êè òóõëåíè ñòåíè, áå ïðåâúðíàò â îáøèðåí ñàëîí ñ ãîëåìè ïðîçîðöè, ïðåç êîèòî áåçïðåïÿòñòâåíî íàõëóâàøå ñâåòëè- íàòà. Âìåñòî ñèìâîëà íà ñåìåéíîòî îãíèùå – îäæàêúò, â òðàïåçàðèÿòà ñå ìúäðåøå ãîòâàðñêà ïå÷êà è ìàñà, ïîêðè- òà ñ öâåòíà ìóøàìåíà ïîêðèâêà.  ñúñåäíèòå ñòàè ïðóæè- íåíè ëåãëà ñ ãîëåìè áåëè òàáëè ïðåäëàãàõà ìÿñòî çà îò- äèõ. Âìåñòî â ãàðäåðîáè, äðåõèòå è çàâèâêèòå ñå ïðèþòÿ- âàõà â “ñàíäúê-îäàÿñà” ñ ðàçìåðèòå íà ìàëêà ñòàÿ. Êúùè÷- êàòà èçëú÷âàøå íåçàáðàâèì óþò, ñïîòàåí ìîæå áè â ìè- íèàòþðíèòå é ðàçìåðè èëè ïúñòðèòå âúçãëàâíèöè íà ìèí- äåðà, ðú÷íî ïëåòåíèòå ïîêðèâêè íà ëåãëàòà è äàíòåëåíè- òå ïåðäåíöà ïî ïðîçîðöèòå. Òèøèíàòà íà óëè÷êàòà ñ åäúð êàëäúðúì, êîÿòî ïðåç çèìàòà ñå íàðóøàâàøå ñàìî îò ïðîâ- ëå÷åíèÿ ãëàñ íà áîçàäæèÿòà, à íàäâå÷åð ïðåç ëÿòîòî îò ïðèãëóøåíèòå ãëàñîâå íà íàñÿäàëèòå äà ïîáúðáîðÿò ïðåä êúùè÷êèòå ñè ñòîïàíêè äîïúëâàøå óþòà. 37
Íîâè âúëíóâàùè ïðåæèâÿâàíèÿ ïðåäëàãàøå ðîäíè- ÿò ãðàä íà ìàëêîòî ìîì÷åíöå ñ øèðîêî îòâîðåíè êúì ñâåòà î÷è, ïðåêîñèëî òîêó-ùî ñâåòëèííàòà áàðèåðà ìåæäó ãàçå- íàòà ëàìïà è åëåêòðè÷åñêàòà êðóøêà. È ñåãà äîðè, áåç äà ïðåìðåæà î÷è, ìîãà äà ñå ïðåíåñà âúâ âúëøåáíèòå ñåëåíèÿ íà åæåãîäíèÿ åñåíåí ïàíàèð, îáñåáèë ïðîñòðàíñòâàòà îêî- ëî ïàìåòíèêà íà “Íåçíàéíèÿ âîèí”. Èçíèêíàë íåèçâåñòíî îò êúäå, òîé ïðèâëè÷à íåóäúðæèìî ïîãëåäà ñ íåèçáðîèìè- òå ñè àòðàêöèè. Ñòèñíàë çäðàâî ïðèäðóæàâàùàòà ìå ðúêà, âíèìàòåëíî ñè ïðîáèâàì ïúò ìåæäó ñòè÷àùèòå ñå ïî óëè÷- êèòå íà ïàíàèðíîòî ãðàä÷å òúëïè. Îôîðìåíè îò áåçáðîé áëåñòÿùè îãëåäàëíè âèòðèíè, òå ïðåäëàãàò åâòèíè, íî âïå- ÷àòëÿâàùè áèæóòà è èìèòàöèè. Íà ñúñåäíî ñòðåëáèùå ìî- æåø äà äåìîíñòðèðàø óìåíèå, êàòî óöåëèø ïðåêàòóðâà- ùà ñå ôèãóðêà èëè äà îïèòàø êúñìåòà ñè ñ ïóøêà, êîÿòî èçñòðåëâà ìåòàëè÷åñêà ñòðåëè÷êà êúì âúðòÿùîòî ñå ñðå- ùó íåÿ êîëåëî ñ îçíà÷åíèÿ íà ïå÷àëáèòå. Èëè äà äåìîíñò- ðèðàø ìóñêóëè, êàòî èçòëàñêàø òåæêî ãþëëå âúðõó êîëå- ëà ïî ñòðúìíî èçâèñÿâàùè ñå ðåëñè, êîåòî ñ ãðúì âúçâåñ- òÿâà êîëêî ìíîãî ñè ñèëåí, àêî äîñòèãíå âðúõíàòà òî÷êà. Ìàëêî ïî íàòàòúê ñå ÷óäèø êîå îò ïðåäëàãàíèòå ëàêîìñò- âà äà ïðåäïî÷åòåø. Ðîçîâî–áÿë îáëàê îò çàõàðåí ïàìóê, àïåòèòíî ïàð÷å êàðàìåëèçèðàíà çàõàð ñ îðåõè èëè ëîêóì íà êëå÷êà! Ãðúìêî ìîòîðíî áó÷åíå ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî êúì ìîòîöèêëåòíà àòðàêöèÿ, ïðè êîÿòî èçâåñòåí ðîêåð êðú- æè ïî âúòðåøíîñòòà íà ìåòàëè÷åñêà ñôåðà ñ ãëàâàòà íàäî- ëó. Ïðèäðóæàâàùàòà ðúêà âíèìàòåëíî, íî íàñòîé÷èâî ìå ïðèäðúïâà îò âëàê÷åòî íà óæàñèòå è ïàíîïòèêóìà ñ óðîä- ñòâà êúì ïî-íåóòðàëíàòà, ìàêàð è íàìèðèñâàùà çîíà íà ìåíàæåðèÿòà ñ “40 àôðèêàíñêè çâåðîâå,” â ñúñåäñòâî ñ êî- ÿòî å öàðñòâîòî íà ëþëêèòå. Êàòî ñå çàïî÷íå îò êîí÷åòà è êîëè÷êè çà íàé-ìàëêèòå è âèåíñêîòî êîëåëî è ñå ñòèãíå 38
äî øåìåòíî âúðòÿùèòå ñå ñòîë÷åòà íà âåðèãè èëè “ëîäêè- òå”, êúäåòî ïîñòåïåííî ìîæåø äà ñå çàñèëèø è äà ïîëå- òèø íà âîëÿ êúì âèñèíèòå. Ðàçõîäêàòà èç ãðàä÷åòî íà ÷ó- äåñàòà ïîñòåïåííî äîñòèãà êóëìèíàöèÿòà ñè ïðåä âõîäà íà ïàíàèðíèÿ äâîðåö - îïíàòèÿò êóïîë íà öèðêà, îáêè÷åí ñ ãèðëÿíäè îò öâåòíè åëåêòðè÷åñêè êðóøêè. Ïúðâà ñðåùà ñ íåãîâèòå àðòèñòè, îò êîÿòî åäâà ñè ïîåìàì äúõ ïðè ñúçåð- öàíèåòî íà âúçäóøíèòå àêðîáàòè èëè õîäåùèÿ ïî îïíàòî íà óæàñÿâàùà âèñî÷èíà âúæå. Èëè ñå ïðåâèâàì îò ñìÿõ íà æèâîïèñíàòà êëîóíàäà, ñëåä êîÿòî ïðåõëàñíàò íàáëþäà- âàì ãðóïàòà åêâèëèáðèñòè èëè èçïúëíÿâàùèòå êàêâè ëè íå íîìåðà äðåñèðàíè æèâîòíè. Íåçàáðàâèìè ïàíàèðíè äíè, êîèòî çàâúðøâàò ñ òðàäèöèîííèÿ ïîäàðúê - ÷àíòà îò ïðåñîâàí êàðòîí, â êîÿòî íà ãúðáà ìè ïîòðîïâàò íåîáõî- äèìèòå ïîñîáèÿ çà íàñòúïâàùèÿ ñëåä ñåäìèöà ó÷èëèùåí ñðîê. Áúðçî ïðåëèòà âðåìåòî â êëàñíèòå ñòàè, ïðåïúëíåíè ñ ãëú÷ è ïðèòèõâàùè ïðè âëèçàíåòî íà ëþáèìèÿ, ïîìíåù ñå çà öÿë æèâîò ó÷èòåë. Ïðîñòî íå óñåùàìå êàê ñúñ çàñòó- äÿâàíåòî è ïúðâèÿ ñíÿã íàñòúïâàò è êîëåäíèòå ïðàçíèöè. Òèõà íîù! Ñâÿòà íîù! Íåçàáðàâèìà ùå îñòàíå òàçè ïðàçíè÷íà âå÷åð ñ êîëåäíà åëõà â íîâàòà êúùà! Êàêâà íåî- ïèñóåìà ðàäîñò öàðåøå îêîëî äâîéíî ïî-âèñîêîòî îò ìå- íå äðúâ÷å, îáêè÷åíî ñ ðàçíîöâåòíè ñâåùè è áåçáðîé áëåñ- òÿùè íàêèòè. Êàêâî îæèâëåíèå ñúïúòñòâóâàøå òîçè ïðàç- íèê, íà êîéòî áÿõà äîøëè äà íè ïîçäðàâÿò íàé- áëèçêèòå ðîäíèíè è ãîñòè. Äúëãî ñëåä êàòî âñè÷êî íàîêîëî áå ïðè- òèõíàëî, îò âúçáóäà íå ìîæåõ äà çàñïÿ. Íå ñàìî îò ïðåæè- âÿíîòî, íî è â î÷àêâàíå íà ñëåäâàùèÿ äåí, âïåðèë î÷è â îêà÷åíàòà äî ëåãëîòî ìè êîëåäàðñêà òîðáà. Íàé-ïîñëå êëå- ïà÷èòå íàòåæàâàò è ñå ñúáóæäàì åäâà ñëåä êàòî âå÷å ïî óëèöàòà ñå ÷óâàò ãëàñîâåòå íà ïîäðàíèëè êîëåäàðè. Ëåêî ñúðäèò, ÷å íå ñà ìå ñúáóäèëè íàâðåìå, íàáúðçî çàêóñâàì, 39
ïðåìÿòàì ïðåç ðàìî öâåòíàòà òîðáè÷êà è ñå ïðèñúåäèíÿ- âàì êúì äåòñêèÿ ïîòîê, êîéòî îãëàñÿ ïðàçíè÷íî ãðàäñêè- òå óëèöè. Íåçàáðàâèìè äíè, êîèòî äîñòàâÿò ðàäîñò íå ñà- ìî íà äåöàòà, íî è íà ïðèâåòëèâî ïîñðåùàùèòå ãè ñ îðå- õè, áîíáîíè è ïàðè÷êè äîìàêèíè. Îùå íå îòçâó÷àëè êîëåäíèòå ïðàçíèöè è èäâà âðåìå çà ïîñðåùàíå íà ñòàðàòà - Íîâà ãîäèíà - Âàñèëüîâäåí. Êàê- âî òâîð÷åñêî âäúõíîâåíèå îáçåìà íå ñàìî äåöàòà, íî è âúç- ðàñòíèòå ïðè ïîäãîòîâêàòà íà òðàäèöèîííèòå ñóðâàêíè- öè. Êàêâè ëè íå ðàçíîöâåòíè õàðòèéêè ñå ðàçêðîÿâàò è ïðåêðîÿâàò ïðåäè äà ñå óâèå è óêðàñè ñïîðåä èíäèâèäóàë- íàòà ôàíòàçèÿ òðàäèöèîííîòî äðÿíîâî êëîí÷å. Ñ êàêúâ òðåïåò ñå íàîáèêàëÿ ïðàçíè÷íàòà òðàïåçà, â ñðåäàòà íà êî- ÿòî ñå ìúäðè íîâîãîäèøíàòà áàíèöà ñ êúñìåòè. Ñ êàêâî ëþáîïèòñòâî ñå ðîâèì èç ëèñòàòà íà îòðÿçúêà, ñïðÿë ïðåä íàñ ñëåä çàâúðòàíåòî, çà äà îòêðèåì äðÿíîâèòå ïúïêè, ïî ÷èèòî î÷åðòàíèÿ ùå ðàçãàäàåì ñèìâîëè÷íèÿ êúñìåò, êîé- òî íè î÷àêâà ïðåç íîâàòà ãîäèíà. Òðàäèöèè è ðèòóàëè, ïîâå÷åòî îò êîèòî áåçâúçâðàò- íî îòçâó÷àëè ñ âðåìåòî è ëèøèëè äåòñòâîòî íà äåöàòà îò íåïðåòåíöèîçíè, íî òðåïåòíè ïðåæèâÿâàíèÿ. Íàé-òðàéíè ñëåäè ñà îñòàíàëè î÷åâèäíî îò âåëèêäåíñêèòå ïðàçíèöè.  ÷åòâúðòú÷íèÿ äåí îò ñòðàñòíàòà ñåäìèöà âñå îùå ìîæå äà ñå ïî÷óâñòâà âúçáóæäàùàòà ñóåòíÿ îêîëî áîÿäèñâàíåòî íà ÿéöàòà, êîÿòî ñúáèðà âúîáðàæåíèåòî íà ìàëêè è ãîëå- ìè îêîëî ñúäèíêèòå ñ ðàçíîöâåòíè áîè, â êîèòî âñåêè ìî- æå äà åêñïåðèìåíòèðà ñúñ ñú÷åòàíèå íà öâåòîâåòå èëè ñ ïðèëàãàíå íà êàêâè ëè íå òåõíèêè. Äîâåð÷èâî çàñïèâàõ â ðàííèòå ÷àñîâå íà ñúáîòíàòà âå÷åð, çàùîòî çíàåõ, ÷å ùå ìå ñúáóäÿò íàâðåìå çà ïîñðåùàíå ÷àñà íà âúçêðåñåíèåòî, êîãàòî ñúñ çàïàëåíè ñâåùè â ðúêà êðúæèì ïîä çâóöèòå íà êàìáàíàòà è òúðæåñòâåíîòî ïåñíîïååíå îêîëî ñòàðèííàòà 40
öúðêâà. Êîãàòî íà ñëåäâàùèÿ äåí, ïðåìåíåíè ñ íîâè äðåø- êè, ïðèêúòàëè ÿéöå - áîðåö â äæîáà, ïîòåãëÿìå çà òðàäè- öèîííàòà ðàçõîäêà êúì “ßìà÷à”, êúäåòî íè î÷àêâàò ëþë- êè è ñåðãèè, ïúëíè ñ èçíåíàäè. Êîãàòî ñ óñìèâêà íà óñòà ïîçäðàâÿâàìå âñåêè ñðåùíàò ñ “Õðèñòîñ âîñêðåñå”, è ñ îò- âåòíà óñìèâêà ïîëó÷àâàìå òðàäèöèîííîòî áëàãîïîæåëà- íèå - “Âîèñòèíà âîñêðåñå”. Ùàñòëèâî äåòñòâî, êîãàòî ãîäèíèòå íåçàáåëÿçàíî ñå “òúðêàëÿò” îò åñåííèÿ ïàíàèð êúì çàòðóïàíèòå â ñíåãîâå êîëåäíè ïðàçíèöè è îò òàì â î÷àêâàíå íà ïðîëåòòà ñúñ ñâåò- ëèíàòà íà Õðèñòîâîòî âúçêðåñåíèå. Êîãàòî íåóñåòíî îò ÷èí íà ÷èí, îò êëàñ íà êëàñ ïîñòåïåííî èçðàñòâàìå è âúçìúæà- âàìå. Êîãàòî íàñòúïâà âðåìå äà èçîñòàâèì èãðèòå è ñ ðú- öå â äæîáîâåòå, ñ ïîäñâèðêâàíå íà “Àç ãîëÿì ñúì âå÷å...” äà ïîåìåì êúì “ñòúðãàëîòî”. * * * È åòî ãî ðîäíîòî Õàñêîâî, â êàëåéäîñêîïà íà ñïî- ìåíèòå îò êðàÿ íà 30-òå è íà÷àëîòî íà 40-òå ãîäèíè. Ñúñ “ñòúðãàëîòî”- íåãîâàòà ãëàâíà óëèöà, ïî êîÿòî â ëåòíèòå ïðàçíè÷íè äíè ñå ðàçãðúùà ïàðàäíî øåñòâèå íà ìîäàòà, ïðîâèíöèàëíèÿò “ôåøúí”- òóðíèð. Äàìèòå ñ åôèðíè, íî ìíîãîïëàñòîâè äúëãè ðîêëè, ïðè êîèòî íàìåêâàùî äå- êîëòå è íàäíèêâàùè ïîä ïîëàòà ãëåçåíè ñà åäèíñòâåíè èçòî÷íèöè íà åðîòèêà. Ñ êîëîðèòíî ÷àäúð÷å â ðúêà. Êàâàëåðèòå ñúñ ñâåòëè ïàíòàëîíè îò øàíòóíã è øèðîêî- ïîëè áåëè ïàíàìè, êîèòî, êàêòî è ÷àäúð÷åòàòà áðàíÿò îò íåóìîëèìèòå ñëúí÷åâè ëú÷è è íåèçâåñòíèòå òîãàâà ìàã- íèòíè áóðè. Ïèùíî øåñòâèå, ñúïðîâîæäàíî ñ ëþáåçíè ïîçäðàâè, ìèìîëåòíè óñìèâêè è äèñêðåòíè ïîãëåäè, íà- 41
÷åâàùî îò ñãðàäàòà íà òåàòúðà. Ïðîòî÷âàùî ñå ïîêðàé ñåí÷åñòèÿ ïàðê ñ êàìåííà åñòðàäà, îò êîÿòî çâóöèòå íà äóõîâ îðêåñòúð ñúïðîâîæäàò íåäåëíàòà ðàçõîäêà. Ïúñò- ðîöâåòåí ïîòîê îò ôèãóðè, êîèòî ñå ñòè÷àò ïîêðàé ìíî- ãîáðîéíèòå ñëàäêàðíèöè, ðàçïîëîæåíè êàòî ìàÿöè ïî ïðîòåæåíèåòî íà ñòúðãàëîòî, îáñåáâàùè ñ ðåíîìèðàíèòå ñè ñïåöèàëèòåòè íå ñàìî âíèìàíèåòî íà äåöàòà. Êàòî ñå çàïî÷íå îò òàçè ñðåùó òåàòúðà, èçâåñòíà ñ “ðåçëèâàòà” ñè ðàäîìèðñêà áîçà, îò êîÿòî “ïðîñâåòâàò” î÷èòå ñëåä ñíîùíî ïðåæèâÿâàíå è ñå ñòèãíå äî “Þíèîí ïàñèôèê”- ñëàâåùà ñå ñ ìíîãîïëàñòîâèÿ ñè ôðóêòîâ ñëàäîëåä. Ñðå- ùó íåÿ îò “Áåðàõà” ìîæåòå äà ñå ñíàáäèòå ñ êàêâè ëè íå áîíáîíè. Ïî íàòàòúê âèòðèíèòå íà “Áàëúê÷èåâ” ïðåäëà- ãàò íåíàäìèíàòè ïî îôîðìëåíèå è âêóñ òîðòè è ïàñòè. Àêî óñòîèòå íà òàçè ïîðåäèöà îò èçêóøåíèÿ è ïðåêîñèòå ïðåñå÷êàòà, íàâëèçàòå â öàðñòâîòî íà îðèåíòàëñêèòå ëà- êîìñòâà. Ñëàäêàðíèöà ”×àðëñòîí” âè ñúáëàçíÿâà ñ áàê- ëàâà ñ òðè ïëàñòà îðåõè è ïðåâúçõîäíî ìàëåáè, ïîëÿòî ñ ãúñò àðîìàòåí ñèðîï. Òàì ìîæåòå äà îïèòàòå è òîïêà ìëå÷åí ñëàäîëåä ñ ÷óâåí, êîéòî ìó ïðèäàâà íåïîâòîðèì âêóñ è òî÷åùà ñå êîíñèñòåíöèÿ. Íàñðåùà å ñëàäêàðíèöà “Ðîçà” ïðåâúðíàëà ñå â ëþáèìî çà ãèìíàçèñòèòå è ãèì- íàçèñòêèòå êúò÷å, ñ äèñêðåòíè ñåïàðåòà, â êîèòî ñïîäå- ëÿòå ñúêðîâåíè òàéíè, áåç äà ñå èçëàãàòå íà ëþáîïèòíè ïîãëåäè.  ñòèëà íà Èëô è Ïåòðîâ ñëåä òàêîâà îïèñàíèå, ÷îâåê ìîæå äà ñè ïîìèñëè, ÷å “Â îêîëèéñêèÿ ãðàä Õ ïðè íàëè÷íîñò íà òîëêîç ìíîãî ñëàäêàðíèöè, æèòåëèòå ìó ñå ðàæäàò ñàìî çà äà ñè ïîõàïíàò ïàñòè, áàêëàâè è ñëà- äîëåä è ïîñëå äà óìðàò”. Íî âñúùíîñò íå áåøå òàêà. Íàðåä ñ âñÿêà ñëàäêàðíèöà ñå ðåäóâàøå íå êàêâî äà å, à êíèæàðíèöà. Ðåäîì ñ áîçàäæèéíèöàòà, ñðåùó òåàòúðà 42
ñå ðàçïîëàãàøå “Îòåö Ïàèñèé”. Íà íàñðåùíèÿ úãúë äî “Þíèîí ïàñèôèê” ïîñðåùàøå ñ îòâîðåíè âðàòè êíèæàð- íèöà “×èêàãî”.  ñúñåäñòâî ñ òîðòèòå íà “Áàëúê÷èåâ” ñå ðàçïðîñòèðàøå íàé-êðóïíàòà îò òÿõ - “Äàìÿíîâ”. Ãîëå- ìèòå èì ñòúêëåíè âèòðèíè ïðèâëè÷àõà íåóäúðæèìî îêî- òî. Ïîãëåäúò íåóñåòíî ñå ïëúçâà ïî ïúñòðîöâåòíèòå êî- ðèöè íà ìíîãîáðîéíèòå èçäàíèÿ, êîèòî ñå îïèòâàò äà ïðåëúñòÿò áèëî ñ èíòðèãóâàùèòå ñè çàãëàâèÿ, áèëî ñ èìåòî íà âñåèçâåñòíèÿ ñè àâòîð. Êíèãè, êíèãè, âîäîïàäè îò êíèãè ðàçñòèëàùè ñå ïî ðàôòîâåòå íà îãðîìíèòå âèò- ðèíè. Ñ êîãî ëè íå ùå ñå ñðåùíåòå òóê. Ñ ìîäåðíèòå Âèêè Áàóì, Ñèíêëåð Ëóèñ,Úïòîí Ñèíêëåð, Òåêåðè, ñ êëàñèöèòå - Äîñòîåâñêè, Òîëñòîé, Çîëà. Ñúñ çàãëàâèÿòà, ïðåäëàãàíè îò áèáëèîòåêà “Çëàòíè çúðíà”, íàðåä, ñ êî- èòî ùå çúðíåòå ëóêñîçíî èçäàíèå íà ßâîðîâ èëè òîì- ÷åòà íà Åëèí-Ïåëèí, Éîðäàí Éîâêîâ è ×óäîìèð. Ñïè- ðàòå, “çà äà ñè ïîåìåòå äúõ” ïðåä ìàñèâíàòà ïîðåäèöà íà äÿäî Âàçîâ, ïðåäè äà ïðåêðà÷èòå âõîäà íà òîçè õðàì íà êíèãàòà, ñ áîæåñòâåí äúõ íà ïå÷àòàðñêî ìàñòèëî. Ïðåäè äà ïîòúíåòå â äåáðèòå íà ïîçíàíèåòî, ïîäðåäåíî â áåçáðîé òîì÷åòà ïî áåçêðàéíèòå ñòåëàæè, êúäåòî ìî- æåòå äà äîêîñíåòå ñ ðúêà âñÿêî îò òÿõ è äà ðàçëèñòèòå ñòðàíèöèòå èì, êîèòî âè ïðåäëàãàò âñåìîãúùèÿ ÷îâåøêè äóõ, êîäèðàí ñ 32 áóêâè. Íå å ëè êíèãàòà âúëøåáíîòî êèëèì÷å, êîåòî ìîæå äà âè îòíåñå ñ âúëíèòå íà ôàíòà- çèÿòà è â íàé-îòäàëå÷åíèòå êúò÷åòà íà çå-ìÿòà, íà ëóíà- òà, âúâ âñåìèðà. Äà âè ðàçõîäè ïî ñâåòîâíèòå áóëåâàðäè è äà âè âúðíå îòíîâî íà “ñòúðãàëîòî” â ðîäíèÿ ãðàä. “Ñòúðãàëîòî”! - Âèíàãè èçïëóâàøå â ñúçíàíèåòî ìè, êîãàòî ñå ðàçõîæäàõ ïî âåêîâíîòî “Êîðçî” â Áðàòèñëàâà, óõàåùî íà ïå÷åíè êåñòåíè â åñåííèòå âå÷åðè. Íå ãî çàáðàâÿõ è â ïîäíîæèåòî íà ìîíóìåí- 43
òà“Ñâ. Âàöëàâ”, êîãàòî ñ ïîãëåä îáãðúùàõ áåçáðåæíèÿ ïðàæêè ïëîùàä èëè ñ õàëáà ïèâî, â íÿêîå îò áåçá- ðîéíèòå ìó çàâåäåíèÿ ñå íàñëàæäàâàõ íà ïúñòðàòà íàâàëèöà íàîêîëî. Êàêâî îáùî ñïîäåëÿõà ãëàâíàòà óëè÷êà íà ìàë- êîòî ãðàä÷å è ñâåòîâíèòå áóëåâàðäè, íåñðàâíèìè ïî ìàùàáè, íåèçáðîäèìè è âåêîâå÷íè, ïëåíÿâàùè âñåêè ñúñ ñîáñòâåí ÷àð è íåïîâòîðèìî âúçäåéñòâèå, íî ñÿêàø ðàâíî ïîñòàâåíè ïðåä ÷îâåøêèòå âúæäåëåíèÿ è ñâúðçâàíè îò íåùî îáùî÷îâåøêî, îñåçàåìî íàâñÿêúäå. Êîãàòî ñå ðàçõîæäàø ïî Øàíçåëèçå, ñ íàêàöàëè ïî òðîòîàðèòå ìàñè÷êè íà áåçáðîéíèòå ïàðèæêè êàôå- íåòà, èëè ïî ñåí÷åñòèòå àëåè íà áóëåâàðäà íà ëèïèòå â Áåðëèí. Ïî áåçêðàéíàòà ïåðñïåêòèâà íà Êàëèíèíñêè ïðîñïåêò èëè ïî ñòàðèííàòà Àðáàòñêàÿ óëèöà â Ìîñêâà. Ïî îïúíàòèòå êàòî òåòèâà àâåíþòà íà Âàøèíãòîí è ÷àðîâíèòå óëè÷êè íà Äæîðäæ Òàóí. Ïî áóëåâàðäèòå íà Âèåíà è Áóäàïåùà, êðàé õóáàâèÿ ñèí Äóíàâ. Ïî ãëàâíàòà óëèöà íà Èíñáðóê ñ èçâèñèëèòå ñå íàä íåÿ ñíåæíè âúðõîâå. Èëè ñå óäèâÿâàø íà ïðàçíè÷íàòà ìåòàìîðôîçà íà íàé-ãîëåìèÿ áóëåâàðä â Òîêèî, íà êîéòî âñÿêà ñúáîòà è íåäåëÿ ñëåäîáåä äâèæåíèåòî ïðåñúõâà. Íå ñàìî ïî òðîòîàðèòå, íî è ïî òðàíñïîðòíèòå ëåíòè, êúäåòî äî ïðåäè ìèíóòà ñå å ñòè÷àë áåçêðàåí ïîòîê îò êîëè, çàïî÷âàò äà íèêíàò êàòî ãúáè ìàñè è ñòîëîâå îò îêîëíèòå ñëàäêàðíèöè, êàôåíåòà è ðåñòîðàíòè, îêîëî êîèòî ñå ñóåòÿò ñåðâèòüîðè â òðàäèöèîííè áåëè ñàêà è ðúêà- âèöè, ãîòîâè äà çàäîâîëÿò è íàé-ïðèäèð÷èâèòå âêó- ñîâå. Ñúñ ñîáñòâåíèòå ñè î÷è ñúì íàáëþäàâàë êàê òàçè ãëàâíà àðòåðèÿ íà ìíîãîìèëèîííèÿ ãðàä çà áðîåíè ìèíóòè ïðîìåíÿ ðèòúìà ñè è îò ñðåäèùå íà 44
ìíîãîïîñî÷åí èíòåíçèâåí òðàôèê ñå ïðåâðúùà â ìÿñ- òî çà ðàçõîäêè è ðàçâëå÷åíèÿ. È ïîñòåïåííî çàïî÷âàø äà îñúçíàâàø, ÷å âñè÷êè òåçè ïëîùàäè è óëèöè, ïî êîèòî ñå ñòè÷àò äåíîíîùíî áåçêðàéíè ÷îâåøêè ïîòîöè ñúñ ñâîåòî ðóñëî îáåäèíÿ- âàò õîðàòà, óëåñíÿâàò òåõíèòå ñðåùè è êîíòàêòè, ïîçâîëÿâàò èì äà ïî÷óâñòâàò îáùîòî ìåæäó ñåáå ñè, âúïðåêè ðàçëè÷èÿòà ìåæäó âñåêè îò òÿõ. Òîçè èíñòèíêò íàé-ÿñíî ïðîëè÷àâà è ñå ïðåâðúùà âúâ ôèëîñîôèÿ ïðè ÷àåíèòå öåðåìîíèè.  ñòðàíàòà íà èçãðÿâàùîòî ñëúíöå èìàõ âúçìîæíîñò äà ñå âêëþ÷à â åäèí òàêúâ áåçêðàåí ðèòóàë, ïîñâåòåí íà áèëêî- âàòà òå÷íîñò, êîÿòî íà ïðúâ ïîãëåä ìè ñå ñòðóâàøå, ÷å ôåòèøèçèðàò. Ïîñòåïåííî îáà÷å ïî÷óâñòâóâàõ, ÷å òàéíàòà íà òàçè ñèìâîëèêà ñå êðèå íå â ÷àÿ èëè íåãîâîòî êà÷åñòâî, à â îáùóâàíåòî. Ó÷àñòíèöèòå â íåÿ ñå ñúáèðàò, çà äà ïîìúë÷àò ñúâìåñòíî. Íå äà ñïîðÿò, îáñúæäàò èëè áúðáîðÿò.  òèøèíàòà íà ìúë÷àíèåòî âñåêè îò òÿõ ñå óíàñÿ â ñîáñòâåíèòå ñè ìèñëè, áåç äà çàáðàâÿ çà ïðèñúñòâèåòî íà íàñÿäàëèòå îêîëî íåãî. Ìàãíåòèçìúò íà îáùóâàíåòî, ñú÷åòàí ñ ðèòóàëà íà ìúë÷àíèåòî, âñúùíîñò ïðàâè âñåêè åäèí îò ó÷àñòíèöèòå äà ñå ÷óâñòâà ïðå÷èñòåí äóõîâíî. 45
* * *  ïðîâèíöèàëíîòî åæåäíåâèå íà ðîäíèÿ ãðàä ïðåç îíèÿ ãîäèíè çàðàæäàùîòî ñå ñåäìî èçêóñòâî áåøå ãëàâåí èçòî÷íèê íà âúëíåíèÿ.  çîðàòà íà êèíîòî õîðàòà ñúñ ñòðàõîïî÷èòàíèå ïðåêðà÷âàõà ïðàãà íà êèíîòåàòúð “Îäå- îí” èëè “Ìîäåðåí òåàòúð”, çà äà ñå îòäàäàò â îáÿòèÿòà íà íåìèòå ñòàðè ëåíòè.  ñóìðàêà ïîä åêðàíà ñàìîòåí ïèàíèñò îçâó÷àâàøå ïðåïúëíåíàòà çàëà ñ àêîðäè ñúîáðà- çåíè ñ òåìïîòî, íàñòðîåíèåòî è äðàìàòè÷íîñòòà íà áåç- çâó÷íî è ñ ëåêî ïîòðåïâàíå ïðîìåíÿùèòå ñå êàäðè, êîèòî êàðàò çàëàòà äà ðåàãèðà ñ ïðèòàÿâàíå íà äúõ èëè ãðúìîãëàñåí ñìÿõ. Îìàãüîñàíè îò âúëíóâàùàòà èãðà íà âåëèêèÿ ×àïëèí, êîÿòî íå ñå íóæäàå îò äóìè, çà äà òå ïëåíè è çàâëàäåå áåç îñòàòúê. Ðàçâåñåëåíè îò ãðîòåñêíè- òå ôèãóðè íà Ëàóðåë è Õàðäè âúâ âúçáóæäàùèòå íåóäúð- æèì ñìÿõ ðîëè íà Êðà÷óí è Ìàë÷î. Íàïðåãíàòè îò àêðîáàòè÷íèòå ïðåâúïëúùåíèÿ íà Áúñòúð Êèòúí, íà êî- èòî ìîæå äà çàâèäè âñåêè ñúâðåìåíåí êàñêàäüîð. Õîðàòà íàïóñêàõà êèíîñàëîíà îò ñòðàíè÷íèòå âðàòè, çà äà ñå çàâúðíàò â äåéñòâèòåëíîñòòà è îòñòúïÿò ìåñòàòà ñè íà òúëïÿùèòå ñå ïðåä âõîäà íîâè ó÷àñòíèöè â êèíîêðúãîâ- ðàòà, êîéòî çàïî÷âàøå îò 10 ÷àñà ñóòðèí è çàâúðøâàøå â íîùíèòå ÷àñîâå. Ñ ïðîãîâàðÿíåòî íà êèíîòî ïî åêðàíèòå çàáëåñòÿõà íîâè çâåçäè. Áåøå óäîâîëñòâèå äà ñå ñúçåðöàâà ïðåëåñ- òíàòà èãðà íà Øúðëè Òåìïúë, èëè íàïðåãíàòèòå êàäðè ñ Óîëúñ Áèðè è Ìèêè Ðóíè.  ïðàçíèê çà ãðàäà ñå ïðåâúðíà “Ñíåæíèÿò ðàé” ñúñ Ñîíÿ Õåíè è îðêåñòúðúò íà Áåíè Ãóäìàí, ÷èèòî øëàãåðíè ìåëîäèè âñåêè ñè òàíàíèêàøå íà èçëèçàíå îò êèíîñàëîíà. Êàêâà ñåíçàöèÿ ïðåäèçâèêâàõà íåïîâòîðèìèòå øîó ñïåêòàêëè íà Ôðåä 46
Àñòåð è Äæèíäæúð Ðîäæúðñ. Áåçêðàéíè îïàøêè îïàñâà- õà êèíîòåàòðèòå â äíèòå, êîãàòî ïðîæåêòèðàõà êèíî åïîïåÿòà “Îòíåñåíè îò âèõúðà” èëè äðàìàòè÷íèòå åïè- çîäè “Çíàõàð” è “Ìîðàë” ïî Äîëåíãà Ìîñòîâè÷. Ñïå÷åëè èëè çàãóáè êèíîèçêóñòâîòî îò ïðåâðú- ùàíåòî ìó â äîõîäíà êèíîèíäóñòðèÿ, êîÿòî êàòî íåóäúðæèìà âúëíà, çàïëàøâàùà äà ïðåðàñíå â öóíàìè, çàëÿ ñ ïðîäóêöèÿòà ñè æàäíèÿ çà çðåëèùà ñâÿò? Êàòî åäèíñòâåí áúëãàðñêè àñïèðàíò â Áðàòèñ- ëàâà ìè áåøå îêàçàíà ÷åñò äà áúäà ïîêàíåí íà îáÿä îò òîãàâàøíèÿò íè ãåíåðàëåí êîíñóë.  ðàçãîâîðà, êîéòî êðúæåøå ãëàâíî îêîëî êóëòóðíè ïðîáëåìè íà äâåòå ñòðàíè, äîìàêèíúò èçêàçà íåóäîâëåòâîðåíèå, ÷å â ×åõîñëîâàêèÿ ñå ïðîæåêòèðàò ñàìî îãðàíè÷åí áðîé áúëãàðñêè è ñúâåòñêè ôèëìè. Ïîðàçìèñëèõ âúðõó êà- çàíîòî, çàùîòî íåñúìíåíî îòãîâàðÿøå íà èñòèíàòà. Ïîçâîëèõ ñè äà èçòúêíà, ÷å âñúùíîñò òàêà ñå èçäèãà ïðåñòèæúò íà áúëãàðñêîòî è ñúâåòñêîòî êèíî, òúé êàòî ïî åêðàíèòå ìîãàò äà ñå âèäÿò ñàìî ñòîéíîñ- òíè êèíîëåíòè íà Ñåðãåé Áîíäàð÷óê, Âúëî Ðàäåâ è äðóãè çàáåëåæèòåëíè ðåæèñüîðè è êèíîàðòèñòè. Íà- âîäíÿâàíåòî íà áúëãàðñêèòå åêðàíè ñúñ ñêîðîñòðåëíà ñúâåòñêà ïðîäóêöèÿ ïðåäèçâèêà èíôëàöèÿ íà òÿõíîòî êèíîïðîèçâîäñòâî. Îáðàòíî, âíîñúò íà àìåðèêàíñêè ôèëìè, êîéòî ñå îãðàíè÷àâàøå ñàìî äî èçáðàíè øåäüîâ- ðè, ñúçäàâàøå âúçâèøåíà ïðåäñòàâà çà òåõíèòå ïîñ- òèæåíèÿ. Íÿìà äà çàáðàâÿ ïîêúðòèòåëíîòî âúçäåéñ- òâèå íà ôèëìà “Ñúðöåòî ñàìîòåí ëîâåö”. Îò êèíî- ñàëîíà âëÿçîõìå â ñúñåäíî çàâåäåíèå, çà äà ðàçìåíèì ìèñëè íà ÷àøà ïèòèå, à âñúùíîñò ìúë÷àõìå. Íÿìàõìå äóìè. Ïîäîáíî ðàçòúðñâàùî âúçäåéñòâèå èìàõà ôèë- ìèòå “Äà óáèåø ïðèñìåõóëíèê” è ”Óìîðåíèòå êîíå ãè 47
óáèâàò”. Ñåãà, êîãàòî ñìå çàëåòè îò áåçêðàéíèòå “ñàïóíåíè”, ïî ñêîðî ïîìèéíè ñåðèàëè, íèìà ñìå ñïå- ÷åëèëè íåùî? Äà íå ãîâîðèì çà ôèëìèòå íà íàñèëèåòî è óæàñèòå è òÿõíîòî âúçäåéñòâèå âúðõó ïîäðàñòâà- ùîòî ïîêîëåíèå. Íà ïúò çà ïëàæà, 10-ãîäèøíèÿò âíóê íà ïðèÿòåëñêî ñåìåéñòâî íàìåñòè íà ðàìî êàòî “ñòèíãúð ðàêåòà” ñëúí÷åâèÿ ÷àäúð, êîéòî ìó áÿõà ïîâåðèëè äà íîñè, íàñî÷è ãî êúì ñúñåäåí ìíîãîåòàæåí áëîê è ñëåä åäíî ïðèãëóøåíî “ê-õ-õ-õ”, ìå ïîãëåäíà óñìèõíàòî è çàÿâè – “Ãîðíèòå åòàæè âå÷å ãè íÿìà!” Íå ÷å êèíîòî â äíåøíî âðåìå å çàãóáèëî ÷àðà ñè, íî êèíîèíäóñòðèÿòà ãî ïðåâúðíà â êîâàðíî òðåñàâè- ùå, êúäåòî òðóäíî ñå íàìèðà âÿðíàòà ïúòåêà è êîãàòî íàé-ïîñëå ÿ óëó÷èø è ïîïàäíåø íà íåùî ñòîé- íîñòíî, ñúïðèêîñíîâåíèåòî ñúñ ñåäìîòî èçêóñòâî îò- íîâî ñå ïðåâðúùà â ïðàçíèê. Íà ïúò çà Ðèì âíåçàïíî ðåøèõ äà âêóñÿ îò î÷àðîâàíèåòî íà Âåíåöèÿ è ïðåç íîùòà. Ïîçíàâàõ ÿ îò åäíî öåëîäíåâíî êðúñòîñâàíå íà æèâîïèñíèòå é óëè÷êè è êàíàëè, êîåòî áåøå îñòàâèëî íåçàëè÷èìè ñëåäè â ñúçíàíèåòî ìè. Âúçìîæíîñòòà äà ñå âúðíà êúì ñïîìåíèòå ñè ïðåç êúñíèòå ÷àñîâå íà åäíà ìåêà ñåïòåìâðèéñêà íîù, ñ ïðèÿòíàòà êîìïàíèÿ, êîÿòî ìå ñúïðîâîæäàøå, ìå èçêóøàâàøå íåóäúðæèìî. Îùå ïîâå÷å, ÷å ðàçïèñàíèåòî íà âëàêîâåòå ïðåäëàãàøå ÷óäåñíà âúçìîæíîñò çà íÿêîëêî ÷àñîâî ïðåêúñâàíå â ãðàäà íà ðîìàíòèêàòà. Ñòîâàðèõìå ïúòíèòå ÷àíòè â áàãàæíîòî îòäåëåíèå è çàáúðçàíè ñå ãìóðíàõìå â îáÿòèÿòà íà âåíåöèàíñêàòà íîù. Íå ñå íàñèùàõìå äà ñå ëóòàìå ïî ñëàáî îñâåòåíèòå óëè÷êè, äà ñå çàñòî- ÿâàìå ïî ïåðèëàòà íà æèâîïèñíî èçãúðáåíèòå ìîñò- ÷åòà, íàäâèñíàëè íàä ëàáèðèíòà îò êàíàëè, ïîä êî- 48
èòî òèõî ñå ïëèñêà ìîðñêàòà âîäà. Íåóñåòíî ñå îçîâàâàìå â îáÿòèÿòà íà ïëîùàä “Ñàí Ìàðêî”, òàéí- ñòâåíî î÷åðòàí â ñóìðàêà îò äàíòåëåíàòà àðõèòåê- òóðà íà äâîðåöà íà äîæèòå è èçâèñÿâàùèÿ ñå ðåäîì çàáåëåæèòåëåí õðàì. Íÿìà ïî÷èâíè äíè è ÷àñîâå çà ìàãíèòíîòî ñúðöå íà Âåíåöèÿ, êîåòî ïðèâëè÷à ïîñå- òèòåëè îò öåëèÿ ñâÿò. Ñàìî îòíîñèòåëíèÿò èì áðîé â íîùíèòå ÷àñîâå å íàìàëÿë è ëèïñâàò ãúëúáèòå. Ãúëúáèòå, êîèòî îêðèëÿò ïëîùàäà ïðåç äåíÿ è äîâåð- ÷èâî êúëâàò õðàíà îò âñÿêà ïðîòåãíàòà ðúêà. Âìåñòî òîâà îò äâàòà ïðîòèâîñòîÿùè ðåñòîðàíòà ñå ðàç- ëèâà òèõà ìóçèêà. Ïî÷óâñòâàõìå îáà÷å êàê ñïîêîéñ- òâèåòî íà ñðåäíîùíèÿ ÷àñ íåóñåòíî ñå íàðóøàâà îò íåî÷àêâàíî îæèâëåíèå. Îòâîðåíèòå âðàòè íà ñàëî- íèòå çàïî÷íàõà äà ñèïÿò íà òóìáè, íà òóìáè æè- âîïèñíè ãðóïè. Ìúæåòå â ñòðîãî âå÷åðíî îáëåêëî, à äàìèòå ñ ìîäåðíèòå çà òîãàâà “ïà÷êè”, ñ êîèòî êàòî ëåáåäè ñå ïîíàñÿò ïî ïëîùàäà, îãëàñÿéêè ãî ñ ïðèã- ëóøåí ãëú÷ è ñìÿõ. Îáñåáâà íè ÷óâñòâî, ÷å ñìå ïî- ïàäíàëè â íÿêàêúâ âúëøåáåí ñâÿò íà ïðèêàçêèòå, çàùîòî âñðåä ôååðè÷íî îáëå÷åíèòå ôèãóðè, êîèòî ñå ðàçõîæäàõà îêîëî íàñ, ñúçèðàìå âñåèçâåñòíè ãåðîè è äîáðå ïîçíàòè ëèöà. Íå áèõ ìîãúë äà îïðåäåëÿ òî÷íî êîëêî âðåìå ñìå ñòîÿëè, ñìàÿíè îò òàçè ãëåäêà. Íî ñúáóæäàéêè ñå, ñÿêàø îò ÷àðîâåí ñúí, îñúçíàâàìå, ÷å ñìå ñòàíàëè ó÷àñòíèöè íà ïîðåäíèÿ ñâåòîâåí êèíîôåñ- òèâàë âúâ Âåíåöèÿ. Íåãîâèòå çâåçäè â òàçè ïðèÿòíà íîù áÿõà èçëåçëè äà ïîåìàò ãëúòêà âúçäóõ è äà ñå ðàçõîäÿò ïî ïëîùàäà ñëåä çàêëþ÷èòåëíèòå òúðæåñ- òâà. Áÿõà ñå ïðèçåìèëè îò ôèëìîâèòå ëåíòè, çà äà ñúòâîðÿò íåçàáðàâèìà çâåçäíà íîù âúâ Âåíåöèÿ. 49
* * * Ìóçèêàòà, îùå çâó÷è â óøèòå ìè ìóçèêàòà îò îíåçè äíè. Íåçàáðàâèìèòå øëàãåðè, êîèòî òå ïîåìàò îò óëèöà- òà ïðåä êèíî “Îäåîí”, êúäåòî î÷àêâàùèòå íà÷àëîòî íà ïîðåäíèÿ êèíîñåàíñ ÷îïëÿò ñåìêè è òàêòóâàò ñ êðàê â óíèñîí ñ ìåëîäèèòå, ðàçëèâàùè ñå îò ôóíèÿòà íà ìîù- íèÿ åëåêòðè÷åñêè ãðàìîôîí. Ïðåä òåàòúðà çâóöèòå íà æèâîïèñíà ëàòåðíà ïðè- êàíâàò äà ðàçãàäàåòå áúäåùåòî ñè ñ êúñìåò÷å, èçòåãëåíî îò ÷îâêàòà íà ïúñòðîïåðåñò ïàïàãàë èëè èçïîä ìóñòà÷- êèòå íà ïëàõî ïîãëåæäàùî ìîðñêî ñâèí÷å. Ïî ñðåäàòà íà ãëàâíàòà óëèöà ñå ñïèðàòå ðàçäâîåíè íàêúäå äà ïîåìåòå? Íàëÿâî, êúäåòî âè çîâàò ðèòìèòå, îò ìàãàçèíà çà ãðàìîôîííè ïëî÷è èëè äà ïðîäúëæèòå íàï- ðàâî êúì “×àðëñòîí” ñ íàé-ìîäåðíèÿ ìþçèêáîêñ â ãðà- äà. Êðúãúò íà âàøàòà ìóçèêàëíà ðàçõîäêà ñå çàòâàðÿ ïðåä “Ìîäåðåí òåàòúð”, êúäåòî îòíîâî âè ïðåäëàãàò òîïëè ñòðàãàëè è ñåìêè, è âúçìîæíîñò äà ïîñëóøàòå ìóçèêà îò ôèëìè ïðåäè äà âëåçåòå â êèíîñàëîíà. Ñòàðèòå ãðàäñêè ïåñíè! Ìåëîäèÿòà, ðèòúìúò è ñú- äúðæàíèåòî íà êîèòî çàâëàäÿâàò. Ïåñåíåí åïîñ îò áëèç- êîòî ìèíàëî, êîéòî ñå îïèòâàìå äà ñúõðàíèì ñ ãðîòåñêíè èçïúëíåíèÿ íà âúçðàñòíè ëþáèòåëè, èçâàäèëè îò íàôòà- ëèíà çàåäíî ñúñ ñïîìåíèòå è ñòàðèòå îäåæäè. Íèìà òðÿáâà äà çàáðàâèì, ÷å òåçè “ñòàðè” ïåñíè ñà áèëè ïè- ñàíè çà ìëàäè õîðà è íîâîòî ïîêîëåíèå ïåâöè ìîæå äà ïîåìå ùàôåòàòà êàòî àðàíæèðà ïîäõîäÿùî è ïîäíåñå ìåëîäè÷íè áóêåòè îò ìèíàëîòî. Íå ñà ëè îêóðàæàâàùè çà åäíî òàêîâà íà÷èíàíèå íåïðåñúõâàùèòå óñïåõè íà Õóëèî Èãëåñèàñ è êúíòðè ìóçèêàòà, êîèòî íåîòìåííî 50
íàìèðàò ìÿñòî â ñúðöàòà íà õîðàòà íàðåä ñ íàé-ìîäåð- íèòå òåíäåíöèè â ïîïìóçèêàòà? Òà íàëè ðàçëè÷íèòå òå- ÷åíèÿ, êîèòî ñúïðîâîæäàò æèâîòà íè è ìóçèêàëíî ãî îöâåòÿâàò, íåóñåòíî ñå ïðåâðúùàò â æàëîíè ïî íàøèÿ æèòåéñêè ïúò è åäíà íåçàáðàâèìà ìåëîäèÿ èëè ïåñåí íè îðèåíòèðà â ìèíàëîòî ïî-äîáðå è ïî-áúðçî, îòêîëêîòî îáùîïðèåòèòå ìåðèëà çà âðåìåòî! * * * Íåçàáðàâèìèòå ðàçõîäêè ïî ñòúðãàëîòî, ìèìîëåò- íèòå ïîãëåäè è óñìèâêè, êîèòî ãè ñúïðîâîæäàò, íåóñåòíî çàïî÷âàò äà íè âúëíóâàò âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å, äîêàòî â åäíà íåçíàéíà âå÷åð, íÿêúäå èç òèõèòå óëè÷êè, êîãàòî èçïðàùàø ïîçíàòî ñúùåñòâî, èçâåäíúæ îñúçíàâàø, ÷å ñè îáñåáåí îò íàé-ñúêðîâåíèÿ äàð íà ïðèðîäàòà – ëþáîâòà. È íåóñåòíî íàâëèçàø â íîâ ñâÿò - ñâåòúò íà ÷óâñòâàòà. Íîâà âñåëåíà, â êîÿòî ñúùåñòâóâàò äðóãè èçìåðåíèÿ. Êúäåòî âðåìåòî òå÷å ïî äðóã íà÷èí è âñè÷êî íàîêîëî ñèÿå â ñâåòëèíà ñ âñè÷êè ðàçöâåòêè íà äúãàòà. Êîãàòî åêçàëòàöèÿòà è ðàçî÷àðîâàíèåòî ñå ïðåâðúùàò â ñòðàíè íà åäíà è ñúùà ìîíåòà è ñúäáàòà ðåøàâà ñ êîÿ îò òÿõ äà òå äàðè. Íî íåçàâèñèìî îò âñè÷êî â äóøàòà îñòàâàò íåçàëè÷èìè ñëåäèòå îò ïðåæèâÿíîòî. 51
* * * Ïðåä êðúñòîïúòÿ íà æèâîòà ñðåùíàõ òâîèòå çàëóòàíè î÷è. Íå ïèòàõ òå ÷èé îáðàç äèðèø à òðúãíàõ ðîá ïî òåõíèòå ñëåäè ... Çàùîòî òúðñèë áÿõ è íåíàìåðèë âúâ òúìíà íîù æåëàíàòà çâåçäà, çàòóé çàðåÿíèÿò ïîãëåä âåðåí çà ìåíå ñòàíà óæàñÿâàùà ñúäáà! È òúé óñàìîòåíè âúâ æèâîòà ñòúïÿéêè ñëåäà â ñëåäà ùå íîñèìå êúì íåíàñèòíàòà Ãîëãîòà íåâèäèìèÿò êðúñò íà ëþáîâòà. ... È ñàìî ÷åçíåùèòå ñòúïêè ùå áåëåæàò ïúòåêàòà íà íàøàòà ëþáîâ, çàùîòî ñòðàäà ëè ñúðöåòî, òî áëåäíåÿò íå ñàìî äóìèòå à öåëèÿò æèâîò ... 52
* * * Óñìèõâàé ñå êîãàòî òè ãîâîðÿ! Íå ãëåäàé ìå ñ íåâèæäàùè î÷è... Î! - êàê òå ìîëÿ, áëèêíàëàòà ìúêà ñêðèé ... Ïî ñóõàòà ïúòåêà íà ìèíàëè ñúëçè äà òúðñÿ ïúòÿ íè êúì áúäåùèòå äíè ìå îñòàâè è íå ïëà÷è! È íå ïëà÷è ... Çà ìèã ìå ñàìî ïîãëåäíè Î! - Ùàñòèå âúâ äâå î÷è è êàïåùè ñúëçè - áëåñíàëè êðèñòàëè íà ñáúäíàòè ìå÷òè ... 53
* * * Äîêîñíè ìå ïî ëèöåòî è ïî÷àêàé ... Äà âèäèø - ùå ïðîáëåñíå ëè ñúëçà ... Òîãàâà öåëóíè ìå áåç äà ÷àêàø, çàùîòî ëþáîâòà íè å ñúäáà! Òàêà âúëíàòà ñðåùà êàìúêà êðàéáðåæåí. Ðàçáèâà ñå âúâ íåãî áåç ñëåäà, îòäàâàéêè âñðåä êàïêè â óñòðåìà ìåòåæåí - ÷óäîòî íà ëþáîâòà ... 54
* * * Ñëó÷àåí ôàð ðàçäèðà ìðàêà è âèæäàì òå êðàé ìåíå äà ñòîèø çàãóáèëà çà ùàñòèåòî âÿðà ïðåâúðíàëà âúâ ëåä ëåëÿíèòå ìå÷òè. Íà ôàðà ñâåòëèíàòà íÿìà äà íè ñòîïëè, îò íåÿ ñàìî ëåäåíîòî êúñ÷å ïîâå÷å ùå çàáëåñòè. Ñëîæè â ðúêàòà ìè ïðåìðúçíàëèòå ïðúñòè è ïîçâîëè ìè äà öåëóíà ÷óäíèòå ïîñúðíàëè î÷è. Íà ìîðíîòî ìè ðàìî ãëàâàòà ñè íå ñâåæäàé çàùîòî âúâ ãúðäèòå ìè íåçâàíà ìúêàòà òåæè, â ðàçðóõà ñà ìå÷òàíèòå íàäåæäè - âúâ ïåïåë ñà æàäóâàíèòå äíè... Ñúñ óñòíèòå ñè èñêàì äà ïî÷åðïÿ âÿðà îò íåçðèìàòà äúëáî÷èíà íà òâîèòå î÷è, ñ äúõà ñè äà ñòîïÿ ñòóäåíàòà ïðåãðàäà êîÿòî ñòðàøíà - ðàâíîäóøíî íè äåëè. Òîãàâà â òúìíèíàòà çàåäíî ùå òúðñèì ñòðúìíàòà ïúòå÷êà êúì äåíÿ - ïðîòåãíàëè êúì ïëàìíàëîòî óòðî ïðúñòè æàäóâàùè äà èçãîðèì âúâ ëþáîâòà ... ... Íå ñëóøàé ìå, êîåòî òè ãîâîðÿ! Òàêà ïîíÿêîãà è ãàñíåùàòà ñâåù èñêðè. Êúì ìåíå ñàìî ïðèáëèæè ñå ñ òèõè ñòúïêè ãëàâàòà ñè ñêëîíè íà ìîèòå ãúðäè... 55
ÇÀ ÎÏÒÈÌÈÇÌÀ  ÆÈÂÎÒÀ  æèâîòà íà ÷îâåêà ñå íèæàò ïåðèîäè, êàêòî â òâîð÷åñòâîòî íà õóäîæíèêà - áåëè, ðîçîâè, ñèâè è äîðè ÷åðíè, íî íåçàâèñèìî äàëè òîé ãè ñâúðçâà ñ öâåòîâåòå, ñ îðèñèÿòà ñè èëè ñúñ ñúïúòñòâóâàùèòå ãè ñúáèòèÿ òå îñòàâÿò ñëåäè â ñúçíàíèåòî, ïîä÷èíåíè çà ùàñòèå íà åäíî îáùî÷îâåøêî ïðàâèëî - äà ïîçâîëèì äà èçáëåäíÿ- âàò ñ âðåìåòî íåïðèÿòíèòå ñïîìåíè, à äà çàêúòàìå â ïàìåòòà ñè ñàìî ñëåäèòå îò ïîëîæèòåëíèòå åìîöèè. Íÿ- êîè îò íàñ - îïòèìèñòèòå, çà êîèòî å ïî- âàæíî, ÷å îñòàâà îùå ïîëîâèíàòà îò èçïèòîòî âèíî, ñúóìÿâàò äîðè è â íàé-ìðà÷íèòå ñïîìåíè äà íàìåðÿò ãðîòåñêíîòî è äà èç- âëåêàò îò íåãî óñìèâêà, äà íàïðàâÿò æèâîòà ïî-âåäúð è áúäåùåòî ïî - áåçîáëà÷íî. ×óâñòâîòî çà õóìîð å íåïðåñúõâàù èçâîð íà îïòè- ìèçúì. Êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ òî ñå ïðîìóøâà ïðåç íàâúñå- íèòå îáëàöè è ìîæå äà ïðåâúðíå ñèâàòà óãíåòåíà àòìîñ- ôåðà âúâ âåäðèíà. Äà ïðåäèçâèêà ñìÿõ. Äà èçðèñóâà óñìèâêè ïî ëèöàòà. Êàòî ñå çàïî÷íå îò çàãàäú÷íàòà óñ- ìèâêà íà “Äæîêîíäàòà” è ñå ñòèãíå äî äåñåòêèòå âèäîâå ñìÿõ, ïîäàðåíè íà ÷îâå÷åñòâîòî îò ÷åòêèòå íà Ðåïèí.  ìîåòî ñåìåéñòâî òàêúâ èçðàç íà îïòèìèçúì áåøå áàùà ìè, êîéòî ñúñ çàáàâíèòå ñè èñòîðèéêè óìååøå äà íè ðàçâåñåëè ïðè âñÿêàêâà îáñòàíîâêà. Çíàåõìå ãè íàè- çóñò è íà íåãî òîâà ìó áåøå èçâåñòíî, íî îòíîâî ãè ðàçêàçâàøå. Íàé èíòåðåñíîòî áåøå, ÷å ñ âñÿêî ïîâòîðå- íèå íè ñå ñòðóâàõà ïî-ñìåøíè. Îùå ùîì çàïî÷íåøå íÿêîÿ îò òÿõ, ïî ëèöàòà íè ðàçöúôâàõà óñìèâêè. Ìàéêà îáèêíîâåíî ãî ïîñáóòâàøå äà íå ñå ïîâòàðÿ, íî òîâà èçîáùî íå ãî ñìóùàâàøå è âåñåëèåòî ñòàâàøå îùå ïî- ãîëÿìî. 56
Áåøå ìíîãî àðòèñòè÷åí. Ñõâàùàøå ïñèõîëîãèÿòà íà ãåðîèòå ñè è âúâ âñÿêà èñòîðèéêà âëàãàøå ïî íåùî ñâîå. Íàé-÷åñòî òîâà áÿõà èñòèíñêè ñëó÷êè ñ íåãîâè ïîçíàòè, ïîâåäåíèåòî è ïîñòúïêèòå íà êîèòî òîé ïðåâúç- õîäíî ïðå÷óïâàøå ïðåç ÷óâñòâîòî ñè çà õóìîð è ãè ñåð- âèðàøå ñ ïîäêóïâàùà óñìèâêà, ïîä ðóíòàâèòå ñè ìóñòà÷êè. Êàêòî å èçâåñòíî, ïðè ïðåáðîÿâàíèÿ îñîáåíî â ñå- ëàòà øèðîêî ñå èçïîëçâà ïîìîùòà íà ó÷èòåëèòå. Ïî òàêúâ ïîâîä áàùà ìè àíêåòèðà åäèí îò ñåëÿíèòå, êàòî ãî ïèòà êàêâî îáðàçîâàíèå èìà. ×îâåêúò ñå ïîìèñëèë, ïî- ìèñëèë è ðåêúë: - Àáå äàñêàëå, ïèøè ãî ñðåäíî! Áàùà ìè, êîéòî áèë ñèãóðåí, ÷å îáðàçîâàíèåòî ìó íå ìîæå äà áúäå ïîâå÷å îò îñíîâíî, òúðïåëèâî ìó îáÿñ- íèë êàêâî çíà÷è ñðåäíî îáðàçîâàíèå. ×îâå÷åöúò ãî èç- ñëóøàë âíèìàòåëíî, ðàçáðàë êàêâà áèëà ðàáîòàòà è ñ òîí íà èçâèíåíèå èçòúðñèë: - Äàñêàëå, äàñêàëå, íèå ñìå ñè “ïðîñòèòóöèÿ” è “ïðîñòèòóöèÿ” ùå ñè óìðåì!  ñåìåéíèòå ñáèðêè ïðè ðîäèòåëèòå íè, êîèòî ñå ïðîâåæäàõà îáèêíîâåíî â íåäåëÿ â ñòàðàòà êúùà, èìàøå íå ñàìî îòòåíúê íà òúðæåñòâåíîñò, íî è îñîáåíà çàäóøåâíîñò. Ñÿêàø ïîòúâàõìå â àòìîñôåðàòà íà îòäàâ- íà çàãëúõíàëàòà ïàòðèàðõàëíîñò, êîÿòî òàêà îñåçàåìî ñå ÷óâñòâà êîãàòî ÷îâåê ðàçãðúùà ñòðàíèöèòå íà “Ïîä èãî- òî”. Ìîæå áè çàùîòî è íèå èìàõìå ãîëÿìà ñòàðà àñìà íà äâîðà. Íî òàçè àòìîñôåðà íàé-âå÷å ñå äúëæåøå íà äîáðîäóøíîñòòà è âåñåëèåòî, êîèòî áàùà ìè ñúçäà- âàøå ñ ÷óäåñíèÿ ñè íðàâ è íåïðåñúõâàùî ÷óâñòâî çà õóìîð. ×åñòî, íàðåä ñ òðèòå ñèíà, ñíàõèòå è ìíîãîáðîéíè- 57
òå âíó÷åòà, ïðèñúñòâàõà è “ïî-îôèöèàëíè” ãîñòè. Îáèê- íîâåíî êàíåõà è íÿêîé îò ñâàòàíàöèòå. Ïðè åäíà òàêàâà ñáèðêà, ìàéêà ïîìîëè äà é ïîìîãíà äà ñåðâèðà ñóïàòà. Ïîäàäå ÷èíèÿòà íà ïî÷åòíèÿ ãîñò, ïîåõ ÿ è ïðè çàãðåá- âàíåòî âèäÿõ îò ÷åðïàêà äà ñå ïîäàâà ïà÷àâðàòà, ñ êîÿòî ìàéêà ìè çàáúðñâà ìèâêàòà. ßâíî íÿêîå îò âíó÷åòàòà ñè áåøå îðãàíèçèðàëî “øåãè÷êà” Áàùà ìè ñ ëåêîòà ïðåâúðíà êîíôóçíàòà ñèòóàöèÿ â ñìÿõ, êàòî ïðèïîìíè çà ïîäîáåí ñëó÷àé â øêåìáåäæèé- íèöà, êîãàòî ãîòâà÷úò âìåñòî øêåìáå êúëöà ïîäîáåí ïàðöàë, à íà âúçìóòåíèÿ êëèåíò îòãîâàðÿ: - Òè êàêâî èñêàø áå? Çà äåñåò ñòîòèíêè ïåðñèéñêè êèëèì ëè äà òè êúëöàì? Ïðè åäíî îò ïîðåäíèòå ñúáèðàíèÿ, ñèíúò ìè òîãàâà â ïðåäó÷èëèùíà âúçðàñò, îòêàçâàøå êàòåãîðè÷íî äà ÿäå ðèáà. Îáÿñíèõ ìó êîëêî ïîëåçíà êàòî õðàíà å òÿ. Ïî èíåðöèÿ èçòúêíàõ, ÷å ñòèìóëèðà è ïîòåíòíîñòòà. Äåòåòî åñòåñòâåíî ìå ïîïèòà êàêâî å òîâà? Îáÿñíèõ ìó îïðîñ- òåíî, ÷å ïîìàãà íà ìîì÷åòàòà äà èì ñòàâàò ïî-ãîëåìè ÷óðêèòå. Ñèí÷åòî ñå ïîçàìèñëè è ñëåä ìàëêî èçòúðñè: - Åé, òàòè! Êîëêî ëè ãîëåìè ñà íà ðèáàðèòå, à?! * * * Íå çíàì çàùî, íî ïîíÿêîãà õîðàòà ñ ðàçâèòî ÷óâ- ñòâî çà õóìîð ìè íàïîìíÿò ìðàâêèòå, êîèòî ñ ðåöåïòî- ðèòå ñè óëàâÿò óëòðàâèîëåòîâèòå ëú÷è è âèæäàò ñâåòà îáàãðåí â ÷åðâåíî. Ïîäîáíî íà òÿõ òåçè õîðà âúçïðèåìàò îêîëíèòå íåùà â ñâåòëèíà ðàçëè÷íà îò îñòàíàëèòå. ×åñòî ñúì ðàçìèøëÿâàë êàê âúçíèêâàò âèöîâåòå? Êîé ãè èçìèñ- ëÿ? Çàùî àâòîðèòå îñòàâàò àíîíèìíè? Òîâà íàðîäíî òâîð÷åñòâî ëè å? Äîêàòî åäèí äåí “èçôàáðèêóâàõ” ñîá- ñòâåí âèö. 58
Äà ñúçäàì ñîáñòâåí âèö ìå èìïóëñèðà àêòóàëíî çâó÷àùèÿò àíåêäîò çà Õèòúð Ïåòúð, êîéòî ñå îïèòâàë äà èêîíîìèñâà âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å îò õðàíàòà íà ìàãàðåòî ñè, êîåòî òúêìî êîãàòî ñâèêíàëî äà íå ÿäå, âçåëî ÷å óìðÿëî. Ñàìî òðÿáâàøå äà ñå ïðåíàñî÷è êàòî âúïðîñ êúì ìàëêèÿ ñìåøíèê: - Èâàí÷î, êàêâè èêîíîìè÷åñêè åêñïåðèìåíòè ñà ïîä- õâàíàëè ó âàñ â Áúëãàðèÿ? - Íèùî íîâî - îòêëèêâà ìàëêèÿò. - Ïîäíîâåíè ñà ïðîñëîâóòèòå îïèòè íà Õèòúð Ïåòúð, ñàìî ÷å âìåñòî ìàãàðåòà èçïîëçâàò ïåíñèîíåðè! Ìîæå áè ñòàãíàöèÿòà ïîðîäè â ãëàâàòà ìè è ïîñ- ëåäíèÿ, ïðîïèò ñ ãîð÷èâèíà âèö çà Èâàí÷î, êîéòî íîñåë êúì ïîùàòà ãîëÿì ïëèê. - Íà êîãî ùå èçïðàùàø òîâà ïèñìî ìàëêèÿ? - ïèòàò ãî. - Íà îòåö Ïàèñèé Õèëåíäàðñêè! - îòâðúùà ìîì- ÷åòî. - Àéäå áå! È êàêâî ìó ïèøåø ? Àìè, îòãîâàðÿì ìó, ïîðàäè ÷òî ñå ñðàìèì äà ñå íàðè÷àì Áúëãàðèí! 59
ÅÇÈÊ ÌÎÉ Ñòîéíîñòòà íà ñîáñòâåíèÿ ñè åçèê ìîæåø äà îöåíèø åäâà ñëåä êàòî ñå ñáëúñêàø ñ åçèêîâàòà áàðèåðà, êîÿòî êà- òî íåâèäèìà ïðåãðàäà íè îòäåëÿ îò ñâåòîâíàòà êóëòóðà. Íàé-îñåçàåìî â îáëàñòòà íà ó÷åáíèòå ïîñîáèÿ çà êîèòî ïðå- âîäíèòå âúçìîæíîñòè ñà îãðàíè÷åíè íàé-âå÷å îò èêîíî- ìè÷åñêè ñúîáðàæåíèÿ. Ðàçáèðà ñå, è â ïîåçèÿòà. Çàñëóæà- âà ñè äà îâëàäååø íåìñêè åçèê, çà äà ïðî÷åòåø â îðèãè- íàë Õàéíå, äà íå ãîâîðèì çà àíãëèéñêèÿ è Øåêñïèð. Çà ïðúâ ïúò îñåçàåìî ïî÷óâñòâàõ öåííîñòíàòà ñèñòå- ìà íà ñîáñòâåíèÿ ñè åçèê êîãàòî ñúñ ñëîâàøêè àñïèðàíò ó÷àñòâóâàõìå â êóðñ ïî àíãëèéñêè. Ïðåâúçõîäíèÿò ïðåïî- äàâàòåë ñå îïèòâàøå äà îáÿñíè çíà÷åíèåòî íà ïúëíèÿ ÷ëåí, êîéòî ëèïñâà â ñëîâàøêèÿ, ÷åøêèÿ è äðóãè åçèöè. Íî êàê ñëîâàêúò äà ðàçáåðå êîãà äà ïðèëîæè ïúëåí è êîãà íåïú- ëåí ÷ëåí â àíãëèéñêè òåêñò êîãàòî ñîáñòâåíèÿò ìó åçèê å ëèøåí îò òîçè íþàíñ, êîéòî âñúùíîñò å åçèêîâî áîãàòñò- âî. Íåâúçìîæíî å òîé äà âúçïðèåìå ïúëíîöåííî íàïðè- ìåð çàãëàâèåòî íà ôèëìà “Óáèéöèòå ñà ìåæäó íàñ”- åäèí îò õóáàâèòå íåìñêè ôèëìè ñëåä âîéíàòà. Çà ñëîâàêà íå å ÿñíî, ÷å ñòàâà âúïðîñ çà îïðåäåëåíè óáèéöè, â ñëó÷àÿ íà- öèñòèòå! Òîé âúçïðèåìà, ÷å èçîáùî ñå ãîâîðè çà óáèéöè. Ïî âðåìå íà òîçè óðîê ðîäíèÿò åçèê ïîâèøè íàöèîíàëíî- òî ìè ñàìî÷óâñòâèå ñ íÿêîëêî ãðàäóñà, âúïðåêè ÷å âèíàãè ñúì ñå äðàçíèë îò ãðàìàòè÷íàòà ñõîëàñòèêà, êîÿòî íè çà- äúëæàâà äà òúðñèì êúäå å ïîäëîãúò, çà äà ãî óâåí÷àåì ñ ïúëíîòà. Ìîæå áè, êàêòî â ïîåçèÿòà, ïðàâèëàòà òðÿáâà äà ñòàíàò ïî ôðèâîëíè è çâó÷íîñòòà íà åçèêà, à íå êàíîíèòå äà ñà ñ ïðåäèìñòâî. 60
Ñ äúëáîêî óâàæåíèå ñè ñïîìíÿì êàêâè ãðèæè ñëîâà- öèòå ïîëàãàõà çà ÷èñòîòàòà íà åçèêà ñè. Âñÿêà ñóòðèí, áåç èçêëþ÷åíèå, â íàé-ñëóøàíîòî âðåìå, ðàäèî Áðàòèñëàâà îò- äåëÿøå ìèíóòè, â êîèòî ñèïåøå “îãúí è æóïåë” ñðåùó ïî- ïúëçíîâåíèÿòà íà âñÿêà ÷óæäèöà, êîÿòî ñå îïèòâà äà ïðî- íèêíå â åçèêà èì, òà äîðè äà å îò ÷åøêè ïðîèçõîä, âúïðåêè ÷å òîé áåøå îôèöèàëíî ãîâîðèì çà ñòðàíàòà â òîãàâàøíè- òå é ãðàíèöè.  ñúùîòî âðåìå íàñòðúõâàì êîãàòî ñè äàâàì ñìåòêà êàêâà âàíäàëùèíà ñå âèõðè â ñúêðîâèùíèöàòà íà íàøàòà åçèêîâà èäåíòè÷íîñò. Êîãàòî ñå ïðåâðúùà â ìîäà ñêëîííîñòòà äà ñå êè÷àò ñ ÷óæäèöè, êàêòî ñ ïàðöàëè è ìà- íèñòà ñà ñå êè÷èëè òóçåìöèòå ïðè ïúðâèòå ñè êîíòàêòè ñ åâðîïåéöèòå. Ñ êàêâî ñêóäîóìíî ñàìî÷óâñòâèå ñå çàìåíÿ íàïðèìåð ïðåâúçõîäíàòà áúëãàðñêà äóìè÷êà “îáëèê” ñ ãðîçíî çâó÷àùàòà ÷óæäèöà “èìèäæ”. Ïðèîáùàâàíåòî íà íîâè äóìè êúì íàöèîíàëíîòî áîãàòñòâî íà åçèêà å îïðàâ- äàíî ñàìî ïî îòíîøåíèå íà ïîíÿòèÿ îò èíòåðíàöèîíàë- íàòà òåðìèíîëîãèÿ, îòðàçÿâàùà íîâîñòè â íàóêàòà è òåõ- íèêàòà, êîèòî å áåçñìèñëåíî, à è íÿìà êàê äà ñå ïðåâåäàò. Ïðåîäîëÿâàíåòî íà òàçè îïàñíà ìîäà å íàöèîíàëåí ïðîá- ëåì, áîðáàòà ñðåùó êîéòî òðÿáâà äà çàïî÷íå áåçêîìïðî- ìèñíî îùå íà ïðåäíèÿ ôðîíò, îò ó÷èëèùíàòà ñêàìåéêà, êàòî ñå ïîäåìå ïîâñåìåñòíî îò âñè÷êè îñòàíàëè èíñòèòó- öèè. Ñúâñåì îòäåëåí ðàçäåë â ðàìêèòå íà âñÿêà åçèêîâà îáùíîñò çàåìà óïîòðåáàòà íà ò.í. åâôåìèçìè èëè “áëàãî- ÷åñòèâè” äóìè, êîèòî ñå èçïîëçâàò âìåñòî öèíè÷íî èëè íåï- ðèëè÷íî çâó÷àùè ñëîâà. Íåñúìíåíî åâôåìèçìèòå ñà áëà- ãîïðèñòîåí ñóðîãàò, íî íå âèíàãè âúðøàò äîáðà ðàáîòà. Âñå åäíî âìåñòî ðèçà îò åñòåñòâåíà êîïðèíà äà ïðåäïî÷å- òåø íÿêàêúâ çàìåñòèòåë. Ïîíÿêîãà òå ñå íàëàãàò îò ñàìî ñåáå ñè, çàùîòî ïî òî÷íî, à è ïî-ïîïóëÿðíî ñå âúçïðèåìàò. 61
Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê åäèí îò íàøèòå èçâåñòíè ïðîôåñîðè ñå âúçìóùàâàøå îò èçïîëçâàíåòî íà áëàãîïðèñòîéíèÿ èç- ðàç “ïóñêàì ãàçîâå”. - Ïèòàò áàáè÷êàòà - îùå å÷è â óøèòå ìè âúçìóòåíèÿò ãëàñ íà ïðîôåñîðà - ïóñêàëà ëè ãàçîâå? Êàêâè ãàçîâå! È êàê äà ãè ïóñêà? Äà èìàìå òàêúâ èçðàçèòåëåí ãëàãîë - ðåâå îòíîâî îò êàòåäðàòà ëúâñêèÿò ãëàñ íà ïðîôåñîðà, - à òå ùå ÿ îáúðêâàò ñ íÿêàêâè ñè ãàçîâå! - Ïîïðúäâàø ëè áàáå, ïîïðúäâàø ëè? - ïèòàì ÿ. - Ïîïðúäâàì àé îë, ïîïðúäâàì! - îòãîâàðÿ áàáåòî è âúïðîñúò å èçÿñíåí. Ùå æèâåå! Îïåðàöèÿòà å óñïåøíà!  íÿêîè ñëó÷àè íåïðèëè÷íàòà äóìà ìîæå äà ïðîçâó- ÷è è àâòîðèòåòíî. Íà ñúáðàíèå áÿõà óïðåêíàëè ìîé ñúñòó- äåíò, ÷å íå áèë ïðî÷åë ïðåïîðú÷âàíèòå îò êîìñîìîëà êíè- ãè. Çàñåãíàò îò òîâà, êîëåãàòà âçå äóìàòà è ãðúìîãëàñíî ïîïèòà: - À âèå äà ñòå ÷åëè ðîìàíà “Ãúçîâå” îò Ãüîí÷î Áå- ëåâ? Àóäèòîðèÿòà ïðèòèõíà. Åñòåñòâåíî íèêîé íå áåøå ãî ÷åë. Íî î÷åâèäíî âñåêè ñè ìèñëåøå, ÷å â ïðîëåòàðñêèòå âðåìåíà, â êîèòî æèâååõìå, íèùî ÷óäíî äà å ïîñâåòåí ðî- ìàí è íà òàêàâà òåìà. Ñîöèàëèñòè÷åñêè ðåàëèçúì â êðàÿ íà êðàèùàòà! ***  Õàñêîâñêèÿ äðàìàòè÷åí òåàòúð “Èâàí Äèìîâ” ñà çàïî÷íàëè êàðèåðàòà ñè ïëåÿäà æðåöè íà Ìåëïîìåíà. Ìåæ- äó òÿõ áå è èçãðÿâàùàòà çâåçäà íà Àñåí Øîïîâ, êîéòî èç- âàÿ íÿêîëêî çàáåëåæèòåëíè ïîñòàíîâêè. Åäíà îò òÿõ áåøå “Çà ìèøêèòå è õîðàòà”.  íåÿ êàòî áèñåð ïðèïëàìâàøå åäíà ñöåíêà, êîãàòî îáúðíàò ñ ãðúá êúì ïóáëèêàòà ãëàâ- íèÿò ãåðîé ñèìâîëè÷íî “ïèêàåøå” âúðõó åäèí äúíåð. 62
Íå ùåø ëè, ïðè ïóáëè÷íîòî îáñúæäàíå íà ïîñòàíîâ- êèòå íà òåàòúðà, íÿêàêúâ ïðàâîëèíååí ëèöåìåð ñå ïîäõâà- íà ñ òîâà - êàê ìîæåëî íà ñîöèàëèñòè÷åñêà ñöåíà äà ñå âúð- øàò òàêèâà ðàáîòè, ìàêàð è íå ñðåùó ïóáëèêàòà, à ñ ãðúá êúì íåÿ. Íåùî îò òîçè ðîä. Èçâåäíúæ ñå ñúçäàäå êîíôëèê- òíà ñèòóàöèÿ. Âúïðåêè ÷å íå îáè÷àì ïóáëè÷íèòå èçÿâè, íå ñå ñäúðæàõ è ñêî÷èõ. Ïúðâîòî, êîåòî ìè õðóìíà â çàùèòà íà áëåñòÿùàòà ïîñòàíîâêà áåøå, ÷å òúêìî òîâà ñèìâîëè÷- íî ïèêàåíå ïðèäàâà íåïîâòîðèìà “ïèêàíòíà” îòñåíêà íà ïðåäñòàâëåíèåòî. Ïóáëèêàòà çàõèõèêà è çëîïîëó÷íèÿò êðè- òèê ïðèòèõíà. *** Ïðè ñïîäåëÿíåòî íà çàáàâíè èñòîðèéêè è àíåêäîòè, íàðåä ñ íåïðèëè÷íèòå, äåëÿò ìåãäàí è äèàëåêòíèòå äóìè÷- êè. Ïðàâ å Ñòàéíáåê, ÷å ñúâðåìåííèòå èíôîðìàöèîííè ñðåäñòâà øàáëîíèçèðàò åçèêà è çàëè÷àâàò äèàëåêòèòå. Åçè- êúò ñÿêàø çàãóáâà íþàíñèòå è êîëîðèòà ñè, çà êîåòî ìîæå ñàìî äà ñå ñúæàëÿâà. Ãîëåìè ñïîðîâå íàïîñëåäúê ñå âèõðÿò îêîëî ïðîáëå- ìà ìàêåäîíñêèÿò åçèê äèàëåêò ëè å èëè íå? Òàçè ðèòîðèêà î÷åâèäíî èìà ñêðèòà ïîäêëàäêà, íî ìîãà äà âè îñâåäîìÿ, ÷å ïðè ïðåáèâàâàíå â Ìàêåäîíèÿ ÷óäåñíî ñå ðàçáèðàõìå áåç ïðåâîäà÷. Íÿìà äà çàáðàâÿ äóìè÷êàòà “ïîòðàéêà”, êî- ÿòî èçïîëçâàò âìåñòî “ñïèðêà”. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ðàçëè÷èÿòà ñà ïî-ñêîðî õàðàêòåðî- ëîãè÷íè. Íå ñëó÷àéíî ó íàñ çà åäíà ãîäèíà áðà÷åí æèâîò ñ ìàêåäîíêà ñå “ïðèçíàâàò” äâå ãîäèíè ôàìèëåí ñòàæ. À â íÿêîè ñëó÷àè ñïîðåä ìåí è òîâà íå å äîñòàòú÷íî! Àêî ïúê å âúïðîñ çà äèàëåêò, íóæäàåù ñå îò ïðåâî- äà÷, íÿìà çàùî äà ñå õîäè äî Ìàêåäîíèÿ. Äîñòàòú÷íî å äà 63
âè çàïîçíàÿ ñ òåêñòà íà íàøåíñêà ïåñíè÷êà, êîÿòî ïîìíÿ îò ó÷åíè÷åñêèòå ñè ãîäèíè: “Êâÿ å ñàà, êâÿòî ñëèíà îò ÿìà÷à ñ áÿëà ôóñòà? Äúëü å ñàà èëü å íàà, êâÿòî ãàëÿ è çà êâÿòî ñúäå äèôòÿ!” Ïðåâîäúò å: “Êîÿ å òàçè, êîÿòî ñëèçà îò õúëìà ñ áÿëà ðîêëÿ? Äàëè å òàçè èëè å îíàçè, êîÿòî îáè÷àì è çà êîÿòî íåïðåêúñíàòî äèôòÿ”. “Äèôòÿ” íå ìîæå äà ñå èçðàçè ñàìî ñ åäíà äóìà. Òóê è íàé-äîáðèÿò òúëêóâàòåë ùå ñå ïîçàïúíå. Òÿ îçíà÷à- âà ñúñòîÿíèå, ïîäîáíî íà òîâà, â êîåòî èçïàäà êó÷åòî ñëåä äúëãî áÿãàíå, êîãàòî äèøà ó÷åñòåíî è ñ èçïëåçåí åçèê - ïî- ðàäè ëèïñà íà ïîòíè æëåçè. Íå ìîãà äà ïîäìèíà è äèàëåêòíèÿ ïðåâîä íà ïðî÷ó- òèÿ õàìëåòîâ ìîíîëîã “Äà áúäà èëè äà íå áúäà”, êîéòî íà õàñêîâñêè çâó÷è êàòî “Äúëü - úëü”. *** Âèíàãè ñúì ñå âúçõèùàâàë è îò ëàêîíè÷íîñòòà íà åçèêà, íî øåäüîâúðúò íà êîéòî ñòàíàõ ñúïðè÷àñòåí â çàëà íà Õàñêîâñêèÿ ñúä å íåíàäìèíàò. Ïîñåùàâàõ ãî â êà÷åñò- âîòî ñè íà åêñïåðò ïî áàùèíñòâî è ÷åñòî ñå íàëàãàøå äà èçñëóøâàì äîñàäíè áðàêîðàçâîäíè äåëà äîêàòî èç÷àêâàõ ðåäà ñè.  ìîìåíòà áåøå äàäåí õîä íà äåëî, â êîåòî âúç- ðàñòíà òóðêèíÿ òðÿáâàøå äà ñâèäåòåëñòâà çà íåðàçáîðèè- òå ìåæäó ìúæ è æåíà, æèâååùè â ñúñåäñòâî. Îêàçà ñå, ÷å òÿ íå çíàå áúëãàðñêè. Ïîòúðñèõà çà ïðåâîäà÷ íÿêàêúâ ÷î- âåê îò ñúäà, íî áåç óñïåõ. Ðàçäðàçíåí, ñúäèÿòà ñå îáúðíà êúì æåíèöàòà è ïîïèòà - Âñå ïàê äâå äóìè áúëãàðñêè íå ìîæåø ëè äà êàæåø çà îòíîøåíèÿòà íà òâîèòå ñúñåäè? Òÿ ñå ïîçàìèñëè ìàëêî è íàêðàÿ èçðå÷å, ñî÷åéêè ìúæà: - “Ïèè! Áèè!“ Çàëàòà ïðèòèõíà âïå÷àòëåíà, ñëåä êîåòî çà- 64
ïî÷íà äà ñå ñìåå. Âúðõîâî ïîñòèæåíèå çà ëàêîíè÷íîñò. Íà- ïîìíÿøå èñòîðè÷åñêèòå äóìè íà äðåâíèÿ âåñòîíîñåö, ïðå- äàë êðàòêîòî ñúîáùåíèå íà Öåçàð - “Äîéäîõ, âèäÿõ, ïîáå- äèõ!” Íî èçðàçúò íà áàáåòî êîíêóðèðàøå ñ åäíà äóìà ïî- ìàëêî. Ïðè òîâà íå âúçâåñòÿâàøå çà ðåçóëòàò îò áèòêà, à ÿ ñïå÷åëè. Ñ äâå äóìè÷êè ðåøè äåëîòî â ïîëçà íà èùöàòà. *** Ñúâñåì ðàçëè÷åí ïðîáëåì â æèâîòà íà ÷îâåêà âúç- íèêâà êîãàòî ñå íàëîæè äà ïðåîäîëÿâà åçèêîâà áàðèåðà â ÷óæäà ñòðàíà. Çíàì ãî îò ñîáñòâåí îïèò, êîãàòî ñå íàëîæè äà îâëàäÿâàì ñëîâåíñêè áåç êàêúâòî è äà å ó÷èòåë, áåç íà- ëè÷íîñò íà áúëãàðî-ñëîâàøêè è ñëîâàøêî-áúëãàðñêè ðå÷- íèöè, êîèòî èçëÿçîõà ìíîãî ïî-êúñíî. Çà ùàñòèå ñíàáäè- õà ìå ñ íàãëåäíî åçèêîâî ðúêîâîäñòâî, êîåòî ïîëçâàõà ÷óæ- äåñòðàííèòå ñòóäåíòè ïî âðåìå íà ïðåäâàðèòåëåí åçèêîâ êóðñ, êîéòî íå ñå ïðåäâèæäàøå çà àñïèðàíòè. Êàòî äîïúë- íèòåëíè ïîìàãàëà èçïîëçâàõ áúëãàðñêèòå è ðóñêèòå ôèë- ìè, êîèòî ãëåäàõ “äî ïîñèíÿâàíå”, çàùîòî ñëóøàõ òåêñòà è åäíîâðåìåííî âèæäàõ ïðåâîäà ìó. Ïúðâàòà êíèãà, êîÿ- òî ïðî÷åòîõ áÿõà ñúáðàíè ñú÷èíåíèÿ íà Êîíàí Äîéë, êîè- òî îñâåí ïðåâîäíè, ñ íåïðåòåíöèîçåí ñòèë, óâëè÷àõà è ñ ôàáóëàòà ñè. Çà “ðîæäåí” ìó îáÿâèõ äåíÿ, êîãàòî â êðàÿ íà ÷åòâúðòèÿ ìåñåö îò ïðåáèâàâàíåòî ñè â Áðàòèñëàâà âíå- çàïíî îñúçíàõ, ÷å ìèñëÿ íå íà áúëãàðñêè, à íà ñëîâàøêè. Òîâà áåøå ãîëÿìà è ðàäîñòíà èçíåíàäà. Âñúùíîñò îò òîçè “âîäîðàçäåëåí “ ìîìåíò íîâèÿò åçèê ñÿêàø çàïî÷íà äà ñå ó÷è ñàì, áåç ñïåöèàëíè óñèëèÿ. Ïðè óñâîÿâàíåòî íà íîâè åçèöè åñòåñòâåíî ñðåùàõ è äîïúëíèòåëíè òðóäíîñòè, êîèòî ÷åñòî ñòàâàõà èçòî÷íèê íà çàáàâíè íåäîðàçóìåíèÿ. Åäíî îò ãëàâíèòå çàòðóäíåíèÿ ñúñ ñëîâàøêèÿ áåøå ïðîèçíàñÿíåòî íà çâóêà “õ”, êîéòî èìà 65
ìåêî è òâúðäî - ãúðëåíî çâó÷åíå. Òî íå å áåç çíà÷åíèå è â ñìèñëîâ àñïåêò. Òàêà äóìàòà “õëàä” ïðè ìåêî ïðîèçíàñÿ- íå îçíà÷àâà “ñòóä”, à ïðè òâúðäî - “ãëàä”. Òàçè ðàçëèêà ìè ïîãîäè âåñåë íîìåð â åäèí çíîåí àâãóñòîâñêè äåí. Âúð- âåéêè ïî óëèöàòà, ñïúòíèêúò ìè ìå óâåäîìè, ÷å èìàë “õëàä”. Áåç äà îáðúùàì âíèìàíèå íà òâúðäîñòòà íà “õ”- òî, âúçïðèåõ ãî êàòî “ñòóäåíî ìè å” è ñè ïîìèñëèõ, ÷å ñè- ãóðíî ãî âòðèñà! Ïîñúâåòâàõ ãî, ùîì ñå ïðèáåðå äà âçåìå äâà àñïèðèíà, êàòî ïðåäâàðèòåëíî ãè ðàçòâîðè âúâ âîäà, çà äà íå ìó äðàçíÿò ñòîìàõà. Òîé ìå èçãëåäà êàòî “òðÿñ- íàò”, çàùîòî âñúùíîñò ìå áåøå óâåäîìèë, ÷å å “ãëàäåí”, à íå, ÷å ìó å ñòóäåíî. Äîñòà ñå ïîñìÿõìå ñëåä òîâà. Ïðåïî- ðú÷à ìè äà òðåíèðàì òâúðäîòî “õ” ñ äóìè÷êèòå: Õåëåíà, õîâåäî, õîâíî.  äðóã ñëó÷àé, ïðè ñëóæåáíî ïúòóâàíå, ìèêðîáóñúò íà èíñòèòóòà êúäåòî ðàáîòåõ â Ñëîâàêèÿ, ñå ïîâðåäè áëè- çî äî åäíî ñåëöå. Äîêàòî îòñòðàíÿâàõà ïîâðåäàòà, ðåøèõ- ìå äà ñå ïîðàçòúï÷åì è äà óòîëèì æàæäàòà ñè. Âëÿçîõìå â äâîðà íà êîêåòíà êúùè÷êà è ïîìîëèõìå ñòîïàíèíà çà ìàë- êî âîäà çà ïèåíå. - Èìàìå, íî å ”äåøòüîâêà” (äúæäîâíà) - íè îñâåäîìè òîé. Åäíà îò êîëåæêèòå î÷åâèäíî äîñòà æàäíà ñå ïðåñò- ðàøè è ïîïèòà. - Áàðåì, ñêîðî ëè å âàëÿëî? Ñëåä òîâà ñå èçÿñíè, ÷å “Äåøòüîâêà” å èìåòî íà ìåñ- òåí ìèíåðàëåí èçâîð ñ ïðåâúçõîäíà âîäà, êîÿòî ëþáåçíè- ÿò ñòîïàíèí íè ïðåäëîæè â äîáðå îõëàäåíè áóòèëêè. Èíòåðåñíî å, ÷å â ñëîâàøêèÿ åçèê ñå å ñúõðàíèëà ñòà- ðîñëàâÿíñêàòà äóìà “÷àøíèê”. Äîêîëêîòî ìè å èçâåñòíî, ÷àøíèê å áèë âèíî÷åðïåöúò íà öàðÿ, êîéòî íàëèâàë âèíî â ÷àøàòà ìó, îòïèâàë îò íåãî, çà äà ïðîâåðè äàëè íÿìà 66
îòðîâà è ñëåä òîâà ìó ãî ïîäíàñÿë. Âìåñòî òîâà, ñìå âêà- ðàëè â åçèêà ñè ÷óæäèöèòå êåëíåð è ñåðâèòüîð. Îùå ïî- ôóíêöèîíàëíî ìè çâó÷è äóìè÷êàòà “ïèâíèöà”, êîÿòî îç- íà÷àâà “ìàçå”. Î÷åâèäíî ïðîèçõîæäà îò ïîìåùåíèÿòà, â êîèòî ñå ñúõðàíÿâàëè áú÷âèòå âèíî è êúäåòî äîáðå ñå å ïîïèéâàëî. Äðóã èçòî÷íèê íà åçèêîâè “âåñåëîòèè” å óáåæäåíèå- òî, ÷å ðóñêèÿò åçèê å ëåñåí çà óñâîÿâàíå, èëè ïúê, ÷å ñè ãî çíàåì. Òîâà äàòèðà î÷åâèäíî îùå îò âðåìåòî, êîãàòî çà Ïåí÷î Ñëàâåéêîâ ñå ðàçïðàâÿ êàê èçïàäíàë â äåëèêàòíà åçèêîâà ñèòóàöèÿ ïðè ãîñòóâàíå â Ðóñèÿ. Æåëàåéêè äà èç- ðàçè âúçõèùåíèåòî ñè îò æèâîòà òàì, òîé ñå îáðúùà êúì äîìàêèíÿòà - áðåìåííà â ìîìåíòà - ñ äóìèòå: - Êàêîé õîðîøèé ó âàñ æèâîò (êîðåì)!  îùå ïî-êîìè÷íî ïîëîæåíèå ñå îçîâàâà ìîÿ ïîçíà- òà, êîãàòî ñå íàëîæèëî äà ïîïèòà â Ìîñêâà çà íàìèðàùà- òà ñå îêîëî õîòåëà é æåëåçîïúòíà ãàðà: - Êóäà íàõîäèòüñÿ ãàðà? - îáúðíàëà ñå çà ïîìîù êúì íàáëèçî ìèíàâàù ãðàæäàíèí, êîéòî ïîâäèãíàë ðàìåíå â íåäîóìåíèå. - Íó, âëàê, âëàê! Ñúùàòà ðåàêöèÿ îò ñòðàíà íà ðóñíàêà. Íàëîæèëî é ñå äà ìèíå êúì çâóêîâî - íàïîäîáÿâàùè åôåêòè ñ äâèæå- íèÿ íà ðúöåòå íàïðåä - íàçàä: - Ïóô... ïàô... ïóô... ïàô... Ó-ó-ó... - À, Åòî ïîåçä! Âû õîòèòå âîêçàë! Îí íàõîäèòñÿ âïðà- âî! Æåíàòà åñòåñòâåíî “îòïðàøèëà” íàïðàâî, âìåñòî íà- äÿñíî, òà ñå íàëîæèëî ÷îâåêúò äà ÿ äîãîíâà, çà äà é ñìåíÿ ïîñîêàòà. Ïúðâèòå ìè âïå÷àòëåíèÿ îò ãîëåìèÿ ãðàä ñà ïî âðå- ìå íà ìåæäóíàðîäåí êîíãðåñ, â êîéòî ó÷àñòâóâàõìå ñ íÿ- 67
êîëêî êîëåãè. Ïîêðàé äåëîâèòå àíãàæèìåíòè ñêîëàñàõìå äà ðàçãàäàåì è òðè ñåêðåòíè îñîáåíîñòè íà æèâîòà â Ìîñêâà. Áÿõìå íàñòàíåíè â îáùåæèòèåòî - õîòåë íà òåõíèÿ ÈÑÓË. Íà ïúò çà íåãî ñå ïîñïðÿõìå äî öèñòåðíà ñ êâàñ. Ïðåäëîæèõ äà îïèòàìå ïðî÷óòèÿ ðóñêè åëèêñèð, çà êîéòî ñàìî áÿõìå ÷åëè ïî êíèãèòå. Íå ñå âïå÷àòëèõìå îñîáåíî. Îñòàâèõìå íåäîïèòè õàëáèòå è ïîäìèíàõìå. Âå÷åðòà ðàç- ãúðíàõìå èìïðîâèçèðàíî ïðàçíåíñòâî ïî ñëó÷àé ïðèñòè- ãàíåòî. Ñàáàõëåí âñåêè òúðñåøå äà ðàçêàðà ìàõìóðëóêà ñè, íî ëîøîêà÷åñòâåíàòà ìîñêîâñêà âîäà ñå îêàçà íåïîä- õîäÿùà çà òîâà. Íà ïúò çà ìåòðîòî ïàê ìèíàõìå ïîêðàé öèñòåðíàòà è ñå ïðåñòðàøèõ îòíîâî äà ïðîáâàì ðóñêèÿ êâàñ. Îòïèõ îò õàëáàòà è èçâåäíúæ ìè ïðîñâåòíà è â áóê- âàëíèÿ, è â ïðåíîñíèÿ ñìèñúë íà äóìàòà. Âñúùíîñò ñâåò- êàâè÷íî ñå äîñåòèõ, ÷å äîñòîèíñòâàòà íà ðóñêèÿ êâàñ ìî- ãàò äà ñå îöåíÿò íàé-äîáðå ñëåä ïðåïèâàíå. Ìîæå áè çà òîâà å áèë ñúçäàäåí. Ïðåä òåçè ìó êà÷åñòâà êîëàòà è äðóãèòå ïîäîáíè îñâåæàâàùè íàïèòêè áëåäíåÿò. Íà äðóãàòà òàéíà ñå íàòúêíàõìå â åäíà ÷àéíà. “Ñêà- ïàíè” îò ïðîäúëæèòåëíî õîäåíå, ðåøèõìå äà ñåäíåì è îò- ïî÷èíåì. Íà ñúñåäíàòà ìàñà åäíîâðåìåííî ñ íàñ ñå íàñòà- íèõà äâàìà ìúæå. Ñëåä êàòî ïîñåäÿõìå è èçïèõìå ïî íÿ- êîëêî ÷àÿ ðåøèõìå äà ïîòåãëèì îòíîâî. Ñëåä íàñ ñå íà- äèãíàõà è ñúñåäèòå íè ïî ìàñà, íî åäèíèÿò òàêà çàëèòàøå, ÷å ñå íàëîæè ïðèÿòåëÿò ìó äà ãî èçâëè÷à ìúðìîðåéêè: - Íó Ñòüîïà, áóäü ÷åëîâåê! Ðàçáðà ñå, ÷å ïðè îïðåäåëåí “èøìàð” â ÷àéíàòà âìåñ- òî “÷àé ñ êîíÿê” ñåðâèðàò ”êîíÿê ñ ÷àé”, â ðåçóëòàò íà êî- åòî ñå áåøå ïîëó÷èëà è âåñåëàòà êàðòèíêà, íà êîÿòî ñòà- íàõìå ñâèäåòåëè. 68
 êúñåí ñëåäîáåä ðåøèõìå ñ äâàìà êîëåãè äà ñå ðàç- õîäèì ïî Ìîñêâà - ðåêà ñ “ïëàâàþùèé òåïëîõîä” - êàêòî íàðè÷àõà ïàñàæåðñêèòå êîðàá÷åòà, êîèòî ïðàâÿò óâåñåëè- òåëíè êóðñîâå. Íà êàñàòà ðàçáðàõìå, ÷å ïúòóâàíåòî ñòðóâà ïî ðóáëà íà ÷îâåê â îáùèòå ñàëîíè è ïî äâå â ñàìîñòîÿ- òåëíà êàáèíà. Ïîìîëèõìå çà òðè áèëåòà â åäíà êàáèíà. Êà- ñèåðêàòà ñå óñìèõíà äèñêðåòíî è íè èçäàäå áèëåòèòå ñ îç- íà÷åíèå íà êàáèíàòà. Êà÷èõìå ñå íà òîêó-ùî ïðèñòèãíà- ëèÿ êîðàá è íàìåðèõìå êàáèíàòà ñè - îáçàâåäåíà ñ ëåãëî, ìàñè÷êà è êðúãëî ïðîçîð÷å ñ ïåðäåíöå. Çàêëþ÷âàøå ñå ñòà- áèëíî îòâúòðå. Âèäÿ ìè ñå ïîäîçðèòåëíî è ïðåäëîæèõ íà êîëåãèòå äà ñå ïîðàçõîäèì ïî ïàëóáàòà. Òóê òàì îò ïðî- çîð÷åòàòà íà îòäåëíè êàþòè öúôâàõà äàìñêè ôèçèîíîìèè ñ ïðèçèâíè óñìèâêè. Íàáúðçî äåøèôðèðàõìå è òðåòàòà òàéíà íà Ìîñêâà. Êàáèíêèòå î÷åâèäíî ñå èçïîëçâàõà êàòî ìÿñòî çà ñðåùè íà áåçêâàðòèðíè âëþáåíè, à ìîæåøå äà ñå íàìåðè è êàþòà ñ “êîìïàíüîíêà”. Êàñèåðêàòà âñúùíîñò íè áåøå ïîìèñëèëà çà ãåéîâå, êîèòî ñè îðãàíèçèðàò ãðó- ïîâ ñåêñ. Èçìåòîõìå ñå íåçàáàâíî îò êàáèíàòà. Òîâà íå íè ïîïðå÷è äà ïðåêàðàìå ÷óäåñíî îñòàíàëîòî âðåìå â ðåñòî- ðàíòà íà ïàëóáàòà, ðàçâåñåëåíè îò îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å ñå ðàçõîæäàõìå ïî Ìîñêâà - ðåêà íå ñ “ïëàâàþùèé òåïëî- õîä”, à ñ “ïëàâàþùèé åáàõîä”, êàêòî øåãîâèòî ïðåêðúñ- òèõìå êîðàá÷åòî. Áóêâàëíèÿò ïðåâîä íà íÿêîè èäèîìè å ñúùî èçòî÷- íèê íà âåñåëè íåðàçáîðèè. Ïî âðåìå íà ïðåñòîÿ ñè â Ãåð- ìàíèÿ ìîé êîëåãà æèâååë ïîä íàåì ïðè âúçðàñòíà íåìêè- íÿ - âäîâèöà, ÷èåòî åäèíñòâåíî áëèçêî ñúùåñòâî áèëà ëþ- áèìàòà é ïðåñòàðÿëà êîòêà. Íåùåø ëè æèâîòèí÷åòî óìðÿ- ëî, êîãàòî òÿ îòñúñòâàëà îò äîìà. Êîé çíàå çàùî, ïðè âðú- ùàíåòî é, êîëåãàòà ñå îáúðíàë êúì íåÿ íà íå òâúðäå äîá- ðèÿ ñè íåìñêè åçèê ñ äóìèòå: 69
- Ñúæàëÿâàì õàçàéêå, íî êîòêàòà âè “õâúðëè òîïà”! Æåíàòà çàìðúçíàëà íà ìÿñòî. Êàêúâ òîï? È êàê êîò- êàòà ãî å õâúðëèëà? Êàòî âèäÿëà è óìðÿëîòî æèâîòèí÷å, “äðàñíàëà” è ñå çàêëþ÷èëà â ñòàÿòà ñè. Ñëåä ìàëêî â îò- ãîâîð íà òåëåôîííîòî é îáàæäàíå, íà ìàÿê ïðèñòèãíàëè äâàìà “êàÿöè” îò ïñèõèàòðèÿòà, êîèòî îáðàáîòèëè íàáúð- çî íàøèÿ “ãåðìàíîèä”. Íàëîæèëà ñå íàìåñà íà åêñïåðòè, çà äà ñå èçÿñíè, ÷å êîëåãàòà èíà÷å å â ðåä, ñàìî äåòî ñ íåñ- êîïîñàíèÿ ñè íåìñêè åçèê ñå ðåøèë äà ïðåâåæäà áóê- âàëíî áúëãàðñêè èäèîìè. Êîãàòî ìè ðàçêàçâàøå ïàòèëà- òà ñè, ãî ïîïèòàõ, çàùî å èçïîëçâàë òúêìî èçðàçà “õâúðëè òîïà”? Ñúñ ñúùèÿ óñïåõ ìîæåøå äà ïîïðèâåäå è “âäèãíà ïåòúëèòå”, “ïðåìåòíà ñå” èëè “îïúíà òèðàíòèòå”! 70
ÂÐÀà ÈËÈ ÏÐÈßÒÅË? Ïúðâèòå ñðåùè ñ àëêîõîëà ñå ãóáÿò íÿêúäå â ó÷å- íè÷åñêèòå ìè ãîäèíè è íå ñà çàñëóæàâàëè äà ñå çàïîìíÿò èëè ñà áèëè íåïðèÿòíè çà ïðèïîìíÿíå. Êîíòàêòèòå çà- ïî÷íàõà äà ñòàâàò ïî-÷åñòè êîãàòî “çàãúðáèõìå” îñêúä- íèòå ñòóäåíòñêè âðåìåíà è ñëåä íàïðåãíàòîòî òðóäîâî åæåäíåâèå ïî ëèïñà íà êàôåíåòà çàïî÷íàõìå äà îòñÿäàìå â îêîëíèòå ãîñòîïðèåìíè ðåñòîðàíòè. Âúçäåéñòâèåòî íà âåçäåñúùèÿ àëêîõîë îñîáåíî êî- ãàòî ñå ïðåêðà÷àò íåâèäèìèòå ìó ïðàãîâå âàðèðà â òà- êèâà øèðîêè ãðàíèöè, ÷å îòäàâíà å îáåêò íà ïðîó÷âàíå.  ðàìêèòå íà “ìîèòå óíèâåðñèòåòè” ïîëó÷àâàíåòî íà “ìàéñòîðñêî ñâèäåòåëñòâî” â òîâà íàïðàâëåíèå ìè îòíå ïîâå÷å âðåìå îòêîëêîòî åäíî âòîðî âèñøå îáðàçîâàíèå. Òîçè “ðîçîâ” ïåðèîä îò æèâîòà ìè å èçïúñòðåí ñ ìíî- ãîáðîéíè çàáàâíè ïðåæèâÿâàíèÿ, êîèòî ñ êàðèêàòóðíèÿ ñè îòòåíúê ÷åñòî îñâåæàâàò ñïîìåíèòå ìè. Âèíàãè ìå å ðàçâåñåëÿâàë ñëó÷àÿò ñ ìîé áëèçúê, êîéòî ñëåä íÿêàêâî èìïðîâèçèðàíî òúðæåñòâî ñå ïðèáè- ðà â ìàëêèòå ÷àñîâå ïîðÿäú÷íî ïèéíàë. Âìúêâà ñå â ëåãëîòî ðàçíåæåí, ëþáâåîáâèëíî ïðåãðúùà ñúíåíàòà ñè ñúïðóãà è “êþòëÿñâà”. Ñóòðèíòà ñå ñúáóæäà ìàõìóðëèÿ, íî îòðåçíÿë, äîêàòî ñúïðóãàòà ìó, ñðåùó êîÿòî öÿëà íîù èçäèøâàë àëêîõîëíè ïàðè, çàëèòàëà. Ñêîðî ñëåä âñòúïâàíå â áðàê äðóã ïîçíàò ñëåä ðàáîòà ñå îòáèâà ïî íàâèê â ëþáèìèÿ ñè ðåñòîðàíò è ïîñÿäà íà ìàñà ïðè äâàìà ïðèÿòåëè. Àëêîõîëúò ëåñíî ïîìèòà îò ïàìåòòà ñêîðîøíèòå è íåóëåãíàëè âúçïðèÿ- òèÿ, çà ñìåòêà íà ñòàðèòå èçïèòàíè ðåôëåêñè. Ïîäõâàíà- ëè ñå ÿêî è íàêðàÿ “çàáúðñàëè” è äâå êîìïàíüîíêè. Ïî ñòàð íàâèê è ïîêàíà íà íàøåíåöà, êîéòî ìåæäóâðåìåííî 71
çàáðàâèë, ÷å å æåíåí, ïîòåãëèëè êúì àïàðòàìåíòà ìó, êúäåòî íàáúðçî ñå íàëîæèëî äà îòðåçíåÿò. Î÷åâèäíî êîëêîòî å ïî-íåóëåãíàëî ñúáèòèåòî, òîë- êîâà è ïî-ëåêî ñå èçòðèâà ñïîìåíúò. Ïîêàíèõà ìå çà êóì è ðåøèõìå, ÷å ùîì íÿêîé îò êîìïàíèÿòà ùå ñå äàâè, äà ñå äàâè íà äúëáîêî - â ìîðåòî. Âåí÷àâêàòà ñòàíà âúâ Âàðíà, à ñâàòáåíîòî òúðæåñòâî íà “Çëàòíè ïÿñúöè”, êú- äåòî áÿõìå îòñåäíàëè. Ïî åâðîïåéñêè ìàíèåð âå÷åðÿõìå â “Ñòàðèÿ äúá”, à ñëåä òîâà ñå ïðåìåñòèõìå âúâ âàðèåòå “Àñòîðèÿ” çà òàíöè è äîïèâàíå. Òúêìî ïðè òîâà “äîïè- âàíå” æåíèõúò ïîëó÷è àëêîõîëíà àìíåçèÿ, çàáðàâè ïî êàêúâ ïîâîä ñìå â çàâåäåíèåòî è ñå âïóñíà â áóðíè òàíöè ñ íÿêàêâà ïîëÿêèíÿ, êîÿòî ãî ïîãëåäíàëà “îñîáåíî”. Íàëîæè ñå äà ãî ïðèáèðàìå îò äàíñèíãà è â òîàëåòíàòà ñúñ ñòóäåíà âîäà äà ãî âðúùàìå êúì äåéñòâèòåëíîñòòà. Èíà÷å áðàêúò èì ïðîòè÷à ùàñòëèâî è äîñåãà. Ñàìî äåòî èì ñå ðàçìèíà ïúðâàòà áðà÷íà íîù è ñå íàëîæè äà çàïî÷íàò íàïðàâî ñ âòîðàòà. Êàêòî â ðàçêàçà íà Òóðãåíåâ “Ïúðâà ëþáîâ”, êúäåòî åäèí îò ãåðîèòå íÿìàë ïúðâà ëþáîâ è íàïðàâî ïðåìèíàë êúì âòîðàòà. Ñúâðåìåííèòå ðåñòîðàíòè âúïðåêè ìîäåðíèòå óñëî- âèÿ íå ìîãàò äà çàìåíÿò àòìîñôåðàòà íà äîìàøåí óþò, îñîáåíî â ìèíàëîòî. Íåñëó÷àéíî ÷óæäåñòðàííèòå òóðèñ- òè íà òóìáè ñå âêëþ÷âàò â îðãàíèçèðàíèòå äåãóñòàöèè â äîìàøíà îáñòàíîâêà. Ñ íîñòàëãèÿ ñè ñïîìíÿì êàê ïðèåõ ïîêàíà äà îïèòàì “ìàêñóëà” íà ñâàðåíàòà îò åäèí ïðèÿòåë ðàêèÿ.  åäèí íåäåëåí äåí, ïî àïåðèòèâíî âðåìå, ñå íàñòàíèõìå íà “ôåðàôëúê” ïîä àñìàòà â êèòíîòî ìó äâîð÷å. Íà ìàñàòà ñå ïîÿâè êàìàðà îò òëúñòè ïå÷åíè ÷óøêè, çàñòðîåíè ñ îöåò, îëèî è ÷åñúí. Áóòèëêà ñ ðàêèÿ êðîòêî ñå îõëàæäàøå âìåñòî â õëàäèëíèê â êîðèòîòî íà äâîðíàòà ÷åøìà. Ìîíîòîíèÿò ðîìîí íà âîäàòà ïðèäàâà- 72
øå äîïúëíèòåëåí ÷àð íà àïåðèòèâíàòà îáñòàíîâêà. Íå- ùåø ëè, êîìïàíèÿòà ìè, ïðåä êîÿòî ïðåäèøíàòà âå÷åð ñå èçòúðâàõ äà ñïîìåíà êúäå ùå âçåìàì íåäåëíèÿ ñè àïåðèòèâ, ñå äîâëå÷å äà ìå òúðñè ñúñ ñìåøíîòî îáÿñíå- íèå, ÷å ñúì èì ëèïñâàë. Ëþáåçíèÿò äîìàêèí, âúïðåêè ÷å ãî ïîñúâåòâàõ äà íå ãè êàíè, èìà íåáëàãîðàçóìèåòî äà ðåøè, ÷å ðàçïîëàãà ñ äîñòàòú÷íî êîëè÷åñòâî îò åëèêñèðà è ðàçøèðè êðúãà íà äåãóñòàòîðèòå. “Äîñòàòú÷íîòî êîëè- ÷åñòâî” ñå îêàçà äàìàäæàíêà, êîÿòî â êúñíèòå îáåäíè ÷àñîâå áå ïðåñóøåíà. Êîíñòàòèðàéêè òîâà, åäèí îò “îá- ðàçèòå” ñå äîñåòè, ÷å íÿêúäå â êúùè èìàë áóòèëêà ñ äîìàøíà âèøíîâêà. Ñëåä áëàãîäàðíîñòè è èçâèíåíèÿ êúì ãîñòîïðèåìíèÿ äîìàêèí ïîòåãëèõìå çà âèøíîâêàòà. Äî íîâà äåãóñòàöèÿ íå ñå ñòèãíà, çàùîòî êðàêàòà íè âå÷å åäâà äúðæàõà è ñå ðàçñòåëèõìå äà îòäúõíåì â ñïàëíÿòà è íà äèâàíà â ñúñåäíèÿ õîë. Ïî åäíî âðåìå äîìàêèíúò ïî÷óâñòâóâà íàëîæèòåëíà íóæäà äà ïîñåòè “åäíî ìÿñòî”. Ïîìîãíàõìå ìó äà ñòàíå îò ëåãëîòî, íî çàëèòíà è ñå âêîï÷è çà çàâåñàòà íà ïðîçîðåöà. Ñëåä êàòî ñå ïîóðàâ- íîâåñè, çàïî÷íà äà âúðøè “îíàÿ ðàáîòà” êàòî êîí âúðõó ïàðêåòà. ×óâàéêè øóìà, èçëåãíàëèÿò ñå âúðõó êàíàïåòî, çà êîãîòî êàðòèíêàòà áåøå èçâúí ïîëåçðåíèåòî ìó, ñå îáúðíà íà äðóãàòà ñòðàíà, ìúðìîðåéêè: - Ëåëå, êàêúâ äúæä çà÷óïîðòÿ! Äîáðå, ÷å ñå ïîäñëî- íèõìå íàâðåìå! Ðàçíîðîäíîòî îòíîøåíèå êúì àëêîõîëà ïîíÿêîãà ìîæå äà ïðîâàëè ðåíîìåòî è íà íàé-äîáðå ïîäãîòâå- íèÿ ïðèåì. Ñëåä åäíî “ïàðòè” ïî ïîâîä ðîæäåí äåí, îðãàíèçèðàíî ñúâðåìåííî è çà òîãàâà íîâîñò, ñå ÷óõà “îäóìêè” êîé êàê ñå äúðæàë è êàêâî áèë êàçàë. Ðàçáèðà ñå, íåæåëàíèòå îöåíêè èäâàõà îò òðåçâåíèöèòå, è 73
íàé-âå÷å òðåçâåíè÷êèòå, è ñå îòíàñÿõà çà ïîðàçâåñå- ëèëèòå ñå ïîêëîííèöè íà “Áàêõóñ”, êîèòî â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ïðåìèíàõà “ãðàäóñà” íà áëàãîïðèëè÷èåòî. Ïîðàäè òàçè ïðè÷èíà íà ñëåäâàùîòî òúðæåñòâî â ïðåääâåðèåòî îðãàíèçèðàõìå çàäúëæèòåëåí “âñòúïè- òåëåí òîñò”, çà êîéòî èìàøå ñúîáùåíèå îùå â ïîêàíèòå. Àñèñòèðàõà ìè çàñåãíàòèòå îò ìèíàëèÿ ñåàíñ. Åäâà ñëåä âñòúïèòåëíàòà êîíñóìàöèÿ íà ëåê êîêòåéë, âåðìóò èëè ÷àøà øàìïàíñêî, ïîñðåùàõ è îòâåæäàõ ìíîãîáðîéíèòå ñè ãîñòè êúì ñúîòâåòíî ïîäðåäåíàòà “øâåäñêà ìàñà”. “Áëÿñúêúò â îêîòî”, ïîçà÷åðâåíèòå ñòðàíè è ñúïðîâîæäàùèòå ãè óñìèâêè çàåäíî ñ ïðèçèâíèòå ðèòìè íà ïîäáðàíè ìåëîäèè, áúðçî ñúçäàäîõà íåïðèíóäåíà àòìîñôåðà è íàñòðîåíèå, êîåòî íå íè íàïóñíà äî êðàÿ íà òúðæåñòâîòî, îò êîåòî îñòàíà ñàìî ïðèÿòåí ñïîìåí, îòðàçåí â åäè- íîäóøíè îòçèâè. Ñ îòêðèâàíåòî íà åíçèìà, êîéòî ðåãóëèðà ðàçãðàæ- äàíåòî íà àëêîõîëà ñå èçÿñíèõà öÿëà ïîðåäèöà íåÿñíîòè âúâ âúçäåéñòâèåòî ìó, íåñúìíåíî áëàãîòâîðíî â ìàëêè äîçè è äîðè ïðåïîðú÷èòåëíî â íÿêîè ñëó÷àè. Òîâà îáÿñ- íÿâà è íåñïèðíèÿ èíòåðåñ êúì ñòèìóëèðàùèÿ ìó åôåêò âúðõó íÿêîè ìîçú÷íè ïðîöåñè, çà ÷èåòî ïîëåçíî âúçäåéñ- òâèå ñúâñåì íàñêîðî îòíîâî çàïî÷íà äà ñå “øóìè” â ìåäèèòå. È âñå ïàê ñè îñòàâà çàãàäêà åóôîðèÿòà – òîë- êîâà åôèðíà, äåëèêàòíà è íåóëîâèìà. Íÿêàêâà íåâèäèìà åìàíàöèÿ, âúçíèêâàùà â îïðåäåëåí ìîìåíò. Ñúñòîÿíèå, êîåòî â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ìîæå äà ñå çàäúðæè èëè ðàçøèðè ñ óâåëè÷àâàíå íà äîçàòà, êîÿòî íåîòìåííî ñãðî- ìîëÿñâà â ëàïèòå íà òðèâèàëíîòî íàïèâàíå. Íàïðîòèâ, ìàéñòîðñòâîòî å äà ñïðåø â òîçè ìîìåíò è äà èçæèâååø 74
ïúëíîöåííî íàñòðîåíèåòî, êîåòî ñå å ïîëó÷èëî. Íå ñå êàñàå çà íàðêîòè÷íî âúçäåéñòâèå êàêòî íàé - åëåìåíòàð- íî è íàé-÷åñòî ñå îïèòâàò äà îáÿñíÿò òàçè ôàçà îò âúç- äåéñòâèåòî íà àëêîõîëà. ×åñòî ñúì ÿ èçïèòâàë, à íå ñúì àëêîõîëèê èëè íàðêîìàí. Äîðè èìàì ÷óâñòâî, ÷å åóôî- ðèÿòà ïîíÿêîãà ïðåìèíàâà â ïî-âèñøà ôàçà, êîÿòî ïðåä- ðàçïîëàãà êúì òâîð÷åñòâî è êîÿòî çà ñåáå ñè îçíà÷àâàì êàòî “àóðà” ( îò ñòàðîãðúöêè –“ïîëúõ”).  ïîäîáíè ñúñ- òîÿíèÿ ïîíÿêîãà èçïèòâàõ íóæäà äà îòðàçÿâàì íàñò- ðîåíèåòî ñè â ëèðè÷íè ìèíèàòþðè, êîèòî íåáðåæíî äðàñ- êàõ ïî äúíîòî íà ïðåñîâàíèòå öèãàðåíè êóòèè èëè êàê- âîòî ìè ïîïàäíå. * * * Âúâ ÷àøàòà øàìïàíñêîòî ìè ñå óñìèõâà, æúëòåå ñå è âåñåëî êèïè ... À ìúêàòà â ãúðäèòå íå çàòèõâà ... è ïèÿ ñÿêàø íå øàìïàíñêî à ñúëçè ... 75
* * * Çàëèòàò ñåíêèòå ïî ñíåæíî áÿëàòà ïúòåêà ... Öåëóâà ñÿíêàòà òè ñÿêàø ìîÿòà ñúäáà ... Åäèíñòâåíà ëóíàòà áåçìúëâåí å ñâèäåòåë, çàñèïâà ñïîìåíà ñðåáðèñòà ïåëåíà ... * * * Î, ìàéêî ìîÿ – ëþëåÿò ìå íå òâîèòå ðúöå, à íà àëêîõîëà íåâèäèìèòå ëþëêè ... È íÿìà êîé äà ñòîïëè ìîåòî ñúðöå è äà ðàçïðúñíå – ñïîìåíèòå ïðèñìåõóëíè ... Íà ñáèðêà ïðè ïðèÿòåëñêî ñåìåéñòâî äîðè ìè äîíå- ñîõà êðåäà è ïîìîëèõà äà íàïèøà çà ñïîìåí âúðõó ñòåíàòà âíåçàïíî õðóìíàëàòà ìè ñòðîôà, êîÿòî ìíîãî èì õàðåñà. Äúëãî îñòàíà äà ÿ “êðàñè”, êàòî ëèðè÷íî “ïàíî”, êîåòî âìåñòî ñ ôðåñêè, ñ äóìè áåøå çàïå÷àòàëî ÷óâñòâàòà è íàñ- òðîåíèÿòà íè îò òàçè íåçàáðàâèìà íîù. 76
Íåñëó÷àéíî êúì “êëþ÷îâèòå äóìè” íà ñãëîáåíàòà îò ïîäîáíè ëèðè÷íè ìèíèàòþðè ñòèõîñáèðêà èçâèíèòåëíî ïîÿñíÿâàõ, ÷å òåçè ñòðîôè ñà ïèñàíè âñðåä óõàíèÿ íà àëêî- õîëíè ïàðè è, çà äà ñå îöåíÿò àäåêâàòíî, å æåëàòåëíî äà ñå ïðåëèñòâàò ïðè ñúùèòå óñëîâèÿ, ïîäîáíî íà ôðåñêèòå â Áîÿíñêàòà öúðêâà, êîèòî çà äà ñå âúçïðèåìàò àâòåíòè÷íî, ñëåäâà äà ñå ñúçåðöàâàò íà ñâåòëèíà îò ñâåùè, ïðè êîÿòî ñà áèëè ðèñóâàíè. “Äèâîòèè” ùå êàæàò íÿêîè, íî âñúùíîñò íå! Çàùî- òî ñè ñïîìíÿì êàê íàñÿäàëè îêîëî áóòèëêà ïèòèå â “Áàì- áóêà”, âìåñòî äà ñå çàíèìàâàìå ñ ùóðîòèè, ÷åòÿõìå ïàñà- æè îò “Òîðòèëà ôëåò” èëè äðóãè çàáàâíè èñòîðèè. Êàêâî ìó å áèëî ëîøîòî? Ñ òàçè æèòåéñêà ðåöåïòà ïðåâúçõîäíîòî âúçäåéñ- òâèå íà àëêîõîëà, ñú÷åòàíî ñ õóìîðèñòè÷íèÿ æàíð èç- ïèòàõìå íàé-îñåçàòåëíî ïðè åäíî îòåã÷èòåëíî ïúòóâà- íå Ðåøèõìå äà ñúáåðåì ðàçïðúñíàëàòà ñå áèâøà êîìïà- íèÿ íà “Çëàòíè ïÿñúöè” çà äà ïîñðåùíåì ïîðåäíàòà Íî- âà ãîäèíà. Ïðåäâàðèòåëíî àíãàæèðàõìå êóâåðòè â êîì- ïëåêñà “Àìáàñàäîð” íî â ïîñëåäíèÿ ìîìåíòà ïîðàäè ìå- òåîðîëîãè÷íè íåóäîáñòâà ñå íàëîæè äà ñå äîáåðåì äî çàâåòíàòà öåë ñ âëàê. Îêàçà ñå,÷å àáñîëþòíî âñè÷êè ìåñòà ñà çàåòè îò ïîäðåìâàùè â êúñíèÿ íîùåí ÷àñ ïúò- íèöè. Íàëîæè ñå äà “óâèñíåì” íà íå äîáðå îòîïëåíèÿ êîðèäîð ñ óæàñÿâàùàòà ïåðñïåêòèâà äà îñòàíåì òàêà “äî çîðè”. Íèùî íå ìîæåøå äà ñå íàïðàâè îñâåí äà áðúê- íà äúëáîêî â ïúòíàòà ÷àíòà è äà èçâàäÿ çà çàãðÿâàíå äåæóðíàòà áóòèëêà ìíîãîçâåçäåí êîíÿê. Ñïàñèòåëíèòå ãëúòêè íè çàòîïëèõà íå ñàìî òåëåñíî. Èçìúêíàõ îò ÷àíòàòà “Àâòîáèîãðàôèÿ”- òà íà Áðàíèñëàâ Íóøè÷ è çàïî÷íàõìå äà ñå çàëèâàìå îò ñìÿõ. Ñìåõúò êàêòî å èçâåñòíî å “çàðàçèòåëåí” è ñêîðî çàñëóøàíè îò êóïå- 77
òàòà çàïî÷íàõà äà èçëèçàò îòåã÷åíè ïúòíèöè è äà ñå ïðèñúåäèíÿâàò êúì íàñ. Îêàçà ñå, ÷å â íàâå÷åðèåòî íà ïðàçíèöèòå íÿêîè ñå ïðèäâèæâàõà äîðè ñ äàìàäæàíè è ïîäêîâîîáðàçíè ñïåöèàëèòåòè. Ïîñòåïåííî êóïåòàòà ñå èçïðàçíèõà è íà êîðèäîðà ïîä äèðèãåíòñêàòà ïàëêà íà Öàð Àëêîõîë è ïðåâúçõîäíèÿ õóìîð íà Íóøè÷ ñå çà- ïî÷íà èìïðîâèçèðàíà âåñåëáà , êîÿòî íà äàëè ìîãàò äà îðãàíèçèðàò è íà “Îðèåíò åêñïðåñ”. Ïðèñòèãíàõìå íåó- ñåòíî êàòî “óâåñåëèòåëåí âëàê” íà Âàðíåíñêàòà ãàðà êúäåòî íè î÷àêâàõà ñ êîëà. Ìàêàð è ïàðàäîêñàëíî ñåâåð- íàòà ñòîëèöà íè ïîñðåùíà áåç ñíåãîâàëåæè è ñ ìåê ïîëúõ îò ìîðåòî. Ðàçãúðíà ñå “ôèåñòà”, êîÿòî íàïîì- íÿøå ïðèêàçêàòà çà þíàöèòå, ùî “òðè äíè ÿëè, ïèëè è ñå âåñåëèëè”. Íî îò òåçè ïðàçíè÷íè âàêõàíàëèè, êîé çíàå çàùî èçïúêâàò â ñúçíàíèåòî ìè íå âå÷åðèòå, à ïðåäî- áåäíèòå ðàçõîäêè. Ïî “àïåðèòèâíî” âðåìå ñå ñïóñêàõìå îò õîòåëà êúì âõîäíàòà àðêà íà êîìïëåêñà, êîÿòî îò- äàâíà å ñðèíàòà. Äî íåÿ ïðèâåòëèâî íè ïîñðåùàøå ìàëêî ïàâèëèîí÷å îò êîåòî ñå ñíàáäÿâàõìå ñ ÷àøà àðîìàòåí ïåëèí è ïðåâúçõîäíî “Êàéçåð ôèëå”, àêî âñå îùå ñè ñïîì- íÿòå çà òîçè “îïåïåëåí” â ÷åðâåí ïèïåð ñïåöèàëèòåò. Íåïîâòîðèìî óäîâîëñòâèå èçïèòâàõìå äà ïîñåäíåì íà îñàìîòåëèòå ñêàìåéêè â áëèçîñò äî êðîòêî ïëèñêà- ùèòå ñå â ïîäíîæèåòî èì âúëíè è äà ñå çàñëóøâàìå â ïðåãðàêíàëèòå “ïðåðåêàíèÿ” íà ãëàðóñèòå. Êîé çíàå çà- ùî çàïî÷íàõ äà âúçïðèåìàì àëêîõîëà, êàòî “èëþñòðà- öèÿ“ íà ïðåæèâÿâàíåòî. Äîðè êîãàòî ïðàâÿ ðåòðî-áàëàíñ íà íàó÷íèÿ ñè ïåðè- îä êîíñòàòèðàì, ÷å áîëøèíñòâîòî îò èäåèòå, õèïîòåçèòå è ðàçëè÷íèòå òâîð÷åñêè õðóìâàíèÿ ñà “èçïëóâàëè” â ñúçíà- íèåòî ìè â ñúñòîÿíèå òúêìî íà “àóðà”. Íåùî ïîâå÷å, è äðóãè êîëåãè ñà ñïîäåëÿëè ñ ìåíå çà ïîäîáíè òâîð÷åñêè ñúñòîÿíèÿ. 78
Ñïåöèàëåí “íîìåð” â òîâà îòíîøåíèå ìè ïîãîäè àó- ðàòà â åäèí îò íàé-âàæíèòå òâîð÷åñêè ìèãîâå â æèâàòà ìè. Íà íÿêàêâî òúðæåñòâî ïî ïîâîä íàãðàäà íà êîëåêòèâà ïîñ- òåïåííî èçïàäíàõ â ñúñòîÿíèå íà àóðà, ïðè êîåòî âíåçàï- íî ìå îñåíè èäåÿòà çà âúçìîæíà “äâîéíà ãåíà ðåãóëàöèÿ” íà êðúâíèòå, êîÿòî îòäàâíà “ãëîæäåøå” ñúçíàíèåòî ìè, íî âñå íå íàìèðàøå îñåçàåìè î÷åðòàíèÿ. Ñïîäåëèõ ñ äúë- ãîãîäèøíèÿ ñè ñúòðóäíèê óíèêàëíîòî õðóìâàíå è ðàç÷óâ- ñòâóâàí “öàïíàõ” îùå åäíî ïèòèå, êîåòî íå ñàìî ïðîãîíè àóðàòà, íî è áåç îñòàòúê “èçòðè” îò ñúçíàíèåòî ìè âúçíèê- íàëàòà èäåÿ. Íà äðóãèÿ äåí ñå îêàçà, ÷å ñúòðóäíèêúò ìè, ìàêàð è òðåçâåí, òàêà è íèùî íå áåøå ðàçáðàë îò èäåÿòà. Òîé ñå ëàñêàåøå îò æåëàíèåòî ñè äà ñå çàíèìàâà ñ íàóêà, îáè÷àøå äà òåàòðàëíè÷è ñ íåÿ, íî âúïðåêè âñåñòðàííàòà ìè ïîìîù, ñå îêàçà íàïúëíî èìïîòåíòåí çà ñàìîñòîÿòåë- íà ðàáîòà, çà ðàçëèêà îò äðóãàòà ìè ñúòðóäíè÷êà, êîÿòî ñå ðåàëèçèðà êàòî ïðîôåñîð.  ðåçóëòàò íà òîâà èçïàäíàõ è òî â ïðîäúëæèòåëåí òâîð÷åñêè “âàêóóì”. Êîëêîòî è äà íàïðÿãàõ ìèñúëòà ñè, âúïðåêè ÷å âñè÷êè äàííè áÿõà ïðåä î÷èòå ìè, êàêòî è ïðåäè õðóìâàíåòî, ñâúðçâàíåòî èì â îðè- ãèíàëíà êîìáèíàöèÿ íå ìè ñå îòäàâàøå îòíîâî. È ïðåäè òîâà áÿõ ïðåîäîëÿâàë “âàêóóìè”, íî îò äðóã òèï. Òàêúâ ñå ïîëó÷è ñëåä îòêðèâàíåòî íà âòîðèÿ êðúâíî-ãðóïîâ âàðè- àíò (12), îñîáåíîñòèòå íà êîéòî íå ìîæåõà äà ñå îáÿñíÿò ñ íèêàêâè äî òîãàâà èçâåñòíè ÿâëåíèÿ îò ÷îâåøêàòà ãåíåòè- êà. Çà “äåøèôðèðàíåòî” ìó ñå íàëîæè äà ïðåðîâÿ õèëÿäè ñòðàíèöè ëèòåðàòóðà îò áàêòåðèàëíàòà è âèðóñíàòà ãåíå- òèêà ïðåäè äà ïîïàäíà íà ÿâëåíèå, êîåòî íàïúëíî îáÿñíÿ- âàøå âúçíèêíàëèÿ ïðîáëåì. Òîâà äîðè ñâèäåòåëñòâóâàøå, ÷å íÿêîè ãåíåòè÷íè îñîáåíîñòè ïðè áàêòåðèèòå ñà âàëèä- íè è çà ÷îâåøêàòà ãåíåòèêà. Íî òâîð÷åñêèÿ âàêóóì, â êîé- òî áÿõ èçïàäíàë ñåãà, íå ñå íóæäàåøå îò ìîòèâèðàíî îáÿñ- 79
íåíèå, çàùîòî áåøå íàñòúïèë ñëåä ðåøåíèå íà òåîðåòè÷- íèÿ êàçóñ è ñå íóæäàåøå ñàìî îò âúçñòàíîâÿâàíå. Òúêìî ïîðàäè òîâà ñþáëèìíèÿò ìîìåíò íà “ðåñòàâðàöèÿòà” íÿ- ìà äà çàáðàâÿ çà öÿë æèâîò. Ïî âðåìå íà êîìàíäèðîâêà â Ñîôèÿ áëàãîäàðåíèå íà ñòàáèëíà “âðúçêà” ñ ðåöåïöèÿòà ñè áÿõ îñèãóðèë ñòàÿ â õîòåë “Áúëãàðèÿ”. Ìàêàð è áåç êîì- ïàíèÿ, ïðåêàðàõ âå÷åðòà âñðåä ïðèÿòíàòà îáñòàíîâêà, ïðå- âúçõîäíà êóõíÿ è âèíà íà ðåñòîðàíòà, îçâó÷àâàí îò íå íàò- ðàï÷èâà ñàëîííà ìóçèêà. Ïîóìîðåí ñå ïðèáðàõ â ñòàÿòà è ñå îòïóñíàõ âúðõó ëåãëîòî äà ñè îòäúõíà, êîãàòî ïî÷óâñò- âóâàõ àóðàòà è âíåçàïíî “ïðèùðàêàõ”.  ñúçíàíèåòî ìè ñâåòêàâè÷íî èçïëóâà îòíîâî öÿëà öåëåíè÷êà õðóìíàëàòà ìè ïðåäè ãîäèíà èäåÿ. Ñàìî ÷å ñåãà íå ïðèêàçâàõ, à òðåñ- êàâî íàìåðèõ õèìèêàë è õàðòèÿ, âúðõó êîèòî çàïèñàõ îñ- íîâíèòå é ïîëîæåíèÿ è âúçìîæíè ãåíè êîìáèíàöèè. Ïî- ÷óâñòâàõ ñå óäîâëåòâîðåí è èçòîùåí. Ñÿêàø áÿõ ðàçãîâà- ðÿë ñ äóõîâå. Ñãúíàõ ëèñòîâåòå è îòíîâî ñå âúðíàõ â ðåñòî- ðàíòà.  êúñíèÿ ÷àñ ìàñàòà ñè ñòîåøå íåçàåòà. Íàäâåñåí íàä óõàíèÿòà ðàçíàñÿùè ñå íàä ÷àøà ñúñ 17 ãîäèøåí “Ïðåñ- ëàâ”, ïðîäúëæèõ äà “ïðåæèâÿì” ïðåæèâÿíîòî. 80
ÏÚÒßÒ Ïúðâèòå êîíòàêòè ñ ìåäèöèíàòà áÿõà ñâúðçàíè ñ ïî-ãîëåìèÿ áðàò íà ìàéêà ä-ð Äèìèòúð Ãåîðãèåâ - “âóé- ÷î äîêòîð”. Êàòî ñå çàïî÷íå ñ òîâà, ÷å ìå å îáðàæäàë è ëåêóâàë îò ìíîãîáðîéíèòå áîëåñòè, ñ êîèòî áåøå èçïúñ- òðåíî äåòñòâîòî ìè è ñå çàâúðøè ñ ðåñïåêòèðàùàòà ïî- çèöèÿ, êîÿòî çàåìàøå ïî-êúñíî êàòî ñòàðøè íàó÷åí ñúò- ðóäíèê â Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå. Ïîðàäè èçêëþ÷âàíåòî ìó îò Ñîôèéñêèÿ óíèâåðñè- òåò çà ó÷àñòèå â ìåðîïðèÿòèÿ íà ÁÎÍÑ áåøå ïðîäúëæèë è çàâúðøèë îáðàçîâàíèåòî ñè â Õúðâàòñêà. Ñëåä çàâðú- ùàíåòî ñè â Õàñêîâî, íåæåëàí çà äúðæàâíà ñëóæáà, çà- ïî÷âà ÷àñòíà ïðàêòèêà, êîÿòî çà íà÷èíàåù ëåêàð å íå- çàâèäíà ïåðñïåêòèâà. Îò òàçè íåáëàãîïðèÿòíà ñèòóàöèÿ ãî èçâåæäà åäèí çíàìåíàòåëåí ñëó÷àé, ñ êîéòî ñòàâà èçâåñòåí.  åäíî îò îêîëíèòå ñåëà èìàëî ïàðàëèçèðàíà ìëàäà æåíà, áëèçêèòå íà êîÿòî ñà ÿ âîäåëè áåç ðåçóëòàò íà ïðåãëåä è ëå÷åíèå êúäå ëè íå. Íàó÷àâàéêè, ÷å â Õàñêîâî å äîøúë íîâ ëåêàð, ðåøàâàò äà îïèòàò è ïðè íåãî. Ïðå- íàñÿò áîëíàòà îò êàðóöàòà äî êàáèíåòà ìó ñ ÷åðãà, èç- ïîëçâàíà êàòî íîñèëêà è ðàçïðàâÿò íåñðåòàòà é èñòîðèÿ. Âóé÷î ìè ùàòåëíî ïðåãëåæäà æåíàòà è íå îòêðèâà íè- êàêâè îðãàíè÷åñêè äàííè çà óâðåæäàíå. Òîâà ãî íàâåæäà íà ìèñúëòà, ÷å ìîæå áè ñå êàñàå çà “âåëèêèÿ èìèòàòîð”, êàêòî ÷åñòî íàðè÷àò õèñòåðèÿòà. Ðåøàâà äà îïèòà ëå÷å- íèå ñ âíóøåíèå. Ñúîáùàâà àâòîðèòåòíî, ÷å çà íåéíîòî çàáîëÿâàíå âå÷å èìà îòêðèòî ëåêàðñòâî, êîåòî å èçïèñàë îò Ãåðìàíèÿ è ïðèëîæèë ñ ÷óäîäååí åôåêò íà äðóãà ïî- âúçðàñòíà æåíà. Ïðåäóïðåæäàâà ÿ, ÷å òî å áîëåçíåíî, íî ñ ïðåìèíàâàíå íà áîëêàòà, ñëåä íÿêîëêî ìèíóòè òðÿáâà 81
äà ïðîõîäè. Áåçìèëîñòíî é èíæåêòèðà ïî 10 ìë. äåñòè- ëèðàíà âîäà â áóòîâåòå è ñ ëþáîïèòñòâî î÷àêâà ðåçóë- òàòà îò ïñèõîòåðàïèÿòà. Åôåêòúò å îò ïîðÿäúêà íà “Ëà- çàðå, ñòàíè!” Âðàòàòà íà êàáèíåòà ñå îòâàðÿ è ìëàäàòà æåíà èçëèçà áåç íè÷èÿ ïîìîù, çà äà ïîïàäíå â ïðåãðúä- êèòå íà áëèçêèòå ñè. Ñêîðî ñëåä òîâà ãðàäèíêàòà äî êàáèíåòà ñòàíà ïîïóëÿðíà êàòî “Ïàðê÷åòî - ä-ð Ãåîðãè- åâ”. Êðàé íåãî åæåäíåâíî ìîæåõà äà ñå âèäÿò êàðóöè îò îêîëíèòå ñåëà ñ ìíîãîáðîéíè ïàöèåíòè, äîøëè äà òúðñÿò ïîìîù îò “÷óäîäåéíèÿ” ìëàä äîêòîð. Òàì ñå èçâèñè è äâóåòàæíàòà ìó êúùà ñ ìîäåðåí êàáèíåò, êîÿòî å âñå îùå çàïàçåíà,  ÷àêàëíÿòà ïðåä êàáèíåòà â ñëåäîáåäíèòå ÷àñîâå, êîãàòî âóé÷î ìè ïî÷èâà, ”äåæóðåøå” òúùà ìó. Íåéíàòà çàäà÷à áåøå äà ïîñðåùà è çàäúðæà ñ ðàçãîâîðè ïàöèåí- òèòå äî ïðèñòèãàíåòî íà äîêòîðà. Ïîðàäè îòñúñòâèåòî é ïîìîëèë ìàéêà ñè äà ÿ çàìåñòâà. Áàáà ìè Òåîôàíà, êîÿòî ñå ñëàâåøå ñ ïîçíàíèÿòà ñè ïî íàðîäíà ìåäèöèíà, îõîòíî ïðèåìà.  ðàçãîâîð ñ ïàöèåíòèòå ëþáîïèòñòâóâà êîé îò êàêâî ñå îïëàêâà è òàêà ñå óâëÿêëà, ÷å çàïî÷íàëà äà èì äàâà ñúâåòè êàê äà ñå ëåêóâàò. Êîãàòî âóé÷î ïðèñòèãà, êàáèíåòúò âå÷å áèë “ðàç÷èñòåí” îò áîëíèòå, êîèòî ñå õóêíàëè äà èçïúëíÿâàò ðåöåïòèòå íà áàáà. Íåñúìíåíî ìåäèöèíñêèÿò ãåí íà ôàìèëèÿòà òðúãâàøå îò íåÿ. Âïå÷àòëåíèÿòà ìè îò Õàñêîâñêàòà áîëíèöà äàòèðàò îò ñòàæàíò - ëåêàðñêàòà ìè ïðàêòèêà ïðåç 1957-58ã. Ñúç- äàäåíà íà áàçàòà íà ïàâèëèîíàòà ñèñòåìà, òÿ è äîñåãà ñè îñòàâà òàêàâà, âúïðåêè ìîäåðíèçàöèÿòà íà íÿêîè îò ïà- âèëèîíèòå. Íàé-ñèëíî âïå÷àòëåíèå â ñúçíàíèåòî ìè å îñòàâèëî òîãàâàøíîòî âúòðåøíî îòäåëåíèå. Áîëíè÷íèòå ìó ëåãëà áÿõà ðàçïîëîæåíè ïî 8-10 â ïðîñòîðíè ñòàè, çà âñÿêà îò êîèòî îòãîâàðÿøå îðäèíàòîð ñ åêèï îò ñåñòðè 82
è ñàíèòàðè. Ëåêàðñêè êàáèíåò è ñåñòðèíñêà ñòàÿ íÿìàøå. Ïîëàãàøå ñå ñàìî íà çàâåæäàùèÿ. Ìÿñòîòî íà ëåêàðÿ, ñåñòðàòà è ñàíèòàðÿ áÿõà ïðè ïîâåðåíèòå èì áîëíè. Ðàç- ïîëàãàõà ñå íà ãîëÿìà ìàñà ñ áÿëà ïîêðèâêà, îêîëî âàçà ñ öâåòÿ. Àêî íÿêîé îõíåøå, ÷óâàõà ãî 3 ÷èôòà óøè ñ ðàçëè÷íà ñòåïåí íà êâàëèôèêàöèÿ, êîèòî çàãðèæåíî ñêà- ÷àõà çà äà ðàçáåðàò ñ êàêâî ìîãàò äà ïîìîãíàò.  6 ÷àñà ïðèñòèãàøå ñàíèòàðÿò îò äíåâíàòà ñìÿíà, â 7 ñåñòðèòå, à ïîëîâèí ÷àñ ñëåä òîâà ñå ïðèñúåäèíÿâàøå è ëåêàðñêèÿò ñúñòàâ. Ïðåäè äà âëåçå â îòäåëåíèåòî ñòàðøàòà ñåñòðà ìèíàâàøå ïðåç öâåòíàòà ãðàäèíà ñ îðàíæåðèÿ è ùàòåí ãðàäèíàð, îò êúäåòî öåëîãîäèøíî ñå ñíàáäÿâàõà ñúñ ñâåæè öâåòÿ. Êúì 9 ÷àñà áîëíèòå, ñëåä óòðèíåí òîàëåò è çàêóñêà, ïðåãëåäàíè îò ëåêóâàùèÿ ëå- êàð, áÿõà ïî ëåãëàòà ñè ãðèæëèâî çàãúðíàòè. Íàñòúï- âàøå âðåìå çà ñâåùåíîäåéñòâóâàùàòà âèçèòàöèÿ. Êúì 13.30 ÷., ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà íàçíà÷åíèÿòà, âñè÷êè, îñâåí äåæóðíèòå, “ÿõâàõà” âåëîñèïåäèòå ñè è ñå îòòåãëÿ- õà çà ñëåäîáåäíà ïî÷èâêà. Îò 17-19 ÷àñà ëåêóâàùèòå ëåêàðè ñå çàâðúùàõà îòíîâî íà ðàáîòà, çà äà ïðîâåðÿò ñúñòîÿíèåòî íà ïîâåðåíèòå èì áîëíè ïðåäè äà ãè îñòàâÿò â ðúöåòå íà äåæóðíèÿ ïðåç íîùòà. Òåçè ñïîìåíè íå ñà êðèòèêà íà ñåãàøíàòà îðãàíè- çàöèÿòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî, íî íå ìîãà äà íå ñïîäåëÿ âïå÷àòëåíèÿòà íà êîëåãà, êîéòî èçïèòà êàòî ïàöèåíò ñåãàøíàòà “êîíâåéåðíà” ñèñòåìà íà îòíîøåíèå êúì áîë- íèÿ. Ëåæàùèòå êðàé íåãî ñå îáçàëàãàëè ïðè âå÷åðíà âèçèòàöèÿ äàëè âèçèòèðàùèÿò ùå âëåçå â ñòàÿòà èëè ñàìî ùå íàäíèêíå ïðåç îòâîðåíàòà âðàòà. Íàëîæèë ñå àðáèòðàæ, êîãàòî âåäíúæ ñòúïèë ñ åäèíèÿ êðàê âúòðå, à äðóãèÿò îñòàíàë íà êîðèäîðà. 83
Íåñúìíåíî ñ íàïðåäúêà íà ìåäèöèíñêàòà íàóêà ñúîòíîøåíèÿòà òåõíèêà - ÷îâåê íåïðåêúñíàòî ñå ïðî- ìåíÿò è âñå ïàê ÷îâåêúò ñè îñòàâà ÷îâåê è íå áèâà çà ñìåòêà íà òîâà äà “ìåõàíèçèðàìå” îòíîøåíèåòî ñè êúì íåãî. Äúëáîêî âïå÷àòëåí îò ðåøåíèåòî íà òîçè ïðîáëåì áÿõ â áîëíè÷íèÿ êîìïëåêñ êúì ìåäèöèí- ñêèÿ ôàêóëòåò íà óíèâåðñèòåòà “Òîêàè”. Ðàçïîëîæåí â ìíîãîåòàæíà ñãðàäà, îïàñàíà ñ àâàðèéíè èçõîäè, ïî êîèòî ïðè çåìåòðåñåíèå ìîãàò äà ñå èçâåäàò áîëíèòå çàåäíî ñ ëåãëàòà ñè íà êîëåëà, ñ ïëîùàäêà çà õåëè- êîïòåðè íà ïîêðèâà, òîé ïðîäúëæàâàøå äà âïå÷àò- ëÿâà è ïðè âëèçàíåòî â îãðîìíîòî ïî ðàçìåðè ïðè- åìíî ôîàéå, êîåòî èçïúëíÿâàøå ôóíêöèèòå íà ïîëèê- ëèíèêà. Ïðåä ãèøåòàòà, åäíî îò êîèòî ïðèãîäåíî ñïåöèàëíî çà èíâàëèäè, âè ïîñðåùà ïðèâåòëèâà óñìèâ- êà è, àêî ïîñåùàâàòå çà âòîðè ïúò áîëíè÷íîòî çàâåäåíèå äîêàòî âè ðåãèñòðèðàò, êîìïþòúðúò ðàç- ïå÷àòâà ìèíàëèòå âè èñòîðèè íà çàáîëÿâàíèÿ. Ïî- íàòàòúê ïîåìàòå êúì ëàáîðàòîðèÿòà, îòêúäåòî, ñëåä êðàòêî èç÷àêâàíå çà ðåçóëòàòèòå âè ïðèåìà ñïåöèàëèñò ïî îáùà ìåäèöèíà, êîéòî âè íàñî÷âà êúì ñïåöèàëèçèðàíî îòäåëåíèå. Ãîðäîñò çà áîëíèöàòà áåøå äåïàðòàìåíòúò çà òðàíñïëàíòàöèÿ, â êîéòî ñòàèòå îñâåí ëåãëî âêëþ÷âàõà, ñòåðèëíà òîàëåòíà è òåëåâè- çîð.  òîâà îòíîøåíèå àìåðèêàíöèòå áÿõà îëåêîòèëè îáñòàíîâêàòà, êàòî â ïîäîáåí äåïàðòàìåíò íà åäíà îò íàé-èçâåñòíèòå ñè ÷àñòíè áîëíèöè - “Äæîíñ Õî- óïêèíñ” â Áàëòèìîð îñèãóðÿâàõà ïîäîáíè óñëîâèÿ ïîñ- ðåäñòâîì âêàðâàíå â áîëíè÷íàòà ñòàÿ íà ñòåðèëåí âúçäóõ ïîä åäâà çàáåëåæèìî íàëÿãàíå. Òîâà ïîçâîëÿâà- øå íå ñàìî íà ëåêóâàùèÿ ëåêàð íî è íà áëèçêèòå íà áîëíèòå äà êîíòàêòóâàò äèðåêòíî ñ òðàíñïëàíòè- 84
ðàíèòå áîëíè â îáèêíîâåíî îáëåêëî, âúîðúæåíè ñàìî ñ ìàðëåíà ìàñêà. Íå ìîãà äà íå ñïîìåíà è çà ðàçëèêèòå â áîëíè÷- íîòî îáëåêëî ìåæäó äâåòå ñâåòîâíî èçâåñòíè ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ.  ÿïîíñêîòî ìåäèöèíñêèÿò ïåðñîíàë ìîæå- øå äà èçáèðà ìåæäó ÷åòèðè âèäà ïåðôåêòíî èçãëåæ- äàùè óíèôîðìè, ñ êðîéêè, àðàíæèðàíè íåñúìíåíî îò ñòèëèñò. Àìåðèêàíöèòå èìàõà äðóãî îòíîøåíèå êúì ïðîáëåìà. Òå ïðîñòî íå íîñåõà óíèôîðìåíî îáëåêëî. Äâèæåõà ñå âñðåä áîëíèòå ñ öèâèëíè äðåõè, ðàçáèðà ñå, îïðåäåëåíè ñàìî çà ðàáîòà. Òàêà ñ÷èòàõà, ÷å íàìàëÿâàò ñòðåñîâàòà ðàçëèêà ìåæäó áîëíè÷íàòà è äîìàøíàòà îáñòàíîâêà. Åñòåñòâåíî òîâà ìè íàïîì- íè çà ðåâà, ñ êîéòî íàøèòå ìàë÷óãàíè ïîñðåùàò âñÿêà “áÿëà ïðåñòèëêà”. Íå ïî-ìàëêî âïå÷àòëÿâàøå è êîìôîðòíàòà îáñòàíîâêà íà ôîàéåòàòà, äåëèêàò- íî “ãàðíèðàíè” ñ ïîäõîäÿùà ðàñòèòåëíîñò, êúäåòî ñå ÷óâàøå è óñïîêîèòåëíî ÷óðóëèêàíå íà íåâèäèìè åêçî- òè÷íè ïòè÷êè, îñèãóðÿâàíî, êàêòî ðàçáðàõ ïî-êúñíî, îò çâóêîçàïèñè. Íåñúìíåíî íå ñàìî òèøèíàòà ëåêó- âàøå.  òàçè ðàçõîäêà èç ñïîìåíèòå ìè çà òåçè äâå áîëíè÷íè çàâåäåíèÿ ñå îòêðîÿâàøå åäíà ñúùåñòâåíà ðàçëèêà â ïîëçà íà ÿïîíöèòå. Çàïëàùàíåòî íà ñåñò- ðèòå ïðè òÿõ áåøå ïî-âèñîêî îò òîâà íà ëåêàðèòå. Íå, ÷å ïîäöåíÿâàõà ôèíàíñîâî êîëåãèòå. Íàïðîòèâ, òå ïîëó÷àâàõà çíà÷èòåëíî ïîâå÷å îòêîëêîòî â äðóãè çäðàâíè çàâåäåíèÿ. Áåç äà ñå èçíåíàäà íà ó÷óäâàíåòî ìè, äåêàíúò íà ôàêóëòåòà èçÿñíè ïðè÷èíàòà çà òîçè ôåíîìåíàëåí ïàðàäîêñ. Çà ñåñòðè ïîäáèðàõà ñàìî äå- âîéêè îò ðåëèãèîçíà ñåêòà, êîèòî ïîñâåùàâàò æè- âîòà ñè â ïîìîù íà áëèæíèÿ. Áåçïëàòíî ãè îáó÷àâàò 85
â êîëåæà íà ôàêóëòåòà, ñëåä êîåòî ïîâåðÿâàò ãðè- æàòà çà áîëíèòå âúâ âñåîòäàéíèòå èì ðúöå. Ïî òîçè íà÷èí, ïîäåò îò êîíâåéåðà íà ñúâðåìåííèòå äèàãíîñ- òè÷íè è òåðàïåâòè÷íè ìàíèïóëàöèè, ïàöèåíòúò íå ñå ëèøàâà è îò òîëêîâà íåîáõîäèìàòà â òåæêè ìèãîâå ÷îâåøêà òîïëèíà è ñúñòðàäàíèå. Ìîæå áè è ïðè íàñ â ìèíàëîòî ñà èçïîëçâàëè òîçè ïðèíöèï? Çà òîâà íàïîìíÿò âå÷å çàáðàâåíèòå ïîíÿòèÿ “ìèëîñúð- äíà” ñåñòðà è “ñàìàðÿíêà”. Íå ìîãà äà íå ñïîäåëÿ âïå÷àòëåíèÿòà ñè è îò íÿêîè òîãàâàøíè ëåêàðè. Íà ïúðâî ìÿñòî, îò çàâåæäàùèÿ âúò- ðåøíîòî îòäåëåíèå ä-ð Äèìèòúð Äèìèòðîâ, êîéòî âèíà- ãè çà ìåíå å áèë îáðàçåö ñú÷åòàâàù ëè÷íîñò, ïîçíàíèÿ è óìåíèå. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàêâà òèøèíà íàñòúïâàøå â áîëíè÷íàòà ñòàÿ äîêàòî “ïî÷óêâàøå” ñ äëàíè ãúðäèòå íà ñúîòâåòíèÿ ïàöèåíò, òàêà ÷å è íåêîìïåòåíòíèÿò ìîæåøå äà ðàçëè÷è ïðîìåíèòå íà çâóêà, êîèòî îòåêâàõà ïîä ïðúñ- òèòå ìó. Êîãàòî, íàñúáðàíè îêîëî íåãî, î÷àêâàõìå äà ÷óåì êàêâè äåëèêàòíè “øóìîâå” å ðàçëè÷èëî ðóòèíèðà- íîòî ìó óõî ïðåç ïðèëåïíàëàòà êúì ãúðäèòå íà ïàöèåíòà ñëóøàëêà. Êàê ñëåä òîâà ñå âúçõèùàâàõìå íà áðèëÿíòíèÿ ìó àíàëèòè÷åí óì, íåïðîïóùàù íèòî åäíà âúçìîæíîñò, êîÿòî ïðå÷óïåíà ïðåç îïèòà è ïîçíàíèÿòà ìó íà åðóäèò â îáëàñòòà íà âúòðåøíàòà ìåäèöèíà ñèíòåçèðàøå ïðà- âèëíàòà äèàãíîçà. Âñÿêà ñåäìèöà â íåãîâèÿ êàáèíåò íå- îòìåííî ñå ïðîâåæäàøå òåîðåòè÷åí “ñåìèíàð” êúäåòî ñå “ðàçíèùâàõà” êàçóñè îò ñîáñòâåíàòà ïðàêòèêà èëè ñå äèñêóòèðàøå ñòàòèÿ, ïóáëèêóâàíà â íàøè èëè ÷óæäè òåðàïåâòè÷íè ñïèñàíèÿ. Ïðåâúçõîäíè ñðåùè íà ïðàêòè- êàòà ñ òåîðèÿòà ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà åäíà çàáåëåæèòåë- íà ëè÷íîñò, êîÿòî íå ñå ñêúïåøå äà ïðåäàâà îïèòà ñè, áëàãîäàðåíèå íà êîåòî âúçïèòà ðåäèöà çàáåëåæèòåëíè 86
èíòåðíèñòè, íà êîèòî Õàñêîâî äúëæè çäðàâíîòî ñè áëà- ãîïîëó÷èå â îáëàñòòà íà âúòðåøíàòà ìåäèöèíà. Íå ìîæåøå äà íå ñå âïå÷àòëÿ è îò áëåñòÿùàòà îïåðàòèâíà òåõíèêà íà çàâåæäàùèÿ õèðóðãè÷åñêîòî îò- äåëåíèå ä-ð Êèðèë Àëòúíîâ, êîéòî ïðåä óäèâåíèòå íè î÷è, äåìîíñòðàòèâíî, ïðèêëþ÷è çà òðè ìèíóòè ðåçåêöèÿ íà àïåíäèöèò îò ñðåç äî øåâ. Íàé-ãîëÿì èíòåðåñ åñòåñ- òâåíî ïðåäñòàâëÿâàøå ñúðöåòî íà îòäåëåíèåòî-îïåðàöè- îííèÿò áëîê. Òàì áåøå öàðñòâîòî íà ñàíèòàðÿ áàé Äè- ìèòúð, êîéòî ñÿêàø “âòúêàí” â íåãî èçïúëíÿâàøå íàé- ðàçíîîáðàçíè ôóíêöèè.  ïðåääâåðèåòî êàòî ñòðàæè çà ñòåðèëíîñòòà ñå ìúäðåõà äâàòà ìó ïðÿêî ïîä÷èíåíè ïðè- ìèòèâíè, íî “àâòîíîìíè” àâòîêëàâè. Òå íå çàâèñåõà îò åëåêòðè÷åñêèÿ òîê, çàùîòî ïðè íóæäà ìîæåõà äà ñå çà- äåéñòâóâàò è ñ äúðâà. Äî òÿõ íà ñòåëàæè “äåæóðåõà” ñòåðèëíè áàðàáàíè, ãîòîâè äà ïîñðåùíàò äåíîíîùíèòå íóæäè íà îòäåëåíèåòî. Ïî âðåìå íà îïåðàöèè áàé Äè- ìèòúð ñå ïðåâúïëúùàâàøå è â àíåñòåçèîëîã. Íàäâåñåí íàä ãëàâàòà íà ïàöèåíòà, òîé âíèìàòåëíî ïðèäúðæàøå ïðèìèòèâíàòà ìàñêà, â êîÿòî îòìåðåíî íàêàïâàøå åòåð, âñëóøâàéêè ñå â çàãëúõâàùîòî ìó áðîåíå. Òåõíèêà, êî- ÿòî ñåãà áóäè óäèâëåíèå, íî â ìèíàëîòî íå ïðå÷åøå äà ñå ñïàñÿâà æèâîòà íà õèëÿäè íóæäàåùè ñå. Êúäå âñúù- íîñò ñå êðèå ðàçêîâíè÷åòî çà òîâà ÷óäî íà ÷óäåñàòà, êîåòî è ïðè íåâúîáðúçèìî òåæêè óñëîâèÿ å â ñúñòîÿíèå äà ñå ïðåáîðè ñúñ ñìúðòòà? Íèìà å òðóäíî äà ñå îñúçíàå, ÷å òîâà å ðúêàòà íà õèðóðãà, êîÿòî âúçâðúùà æèâîòà. Áëàãîäàðíîòî ÷îâå÷åñòâî ñå å äîñåòèëî äà íàïðàâè ïîñ- ìúðòíà îòëèâêà îò ðúêàòà íà Øîïåí. Çà ñúæàëåíèå âñå îùå íå å óâåêîâå÷èëî ïî òîçè íà÷èí äåëîòî íà õèðóðçè, îñòàâèëè ñëåä ñåáå ñè èñòîðè÷åñêè õèðóðãè÷åñêè ïðèéî- ìè. Âñúùíîñò ïðèçâàíèåòî ñè å ãåíåòè÷åñêè çàëîæåíî. 87
Îùå êàòî ñòóäåíò, êîãàòî íè ó÷åõà äà ïðàâèì âúçëè ðàçáðàõ, ÷å îò ìåíå íÿìà äà “èçëåçå” õèðóðã. Òà àç è äîñåãà íå óìåÿ äà çàâúðæà ñíîñåí âúçåë íà îáóâêèòå ñè. Åòî çàùî íå çàáðàâÿì çàáåëåæèòåëíèòå ëåêàðè îò ìåñ- òíàòà õèðóðãè÷åñêà øêîëà, íà êîèòî èñòîðèÿòà íà áîë- íèöàòà áè òðÿáâàëî äà ïîñâåòè ñïåöèàëíî âíèìàíèå. Íå ìîãà äà ïîäìèíà è äðóãèÿ êîëîñ íà áîëíèöàòà - ä-ð Âëàäèìèð Õàäæèòîíåâ. Çàâúðøèë ìåäèöèíà â Ãåð- ìàíèÿ è ïîñâåòèë ñå íà àêóøåðñòâîòî è ãèíåêîëîãèÿòà, òîé ñú÷åòàâàøå áîãàòà åðóäèöèÿ, ïðåâúçõîäíè êà÷åñòâà íà õèðóðã è íåïðåñúõâàùà ëþáîçíàòåëíîñò. Áåøå àáîíè- ðàí çà íàé-àâòîðèòåòíèòå íåìñêè ñïèñàíèÿ â îáëàñòòà íà ìåäèöèíàòà è ñïîäåëÿøå èíôîðìàöèÿòà, ïîëó÷àâàíà îò òÿõ ñ âñåêè, êîéòî ïðîÿâÿâàøå èíòåðåñ.Êàòî ñòàæàíò, à ïî-êúñíî è êàòî íîâîïîñòúïèë â áîëíèöàòà, ìå å êàíèë ìíîãîêðàòíî â äîìà ñè, çà äà ìè ïðåâåæäà ïàñàæè îò ñòàòèè, êîèòî êàñàåõà ïðîáëåìè íà êðúâîïðåëèâàíåòî. Âñðåä “êëàñèöèòå” îò ñòàðàòà øêîëà, áëàãîäàðåíèå íà êîèòî áîëíèöàòà áåøå êëàñèðàíà â äåñÿòêàòà êàòî “Ïúðâîñòåïåííà”, âïå÷àòëÿâàøå è êîëîðèòíàòà ëè÷íîñò íà ä-ð Òðåíäàôèë Ñúðòìàäæèåâ. Çàâúðøèë ìåäèöèíà âúâ Ôðàíöèÿ, òîé èçïúêâàøå íå ñàìî ñ áîãàòàòà ñè åðóäèöèÿ, íî è ñ ïîä÷åðòàíàòà ñè åëåãàíòíîñò è åêñêëóçèâíè ìà- íèåðè. Àäåêâàòíîòî ìó ñàìî÷óâñòâèå íà ìíîçèíà ñå ñòðó- âàøå êàòî èçðàç íà âèñîêîìåðèå, íî ìíîãîêðàòíî èìàõ âúçìîæíîñò äà ñå óáåäÿ, ÷å òîâà íå å òàêà. Ïðîñòî ðàç- äåëÿøå êîëåãèòå íà ëþáîçíàòåëíè, èëè íå, è ñïîðåä òîâà îïðåäåëÿøå îòíîøåíèåòî ñè êúì òÿõ. Òúé êàòî î÷åâèäíî áÿõ ïîïàäíàë â ïúðâàòà êàòåãîðèÿ èìàõ ÷åñòòà äà ñå ïîëçâàì îò áëàãîâîëåíèåòî ìó. Íå ñàìî ïî îòíîøåíèå íà îáó÷åíèåòî ìè ïî âðåìå íà ñòàæà, íî è ñëåä òîâà. Êàòî àáîíàò íà ïðåñòèæíîòî ôðåíñêî ñïèñàíèå “Ëà ïðåñ 88
ìåäèêàë” íèêîãà íå çàáðàâÿøå äà ìè ïðåäîñòàâè íà ðàçïîëîæåíèå ñòàòèè, òðåòèðàùè õåìàòîëîãè÷íè ïðîá- ëåìè, êàòî ñòèìóëèðàøå íàó÷íèòå ìè èíòåðåñè. Êîãàòî ïîêúñíî èçëÿçîõà ïúðâèòå ìè ïóáëèêàöèè âúâ Ôðàíöèÿ, îò êîèòî ìó ïîäàðèõ àâòîðñêè êîëè èìàõ ÷óâñòâîòî, ÷å â ìîå ëèöå âèæäà îñúùåñòâåíè ìå÷òèòå ñè, òàêà èñêðåíî, íåïðèíóäåíî è âúçòîðæåíî ñïîäåëÿøå ìîÿ óñïåõ. Ïî îòíîøåíèå êà÷åñòâàòà ìó íà ðåíòãåíîëîã èìàõ âúçìîæ- íîñò äà ñå çàïîçíàÿ ïî âðåìå íà íàïðåãíàòè ìèãîâå, êîãàòî òðÿáâàøå äà ñå èçêëþ÷è èëè ïîòâúðäè ñúìíåíèå çà ðàê ïðè ìàéêà ìè. Òîé, âèñîêî åðóäèðàíèÿò ðåíòãå- íîëîã, êîéòî âñè÷êè ñ÷èòàõà çà âèñîêîìåðåí è âñåçíàåù, ìå ïîñúâåòâà ðàçòðåâîæåí, íåçàáàâíî äà êîíñóëòèðàì ìàéêà ìè íà ïî-âèñîêî íèâî â Ñîôèÿ. Êîãàòî çàíåñîõ ñíèìêèòå îùå ïðåäè äà ãè ïîåìå ïðîôåñîðúò-êîíñóëòàíò ñú÷óâñòâåíî ìå ïðåäóïðåäè, ÷å äèàãíîçà íà ä-ð Ñúðòìà- äæèåâ ëåñíî íå ñå îòõâúðëÿ! È äåéñòâèòåëíî ðàíòãåíî- ëîãè÷íî íå ìîæà äà ñå èçêëþ÷è ñúìíåíèåòî. Çà ùàñòèå ôàòàëíàòà äèàãíîçà îòïàäíà ñëåä äîïúëíèòåëíè èçñëåä- âàíèÿ, êîåòî íå íàìàëè óâàæåíèåòî ìè êúì äâàìàòà âèñîêî åðóäèðàíè ðåíòãåíîëîçè. Ñòàæàíò-ëåêàðñêàòà ïðîãðàìà çàâúðøâàøå ñ ïðàê- òèêà â “Áúðçà ïîìîù”, êúäåòî ïîëó÷èõ è “áîéíîòî ñè êðúùåíèå”.  êúñíà ëÿòíà íîù ïîòåãëèõ çà “ïðåâîç” íà áðåìåííà æåíà îò ñ. Òàòàðåâî äî ðîäèëíî îòäåëåíèå. Ïîìîãíàõìå é äà ñå êà÷è â ëèíåéêàòà è íåçàáàâíî ïî- òåãëèõìå, çàùîòî âîäèòå é áÿõ èçòåêëè. Îò òðúñêàíåòî ïî íàñòëàíàòà ñ êàëäàðúì îòñå÷êà, îò ñåëîòî äî øîñåòî çà Õàñêîâî, ðàæäàíåòî çàïî÷íà. Íè â êëèí íè â ðúêàâ òðÿáâàøå äà îáðàæäàì âúðõó áðåçåíòîâàòà íîñèëêà, íà- ìåòíàòà ñúñ ñúìíèòåëåí ÷àðøàô. Çà ùàñòèå æåíàòà ðàæ- äàøå çà òðåòè ïúò è óñïÿõ äà ïîìîãíà çà ÿâÿâàíåòî íà 89
“áÿë ñâÿò” íà åäðè÷êî ìîì÷åíöå, êîåòî çà ìîé óæàñ íå èçïëàêà. Íàëîæè ñå âìåñòî àñïèðàòîð, êîéòî ëèïñâàøå äà èçïîëçâàì íåóïîòðåáÿâàíà òóëóìáè÷êà çà äåòñêè êëèçìè îùå â öåëîôàíà ñè. Ñâåòêàâè÷íî ÿ ðàçîïàêîâàõ, äåçèíôåêöèðàõ è àñïèðèðàõ ñëóçòà îò íîçäðè÷êèòå íà íîâîðîäåíîòî, êîåòî íàé-ïîñëå èçðåâà. Ñ ìàêñèìàëíà ñêîðîñò ïîòåãëèõìå çà îòäåëåíèåòî, êúäåòî áåøå íàïðà- âåíà íåîáõîäèìàòà ïðîôèëàêòèêà. Ñëåä “áàáóâàíåòî” íàâåñòèõ íåêîëêîêðàòíî ïúðâèÿ ñè íåâðúñòåí ïàöèåíò, êîéòî ñå ðàçâèâàøå íîðìàëíî. * * * Íåóñåòíî ïðåìèíàëèÿò ñòàæ è çàðåäèëèòå ñå äúð- æàâíè èçïèòè íàé-ïîñëå çàâúðøèõà ñúñ ñþáëèìíèÿ ìî- ìåíò íà ïðîìîöèÿòà, ñâúðçàí ñ íåçàáðàâèì èíöèäåíò. Òúðæåñòâîòî ñå ïðîâåæäàøå íà ñöåíàòà íà òåàòúðà, êú- äåòî íè áÿõà ïîäðåäèëè ïðåäâàðèòåëíî. Òúðïåëèâî èç- ÷àêâàõìå äà ïîëó÷èì äèïëîìèòå ñè ëè÷íî îò ðåêòîðà íà èíñòèòóòà, êîéòî íè ïîçäðàâÿâàøå ñ ðúêîñòèñêàíå. Ïîñ- òåïåííî ñöåíàòà ñå îïðàçâàøå äîêàòî íàêðàÿ îñòàíàõìå ñ îùå åäèí êîëåãà, à äèïëîìèòå ñå áÿõà èç÷åðïàëè. Ðåê- òîðúò èçâèíèòåëíî âäèãíà ðúöå è íèå “àðòèñàëèòå” íå- ëîâêî ñå èçìúêíàõìå çàä êóëèñèòå. Âïîñëåäñòâèå ñå ðàç- áðà, ÷å òðÿáâàëî ïðåäâàðèòåëíî äà çàïëàòèì â êàíöåëà- ðèÿòà ïî òðè ëåâà çà èçãîòâÿíåòî èì, ñúîáùåíèå êîåòî òàêà è íå áÿõìå ïðî÷åëè. Ñúãëàñíî äåéñòâóâàùèòå ñòðîãè ðàçïîðåäáè, ñêîðî ñëåä òîâà ñå îçîâàõ ïî ðàçïðåäåëåíèå êàòî îðäèíàòîð êúì ó÷àñòúêîâàòà áîëíèöà â Õàñêîâñêè ìèíåðàëíè áàíè, êúäåòî òðÿáâàøå äà îòáèÿ “ñåëñêàòà ñè òðóäîâà ïîâèí- íîñò” â ïðîäúëæåíèå íà òðè ãîäèíè. Âìåñòî ëèíåéêà ðàçïîëàãàõìå ñ áðàêóâàíè îò ÒÊÇÑ-òî äâóêîëêà è êîí, 90
ñ êîèòî îáñëóæâàõìå îêîëíèòå 5 ñåëà. Íàáúðçî ìå îáó- ÷èõà äà âïðÿãàì è ðàçïðÿãàì êðîòêèÿ “Ðîñèíàíò”, êîéòî ïðè ïîäðúïâàíå íà äÿñíàòà þçäà ìå îòâåæäàøå äî àì- áóëàòîðèÿòà â ñ. Ñóñàì, ïðè ëÿâ “ìèãà÷” çàìèíàâàõìå çà ñ. Òàòàðåâî, à ïðè íàìåê ñ ïîäðúïâàíå íà äâåòå þçäè ñå îçîâàâàõìå â Ãîðíî Áðÿñòîâî. Íàëîæè ñå äà ñå ñíàáäÿ ñ ãóìåíè áîòóøè è “óøàíêà”. Áèòîâîòî ìè óñòðîéâàíå áåøå ïîäîáíî. Íàñòàíåí áÿõ â ñòàè÷êà îò ñëóæáàòà, â êîÿòî ïðåäè òîâà “øåôúò” íà áîëíèöàòà è ñòîìàòîëîãúò èçïîëçâàõà çà ãàðàæ íà ìîòîöèêëåòèòå ñè. Ñëåä âàðîñ- âàíå è îáçàâåæäàíå ñ îäúð è êþìáå òèï “öèãàíñêî ñúð- öå” íà 16 ÿíóàðè 1959 ã. çàïî÷íàõ êàðèåðàòà ñè íà ñåëñêè äîêòîð. Êàòî “çàìåñòíèê” èçïúëíÿâàõ ôóíêöèèòå è íà ïðåä- ñòàâèòåë íà õèãèåííî åïèäåìèîëîãè÷íàòà èíñïåêöèÿ.  òîâà íàïðàâëåíèå áåøå è ïúðâèÿò èíöèäåíò, çà êîéòî ïðèñòèãíà çàïúõòÿí äà ìè äîêëàäâà ùàòíèÿò õèãèåíèñò. Íÿêàêâà ïàöèåíòêà îò áàëíåîñàíàòîðèóìà âçåëà ñëàáè- òåëíî, îò êîåòî íåî÷àêâàíî â ìèíåðàëíèÿ áàñåéí ïî- ëó÷èëà êîëèêè è ïðåäè äà óñïåå äà èçëåçå îò âîäàòà ñå “èçïóñíàëà”. Òà õèãèåíèñòúò áåøå ïðèñòèãíàë äà ìå ïè- òà êàêâî äà ïðàâåë. Òàêà è íå ðàçáðàõ äàëè èñêàøå äà ìå èçïèòà èëè ãî íàïðàâè îò ÷èñòî ñêóäîóìèå, íî ìó ïðåïîðú÷àõ äà ãðàáâà ëúæèöàòà ñè, äà çàìèíàâà îáðàòíî è äà äåéñòâóâà. Âòîðèÿò èíöèäåíò áåøå çíà÷èòåëíî ïî- ñëîæåí. Èçáóõíà åïèäåìèÿ îò äèçåíòåðèÿ â åäíî îò îêîë- íèòå ñåëà, êîÿòî ïðåäèçâèêà íåçàáàâíî îáñëåäâàíå îò ñàíèòàðíàòà èíñïåêöèÿ, ðúêîâîäåíî ëè÷íî îò âçèñêàòåë- íèÿ é øåô. Ïðè÷èíàòà áåøå î÷åâàäíà. Êàòî îòõîäíè ìåñòà ïî äâîðîâåòå íà ïîâå÷åòî îò êúùèòå ñå èçïîëçâàõà äâà êàìúêà çàîáèêîëåíè ñ “ïàðàâàí” îò æèâ ïëåò. Êî- êîøêèòå ñúäåéñòâàõà çà ïî÷èñòâàíåòî ïîíàòàòúê. Ïî 91
ñïåøíîñò ñå çàíèìà ðúêîâîäñòâîòî íà ÒÊÇÑ, êîåòî îò- ïóñíà íåîáõîäèìèòå ìàòåðèàëè çà ïîñòðîÿâàíå íà õèãè- åíè÷íè êëîçåòè.Ñëåä íÿêîëêî ìåñåöà ïðèñòèãíà ïðîâåð- êà. Êëîçåòèòå áÿõà ãîòîâè. Íà ïðîçîð÷åòàòà íà íÿêîè îò òÿõ äîðè èìàøå ïåðäåíöà, íî íàâñÿêúäå ãè èçïîëçâàõà êàòî ñêëàäîâå çà òóðøèè, êîìïîòè è êàêâî ëè íå îùå. Íå ìîæåõà äà ñè ïðåäñòàâÿò äà çàìúðñÿâàò íîâîïîñòðî- åíèòå ïîìåùåíèÿ ñ äåéíîñò, çà êîÿòî ñè èçïîëçâàõà ñòà- ðèòå îòõîäíè ìåñòà. Î÷åâèäíî íå òðÿáâàøå äà ïðåñêà÷à- ìå çäðàâíàòà ïðîñâåòà. Íå ëèïñâàõà è âåñåëè ñëó÷êè. Çúáîëåêàðÿò íà çäðàâ- íàòà íè ñëóæáà áåøå ãîëÿì çåâçåê è âåäíúæ ìå ïîìúêíà íà ñåëñêà ñâàòáà. Ñëåä ñúîòâåòíèòå ðèòóàëè ñå çàïúòèõìå êúì êúùàòà íà æåíèõà, êúäåòî íà äâîðà áÿõà ðàçïîëî- æåíè ñúîòâåòíî ïîäðåäåíè ìàñè. Òúðæåñòâîòî ñå îçâó÷à- âàøå îò ÷àëãà, âêëþ÷âàùà íÿêîëêî êëàðíåòà, öèãóëêà è òúïàí. Ñåðâèðàõà êóðáàí ÷îðáà è ïå÷åíî îò ÿðåòà. Íà ïëåòà äîðè ñå âèæäàõà ïðåìåòíàòè çà ñóøåíå êîæèòå èì. Çúáîëåêàðÿò èñòèìàðñêè ñå ïðîìúêíà äî òÿõ è íåçàáåëÿ- çàíî îòðÿçà îò êîçèíàòà èì. Íà ìàñàòà ñëåä òîâà íàñèòíè êîñìèòå, äàâàéêè ìè çíàê äà ñå ïðàâÿ, ÷å íèùî íå ñúì âèäÿë. Íà åäèí îò ìóçèêàëíèòå àíòðàêòè ñå “çàìåòå” íà ðàçãîâîð ñ ÷àëãàäæèéòå è òîãàâà î÷åâèäíî å óñïÿë äà ïîíàðúñè ïîðöèèòå èì ñ ÿðåøêè êîñìè. Åôåêòúò ïîä ôîðìàòà íà äèàðèÿ ñå ïðîÿâè êúì ñðåäàòà íà òúðæåñò- âîòî è çàñåãíà íàé-âïå÷àòëÿâàùî äóõà÷èòå. Ïðè îïèò äà íàäóÿò èíñòðóìåíòèòå ñôèíêòåðèòå èì î÷åâèäíî ðåôëåê- òîðíî ñå ïîîëàáâàõà è ñå íàëàãàøå äà çàõâúðëÿò êëàðå- íåòèòå è äà õóêâàò êúì êëîçåòà. Ñâàòáåíîòî òúðæåñòâî ïðîäúëæè ïîä çâóöèòå ñàìî íà öèãóëêà è òúïàí. Äðóã ïúò íàõëó â êàáèíåòà ìè, êðúñòåéêè ñå, è ìå ïîêàíè ïðè íåãî. Êàðòèíêàòà äåéñòâèòåëíî çàñëóæàâàøå 92
âíèìàíèå. Äîêàòî ñè ìèåë ðúöåòå, ïîêàíèë ñëåäâàùàòà ïàöèåíòêà äà ñå íàñòàíè íà ñòîëà. Æåíàòà èäâàëà çà ïðúâ ïúò íà çúáîëå÷åíèå è ïîìèñëèëà, ÷å òðÿáâà äà íàìåñòè ÷åíåòî ñè íà îáëåãàëêèòå, ïðåäíàçíà÷åíè çà òè- ëà.  ðåçóëòàò íà òîâà ÿ âèäÿõìå “îäóïåíà” íà êîëåíå âúðõó ñåäàëêàòà íà ñòîëà, äà çåéâà ïðè âëèçàíåòî íè. Êîëåãàòà, åäâà ñäúðæàéêè ñìåõà ñè, ìå ïîïèòà: - Õà êàæè ñåãà, îòêúäå äà ÿ ïîäõâàùàì ñ áîðìàøèí- êàòà? Íà åäíà îò ïîðåäíèòå ñëóæåáíè êîíôåðåíöèè, êàòî äîìàêèí îðãàíèçèðàõ êîëåêòèâåí îáÿä çà ó÷àñòíèöèòå. Íåî÷àêâàíî ïîñëåäíàòà òî÷êà îò äíåâíèÿ ðåä ñå “çàêó- ÷è”. Áåøå ïîñâåòåíà íà ñâîåâðåìåííîòî îòêðèâàíå íà áðåìåííèòå æåíè è òÿõíîòî ïî-íàòàòúøíî íàáëþäåíèå. Ïðîòî÷èõà ñå áåçêðàéíè èçêàçâàíèÿ, â êîèòî âñåêè èç- òúêâàøå ïîñòèæåíèÿòà ñè. Âðåìåòî íàïðåäâàøå è ìîæå- øå äà çàòâîðÿò ðåñòîðàíòà. Ñåäÿùèÿò äî ìåíå êîëåãà ñïîäåëè ïðèòåñíåíèåòî ìè è ñëåä ìàëêî âçå äóìàòà. Ðàç- êàçà íè êàê åäíà âå÷åð, òúêìî êîãàòî ñè ëÿãàë â æèëè- ùåòî ìó íàä çäðàâíàòà ñëóæáà, íÿêîé íàñòîé÷èâî çàçâú- íÿë. Ñëÿçúë è ïîñðåùíàë ðàçâúëíóâàí ñåëÿíèí, êîéòî ãî óâåäîìèë, ÷å æåíà ìó áèëà êàòî “êèáðèò” - èçïóñíå ëè ñå - õâàùà. Òàçè âå÷åð âçåë, ÷å ñå “èçïóñíàë”, à èìàë âå÷å òðè äåöà. Êîëåãàòà ãî ïîêàíèë â êàáèíåòà, èçâàäèë êíè- ãàòà çà áðåìåííèòå, âïèñàë èìåíàòà íà æåíàòà è ìó êàçàë: - Íèùî äðóãî íå ìîæå äà ñå íàïðàâè, îñâåí äà ÿ íàáëþäàâàìå! Æåíàòà ñå îêàçàëà äåéñòâèòåëíî “êèáðèòëèÿ” è â ñúîòâåòíèÿ ñðîê áðåìåííîñòòà é ñå äîêàçàëà. Ñâåòîâåí ðåêîðä çà ðàííî íàáëþäåíèå íàä áðåìåí- 93
íà æåíà! Åäèí ÷àñ ñëåä êîèòóñà!!! Æàëêî, ÷å ïî òîâà âðåìå íå ñúùåñòâóâàøå êíèãàòà íà Ãèíåñ! Ìåæäóâðåìåííî èçêàçâàíèÿòà ïðåñåêíàõà, ñúâåùà- íèåòî áå çàêðèòî è íàé-ñåòíå ïîòåãëèõìå êúì ðåñòîðàí- òà. Ðàçãîâîðèòå îêîëî äîáðå çàðåäåíàòà ìàñà ñå âúðòÿõà âñå îêîëî ñúùèòå òåìè. Êàòî äîìàêèí áÿõ êðàé îôèöè- àëíèòå ëèöà è ïðåäñòàâèòåëÿ íà ìèíèñòåðñòâîòî, ïîêà- íèë â áëèçîñò åäèíñòâåíèÿ êîëåãà îò ñåëàòà ñ òóðñêî íàñåëåíèå óñïÿë äà óáåäè æåíèòå äà ðàæäàò â ðîäèëåí äîì. Íåùî êîåòî âúïðåêè óñèëèÿòà èì íå ñå îòäàâàøå íà îñòàíàëèòå ëåêàðè. Òîëêîâà ïî-ãîëÿì èíòåðåñ áóäåõà óñïåõèòå íà ïðåäñòàâèòåëíèÿ åäúð ìúæ, êîéòî ïîä âëè- ÿíèåòî íà äîáðîòî íàñòðîåíèå è ïðèÿòåëñêà îáñòàíîâêà ñïîäåëè òàéíàòà ñè. È ïðè íåãî ðàæäàëè áåç ìåäèöèíñêà ïîìîù, âúïðåêè ÷å ãè óáåæäàâàë è òúðñèë ñúäåéñòâèå îò ìåñòíàòà âëàñò. Âáåñåí îò ïîðåäíèÿ ñëó÷àé, ïîòåãëèë è ïúðâî íàïåðäàøèë ïàðòèéíèÿ ñåêðåòàð, à ñëåä òîâà è êìåòà. Ñëåä îùå åäèí òàêàâà ðúêîïàøíà “çàáåëåæêà” ðàáîòàòà ïîòðúãíàëà è æåíèòå íå ñàìî îò öåíòðàëíîòî, íî è îò îêîëíèòå ñåëà, êúäåòî ñå ðàç÷óëî çà íîâèÿ òèï “çäðàâíà ïðîñâåòà”, ñå ïîâëèÿëè è çàïî÷íàëè äà ðàæäàò â ñúâðåìåííà îáñòàíîâêà. Íå ïî-ìàëêî ñìÿõ ïðåäèçâèêà ñëó÷êàòà, ñïîäå- ëåíà îò íîâîïîñòúïèë â ñúñåäíèÿ “âèëàåò” ìëàä êîëåãà. Ñ îñêúäíèòå ñè ïîçíàíèÿ ïî òóðñêè åçèê ïðè åäèí ïðåã- ëåä, âìåñòî îòóð (ñåäíè) êàçàë íà ïàöèåíòà îñóð (“ïóñíè ãàçîâå”). ×îâå÷åöúò ñå ïîíàïúíàë, ïîíàïúíàë è ñàìî èçâèíèòåëíî ïîâòàðÿë “Éîê áå, äîêòîðå! Éîê áå, äîêòî- ðå”, äîêàòî íàøè÷êèÿò ãî íàòèñêàë äà ñåäíå è ñå ÷óäåë çàùî íå ùå. Åçèêîâàòà ñèòóàöèÿ ñå èçÿñíèë åäâà ïðè âëèçàíåòî íà ñàíèòàðÿ. 94
 êúñíèòå ñëåäîáåäíè ÷àñîâå ñå ðàçîòèäîõìå ñëåä óñïåøíî ïðîâåäåíàòà è ïðèÿòíî çàâúðøèëà êîíôåðåí- öèÿ. *** Êàðèåðàòà ìè íà ñåëñêè äîêòîð íåî÷àêâàíî ïðèêëþ- ÷è ïðè åäíà ñðåùà ñ ãëàâíèÿ ëåêàð íà Îêðúæíà áîëíèöà ä- ð Íåñòîð Ïåòåâ, êîéòî, âðúùàéêè ñå îò ëîâ, ÷àêàøå êðàé çäðàâíàòà ñëóæáà àâòîáóñ çà ãðàäà. Îêàçà ñå, ÷å ïàòîëîãî- àíàòîìè÷íîòî îòäåëåíèå è êðúâíèÿò öåíòúð îò ìåñåöè ñòî- ÿò áåç ëåêàð. Î÷åâèäíî íà íèêîãî íå ìó ñå ðàáîòåøå â “ìîð- ãà” èëè â “áàêàëíèöà”, êàêòî òîãàâà íàðè÷àõà êðúâíèÿ öåí- òúð. Áîëíèöàòà áåøå âçåëà ðàçðåøåíèå îò ìèíèñòúðà äà èçòåãëè ïðåæäåâðåìåííî íÿêîãî îò îòáèâàùèòå ñåëñêàòà ñè òðóäîâà ïîâèííîñò ìåñòíè ëåêàðè, çà äà çàïóøè “ïðî- áîéíèòå”. Ãëàâíèÿò äîêòîð ïðåäëîæè äà îãëàâÿ íÿêîÿ îò äâåòå âàêàíòíè äëúæíîñòè ïî èçáîð, êàòî îáåùà ñëåä òðè ãîäèíè äà ìå íàçíà÷è â êîåòî îò îòäåëåíèÿòà íà áîëíèöà- òà ïîæåëàÿ. Î÷åâèäíî ñèòóàöèÿòà å áèëà êðèòè÷íà, çàùî- òî ìè áåøå äàäåí ñàìî äâóäíåâåí ñðîê çà îòãîâîð. Ñëåä êðàòêè êîëåáàíèÿ èçáðàõ êðúâíèÿ öåíòúð. Íå ñëåä äúëãî ñúñ çàïîâåä íà ìèíèñòúðà, êîéòî åäèíñòâåíî ìîæåøå äà íàðóøè óñòàíîâåíèÿ ðåä, áÿõ íàçíà÷åí çà “çàâåæäàù”. Íÿ- êîè îò êîëåãèòå, î÷åâèäíî ñ äîáðè âïå÷àòëåíèÿ îò ñòàæà ìè, èçðàçèõà ó÷óäâàíå, ÷å ñúì èçáðàë çà ïîïðèùå ïðåçðÿ- íàòà îò âñè÷êè áàêàëñêà äåéíîñò â êðúâíèÿ öåíòúð. Òàêà ñå ñëó÷è, ÷å è äâàìàòà ïðåäïî÷åëè òåçè íàãëåä íåïðèâëå- êàòåëíè ìåñòà, çà ðàçëèêà îò òÿõ, çàâúðøèõìå êàðèåðàòà ñè êàòî ïðîôåñîðè. Çà òîâà ñè ñïîìíèõ ãîäèíè ïî-êúñíî ïðè ïîñåùåíèå â Ïåùÿíè – æèâîïèñíî ãðàä÷å â áëèçîñò äî Áðàòèñëà- âà, êúäåòî ìå áÿõà îòâåëè çàåäíî ñ ãîñòóâàùè êîëåãè îò Êóáà. Ïîòúíàëî â çåëåíèíà, òî ñå ñëàâåøå ñ ìèíå- 95
ðàëíèòå ñè èçâîðè. Äîêàòî ðàçãëåæäàõìå áàëíåîñàíà- òîðèóìà ïðèÿòåëÿò ìè, çà ìîìåíòà â ðîëÿòà íà ãèä, äåëèêàòíî íàñî÷è âíèìàíèåòî ìè âúðõó ðúêîâîäèòåëÿ íà çäðàâíîòî çàâåäåíèå. Îêàçà ñå , ÷å â áëèçêîòî ìèíà- ëî íèêîé íå æåëàåë äà îãëàâè áàëíåîñàíàòîðèóìà, ñ÷è- òàí çà íàïðàâëåíèå áåç ïåðñïåêòèâà, è âñè÷êè ñå ñòðå- ìåëè êúì êëèíè÷íèòå îòäåëåíèÿ íà ìåñòíàòà áîëíèöà. Íàé-ïîñëå óñïåëè äà “êàíäàðäèñàò” ñåãàøíèÿ êîëåãà. Ìåæäóâðåìåííî Ñâåòîâíàòà çäðàâíà îðãàíèçàöèÿ ðàç- ðàáîòâà ïðîãðàìà çà áîðáà ñúñ ñúðäå÷íî ñúäîâèòå çàáî- ëÿâàíèÿ, åäíà îò ïðè÷èíèòå çà êîèòî å ðåâìàòèçìúò. Òúé êàòî áèëî èçâåñòíî, ÷å â Ïåùÿíè íà âðåìåòî Íà- ïîëåîí ñè “ êèñíåë” êðàéíèöèòå, ïëàíóâàëè ïåòãîäèø- íà ïðîãðàìà çà ïðîó÷âàíå íà ëå÷åáíèòå ñâîéñòâà íà âîäàòà. Òàêà êîëåãàòà ñå îçîâàë íà çàïëàòà êúì òÿõ âúâ âàëóòà,êîÿòî ìíîãîêðàòíî íàäõâúðëÿ äîòîãàâàø- íîòî ìó âúçíàãðàæäåíèå. Ïîêðóñåí îò íîâèíàòà åäèí îò êîëåãèòå, êîèòî áèëè îòõâúðëèëè ïðåäëîæåíèåòî çà ðàáîòà â áàëíåîñàíàòîðèóìà äîðè èçïàäíàë â íåðâíà êðèçà, êîÿòî äîñòà òðóäíî ïðåîäîëÿë. Íå áåøå òî÷íî òàêúâ ñëó÷àÿò ïðè íàñ è âñå ïàê íå ìîãà äà çàáðàâÿ ïðåíåáðåæåíèåòî â íà÷àëîòî. À òî ñè èìà- øå è ïðè÷èíè. Êðúâíèÿò öåíòúð, ôîðìèðàí îôèöèàëíî ñúñ çàïîâåä íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî ïðåäè áðîåíè ãîäèíè áåøå “íàñòàíåí” â ñãðàäà, ñúñòîÿùà ñå îò ÷åòèðè ñòàè÷êè, àêî ìîæå äà ñå áðîè çà ñòàÿ òîàëåòíà, ïî- äúò íà êîÿòî áåøå çàçèäàí, çà äà ñå íàìåñòè â íåÿ àâòîê- ëàâ. Ðàçïîëàãàõìå, ðàçáèðà ñå, è ñ õëàäèëåí øêàô, êîéòî ïåðèîäè÷íî íè íàïîìíÿøå çà ïðèñúñòâèåòî ñè ñ íåâúîá- ðàçèì øóì. Çà çàâåæäàùèÿ â àíòðåòî èìàøå ìàëêî áþðî è äîðè áèáëèîòå÷êà, çàêóïåíè ñ ïîäàÿíèÿ îò áëàãîäàðíèòå äîíîðè - îêîëî òðèñòà-÷åòèðèñòîòèí íà áðîé, âñè÷êè ïëà- 96
òåíè. Òðÿáâà äà ñè ïðèçíàÿ ÷èñòîñúðäå÷íî, ÷å ïî òîâà âðå- ìå çíàåõ ñàìî, ÷å èìà 4 êðúâíè ãðóïè è Ðåçóñ ôàêòîð - “ðîäñòâåí” ñ ìàéìóíèòå. Çà ñúæàëåíèå è ñåãà òàçè ïðîá- ëåìàòèêà íå å äîáðå çàñòúïåíà â ñòóäåíòñêèòå ó÷åáíè ïðîã- ðàìè è ñè îñòàâà âúïðîñ íà ñëåääèïëîìíà êâàëèôèêàöèÿ. *** Äâå âîäîðàçäåëíè ñúáèòèÿ ñå ñëó÷èõà åäíîâðåìåííî ñ ïîñòúïâàíåòî ìè íà ðàáîòà â öåíòúðà. Çàïî÷íà àêöèÿ çà íàáèðàíå íà áåçâúçìåçäíè êðúâîäàðèòåëè è áÿõà ñïóñíà- òè ïúðâèòå ïëàíîâå ïî êðúâîäàðÿâàíå è äúðæàâåí ðåçåðâ îò êðúâíà ïëàçìà. Íà íàöèîíàëíà êîíôåðåíöèÿ òåçè çà- äà÷è áÿõà ïðåäñòàâåíè ñ äîêëàä, êîéòî â óøèòå ìè çâó÷å- øå ïîâå÷å êàòî ñöåíàðèè çà íàó÷íî ôàíòàñòè÷åí ôèëì. Âúðíàõ ñå îò ñúâåùàíèåòî, âëåçíàõ â ò.í. “êðúâåí öåí- òúð” è ñå ïî÷óâñòâàõ êàòî â “íåáðàíî ëîçå”. Íåìèñëèìî áåøå â òàçè îáñòàíîâêà äà ñå ðåàëèçèðà âçåìàíå, èçñëåäâà- íå è îáðàáîòêà íà òîíîâå êðúâ è ïëàçìà îò õèëÿäè áåçâúç- ìåçäíè êðúâîäàðèòåëè, çà äà ñå èçïúëíÿò ïðåäíà÷åðòàíè- òå ïëàíîâå è ïðåâúçìîãíå èçîñòàâàíåòî. Ðàçáèðà ñå, çà ñòðîåæ íà íîâà ñãðàäà è âúïðîñ íå ìî- æåøå äà ñòàâà.  ìîìåíòà â áîëíèöàòà ñå èçãðàæäàøå ïî- ëèêëèíèêà è êðèëà çà î÷íî è óøíî îòäåëåíèå, êîèòî ñëåä ãîäèíà ùÿõà äà îñâîáîäÿò çàåìàíàòà îò òÿõ ñãðàäà â öåí- òúðà íà ãðàäà. Òúêìî òÿ áå ïîäõîäÿùà çà óñòðîéâàíå íà öåíòúð ïî êðúâîäàðÿâàíå è êðúâîïðåëèâàíå, ñúãëàñíî ñúâ- ðåìåííèòå èçèñêâàíèÿ. ßâèõ ñå ïðè äèðåêòîðà íà îêðúæ- íèÿ çäðàâåí îòäåë, êîéòî åñòåñòâåíî áåøå çàïîçíàò ñ ïëà- íîâåòå íà ìèíèñòåðñòâîòî, è ìó èçëîæèõ ïðåòåíöèèòå ñè. Òîâà î÷åâèäíî ãî ðàçâåñåëè çàùîòî èçâèêà äåëîâîäèòåë- êàòà è íàðåäè è “òîâà ìîì÷å” äà âïèøå â ñïèñúêà íà êàí- 97
äèäàòèòå, âñðåä êîèòî ñå ìúäðåõà îùå 12 íóæäàåùè ñå. Ðå- ãèñòðèðàõà öåíòúðà ïîä íîìåð 13. Ïî-íàòàòúê âå÷å ìîæåõ äà ðàçãúðíà äåéíîñò êàòî îôèöèàëåí êàíäèäàò. Ñîáñòâåíîðú÷íî íà÷åðòàõ îðèåíòè- ðîâú÷íà ñêèöà íà äâàòà åòàæà è ñóòåðåíà, ñëåä êîåòî ïî- òåãëèõ çà Ñîôèÿ. Çàïîçíàõ ðúêîâîäñòâîòî íà èíñòèòóòà ñ ïåðñïåêòèâíàòà âúçìîæíîñò è ïîèñêàõ ñúäåéñòâèå. Çàâúð- íàõ ñå ñ ïèñìà îò ÌÇ, êîèòî äàâàõà óêàçàíèÿ íà ìåñòíîòî ðúêîâîäñòâî ñãðàäàòà ñëåä îñâîáîæäàâàíåòî è äà ñå óñò- ðîè êàòî öåíòúð ïî êðúâîäàðÿâàíå. Îñòàâàøå äà ñå èç÷àê- âà. Ìåæäóâðåìåííî çàìèíàõ íà êóðñ çà êâàëèôèêàöèÿ â èíñòèòóòà, êúäåòî ñå çàïîçíàõìå ñ íîâîñòè â îáëàñòòà íà êðúâîïðåëèâàíåòî. Çà ñúæàëåíèå íå ìîæàõà äà íè äå- ìîíñòðèðàò “ãåðîè÷íà òåðàïèÿ”, çàùîòî â ìîìåíòà íÿìà- õà, ñëó÷àé íóæäàåù ñå îò ñìÿíà íà êðúâòà è ñå ðàçìèíàõìå ñàìî ñ òåîðåòè÷íè îáÿñíåíèÿ îò ñôîðìèðàíèÿ íàöèîíàëåí åêèï çà “îáìåííè” êðúâîïðåëèâàíèÿ. Ñëåä çàâðúùàíåòî ïðúâ “ïðîáâà” ïîçíàíèÿòà ìè çàâåæäàùèÿò àêóøåðî- ãèíåêîëîãè÷íî îòäåëåíèå çà áðå- ìåííà æåíà, ÷èåòî ïúðâî äåòå ïî÷èíàëî îò “æúëòåíèöà”. Çàèíòåðåñóâà ñå äàëè íå ìîãà äà ïîìîãíà çà èçÿñíÿâàíå íà ñëó÷àÿ ñ íÿêàêâà íîâà äèàãíîñòèêà. Íàïðàâèõ íåîáõîäè- ìèòå èìóíîëîãè÷íè òåñòîâå, ñâèäåòåëñòâóâàùè, ÷å æåíà- òà èìà àíòèòåëà è âåðîÿòíî ùå ðîäè è âòîðîòî ñè äåòå çàñ- òðàøåíî îò áîëåñò íà íîâîðîäåíèòå, êîÿòî ìîæåøå äà ñå èçëåêóâà ñàìî ÷ðåç ñìÿíà íà êðúâòà . Çàåõ ñå äà ïîòúðñÿ è ïîäõîäÿù äîíîð. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê ñëåä ðàæäàíåòî íå- çàáàâíî áåøå ñúáðàí ðàçøèðåí êîíñóëò. Êëèíè÷íèòå è ëà- áîðàòîðíè ïîêàçàòåëè íà íîâîðîäåíîòî îáà÷å áÿõà â ðàì- êèòå íà íîðìàòà. Èçãëåæäàøå íà ëúæëèâà òðåâîãà, êîÿòî, ðàçáèðà ñå, ïîíèæè ñàìî÷óâñòâèåòî ìè. Íà÷àëíèêúò íà 98
äåòñêî îòäåëåíèå ïðèÿòåëñêè è óñïîêîèòåëíî ìå ïîòóïà ïî ðàìîòî ñ äóìèòå, ÷å íà âñåêè ñå ñëó÷âà è ÷å áúäåùåòî å ïðåä ìåíå. Áúäåùåòî ñå îêàçà ñúâñåì íàáëèçî, çàùîòî 4 ÷àñà ñëåä òîâà ëèíåéêàòà îòíîâî íè ñúáðà ïðåä ëåãëîòî íà íîâîðîäåíîòî. Êðúâíèòå ïîêàçàòåëè êàòàñòðîôàëíî ñïà- äàõà. Èìóíîëîãè÷íèòå òåñòîâå ñè êàçàõà çàêëþ÷èòåëíàòà äóìà. Ñ ä-ð Õàäæèòîíåâ íåçàáàâíî äà ïðèñòúïèõìå êúì îáìåííî êðúâîïðåëèâàíå, ïðè êîåòî ïðåç ïúïíàòà âåíà áå- øå ñìåíåíà 85 % îò êðúâòà íà íîâîðîäåíîòî. Âúïðåêè ÷å ïðîâåæäàõìå çà ïðúâ ïúò òàêàâà òåðàïèÿ, ìàíèïóëàöèÿòà ïðåìèíà óñïåøíî. Ïîêàçàòåëèòå ñå íîðìàëèçèðàõà è äå- òåòî ïî-êúñíî áå èçïèñàíî çäðàâî. Ïî “çàêîíà çà ñåðèèòå” íàñêîðî ñëåä òîâà ñå íàëîæè ìíîãî ïî-òåæêî èçïèòàíèå. Ïðèáèðàéêè ñå îò ïðèÿòíî ïðåêàðàíà ñúáîòíà âå÷åð, ìå ïîñðåùíà òðåâîæíèÿò çâúí íà òåëåôîíà. Âçåõà ìå ñïåøíî çà êîíñóëòàöèÿ. Êàñàåøå ñå çà ñëó÷àé, ïðè êîéòî íåçàáàâíî òðÿáâàøå äà ñå ñìåíÿ êðúâ- òà íà âúçðàñòíà ïàöèåíòêà. Ñâåòîâíèòå ñòàòèñòèêè ïîêàç- âàõà , ÷å àêî òÿ ñå èçâúðøè äî 7-ÿ ÷àñ øàíñúò çà ñïàñÿâàíå íà æèâîòà å ãîëÿì. Ñ âñåêè ñëåäâàù íàìàëÿâà, à ñëåä 12 – òèÿ îáèêíîâåíî èçõîäúò å ôàòàëåí. Óñïÿõ äà ñå ñâúðæà ñ èíñòèòóòà è äà ïîìîëÿ çà ñúäåéñòâèå. Îêàçà ñå, ÷å íàöèî- íàëíèÿ åêèï çàìèíàë íà Âèòîøà ïðåç ïî÷èâíèòå äíè. Ïîãëåäíàõ ÷àñîâíèêà ñè. Òðÿáâàøå ñàìè äà èçâúð- øèì îáìÿíàòà, èçèñêâàùà íàé-ìàëêî 5 ëèòðà ïðÿñíà êðúâ îò åäíà è ñúùà êðúâíà ãðóïà! Çàïî÷íà ìàðàòîíúò – íàä- áÿãâàíå ñúñ ñìúðòòà. Äåæóðíàòà êîëà “èçëåòÿ” äà ñúáèðà åêèïà ìè è êîëåãèòå ñè øîôüîðè, çàùîòî áåøå íåîáõîäèì öåëèÿò àâòîìîáèëåí ïàðê íà ÁÌÏ äà òúðñè äîíîðè ïðåç íîùòà. Ðàáîòàòà â öåíòúðà çàêèïÿ, íî áåøå î÷åâèäíî, ÷å íÿìà äà óñïååì äà íàáàâèì íåîáõîäèìàòà êðúâ îò êðúâî- äàðèòåëèòå, ñ êîèòî ðàçïîëàãàõìå. Ñâúðçàõ ñå ñ äåæóðíèÿ 99
ïî ïîäåëåíèå îôèöåð, îáÿñíèõ ñëó÷àÿ è ïîìîëèõ çà ñúäåéñ- òâèå. Îò âäèãíàòà ïî òðåâîãà ðîòà âîéíè÷åòàòà äî åäèí ñ “êðà÷êà íàïðåä” èçðàçèëè ãîòîâíîñòòà ñè äà ïîìîãíàò. Êî- ãàòî â òèõàòà íîù ÷óõ ìàðøîâàòà èì ñòúïêà äà ïðèáëèæà- âà áîëíèöàòà, ñÿêàø âèäÿõ ñâåòëèíà â òóíåëà.  ñëåäâà- ùèòå íÿêîëêî ÷àñà óñïÿõìå äà ïîäãîòâèì íåîáõîäèìàòà êðúâ. Ñ õèðóðãà ä-ð Èâàí Äåë÷åâ íåçàáàâíî ïðèñòúïèõìå êúì ñàìàòà ìàíèïóëàöèÿ. Ñëåä ïîäãîòîâêà è ôèêñèðàíå íà ãîëåìè âåíîçíè ïúòèùà íîâàòà êðúâ ñå âëèâàøå ïîä íàëÿãàíå, à ïîðàçåíàòà èçòåãëÿõìå ñ âàêóóìíà ñèñòåìà. Ìàíèïóëàöèÿòà èçèñêâàøå ãîëÿìî âíèìàíèå è ïðåöèçíà äâóñòðàííà ðåãóëàöèÿ íà ïðîöåñà.  ðàííèòå óòðèííè ÷à- ñîâå ïîñòåïåííî ïîêàçàòåëèòå ñå íîðìàëèçèðàõà è ãåðî- è÷íàòà òåðàïèÿ çàâúðøè ñ ïúëåí óñïåõ.  íàäáÿãâàíåòî ñúñ ñìúðòòà ñïå÷åëè æèâîòúò. Àâòîðèòåòúò íà “áàêàëíèöàòà” â ñëåäâàùèòå äíè ïîä- ñêî÷è ñ äåñåòè÷íà òî÷êà. Ïî êúñíî è â “Èñòîðèÿ íà êðú- âîïðåëèâàíåòî â Áúëãàðèÿ” îò Íèêîëà Âàñèëåâ áåøå îò- áåëÿçàíî, ÷å ïúðâèòå îáìåííè êðúâîïðåëèâàíèÿ èçâúí Ñî- ôèÿ ñà èçâúðøåíè â Îêðúæíà áîëíèöà - Õàñêîâî. Ñúñ ñúâñåì äðóã òèï åìîöèè áåøå ñâúðçàíî åäíî îò ñëåäâàùèòå îáìåííè êðúâîïðåëèâàíèÿ, êîåòî ñúùî å îñ- òàâèëî íåçàëè÷èìè ñëåäè â ñúçíàíèåòî ìè. Áÿõ íà ïî÷èâêà â “Áîðîâåö” ñ êîìïàíèÿ îò íåðàç- äåëíè ïðèÿòåëè. Êúì íàñ ñå ïðèñúåäèíÿâàøå è áëèçêî ñåìåéñòâî îò Ñàìîêîâ. Ñúïðóãàòà, ïîòîìåñòâåííà ïëà- íèíàðêà, ñå ïðåâúïëúùàâàøå â íåçàìåíèì ãèä ïî âðåìå íà ñòðàíñòâóâàíèÿòà íè èç äåáðèòå íà Ðèëà. Ïî ìîå íàñòîÿâàíå ïëàíóâàõìå öåëîäíåâåí ïèêíèê äàëå÷å îò èí- ôðàñòðóêòóðàòà íà êîìïëåêñà. Ïîíàòîâàðåíè ñ íåîáõî- äèìîòî òóðèñòè÷åñêî ñíàðÿæåíèå ñëåä íÿêîëêî ÷àñîâ ïðåõîä “äåáàðêèðàõìå” íà æèâîïèñíà ïîëÿíà âèñîêî â 100
óñîèòå íà ïëàíèíàòà. Ñëåä ÷óäåñíèÿ èìïðîâèçèðàí îáåä áåøå ïðåäâèäåíà è ïî÷èâêà âñðåä óõàåùàòà íà ñìîëà ïðè- ðîäà. Âíåçàïíî ïî÷óâñòâàõ íåîáÿñíèìà òðåâîãà è âúò- ðåøíî íàïðåæåíèå, êîåòî èçîáùî íå ñúîòâåòñòâàøå íà îêîëíîòî îáñòàíîâêà. Íåùî ìè ïîäñêàçâàøå, ÷å íåçà- áàâíî òðÿáâà äà ñå âúðíà â õîòåëà. Êîìïàíèÿòà óäèâå- íà èçñëóøà æåëàíèåòî ìè äà ïîòåãëÿì îáðàòíî è òî ñàì, ïî ìàðøðóò, êîéòî íå ñå çíàåøå äàëè äîáðå ñúì çàïàìåòèë. Ñëåä ñúîòâåòíè èñêðåíè èçâèíåíèÿ ñúáðàõ ïðèíàäëåæíîñòèòå ñè è ïîòåãëèõ êúì õîòåëà. Ñëèçàíå- òî áåøå ïî-ëåêî, íî íàïðåæåíèåòî íå îòñëàáâàøå è óñ- êîðÿâàõ êîëêîòî ñå ìîæå òåìïà íà “ãèãàíòñêèÿ ñëà- ëîì”. Äåæóðíàòà íà ðåöåïöèÿòà ìè ñúîáùè, ÷å íåêîë- êîêðàòíî òðåâîæíî çâúíåëè îò áîëíèöàòà â Õàñêîâî è èçïðàòèëè ëèíåéêà. Óñïÿõ äà âçåìà îáîäðèòåëåí äóø è äà ñè ñòåãíà áàãàæà, ïðåäè êîëàòà äà ïðèñòèãíå. Øîôüî- ðúò ïîÿñíè, ÷å èìàëè òåæúê ñëó÷àé, êîéòî ñå íóæäàåë ñïåøíî îò ñìÿíà íà êðúâòà. Çà ùàñòèå âñè÷êî çàâúðøè áëàãîïîëó÷íî. Îñòàíà ñïîìåíà çà íåïðåîäîëèìèÿ “ïðå- çàíòèìàí”, êîéòî ìå áå èçñòðåëÿë îáðàòíî â õîòåëà è óäèâëåíèåòî íà êîìïàíèÿòà ñëåä çàâðúùàíåòî é îò èç- ëåòà. Âñúùíîñò òîâà íå áå åäèíñòâåíèÿò ìè ñëó÷àé íà ñðåùà ñ “íåâåäîìîòî”.  êúñíà íîùíà äîáà â ñúíÿ ñè ÿñíî ÷óõ äà ìå âèêà ãëàñúò íà äåæóðíàòà. Ñâåòíàõ ëàì- ïàòà, ïîãëåäíàõ ÷àñîâíèêà, ïîêàçâàù òî÷íî äâà, îñëó- øàõ ñå, èç÷àêàõ, íî íèùî íå ñå ÷ó ïîâå÷å. Íàìåòíàõ õà- ëàòà ñè è èçëÿçîõ íà äâîðà. Íå ñå âèæäàøå ëèíåéêà íè- òî êàêâîòî è äà áèëî. Îùå ïîâå÷å, ÷å è òåëåôîíúò èçîáùî íå áåøå çâúíÿë. Ïðèáðàõ ñå îáðàòíî, ïîãëåäíàõ îòíîâî ÷àñîâíèêà è ñå îïèòàõ äà âúçñòàíîâÿ ñúíÿ ñè. Íà óòðèííèÿ ðàïîðò äåæóðíàòà äîêëàäâà, ÷å ïðåç íîù- 101
òà ÿ”âäèãàëè” ïî ñïåøíîñò çà îòíîñèòåëíî ðÿäêà ãðó- ïà êðúâ. Òúé êàòî ñìå ðàçïîëàãàëè ñ îãðàíè÷åíè êîëè- ÷åñòâà ñå êîëåáàåëà äàëè äà ñå ñâúðæå çà êîíñóëòàöèÿ, íî ðåøèëè äà ìå áåçïîêîè ñàìî, àêî ïîèñêàò äîïúëíè- òåëíè êîëè÷åñòâà. Äîêàòî ÿ èçñëóøâàõ, îòáåëÿçàõ íà ëåæàùèÿ äî ìåíå áåëåæíèê ÷àñà íà òðåâîæíîòî ñè ïðî- áóæäàíå îò ñúí è ïîïèòàõ â êîëêî ÷àñà å áèëî ïîâèêâà- íåòî îò áúðçà ïîìîù.  ðàïîðòà áåøå îòáåëÿçàíî ëà- êîíè÷íî – 2 ÷àñà ïðåç íîùòà!  íèêàêúâ ñëó÷àé íå ñúì ñóåâåðåí. Íå ñúì ëþáèòåë è íà ôàíòàñòè÷íè ðîìàíè è ôèëìè. Ïî-ñêîðî çà òåçè è äðóãè ïîäîáíè ñëó÷êè ñúì ñêëîíåí äà ïðåäïîëàãàì òå- ëåïàòè÷íè ÿâëåíèÿ, êîèòî äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ñêîðî ùå áúäàò îáÿñíåíè íàó÷íî. Íå òàêà óñïåøíî ñå ðàçâèâàõà îòíîøåíèÿòà ñ ãëàâ- íèÿ ëåêàð, êîéòî íå èñêàøå äà âíèêíå â íîâèòå ïîäõîäè êúì êðúâîäàðÿâàíåòî è îòêàçâàøå êàêâîòî è äà áèëî ñú- äåéñòâèå. Êàòî ðåøàâàù êîíôëèêò ñå î÷åðòà ïðîáëåìúò ñ ïðåâîçíîòî ñðåäñòâî. Çà ïîäâèæíèÿ íè åêèï èç îêðúãà âìåñòî ëèíåéêà áåøå ïðåäîñòàâåí êàìèîíúò íà áîëíèöà- òà. Íå ìîæåõ äà ñå ñúãëàñÿ äà ïðåäâèæâàì ñòåðèëíèòå áà- ðàáàíè è ïåðñîíàë ñ êîëàòà, êîÿòî ïðåâîçâàøå èíôåêöè- îçíà ñìåò. Íàëîæè ñå äà ïðîòåñòèðàì îôèöèàëíî. Òàêîâà íåùî íà “çàñëóæèëèÿ” óïðàâèòåë íà áîëíèöàòà äîòîãàâà íå ñå áåøå ñëó÷âàëî. Ïîñëåäâà íåçàáàâåí “îòâåòåí óäàð”, íî òúé êàòî áÿõ íàçíà÷åí îò ìèíèñòúð ñëåäâàøå òîé äà ìå óâîëíè. Ïîðàäè òîâà ìó ñå íàëîæè äà èçïðàùà ìîòèâè- ðàí äîêëàä. Êîëêî ÷åðíè ñà áèëè êðàñêèòå, ñ êîèòî ñúì áèë èçðèñóâàí íå çíàì, íî ïî êúñíî íàó÷èõ êàê ïðîòåêëà ñðåùàòà. Ìèíèñòúðúò óâåðèë ìîÿ íà÷àëíèê, ÷å ðàçáðàë äîâîäèòå ìó, íî ñå ðàçòðåâîæèë ïðè ìèñúëòà, ùî çà “ñòî- 102
êà” ëè ñà ïúê çàâåæäàùèòå â îñòàíàëèòå îêðúçè, ñëåä êàòî îò èíñòèòóòà ìå ñ÷èòàò çà íàé-äîáðèÿ â ñòðàíàòà. Êîíôëèêòúò ïðåðàñíà â íÿêîëêî ñåðèåí “åêøúí” ñëåä êàòî íà áîëíèöàòà áåøå ïðåäîñòàâåíà ñãðàäàòà íà áèâøå- òî î÷íî è óøíî îòäåëåíèå. “Ãëàâíèÿò” ðåøèë, ÷å òîâà íè å ìíîãî è ðàçïîðåäèë â íåÿ äà ñå íàñòàíè äîïúëíèòåëíî äåò- ñêà êîíñóëòàöèÿ è ãðúäíîòî îòäåëåíèå. Èçïðàâè ìè ñå êî- ñàòà. Íå å íóæíî äà ñè çàâúðøèë ìåäèöèíà, çà äà ðàçáå- ðåø, ÷å å àáñîëþòíî ïðîòèâîïîêàçàíî â åäíà è ñúùà ñãðà- äà äà êîíòàêòóâàò äåöà, êðúâîäàðèòåëè è áîëíè ñ àêòèâ- íà òóáåðêóëîçà. Ïîìîëèõ äîìàêèíà íà áîëíèöàòà äà ìó ïðåäàäå, ÷å àêî íå îòìåíè íàðåæäàíåòî ñè ùå ñå íàëîæè äà ñèãíàëèçèðàì èíñòèòóòà â Ñîôèÿ. Êîãàòî ñúîáùèë çà òî- âà, ãëàâíèÿò ëåêàð ïîíàäèãíàë îõðàíåíèÿ ñè äèðíèê, çâó÷- íî “èçïóñíàë ãàçîâå”, ñ äÿñíàòà ñè øåïà “çàãðåáàë” îò òÿõ è ãè çàïðàòèë êúì äîìàêèíà, êàòî ñèìâîëè÷åí îòãîâîð íà ìîåòî ïîñëàíèå. Íå îñòàâàøå íèùî äðóãî îñâåí äà âäèãíà ñëóøàëêà- òà. Ïî-íàòàòúê ñúáèòèÿòà ñå ðàçâèõà ëàâèíîîáðàçíî, çà- ùîòî äâà äíè ïî-êúñíî â Õèñàðÿ ñå ñúñòîÿ íàöèîíàëíî ñú- âåùàíèå, íà êîåòî âúïðîñúò çà óêðåïâàíå íà öåíòðîâåòå ïî êðúâîäàðÿâàíå ñå ïîñòàâÿ êàòî íåîòëîæíà çàäà÷à. Ñú- îáùåíèåòî çà ñúáèòèÿòà â Õàñêîâî èçâåæäà îò ðàâíîâåñèå ìèíèñòúðà , êîéòî íàðåæäà íà äèðåêòîðà íè äà ñå âúðíå íåçàáàâíî â Õàñêîâî è äà ïðîâåðè èçíåñåíîòî, êàòî äåê- ëàðèðà ïðåä íàöèîíàëíàòà àóäèòîðèÿ, ÷å àêî ñå ïîòâúðäè - òåëåãðàôè÷åñêè ùå óâîëíè ãëàâíèÿ ëåêàð. Ðàçáèðà ñå, çà òîâà íàó÷èõ ïî-êúñíî. Íàëîæè ñå íà äðóãàòà ñóòðèí äà ïîñðåùàì ñàìî äèðåêòîðà, êîéòî ñå èíòåðåñóâàøå äàëè â ñãðàäàòà îñâåí êðúâíèÿ öåíòúð ñà íàñòàíåíè è äðóãè îòäå- ëåíèÿ íà áîëíèöàòà. Ïîêàçàõ ìó îêà÷åíèòå íà äîëíèÿ åòàæ òàáåëè íà äåòñêàòà êîíñóëòàöèÿ, äåòñêèòå òåãëèëêè è ðàç- 103
òîâàðåíèòå íà ãîðíèÿ åòàæ ëåãëà îò ãðúäíîòî îòäåëåíèå. Òèõîìúëêîì îùå ñúùèÿ äåí èç÷åçíàõà, à êàêòî ñëåä òîâà ðàçáðàõ, íà ìèíèñòúðà îòãîâîðèëè, ÷å áèëè íàíåñåíè ñà- ìî “âðåìåííî”. Òàçè “çàìàçêà” íå ñïàñè ìàñòèòèÿ ãëàâåí ëåêàð, êîãàòî ñòîïàíñêà ðåâèçèÿ îòêðè ïðåñòúïíè íàðó- øåíèÿ è ñëåä ñòàòèÿ ïîä íàäñëîâ ”×åðíè äóøè â áåëè ïðåñòèëêè” ãî èçìåòîõà îò ïîëåñðàæåíèåòî. Åäèí îò êî- ëåãèòå, êîéòî ñëåäåøå ñ èíòåðåñ “ìà÷à” áåøå óáåäåí, ÷å ðàçïîëàãàì ñ âèøåñòîÿùè “âðúçêè”, çà äà ñå ïðåáîðÿ ñ ìåñ- òíèÿ àÿòóëàõ. Èñòèíàòà áåøå òúêìî îáðàòíàòà. Íå ñå ñòðà- õóâàõ, çàùîòî ìîæåõ äà çàãóáÿ ñàìî “íà áîñèÿ-öúðâóëè- òå”. Íî áëàãîïðèÿòíèÿò èçõîä îò “åêøúíà” ðàçêðè âúçìîæ- íîñò â Õàñêîâî äà ñå èçãðàäè ñúâðåìåíåí öåíòúð ïî òðàí- ñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ, êîéòî ñêîðî ñå ïðåâúðíà â åòà- ëîí çà ñòðàíàòà è åäâà â ïîñëåäíèòå ãîäèíè áåøå “çàñåí- ÷åí” îò ïîñòðîåíèòå ñ ôèíàíñèðàíå îò Ñâåòîâíàòà áàíêà ðåãèîíàëíè öåíòðîâå. Îñîáåíîñòèòå â îáëàñòòà íà âçåìàíåòî è îáðàáîòêà- òà íà êðúâòà ïî òîâà âðåìå íàëàãàõà ñïåöèôè÷åí ñòèë íà ðàáîòà, ïðè êîéòî çà âçèñêàòåëíîñòòà íÿìàøå ãðàíèöè. Âñðåä ìíîãîáðîéíèòå ïðè÷èíè çà òîâà íà ïðåäåí ïëàí èç- ïúêâàõà èçèñêâàíèÿòà çà ñòåðèëíîñò, êîèòî ñà ñ äåñåòè÷íà òî÷êà ïî-ãîëåìè îòêîëêîòî â õèðóðãè÷åñêà îïåðàöèîííà íàïðèìåð. Êàêòî å èçâåñòíî, êðúâòà å õðàíèòåëíà ñðåäà çà ìèêðîîðãàíèçìèòå. Êîãàòî ïîïàäíàò âúðõó îïåðàöèîííà ðàíà òå âñå ïàê ñå ñðåùàò ñúñ çàùèòíèòå ñèëè íà æèâèÿ îðãàíèçúì.  ñòúêëåíèöà èëè ïëàñòìàñîâ ñàê, îòäåëåíà îò òÿõ êðúâòà å áåççàùèòíà è ìîæå äà ðàç÷èòà ñàìî íà ñòå- ðèëíèòå ìàíèïóëàöèè è âèñîêî ñúçíàíèå íà ñïåöèàëèñòà, â ÷èèòî ðúöå å ïîâåðåíà. Îò òóê è êóëòà êúì ïðåöèçíîñòòà, áåç êîéòî óñïåõúò â íàøàòà åæåäíåâíà ðàáîòà áå íåìèñ- ëèì. Ïîâå÷å îò êúäåòî è äà å ïðè íàñ âàæåøå îñíîâíàòà 104
ìåäèöèíñêà ïîâåëÿ - “Primum non nocere !” Àêî íå ìîæåì äà ïîìîãíåì - äà íå âðåäèì. Íå ñëó÷àéíî íàìåðèõ íà÷èí äà ìè ÿ èçïèøàò ñ ãîëåìè áóêâè íàä âðàòàòà òàêà, ÷å âñå- êè äåí, çàñòúïâàéêè íà ðàáîòà äà ìè ñå “íàáèâà íà î÷è”. Áåçêîìïðîìèñíîòî îòíîøåíèå êúì ðóòèííàòà ïðàê- òèêà ïîðàæäàøå êàêâè ëè íå ñëóõîâå çà ñòèëà ìè íà ðàáî- òà. Âñðåä òÿõ ïðèîðèòåòíî ìÿñòî çàåìà - “Çàêîíúò çà ìó- õàòà”, êîéòî ùå ñå îïèòàì äà ñïîäåëÿ. “Ñâåòàÿ ñâåòèõ” çà öåíòúðà áÿõà áîêñîâåòå çà îòëè- âàíå íà ïëàçìà. Åæåäíåâíî îáðàáîòâàíè ñ äåçèíôåêöèîí- íè ðàçòâîðè è âúçäóõ, îáëú÷âàí îò áàêòåðèöèäíè ëàìïè, â òÿõ ìîæåøå äà ñå âëåçå ñàìî ñëåä õèãèåíåí äóø è â ñòå- ðèëíî îáëåêëî . Çà ñàìèòå ìàíèïóëàöèè ñå ðàç÷èòàøå ãëàâ- íî íà äîáðîñúâåñòíîñòòà íà îïåðàòîðèòå â è èçâúí áîêñà. Êîíòðîëúò, ëèøåí îò âúçìîæíîñò çà âíåçàïíî ïðîâåæäà- íå, ñè îñòàâàøå áåçïðåäìåòåí. Òúêìî ïîðàäè òîâà âíèìà- íèåòî ìè áåøå ïðèâëå÷åíî îò ïðåäïðèÿòèå â Ñîôèÿ, êîå- òî ïðåäëàãàøå íàáëþäåíèå ïîñðåäñòâîì êàìåðè è ìîíè- òîð. Íå òðÿáâà äà ñå çàáðàâÿ, ÷å äåéñòâèÿòà ñå ðàçâèâàõà â êðàÿ íà 60-òå ãîäèíè, êîãàòî òîâà íå ñàìî çà Áúëãàðèÿ áåøå íîâîñò. Óñïÿõ äà èçäåéñòâàì ñðåäñòâà è çàåäíî ñ ïðî- åêòàíòêà îò ìåñòíàòà îðãàíèçàöèÿ çàìèíàõìå äà äîãîâà- ðÿìå çàêóïóâàíåòî èì. Ïðèå íè ëè÷íî äèðåêòîðúò, êîéòî îò ÷èñòî òúðãîâñêè èíòåðåñ ïîëþáîïèòñòâà äà óçíàå çà êàê- âî ùå èçïîëçâàìå ïðåäëàãàíàòà îò òÿõ òåõíèêà. Îáÿñíèõ, êàòî ïîä÷åðòàõ, ÷å ðàç÷èòàì ãëàâíî íà òîâà, ÷å îïåðàòî- ðèòå íÿìà äà çíàÿò êîãà ñà íàáëþäàâàíè è êîãà íå.  ðå- çóëòàò ùå èì ñå íàëàãà âèíàãè äà ñïàçâàò ïðàâèëàòà. Äè- ðåêòîðúò ñå ñúãëàñè ñ ìîòèâèòå ìè è ïîðú÷êàòà áå èçïúë- íåíà. Íà âðúùàíå ïðîåêòàíòêàòà èçðàçè ìíåíèå, ÷å òîâà å êàïèòàëèñòè÷åñêî îòíîøåíèå êúì “òðóäåùèòå” ñå.  îò- 105
ãîâîð ÿ ïîïèòàõ êàêâî èìà ïðîòèâ åôèêàñíè ïðîèçâîäñò- âåíè ìåòîäè, ìàêàð è êàïèòàëèñòè÷åñêè, àêî ðàçïðåäåëå- íèåòî íà áëàãàòà ñè îñòàâà ïî ñîöèàëèñòè÷åñêè. Êàòî èëþñ- òðàöèÿ çà íåîáõîäèìîñòòà îò êîíòðîë é ïîñî÷èõ ñëó÷àÿ, êîéòî âñúùíîñò ìå íàêàðà äà ñå çàèíòåðåñîâàì îò êàìå- ðèòå. Ïî âðåìå íà ðàáîòà â áîêñà, íà åäíà îò ñåñòðèòå ñå íàëîæèëî äà ïîñåòè òîàëåòíà. Âìåñòî äà ïðåóñòà- íîâÿò ðàáîòà è ñëåä ïîâòîðíà îáðàáîòêà äà âëÿçàò îòíîâî, äâåòå ïðèÿòåëêè ðåøèëè äà ñúêðàòÿò ïðîöå- äóðèòå.  áàíÿòà “ñïàçâàéêè âñè÷êè ïðàâèëà”, ïîìîù- íè÷êàòà çàïðåòíàëà ïðåñòèëêàòà è ñâàëèëà ãàùèòå íà îïåðàòîðêàòà, êîÿòî “áåç äà äîêîñâà êàêâîòî è äà áè- ëî” ñå îáëåê÷èëà “ñòåðèëíî”. Ïî îáðàòåí ðåä äâåòå ñà çàâðúùàò è ïðîäúëæàâàò ðàáîòà “íè ëóê ÿëè, íè ëóê ìèðèñàëè”. Ñïúòíè÷êàòà ìè áåøå âïå÷àòëåíà îò ñëó÷àÿ, íî ïîâå÷å îò êîìè÷íàòà ìó ñòðàíà. Çà äà ïðèòèõíå, ñå íàëîæè “ïîä ñóðäèíêà” äà ñïîäåëÿ, êàê ñúñ çàïîâåä íà Ìèíèñòúðà áÿõ âêëþ÷åí â àíêåòíà êîìèñèÿ çà èçÿñíÿ- âàíå ïðè÷èíèòå íà ïîêúðòèòåëåí èíöèäåíò.  äåòñêî îòäåëåíèå íà åäíà îò îêðúæíèòå áîëíèöè, ïðè ïðåëè- âàíå íà 500 ìë. áàêòåðèàëíî çàìúðñåíà ïëàçìà áÿõà çà- ãèíàëè îò ñåïñèñ åäíîâðåìåíî 5 äåöà. Äî êðàÿ íà ïúòóâà- íåòî íå ÷óõ ïîâå÷å áåëåæêè çà ìåòîäèòå íà ðàáîòà . Ìîíèòîðèðàíåòî íà áîêñîâåòå íåñúìíåíî ñòàáèëè- çèðà äèðåêòíèÿ êîíòðîë íà ñòåðèëíîñòòà, íî íå ïîìîãíà çà îòñòðàíÿâàíå íà äðóãà íàïàñò - ìóõèòå. Âúïðåêè ÷å ïðî- çîðöèòå è âðàòèòå áÿõà çàìðåæåíè, íåïðåêúñíàòî íÿêîÿ îò äîñàäíèòå íîñèòåëêè íà çàìúðñÿâàíèÿ óñïÿâàøå äà ñå ïðî- ìúêíå â ñãðàäàòà, êúäåòî âúâ âñÿêî ïîìåùåíèå ñå ðàáîòå- 106
øå ñ ÷îâåøêà êðúâ. Àïåëèòå ìè êúì ïåðñîíàëà îñòàâàõà áåç ðåçóëòàòíè, òúé êàòî âñåêè ñå èçâèíÿâàøå, ÷å “ùîì ñå îòâàðÿò âðàòè è ïðîçîðöè, íÿìà êàê äà íå âëåçíàò ìóõè”. Òàêà ñå ñòèãíà äî “Çàêîíà çà ìóõàòà”. Ñúáðàõ íàëè÷íèÿ ñúñòàâ è ñúîáùèõ, ÷å ùå “ñàíêöèîíèðàì” âñåêè, äî êîéòî â áëèçîñò çàáåëåæà ìóõà. Íå ÷å èìàõ êîé çíàå êàêâè àäìè- íèñòðàòèâíè ïðàâîìîùèÿ. Áÿõà íè ðàçðåøèëè äà âúçõ- âàëÿâàìå ñúñ “ñëóæåáíà áëàãîäàðíîñò” è äà ðåãèñòðèðàìå “ïîðèöàíèå” ñïîðåä òîãàâàøíèÿ êîäåêñ. Íåñúìíåíî ðàç- øèðÿâàíåòî íà ïúëíîìîùèÿòà íè ñå îêàçà óìåñòíî, çàùî- òî ñëåä òîâà â ñãðàäàòà ìóõà íå ñå âèäÿ ïîâå÷å. Ïî-êúñíî îòíîâî ñå ñáëúñêàõ ñ ïðîáëåìà çà ìóõèòå. Ìàéêà ëåæåøå íåìîùíà â èíòåíçèâíèÿ ñåêòîð íà åäíî îò íàãëåä äîáðå óðåäåíèòå îòäåëåíèÿ, êîåòî îêàçâàøå íåñúì- íåíî âèñîêîêâàëèôèöèðàíà ïîìîù. Íî ìóõèòå. Ìóõèòå! Òå êàöàõà ïî ëèöåòî, ïî óñòàòà äîðè ïî î÷èòå íà íåùàñò- íèòå áîëíè. Íàëîæè ñå ñ äâå òåëåíè ïðú÷êè è ìàðëÿ äà íàï- ðàâÿ èìïðîâèçèðàí áàëäàõèí íàä ãëàâàòà íà ìàéêà, çà äà ÿ ïðåäïàçÿ îò òÿõ. Áåçïðåäìåòíî áåøå äà ðîïòàÿ. Çíàåõ äå- æóðíîòî îïðàâäàíèå çà “îòâàðÿùèòå ñå âðàòè è ïðîçîð- öè”. È îòíîâî ïî÷óâñòâàõ êîëêî ñúì áèë ïðàâ ñ íåïèñàíèÿ “Çàêîí çà ìóõàòà”! Íå ÷å íå ñå ãðèæåõ çà õîðàòà ñè íàðåä ñ ãîëÿìàòà íî áåçïðèñòðàñòíà âçèñêàòåëíîñò. È òúêìî òîâà ãè îáúðêâà- øå. Ïîêàçàòåëåí áåøå ñëó÷àÿò ñ òðúáàòà Ôè-50. Ñëåä äúëãè ðàçïðàâèè è ìèòàðñòâà óñïÿõìå äà ïðåâúðíåì áèâ- øåòî õðàíèëèùå çà âúãëèùà â òðàïåçàðèÿ. Çà ñúæàëåíèå â íåÿ, íÿìàøå âîäà è ñå íàëàãàøå ñúäîâåòå çà õðàíà äà ñå ïî÷èñòâàò â îáùîòî ìèÿ÷íî ïîìåùåíèå , êîåòî áåøå íåäî- ïóñòèìî. Íà ìíîãîáðîéíèòå ñèãíàëè íåèçìåííèÿò îòãî- âîð ãëàñåøå, ÷å ùàòíèòå âîäîïðîâîä÷èöè íå ìîãàò äà íà- ìåðÿò òðúáè ñ íåîáõîäèìèÿò äèàìåòúð. Ñëåä âòîðèÿ ñëó- 107
÷àé íà õåïàòèò íå èçäúðæàõ è ëè÷íî ïîòåãëèõìå ñ øîôüî- ðà è ñëóæåáíàòà êîëà äà òúðñèì “ñâðúõ äåôèöèòíèòå” òðú- áè. Îùå â ïúðâèÿ æåëåçàðñêè ìàãàçèí ñå îêàçàõà íàëè÷íè è òî â íåîãðàíè÷åíè êîëè÷åñòâà. Î÷åâèäíî âîäîïðîâîä- ÷èöèòå îïðàâäàâàõà ìúðçåëà ñè ñ èçìèñëåíèÿ îò òÿõ “äå- ôèöèò”. Âáåñèõ ñå. Áÿõ ïî ïðåñòèëêà, íî øîôüîðúò íîñå- øå ïàðè è âåäíàãà çàêóïèõìå åäíà 5 ìåòðîâà òðúáà. Ñ ìàë- êî óñèëèÿ è íàõîä÷èâîñò óñïÿõìå äà ÿ íàìåñòèì â ëèíåé- êàòà. Âúðçàõìå íà ñòúð÷àùèÿ é êðàé ñèãíàëåí ïàðöàë è ïîòåãëèõìå êúì óïðàâëåíèåòî. Ñåêðåòàðêàòà ìå èçãëåäà óäèâåíî êîãàòî íàõëóõìå ñ ïåòìåòðîâà âîäîïðîâîäíà òðú- áà â ñòàè÷êàòà è ñ îòâàðÿíå íà ïðîçîðöè è âðàòè ñëåä íÿ- êîëêî õèòðè ìàíåâðè ÿ âêàðàõìå â êàáèíåòà íà ãëàâíèÿ ëåêàð.Òúêìî ðàçãîâàðÿøå ñ äèðåêòîðà íà “Íàðîäíî çäðà- âå”. Ðåàêöèÿòà èì áåøå ïîäîáíà, íî òâúðäå áúðçî âñè÷êî ñå èçÿñíè. Îñòàâèõ òðúáàòà è “äîêàðàíèòå” âîäîïðîâîä- ÷èöè äà äàâàò îáÿñíåíèå çà ëúæèòå ñè è óäîâëåòâîðåí “îò- ïðàøèõ” îáðàòíî êúì öåíòúðà. Íåäúëãî ñëåä òîâà ìè ïîç- âúíèõà îò óïðàâëåíèåòî ñ ìîëáà äà ñúì îòèäåë íà ïîìîù, çàùîòî “ìàéñòîðèòå” íå ìîæåëè äà èçêàðàò òðúáàòà îò êà- áèíåòà. Åõèäíî çàÿâèõ, ÷å ùîì å âëÿçëà, ùå ìîæå äà èçëå- çå è ãè îñòàâèõ äà ðåøàâàò ïúçåëà, êîéòî èì áÿõ ñúòâîðèë. Âàæíîòî áåøå, ÷å ñëåä òîâà çà ðåêîðäíè ñðîêîâå òðàïåçà- ðèÿòà ñå ñäîáè ñ ìíîãîî÷àêâàíàòà ìèâêà. Êàòî çàâåæäàù “êðúâåí” öåíòúð áÿõ íàçíà÷àâàí îò ñúäà è çà åêñïåðò ïðè ñïîðíî áàùèíñòâî. Åêñïåðòèçèòå ïî îíîâà âðåìå áÿõà â ñúñòîÿíèå äà èçêëþ÷àò ñàìî êîé íå å. Òúé-êàòî òîâà ðÿäêî ñå ñëó÷âàøå, îáèêíîâåíî îñòà- âÿõà åêñïåðòà äà ñå ïðîèçíåñå íà êðàÿ íà äåëîòî ìàêàð ÷å òîâà ïîíÿêîãà íîñåøå èçíåíàäè. Íÿìà äà çàáðàâÿ ñëó÷àé ñ “ìàéêà”, êîÿòî ñå ðàçâåæäàøå çà âòîðè ïúò. Ïðè ïúðâèÿ ðàçâîä çàäúðæàëà äåòåòî ñè êàòî çàÿâèëà, ÷å òî å îò áèâ- 108
øèÿ é ëþáîâíèê, ñ êîãîòî âñòúïâà â áðàê. Ïðè íîâèÿ ðàç- âîä ïúðâèÿò ñúïðóã çàâåæäà èñê äà ïðèáåðå äåòåòî, êîåòî ïðîäúëæàâà äà ñ÷èòà çà ñâîå, òúé êàòî å ðîäåíî ïî âðåìå íà çàêîííèÿò ìó òîãàâàøåí áðàê. Ìîÿòà çàäà÷à êàòî åêñ- ïåðò áåøå äà ïîìîãíà íà ñúäà çà ðåøàâàíå íà çàïëåòåíèÿ êàçóñ, êàòî èçñëåäâàì äåòåòî, “ìàéêàòà” è äâàìàòà áèâøè ñúïðóçè è ñå îïèòàì äà èçêëþ÷à íÿêîé îò òÿõ.Åêñïåðòèçà- òà, ïðåâúðíàëà ñå â ìàëêà ñúäåáíà ñåíçàöèÿ, èçêëþ÷è è äâà- ìàòà “ñúïðóçè” è íàñî÷è âíèìàíèåòî êúì òúðñåíå íà “ñúï- ðóã â ñÿíêà” êàòî íàé-âåðîÿòåí áàùà. Íå ïî-ìàëêî åìîöèîíàëíà áåøå äðóãà åêñïåðòèçà. Ïðè íåÿ îò “îòâåòíèêà” – õóáàâåö ñå òúðñåøå îòãîâîð- íîñò çà ïðåëúñòÿâàíå äúùåðÿòà íà ñåëñêèÿ ïîï è íàé-âå÷å èçäðúæêà çà ðîäåíîòî îò íåÿ äåòåíöå. “Ìàéêàòà”, ìèëî- âèäíà ìëàäà æåíà, áåøå äîøëà ñ áàùà ñè è âúðâîëèöà îò ñâèäåòåëè, êîèòî ñàìî äåòî íå äîêàçàõà êàê ñà âèäåëè ñïåð- ìàòîçîèä îò ìîì÷åòî äà âëèçà â ÿéöåêëåòêàòà é. Êîãàòî îáÿâèõ, ÷å îòâåòíèêúò ñå èçêëþ÷âà êàòî âúçìîæåí áàùà, ñúäåáíàòà çàëà ñÿêàø “çàìðúçíà”.  ñëåäâàùèòå ìèíóòè, îñúçíàëèÿ ñèòóàöèÿòà îòåö, ïîñðàìåí, èçòèêà äúùåðÿ ñè èçâúí çàëàòà, ïîñëåäâàí îò ãóçíèòå “î÷åâèäöè”.  ïîñëåä- ñòâèå âñÿêî ïîäîáíî äåëî çàïî÷âàøå ñ èçñëóøâàíå äàííè- òå íà åêñïåðòà. Ðàáîòàòà, âúïðåêè è îáñåáèëà ìå äî òàêàâà ñòåïåí, ÷å äà çàáðàâÿ çà àôèíèòåòà ñè êúì âúòðåøíàòà ìåäèöèíà, â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ìå óäîâëåòâîðÿâàøå íàïúëíî. Âúòðå â ñåáå ñè ÷óâñòâàõ íóæäà îò çàäúëáî÷àâàíå íà ïîçíàíèÿòà, îñîáåíî â îáëàñòòà íà èìóíîõåìàòîëîãèÿòà, êîÿòî êàòî íî- âî íàïðàâëåíèå â êðúâîïðåëèâàíåòî ñå ðàçâèâàøå ñ áúð- çè òåìïîâå. Òîçè âñå ïî îñåçàåì âúòðåøåí ñòèìóë ìå ïîä- òèêíà äà îïèòàì øàíñà ñè è â îáëàñòòà íà íàóêàòà.Îùå ïîâå÷å, ÷å ïî æåëàíàòà òåìà áåøå îáÿâåíà ðåäîâíà àñïè- 109
ðàíòóðà â ×åõîñëîâàêèÿ. Çàïðåòíàõ ðúêàâè è ñëåä óñèëåíà ïîäãîòîâêà ñïå÷åëèõ êîíêóðñà. Èçïðàâèõ ñå ïðåä íîâè ïåð- ñïåêòèâè, êîèòî èçèñêâàõà äà ñêúñàì ñ ìíîãî îò äîñåãàø- íèòå ñè íàâèöè è íà÷èí íà æèâîò, íî æðåáèÿò áå õâúðëåí. “Ðóáèêîí” áå ïðåìèíàò è âðúùàíå íàçàä íÿìàøå. Ñúáðàõ åëåìåíòàðíèÿ ñè áàãàæ, â ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò êíèãè, è â íàâå÷åðèåòî íà Êîëåäà 1965 ã. îòëåòÿõ â íåèçâåñòíîñò. *** Áÿõ çà÷èñëåí êàòî àñïèðàíò íà óíèâåðñèòåòà â Ïðà- ãà, íî çà áàçà ìè áåøå îïðåäåëåí Èíñòèòóòúò ïî õåìàòî- ëîãèÿ è êðúâîïðåëèâàíå â Áðàòèñëàâà, ÷èÿòî íàó÷íà òåìà- òèêà ñúâïàäàøå ñ íàïðàâëåíèåòî, êîåòî ñàì ñè áÿõ ïîñî- ÷èë. Ìàëêî ðàçî÷àðîâàí, ïîòåãëèõ êúì âòîðàòà ñòîëèöà è íåéíàòà ãîðäî èçâèñÿâàùà ñå êðåïîñò íàä “òèõèÿ áÿë” Äóíàâ. Íà÷àëîòî áåøå êîøìàðíî, íî ñëåä ïðåîäîëÿâàíå íà åçèêîâàòà áàðèåðà è íÿêîè åëåìåíòàðíè áèòîâè ïðîáëå- ìè íàé-ïîñëå ìîæàõ äà ïðåîöåíÿ ñïîêîéíî è áåçïðèñò- ðàñòíî ñèòóàöèÿòà, â êîÿòî ñå îçîâàõ. Íîâàòà ñãðàäà, êúäåòî ñå ïîìåùàâàøå èíñòèòóòúò, â ñðàâíåíèå ñ òàçè â Ïðàãà, áåøå â ïúëíèÿ ñìèñúë íà äóìàòà – äâîðåö. Íî íàé- çàáåëåæèòåëíîòî â òîçè äâîðåö áåøå íåãîâèÿò ðúêîâî- äèòåë – Ìèêóëàø Õðóáèøêî, òîãàâà îùå äîöåíò, íî âå÷å ñ ìåæäóíàðîäíà èçâåñòíîñò. Ïîñðåùíàò áÿõ ïðèâåòëèâî, íî ñäúðæàíî. Êîíòàêòóâàõìå ïúðâîíà÷àëíî íà ôðåíñêè è òîâà ìîæå áè íè íàñî÷è êúì ðàçðàáîòåíèÿ îò Ïàðèæêà- òà øêîëà ìåòîä çà êîëè÷åñòâåíî èçñëåäâàíå íà êðúâíîã- ðóïîâèòå àíòèãåíè. Êàòî òåìà çà áúäåùàòà äèñåðòàöèÿ ìè ïðåäëîæè ïðîáëåìà çà ïðîìåíèòå íà êðúâíè ãðóïè ïðè ëåâ- êîçíè çàáîëÿâàíèÿ. 110
Ñ ðèñê äà îòåã÷à, ñ åäíî ìàëêî îòêëîíåíèå çà ëþáîç- íàòåëíèÿ ÷èòàòåë, ñå íàëàãà äà èçëîæà â íàé-ñáèòà ôîðìà ñúâðåìåííàòà êîíöåïöèÿ çà êðúâíèòå ãðóïè, íà êîÿòî ïîñ- âåòèõ íàó÷íèòå ñè âúæäåëåíèÿ. Òàêà ùå ñòàíàò ïî-ðàçáè- ðàåìè è íÿêîè ïîíÿòèÿ îò òÿñíî ñïåöèàëèçèðàíàòà îáëàñò, â êîÿòî íàâëÿçîõ è ïî ëåñíî ùå âè íàïðàâÿ ñúïðè÷àñòíè íà âúëíåíèÿòà, êîèòî ñúïðîâîæäàõà èçñëåäîâàòåëñêàòà ìè ðàáîòà. Íàé-ñòàðàòà è íàé-èçâåñòíà ãðóïîâà ñèñòåìà ÀÂÎ (à,áå,íóëà) âêëþ÷âà ÷åòèðè îñíîâíè “êðúâíè” ãðóïè - À, Â, À è Î. Ìíîãî ìàëêî îò âàñ îáà÷å çíàÿò, ÷å òå ñà íå ñàìî êðúâíè, çàùîòî îñâåí âúðõó åðèòðîöèòèòå, õà- ðàêòåðíèòå çà òÿõ âåùåñòâà íàðå÷åíè àíòèãåíè ñå íà- ìèðàò è â ïî÷òè âñè÷êè òåëåñíè òúêàíè è òå÷íîñòè. Íàé-ìíîãî â ñëþíêàòà, â ñòîìàøíèÿ ñîê, ìàé÷èíîòî ìëÿêî, íî è â ñúëçèòå è äîðè â òóìîðè è êèñòè, àêî íÿêîãà ñå ðàçâèÿò â îðãàíèçìà. Êðúâíèÿò ñåðóì ïúê “ãúìæè” îò åñòåñòâåíè ïðî- òèâîòåëà àíòè-À è Àíòè- (áå), íàðå÷åíè àãëóòèíèíè çàùîòî àãëóòèíèðàò (ñëåïâàò) åðèòðîöèòèòå ñðåùó êîèòî ñà íàñî÷åíè è ãè óíèùîæàâàò. Êúì êîÿ ãðóïà ïðèíàäëåæèòå ñå îïðåäåëÿ îò äâîé- êè ãåíè, ïî åäèí îò êîèòî ñòå ïîëó÷èëè îò ðîäèòåëè- òå ñè è êîèòî íåîòìåííî ùå ïðåäàâàòå íà äåöàòà ñè. Ñ ðàçâèòèåòî íà íàóêàòà ñå ðàçáðà , ÷å “ôàìèëèÿ- òà” íà êðúâíèòå ÀÂÎ ãðóïè âêëþ÷âà ïîäãðóïè è îùå ïî-ðÿäêî ñðåùàùè ñå è ïî-ñëàáè “êðúâíî ãðóïîâè âàðèàí- òè”. Òÿõíîòî èçó÷àâàíå ïîçâîëè äà ñå îòêðèå “ïëåòåíè- öà” îò íåèçâåñòíè äî òîãàâà ñðîäíè ãåíè, íàðå÷åíè “àëå- ëè”. Äåøèôðèðàíåòî èì èçèñêâà ìíîãîáðîéíè íàáëþäå- íèÿ è âúâåæäàíå íà íîâè ìåòîäè. Âñðåä òÿõ êîëè÷åñò- âåíèòå ñå îêàçàõà íàé-ïåðñïåêòèâíè, çàùîòî ïîçâîëÿ- 111
âàõà äà ñå îïðåäåëè ñòåïåíòà íà “ñëàáîñò” íà ãðóïîâèÿ âàðèàíò. Êúì ïîðåäèöàòà çàãàäêè, ïðåä êîèòî áåøå èç- ïðàâåíà íàóêàòà çà êðúâíèòå ãðóïè ïî âðåìåòî êîãàòî çàïî÷íàõ àñïèðàíòóðàòà ñè, òîêó-ùî ñå áåøå ïðèáàâèëà è îùå åäíà. Óñòàíîâè ñå, ÷å ãåíåòè÷íî “çàêðåïîñòåíà- òà” êðúâíà ãðóïà ìîæå äà ñå ïðîìåíè ïîä âëèÿíèå íà çëîêà÷åñòâåíèÿ ëåâêîçåí ïðîöåñ. Òîêó ùî áÿõà îïèñàëè â ëèòåðàòóðàòà ñëó÷àé íà äúëãîãîäèøåí êðúâîäàðèòåë, íåñúìíåíî îò À ãðóïà, êîéòî ñëåä çàáîëÿâàíå îò ëåâêå- ìèÿ ñå îêàçâà íóëåâàê! Åòî êúì êàêâà âúëíóâàùà òåìàòèêà ïðåäñòîåøå äà ñå íàñî÷à â àñïèðàíòñêàòà ñè äèñåðòàöèÿ ïîä ðúêîâîäñòâî- òî íà Õðóáèøêî. Èìàøå ñÿêàø íåùî îáùî â ïðîôåñèî- íàëíîòî íè ðàçâèòèå. Çàïî÷íàë êàòî èíòåðíèñò, òîé ñå ïîñâåùàâà íà íîâèòå íàïðàâëåíèÿ âúâ âúòðåøíàòà ìåäè- öèíà - õåìàòîëîãèÿòà (íàóêà çà êðúâòà è êðúâíèòå çàáîëÿ- âàíèÿ), òðàíñôóçèîííàòà õåìàòîëîãèÿ (íàóêàòà çà êðúâîï- ðåëèâàíåòî) è ïî êîíêðåòíî íà èìóíîõåìàòîëîãèÿòà, êîÿ- òî âêëþ÷âà èçó÷àâàíåòî íà ÷îâåøêèòå êðúâíè ãðóïè..  ïðîöåñà íà ïðåîðèåíòàöèÿ áåøå ïîëîæèë îñíîâèòå íà ñúâ- ðåìåííîòî êðúâîäàðÿâàíå è êðúâîïðåëèâàíå â Ñëîâàêèÿ, âêëþ÷èòåëíî ñ ó÷àñòèåòî ñè â ïðîåêòèðàíåòî è èçãðàæäà- íåòî íà ñãðàäàòà íà èíñòèòóòà.  ìîìåíòà áåøå â àïîãåÿ íà òâîð÷åñêîòî ñè ðàçâèòèå è ðàáîòåøå âúðõó äîêòîðñêà äèñåðòàöèÿ. Ôàêòè÷åñêè ïîñîêèòå íà èíòåðåñèòå íè áÿõà åäíàêâè è ñå ðàçëè÷àâàõìå ñàìî ïî íèâàòà íà ðåàëèçàöèÿ. Ïúðâèÿ ãîëÿì æåñò ïðîÿâè, êîãàòî óäîâëåòâîðè ìîë- áàòà ìè çà ïîìîùåí ëàáîðàíò, êîéòî íå ñå ïîëàãà íà àñ- ïèðàíòèòå.  ðåçóëòàò íà òîâà ìè “ðàçâúðçà ðúöåòå” äà ïîñ- âåòÿ íà ëèòåðàòóðíè ñïðàâêè îñâîáîäåíîòî îò òåõíè÷åñêè ìàíèïóëàöèè âðåìå. Òúé êàòî íå ðàçïîëàãàõ ñ êàáèíåò, êà- òî åñòåñòâåíî ðàáîòíî ìÿñòî ñå îôîðìè ïðåêðàñíàòà áèá- 112
ëèîòåêà íà èíñòèòóòà. Êîìôîðòíî îáçàâåäåíà, ñ ëú÷èñòî îòîïëåíèå, òÿ ðàçïîëàãàøå ñ âñè÷êè îñíîâíè ëèòåðàòóðíè èçòî÷íèöè íà íÿêîëêî åçèêà è õèëÿäè àâòîðñêè êîëè â îá- ëàñòòà êîÿòî ìå èíòåðåñóâàøå, ãðèæëèâî ñúáèðàíè è ïîä- ðåæäàíè â ïðîäúëæåíèå íà ãîäèíè ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Õðóáèøêî. Îñíîâíèÿò ëèòåðàòóðåí ôîíä áåøå ñúñðåäîòî- ÷åí â öåíòðàëíàòà áèáëèîòåêà íà óíèâåðñèòåòà “ßí Êî- ìåíñêè”, ðàçïîëîæåíà â ðåñòàâðèðàíà ðåçèäåíöèÿ íà àâ- ñòðèéñêàòà èìïåðàòðèöà Ìàðèÿ-Òåðåçèÿ. Îò òàì ÷ðåç ìåæ- äóíàðîäíà êíèãîïîùà â ñðîê îò 15 äíè ìîæåõ äà ïîëó÷à êàêâàòî äîïúëíèòåëíà ëèòåðàòóðà çàÿâÿ. Ïðåäîñòàâåíà ìè áåøå âúçìîæíîñò äà ÷åðïÿ ñ ïúëíè øåïè îò ñâåòîâíèÿ îêå- àí íà ìåäèöèíñêèòå ïîçíàíèÿ, ñòèãà äà ïîæåëàÿ. Ñ êàêâî íåîïèñóåìî óäîâîëñòâèå ñå õâúðëèõ âúâ âúë- íèòå íà åäíà îò íåãîâèòå ìíîãîáðîéíè ëàãóíè, êîÿòî âúë- íóâàøå âúîáðàæåíèåòî ìè. Ñ êàêâî íàñòúðâåíèå ïðîñëå- äÿâàõ âñÿêà íàó÷íà èäåÿ îò ïúðâîèçòî÷íèêà é äî ïîñëåä- íèòå äàííè çà íåéíîòî ðàçâèòèå. ×èñòîñúðäå÷íî ìîãà äà ñè ïðèçíàÿ, ÷å èíòåðåñúò ìè êúì õóäîæåñòâåíàòà ëèòåðà- òóðà ÷óâñòâèòåëíî èçáëåäíÿ, çàùîòî åäíà íàó÷íà ìîíîã- ðàôèÿ, ëèøåíà îò õóäîæåñòâåíè èçìèñëèöè, ìå óâëè÷àøå ñ íàó÷íàòà ñè ôàáóëà ïîâå÷å è îò íàé-óâëåêàòåëíèÿ ðîìàí. Íàóêàòà èçîáèëñòâóâà ñ “áåñòñåëúðè”, íÿêîè îò êîèòî ìî- ãàò äà òå íàêàðàò äà ïîòðúïâàø îò âåëè÷èåòî íà ìèñëèòå è èäåèòå, ïî-âúëíóâàùè îò êîéòî è äà å “òðèëúð” èëè ïñåâ- äîíàó÷íà ôàíòàñòèêà.  êðàÿ íà øåñòèÿ ìåñåö áÿõ âíåäðèë íîâèÿ ìåòîä, çà- âúðøèõ îñíîâíèòå ëèòåðàòóðíè ñïðàâêè ïî òåìàòà, íàïè- ñàõ îáçîðà íà áúëãàðñêè è ñ ïîìîùòà íà åäèí îò êîëåãèòå ãî “âêàðàõ” â ñúîòâåòåí ëèòåðàòóðåí ñëîâåíñêè åçèê. Òî- âà ñè áåøå ïîñòèæåíèå, çàùîòî íà òðàäèöèîííèÿ ñúáîòåí êîëåãèóì èì “ïîñúáðàõ î÷èòå” ñúñ ñîëèäíîòî ñè åäíî÷à- 113
ñîâî èçëîæåíèå, èëþñòðèðàíî ñ ïðîæåêöèè.  “êóëîàðè- òå” íà ìúæêàòà ñúáëåêàëíÿ ñúâñåì ñêîðî îòåêíà îòçâóêúò îò êîëåãèóìà. Äâàìàòà íàó÷íè ñúòðóäíèöè ñ êîèòî ÿ ïîë- çâàõìå, ñïîäåëèõà ÷èñòîñúðäå÷íî, êàê øåôúò ñëåä êîëå- ãèóìà ãè “ñàïóíèñâàë”, ÷å èçîñòàâàò ñ íàó÷íàòà ñè ïðîã- ðàìà êàòî íàãëåäíî èì èçòúêíàë êàêâî ìîæå äà ñå íàïðà- âè çà 6 ìåñåöà. Áÿõìå íàáîðè, ñòàíàõìå îòëè÷íè ïðèÿòåëè è äîñåãà ñè ðàçìåíÿìå âèçèòè êàòî ïðîôåñîðè â Õàñêîâî, Áðàòèñëàâà è Õàíîâåð, êúäåòî ñå ðàçïðúñíàõìå â ïîñëåäñ- òâèå. Îòíîøåíèÿòà ìè ñ Õðóáèøêî ðàçâèâàùè ñå íà ÷èñòî íàó÷íà îñíîâà, ïîñòåïåííî ïðåðàñíàõà â ïðèÿòåëñêè - êðå- ïÿùè ñå íà âçàèìíî óâàæåíèå, ðåñïåêò è ñèìïàòèè. Òîâà íàìåðè ñïîíòàíåí èçðàç â òðàäèöèîííèÿ “áðóäåðøàôò”, êîéòî òúðæåñòâåíî èçïèõìå ïî âðåìå íà âå÷åðíàòà ïðîã- ðàìà íà ìåæäóíàðîäåí ñèìïîçèóì ïî êðúâîïðåëâàíå â Òàò- ðèòå. Ñëåä âíåäðÿâàíåòî íà íîâàòà ìåòîäèêà íàïðàâèõìå ðåêàïèòóëàöèÿ è ðåøèõìå äà ðàçøèðèì òåìàòà ìè ñ èçñ- ëåäâàíå è íà ðåäêèòå êðúâíîãðóïîâè âàðèàíòè, êîèòî Õðó- áèøêî èìàøå íà ðàçïîëîæåíèå íî íå áÿõà ïðîó÷âàíè êî- ëè÷åñòâåíî. Ïî òîçè íà÷èí äâåòå äèñåðòàöèè ïîëó÷àâàõà äîïèðíè òî÷êè, êîèòî äâóñòðàííî ðàçøèðÿâàõà èçñëåäî- âàòåëñêèòå èì âúçìîæíîñòè. Çà òîâà áëàãîïðèÿòñòâóâàøå è ìîäèôèêàöèÿòà, íàïðàâåíà íà ìåòîäà, ñ êîåòî ïîâèøèõ çíà÷èòåëíî ÷óâñòâèòåëíîñòòà è äîñòîâåðíîñòòà ìó. Òîâà çàèíòåðåñóâà è ñàìèÿ àâòîð - ïðîô. Øàðë Ñàëìîí, êîéòî ïî âðåìå íà ïîñåùåíèå â Áðàòèñëàâà âçå çà ñðàâíèòåëíî ïðîó÷âàíå â Ïàðèæêèÿ íàöèîíàëåí öåíòúð ïî êðúâîïðå- ëèâàíå, ðàáîòíè îáðàçöè îò êðúâ. Ìîæåòå äà ñè ïðåäñòà- âèòå ñ êàêâî íàïðåæåíèå î÷àêâàõ ðåçóëòàòèòå. Çà ùàñòèå, òå áÿõà íå ñàìî ïîòâúðäåíè, íî â Ïàðèæ ïðåäïî÷åòîõà ðàç- 114
ðàáîòåíàòà îò ìåí ìîäèôèêàöèÿ. È äîñåãà ïàçÿ àâòîðñêè êîëè îò òåõíè ïóáëèêàöèè, êúäåòî â ðàçäåëà “Ìàòåðèàë è ìåòîäè” å îòáåëÿçàíî òîâà. Íåùî ïîâå÷å, áÿõ ïîêàíåí íà ðàáîòà ñëåä çàùèòàòà íà äèñåðòàöèÿòà. Òîâà ñè áåøå ãî- ëÿìî ïðåæèâÿâàíå, äà íå ãîâîðèì çà ïîâèøàâàíåòî íà àâ- òîðèòåòà ìè ñðåä êîëåãèòå, êîèòî ñ íå ïî-ìàëúê èíòåðåñ ñëåäÿõà ðàçâèòèåòî íà ñúáèòèÿòà. Íîâîòî íàïðàâëåíèå íå ñàìî ðàçøèðè îáåìà íà ðà- áîòà íî äàäå è îáèëíà “æúòâà”. Êàòî âñåêè íîâ ìåòîä òî “ïðîçîð÷å”, êîåòî õâúðëè äîïúëíèòåëíà ñâåòëèíà âúðõó íÿêîè âñå îùå íåèçÿñíåíè ïðîáëåìè. Òðóïàõà ñå âå÷å êó- ïèùà ìàòåðèàëè è ðåçóëòàòè, êîèòî ÷àêàõà ñâîåòî îáîá- ùåíèå â äèñåðòàöèîíåí òðóä. Íàáëèæàâàøå âðåìå äà ñëî- æà âîäîðàçäåëíà ÷åðòà è äà “ çàñÿäàì”. Êóïèõ ñè ÷óäåñíà ïîðòàòèâíà ìàøèíêà, ÷èåòî òðàêàíå â ñëåäâàùèòå ìåñåöè îãëàñÿøå ñòàè÷êàòà ìè â èíòåðíàòà. Ïèøåõ ïúðâî íà áúë- ãàðñêè, à ñëåä òîâà äèêòóâàõ íà ñëîâàøêè íà ñåêðåòàðêà, êîÿòî ãî îòïå÷àòâàøå ñúãëàñíî èçèñêâàíèÿòà. Ïî òîâà âðåìå îòíîøåíèÿòà ìè ñ Õðóáèøêî áÿõà âå- ÷å íàâëåçëè â òâîð÷åñêà ôàçà. ×åñòî âðàòàòà íà áèáëèîòå- êàòà ñå îòâàðÿøå âíåçàïíî è òîé “íàõëóâàøå” äà ñïîäåëè íÿêîÿ ñâîÿ èäåÿ, êîÿòî ïðåðàñòâàøå â äèñêóñèÿ ïðåä î÷èòå íà âòðåùåíèòå ìó ñïåöèàëèçàíòè, ñúùî ïîëçâàùè áèáëè- îòåêàòà ïðè ïîäãîòîâêàòà ñè çà èçïèò .  îáëàñòòà, êîÿòî ïðîó÷âàõìå ñå áÿõìå ïðåâúðíàëè â ïåðôåêòíè îïîíåíòè, êîèòî âçàèìíî “òúðøóâàõà” èç íàé-èíòèìíèòå úãúë÷åòà íà âñÿêî íîâî õðóìâàíå, ïîäëàãàéêè ãî íà áåçìèëîñòåí êðè- òè÷åí àíàëèç ïðåäè äà ãî äîïóñíåì â òðóäîâåòå ñè. Íàó÷- íèòå íè èíòåðåñè áÿõà òàêà ñîëèäíî ñâúðçàíè, ÷å ìÿñòî çà “ðåâíîñò” èçîáùî íÿìàøå. Èçïèòâàõìå ñàìî çàâèäíî âúò- ðåøíî óäîâëåòâîðåíèå ñëåä ðåøàâàíåòî íà âñåêè íîâ íàó- ÷åí “ðåáóñ”. 115
Ïî âðåìåòî êîãàòî áÿõ ïîäãîòâèë çà ïðåäàâàíå íà ðåöåíçåíòè äèñåðòàöèîííèÿ ñè òðóä, èíñòèòóòúò áåøå ïî- ñåòåí îò ïðîô. Îòî Ïðîêîï îò Õóìáîëäîâèÿ óíèâåðñèòåò- çàáåëåæèòåëíà ôèãóðà â îáëàñòòà íà íåìñêàòà êðúâíî-ãðó- ïîâà íàóêà. Ïðîÿâè ñúùî èíòåðåñ êúì êîëè÷åñòâåíèòå ïðî- ó÷âàíèÿ è ìåòîäà, ñ êîéòî ãè èçâúðøâàõ. Ïîêàíè ìå â Áåð- ëèí äà ãî âíåäðÿ â íåãîâàòà èçñëåäîâàòåëñêà ëàáîðàòîðèÿ. Òîâà ÷óäåñíî ñúâïàäàøå ñ “ìúðòâèÿ” ïåðèîä çà âñåêè àñ- ïèðàíò, êîãàòî â ïðîäúëæåíèå íà íÿêîëêî ìåñåöà äèñåð- òàöèÿòà å â ðúöåòå íà ðåöåíçåíòèòå. Èìàõ âå÷å îïèò è çíàåõ, ÷å çà 4 ìåñåöà ùå ïðîãîâîðÿ è íåìñêè åçèê, çà êîéòî èìàõ îòêúñëå÷íè ïîçíàíèÿ. Îùå ïîâå÷å, ÷å ìîæåõ äà èç- òåãëÿ ïðåäâàðèòåëíî ñòèïåíäèèòå ñè, à îáìÿíàòà íà âàëó- òà ìåæäó äâåòå ñòðàíè íå ïðåäñòàâëÿâàøå ïðîáëåì. Åäíîâðåìåííî ïîëó÷èõ ïîêàíà äà ïîñåòÿ è ôàêóë- òåòñêèÿ öåíòúð â Êîøèöå, ñúâìåñòíî ñ êîéòî áÿõìå ðàçðà- áîòâàëè ãåíåàëîãè÷íèòå ïðîó÷âàíèÿ íà íîâèÿ êðúâíî-ãðó- ïîâ âàðèàíò. Ïðèåõ ëþáåçíàòà ïîêàíà è ñåäìèöà ïðåäè çàìèíàâàíåòî ñè çà Ãåðìàíèÿ ñå îçîâàõ òàì. Áÿõ ïîñðåù- íàò ðàäóøíî è ñ óäîâîëñòâèå ñå çàïîçíàõ ñ ðàáîòàòà íà ôàêóëòåòñêèÿ öåíòúð è çàáåëåæèòåëíîñòèòå íà êðàñèâèÿ ãðàä è íåãîâèòå îêîëíîñòè. Íà âðúùàíå ïîòåãëèõ ñ âëàê çà Áðàòèñëàâà, áåç äà ïðåäóñåùàì êàêâà òðàãèêîìè÷íà èç- íåíàäà ìè å ïîäãîòâèëà ñúäáàòà. Êàòî àñïèðàíò ðàçïîëà- ãàõ âñè÷êî íà âñè÷êî ñ äâà êîñòþìà. Çà Êîøèöå áÿõ çàìè- íàë, ðàçáèðà ñå, ñ ïðåäñòàâèòåëíèòå ñè äðåøêè, íî íîñåõ â ÷àíòàòà è ðàáîòíèÿ ñè ïàíòàëîí çà ñìÿíà ïðè ïúòóâàíåòî. Ïî âðåìå íà “÷åéíäæà” â òîàëåòíàòà, ïîñòàâèõ âúðõó ìà- ñè÷êàòà ïðåä îãëåäàëîòî “ïà÷êàòà” áàíêíîòè îò èçòåãëå- íèòå â àâàíñ ñòèïåíäèè è óíåñåí â êîé çíàå êàêâè ìèñëè èçëÿçîõ, áåç äà ãè ïðèáåðà. Çà òîâà ñè ñïîìíèõ åäâà ïðè ñúáóæäàíåòî íà ñóòðèíòà â èíòåðíàòà.  ïúðâèÿ ìîìåíò 116
ìå îáëÿ ñòóäåíà ïîò, à ñëåä òîâà èçáóõíàõ â ñìÿõ êàòî ñè ïðåäñòàâèõ êàê íÿêîé ñå å “ïðåñåêíàë” êîãàòî âíåçàïíî å çúðíàë ñîëèäíèÿ ñíîï áàíêíîòè. Íå îòèäîõ çà ñïðàâêà â áþðîòî çà “íàìåðåíè âåùè” íà ãàðàòà, êàêòî áåçðåçóëòàò- íî ñòîðè òîâà åäèí îò ïðèÿòåëèòå ìè, à çàïî÷íàõ äà ñè ñú- áèðàì áàãàæà, ñëåä êîåòî ñêîðîïîñòèæíî, âìåñòî â Áåð- ëèí, ñå îçîâàõ â Õàñêîâî. Îáùî âçåòî âúçïðèåõ ñëó÷èëîòî ñå îò ñìåõîòâîðíàòà ìó ñòðàíà è çàâðúùàíåòî âñðåä ïðèÿòåëèòå â ðîäíèÿ ãðàä ñúâñåì ãî èçòðè îò ñúçíàíèåòî ìè êàòî íÿêàêâà òðàãåäèÿ. Ïðåäñòîåøå íàé-âàæíîòî è âíèìàíèåòî ìè áåøå êîíöåíò- ðèðàíî â î÷àêâàíå íà ðåöåíçèèòå, êîèòî íå çàêúñíÿõà: ”Íÿ- êîè ðåçóëòàòè ñà ïîçíàíèÿ, êîèòî äîñåãà íå ñà áèëè óñòà- íîâÿâàíè è ñëåäîâàòåëíî çàåìàò ïðèîðèòåòíî ïîëîæåíèå â ëèòåðàòóðàòà” - ïèøåøå ðåöåíçåíòúò ìè ïðîô. Ëóêà÷è. “Îñòàíàëèòå îáðèñóâàò êîìïëåêñíèÿ ñïîñîá çà ðåøåíèå íà ïðîáëåìà è ïðåäñòàâëÿâàò òîëêîâà çàäúëáî÷åíî ïðî- ó÷âàíå, ÷å ìîãàò äà ñå íàðåäÿò âñðåä ïîäîáíèòå îò ñâåòî- âåí ìàùàá” - çàâúðøâàøå òîé.  ïðèäðóæàâàùà áåëåæêà Õðóáèøêî îòáåëÿçâàøå, ÷å òàêàâà âèñîêà îöåíêà íà êàí- äèäàòñêà äèñåðòàöèÿ íå å ñðåùàë äîòîãàâà. Èçëèøíî å äà îïèñâàì ÷óâñòâîòî íà óäîâëåòâîðåíèå, êîåòî èçïèòàõ. Çàùèòàòà, êîÿòî áåøå íàñðî÷åíà çà 15 ñåïòåìâðè,1968 ãîä. íå ñå ðàçìèíà áåç “åêøúí”, è òî ìåæäóíàðîäåí. Âå÷å áÿõ ïîäàë äîêóìåíòèòå ñè çà çàìèíàâàíå â ÷óæáèíà, êîãà- òî â êðàÿ íà àâãóñò âîéñêèòå îò Âàðøàâñêèÿ äîãîâîð íàõ- ëóõà â ×åõîñëîâàêèÿ. Äàòàòà åñòåñòâåíî îòïàäíà è íàñðî÷- âàíåòî é áåøå ïîäíîâåíî çà 12 äåêåìâðè, êîãàòî îôèöè- àëíèòå âëàñòè ñìåòíàõà, ÷å ñèòóàöèÿòà å “îâëàäÿíà”. Ñåä- ìèöà ïðåäè òîâà ïðèñòèãíàõ â Áðàòèñëàâà è èìàõ ÷óâñò- âîòî, ÷å ñå äâèæà êðàé êðàòåðà íà òîêó-ùî çàòèõíàë âóë- êàí. Òàíêîâîòî ïîäåëåíèå îò ãð. Õàðìàíëè, êîåòî ñå å “ðàç- 117
õîæäàëî” èç Áðàòèñëàâà ïî âðåìå íà ñúáèòèÿòà, áåøå èç- òåãëåíî îò ãðàäà, íî îùå ñå ãîâîðåøå, ÷å êîìàíäèðúò ìó áèë “íåðâàê” . Çà ïî-ñèãóðíî ìå íàñòàíèõà äà ñïÿ â êàáè- íåòà íà “øåôà”. Íà “òðúíè” èç÷àêàõ ïðèáëèæàâàùàòà ñå çàùèòà, ïðè êîÿòî ñ òàéíî ãëàñóâàíå ùåøå äà ñå îöåíÿ òðóäúò íà ïðåäñòàâèòåë íà “îêóïàòîðèòå”. Íî òóê Ôîðòó- íà îòíîâî ñå íàìåñè. Íÿêîëêî äíè ïðåäè òîâà íà óâîäíà ñòðàíèöà âúâ âîäåùîòî ñïèñàíèå “Âîêñ ñàíãâèíèñ” (Ãëàñ íà êðúâòà), ñå ïîÿâè ñúîáùåíèåòî çà îòêðèòèÿ íîâ êðúâ- íî ãðóïîâ âàðèàíò (3). Áëåñòÿùàòà ðåöåíçèÿ è òîâà äîïúë- íèòåëíî ñúáèòèå ïðåäîïðåäåëèõà èçõîäà îò çàùèòàòà, ïðè êîÿòî íàó÷íèÿò ñúâåò êúì óíèâåðñèòåòà “ßí Êîìåíñêè” ìè ïðèñúäè íàó÷íàòà ñòåïåí ñ ïúëíî åäèíîäóøèå. ×åñò èì ïðàâåøå íàó÷íàòà áåçïðèñòðàñòíîñò. Ñëåä ïðî÷óâñòâåíî òúðæåñòâî ñ ïðèÿòåëèòå ìè îò èí- ñòèòóòà ïðåäñòîåøå äà ñå ðàçäåëÿ ñ àñïèðàíòñêàòà ôàçà îò áèîãðàôèÿòà ñè è äà èçáåðà íîâî íàïðàâëåíèå. Õðóáèø- êî ìå ïîêàíè äà îñòàíà íà ðàáîòà ïðè íåãî êàòî çàâåæäàù ñåêöèÿ. Âàæåøå ïîêàíàòà çà ðàáîòà â Ïàðèæ è Áåðëèí.  Ñîôèÿ ïî ïðàâî èìàõ îñèãóðåíà äëúæíîñò çà íàó÷åí ñúò- ðóäíèê. Äâîéíàòà äèëåìà èçèñêâàøå âíèìàòåëíà ïðåöåí- êà. Íàé-ñúáëàçíèòåëíî áåøå, ðàçáèðà ñå, ôðåíñêîòî ïðåä- ëîæåíèå, íî ïðèåìàíåòî ìó îçíà÷àâàøå ïî òîâà âðåìå àâ- òîìàòè÷íî äà ñå ïðåâúðíà â “íåâúçâðàùåíåö”, îòëú÷åí îò ðîäèíàòà è ñåìåéñòâîòî ñè. Ãîëÿìàòà ïðèâúðçàíîñò êúì ðîäèòåëèòå ìè è ÷óâñòâîòî íà îòãîâîðíîñò ïî îòíîøåíèå íà òÿõ çíà÷èòåëíî íàìàëÿâàõà îòíîñèòåëíîòî òåãëî è íà äðóãèòå äâå. Îñòàâàøå âúçìîæíîñòòà äà ðàáîòÿ â Ñîôèÿ, êîÿòî ïúê èçîáùî íå ìå ïðèâëè÷àøå. Ïîñòåïåííî â ñúçíà- íèåòî ìè âçå äà ïðèäîáèâà îñåçàåìè î÷åðòàíèÿ åäíà âúç- ìîæíîñò, êîÿòî íåïðåêúñíàòî ìå áåøå âúëíóâàëà ïî âðå- ìå íà àñïèðàíòóðàòà, êîãàòî ñè ïðåäñòàâÿõ êàêâè ïðåîá- 118
ðàçîâàíèÿ áèõ íàïðàâèë íà áèâøåòî ñè ðàáîòíî ìÿñòî ñ ïîçíàíèÿòà, êîèòî áÿõ ïðèäîáèë. Òàêà íàðåä ñ äâîéíàòà äèëåìà âúçíèêíà íîâà ïåðñïåêòèâà ìàêàð è îáðàòíà íà òå- ÷åíèåòî è ïîïúòíèÿ âÿòúð. Êîãàòî ñïîäåëèõ èäåÿòà ñè ïðå- âúðíàëà ñå â íàìåðåíèå, ãëàâíèÿò ëåêàð íà áîëíèöàòà â Õàñêîâî ä-ð Ôèëèï Õàäæèåâ, ïúðâî ìå èçãëåäà ó÷óäåí, ñÿ- êàø èñêàøå äà ñå óâåðè äàëè ñúì “â ðåä”. Ñëåä êàòî ðàçá- ðà, ÷å ñúì àäåêâàòåí è ãîâîðÿ ñåðèîçíî ïðèå âúçìîæíîñò- òà ñ ïðèñòðàñòèå, ñëåä êîåòî çàäåéñòâóâàõìå àäìèíèñòðà- òèâíàòà ñòúëáèöà.  èíñòèòóòà, ìåêî êàçàíî, áÿõà óäèâå- íè, ÷å ñå âðúùàì â Õàñêîâî è èçîñòàâÿì ìÿñòî â Ñîôèÿ, äîêàòî äðóãè ìå ñìÿòàõà îòêðîâåíî çà ëóä. Âúïðîñà ïî ñîëîìîíîâñêè ðåøè äèðåêòîðúò íà èíñòèòóòà ïðîô. Âà- ñèë Ñåðàôèìîâ, êîéòî ðàçêðè ôèëèàëíà ñåêöèÿ íà áàçàòà íà öåíòúðà ïî òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ â Õàñêîâî. Êî- ãàòî ñëåä íÿêîëêî ãîäèíè ïîïèòàõ þðèñêîíñóëòà íà ìè- íèñòåðñòâîòî ïðè êîãîòî áÿõ ïî äðóã ïîâîä, êàêâè äîêó- ìåíòè ñà íåîáõîäèìè çà æèòåëñòâî, òîé èçáðîè ïîðåäèöà- òà êàòî óñìèõíàòî äîáàâè, ÷å îáåçàòåëíî òðÿáâà äà ïðèáà- âÿ îñâèäåòåëñòâàíå è îò ïñèõèàòúð, çàùîòî êîìèñèÿòà òðóäíî ùå ïðîóìåå êàê íîðìàëåí ÷îâåê ìîæå äà ïðåíåá- ðåãâà òîëêîâà âðåìå âúçìîæíîñò çà ñîôèéñêî æèòåëñòâî. Òàêà è íå ìè ïîòðÿáâà. Ëóä èëè íå, ëèêâèäèðàõ äâåòå äèëåìè êàòî íàìåðèõ íåñòàíäàðòíî ðåøåíèå è ñå çàâúðíàõ íà ñòàðîòî ñè ðàáîò- íî ìÿñòî, êúäåòî ñå çàåõ åíåðãè÷íî ñ íåîáõîäèìèòå ïðîìå- íè. Çâåíàòà íà öåíòúðà áÿõà ïðåóñòðîåíè òàêà, ÷å äà ñå ñú- ÷åòàå ïðîèçâîäñòâîòî ñ öåëåíàñî÷åíà íàó÷íî-èçñëåäîâàòåë- ñêà äåéíîñò.  êðàòêè ñðîêîâå òðÿáâàøå äà ñå âíåäðÿò íî- âè ìåòîäè, äà ñå ôîðìèðàò äîïúëíèòåëíè ëàáîðàòîðèè, äà ñå îáó÷è ïåðñîíàëúò äî ñòåïåí èçñëåäîâàòåëñêèòå òåñòîâå äà ñòàíàò ðóòèíà. 119
Êàòî åäèíñòâåí ñïåöèàëèñò, çàùèòèë äèñåðòàöèÿ âúð- õó êðúâíèòå ãðóïè, áÿõ ïîêàíåí îò ÌÇ çà îáñúæäàíå âúç- ìîæíîñòèòå çà ìàñîâîòî èì íàíàñÿíå â äîêóìåíòèòå çà ñàìîëè÷íîñò. Íèêîé íå æåëàåøå äà ñå îáâúðçâà ñ òàêàâà çàäà÷à, êîÿòî êðèåøå íåñúìíåíè îòãîâîðíîñòè è èçèñêâà- øå ãîëÿìà îðãàíèçàöèÿ è òðóä. Çà ìåíå, îáðàòíî, òîâà áå- øå èçêëþ÷èòåëíà ïåðñïåêòèâà. Íå ñå èçäàäîõ è ïðèåõ åä- âà ñëåä êàòî ñå ñúãëàñèõà ñ óñëîâèÿòà ìè çà äîïúëíèòåëåí ùàò è ïîäõîäÿùà àïàðàòóðà. Òàêà ñúñ çàïîâåä íà ìèíèñ- òúðà ñå âúçëîæè íà Õàñêîâñêè îêðúã äà åêñïåðèìåíòèðà ïàñïîðòèçàöèÿ íà êðúâíèòå ãðóïè, êîÿòî ìå èçïðàâè ïðåä íîâè îðãàíèçàöèîííè çàäà÷è. Ðàçðàáîòåíà áåøå ñèñòåìà çà âêëþ÷âàíå öÿëàòà çäðàâíà ìðåæà íà îêðúãà, çâåíàòà íà êîÿòî îòêëèêâàõà àäåêâàòíî, çàùîòî ðàçáèðàõà çíà÷åíè- åòî íà êðúâíèòå ãðóïè ïðè ìàñîâè áåäñòâèÿ è êàòàñòðîôè. Îò äðóãà ñòðàíà, ïðåìèíàâàíåòî íà ïîâå÷å îò 200 000 êðúâíè ïðîáè ïðåç ëàáîðàòîðèèòå íà öåíòúðà, êîèòî áÿ- õà ïðåâúðíàòè â ñâîåîáðàçíè ìðåæè çà ëîâåíå íà ñëó÷àè, îòêëîíÿâàùè ñå îò íîðìàòà, ÷èåòî äåøèôðèðàíå ïðåäñòàâ- ëÿâàøå èçñëåäîâàòåëñêè èíòåðåñ, äàäå óëîâ, êîéòî íàäìè- íà è íàé ñìåëèòå î÷àêâàíèÿ. Çà ïðúâ ïúò â ñòðàíàòà áÿõà îïèñàíè íÿêîè âå÷å èçâåñòíè íî ðÿäêî ñðåùàùè ñå êðúâíè ãðóïè (16,18,20,21),* êàêòî è îùå åäèí íîâ êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò (12), êîèòî ïîçâîëèõà äà ñå èçÿñíè êðúâíî-ãðóïî- âàòà õàðàêòåðèñòèêà íà áúëãàðñêèÿ íàðîä è ñúñ ñúîòâåòíè ïóáëèêàöèè äà ñå çàïúëíè åäíî áÿëî ïåòíî â òîçè òèï êàðòà íà ñâåòà. * Öèôðèòå â ñêîáè ïîñî÷âàò òðóäîâåòå îò áèáëèîãðàôñ- êàòà ñïðàâêà, â êîèòî ñà ïóáëèêóâíè ðåçóëòàòèòå îò ñúîòâåòíî- òî ïðîó÷âàíå. 120
Ìåæäóâðåìåííî îò Ïàðèæ ïðèñòèãíà è ïèñìî îò ðå- äàêöèÿòà íà ôðåíñêîòî ñïèñàíèå - “Íóâåëü ðåâþ ôðàíñåç ä’åìàòîëîæè”, ñ êîåòî ãëàâíèÿò ðåäàêòîð - ñâåòîâíî èç- âåñòíèÿò õåìàòîëîã ïðîô. Æàí Áåðíàð îöåíÿâàøå ïðåä- ëîæåíèòå äâå ñòàòèè êàòî “òâúðäå îðèãèíàëíè”, êàòî ìå óâåäîìÿâàøå, ÷å ïîâåðåíîòî ìó ñïèñàíèå ñ óäîâîëñòâèå ùå ãè ïóáëèêóâà. Òîâà áåøå âòîðàòà ãîëÿìà ìåæäóíàðîäíà èíæåêöèÿ, êîÿòî ìå ñòèìóëèðà ñ êîíñêàòà ñè äîçà äà çàðà- áîòÿ íà äâîéíè îáîðîòè (5,6). *** Ìåæäó äðóãîòî, íå å çëå äà ïîÿñíÿ êàêâî çíà÷åøå ïî òîâà âðåìå äà èçïðàòèø íàó÷íî ñúîáùåíèå â çàïàäíî ñïè- ñàíèå. Ñëåä êàòî ãî íàïèøåø è ñå ïðåáîðèø ñ ïðåâîäíèòå çàòðóäíåíèÿ, ïúòÿò äî ïîùåíñêàòà ñòàíöèÿ áåøå îñåÿí ñ “òåëåíè çàãðàæäåíèÿ”. Ïðåäè âñè÷êî ìàòåðèàëúò òðÿáâà- øå äà áúäå îáñúäåí îò ñúîòâåòíàòà ñåêöèÿ íà ñïåöèàëèçè- ðàí èíñòèòóò. Ñëåä ïîëó÷àâàíå íà ïèñìåíî îäîáðåíèå ñå ïðåõâúðëÿøå íà ñúîòâåòíèÿ “îòäåë” çà îöåíêà äàëè ìåäè- öèíñêîòî ñúîáùåíèå íå èçäàâà “äúðæàâíà òàéíà”. Ñ òåçè äîêóìåíòè ñå ïðåïðàùàøå â îòäåë “Ñïåöèàëåí” íà ÌÇ, êîéòî èçäàâàøå “ïðîïóñê” çà ïóáëèêóâàíå â ÷óæáèíà äî Ìèíèñòåðñòâî íà ïîùèòå êúäåòî íà ïðåïîðú÷àíàòà ïðàò- êà ñå óäðÿøå êëåéìî è òÿ íàé-ïîñëå çàìèíàâàøå ïî ïðåä- íàçíà÷åíèå. Ñåãà, ðàçáèðà ñå, òåçè “ïðàâèëà” ñà îòäàâíà ëèêâèäèðàíè. Íî èçèñêâàíèÿòà îò äðóãàòà ñòðàíà íà “áà- ðèåðàòà” ñè îñòàâàò íåïîêëàòèìè. Ñëåä êàòî ñå ñïàçÿò ñòðèêòíî âñè÷êè óêàçàíèÿ ïî ïðåäïå÷àòíàòà ïîäãîòîâêà íà èçáðàíîòî ñïèñàíèå, ìàòåðèàëúò ñå èçïðàùàøå íàé-ìàë- êî â ÷åòèðè, à èìàõ ñëó÷àé êîãàòî ñå èçèñêâàõà è îñåì åêçåìïëÿðà. Ïúðâèÿò çàäúëæèòåëíî ñúäúðæàøå, îñâåí çàã- 121
ëàâèåòî, èìåòî, ìåñòîðàáîòà è àäðåñ çà êîðåñïîíäåíöèÿ íà àâòîðà. Ñëåäâàùèòå, ïðåäíàçíà÷åíè çà ðåöåíçåíòè, ñå ïðåäñòàâÿõà áåç äàííè çà àâòîðà. Îáðàòíî, áåëåæêèòå íà ðåöåíçåíòà, àêî èìàøå òàêèâà, ñå ïðåäàâàõà ñúùî àíîíèì- íî ÷ðåç ðåäàêöèÿòà . Òàêà ñïèñàíèÿòà ñè îñèãóðÿâàõà êîì- ïåòåíòíè ñïåöèàëèçèðàíè ïðåöåíêè êàòî ÷ðåç àíîíèìíîñò- òà ñå èçáÿãâàõà “êîíôëèêòè” ïî âðåìå íà ìåæäóíàðîäíè ñðåùè. Êàòî íîñèòåë íà íàó÷íà ñòåïåí èìàõ ïðàâî äà êàí- äèäàòñòâóâàì çà äîöåíòóðà èëè ñòàðøè íàó÷åí ñúòðóäíèê, íî òàêèâà ïðîöåäóðè “òå÷àõà” ñàìî â èíñòèòóòèòå. Îòäàâ- íà ÷óâñòâàõ òàçè íåãàòèâíà ñòðàíà íà ñàìîçàòî÷åíèåòî ñè, êîãàòî âíåçàïíî ñå îòêðåõíà âúçìîæíîñò. Èíñòèòóòúò áå- øå îáÿâèë êîíêóðñ çà “ñòàðøè íàó÷åí ñúòðóäíèê ²² ñòå- ïåí”, êîãàòî ìå ñèãíàëèçèðàõà, ÷å “ïðåäîïðåäåëåíàòà” çà íåãî êîëåæêà íÿìà äà ìîæå äà êàíäèäàòñòâóâà, òúé êàòî íå å çàùèòèëà îùå äèñåðòàöèÿòà ñè, à òîêó-ùî èçëåçëèÿò íîâ çàêîí äîïóùàøå ïðîöåäóðè ñàìî çà êàíäèäàòè íà íà- óêèòå. ßâèõ ñå ïðè çàâåæäàù ñåêöèÿòà, êîÿòî íå ñå ñúãëàñè äà êàíäèäàòñòâóâàì, âúïðåêè ÷å íåéíàòà èçáðàíèöà íÿìà- øå ïðàâî çà òîâà è êîíêóðñà ïðîïàäàøå. “Íå èñêàëà äà ÿ îãîð÷è êàòî äîïóñíå äðóã êàíäèäàò” - òàêà îáÿñíè íåñúã- ëàñèåòî ñè. Âúïðåêè òîâà ðåøèõ äà ñè îïèòàì êúñìåòà è êàíäè- äàòñòâóâàõ, ñ êîåòî ðàçâèõðèõ îòíîâî ìíîãîñåðèåí “åê- øúí”. Çà ðàçëèêà îò ïóáëè÷íèòå çàùèòè, ïðèñúæäàíåòî íà íàó÷íè çâàíèÿ ñè å “íàçíà÷åíèå” ñ êîíêóðñ , êîéòî ñå ïðîâåæäà îò èíñòèòóòñêèÿ íàó÷åí ñúâåò áåç ïðèñúñòâèåòî íà êàíäèäàòà èëè êàíäèäàòèòå. Çà ïúðâè ðåöåíçåíò ìè áå- øå îïðåäåëåíà “øåôêàòà” íà ñåêöèÿòà, êîÿòî íå äàäå ïðåä- ëîæåíèå çà ïðèñúæäàíå íà çâàíèå, à îñòàâè íà íàó÷íèÿ ñú- âåò äà ðåøè òîâà. Âòîðàòà ðåöåíçèÿ áåøå ïîëîæèòåëíà, íî 122
íå òâúðäå êîìïåòåíòíà, çàùîòî êàêòî äèñåðòàöèÿòà, òàêà è ïóáëèêóâàíèòå ñëåä íåÿ ìàòåðèàëè áÿõà íà ÷óæäè åçèöè. Îñâåí òîâà, òîêó-ùî îáåäèíèëèòå ñå “ïîä êåðåìèäà” íà- ó÷íè ñúâåòè íà õåìàòîëîãèÿòà è îíêîëîãèÿòà áÿõà òîëêî- âà ðàçíîðîäíè, ÷å åñòåñòâåíî íå ìîæåõà äà äàäàò ñàìîñòî- ÿòåëíà îöåíêà, à ñúáèðàõà ñâåäåíèÿ êàê äà ãëàñóâàò èç “êó- ëîàðèòå”. Ïðè ïúðâèÿ òóð åäíà îò áþëåòèíèòå ñå îêàçâà íåâàëèäíà, à îñòàíàëèòå ïî ðàâíî “çà” è “ïðîòèâ”. Íàëî- æè ñå ïîâòîðíî ãëàñóâàíå, íàñðî÷åíî çà ñëåäâàùèÿ íàó- ÷åí ñúâåò.  ïàóçàòà î÷åâèäíî ñå áåøå ïðîâåëà “ðàçÿñíè- òåëíà” ðàáîòà, ïðè êîÿòî, ñúì áèë ïðåäñòàâåí êàòî âúí- øåí “àãðåñîð”.  ðåçóëòàò ïðè ñëåäâàùîòî ãëàñóâàíå áå- ëèòå áþëåòèíè ñå îêàçàõà ñ ðåøèòåëåí ïðåâåñ. Êàêúâ çà- íèìàòåëåí ïàðàäîêñ.  ×åõîñëîâàêèÿ, êúäåòî áÿõ ôîðìàë- íî ïðåäñòàâèòåë íà àãðåñèÿ, íàó÷íèÿò ñúâåò ñ ïúëíî áîë- øèíñòâî óòâúðäè íàó÷íàòà ìè ñòåïåí, à â ñîáñòâåíàòà ñè ñòðàíà, ïîëó÷èõ íåãàòèâåí ðåçóëòàò, âúïðåêè ÷å ñå îáñúæ- äàõà åäíè è ñúùè íàó÷íè ïîñòèæåíèÿ. Ìåæäóâðåìåííî ñå èçÿñíè, ÷å ðåøåíèåòî ïîäëåæè íà îáæàëâàíå. Èçòåãëèõ ñè ìàòåðèàëèòå, ïðèáàâèõ êúì òÿõ ïèñúìöåòî îò ïðîô. Æàí Áåðíàð, êîéòî òúêìî, ïîêàíåí îò ïðàâèòåëñòâîòî áåçâúçìåçäíî êîíñóëòèðàøå áúëãàðñ- êè äåöà, ñòðàäàùè îò ëåâêåìèÿ. Äîáàâèõ àìåðèêàíñêîòî ñïèñàíèå ñ ïóáëèêóâàíèÿ íà óâîäíà ñòðàíèöà íîâ êðúâíî- ãðóïîâ âàðèàíò è îùå íÿêîëêî äðóãè ïîäîáíè ìàòåðèàëè è ñ ìîòèâèðàíî âúçðàæåíèå ãè âíåñîõ âúâ Âèñøàòà àòåñ- òàöèîííà êîìèñèÿ êúì Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò. Îêàçà ñå, ÷å òÿ èìà ïðàâî äà íàçíà÷è àðáèòðàæíè ðåöåíçåíòè, äà âúð- íå çà íîâî ðàçãëåæäàíå ïðîöåäóðàòà èëè ñàìà äà âçåìå ðå- øåíèÿ, êîèòî íå ïîäëåæàò íà îáæàëâàíå. Êîåòî ñå è ñëó- ÷è. Çàïîçíàâàéêè ñå ñúñ ñëó÷àÿ, Ïðåçèäèóìúò íà ÂÀÊ ïî ñîáñòâåíî óñìîòðåíèå ìè ïðèñúäè çâàíèåòî “Ñòàðøè íàó- 123
÷åí ñúòðóäíèê ²² ñòåïåí”, âêëþ÷è ìå êàòî ÷ëåí íà íàó÷íèÿ ñúâåò, êîéòî íå ìå îäîáðè îäîáðè ïðåäè òîâà, êàòî ñúñ ñïå- öèàëíî ïèñìî ïðåäóïðåäè, ÷å ùå ãè ðàçôîðìèðîâà, àêî îòíîâî äîïóñíàò ïîäîáíà ïðèñòðàñòíîñò ïðè ãëàñóâàíå! Âñúùíîñò êîëåãèòå îò èíñòèòóòà, ïîâå÷åòî îò êîèòî èçîáùî íå ìå ïîçíàâàõà, ñå ïîäâåäîõà îò ìîòèâèòå íà “øåôêàòà”. Êîëåæêàòà, êîÿòî íå áåøå ãîòîâà ñúñ çàùèòà- òà ñè ïî âðåìå íà êîíêóðñà, ñëåä òîâà ñúùî ñå õàáèëèòèðà è íåùàòà ñè îòèäîõà ïî ìåñòàòà. Îñòàíà ñàìî ñïîìåíúò çà èçëèøíèÿ åêøúí. Âñè÷êè òåçè ñúáèòèÿ ñå “âèõðåõà” äàëå÷å îò ìåñòîðà- áîòàòà, êîÿòî êàòî ÷å ëè íàïîäîáÿâàøå òðóäà íà çëàòî- òúðñà÷èòå â ìèíàëîòî. Ìîæå áè çàùîòî ïðè íåîáè÷àéíè óñëîâèÿ òðÿáâàøå “ðú÷íî” äà ïðîìèâàì òîíîâå “ïÿñúê”, çà äà îòêðèÿ áëåñòÿùîòî çðúíöå íà “íîâîòî”. Õàáèëèòè- ðàíåòî ìè êàòî ñòàðøè íàó÷åí ñúòðóäíèê îçíà÷àâàøå äà ïîñòúïÿ àâòîìàòè÷íî íà ðàáîòà â èíñòèòóòà. Íî êàêòî çëà- òîòúðñà÷à, îáñåáåí îò æåëàíèåòî äà îòêðèå çëàòíà æèëêà, íå ìîæåòå äà îòäåëèòå îò “Àëÿñêà“ è çà ìåíå áåøå íåìèñ- ëèìî äà ñå îòêúñíà îò ïðàêòèêàòà, êîÿòî ìå ïðèâëè÷àøå ñ ìíîãî ïî-ãîëåìèòå ñè âúçìîæíîñòè. Îáðàòíî íà òå÷åíèå- òî, òðÿáâàøå äà ïîëîæà óñèëèÿ, çà äà ìå îñòàâÿò äà ïðî- äúëæà ðàáîòàòà ñè â Õàñêîâî. Íàëàãàøå ñå äà õâúðëÿ ñâåò- ëèíà âúðõó ðåäèöà âúçíèêíàëè ïðîáëåìè, êàòî ïîòúðñÿ äîïúëíèòåëíè èçòî÷íèöè çà èíôîðìàöèÿ. Òîâà ìå ïîä- òèêíà äà ðàçðàáîòÿ ìåòîä çà êîëè÷åñòâåíî îïðåäåëÿíå íà ãðóïîâè àíòèãåíè è â òåëåñíè ñåêðåòè (27). Ïðèçíàò â ïîñëåäñòâèå çà èçîáðåòåíèå (33), òîé ðàçêðè âúëíóâàùè ïåðñïåêòèâè â åäíà äåâñòâåíà äîòîãàâà òåðèòîðèÿ. Çàøå- ìåòÿâàùî óñåùàíå áåøå äà ñå ïî÷óâñòâàø âíåçàïíî êàòî ëóíàòèê! Îòáåëÿçâàõ íîâè íåùà, à íÿìàõ ñ êîãî äà ãè ñïî- äåëÿ. Âúðâÿõ ïî íåïîçíàòè ïúòåêè, à ìè ëèïñâàøå ðàâíîñ- 124
òîåí îïîíåíò. Òîâà å ïî÷óâñòâóâàë âåðîÿòíî è åäèí îò ðå- öåíçåíòèòå ìè, êîéòî â ïîñëåäñòâèå ìå îïðèëè÷è íà “ñà- ìîòåí áåãà÷ íà äúëãè ðàçñòîÿíèÿ”. Íàïðàâèõ òîâà ïñèõîëîãè÷åñêî “ëèðè÷íî îòñòúïëå- íèå” çà äà îòðàçÿ ïðåæèâÿâàíèÿòà ñè, ñâúðçàíè ñ ïîðåäè- öàòà ïðîó÷âàíèÿ â ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè, êîèòî ïî- ðàäè òÿñíî ñïåöèàëèçèðàíèÿ èì õàðàêòåð å íåèíòåðåñíî äà èçáðîÿâàì. Ùå äîáàâÿ ñàìî, ÷å íàñòúïè âðåìå çà íîâà “åòàïíà ðàâíîñìåòêà”. Ìàòåðèàëèòå òðÿáâàøå äà ñå àíà- ëèçèðàò, ñèñòåìàòèçèðàò è ïðåäñòàâÿò çà îöåíêà â äîêòîð- ñêà äèñåðòàöèÿ. Çà ðàçëèêà îò êàíäèäàòñêàòà, êîÿòî ïðå- ìèíà â ñìóòíè âðåìåíà è â ïðèñúñòâèå ñàìî íà íàó÷íèÿ ñúâåò, îáñúæäàíåòî íà äîêòîðñêàòà ìè òåçà ñå ïðîâåäå â îáðàòíî ïðîïîðöèîíàëíè ìàùàáè. Ïðè÷èíàòà çà ïðîÿâå- íèÿ èíòåðåñ âåðîÿòíî ñå êîðåíè â îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å áå- øå ïúðâà äîêòîðñêà äèñåðòàöèÿ, ðàçðàáîòåíà èçöÿëî íà áàçàòà íà îêðúæíà áîëíèöà, “íåïðîíóìåðîâàíà è íåïðîø- íóðîâàíà” çà íàó÷íî çäðàâíî çàâåäåíèå. Ñúãëàñíî çàêî- íà, ïóáëè÷íàòà çàùèòà, áåøå ïðåäâàðèòåëíî àôèøèðàíà è îáÿâåíà â ïðåñàòà. Íåî÷àêâàí áåøå îòçâóêúò îò òîâà. Àó- ëàòà íà áèâøèÿ Âåòåðèíàðíî-ìåäèöèíñêè ôàêóëòåò, ñ ïî- âå÷å îò 200 ìåñòà, ñå îêàçà è ñ ïðàâîñòîÿùè. Îò Õàñêîâî äîéäîõà ñ àâòîáóñ. Âñðåä ãîñòèòå, îñâåí êîëåãè, èìàøå ñåñòðè è àêóøåðêè çà êîèòî ñå ïðåäïîëàãàøå, ÷å èçïîëç- âàò ïðåâîçíîòî ñðåäñòâî çà äà íàâåñòÿò äåöàòà ñè, ñòóäåí- òè â Ñîôèÿ. Îêàçà ñå, ÷å íå å òî÷íî òàêà, çàùîòî ïðèñúñò- âàõà íà çàùèòàòà çàåäíî ñúñ ñòóäåíòèòå. Îò Ïëîâäèâ è Âàð- íà ïðèñòèãíàõà ñ ìèêðîáóñè, à îò îñòàíàëèòå öåíòðîâå ñ êîëè äîðè è âëàêîâå.Äà íå ãîâîðèì çà ñúòðóäíèöèòå íà èíñòèòóòà, çà ïîâå÷åòî îò êîèòî áÿõ “åíèãìà”, êîÿòî ñå íàäÿâàõà äà ðàçíèùÿò ïî âðåìå íà èíòðèãóâàùîòî ñúáè- òèå. Óäèâèõ ñå íà ãîëÿìîòî ïîñåùåíèå. Èìàõ ÷óâñòâîòî, 125
÷å ñÿêàø èäâàò íà ìà÷. Âúâ âúçäóõà âèòàåøå “îñîáåíî” íàïðåæåíèå, íî âúòðåøíî áÿõ ñïîêîåí, çàùîòî ãðèæëèâî áÿõ ïîäãîòâèë è èëþñòðèðàë 40-ìèíóòíîòî åêñïîçå. Çàä íåãî ñòîÿõà 3 áëåñòÿùè ïðîôåñîðñêè ðåöåíçèè, êîèòî èç- òúêâàõà 22 ïðèíîñà â îáëàñòòà íà èìóíîõåìàòîëîãèÿòà è èìóíîãåíåòèêàòà, êîèòî îùå ïðåäè òîâà áÿõà ïîëó÷èëè âè- ñîêà îöåíêà íà ìåæäóíàðîäíè ôîðóìè è âå÷å ñå öèòèðàõà â ñâåòîâíî èçâåñòíè ìîíîãðàôèè è ó÷åáíèöè (34,35,36). Àó- äèòîðèÿòà èçñëóøà âíèìàòåëíî åêñïîçåòî, êîåòî íàé íåî- ÷àêâàíî áåøå èçïðàòåíî ñ àïëîäèñìåíòè, íåùî àáñîëþò- íî íåïðèâè÷íî çà çàùèòè íà äèñåðòàöèè. Íàïðåæåíèåòî åñêàëèðàøå çàåäíî ñ ðåöåíçèèòå. Çàêëþ÷åíèÿòà íà âñÿêà åäíà îò òÿõ ñå ñúïðîâîæäàøå îò îùå ïî “ïîä÷åðòàíè” àï- ëîäèñìåíòè. Ñòîÿõ íà ïúðâèÿ ðåä äî ñåêðåòàðÿ íà íàó÷íèÿ ñúâåò, êîéòî ñú÷óâñòâåíî ìå îêóðàæàâàøå äà íå ñå òðåâî- æà, çàùîòî òîâà ñè å ïóáëè÷íà çàùèòà è ïóáëèêàòà ìîæå äà ðåàãèðà êàêòî íàìåðè çà äîáðå. Äîðè ìå ïîïèòà óñìèõ- íàò äà íå áè äà ïðåäïî÷èòàì äà ìå îñâèðêâàò. Åäèíñòâåíèòå çàáåëåæêè íà ðåöåíçåíòèòå áÿõà ïî îò- íîøåíèå íà òîâà, ÷å ñúì èçïîëçâàë íåîëîãèçìè, íà êîåòî ëàêîíè÷íî îòãîâîðèõ, ÷å êîãàòî ñå îïèñâàò íîâè íåùà íà- ïúëíî åñòåñòâåíî å òå äà ñå îòðàçÿâàò è ñ íîâè èìåíà. Ñèëíî âïå÷àòëåíèå íå ñàìî íà ðàçãîðåùåíàòà ïóá- ëèêà, íî è íà ñàìèÿ ìåí íàïðàâè èçêàçâàíåòî íà ïðîô. Âà- ñèë Ñåðàôèìîâ – äèðåêòîð íà èíñòèòóòà è ïðåäñåäàòåë íà ìåäèöèíñêèÿ ñúâåò êúì Âèñøàòà àòåñòàöèîííà êîìèñèÿ. Äóìèòå ìó, ÷å çà íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî ñå èçèñêâà òàëàíò è ÷å àç áåçñïîðíî ñúì òàêúâ, áÿõà ïîñðåùíàòè îò “íàøèÿ îò- áîð” êàòî ïîáåäåí ãîë. Òàéíîòî ãëàñóâàíå ïðåìèíà ïðè ãðîáíà òèøèíà. Ðå- çóëòàòúò âçåò ñ ïúëíî åäèíîäóøèå ñå ïîñðåùíà ñ “âçðèâ” îò àïëîäèñìåíòè. Èìàõ ÷óâñòâîòî, ÷å ó÷àñòíèöèòå âúâ âú- 126
îäóøåâëåíèåòî ñè ìîæåõà äà èçíåñàò “ñúäèéñêèÿ ñúñòàâ” íà ðúöå. Íå ñìååõ äà ïîìèñëÿ êàê áèõà ïîñðåùíàëè íåãà- òèâíà îöåíêà! Âúëíåíèÿòà ïîñòåïåííî ñå ïðåíàñî÷èõà êúì ïåðñî- íàëíèòå ïîçäðàâëåíèÿ, êîèòî ïðèåìàõ ðàçâúëíóâàí äúëãî ñëåä òîâà. Ñïåöèàëèçèðàíèÿò íàó÷åí ñúâåò íà èìóíîëîçèòå î÷å- âèäíî ìå áåøå “õàðåñàë”, çàùîòî íå äúëãî ñëåä òîâà ñúñ çàïîâåä íà Ïðåäñåäàòåëÿ íà ÂÀÊ áÿõ âêëþ÷åí â ñúñòàâà ìó êàòî ðåäîâåí ÷ëåí. Òåçè çíàìåíàòåëíè ñúáèòèÿ íå îïðàâäàõà î÷àêâàíè- ÿòà íà ïåðñîíàëà è ñúòðóäíèöèòå ìè, ÷å ùå “ìèðÿñàì”. Îáñåáèëàòà ìå íàó÷íà “áóëèìèÿ” (âúë÷è ãëàä), íå ìå íà- ïóñêàøå è íå ìå íàïóñêàøå! Îùå ïî âðåìå íà ïîäãîòîâêà- òà íà äîêòîðñêàòà äèñåðòàöèÿ â ãëàâàòà ìè ñå âúðòÿõà ïðî- åêòè çà “çàâîþâàíå” íà íîâè òåðèòîðèè. Ñëåä êàòî áÿõ “ïðåòúðøóâàë” ïðîáëåìèòå íà êðúâíèòå ãðóïè ïðè ÷îâå- êà, êàòî ñå çàïî÷íå îò åìáðèîí è å ñòèãíå äî ñòîëåòíèöè (16), íåóäúðæèìî ìå ïðèâëè÷àøå ïåðñïåêòèâàòà äà ïîòúð- ñÿ ñëåäè îò òÿõíîòî ïðèñúñòâèå ïðè æèâîòíèòå è ðàñòå- íèÿòà. Ìåæäóâðåìåííî áîëíèöàòà ñå íóæäàåøå îò âèâàðè- óì çà ðàííî äèàãíîñòèöèðàíå íà áðåìåííîñòòà ñ ïðîáè âúðõó æàáè Ñåãàøíèòå ëåñíî èçïúëíèìè òåñòîâå áÿõà âñå îùå âúïðîñ íà áúäåùå. Îò íå ïî-ìàëêî çíà÷åíèå çà ïðàê- òèêàòà áåøå è áèîëîãè÷íîòî òåñòóâàíå íà òóáåðêóëîçíàòà èíôåêöèÿ âúðõó ìîðñêè ñâèí÷åòà, êîèòî ñà ñâðúõ÷óâñòâè- òåëíè êúì íåÿ. Óïðàâëåíèåòî ñå îáúðíà çà ñúâåò è ñëåä îïðåäåëåíè óãîâîðêè ïðèåõ äà îðãàíèçèðàì âèâàðèóì îò ìîðñêè ñâèí÷åòà, çàéöè è æàáè êúì öåíòúðà. Ïîëó÷èõ ïúë- íî ñúäåéñòâèå ïðè óñòðîéâàíåòî ìó è äîïúëíèòåëíà áðîé- êà “äðóã ïåðñîíàë” - áèîëîã èëè âåòåðèíàð ïî èçáîð.  127
êúñè ñðîêîâå âèâàðèóìúò çàïî÷íà áåçîòêàçíî äà ôóíêöè- îíèðà. Íå ñå ðàçìèíà è áåç ñ÷åòîâîäåí èíöèäåíò.Òåñòúò çà áðåìåííîñò ñå èçâúðøâàøå ñàìî ñ ìúæêè æàáè. Ñíàáäÿâàõà íè ÷àñòíèöè, êîèòî ãè ïðîäàâàõà íà êè- ëîãðàì. Ñëåä ñïåöèàëèçèðàíîòî îòäåëÿíå íà ìúæêèòå åêçåìïëÿðè ñå ÷óäåõìå êàêâî äà ïðàâèì ñ îñòàíàëèòå. Îêàçà ñå, ÷å åäíà îò ñëóæèòåëêèòå íè óìåå äà îòäåëÿ áóò÷åòàòà èì, êîèòî ïàíèðàíè ñà ÷óäåñåí äåëèêàòåñ. Òàêà ñå ôîðìèðà ãðóïè÷êà îò ëþáèòåëè íà ôðåíñêàòà êóõíÿ, êîÿòî ñëåä âñÿêà íîâà ïàðòèäà ñè óðåæäàøå èìïðîâèçèðàíè äåãóñòàöèè. Åñòåñòâåíî çà òîâà ñå ðàç÷ó è äîðè ìè ïîèñêàõà îáÿñíåíèå. Âúçìóòåí ïîðú÷àõ äà ìè ñúáåðàò â êàøîí æåíñêèòå åêçåìïëÿðè îò ïîðåäíàòà ïàðòèäà è ïîòåãëèõ êúì ñ÷åòîâîäñòâîòî. Ãëàâíèÿò ñ÷åòîâîäèòåë ìå ïîñðåùíà ñ ãóçíà óñìèâêà è ïîïèòà “ëþáåçíî” ñ êàêâî ìîæå äà áúäå ïîëåçåí? - Àìè, ñòàâà âúïðîñ çà æàáèòå, êîèòî îñòàâàò íåèçïîëçâàíè. Íîñÿ òè ãè çà îñ÷åòîâîäÿâàí îòâúðíàõ è èçòðúñêàõ êàøîíà ñ æèâîòèíêèòå âúðõó áþðîòî ìó. Îñòàâèõ ãè äà êðÿêàò è ïîäñêà÷àò èç ëóêñîçíî îá- çàâåäåíèÿ ìó êàáèíåò è ñè èçëÿçîõ. Ñ ðàçãðúùàíåòî íà âèâàðèóìà ïðåä ìåí ñå “îòêðåõ- íà” âúçìîæíîñò çà ðàçøèðÿâàíå íà ïðîó÷âàíèÿòà è âúðõó æèâîòíè. Êúì ìàëêàòà ëàáîðàòîðíà “ôàáðèêà” çà êðúâíîãðóïîâè èçñëåäâàíèÿ ïîòåêîõà ïîòî÷åòà îò êðúâ- íè ïðîáè. Ïúðâîíà÷àëíî îò çàéöè, à ñëåä òîâà îò ïðà- ñåòà, ãîâåäà è îâöå. Çà âåòåðèíàðíèÿ ñïåöèàëèñò íå ïðåä- ñòàâëÿâàøå ïðîáëåì “äîñòàâêàòà” íà íåîáõîäèìèòå çà èçñëåäâàíå ìàëêè êîëè÷åñòâà êðúâ îò ðàçëè÷íè æèâîòíè. Ñðàâíèòåëíèòå ïðîó÷âàíèÿ ïîêàçàõà, ÷å íå ñàìî ïðè ïðàñåòà ìîæå äà ñå îòêðèå ïîäîáíà íà ÷îâåøêàòà Àð 128
êðúâíà ãðóïà, êàêòî áåøå èçâåñòíî äîòîãàâà. Ïîäîáíè àíòèãåíè, ñ âèñîêî ÷óâñòâèòåëíèòå ìåòîäè ñ êîèòî ðàç- ïîëàãàõ ìîæàõà äà ñå äîêàæàò ñúùî ïðè ãîâåäà è îâöå. Òîâà äàâàøå îñíîâàíèå äà ñå ïðåäïîëàãà, ÷å “çàðîäè- øúò” íà ÷îâåøêèòå êðúâíè ãðóïè ñå êîðåíè îùå â ïðåä- õîæäàùèòå âèäîâå, âúïðåêè ÷å âñåêè îò òÿõ ñå îáãðàæäà ñúñ çàùèòåí “îðåîë” îò àíòèòåëà, êîèòî óíèùîæàâàò âñè÷êî ÷óæäî ïðîíèêâàùî ïî åäèí èëè äðóã íà÷èí â íåãî. Íà áàçàòà íà òåçè ñúæäåíèÿ çàëîæèõ ñëåäâàùàòà òåìà, êîÿòî öåëåøå äà ïîòúðñè äåôåêòè â ÷îâåøêàòà “âèäîâà” çàùèòà ïðè èíôåêöèîçíè è ðàêîâè çàáîëÿâà- íèÿ. Çà ñúæàëåíèå òÿ îñòàíà íåäîâúðøåíà, âúïðåêè ÷å ïðåäõîæäàùèòå ÿ ïðîó÷âàíèÿ äîêëàäâàíè íà äâà ìåæäó- íàðîäíè êîíãðåñà è ïóáëèêóâàíè â Ãåðìàíèÿ (24) ïðå- äèçâèêàõà ãîëÿì èíòåðåñ. Ñ íå ïî-ìàëêî ëþáîïèòñòâî íàñî÷èõ ïðîó÷âàíèÿòà ñè è êúì ðàñòèòåëíîòî öàðñòâî, êîåòî ñúùî çàñëóæàâàøå ñïåöèàëíî âíèìàíèå òúé-êàòî â åêñòðàêòè îò ñåìåíà íà ðàñòåíèÿ âå÷å áÿõà îòêðèòè àíòèòåëà êîèòî àãëóòèíè- ðàõà ÷îâåøêèòå åðèòðîöèòè, ïîðàäè êîåòî áÿõà íàðå÷åíè ïî ïîäîáèå íà ÷îâåøêèòå àãëóòèíèíè - ôèòîàãëóòèíèíè. È äîñåãà îïðåäåëÿíåòî íà ïîäãðóïèòå ñå èçâúðøâàøå ñ òÿõ. Ñúáëàçíÿâàøå âúçìîæíîñòòà äà ñå îòêðèÿò è äðóãè, ñ êîèòî äà ñå çàìåñòÿò ñåðóìèòå ïðèãîòîâëÿâàíè îò ÷î- âåøêà êðúâ. Ïðåäëîæèõ ÿ âñðåä òåìè çà äèñåðòàöèÿ íà ñúòðóäíèêà ñè. Íå ìó ñå âèäÿ “äèñåðòàáèëíà” è ïðåäïî- ÷åòå åäíà îò äðóãèòå. Òîâà íàëîæè ñàì äà “çàõàïÿ” ïðîá- ëåìà. Ðàçáèðà ñå, çàïî÷íàõ ñ ðàñòåíèÿ, âèðååùè â Õàñ- êîâî è îêîëíîñòèòå ìó.  åêñòðàêò îò 7-òî ïî ðåä ðàñ- òåíèå-ñðåùàùî ñå “ïîä ïëåò è íàä ïëåò“ - îòêðèõ íîâ íåîïèñàí â ëèòåðàòóðàòà ôèòîàãëóòèíèí. (25) Íå å íóæ- íî äà îïèñâàì åìîöèèòå ñè! Ïîä íîìåð 131 èçñêî÷è îùå 129
åäèí “çàåê”.  öàðåâèöà, èçïîëçâàíà çà ïóêàíêè, êîÿòî îòãëåæäàõà â ïèîíåðñêèÿ ðàçñàäíèê êðàé ãðàäà, èäåíòè- ôèöèðàõ äðóãî íåèçâåñòíî àíòèòÿëî. (29) Äâå ðàáîòè ïðîïóñíàõ äà íàïðàâÿ òîãàâà. Åäíàòà ñúçíàòåëíî, äðóãàòà íå. Òðÿáâàøå ïðåäè ïóáëèêóâíåòî èì äà ïàòåíòóâàì àíòèòåëàòà. Êîé çíàå êîÿ ôèðìà ñåãà ãè ïðîäàâà è ïîëó÷àâà ïå÷àëáè îò åâòèíè âîäíè åêñò- ðàêòè.  òîâà íàïðàâëåíèå íÿìàõ îïèò, à è ïî îòíîøåíèå íà ïàðèòå íèêîãà íå ìè å “âúðâÿëî”. Äðóãèÿò ïðîïóñê ñè å ÷èñòî ñóáåêòèâåí. Îòêðèâàíåòî äîðè ñàìî íà åäèí ôèòîàãëóòèíèí å ðåçóëòàò, ïîêðèâàù èçèñêâàíèÿòà çà çàùèòà íà òåçà çà äîêòîðàò ïî áèîëîãè÷íèòå íàóêè. Ñòîðè ìè ñå íå íàõàëíî, à ïî-ñêîðî èçðàç íà ñàìîèç- òúêâàíå äà ïðèáàâÿ êúì êîëåêöèÿòà ñè îò íàó÷íè ñòåïåíè è äîêòîð íà áèîëîãè÷íèòå íàóêè . Åäâà ñåãà îñúçíàâàì, ÷å ñêðîìíîñòòà íå âèíàãè êðàñè ÷îâåêà. Âñúùíîñò ãëàâ- íàòà ïðè÷èíà áåøå äðóãà. Íå ñàìî íå ìè ñå çàíèìàâàøå ñ òåõíè÷åñêà ðàáîòà ïî îôîðìÿíå íà íîâ äèñåðòàöèîíåí òðóä. Âíèìàíèåòî ìè áå áóêâàëíî “çàñìóêàíî” îò íîâà èäåÿ, êîÿòî âúçíèêíà ïî ÷èñòî ëîãè÷åí ïúò. Ùîì â íÿêîè ðàñòåíèÿ å âúçìîæíî äà ñå íàìåðÿò “÷îâåêîïîäîá- íè” àíòèòåëà, çàùî â äðóãè äà íå ñå îòêðèÿò “÷îâåêîïî- äîáíè” àíòèãåíè. Òàçè ìèñúë ìå ìîáèëèçèðà äîïúëíè- òåëíî. Ïðè òîâà ðàçïîëàãàõ ñúñ ñîáñòâåí îðèãèíàëåí ìåòîä çà òúðñåíå íà àíòèãåíè â òå÷íîñòè, êîéòî ìîæåøå äà ñå ïðèëîæè è êúì åêñòðàêòè îò ðàñòåíèÿ. Íåçàáàâíî çàïî÷íàõ íîâè èíòåíçèâíè ïðîó÷âàíèÿ, êîèòî äàäîõà âúëíóâàùè ðåçóëòàòè. Óñïÿõ äà èäåíòèôèöèðàì â íÿêîë- êî ðàñòåíèÿ àíòèãåíè, èäåíòè÷íè íà ÷îâåøêèòå êðúâíè ãðóïè, êîèòî ïî àíàëîãèÿ íàðåêîõ “ôèòîàíòèãåíè”, ñ êîåòî çà òðåòè ïúò ñòàíàõ “êðúñòíèê” â ëèòåðàòóðàòà. Îùå ïî-èíòåðåñíè ðåçóëòàòè ñå ïîëó÷èõà êîãàòî â åäèí 130
îò åêñòðàêòèòå óñòàíîâèõ íàëè÷íîñò åäíîâðåìåííî íà íÿêîëêî àíòèãåíà, êîèòî áëîêèðàõà àêòèâíîñòòà íà ðàç- ëè÷íè àíòèòåëà. Êàñàåøå ñå çà îáùîèçâåñòíà ëå÷åáíà áèëêà, îò êîÿòî ñ ïîäõîäÿùè áèîõèìè÷íè ìåòîäè ìîæå- øå äà ñå èçâëå÷å àêòèâíà ñóáñòàíöèÿ, ÷èèòî åôåêò áè ìîãúë äà ñå èçïèòà çà ëå÷åíèå íà íÿêîè àâòîèìóííè çàáîëÿâàíèÿ. Çà ñúæàëåíèå è òàçè ïåðñïåêòèâà îñòàíà êàòî íåäîèçáðîäåíà ïúòåêà ñëåä ïðåæäåâðåìåíîòî ìè ïåíñèîíèðàíå. 131
ÏÎÄ ÇÍÀÊÀ ÍÀ ÊÅÍÒÀÂÚÐÀ  ñåéôà íà ñïîìåíèòå, ãðèæëèâî çàêúòàíà å è ïåäà- ãîãè÷åñêàòà ñòðàíèöà îò äåéíîñòòà ìè, êîÿòî âñúùíîñò èç- ïîëçâàõ êàòî àêòèâíà ïî÷èâêà â ïàóçèòå ìåæäó ðóòèííîòî åæåäíåâèå è èíòåíçèâíèÿ èçñëåäîâàòåëñêè òðóä. Íà òâîð- ÷åñêè ïîðòðåò ñå îïèòàõà äà ÿ “îáÿñíÿò” ñúñ çîäèÿòà ìè “ñòðåëåö”, ñèìâîë íà êîÿòî å ìèòè÷åñêîòî ñúùåñòâî Êåí- òàâúð. Ïðè íåãî ñúãëàñíî ãðúöêàòà ìèòîëîãèÿ ñå å ó÷èë è Åñêóëàïèé. Ëè÷íî àç ñâúðçâàì òàçè ñè ñêëîííîñò ïî-ñêî- ðî ñ êà÷åñòâà, íàñëåäåíè îò ðîäèòåëèòå ìè, êîèòî áÿõà ó÷è- òåëè ïî ïðèçâàíèå. Âñè÷êî âñúùíîñò çàïî÷íà åäèí êúñåí ñëåäîáåä â íà- ÷àëîòî íà îñåìäåñåòòå, êîãàòî ïðåäñòàâèòåëè íà ìåñòíèÿ çäðàâåí ïðîôñúþç ìå ïîñåòèõà ñ ìîëáà äà èì ïîìîãíà â ðàáîòàòà ñ ìëàäåæòà. Êàòî “îïàðåí” ïîäñêî÷èõ è äèðåêò- íî èì îáÿñíèõ, ÷å ñúì ïðåòîâàðåí è íå ñúì â ñúñòîÿíèå äà ñå çàíèìàâàì ñ êàêâàòî è äà å ïðîôñúþçíà äåéíîñò. Èç- ïúëíÿâàõ çàäúëæåíèÿòà ñè íà çàâåæäàù öåíòúð êàêòî âñå- êè äðóã è îñâåí òîâà ñå çàíèìàâàõ ñ èçñëåäîâàòåëñêà äåé- íîñò, êîÿòî ìè îòíåìàøå îùå ïîâå÷å âðåìå. Îõîòíî ñå ñúã- ëàñèõà ñ ìîòèâèðîâêèòå íî õèòðî èçáèõà â äðóãà ïîñîêà. Çíàåõà, ÷å â Õàñêîâî ïðîâåæäàì êóðñîâå çà áèîëîçè è ÷å ÷åòà ëåêöèè ïî èìóíîõåìàòîëîãèÿ â Ñîôèÿ. Ïîìîëèõà ìå äà ïîìîãíà çà êâàëèôèêàöèÿòà è íà ìëàäèòå êîëåãè â ãðà- äà è îêðúãà. Ñÿêàø ìå íàñòúïèõà ïî “ìàçîëà”. Ñïîìíèõ ñè ãîäèíèòå êîãàòî, êàòî íà÷èíàåù, ÷óâñò- âàõ íóæäà äà îñìèñëÿ ïî-çàäúëáî÷åíî ïðîôåñèîíàëíèòå ñè èíòåðåñè, íî íÿìàøå êîé äà ïîìîãíå èëè äà ìå ïîñúâåò- âà. Çà òàêúâ ðîä ñúäåéñòâèå åñòåñòâåíî íå ìîæåõ äà îòêà- æà. Èìàøå è êîíêðåòåí ïîâîä. Ïðåäñòîåøå ÷åñòâàíå 100 ãîäèøíèíà íà áîëíèöàòà è ðåøèõìå ñúáèðàíåòî è ïîäãî- 132
òîâêàòà íà ìàòåðèàëèòå çà âñÿêî îòäåëåíèå äà ñå âúçëîæè íà íàé-ìëàäèÿ îò ëåêàðèòå ìó, êàòî àç ïîåõ àíãàæèìåíò äà èì ðàçÿñíÿ êàê äà ãè ïîäãîòâÿò çà ïå÷àò. Êîëåãèòå íå ñàìî ñå ñïðàâèõà, íî ïî âðåìå íà ñàìîòî ÷åñòâàíå ïðîâåäîõà è ïðåâúçõîäíà, ñåñèÿ íà êîÿòî âïå÷àòëèõà ïðèñúñòâóâàùè- òå. Òàêà ñå ôîðìèðà ìàëúê òâîð÷åñêè êîëåêòèâ, ñ êîéòî áåøå óäîâîëñòâèå äà ñå ðàáîòè. Ïî âðåìå íà åäíà ñáèðêà åäèí îò òÿõ, ïðåäëîæè äà îðãàíèçèðàìå êîíêóðñ çà “Íàé- äîáúð”, â ñëó÷àÿ - ìëàä ìåäèê. Ïúðâîíà÷àëíî ìè ñå ñòîðè íåïîäõîäÿùî, çàùîòî òàçè ôîðìà íà èçÿâà ñ òå÷åíèå íà ãî- äèíèòå ñå áåøå øàáëîíèçèðàëà è ñòàíàëà çà ïîñìåøèùå. Êàòî ñå çàìèñëèõ ïî-çàäúëáî÷åíî çàêëþ÷èõ, ÷å ïðè÷èíàòà çà äèñêðåäèòèðàíåòî å íå â ñàìàòà ôîðìà, à â áàíàëèçèðà- íåòî é.  êðàÿ íà êðàèùàòà ÷óâñòâîòî çà “ñúñòåçàíèå” å äúëáîêî çàëîæåíî â ÷îâåøêàòà ïðèðîäà. Ðàçâèòèåòî âñúù- íîñò å åäèí áåçêðàåí ñúñòåçàòåëåí ïðîöåñ ìåæäó èíäèâè- äèòå, íåçàâèñèìî äàëè ãî îñúçíàâàò èëè íå. Çàñëóæàâàøå äà ñå áàçèðà íà òîâà óíèâåðñàëíî íà÷àëî è ïî-íàòàòúøíà- òà êâàëèôèêàöèÿ íà ìëàäèòå êîëåãè. Íèùî íå ïðå÷åøå ïî- íå äà îïèòàìå. Øîêúò êàòî ïðîáëåì, êîéòî çàñÿãà âñè÷êè ñïåöèàë- íîñòè, ñúáëàçíÿâàøå ñ àêòóàëíîñòòà ñè. Çà ðåàëèçèðàíåòî íà òàêàâà ïðîãðàìà ñå íóæäàåõ, ðàçáèðà ñå, îò ñúìèøëå- íèöè è ñúòðóäíèöè. Ïîñòåïåííî óñïÿõ äà îôîðìÿ ëåêòîð- ñêè ñúñòàâ è æóðè îò õàáèëèòèðàíè ëèöà, êîèòî ñå ïðèñú- åäèíèõà êúì èäåÿòà äà “ïðèñàäèì” íîâ åëåìåíò êúì ñú- ùåñòâóâàùàòà ñëåääèïëîìíà êâàëèôèêàöèÿ. Îñèãóðèõìå ãëàñíîñò è ñêîðî ïîñòúïèõà ïúðâèòå çàÿâêè çà ó÷àñòèå â êîíêóðñà íå ñàìî îò Õàñêîâî, íî è îò îêðúãà. Íà ïðàêòèêà ñå îôîðìèõà äâå àêòèâíè îãíèùà. Íà- ó÷íî - â Ìåäèöèíñêà àêàäåìèÿ, è ìåñòíî ñ áàçà Öåíòúðúò ïî òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ. Òóê ñå ïðåäëàãàõà, îáñúæ- äàõà è ðåàëèçèðàõà â äåòàéëè åëåìåíòèòå íà áúäåùèÿ Èí- 133
òåðäèñöèïëèíàðåí êîíêóðñ-ñúñòåçàíèå “Ìëàä ìåäèê”, êîé- òî ïðåäñòîåøå äà “ïðåëåå” è óâëå÷å â ñúó÷àñòèå ñòðàíàòà. Èíèöèàëíèÿò îêðúæåí êîíêóðñ ïðåìèíà ïîä “àð- áèòðàæà” íà ïîêàíåíè îò öÿëàòà ñòðàíà ïðîôñúþçíè äåÿ- òåëè. Ðåçóëòàòèòå íàäìèíàõà î÷àêâàíèÿòà. Âñè÷êè ïî÷óâ- ñòâàõà, ÷å ñìå íàïèïàëè “çëàòíà æèëêà” â ïîñîêà - îáîãà- òÿâàíå ïîçíàíèÿòà íà ìëàäèòå ëåêàðè áåç îòêúñâàíå îò ïðî- èçâîäñòâî. Óäîâîëñòâèå áåøå äà ãëåäàø äà ñå ñúñòåçàâàò â æåëàíèåòî ñè äà èçòúêíàò êàêâî íîâî ñà íàó÷èëè. Êàê æó- ðèòî ñå çàòðóäíÿâà â êëàñàöèÿ, ïðè êîÿòî ïúðâåíöèòå ñà íà “ìèëèìåòðè” îò êîíêóðåíòèòå ñè. Ñëåä ñúñòåçàíèåòî ñå ïðîâåäå êðúãëà ìàñà. Ïîëó÷èõìå âèñîêà è åäèíîäóøíà îöåíêà. Ïîäãîòâè ñå ïðåäëîæåíèå ïðåç ñëåäâàùàòà ãîäè- íà ñúñòåçàíèåòî äà ïðåðàñíå â íàöèîíàëåí êîíêóðñ íà ñú- ùàòà òåìà. Ñúáèòèåòî áåøå îòðàçåíî ïîäîáàâàùî íà ñòðà- íèöèòå íà â. “Çäðàâåí ôðîíò”. Òàêà íà èíèöèàòèâàòà áÿõà ïðèøèòè êðèëå. Ñëåäâàùèÿò, âå÷å Íàöèîíàëåí èíòåðäèñöèïëèíàðåí êîíêóðñ “Ìëàä ìåäèê” - Õàñêîâî, 84, â êîéòî èìàõìå ïîä- êðåïà îò âñè÷êè âèñøåñòîÿùè îðãàíèçàöèè, ïðåìèíà ïðè èçêëþ÷èòåëåí óñïåõ. Î÷åâèäíî îöåíêèòå ñà áèëè íåîáè- ÷àéíè, çàùîòî êúì Ïðåçèäèóìà íà Ìåäèöèíñêà àêàäåìèÿ ñå ó÷ðåäè Îáùåñòâåí ôàêóëòåò çà ïîâèøàâàíå êâàëèôèêà- öèÿòà íà ìëàäèòå ìåäèöèíñêè êàäðè ñúñ ñåäàëèùå Õàñêî- âî. Êàòî èíèöèàòîð íà òàçè íîâà ôîðìà çà ñëåääèïëîìíà êâàëèôèêàöèÿ áÿõ èçáðàí çà äåêàí íà ôàêóëòåòà. Îòêðîâåíî òðÿáâà äà ïðèçíàÿ, ÷å íå î÷àêâàõ íåùàòà äà ñå ðàçâèÿò â òàêèâà ìàùàáè. Íî ñúñ ñúçäàâàíå íà ôà- êóëòåò òå êîðåííî ñå ïðîìåíèõà. Äåòàéëíèÿò àíàëèç íà äî- òîãàâàøíèÿò îïèò ïîêàçà, ÷å îêðúæíèòå ñúñòåçàíèÿ ñà “àõèëåñîâà ïåòà“ íà ðåãëàìåíòà. Òå ñúçäàâàõà óñëîâèÿ çà èçêóñòâåíî “ìàñîâèçèðàíå” íà ñúñòåçàíèåòî. Ñ ðàçðàáîò- 134
âàíåòî íà ñòàòóò çà ôàêóëòåòà òåçè íåãàòèâè áÿõà îòñòðà- íåíè. Ñïîðåä òîçè ñòàòóò, â ñúñòåçàíèåòî ìîæå äà çàÿâè ó÷àñòèå âñåêè ëåêàð äî 35 ã. Äîñòàòú÷íî áåøå äà ïîäàäå ìîëáà äèðåêòíî äî äåêàíàòà â Õàñêîâî. Òàêà àâòîìàòè÷- íî ñå âêëþ÷âàøå â ïðåäëàãàíàòà îò íàñ êîðåñïîíäåíòíà ñèñòåìà çà ñàìîîáó÷åíèå, êàòî ïîëó÷àâàøå êîíñïåêò ñ àíî- òàöèÿ è “Íàðú÷íèê” îò áèáëèîòåêà “Ìëàä ìåäèê”.  êîì- ïåíäèóìíà ôîðìà âîäåùè ñïåöèàëèñòè ïðåäñòàâÿõà â íå- ãî åêñïðåñíà èíôîðìàöèÿ ïî ñúîòâåòíèÿ ïðîáëåì. Ïå÷àò- íàòà áàçà íà ÌÀ îñèãóðÿâàøå èçäàâàíåòî ìó â ðåêîðäíè ñðîêîâå, à ñïåöèàëèçàíòèòå ãè ïîëó÷àâàõà íåçàáàâíî. Áèá- ëèîãðàôñêà öåííîñò âå÷å å óíèêàëíîòî ñõåìàòè÷íî ðúêî- âîäñòâî çà äèàãíîñòèêà è ëå÷åíèå íà õèïåðòîíèÿòà îò ×ó- äîìèð Íà÷åâ, òîãàâà îùå äîöåíò. Ïîñòèæåíèå çà áèáëèî- òåêàòà áåøå è íàðú÷íèêúò çà “Ðàííà äèàãíîñòèêà íà îí- êîëîãè÷íèòå çàáîëÿâàíèÿ” ïîä ðåäàêöèÿòà íà ïðîô. Èâàí ×åðíîçåìñêè. Èçäàäåí êàòî ïàïêà, òîé ìîæåøå äà ñå àêòó- àëèçèðà ÷ðåç ñìÿíà èëè äîáàâêà íà ñòðàíèöè, ñúäúðæàùè íîâîñòè â òàçè îáëàñò. Íàñêîðî ìè çàÿâèõà, ÷å íàëè÷èåòî íà èíôîðìàöèÿ â èíòåðíåò îáåçöåíÿâà ñòîéíîñòòà íà òîçè òèï ñïðàâî÷íèöè. Äåéñòâèòåëíî â èíòåðíåò ñúùåñòâóâàò íÿêîëêî õèëÿäè ñàéòà ñ ìåäèöèíñêà òåìàòèêà. Íî äà íà- ìåðèø âñðåä òÿõ òúðñåíàòà êîíêðåòíà èíôîðìàöèÿ è òî â ñáèòà ôîðìà, ôèëòðèðàíà öåëåíàñî÷åíî îò íàé-èçòúêíà- òèòå ñïåöèàëèñòè â òàçè îáëàñò, ñè îñòàâà òîëêîâà òðóäíî êîëêîòî çà êîðàáîêðóøåíåö â îêåàíà äà ñå ñíàáäè ñ ãëúò- êà ÷èñòà âîäà. Íàðú÷íèêúò ñå ïðèäðóæàâàøå îò êîíòðîëíè òåñòîâå è äèàãíîñòè÷íî-ëå÷åáíè çàäà÷è, êîèòî ñå èçïîëçâàõà ïðè êîðåñïîíäåíòíàòà ñèñòåìà çà ñàìîîáó÷åíèå. Ôàêóëòåòúò îðãàíèçèðà èçäàâàíåòî è íà êàñåòîôîííà áèáëèîòåêà “Ìëàä ìåäèê”. Íà “ñòðàíèöèòå“ íà òàçè áèáëèîòåêà ìëà- 135
äèÿò ëåêàð è â íàé-çàòúíòåíîòî ñåëöå ìîæåøå äà ñëóøà ëåêöèè íà âîäåùè ñïåöèàëèñòè ïî ïðîáëåìà. Çà “íàé-çà- ïàëåíèòå” ñå ïðåäëàãàõà è òðåíèðîâú÷íè äèñêåòè ñ ïðîã- ðàìèðàíè òåñòîâå. Êàòî ïðàâÿ ðåêàïèòóëàöèÿ íà ïîëåçíèÿ êîåôèöèåíò îò òàçè èíôîðìàöèîííà äåéíîñò íåîòìåííî ñòèãàì äî çàêëþ÷åíèå, ÷å òÿ âñúùíîñò ñåãà å îùå ïî-íåîá- õîäèìà îòêîëêîòî ïðåäè. Ïðåäõîæäàùàòà ïîïóëÿðíîñò íà ñúñòåçàíèåòî è äî- ïúëíèòåëíàòà ðàçãëàñà ÷ðåç â.”Çäðàâåí ôðîíò” è ïèñìà- ïîêàíè äî âñè÷êè áîëíèöè àíãàæèðàõà âíèìàíèåòî íà ïî- âå÷å îò 1300 ìëàäè ëåêàðè, ïîäàëè ìîëáè çà ó÷àñòèå. Äî- ïúëíèòåëåí èíòåðåñ ïðåäèçâèêâàõà çíà÷èòåëíèòå äóõîâíè è ìàòåðèàëíè ñòèìóëè. Êëàñèðàëèòå ñå íà ïúðâèòå òðè ìåñ- òà ïîëó÷àâàõà çâàíèåòî “Ëàóðåàò”, à äî 30-òî ìåñòî, ñå ïðåä- ëàãàõà çà èçâúíðåäíî àòåñòèðàíå è ïîâèøåíèå â ñòåïåí. Ñ âñåêè ñëåäâàù êîíêóðñ ñå ïðèáàâÿõà è èçâúíðåäíè íàãðà- äè ïîä ôîðìà íà ñïåöèàëèçàöèè â ÷óæáèíà. Çàïî÷íàõà äà íàðè÷àò Õàñêîâî - ñòîëèöà íà ìëàäèòå ëåêàðè. Êîðåñïîíäåíòíàòà ñèñòåìà ñå îêàçà èçêëþ÷èòåëíî åôèêàñíà.  ñúîòâåòíèòå ñðîêîâå â Öåíòúðà ïî òðàíñôó- çèîííà õåìàòîëîãèÿ, êúäåòî áåøå è ñåäàëèùåòî íà äåêà- íàòà, ïðèñòèãàõà ñ õèëÿäè ïèñìà. Íåäúëãî ñëåä òîâà îò òóê “èçëèòàõà” îòãîâîðè è ïðåïîðúêè. Íåñúìíåíî ìëàäèòå êî- ëåãè îöåíÿâàõà íàøèÿ òðóä. ×åñòî â ïëèêà ñ êîíòðîëíè òåñòîâå íàìèðàõìå ïúõíàòà èëþñòðîâàíà ñ öâåòÿ êàðòè÷- êà. Áåç íàäïèñ, êàòî áåçìúëâíà áëàãîäàðíîñò. Áåøå íå ñà- ìî çàòðîãâàùî, íî è èìïóëñèðàùî. Îòãîâàðÿõìå èì ñ ãðè- æà è âíèìàíèå ïðè òÿõíîòî ïðåáèâàâàíå â Õàñêîâî. Êóë- ìèíàöèÿ â òîâà íàïðàâëåíèå áåøå òúðæåñòâåíîòî çàêðè- âàíå íà ïàíîðàìàòà ñ “ïàðòè çà äîâèæäàíå”. Ïî íÿêîãà âñè÷êè ñè ïëàùàõìå êóâåðò â ðåñòîðàíòèòå, êîèòî åäâà íè ïîáèðàõà.  äðóãè ñëó÷àè ìåñòíîòî ðúêîâîäñòâî íè ñïîí- ñîðèðàøå. 136
Íåçàáðàâèìà ùå îñòàíå îðãàíèçèðàíàòà “Äèñêóñèÿ ïðè ñâåòëèíàòà íà ñâåùè”. Çà çàêëþ÷èòåëíîòî òúðæåñ- òâî íè áåøå ïðåäîñòàâåí ðåñòîðàíòúò â ñãðàäàòà íà áèâøàòà ïàðòèéíà ðåçèäåíöèÿ â ìåñòíîñòòà “Êåíàíà”. Àðàíæèðàíà çàáåëåæèòåëíî, òÿ ïðåäëàãàøå ÷óäåñíè óñ- ëîâèÿ çà ïðîâåæäàíå íà îáùåñòâåíî ìåðîïðèÿòèå ïðè ñèìâîëè÷íà èíòèìíà îáñòàíîâêà. Ðåñòîðàíòúò ðàçãúð- íàò íà íÿêîëêî íèâà, çàâúðøâàøå ñ íàêëîíåí òàâàí, äå- êîðèðàí îò “îáãîðåíè” äúñêè ñ ôóãè ìåæäó òÿõ. Ñêðèòè ëàìïè, ïðè ñìÿíà íà îñâåòëåíèåòî, îçàðÿâàõà îãðîìíî- òî ïîìåùåíèå ñ “èíòèìíà” ïðîöåæäàùà ñå ìåæäó ôóãè- òå ñâåòëèíà. Òîâà ñúçäàâàøå âúçìîæíîñò äà ðåàëèçèðàì åäíà îòäàâíàøíà èäåÿ çà “Candlå light disscution”, ïðåäðàç- ïîëàãàùà ìëàäèòå êîëåãè êúì íåïîñðåäñòâåíè êîíòàê- òè ñ ïðîôåñîðñêèÿ åêèï è ñúòðóäíèöèòå íà ôàêóëòåòà. Óñïÿõìå äà äåêîðèðàìå äîáðå çàðåäåíàòà áëîê-ìàñà ñúñ ñâåùíèöè è äà ïîäãîòâèì î÷àêâàíèÿ åôåêò. Ñëåä êðàò- êà ìóçèêàëíà èíòðîäóêöèÿ è ïðèâåòñòâèå “äèñêóñèÿòà” áå îòêðèòà ñ èçíåíàäâàùà ñìÿíà íà îñâåòëåíèåòî. Ñëåä- âàùèòå ìèãîâå ïðåìèíàõà íåóñåòíî â äåéñòâèòåëíî ïðåä- ðàçïîëàãàùà êúì êîíòàêòè îáñòàíîâêà. Íå áÿõìå çàá- ðàâèëè, ÷å ñå êàñàå è çà ìëàäåæêà ñðåùà. Ðèòìè÷íèòå çâóöè íà ñòåðåî-óðåäáà ñúñ ñèíõðîííè ñâåòëèííè åôåêòè â ïðèçåìíîòî ïîìåùåíèå íà ðåñòîðàíòà ñêîðî ñëåä òî- âà ãî ïðåâúðíàõà â åïèöåíòúð íà òúðæåñòâîòî. Îò ãîëÿìî çíà÷åíå çà óñïåõà íà ñúñòåçàíèåòî áå íå- ñúìíåíî íåãîâàòà èíòåðäèñöèïëèíàðíà òåìàòèêà. Íà ïðàê- òèêà òÿ ñå ïðåâúðíà â ñèñòåìíà èíôîðìàöèîííà àòàêà ñðå- ùó ñîöèàëíî çíà÷èìèòå çàáîëÿâàíèÿ. Êàòî ñå çàïî÷íå îò ïðîáëåìèòå íà øîêà, ñúâðåìåííîòî àíòèáèîòè÷íî ëå÷åíèå, àðòåðèàëíàòà õèïåðòîíèÿ, èñõåìè÷íàòà áîëåñò íà ñúðöå- òî, ìîçú÷íî-ñúäîâàòà áîëåñò è ñå çàâúðøè ñ ðàííàòà äèàã- íîñòèêà íà îíêîëîãè÷íèòå çàáîëÿâàíèÿ. Èìàéêè ïðåäâèä, 137
÷å èíôîðìàöèÿòà îñòàðÿâà çà íÿêîëêî ãîäèíè, äîðè àêî ïîñëåäîâàòåëíî ïîâòàðÿõìå ñàìî òåçè òåìè ùåøå äà å ïî- âå÷å îò äîñòàòú÷íî, çàùîòî ùå ñå ïîëó÷è âúçõîäÿùà ñïè- ðàëà íà ïîçíàíèÿòà, êîÿòî ùå âúîðúæàâà ñ âñå ïî-íîâè è ïî-íîâè ïîçíàíèÿ ó÷àñòíèöèòå.  ïðîöåñà íà ðàáîòà âúçíèêíà äåëèêàòíèÿò ïðîáëåì çà âêëþ÷âàíå è ìëàäèòå ëåêàðè îò âèñøèòå ó÷åáíè çàâåäå- íèÿ è èíñòèòóòè. Âúïðîñúò ñå ðåøè ñ îðãàíèçèðàíå åä- íîâðåìåííî íà ìëàäåæêè ñèìïîçèóìè, ñúùî íà êîíêóðñ- íè íà÷àëà.  ðåçóëòàò, íàöèîíàëíèòå êîíêóðñè “Ìëàä ìåäèê” ïðåðàñíàõà â “Ïàíîðàìà íà ïðîôåñèîíàëíîòî è íàó÷íî òâîð÷åñòâî çà ìëàäåæòà â çäðàâåîïàçâàíåòî”. Ñòî è äâà- äåñåòòå ó÷àñòíèöè ñëåä çàâúðøâàíå íà äâàòà àíîíèìíè òó- ðà îò ñúñòåçàíèåòî èìàõà âúçìîæíîñò çàåäíî ñ ìíîãîáðîé- íèòå ãîñòè è ïðèäðóæàâàùè ëèöà äà ñå âêëþ÷àò â íåéíèòå ðàçíîîáðàçíè ïðîãðàìè. Îáèêíîâåíî ÿâëåíèå áåøå äà çâú- íÿò îò ðàçëè÷íèòå îêðúæíè îòäåëè è áîëíèöè ñ ìîëáà äà èì ñå îñèãóðè õîòåë. Ïðèñòèãàõà ñ ìèêðîáóñè, ñëóæåáíè è ÷àñòíè êîëè êàòî íà êîíãðåñ èëè íàöèîíàëíà êîíôåðåí- öèÿ, çàùîòî çíàåõà, ÷å ùå ñëóøàò è ùå ñðåùíàò ñâåòèëàòà íà áúëãàðñêàòà íàóêà ïî ïðîáëåìà. Îáèêíîâåíî ñëåä ìóçèêàëíà èíòðîäóêöèÿ è òúðæåñò- âåíî îòêðèâàíå ïàíîðàìàòà ïðîäúëæàâàøå ñ ïëåíàðíî çà- ñåäàíèå, íà êîåòî ñïåöèàëèñòèòå îò íàöèîíàëíèÿ ëåêòîðñ- êè åêèï òðåòèðàõà ñúâðåìåííîòî ñúñòîÿíèå íà ïðîáëåìà. Íåñòèõâàù èíòåðåñ ïðåäèçâèêâàõà è ïðîâåæäàíèòå îò òÿõ äèñêóñèè îêîëî êðúãëà ìàñà. Ñ âíèìàíèå è ðåñïåêò ñå ïîñ- ðåùàõà è çàñåäàíèÿòà íà ìëàäåæêèòå ñèìïîçèóìè, êîèòî. ÷åñòî óäèâÿâàõà ñ îðèãèíàëíèòå ñè íàó÷íè ïðèíîñè Åñòåñòâåíà êóëìèíàöèÿ íà ïàíîðàìàòà áåøå çàêëþ- ÷èòåëíèÿò òóð íà ñúñòåçàíèåòî, ïðè êîéòî ôèíàëèñòèòå â ïðèñúñòâèåòî íà íàöèîíàëíîòî æóðè ðàçâèâàõà êðàòúê òå- 138
îðåòè÷åí âúïðîñ è ðåøàâàõà êëèíè÷íè êàçóñè. Ñïîìíÿì ñè êàê ïî ïðîáëåìà çà àíòèáèîòèöèòå íàìèðàùèÿò ñå â ñúñåäñòâî ïðåäñåäàòåë íà ÌÀ ñïîäåëè, ÷å áè ïîâåðèë æè- âîòà ñè â ðúöåòå íà òàêèâà ìëàäè ëåêàðè. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê ïî âðåìå íà ïîñëåäíèÿ êîíêóðñ ïðåäñåäàòåëÿò íà Áðè- òàíñêèÿ ñúâåò ìèñòúð Äåéâèä Ñòîóêñ, ñòîÿù ìåæäó ìåíå è òîãàâàøíèÿ ìèíèñòúð ïðîô. ×åðíîçåìñêè, ïîâòàðÿøå âúç- áóäåíî: Gråate! Greate! Greate! (Ãðåéò!). Êàòî ñå çíàå, ÷å òàçè ìíîãîëèêà àíãëèéñêà äóìà îçíà÷àâà åäíîâðåìåííî: âåëèê, âúçâèøåí, áëàãîðîäåí, ãîëÿì, ãðàìàäåí, ñòðàõîòåí, ÷óäåñåí, çíàìåíèò è ñëàâåí, ñàìè ðåøåòå êîå îò ìíîãîá- ðîéíèòå é çíà÷åíèÿ òðÿáâàøå äà âúçïðèåìà êàòî îöåíêà íà êîíêóðñà è ðàáîòàòà îêîëî íåãî. Òðàéíè ñëåäè íå ñàìî â ìîåòî ñúçíàíèå íî è â òîâà íà ñòîòèöèòå ó÷àñòíèöè â 10-òà þáèëåéíà ãîäèøíèíà îò êîíêóðñà îñòàâèõà çàêëþ÷èòåëíèòå “àêîðäè”, êîãàòî ïðåä íàãðàäåíèòå ó÷àñòíèöè, çàñòàíàëè íà ñöåíàòà âñðåä êîø- íèöè îò ñâåæè öâåòÿ, òðÿáâàøå äà ïðîèçíåñà çàêëþ÷èòåë- íîòî ñè ñëîâî. Ìîæå áè ñúçäàëàòà ñå àòìîñôåðà ìå èì- ïóëñèðà â òåçè òðóäíè ãîäèíè íà ïðåóñòðîéñòâî äà îòáå- ëåæà óâåðåíîñòòà ñè, ÷å íàøèÿò íàðîä, êîéòî åäèíñòâåí â ñâåòà ÷åñòâóâà ïèñìåíèòå ñè çíàöè è íà òîçè äåí ïåå “Íàï- ðåä íàóêàòà å ñëúíöå, êîåòî â äóøèòå ãðåé“, íå ìîæå äà íå ïðåóñïåå! Çà ìåí è âñè÷êè ïðèñúñòâóâàùè íàãðàäåíèòå ìëàäè êîëåãè áÿõà íåîïðîâåðæèìî äîêàçàòåëñòâî çà òî- âà. Ïîæåëàõ èì äà äåðçàÿò ïî èçáðàíèÿ îò òÿõ ïúò è íàïóñ- íàõ ñöåíàòà ïîä çâóöèòå íà “Âúðâè, íàðîäå âúçðîäåíè!”. Ñïðÿõ ñå çàä êóëèñèòå è ãëåäàõ êàê ïðè òúðæåñòâåíàòà ìå- ëîäèÿ íà Áúëãàðñêèÿ õèìí íà êóëòóðàòà ïðèñúñòâóâàùèòå â çàëàòà ìèíèñòðè, äèïëîìàòè, ïðîôåñîðè è êîëåãè îò öÿ- ëàòà ñòðàíà ñïîíòàííî ñå èçïðàâèõà íà êðàêà, çà äà îòäà- äàò ïî÷èò íà òåõíèÿ ñòðåìåæ êúì óñúâúðøåíñòâóâàíå â èìå- òî íà çäðàâíîòî áëàãîïîëó÷èå íà áúëãàðñêèÿ íàðîä. Áåøå èìïîçàíòíî, âúëíóâàùî, íåçàáðàâèìî! 139
ÎÐÃÀÇÌÚÒ ÎÒ ÒÂÎÐ×ÅÑÒÂÎÒÎ Ïúðâàòà ìè ïî-ñåðèîçíà ñðåùà ñ íàó÷íîòî ïîçíà- íèå äàòèðà îò ó÷åíè÷åñêàòà ñêàìåéêà, êîãàòî âçåõ ðåøå- íèå äà êàíäèäàòñòâóâàì ìåäèöèíà. Ñàìîïîäãîòîâêàòà ñè çàïî÷íàõ ïî ñúîòâåòíèòå óíèâåðñèòåòñêè ïîìàãàëà. Ñ îñîáåíî æåëàíèå ïðåïðî÷èòàõ ó÷åáíèêà íà ïðîôå- ñîð Ìåòîäè Ïîïîâ çà êîãîòî ñå ðàçïðàâÿõà ëåãåíäè. Ëåêöèèòå íà íàøèÿ çàáåëåæèòåëåí áèîëîã è îáàÿòåëåí îðàòîð ïðèâëè÷àõà âíèìàíèåòî íà ñòóäåíòè íå ñàìî îò ìåäèöèíñêèÿ, íî è îò äðóãè ôàêóëòåòè, êàêòî è íà ëþáîçíàòåëíè ãðàæäàíè. Ïðîâåæäàõà ñå â íàé-ãîëåìèòå ñîôèéñêè êèíîòåàòðè è íåîòìåííî ãî ïîñðåùàõà ñúñ ñòàâàíå íà êðàêà è àïëîäèñìåíòè. Ðàçïðàâÿõà êàê ðà- ñèñòêè íàñòðîåíè ìëàäåæè ñå îïèòàëè äà ãî ïðîâîêè- ðàò íà ëåêöèÿ, ïîñâåòåíà íà òàçè òåìà. Ðàçâúëíóâàí îò áåçîáðàçíîòî èì ïîâåäåíèå, îùå ñúùàòà íîù ïðî- äèêòóâàë íà ñåêðåòàðêàòà ñè êíèãà ñðåùó ðàñèçìà, êîÿ- òî ïî êúñíî áåøå ïðåèçäàäåíà â ëóêñîçíî þáèëåéíî èçäà- íèå íà ÁÀÍ. Òîâà áåøå åäíà îò ïðè÷èíèòå, ïîðàäè êîèòî ñàìî- ïîäãîòîâêàòà ìè ïðîòè÷àøå ñ ïîâèøåí èíòåðåñ, ïîäêëàæ- äàí è îò áóðíàòà äèñêóñèÿ ïî ïðîáëåìèòå íà ãåíåòèêàòà, êîÿòî òå÷åøå ïî òîâà âðåìå è â êîÿòî öåíòðàëíî ìÿñòî çàåìàøå ñàìèÿò Ìåòîäè Ïîïîâ.  êðúæîêà ïî áèîëîãèÿ ìè âúçëîæèõà ðåôåðàò òúêìî íà òàçè äèñêóñèîííà òåìà. Ñúâåñòíî ñå ïîäãîòâèõ êàòî ïîëçóâàõ íå ñàìî ó÷åáíèöè, íî è äðóãè, âêëþ÷èòåëíî è ôèëîñîôñêè èçòî÷íèöè. Áåçï- ðèñòðàñòíî èçëîæèõ òåçèòå, êàòî â çàêëþ÷åíèå ñè ïîçâî- ëèõ äà èçòúêíà, ÷å ïðàâîòàòà èì ùå ñå äîêàæå íå îò ôèëî- ñîôñêè ïîñòàíîâêè, à îò áúäåùè åêñïåðèìåíòàëíè àðãó- ìåíòè. Îêîëî 45-ìèíóòíèÿò äîêëàä î÷åâèäíî íàïðàâè áëà- 140
ãîïðèÿòíî âïå÷àòëåíèå, çàùîòî ïî ïðåäëîæåíèå íà ïðå- ïîäàâàòåëêàòà ïî áèîëîãèÿ ó÷èòåëñêèÿò ñúâåò ðåøè äà ñå èçíåñå íà îáùà ñáèðêà ïðåä âñè÷êè ïàðàëåëêè. Ðèòîðèêàòà â íèêàêúâ ñëó÷àé íå áåøå íàé-ñèëíàòà ìè ñòðàíà. Ìîæåõ áåç óñèëèÿ äà ðàçâèÿ ïèñìåíî ñúîò- âåòåí âúïðîñ, íî ñëîâåñíîòî ìó îòðàçÿâàíå áåøå ñâúðçà- íî ñ “õúíêàíå è ìúíêàíå”, êîåòî ïîíèæàâàøå çíà÷èòåë- íî ñòîéíîñòòà íà îòãîâîðà. Ìàéêà ñìÿòàøå, ÷å ìîãà äà ïðåîäîëåÿ òîçè íåäîñòàòúê ñúñ ñèñòåìíè òðåíèðîâêè, êàòî ìè ïîñî÷âàøå çà ïðèìåð ïðî÷óòèÿ äðåâíî-ãðúöêè îðàòîð Äåìîñòåí, êîéòî ïðè ðå÷èòå ñè ïðîÿâÿâàë òèê ñ ïîâäèãàíå íà åäíîòî ðàìî. Çà äà ãî èçáåãíå ïðè ïîäãî- òîâêàòà èì çàêà÷âàë íàä íåãî ìå÷, ðåãóëèðàí òàêà, ÷å äà ãî óáîæäà ïðè âñÿêî íåæåëàíî äâèæåíèå. Ðåøèõ, ÷å èìàì ïîâîä äà ïîäîáðÿ ðèòîðèêàòà ñè, êàòî çàïàìåòÿ äîêëàäà. Êîñòâàøå ìè âðåìå è óñèëèÿ, íî î÷åâèäíî íå ìè å ëèï- ñâàëà àìáèöèÿ, êîÿòî ñëó÷àéíîñòòà âúçíàãðàäè äâóêðàò- íî. Ïðåäñòàâèõ äîêëàäà â êúñíèòå ñëåäîáåäíè ÷àñîâå íà çèìàòà ïðåä ïîâå÷å îò 100 ñúó÷åíèöè â àóäèòîðèÿ ñ åëåêòðè÷åñêî îñâåòëåíèå. Âúïðåêè ÷å çíàåõ òåêñòà íàè- çóñò, ÷åòÿõ äåìîíñòðàòèâíî, çà äà íå ìå îáÿâÿò çà çóáðà÷. Ïî ñðåäàòà èçãàñíà âíåçàïíî òîêúò! Òîâà åñòåñòâåíî íå ïîïðå÷è, áåç ïðåêúñâàíå äà ïðîäúëæà èçëîæåíèåòî ñè â òúìíèíàòà, êàòî ñïàçâàõ íåîáõîäèìèòå ïàóçè ñëåä íåâè- äèìèòå òî÷êè è çàïåòàè, ïðåä ïðèòèõíàëàòà îò óäèâëå- íèå àóäèòîðèÿ. Îùå ïî ãîëÿìà èçíåíàäà ìè ïîäíåñå ñúäáàòà íà èçïèòà ïî áèîëîãèÿ, êîãàòî èçòåãëèõ âúïðîñ, èäåíòè÷åí ñ òåìàòà íà ðåôåðàòà. Íÿìà äà çàáðàâÿ ñ êàêâî âíèìàíèå ìå ñëóøàøå èìåíèòèÿò ó÷åí, êîãàòî â ñëåäâà- ùèòå 45 ìèíóòè ðàçâèâàõ îùàñòëèâèëàòà ìå òåìà. Äîêà- òî ïîïúëâàøå áåëåæíèêà ìè, çàïèòà ñàìî êîÿ ãèìíàçèÿ ñúì çàâúðøèë, ñëåä êîåòî ñ ðúêîñòèñêàíå ìå èçïðàòè äî 141
âðàòàòà. Êîãàòî îòâîðèõ ñòóäåíòñêàòà ñè êíèæêà, âèäÿõ ïîä îöåíêàòà îòëè÷åí (6 +), äóìèòå “Ñ áëàãîäàðíîñò”, çàâåðåíè ñ åíåðãè÷íèÿ ìó ïîäïèñ, êîèòî è äîñåãà ïàçÿ êàòî ðåëèêâà. Íåñúìíåíî áëàãîñêëîííàòà Ôîðòóíà ìå áåøå ïîòóïàëà ïî ðàìîòî, íî âúïðåêè òîâà íèêîãà íå çàáðàâÿõ, ÷å ïå÷àëáà îò ëîòàðèÿòà å âúçìîæíà ñàìî àêî ñè êóïèø ïðåäâàðèòåëíî áèëåò. * * * Íåñëó÷àéíî çàïî÷âàì òàçè ðàçõîäêà çàä òâîð÷åñ- êèòå êóëèñè íà æèâîòà ñè îò òðóäà. Òðóäúò âñúùíîñò å èíâåñòèöèÿ âúâ âñÿêà èçáðàíà ïîñîêà. Âàëóòà, êîÿòî òðÿáâà äà îòðàáîòèø, çà äà ïîëó÷èø “âèçà”, çà æåëàíîòî êúì êîåòî ñè íàñî÷èë âúæäåëåíèÿòà ñè.  åäíà “ðåñòîðàíòñêà” âå÷åð, íåäúëãî ñëåä çàâðú- ùàíåòî ìè îò ×åõîñëîâàêèÿ, â êîìïàíèÿòà íà ïðèÿòå- ëè è ïîçíàòè, ñðåä êîèòî áåøå è ïðåïîäàâàòåëêà îò àíãëèéñêàòà ãèìíàçèÿ, ñòàíà âúïðîñ, ÷å ó÷åíèöèòå é íå ïîëàãàò î÷àêâàíèòå óñèëèÿ çà îâëàäÿâàíå íà åçèêà.  äîïúëíåíèå ìå ïîêàíè, â ÷àñ íà êëàñíèÿ íàñòàâíèê, äà ñïîäåëÿ ñ òÿõ èçáîðà ñè íà ïðîôåñèÿ. Åñòåñòâåíî ïðèåõ ïîêàíàòà, ñëåä êîåòî ñòåñíèòåëíî áÿõ ïðåäóïðåäåí, ÷å ó÷åíèöèòå îáèêíîâåíî íå ñëóøàò “ãîñò-äåëåãàòà” è èç- ïîëçâàò âðåìåòî çà ïîäãîòîâêà íà äîìàøíè óïðàæíå- íèÿ. Óñïîêîèõ ÿ è äîðè ñå îáçàëîæèõ, ÷å ñëåä òðåòàòà ìèíóòà ùå çàðåæàò ïîäãîòîâêàòà ñè çà ñëåäâàùèÿ äåí è ùå “íàîñòðÿò óøè”.  óðå÷åíèÿ ÷àñ ïðèñòèãíàõ çà ñðåùàòà â åëèòíà- òà ãèìíàçèÿ. Ëú÷åçàðíè ìîì÷åòà è ìîìè÷åòà. Äðàãî äà òè å äà ãè ãëåäàø. Íî, êàêòî áÿõ ïðåäóïðåäåí, äîêà- òî êëàñíàòà èì ìå ïðåäñòàâÿøå, äåëèêàòíî çàïî÷íàõà äà íàãëàñÿò ïîñîáèÿòà ñè çà ïîäãîòîâêà íà äîìàøíè ðàáîòè. 142
Ñëåä åäíî ïðèÿòåëñêî “õåëëîó” çàðÿçàõ êàòåäðàòà, ñåäíàõ âúðõó ïúðâèÿ ÷èí è çàïî÷íàõ äà èì ðàçêàçâàì. Çà åäíà êúñíà åñåííà âå÷åð, êîãàòî “äåáàðêèðàõ” êàòî ðåäî- âåí àñïèðàíò íà ëåòèùåòî â Ïðàãà, áåç äà çíàì “áúêåë” ÷åøêè åçèê.  ñòðàíà, êúäåòî îôèöèàëíè åçèöè áÿõà - ÷åøêè è ñëîâàøêè, áèâøà àâñòðî-óíãàðñêà èìïåðèÿ, â êîÿòî âñåêè òðåòè ãîâîðåøå ñâîáîäíî íåìñêè è êúäå- òî, àêî èìàø íåáëàãîðàçóìèåòî íà ðóñêè äà ïîïèòàø çà íÿêîÿ óëèöà, ó÷òèâî ùå òå îòïðàòÿò â îáðàòíà ïîñîêà. Ñ ïîìîùòà íà áúëãàðñêî - ÷åøêè ðàçãîâîðíèê íàåõ òàêñè è ïîòåãëèõ êúì ïîñîëñòâîòî äà ñå ïðåäñòà- âÿ. Íåçàáðàâèìî ïúòóâàíå ïî ïðàçíè÷íî îñâåòåíèòå óëè- öè íà “çëàòíà” Ïðàãà, ñ äðóæåëþáíî óñìèõíàòèÿ øîôüîð, ïîâòàðÿù - “âàíîöå, âàíîöå”, êîåòî ñêîðî ðàçáðàõ, ÷å îçíà÷àâà “êîëåäà”. Ïðèòèõíàëàòà àóäèòîðèÿ ñ âñå ïî-ãîëÿìî âíèìà- íèå ñëóøàøå çà áîðáàòà ìè ñ åçèêîâàòà áàðèåðà, êîÿòî ñúõðàíÿâà íàöèîíàëíàòà èäåíòè÷íîñò, íî å ïðåïÿòñò- âèå çà ìåæäóíàðîäíè êîíòàêòè. Çà òîâà êàê ïî òðàì- âàèòå è àâòîáóñèòå ïðåëèñòâàõ áåëåæíèöèòå ñè, â êî- èòî ñðåùó âñÿêà áúëãàðñêà äóìè÷êà ñå ìúäðåõà çíà÷åíè- ÿòà é íà ñëîâàøêè, ÷åøêè è àíãëèéñêè åäíîâðåìåííî. Çà òîâà êàê ÷èñòîñúðäå÷íî çàâèæäàõ íà çàâúðøèëèòå åçè- êîâè ãèìíàçèè è êàê íå ìîæåõ äà ñè ïðåäñòàâÿ, ÷å èìà ó÷åíèöè, êîèòî íå ïîëçâàò ïúëíîöåííî òàçè ïðèâèëå- ãèÿ, êîÿòî èì îòêðåõâà âðàòèòå êúì ñâåòà. Òèøèíà- òà “ãóçíî” ñå çàäúëáî÷è. Àêî ïðèåìåì çà äàäåíîñò, ïðîäúëæèõ, ÷å âñåêè îò âàñ å ñ íîðìàëíè çàëîæáè, êîåòî å íåñúìíåíî, è ñå ðàç- âèâà ïðè ïîäõîäÿùè óñëîâèÿ, êîåòî ñå âèæäà, êîå ùå å ðåøàâàùî çà òîâà êîé ùå ïîñòèãíå ïî-ãîëåìè óñïåõè â áúäåùå? Íåñúìíåíî òðóäúò. Êîéòî èíâåñòèðà ïîâå÷å 143
òðóä, ùå îòèäå ïî-äàëå÷å â ðàçâèòèåòî ñè. Ïðîìåíëèâà å ñàìî òàçè âåëè÷èíà îò òðèòå èçèñêâàíèÿ çà óñïåõ â æèâîòà. Ñ òðóäà ñà ñâúðçàíè è íàó÷íèòå èäåè, òâîð÷åñêèòå õðóìâàíèÿ, êîèòî íà íÿêîãî ìîæå äà èçãëåæäàò êàòî ÷óäî íà ïðèðîäàòà, êîåòî îñåíÿ ñàìî áîãîïîìàçàíè? Íà- ó÷íàòà èäåÿ, êîÿòî å îñíîâíà èçìåðèòåëíà åäèíèöà çà íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî, íå òðÿáâà äà ñå ðàçãëåæäà êàòî íÿêàêâî îòâëå÷åíî ïîíÿòèå. Íåêà íå çàáðàâÿìå, ÷å â îñ- íîâàòà íà íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî ëåæè íàó÷íîòî ïîçíà- íèå. Àêî ñúâñåì ãðóáî, ñõåìàòè÷íî ñè ïðåäñòàâèì, ÷å âñÿêà íàó÷íà èíôîðìàöèÿ, ïðî÷åòåíà èëè åêñïåðèìåí- òèðàíà, îñòàâÿ â íàøåòî ñúçíàíèå äèðÿ ïîä ôîðìà íà îòâåñíà ëèíèÿ, ñ îáîãàòÿâàíå íà íàó÷íèòå ïîçíàíèÿ áðî- ÿò íà òåçè ñèìâîëè÷íè ëèíèè è òÿõíàòà ãúñòîòà ùå ñòàâà âñå ïî-ãîëÿì è ïî-ãîëÿì. Ïî òàêúâ íà÷èí ïðîïîð- öèîíàëíî ñ óâåëè÷àâàíå íà ïîçíàíèÿòà ñå ñúçäàâà ïî-áëà- ãîïðèÿòåí òåðåí çà âúçíèêâàíå íà òâîð÷åñêè èìïóëñ. Íåùî êàòî “êúñî ñúåäèíåíèå”, êîåòî ñõåìàòè÷íî ìî- æåì äà ñè ïðåäñòàâèì êàòî ñúçäàâàíå íà íîâà, âå÷å õî- ðèçîíòàëíà âðúçêà ìåæäó äâå èëè ïîâå÷å îòâåñíè ëèíèè ñðåä òåçè îò íàòðóïàíèòå ïîçíàíèÿ. Òúêìî òîçè “ìîñò” ìåæäó “áðåãîâåòå íà ïîçíàíèåòî” å íàó÷íàòà èäåÿ. Åñ- òåñòâåíî, çà äà å âúçìîæíî ïîñòðîÿâàíå íà “ìîñò”, ïðåäâàðèòåëíî å íåîáõîäèìî äà èìà “áðåãîâå” è êîëêî- òî òåçè “áðåãîâå” ñà ïî-áëèçêè è ïî-ñîëèäíè, òîëêîâà ïî ëåñíî å ïîñòðîÿâàíåòî íà “ìîñòà”. Êîøåðúò “çàáðúì÷à”, ðàçâúëíóâà ñå. Î÷åâèäíî áÿõà òàèëè êàêâè ëè íå âúïðîñè, ñâúðçàíè ñ íàóêàòà è òâîð- ÷åñòâîòî èçîáùî, êîèòî ñåãà ñå îòïðèùèõà è çàëÿõà êàòåäðàòà. Òðÿáâàøå äà âúâåäà íÿêàêúâ ðåä. Ïî÷óâñò- âóâàõ, ÷å â ìîìåíòà òðåâîãèòå èì ñà êîíöåíòðèðàíè â 144
ïðåäñòîÿùàòà ñìÿíà íà ó÷åíè÷åñêàòà ñèñòåìà çà çàó- ÷àâàíå “íà äðåáíî”, êîãàòî ãè èçïèòâàò è îöåíÿò íà äíåøíèÿ óðîê, ñ êàíäèäàòñòóäåíòñêàòà è ñòóäåíòñêà ïîäãîòîâêà íà “àíãðî”- âúðõó öåëèÿ ó÷åáíèê îò 500 è ïîâå÷å ñòðàíèöè. Âúïðîñ, êîéòî ñúùî ìå áå âúëíóâàë â àáèòóðèåíòñêàòà ìè âúçðàñò. Íàëîæè ñå äà ñïîäåëÿ ñîá- ñòâåíàòà ñè åòàïíà ñèñòåìà çà ïîäãîòîâêà, ïðè êîÿòî ïúðâîíà÷àëíî ïðî÷èòàõ êàòî ðîìàí ïðåäñòî-ÿùàòà çà ïðåâçåìàíå “êðåïîñò”, çà äà ïðèäîáèÿ íàé-îáùà ïðåäñ- òàâà çà ñëîæíîñòòà íà “ïîäñòúïèòå”, êîèòî ñëåä òî- âà ðàçíèùâàõ íà ÷àñòè è ñãëîáÿâàõ íàíîâî ïðè ôèíàëíèÿ ïðî÷èò. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ñòðàõúò, êîéòî ó÷åíèöèòå èç- ïèòâàò îò ïðåäñòîÿùîòî âúâåæäàíå íà ìàòóðà, ñå äúë- æè ãëàâíî íà òîâà, ÷å íèêîé íå ñè äàâà òðóä äà èì îáÿñíè êàê äà ñìåíÿò ìåòîäîëîãèÿòà çà ïîäãîòîâêà íà çðåëîñòíèÿ èçïèò. Ïîçâîëèõ ñè äà èì èçÿñíÿ ïî-íàòàòúê, ÷å ïðèäîáè- âàíåòî íà óíèâåðñèòåòñêà ñïåöèàëíîñò äàâà ñàìî îáùà ïðåäñòàâà çà ïðîáëåìèòå íà êîèòî å ïîñâåòåíà. Âñúù- íîñò çàäúëáî÷àâàíåòî íà ïîçíàíèÿòà ïðåäñòîè åäâà ñëåä çàâúðøâàíå íà óíèâåðñèòåòà, êîãàòî íàñòúïâà ïåðèîä è îñúçíàâàø, ÷å çà ïðîó÷âàíå è ðåøàâàíå íà ïðîáëåì, íà êîéòî èñêàø äà ñå ïîñâåòèø, ó÷åáíèöèòå ñà íåäîñòà- òú÷íè. Ñïîäåëèõ êàêâî íåîòðàçèìî âïå÷àòëåíèå ìè å íàïðàâèëà â ïúðâèòå ãîäèíè îò ìîÿòà ïðàêòèêà íîâî- èçëÿçëàòà ìîíîãðàôèÿ - ó÷åáíèê íà Æàí Äîñå - “Èìóíî- õåìàòîëîãèÿ”, ìåæäó ðåäîâåòå íà êîÿòî ñå î÷åðòàâàõà ãîëåìèòå íàó÷íè ïåðñïåêòèâè â îáëàñòòà íà òàçè îò- íîñèòåëíî ìëàäà íàóêà. Êàê ñëåä ïðî÷èòàíåòî é “ãðî- òåñêíî” ñòîÿõ â î÷àêâàíå è â ìîÿòà ãëàâà äà õðóìíå íÿêàêâà ãîëÿìà “èäåÿ”. Ïðåïðî÷åòîõ íåêîëêîêðàòíî êíè- ãàòà, íàó÷èõ ÿ ïî÷òè íàèçóñò. Íèùî! Ïîñëåäâà ôàçà íà 145
ïåñèìèçúì. Íî äîéäå è òðåòèÿò ïåðèîä, êîãàòî çàïî÷- íà çàïîçíàâàíåòî ìè íå ñàìî ñ êîíöåíòðèðàíàòà ìàòå- ðèÿ â ó÷åáíèöèòå, à ñ îòäåëíèòå íàó÷íè ñúîáùåíèÿ, êî- èòî òðåòèðàò ñàìî åäèí ïðîáëåì, êîèòî äàâàò ìîìåí- òà íà îòêðèòèåòî õðîíîëîãè÷íî, â äâèæåíèå è èçâåäíúæ ìè ñòàíà ÿñíî, ÷å îòêðèòèÿòà íå ñà íàïúëíî ñàìîñòî- ÿòåëíè, à íàïðîòèâ, òâúðäå ÷åñòî ñà âçàèìíî ñâúðçàíè. Ëàíäîà îïèñâà ÿâëåíèåòî àãëóòèíàöèÿ - ñïåöèôè÷íî ñëåï- âàíå íà åðèòðîöèòèòå ïðè æèâîòíèòå. Ëàíäùàéíåð ïðî- ó÷âà ñúùèòå ïðîöåñè ïðè ÷îâåøêàòà êðúâ è íàìèðà òðè- òå êðúâíè ãðóïè. Äåêàñòåëî è Ùóðëè ïðîäúëæàâàò ïðî- ó÷âàíèÿòà â íîâàòà íàñîêà è îòêðèâàò ÷åòâúðòàòà. Ôàêòè÷åñêè ñå îêàçâà, ÷å íàóêàòà å áåçêðàéíà ùàôåòà. Åäèí êîíñòàòèðà íåùî, äðóã ãî íàó÷àâà, “ñòúïâà” âúðõó íåãî, ïðîäúëæàâà è îòêðèâà âòîðî è ò.í. è ò.í. Çâúíåöúò îòäàâíà áåøå îïîâåñòèë êðàÿ íà ïîñëåä- íèÿ ÷àñ, íî êîøåðúò ïðîäúëæàâàøå äà ñå âúëíóâà è íå ñe ðàçîòèâàøå. Çà äà çàâúðøà, ïîïèòàõ çíàÿò ëè ïðîèçõî- äà íà äóìàòà “äèàãíîçà”? Ó÷óäåíî ìå ïîãëåäíàõà è îòãî- âîðèõà óòâúðäèòåëíî. Ïîâèøèõ ñòåïåíòà íà òðóäíîñò êàòî ñå ïîèíòåðåñóâàõ êàêâî ñïîðåä òÿõ îçíà÷àâàò ñúñ- òàâíèòå é ÷àñòè? Áåç óñèëèÿ îáÿñíèõà, ÷å “ãíîçèñ” å ïîç- íàíèå, íî íà “äèà” ñå ïðåäàäîõà. Èíôîðìèðàõ ãè, ÷å òîâà å ãðúöêèÿò ïðåäëîã “ïðåç”, êîéòî ïðèáàâåí êúì “ãíîçèñ” ïðèäàâà íà êîìáèíàöèÿòà ñìèñúë íà íåùî, êîåòî å ìè- íàëî ïðåç ïîçíàíèåòî. Ïðèòèõíàõà. Ïî÷óâñòâàõ êîëêî ñèëíî ãè âïå÷àòëè íîâàòà ïðåä- ñòàâà çà äóìàòà, êîÿòî ñèìâîëè÷íî ñî÷åøå, ÷å ïúòÿò êúì èñòèíàòà ìèíàâà ïðåç ïîçíàíèåòî. Íèùî íå ìîæå- øå äà ñå êàæå ïîâå÷å. Ðàçäåëèõìå ñå âúëíóâàùî. Î÷åâèä- íî âñÿêî îò òåçè ìëàäè ñúùåñòâà ñïîòàéâàøå â ñúçíà- íèåòî ñè èíòèìíî çàêúòàíà ìå÷òà çà íåùî ïî-ãîëÿìî, 146
êîåòî äà îñìèñëè áúäåùåòî ìó. Ìå÷òà, êîÿòî îáèêíî- âåíî ïðèêðèâà ñ äåìîíñòðàöèÿ íà ðàâíîäóøèå èëè “íåïó- êèçúì”, êîåòî ïðàâè çàäà÷àòà íà ñúâðåìåííèÿ ïåäàãîã îò òåæêà, ïî-òåæêà. È âñå ïàê ïúòèùà êúì òåõíèÿ âúòðåøåí ìèð òðÿáâà äà áúäàò òúðñåíè è ìîãàò äà áúäàò íàìåðåíè. Ïðîâåäåíèÿò ÷àñ íà êëàñíèÿ íàñòàâ- íèê ãî äîêàçà íåäâóñìèñëåíî. *** Ïðåä ïðàãà íà íàóêàòà ÷îâåê íåìèíóåìî ñå ñáëúñ- êâà ñ íÿêîëêî äèëåìè, ÷èåòî ðåøåíèå ìîæå äà ïðåäîï- ðåäåëè õîäà íà ïî-íàòàòúøíîòî ìó ðàçâèòèå. Íåèçìåíåí ñïúòíèê â íàó÷íîòî äèðåíå íà ïúðâî ìÿñòî ñå î÷åðòàâà òâîð÷åñêèÿò ðèñê. Ùîì èçñëåäîâàòåëÿò íàñî÷âà ïðîó÷âà- íèÿòà ñè â íîâà, íåèçâåñòíà íàñîêà, íåèçáåæíî ïîåìà ðèñêà íà åâåíòóàëíèÿ íåóñïåõ. Ðèñêúò ñîáñòâåíîòî ìó òâîð÷åñêî õðóìâàíå äà ñå îïðîâåðãàå îò íîâèòå, ñúáðàíè îò ñàìèÿ íåãî ôàêòè. Çíà÷è ëè òîâà, ÷å íå òðÿáâà äà ñå ðèñêóâà?  òàêúâ ñëó÷àé íå áè èìàëî ïðîãðåñ. Áåç òâîð÷åñêè ðèñê ñå “èç- ìàéñòîðÿâàò” (ìèñëÿ, ÷å äóìàòà å òî÷íî ïîäáðàíà) ïñåâ- äîíàó÷íè ðàçðàáîòêè âúðõó íåùà, êîèòî âå÷å ñà èçâåñ- òíè.  òàêúâ ñëó÷àé, êúäå îñòàâà òâîð÷åñòâîòî?  òîçè ñìèñúë ðèñêúò å íåãîâ íåîòìåíåí ñïúòíèê. Íÿìàì ïðåäâèä àâàíòþðèñòè÷íèÿ ðèñê, à ò.í. “ïîäïëà- òåí ðèñê”, ïðè êîéòî íàó÷íîòî õðóìâàíå ïî÷èâà íà ñî- ëèäíè ïîçíàíèÿ, êîèòî äàâàò îñíîâàíèå íà èçñëåäîâàòå- ëÿ äà ðèñêóâà. Ñîëèäíèòå ïîçíàíèÿ îáà÷å íå ñà åäèí- ñòâåíîòî èçèñêâàíå. Âñåêè îò íàñ ïîçíàâà, ïðåäïîëàãàì, íåìàëêî õîðà ñúñ ñîëèäíè ïîçíàíèÿ, íî íå âñåêè îò òÿõ ïîåìà òâîð÷åñêè ðèñê. Òâîð÷åñêèÿò ðèñê èçèñêâà òâîð- ÷åñêà ôàíòàçèÿ è îñâåí òîâà è ãîëÿìà ìîðàëíà óñòîé÷è- âîñò, çàùîòî â áîðáàòà çà óòâúðæäàâàíå íà âúçíèêíàëèòå 147
íàó÷íè èäåè èçñëåäîâàòåëÿò ðèñêóâà íå ñàìî äà ñå ñàìî îïðîâåðãàå, íî äîðè è êîãàòî å ïðàâ, îñîáåíî â íà÷àë- íèòå ñòàäèè, äà ñå ñáëúñêà ñ åñòåñòâåíàòà èíåðòíîñò è íåäîâåðèå ïî îòíîøåíèå íà íîâîòî, êîåòî èçèñêâà íå- ìàëêî óñèëèÿ è íàïðåæåíèå, çà äà áúäàò ïðåîäîëÿâàíè. Íàó÷íàòà ðàáîòà íåñúìíåíî èçèñêâà è ïðèòåæàíèå íà îðãàíèçàöèîííè êà÷åñòâà. Îðãàíèçàöèÿòà å ñúùî ôîð- ìà íà òâîð÷åñòâî, ïðè êîÿòî òâîð÷åñêèÿò èìïóëñ íà ñóáåêòà íà÷åðòàâà åäíà “ðåçóëòàíòíà” ëèíèÿ, ïðåäñòàâ- ëÿâàùà îïòèìàëíî ðåøåíèå íà êîìïëåêñ îò íàãëåä ïðî- òèâîðå÷èâè ïðîáëåìè. Òàêà ïðè íàó÷íàòà ðàáîòà îðãà- íèçàöèÿòà íà òðóäà å íåîòìåíèìî ïðåäõîæäàùî èçèñêâà- íå. Ôàêòè÷åñêè òÿ å ñèìáèîçà ìåæäó îðãàíèçàöèîíåí è íàó÷åí òâîð÷åñêè ïðîöåñ. *** Ïúðâîòî ñòúïàëî êúì íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî íåñúì- íåíî å íàó÷íàòà õèïîòåçà, êîÿòî îáèêíîâåíî îáåäèíÿâà åäíîïîñî÷íè èäåè, âúçíèêíàëè â ïðîöåñà íà íàó÷íàòà ïðàêòèêà. Ïúðâîíà÷àëíî å ñàìî ðàáîòíà ñõåìà, íåùî êàòî “ïðîåêòî-ïëàí” â íàó÷íîòî ïðîèçâîäñòâî.  ïðîöå- ñà íà ðàáîòà òÿ íåïðåêúñíàòî ñå êîðèãèðà, “öåíçóðèðà” îò ïðàêòèêàòà, îò åêñïåðèìåíòà. Íî èäâà ìîìåíò, êîãàòî íàñúáðàíèòå ôàêòè îêîëî íåÿ íàòåæàâàò äîòîëêîâà, ÷å òÿ ñå ïðåâðúùà â õèïîòåçà. Ðàçáèðà ñå, çà îêîí÷àòåëíîòî ïîòâúðæäàâàíå íà åäíà õèïîòåçà è ïðåâðúùàíåòî é â òåîðåòè÷íà ïîñòàíîâêà ñà íåîáõîäèìè ìíîãî è ìíîãî ôàêòè, êîèòî äà ÿ ïîäêðåïÿò.  àðõèâà ìè ñå å çàïàçèëî èíòåðâþ ñ åäíà òâúðäå íàïîðèñòà æóðíàëèñòêà, êîÿòî èçíåíàäâàùî ìå áå çàïè- òàëà êàê ñå ïðàâÿò îòêðèòèÿ. ßâíî áå äî÷óëà îò íÿêúäå, ÷å êàòî àñïèðàíò ñúì îïèñàë íîâ êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò è çà äà çàäîâîëè ëþáîïèòñòâîòî ñè íå ñå öåðåìîíåøå 148
òâúðäå ñ âúïðîñèòå. Ðàçáèðà ñå, íå ìîæåõ äà é óñëóæà ñ ðåöåïòà, íî â îòãîâîð íà ïðîâîêèðàùèÿ âúïðîñ, â ïîëó- øåãîâèòà ôîðìà ñå îïèòàõ äà è îáÿñíÿ, ÷å òàêàâà äåôè- íèöèÿ íå ñúùåñòâóâà: Ïúðâî ñè ïúëíèòå ãëàâàòà ñ èíôîðìàöèÿ. Íî ìíîãî è öåëåíàñî÷åíà ïî ïðîáëåìà, ïî êîéòî ñòå èçáðàëè äà ðàáîòèòå. È îñâåí òîâà ðàáîòèòå è òî óïîðèòî.  åäèí ìîìåíò îò ïðàêòèêàòà èçñêà÷à “çàåê”. Íåùî, êîåòî íå ùå äà ñå âìåñòè â äîòîãàâà èçâåñòíèòå ðàìêè”. Íàïðÿãàòå “ïåðñîíàëíèÿ ñè êîì- ïþòúð” äî ïðåãðÿâàíå. Èçâåäíúæ ïðåñêà÷à “èñêðà” è ñòàâà “êúñî ñúåäèíåíèå” - òîâà å “îòêðèòèåòî”. Ñëåä òîâà çàïî÷âàòå äà ãî îáðàáîòâàòå, äîêàòî äîáèå çàäîâîëèòåëíè î÷åðòàíèÿ, êîèòî äà ñå õàðåñàò íå ñàìî íà âàñ, íî è íà ñúñåäèòå îò ñúùèÿ áðàíø. Íåâúçìóòèìàòà äàìà ïîå “ðúêàâèöàòà” è çàïèòà â ñúùèÿ ñòèë äàëè áèõ ñïîäåëèë ñ ÷èòàòåëèòå é êîíêðåòíî êàêúâ “çàåê” å èçñêî÷èë îò “õðàñòèòå” â Ñëîâàêèÿ? - Åäíà îò òåìèòå, êîèòî ðàçðàáîòâàõ - ïðî- äúëæèõ - áåøå ïðîáëåìúò çà ïðîìåíèòå íà êðúâíè ãðóïè ïðè ëåâêîçíè çàáîëÿâàíèÿ. Çíàåéêè çà òîâà, êîëåæêà îò ôàêóëòåòñêèÿ öåíòúð â Êîøèöå ìè èç- ïðàòè çà êîíñóëòàöèÿ êðúâ îò òóáåðêóëîçíî áîëåí, íà êîéòî íå ìîæåøå äà îïðåäåëè êðúâíàòà ãðóïà. Òÿ ïðåäïîëàãàøå, ÷å ìîæå áè è òóáåðêóëîçàòà ïðåäèçâèê- âà ïðîìåíè íà êðúâíè ãðóïè. Ïåðñîíàëíèÿò ìè êîì- ïþòúð, ñëåä êàòî ñðàâíè äàííèòå âúâ âñè÷êè ôàéëîâå îò ïðåòúïêàíàòà ìè ñ èíôîðìàöèÿ ãëàâà è êàòî íå íàìåðè ïîäîáåí ñëó÷àé, îïèñàí â ñâåòîâíàòà ëèòåðà- òóðà, ðåøè, ÷å íå ñå êàñàå çà ïðîìÿíà, à çà íîâ, íå îïèñàí äîòîãàâà êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò. - Òîâà ëè âñúùíîñò âè íàïðàâè ñâåòîâíî èçâåñòåí? 149
- Ñ òîâà ñå çàïî÷íà.  êðàÿ íà êðàèùàòà âñåêè äåí íå ñå îïèñâàò íîâè êðúâíî-ãðóïîâè âàðèàíòè. Íàó÷íîòî ñúîáùåíèå èçëåçå íà óâîäíà ñòðàíèöà â íàé-àâòîðèòåò- íîòî â íàøàòà ñôåðà ñïèñàíèå, êîåòî ñå èçäàâà åäíîâ- ðåìåííî â Íþ-Éîðê, Ñèäíåé, Ïàðèæ è Æåíåâà. - À êàêâî áåøå ïðîäúëæåíèåòî? - Ïðîäúëæåíèåòî ñå ñúñòîåøå â òîâà, ÷å íîâèÿò âàðèàíò ìè äàäå îñíîâàíèå äà èçêàæà ïðåäïîëîæåíèå, ÷å ùå áúäàò îòêðèòè è äðóãè ïîäîáíè, êàòî ïîñî÷èõ òî÷íî î÷àêâàíèòå îñîáåíîñòè íà õàðàêòåðèñòèêèòå èì. - Êàêâî ñòàíà, ñáúäíàõà ëè ñå ïðåäñêàçàíèÿòà âè? - Çà ùàñòèå äà, ìàêàð è íå âåäíàãà. Ñ òå÷åíèå íà íÿêîëêî ãîäèíè ïðåäñêàçàíèòå âàðèàíòè, ìàêàð è ðåäêè, áÿõà íàìåðåíè è îïèñàíè îò àâòîðè â äðóãè ñòðàíè, à åäèí îò òÿõ ñëåä âðåìå è ïðè íàñ, ñ êîåòî êðúãúò ñå çàòâîðè è èçêàçàíàòà õèïîòåçà ñå ïðåâúðíà âúâ ôàêò. - Áëàãîäàðÿ çà èíòåðâþòî è âè çàâèæäàì! - Ìîëÿ, èìà çàùî! Âñúùíîñò íàó÷íîòî ïðåäñêàçàíèå íå å “ãàäàåíå“, à õèïîòåòè÷íà íàó÷íà ïðîåêöèÿ, ïîñòðîåíà âúðõó âå÷å ñúùåñòâóâàùè èëè îòêðèòè íîâè äàííè.  íàó÷íàòà ïðàê- òèêà òî íå å ðÿäêî ñðåùàùî ñå ÿâëåíèå. Èäåíòèôèöèðà- íåòî íà íîâèÿ âàðèàíò, êîåòî ñàìî ïî ñåáå ñè ïðåäñòàâ- ëÿâàøå ãîëÿì íàó÷åí èíòåðåñ, ñå ïðåâúðíà â èçõîäåí ïóíêò çà íîâè òåîðåòè÷íè ðàçñúæäåíèÿ, êîèòî ñòàâàõà âñå ïî- ñìåëè è ïî-ñìåëè, çàùîòî äàâàõà îñíîâàíèå äà ñå ïðåä- ïîëàãà, ñúùåñòâóâàíåòî íà ïîðåäèöà îò íåèçâåñòíè äî ñåãà àëåëè (ñðîäíè ãåíè). Àêî ïðèåìåõ òîâà èçêóøàâàùî ïðåäïîëîæåíèå, îñòàâàøå ñàìî äà êîìáèíèðàì õàðàêòå- ðèñòèêèòå íà “ñðîäíèöèòå” çà äà ïðåäñêàæà íîâà ñåðèÿ îò âàðèàíòè. Íàëàãàøå ñå äà “èçïëþÿ êàìú÷åòî” è äà ãè 150
ïóáëèêóâàì, çàùîòî î÷àêâàíàòà èì ÷åñòîòà áåøå òîëêî- âà ðÿäêà, ÷å çà ñàìèÿ ìåíå âåðîÿòíîñòòà “äà ñå ñðåùíà” ñ òÿõ îñòàâàøå íèùîæíà. Íî â ìåæäóíàðîäåí ìàùàá, ñëåä àêöåíòóèðàíå âíèìàíèåòî íà èçñëåäîâàòåëè è îò äðóãè ñòðàíè, øàíñúò çíà÷èòåëíî íàðàñòâà. Íåñúìíåíî ïî-äîáðå áå íÿêîé äðóã äà ãè îòêðèå, îòêîëêîòî äà ñå ñïîòàéâàò â ãëàâàòà ìè êàòî õèïîòåçà. Çà ìåíå îñòàâàøå ïî÷åòíàòà ðîëÿ íà Êàñàíäðà. Êàêòî è ñòàíà.  ñëåäâà- ùèòå íÿêîëêî ãîäèíè ïðåäñêàçàíèòå âàðèàíòè áÿõà îò- êðèòè è îïèñàíè ïîñëåäîâàòåëíî âúâ Ôðàíöèÿ, ßïîíèÿ è Àíãëèÿ. Ñ íàìåñàòà íà Ôîðòóíà åäèíèÿò îò òÿõ ñå óëîâè è â “ìðåæèòå”, çàëîæåíè îò íàñ ïðè ìàñîâîòî èç- ñëåäâàíå íà êðúâíè ãðóïè îò Äèìèòðîâãðàä (19). Ïîòâúðæäåíèåòî íà âàðèàíòèòå ñå ïðåâúðíà â òðàì- ïëèí, çà íîâè ïðåäïîëîæåíèÿ. Êàêòî ñå êàçâà, “àïåòèòúò èäâà ñ ÿäåíåòî”. Íàñúáðàíèòå äîïúëíèòåëíè ôàêòè äà- âàõà âúçìîæíîñò äà ñå ïðåäïîëîæè “çàäêóëèñíî” ñúùåñ- òâóâàíå íà îùå åäíà íåèçâåñòíà ôàìèëèÿ ãåíè “ðåãóëà- òîðè”, êîÿòî êîíòðîëèðà îáðàçóâàíåòî íà ãðóïîâèòå ñóáñòàíöèè â ñåêðåòèòå. Òàêà âúçíèêíà õèïîòåçàòà çà “äâîéíàòà ãåíà ðåãóëàöèÿ“ íà êðúâíèòå ãðóïè.* Ïóáëè- êóâàíà íà ÷åòèðè åçèêà, òÿ ÷àêà ñâîåòî ïîòâúðæäåíèå èëè îòõâúðëÿíå â áúäåùåòî, êîåòî ñ ðàçâèòèåòî íà ñúâ- ðåìåííàòà áèîõèìèÿ ñå î÷åðòàâà êàòî íåäàëå÷íî. Òóê å ìîæå áè ìÿñòîòî äà ñïîäåëÿ è ÷óâñòâîòî íà óäîâ- ëåòâîðåíèå, êîåòî îáëàäàâà èçñëåäîâàòåëÿ êîãàòî íÿêîå íå- ãîâî òâîð÷åñêî õðóìâàíå ñå ñáúäíå. Ïî÷òè å íåîïèñóåìî, íî âúïðåêè òîâà ùå ñå îïèòàì äà âè íàïðàâÿ ñúïðè÷àñòíè. Êàòî ãî ñðàâíÿ íàïðèìåð ñ îíîâà, êîåòî èçïèòâà ôîòîãðà- ôúò-õóäîæíèê, êîãàòî íàäâåñèë âçîð íàä âàíàòà ñ ïðîÿâè- òåë â òúìíî-÷åðâåíàòà ñòàè÷êà, ñ òðåïåò íàáëþäàâà êàê ïîñ- òåïåííî âúðõó ôîòî-÷óâñòâèòåëíàòà õàðòèÿ ñå ïðîÿñíÿâàò 151
î÷åðòàíèÿòà íà òâîð÷åñêîòî ìó âèäåíèå, êîåòî îêîòî ñå å îïèòàëî äà çàïå÷àòà ñ ïðèìèãâàíå íà êàìåðàòà. Êîãàòî, âòðåí÷èë âçîð â åïðóâåòêèòå èëè ñòúêúëöåòî ñ ðåàêòèâíà ñìåñ ïîä ìèêðîñêîïà, î÷àêâàø äà âèäèø ðåçóëòàòà îò çà- ëîæåíàòà â òÿõ ìèñúë èëè ïðîçðåíèå. Íåïîâòîðèìî èçæè- âÿâàíå! È ùîì âåäíúæ íîâàòà èäåÿ ñå âèçóàëèçèðà ñ ïîò- âúðæäàâàùà ðåàêöèÿ, òîâà èçæèâÿâàíå òå îáñåáâà çà öÿë æèâîò. Ïîïàäàø â ìàãíèòíîòî ïîëå íà òâîð÷åñò-âîòî, ìà- êàð è êàòî ìàëêà ñòðóæêà èëè êàòî ìóøèöà, ïúðõàùà íå- îòêëîííî îêîëî ñâåòëèíêàòà â ìðàêà. Òîëêîâà å âñåîáå- ìàùî, ÷å çàïî÷âàø äà ñè ìèñëèø äàëè ïðèðîäàòà, ñúçäàëà ñåêñóàëíèÿ íàãîí, çà äà ñúõðàíè âèäà, ÷ðåç îðãàçìà îò òâîð- ÷åñòâîòî íå ãàðàíòèðà ðàçâèòèåòî â íàóêàòà è èçêóñòâîòî. Âñúùíîñò ïèåòåòúò êúì íàó÷íî òâîð÷åñòâî å âúòðåøíà ïîòðåáíîñò. Íåóëîâèì ñòðåìåæ äà ñå òðàíñïîíèðàò íàò- ðóïàíèòå ïîçíàíèÿ, îïèò è âúçïðèÿòèÿ â íîâà ôîðìà, êîÿ- òî â ïî-âèñøà ñòåïåí äà îòðàçè íÿêîè ñúîòíîøåíèÿ, âçàè- ìîçàâèñèìîñòè, êîèòî äîòîãàâà ñà îñòàâàëè ñêðèòè, íåî- ñúçíàòè, íî îñåçàåìî ñà áèëè äðàçíèòåë çà òúðñåíå íà èç- õîä â íîâîòî.  òîçè ñòðåìåæ, â òàçè âúòðåøíà ïîòðåáíîñò ñå ïðåïëèòàò åòè÷íè, åñòåòè÷íè è åìîöèîíàëíè ìîòèâè, êî- èòî êðèñòàëèçèðàò â óäîâëåòâîðåíèåòî îò íåãî. ×îâåøêà- òà ìèñúë ïðèòåæàâà ñîáñòâåíà àðõèòåêòóðà. Âúçíèêíàëà- òà èäåÿ, èçãðàäåíàòà õèïîòåçà áóäÿò åñòåòè÷åñêè ÷óâñòâà, à â ïîñëåäíà ñìåòêà âñè÷êî òîâà çàâúðøâà ñ óñåùàíå çà èçïúëíåí åòè÷åí äúëã êúì ñåáåïîäîáíèòå. Ðàçëèêà ìåæäó ïðîèçâåäåíèÿòà íà íàóêàòà è ïðîèçâåäåíèÿòà íà èçêóñò- âîòî íåñúìíåíî èìà, íî ïî ñúùåñòâî ãè îáåäèíÿâà òîâà, ÷å ñà ïðîèçâåäåíèÿ, ò.å. ðåçóëòàò îò òâîð÷åñêè ïðîöåñ.  òîçè ñìèñúë îáùîòî è â äâàòà ñëó÷àÿ å òâîð÷åñêèÿò èì- ïóëñ. Ðàçëè÷èÿòà ñå ïðîÿâÿâàò â íà÷èíà íà îòðàçÿâàíå. Ñëåä çàâúðøâàíå íà òâîð÷åñêèÿ ïðîöåñ âúòðåøíîòî óäîâ- 152
ëåòâîðåíèå îò ïðåñúçäàäåíîòî å îòíîâî åäíàêâî. Ðàçáèðà ñå, â íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî, êàêòî âúâ âñÿêî òâîð÷åñòâî, ðàçî÷àðîâàíèÿòà ñà íåèçáåæåí ñïúòíèê. Ëè÷- íî àç ñúì èçæèâÿâàë ìíîãî ïî-÷åñòî ðàçî÷àðîâàíèÿ, îò- êîëêîòî óäîâëåòâîðåíèÿ. Íî ìèñëÿ, ÷å ðàçî÷àðîâàíèåòî íå ìîæå äà óáèå åëåìåíòà íà óäîâîëñòâèå îò òâîð÷åñò- âîòî, çàùîòî âðåìåííèòå íåóñïåõè â äèðåíåòî íà íîâîòî, íåïîçíàòîòî ñà íåùî åñòåñòâåíî, êîåòî ìîæå äà ñå î÷àêâà è òå äîðè óñèëâàò ÷óâñòâîòî íà óäîâëåòâîðåíèå ñëåä òÿõíîòî ïðåîäîëÿâàíå.  íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî èçêëþ÷èòåëíî ãîëÿìà ðîëÿ èãðàå è îïîíåíòúò. Ïðè âúçíèêâàíå íà èäåÿòà ìèñúëòà å îáèêíîâåíî èçâúíìåðíî êîíöåíòðèðàíà â åäíà ïîñîêà è íÿêîè ïðîòèâîðå÷àùè ïîäðîáíîñòè ìîãàò äà îñòàíàò â ñôåðàòà íà íåéíîòî “ïåðèôåðíî çðåíèå” è äà ñå ïðî- ïóñíàò. Âúçíèêíàëèòå èäåè ïðèòåæàâàò èçâåñòíà òâîð- ÷åñêà èíåðöèÿ, êîÿòî ñïîñîáñòâóâà çà ðàçâèòèå íà ìèñúë- òà âúâ âñå ïî-ãîëÿìà è ïî-ãîëÿìà äúëáî÷èíà.  “ìå÷òè- òå”, êàêòî êàçâà ïîåòúò, “íÿìà öåíçóðà”. Òîãàâà “îòðåç- âèòåëíèÿò äóø” íà îïîíåíòà å îò ïúðâîñòåïåííî çíà÷å- íèå çà âðúùàíå â ðåàëíèÿ ñâÿò íà ôàêòèòå. Ðàçáèðà ñå, èñòèíñêèÿò îïîíåíò òðÿáâà äà ïðèòåæàâà ïî÷òè ñúùîòî íèâî íà ïîçíàíèÿ, ïîäîáíî íà ïðåâîäà÷à íà ïîåçèÿ, êîéòî, çà äà ïðåâåäå ñúîòâåòñòâóâàùî åäèí ñòèõ, ñúùî òðÿáâà äà å ïîåò. Âúòðåøíîòî óäîâëåòâîðåíèå îò íàó÷íîòî òâîð÷åñ- òâîòî íåñúìíåíî å íàé-âúçâèøåíîòî è ñúêðîâåíî ïðåæè- âÿâàíå, êîåòî ïðèðîäàòà å îòðåäèëà çà òâîðåöà. Îùå ïî- îñåçàåìî ñòàâà òî, êîãàòî ñå ñúïðîâîæäà è îò ïðèçíà- íèå, êîåòî ìàêàð è îãðàíè÷åíî â òÿñíî ñïåöèàëèçèðàíè êðúãîâå, ïðåäèçâèêâà åìîöèîíàëíè òðåïåòè, òðóäíî ïîä- äàâàùè ñå íà îïèñàíèå. Íåñëó÷àéíî òåçè âúëíåíèÿ ñå 153
âúçïðèåìàò êàòî “çâåçäíè ìèãîâå” â æèâîòà íà òâîðåöà, êîèòî êàòî íåâèäèìè ïîäïîðè êðåïÿò äóõà ìó. Ïîäîáíè ÷óâñòâà èçïèòàõ çà ïðúâ ïúò, êîãàòî, îò- âàðÿéêè ïëèêà îò V²²²-èÿ Åâðîïåéñêè ñèìïîçèóì ïî êðú- âîïðåëèâàíå, ðàçáðàõ, ÷å íå ñàìî å ïðèåò äîêëàäúò ìè çà âòîðèÿ êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò (12), êîéòî áÿõ îòêðèë íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè òîâà, íî ÷å ñúì ïîêàíåí äà ïðåä- ñåäàòåëñòâóâàì è ñåñèÿ ïî ñëó÷àé 100-ãîäèøíèíàòà îò îòêðèâàíåòî íà êðúâíèòå ãðóïè. Ìîæåòå äà ñè ïðåäñòà- âèòå âúëíåíèåòî, ñ êîåòî ïðåäñòàâÿõ ñúîáùåíèåòî ñè íà òîçè òúðæåñòâåí ìåæäóíàðîäåí ôîðóì. È êàê åñêàëèðà òî, êîãàòî ïî-êúñíî áÿõ ïîêàíåí äà ïðåäñåäàòåëñòâàì çàñåäàíèå íà ñåñèÿòà ïî èìóíîãåíåòèêà íà Õ²²–èÿ ñâå- òîâåí êîíãðåñ ïî ãåíåòèêà, êúäåòî ïðåäñòàâèõ òåîðèÿòà ñè çà äâîéíàòà ãåíà ðåãóëàöèÿ íà êðúâíèòå ãðóïè (32). Íåçàáðàâèìè ìèãîâå, ñïîìåíúò çà êîèòî è äîñåãà ìè ïîìàãà äà ïðåâúçìîãâàì ñ ïðåíåáðåæåíèå òðèâèàëíèòå òðóäíîñòè íà åæåäíåâèåòî. Ñ íå ïî-ìàëêî ÷óâñòâî íà óäîâëåòâîðåíèå óñòàíîâèõ ïî-êúñíî, ÷å òðóäîâåòå ìè ñà öèòèðàíè â ñâåòîâíîèçâåñòíàòà ìîíîãðàôèÿ íà Race & Sanger “Êðúâíèòå ãðóïè ïðè ÷îâåêà” (34), êîÿòî ñå èç- äàâà åäíîâðåìåííî íà ÷åòèðè åçèêà, è â êëàñè÷åñêèÿ ó÷åáíèê íà Mollison (35), âúçïðèåìàí îò àìåðèêàíñêèòå ëåêàðè êàòî áèáëèÿ çà “Êðúâîïðåëèâàíåòî â êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà.” Ñêðîìíî èëè íå â ñúçíàíèåòî ìè ñå “ïðîìúê- âàøå” óñåùàíå, ÷å òðóäîâåòå ìè ñå âïèñâàò â ñêðèæàëèòå íà åäèí îò ðàçäåëèòå íà ìåäèöèíàòà. Êàòî åõî íà òîâà îò Àìåðèêàíñêèÿ áèîãðàôè÷åí èíñòèòóò À² ïðèñòèãíà ïèñìî, (37) ñ êîåòî ìå óâåäîìÿâàõà, ÷å ïðè àíàëèç íå ñàìî íà îãðîìíèÿ àðõèâ íà èíñòèòóòà èì, âêëþ÷âàù ïîâå÷å îò ìèëèîí áèîãðàôèè, íî è íà äðóãè ñðîäíè ìåæäóíàðîäíè èçòî÷íèöè â ñïåöèàëíî òÿõíî èçäàíèå 154
ñúì íîìèíèðàí çà “Èçòúêíàòà ëè÷íîñò íà ñòîëåòèåòî“. Åäíî ïàìåòíî ïèñìî, êîåòî â íàó÷íèÿ ìè àðõèâ îòðàçÿâà âñúùíîñò àïîãåÿ íà òâîð÷åñêàòà ìè êàðèåðà. Âñðåä “çâåçäíèòå ìèãîâå”, êîèòî ñúïðîâîæäàõà òâîð- ÷åñêèÿ ìè ïúò, íå èçáëåäíÿâà ñúùî è ñïîìåíúò çà óäîñòîÿ- âàíåòî ìè ñ ïî÷åòíàòà íàó÷íà ñòåïåí “Doctor honoris ñausa” îò ÷åõîñëîâàøêàòà íàó÷íà àñîöèàöèÿ “Jan Purkyne” íÿêîë- êî ãîäèíè ñëåä çàâðúùàíåòî ìè â Áúëãàðèÿ. Íà äîìàøíèÿ ìè àäðåñ â åäèí ïàìåòåí äåí ïîëó÷èõ îôèöèàëíî ïèñìî îò ïîñîëñòâîòî íà ×åõîñëîâàêèÿ, ñ êîåòî ìè ñúîáùàâàõà çà òîâà è ìå êàíåõà â îïðåäåëåí äåí è ÷àñ, çà äà ìè âðú÷àò ñúîòâåòíà äèïëîìà. Ñïîìíÿì ñè, ÷å ïðèñòèãíàõ ïî-ðàíî â Ñîôèÿ è äàëíîâèäíî èçïîëçâàõ óñëóãèòå íà åäíà ïàðíà ãëà- äà÷íèöà, êúäåòî ñëåä êðàòúê ïðåñòîé â êàáèíà ïðèâåäîõà â ïðèëè÷åí âèä èçìà÷êàíèÿ ìè îò ïúòóâàíåòî êîñòþì.  óðå÷åíèÿ ÷àñ ñå ïðåäñòàâèõ â ïîñîëñòâîòî êúäåòî áÿõ î÷àê- âàí. Ó÷òèâà ñåêðåòàðêà ìå ñúïðîâîäè äà êàáèíåòà íà ïîñ- ëàíèêà, êúäåòî ìå ïîå “òå÷åíèåòî” íà ïðåäïîëàãàí, íî íå- î÷àêâàí ïî ìàùàáè ðèòóàë. Ïîñðåùíàò ñúñ ñúðäå÷íî ðú- êîñòèñêàíå îò ïîñëàíèêà Õóäèê, áÿõ ïðåäñòàâåí ïîñëåäî- âàòåëíî íà öåëèÿ äèïëîìàòè÷åñêè åêèï, çàåìàù ïîëàãà- ùàòà ìó ñå ñïîðåä éåðàðõèÿòà ïîçèöèÿ.  ðàçãúðíàëàòà ñå ïðåä ìåíå ïî÷åòíà ðåäèöà, çàåõà ìåñòà è ïðåäñòàâèòåëè íà íàøåòî âúíøíî ìèíèñòåðñòâî è ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðà- âåîïàçâàíåòî. Ñ êðàòêî ñëîâî, â êîåòî ñå èçòúêâàõà çàñëó- ãèòå ìè çà ðàçøèðÿâàíå è çàäúëáî÷àâàíå íà êóëòóðíîòî è íàó÷íîòî ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó äâåòå ñòðàíè, ïîñëàíèêúò òúðæåñòâåíî ïðî÷åòå ëàòèíñêèÿ òåêñò íà ïî÷åòíàòà äèï- ëîìà, êîÿòî ìè âðú÷è âñðåä àïëîäèñìåíòè íà ó÷àñòâóâà- ùèòå â ðèòóàëà ëèöà. Ñ íÿêîëêî ïðî÷óâñòâåíè äóìè áëà- ãîäàðèõ çà ïî÷åòíîòî îòëè÷èå è çà âúçìîæíîñòèòå, êîèòî ïðè ìîåòî ïðåáèâàâàíå ìè áÿõà ïðåäîñòàâåíè äà ñå çàïîç- 155
íàÿ íå ñàìî ñ íàó÷íèÿ ïîòåíöèàë, íî è ñ êóëòóðàòà íà äâà- òà ñëàâÿíñêè íàðîäà. Ñëåä íîâà âúëíà îò ïîçäðàâëåíèÿ è ðúêîñòèñêàíèÿ, ïî ïîêàíà íà ïîñëàíèêà, ïðåç ãîñòîïðè- åìíî îòâîðèëàòà ñå ïîðòàëíà âðàòà, ïðåìèíàõìå â ñúñåä- íèÿ ïîäãîòâåí çà êîêòåéë ñàëîí.  ñëåäâàùèÿ ÷àñ ïðîäúë- æèõ äà ñúì îáåêò íà âíèìàíèå îò ñòðàíà íà ïðèñúñòâóâà- ùèòå, ñ êîèòî âñå ïî-ñâîáîäíî ðàçãîâàðÿõ â îòãîâîð íà ìíîãîáðîéíèòå âúïðîñè. Ïîä âëèÿíèåòî íà òàçè òúðæåñò- âåíà è ïðèÿòåëñêà àòìîñôåðà, êîÿòî íå ìå íàïóñíà è ïî âðåìå íà ïúòóâàíåòî îáðàòíî, â ñúçíàíèåòî ìè çàïî÷íàõà äà ñå íèæàò è äðóãè íåçàáðàâèìè “êàäðè” îò ïîñâåòåíèÿ ìè íà íàóêàòà æèâîò. Ïðè çàìèíàâàíåòî ñè çà Òîêèî “çà âñåêè ñëó÷àé” íå çàáðàâèõ äà âçåìà è àâòîðñêè êîëè îò ïóáëèêàöèèòå ñè â ìåæäóíàðîäíè ñïèñàíèÿ.  ðàçíîîáðàçíàòà ïðîãðàìà, êî- ÿòî äîìàêèíèòå áÿõà ðàçðàáîòèëè ñ ïðèñúùà çà ÿïîíöèòå ïðåöèçíîñò, íå áå ïðîïóñíàòî íèùî, êîåòî áè ïðåäñòàâëÿ- âàëî èíòåðåñ. Óíèâåðñèòåòúò èì ðàçïîëàãàøå ñúñ ñïåöèà- ëåí âúíøåí îòäåë, îãëàâÿâàí îò ïðîôåñîð, êîéòî ñå çàíè- ìàâàøå ðóòèííî ñ òåçè ïðîáëåìè. Åñòåñòâåíî â ïðîãðàìà- òà áåøå âêëþ÷åíî çàïîçíàâàíå è ñ ðàáîòàòà íà èìóíîõå- ìàòîëîãè÷íèÿ èì äåïàðòàìåíò, êúì êîéòî ïðîÿâÿâàõ ñïå- öèàëèçèðàí èíòåðåñ. Î÷åâèäíî áÿõà ïîäãîòâèëè ìàëêî “íà- ó÷íî øîó”, â ïîäòåêñòà íà êîåòî ñå ÷åòåøå æåëàíèåòî èì äà ìå “ñïëåñêàò” ñ íàó÷íèòå ñè ïîñòèæåíèÿ.  “òåæêàòà àðòèëåðèÿ” áåøå âêëþ÷åíà äåìîíñòðàöèÿ íà èçêëþ÷èòåë- íî ðÿäúê êðúâíî ãðóïîâ âàðèàíò, êîéòî êàòî âòîðè â ñâåòà áÿõà ïðîó÷èëè è ïîäãîòâÿõà çà ïå÷àò. Äåìîíñòðèðàõà ìè ãî ñ ïîä÷åðòàíî ïðåâúçõîäñòâî è “îòãîðå-îòãîðå”, î÷àê- âàéêè íåçàáàâíî äà èçïàäíà â “íîê äàóí”. Âìåñòî òîâà ãè ïîìîëèõ äà ìè äàäàò ïúëíèòå ïðîòîêîëè îò ïðîó÷âàíèÿ- òà, çà äà ñå çàïîçíàÿ ïî-ïîäðîáíî. Ñëåä êàòî ñå óâåðèõ çà 156
êàêâî ñå êàñàå èì îáÿñíèõ, ÷å àç ñúì âñúùíîñò “îíÿ” Prodanov, êîéòî çà ïðúâ ïúò îïèñà òîçè âàðèàíò (3). Áðúê- íàõ â íåðàçäåëíàòà ñè ïàïêà-÷àíòà è â óâåðåíèå íà òîâà èçâàäèõ åäíà àâòîðñêà êîëà, êîÿòî ëþáåçíî èì ïîäàðèõ ñ àâòîãðàô. Ñëåä òîâà èì îáúðíàõ âíèìàíèå âúðõó íÿêîè äåòàéëè îò èçñëåäâàíèÿòà, êîèòî ñâèäåòåëñòâóâàõà, ÷å âñúùíîñò íå ñå êàñàå çà îïèñàíèÿ îò ìåíå âàðèàíò, à çà äðóã ñúùî ðÿäúê, âúðõó êîéòî áÿõìå ðàáîòèëè çàåäíî ñ Õðóáèøêî (7). Áðúêíàõ îòíîâî â ÷àíòåòî è èçâàäèõ àâòîð- ñêà êîëà è îò òàçè ïóáëèêàöèÿ, êîÿòî èì ïîäàðèõ ñúùî ñ àâòîãðàô. Å, áîìáàòà íå áåøå ÷àê “àòîìíà”, íî åìîöèî- íàëíèÿò é åôåêò áåøå ïîäîáåí. Íÿìà äà çàáðàâÿ çàìðúç- íàëèòå óñìèâêè íà ó÷èòèâèòå èì ôèçèîíîìèè. Çà äà ñòà- íåòå ñúïðè÷àñòíè íà äóøåâíîòî èì “ñúòðåñåíèå”, òðÿáâà äà ïðèïîìíÿ, ÷å ÿïîíåöúò îò íàé-ìëàäà âúçðàñò å âúçïè- òàâàí â ïðåâúçõîäñòâîòî ñè íàä îñòàíàëèòå ðàñè. Äî “õà- ðàêèðè” ðàçáèðà ñå íå ñå ñòèãíà, çàùîòî ïîáúðçàõ äà èì îáÿñíÿ, ÷å ïðè÷èíàòà çà íåäîðàçóìåíèåòî ñå êîðåíè â ïàñ- ïîðòà ìè, êúäåòî ôèãóðèðàõ ñ ôàìèëèÿòà ñè - Ìàðèíîâ, à â ïóáëèêàöèèòå ñå âîäåõ íà áàùèíî èìå. Ñëåä êàòî ñå ïî- ñúâçåõà, èì ïðåïîðú÷àõ äà äîðàçðàáîòÿò íÿêîè äåòàéëè, äà ïðîìåíÿò äèàãíîçàòà è ÷àê òîãàâà äà èçïðàòÿò ìàòåðè- àëèòå ñè çà ïóáëèêàöèÿ. Íå ìîãà äà îòðåêà, ÷å òàçè ñðåùà èìàøå íå ïî-ìàëêî åìîöèîíàëíî âúçäåéñòâèå è âúðõó ìå- íå. Òÿ ïîâäèãíà íàöèîíàëíîòî ìè ñàìî÷óâñòâèå, êîåòî ñå áåøå ïîíèæèëî, êîãàòî âúâ âúíøíèÿ èì îòäåë íÿêîëêî äíè ïðåäè òîâà òúðæåñòâåíî îòâîðèõà ïðåä ìåí ãîëÿìàòà ÿïîí- ñêà åíöèêëîïåäèÿ íà äóìàòà “Áúëãàðèÿ” è ïðî÷åòîõà, ÷å áèëà îñíîâàíà â 1878 ãîäèíà. Ïîíå â åäíà îò òÿõ ñúäåéñò- âóâàõ òàçè ãðóáà ãðåøêà îò õèëÿäîëåòèå äà áúäå ïîïðàâå- íà ñ äðåâíàòà 681 ãîäèíà, êîÿòî ìåæäó äðóãîòî ñâèäåòåëñ- òâóâà, ÷å ñìå íàé-ñòàðàòà äúðæàâà â Åâðîïà. 157
ÂÌÅÑÒÎ ÐÎÇÈ... Åñòåñòâåíà å áëàãîäàðíîñòòà íà áîëíèÿ êúì ëå÷èòå- ëÿ. Íàé-ÿðêî òÿ ñå ïðîÿâÿâà â ðàäîñòíèòå ìèãîâå, êîãàòî íà áÿë ñâÿò ñå ïîÿâè ñâèäíà ðîæáà. Ïðåäè äà ïîòúíå â ñå- ëåíèÿòà íà íàðêîçàòà, ÷îâå÷åöúò ñå çàðè÷à, àêî îïåðàöèÿ- òà å óñïåøíà è îæèâåå - àãíå äà çàêîëè. Íå ñòàâà âúïðîñ çà “ðåêåò” íà áîëíèÿ, êîåòî å ãàâðà ñ ìåäèöèíàòà, à çà åñòåñ- òâåíàòà áëàãîäàðíîñò êúì ëåêàðÿ, êîÿòî âèíàãè íàìèðà ñâîÿ èçðàç. Çà ñúæàëåíèå åäíà ÷àñò îò óñèëèÿòà íà ìåäè- öèíñêèòå òðóæåíèöè â êîìïëåêñíàòà áîðáà çà ñïàñÿâàíå íà ÷îâåøêèÿ æèâîò îñòàâàò “çàä êàäúð”. Òîâà, äàëè ùå èìà êðúâ, äàëè ùå å â äîñòàòú÷íè êîëè÷åñòâà, çà äà ïîçâîëè õèðóðãè÷åñêà íàìåñà, äàëè å èçñëåäâàíà, çà äà ïðåäïàçè ïîñòðàäàëèÿ, äàëè å ïîäãîòâåíà ïðåöèçíî, çà äà íå ìó íàâ- ðåäè – öÿëàòà òàçè æèâîòîðåøàâàùà äåéíîñò, â êîÿòî ó÷àñ- òâóâàò äåñåòêè àíîíèìíè ñïåöèàëèñòè, îñòàâà íåâèäèìà çà ïîñòðàäàëèòå è çàòîâà íåîöåíåíà ïî äîñòîéíñòâà. Íà òîâà ïîïðèùå “çàä êàäúð” ïîñâåòèõ âñúùíîñò æè- âîòà ñè è äîêðàé îñòàíàõ âåðåí, âúïðåêè ïåðìàíåíòíèòå íàïðåæåíèÿ, çà êîèòî íÿìà äåí è íîù. Ìîæå áè êàòî èç- âîð íà íàó÷íè èíòåðåñè òàçè ïðàêòèêà ìå áåøå õâàíàëà â “ìúðòâà õâàòêà” è íå ÿ îòñëàáè è äîêðàé.  òàçè ðàçíîëè- êà äåéíîñò åñòåñòâåíî íÿìàøå ìÿñòî çà ïðîÿâè íà áëàãî- äàðíîñò îò ñòðàíà íà ïàöèåíòè, ñïàñÿâàíåòî íà æèâîòà íà êîèòî áåøå ñàìî íåâèäèìà “ðåçóëòàíòíà” îò íàøàòà äåé- íîñò. Çàòîâà íåïîäãîòâåí ìå çàâàðè ñïîëåòåëèÿò ìå âíå- çàïíî ñëó÷àé íà ÷èñòîñúðäå÷íà ÷îâåøêà è òî “ìàòåðèàë- íà” áëàãîäàðíîñò. Íà ïúò çà ïàçàðà ìè áåøå çàðú÷àíî óëòèìàòèâíî äà êóïÿ òîàëåòíà õàðòèÿ. Íà âðúùàíå ñå ñïðÿõ ïðåä ãèøåòî íà ïàâèëèîí÷å, îòðóïàíî ñ âñåâúçìîæíè ñòîêè. Ëþáåçåí 158
ãëàñ îòâúòðå ìå òèòóëóâà ïî èìå è ïðåäëîæè óñëóãèòå ñè äà ìè ïîìîãíå. Ïîäàäå ñå íàïðåä êúì ãèøåòî è ïîïèòà “Íå ìå ëè ïîçíàõòå?” È èçâåäíúæ êàòî íà êèíåìàòîãðàôè÷íà ëåíòà ñå ïðåâúðòÿ ïðåä î÷èòå ìè “ñëó÷àÿò”.  êàáèíåòà ìè â òðàóðíè äðåõè âëåçå ìëàäà æåíà, èçïðàòåíà çà êîíñóëòàöèÿ. Åäèíñòâåíîòî é äåòå çàãè- íàëî, ïðåìàçàíî îò êîëà. Áåøå áðåìåííà è îñâåí òîâà Ðåçóñ îòðèöàòåëíà, à â êðúâòà é îòêðèõìå àíòèòå- ëà. ìèêðîïåäèàòðèÿòà æèâîòúò íà ðîäåíîòî îò íåÿ äåòå áåøå ñïàñåí ñ äâóêðàòíà ñìÿíà íà ïîðàçåíàòà ìó êðúâ ñ ïîäãîòâåíà îò íàñ áåçîïàñíà. Ñëåä íÿêîëêî ãîäèíè âëåçå â êàáèíåòà ìè îòíîâî â òðàóð è ñ ðèäàíèå. È âòîðîòî é äåòå áåøå çàãèíàëî ïðè àâòîìîáèëíà êàòàñòðîôà! Òðúïêè ìå ïîáèõà. Áåøå ïàê áðåìåííà è “ãúìæåøå” îò àíòèòåëà è òÿ ãî çíàåøå. Íÿìà äà çàáðàâÿ ïîãëåäà é! Çàïî÷íàõìå ãîëÿìàòà áîð- áà! Ìíîãîêðàòíî é çàìåñòâàõìå ïëàçìàòà ñ àëáóìèíîâ ðàçòâîð, çà äà íàìàëèì àíòèòåëàòà. Ïîäãîòâåíà òà- êà, îñèãóðèõ äà ðàæäà ïðè ïðîô. Îãíÿíîâ â ïðîôèëèðàíà- òà êëèíèêà íà óë.“Øåéíîâî” â Ñîôèÿ. Îò íåãî ïî-êúñíî ðàçáðàõ, ÷å ðàæäàíåòî å ìèíàëî óñïåøíî! Ëåíòàòà ñïðÿ. Îòíîâî èçëÿçîõ “ïðåä êàäúð”. Êàçàõ é, ÷å ñè ñïîìíèõ êîÿ å è ïîïèòàõ êàê å äåòåòî. Îòãîâîðè ùàñòëèâî óñìèõíàòà, ÷å âå÷å å ó÷åíèê. Îòêàçà êàòåãîðè÷- íî äà âçåìå ïàðè çà òîàëåòíàòà õàðòèÿ! Íå çíàåõ êàê äà ðåàãèðàì. Íàêðàÿ áëàãîäàðèõ, ïîåõ ïàêåòà è ïîòåãëèõ êúì êúùè ñ åäèíñòâåíèÿ ìàòåðèàëåí ïîäàðúê çà öåëîêóïíàòà ñè äåéíîñò. Çíà÷èòåëíî “ïî-ðàçòúðñâàùà” áåøå áëàãîäàðíîñòòà îò ñòðàíà íà áîëíè÷íîòî ðúêîâîäñòâî, êîåòî ïðåç 92 ã. ìå ïåíñèîíèðà ïðåäñðî÷íî.  îòãîâîð íà àðãóìåíòà, ÷å êàòî ïðîôåñîð èìàì ïðàâî äà ðàáîòÿ äî 65 ãîäèíè è â ìîìåíòà 159
ñúì ïðåäñåäàòåë íà Åêñïåðòíèÿ ñúâåò ïî òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ êúì Ìèíèñòåðñòâî íà çäðàâåîïàçâàíåòî, òî- ãàâàøíèÿò äèðåêòîð, èìåòî íà êîéòî ñúì çàëè÷èë îò ïà- ìåòòà ñè, çàÿâè ëàêîíè÷íî, ÷å “ïðîôåñîðè íå èì òðÿáâàò, à ïúê íà êàêúâ åêñïåðòåí ñúâåò ñúì ïðåäñåäàòåë íå ãî èí- òåðåñóâà”. Îò þðèäè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà, ïîðàäè ïðåñòðóê- òóðèðàíåòî íà áèâøàòà Ìåäèöèíñêà àêàäåìèÿ, îñòàâÿíå- òî ìè íà ðàáîòà êàòî çàâåæäàù áåøå âúïðîñ íà æåëàíèå îò ñòðàíà íà áîëíèöàòà, êîåòî î÷åâàäíî ëèïñâàøå. Âåðî- ÿòíî îíîâà “÷îâå÷å” èñêàøå äà ïîêàæå íà âñè÷êè, ÷å ùîì ìîæå ñ ïðîôåñîð “äà ñå ñïðàâè” êàêâî îñòàâà çà òÿõ. Âñúù- íîñò “çà òÿõ” îñòàíà òîâà, ÷å íÿêîëêî ãîäèíè ïî-êúñíî ñ ïëåáèñöèò ãî “èçìåòîõà” îò áîëíèöàòà è äúëãî âðåìå íè- êîé íå ìó äàâàøå ðàáîòà. ×àøàòà ïðåëÿ, êîãàòî îòêàçà äà èçïëàòè îòïóñêèòå ìè çà ìèíàëî âðåìå êàòî íà ïðîôåñîð. Íå ÷å ñå êàñàåøå çà íÿêàêâà êîé çíàå êàêâà ñóìà, íî òîâà áåøå ãàâðà, êîÿòî ìå ïðîâîêèðà äà ñúäÿ. Îñâåí îò ùàòíèÿ þðèñêîíñóëò, áîë- íèöàòà ñå ïðåäñòàâÿøå, ïîäñèëåíà è îò äîïúëíèòåëåí àä- âîêàò. Äåëîòî ñè ñïå÷åëèõ ñàì, êàêòî ïî-êúñíî çàÿâè åäèí ïðèñúñòâóâàë â çàëàòà þðèñò. Ïðîñòî ñïîäåëèõ ñúñ ñúäåáíèÿ ñúñòàâ, êîéòî ñúùî ñå ñúñòîè îò õîðà, êàê ñúì îñòàíàë â Õàñêîâî îò ëþáîâ êúì ðîäíèÿ ñè ãðàä, ñåìåéñòâîòî è ïðèÿòåëèòå ñè. Êàê ñúì ðàç- íàñÿë ïî öåëèÿ ñâÿò çàåäíî ñ òðóäîâåòå ñè è íåãîâîòî èìå. Êàê ñòîòèöè ïîùåíñêè êàðòè÷êè îò ó÷åíè è áèáëèîòåêè, àäðåñèðàíè íåîòìåííî äî Áúëãàðèÿ, Õàñêîâî, “Îáîðèùå” 28, äîëèòàõà êàòî ïòèöè îò ïåòòå êîíòèíåíòà ñ ìîëáà çà àâòîðñêè êîëè îò ìîèòå òðóäîâå. Çà äà çàñâèäåòåëñòâó- âàì êàçàíîòî, ïðåäñòàâèõ åäíà ÷àñò îò òÿõ. Íå âñè÷êè. Íÿ- êîè îñòàâèõ è çà àðõèâà ñè. Íå ñè ñòðóâàøå çàðàäè åäíî 160
îáèäíî äåëî äà ñå ðàçäåëÿì ñ ìàòåðèàëíèÿ ëèê íà ñïîìå- íèòå ñè. Ðàçáèðà ñå, ïðåæäåâðåìåííîòî ìè ïåíñèîíèðàíå íå îñòàíà áåç îòçâóê. Êîëåãèòå îò ìåäèöèíñêàòà ñåêöèÿ íà Ñú- þçà íà ó÷åíèòå â Áúëãàðèÿ ïèñìåíî ïðîòåñòèðàõà íà âñå- îñëóøàíèå, íî ãëàñúò èì ñè îñòàíà “ãëàñ â ïóñòèíÿ”. Äè- ðåêòîðúò íà èíñòèòóòà íåçàáàâíî ìå ïîêàíè íà ðàáîòà â Ñîôèÿ, íî â òåçè “èíôàðêòíè” âðåìåíà äà ñå ìåñòÿ è äà ñå çàíèìàâàì ñ áèòîâè ïðîáëåìè áåøå èêîíîìè÷åñêè è çäðà- âîñëîâíî íåèçãîäíî.Ïîðàäè òîâà ðåøèõ, âåðåí íà ñåáå ñè, äà îñòàíà â ðîäíèÿ ãðàä, çàùîòî, êàêòî ñå ïåå â åäíà íå- çàáðàâèìà ïåñåí, êîÿòî ñúì ñëóøàë íà æèâî â èçïúëíåíèå íà ïðî÷óòàòà Çûêèíà: ... Çäåñü ìîé ïðè÷àë è çäåñü ìîè äðóçÿ âñå áåç ÷åãî íà ñâåòå æèòü íåëüçÿ!... È äåéñòâèòåëíî, òóê áåøå ìîÿò ïðèñòàí, òóê áÿõà ìî- èòå ïðèÿòåëè – âñè÷êî, áåç êîåòî íà ñâåòà íå òðÿáâà äà ñå æèâåå! Íåùî ïîâå÷å, òóê áåøå ìîåòî ñåìåéñòâî, êîåòî çàåä- íî ñ ìåí ñå èçïðàâÿøå ïðåä ãîëåìèòå íàó÷íè è îáùåñòâå- íè ïðîáëåìè, íà êîèòî áÿõ îáðåêúë æèâîòà ñè è íåîòêëîí- íî ìå ïîäêðåïÿøå. Ùÿõ íàé- ïîñëå äà ðàçïîëàãàì ñ íåîã- ðàíè÷åíî âðåìå äà ñå ïîñâåòÿ èçöÿëî íà íåãî è íà èçáóÿâà- ùèÿ ñè ñèí. 161
“ÑÂÈÐÈ, ÑÂÈÐÈ ÙÓÐ×Å!...” È âñå ïàê ñå ÷óâñòâàõ êàòî àëïèíèñò, ëèøåí îò âúç- ìîæíîñò äà ïðîäúëæè êàòåðåíåòî ñè. Òîâà íå ìè ïðå÷åøå äà ñå çàâðúùàì â ïîäíîæèåòî íà êàíàðèòå è äà ñúçåðöà- âàì ïîäñòúïèòå, êîèòî áÿõ ïðåîäîëÿâàë. Íèêîé íå ìîæå- øå äà ìå ëèøè è îò ñïîìåíèòå è óäîâëåòâîðåíèåòî, ìàêàð è ïðèíóäèòåëíî ïðèçåìåí. Îùå ïîâå÷å, ÷å íàä êàíàðèòå ñå çàäàâàõà ÷åðíè îáëàöè. Îáëàöè, êîèòî çàñòðàøàâàõà äà íàðóøàò îñíîâíîòî ëå÷åáíî ïðàâèëî - “Ïðåäè âñè÷êî äà íå âðåäèì!”. Íàâëèçàõìå áåçðîïîòíî â àíòèõóìàííèÿ “ïàçàð íà êðúâòà” è íÿêîé òðÿáâàøå äà äàäå îòïîð íà òîâà áåäñò- âèå, íàðóøàâàùî ÷îâåøêèòå ïðàâà. Íå ìîæåõ äà ñè êðîòó- âàì è ðàâíîäóøíî äà íàáëþäàâàì íåáëàãîïîëó÷èÿòà, êúì êîèòî êàòàñòðîôàëíî âúðâÿõà êðúâîäàðÿâàíåòî è êðúâîï- ðåëèâàíåòî, íà êîèòî áÿõ ïîñâåòèë öåëèÿ ñè ïðåäõîæäàù æèâîò. Äîéäå âðåìå ïàê äà ñå çàâúðíà íà ñöåíàòà è äà çà- ïî÷íà - Da Capo al Fine - îòíîâî, îòíà÷àëî è äî êðàÿ! Òîçè ïúò íà îáùåñòâåíè íà÷àëà, êàòî ïðåäñåäàòåë íà ñäðóæåíèåòî çà “ Äîáðîâîëíî áåçâúçìåçäíî êðúâîäàðÿ- âàíå è êðúâîïðåëèâàíå”. Õàñêîâî, ßíóàðè 2006 ã. 162
ÅÏÈËÎà Âñúùíîñò ïðè÷èíèòå äà ïèøà òåçè ðåäîâå ñà äâå. Ìîé ïîçíàò, ïîäãîòâÿù èñòîðèÿ íà ñ. Ãàðâàíîâî, ìå ïîìîëè äà “äðàñíà” íåùî çà ðîäíîòî ñåëî íà áàùà ìè è íåãîâàòà ôàìèëèÿ. Òàêà ñå ïîëîæè íà÷àëîòî. Îáàäèõà ìè ñå è îò Äúðæàâåí àðõèâ ñ ìîëáà äà èì ïðåäîñòàâÿ çà ñúõðàíåíèå íàó÷íèÿ ñè àðõèâ. Êîãàòî çàïî÷íàõ äà ñå ðîâÿ èç íåãî è äà ãî ïîäðåæäàì, ïî÷óâñòâàõ êîëêî áåç- ëè÷íè ñà àðõèâíèòå äîêóìåíòè, àêî êúì òÿõ íÿìà ïîÿñ- íåíèå. Çàä îòïå÷àòúêà íà âñÿêà ïóáëèêóâàíà ñòàòèÿ, çàä âñÿêî çàãëàâèå, çàä âñåêè äîêóìåíò ñå ñïîòàÿâàõà “çàä êàäúð” ñïîìåíè, êîèòî íàõëóâàõà â ñúçíàíèåòî è ìå ïðàâåõà ñúïðè÷àñòåí íà ìèíàëîòî. Îñòàâàøå ñàìî äà ãè îáîáùÿ. Îáðàòíî, êîãàòî çàâúðøâàì òåçè ðåäîâå ñúì îáëà- äàí îò ÷óâñòâîòî, ÷å ùå çàïðèëè÷àò íà èçìèñëèöà, àêî îòïå÷àòúöèòå, êàòî ñòúïêè ïî èçìèíàòèÿ ïúò, íå ãè ñúï- ðîâîæäàò. Åòî çàùî âìåñòî ñúñ ñíèìêè è ôàêñèìèëåòà, ðåøèõ äà èëþñòðèðàì ñïîìåíèòå ñè ñ áèáëèîãðàôñêà ñïðàâêà, ñúäúðæàùà èçáðàíè çàãëàâèÿ îò òðóäîâåòå, êî- èòî ïðîäúëæàâàò äà îñìèñëÿò æèâîòà ìè. ÁÈÁËÈÎÃÐÀÔÑÊÀ ÑÏÐÀÂÊÀ 1. Zmeny antigenov krvnych suupin pri leukozach. Bratislsvske lekarske listy 48,11,675-682,1967. 2. Kvantitativne aspekty skupinoveho swstemu ABO. Kandidatska praca. University.”J.Komensky”, Bratislava, 1968. 163
3. A New Variant in the ABO Blood Group System : Bh. Vox Sanguinis, 16 : 449 - 456, 1969. A 4. Variant Oh 1 Vnitrny lekarstvy , 15, 696 – 700. Bratislava, 1969 5. Etude quantitative du systeme de groupes sanguins ABO. I. Etude quantitative des antigens A1,Ai,A2,B normaux et des types d’interaction entre eux. Nouvelle Revue Francaise d’Hemtologie, 1, 19-30, 1970. 6. Etude quantitative du system des groupes sanguins ABO. II .Parametres quantittifs de certaines categories faibles des com A plexes agglutinigenes A et B et des phenotypes “Bombay” O h 1 , Ah, et Bh rares. Etude quantitative des phenotypes O Hm, AHm et AHmB. Nouvelle Revue Francaise d’Hematologie, 1, 31-40, 1970. .. 7. Beubahtungen uber Varianten des Blutgruppensysteme ABO. IV. Weitere Beobachtungen der Variante AHm. Blut, XXI, 168 – 176, 1970. 8. Qualitative und Quantitative Untersuchungen bei der Blutuntergruppe Ael Folia Haematologica, 96, 3-4, 380-385, 1971. 9. Gene Interactions of AB Phenotypic Level. Biblioteca Haematologica, 38,I,148-150, Karger, Basel,1971 164
.. 10. Ïîäãðóïïà êðîâè ÀX è âîçìîæíûå îøèáêè ïðè åå îïðåäåëåíèå. Ïðîáëåìû ãåìàòîëîãèè è ïåðåëèâàíèÿ êðîâè, 7, 12.1971. 11. Dalsie pozorovania variantu AHm. Bratislvske lekarske listy. 5, 6, 718-726, 1971. 12. A New Variant of blood group system ABO(H): A1H. II Meeting of the Afro-European Division of the International Society of Haematology, 1973, Absracts, 2, 322. 13. Qvantitativne vysetrenia ABO (H) antigenov novorodencov. Transfuse, 1, 105, 1974. 14. Quantity of Serum Immunoglobulins IgG, IgA and IgM in Bulgarian Blood Donors. Folia Haematologica, 104, 3:436, 1977. 15. A Study of H-exceses Variants A1 and Aint among the Bulgarian Population. Haematologia, 11 (1-2), 139 - 147, 1977. 16. Quantitative Untersuchungen des ABO-Blutgruppensystems. Quantittive Veranderungen der Aglutinabilitat der Antigene A, B und H in Beziehung zum Alter der Probanden. Folia Haematologica, 104, 3:436, 1977. 17. Rodina s dominantnym typom dedicnosti deficitnich H variantov. Vnitrni lekarstvy, 23, 8:733-739, 1977. 165
18. Etude des variants H – deficitaires dans la population Bulgare. Revue Francaise de Transfusion et d’Immunohaematologie XXI – 5, 1093 – 1101, 1978. 19. Axh Variant of Ah in a Bulgarian Family. Vox Sanguinis, 34, 3, 162 - 163, 1978. 20. Incidence of ABO (H) Blood group Variants among the Bulgàrian Population. Folia Haematologica, 105, 6, 835 - 840, 1978. 21. Ñëàáûå âàðèàíòè À – àããëþòèíîãåííîãî êîìïëåêñà. Ïðîáëåìû ãåìàòîëîãèè è ïåðåëèâàíèÿ êðoâè, 3, 42-45, 1978. 22. Etude quantitative des antigens ABH dans la salive des nouveau-nes et des adultes. , Revue Francaise de Transfusion et Immunohematologie, XXII, 4, 387 – 397, 1979. 23. Incidence of HBs Antigen among Blood Donors and Hospital Staff. ISBT, Abstracts, 47, 1979. 23. A Study of Human - Type ABH Antigens on Erythrocytes and in Saliva of Sheep. Folia Haematologica, 107, 2, 299 - 304, 1980. 25. A New anti-H Lectin. Folia Haematologica, 107, 2, 299 - 304, 1980. 166
26. Ê âîïðîñó âûÿâëåíèÿ è èäåíòèôèêàöèÿ àíòèòåë. Ïðîáëåìû ãåìàòîëîãèè è ïåðåëèâàíèÿ êðúâè, ÕÕV, 4, 54 - 56, 1980. 27. Êîëè÷åñòâåíûé èíãèáèöèîííûé ìåòîä äëÿ èññëåäîâàíèÿ àíòèãåíîâ ÀÂÍ â ñëþíåâûõ âûäåëåíèÿõ. Ëàáîðàòîðíîå äåëî, 437 - 438, 1980. 28. Aberrant Secretors in Donors and Patients with Doudenal Ulcer. Folia Haematologica, 109, 4, 664 - 671, 1982. 29. A New anti-H Lectin from Zea Mays Everta. Folia Haematologica, III, 1, 84 – 85, 1984. 30. Comparative Quantitative Investigations of A1, B and Rho (D) Erythrocyte Antigens in New-Borns and Adults. Biomedica Biochimica Acta, 43, 3, 59-60, 1984. 31. Serological and Genetical Studies of Phenotypes Ax. I S B T, Abstracts, 46, 1985. 32. Discrepancies in Expretion of Membrne – bound Weak A B H Erythrocyte Antigens. Biomedica Biochimica Acta, 44, 64 - 66, 1987. 167
33. Ìåòîä çà êîëè÷åñòâåíî îïðåäåëÿíå íà èíõèáèòîðíèÿ êàïàöèòåò íà âîäíîðàçòâîðèìèòå ãðóïîâîñïåöèôè÷íè ÀÂÍ àíòèãåíè. Àâòîðñêî ñâèäåòåëñòâî çà èçîáðåòåíèå ¹ 43998/1980. ÖÈÒÈÐÀÍÅ ÍÀ ÒÐÓÄÎÂÅÒÅ Â Ó×ÅÁÍÈÖÈ È ÌÎÍÎÃÐÀÔÈÈ 34. Race R. R., Sanger R. Blood Group in Man. Blackwell Scientific Publication. Oxford, London, Edinburgh, Melborne. Sixth Edition, 1975, (p.p. 85, 87) 35. Mollison P. L. Blood Transfusion in Clinical Medicine. Blaackwell Scientific Publications. Oxford, London, Edinburgh, Melborne. 1978, (p.p. 244, 747) 36. Hrubisko M., Dobry E. Zaklady hemoterapie. Vydavatelstvo Osveta, 1974, (p.p. 464, 474, 486) 168
ЖИВОТ ЗАД КАДЪР

More Related Content

PDF
ИМПРЕСИИ ОТ ДЕТСТВОТО
byNiki Nikolov
 
PDF
Br40
byKina Zlateva
 
PDF
Br34
byKina Zlateva
 
PDF
Br32
byKina Zlateva
 
PDF
Br35
byKina Zlateva
 
PDF
Br38
byKina Zlateva
 
PDF
Br41
byKina Zlateva
 
PDF
Br43
byKina Zlateva
 
ИМПРЕСИИ ОТ ДЕТСТВОТО
byNiki Nikolov
 
Br40
byKina Zlateva
 
Br34
byKina Zlateva
 
Br32
byKina Zlateva
 
Br35
byKina Zlateva
 
Br38
byKina Zlateva
 
Br41
byKina Zlateva
 
Br43
byKina Zlateva
 

What's hot

PDF
Br31
byKina Zlateva
 
PDF
Br29
byKina Zlateva
 
PDF
Br33
byKina Zlateva
 
PDF
2010 11 12
byMaksym Balaklytskyi
 
PDF
"Към учителите" от проф. Б. Тошев СУ "Св. Кл. Охридски"
bygerganoff
 
PDF
Br27
byKina Zlateva
 
PDF
Br44
byKina Zlateva
 
PDF
Br37
byKina Zlateva
 
PDF
Golos
byIvan Dudnik
 
PDF
2010 5
byMaksym Balaklytskyi
 
PDF
Br30
byKina Zlateva
 
PDF
2010 1
byMaksym Balaklytskyi
 
PDF
Teens24
byБиблиотека Родина - Стара Загора
 
PDF
Br36
byKina Zlateva
 
PDF
5 ii zh_r
byAgent Plus UK
 
PDF
2009 7
byMaksym Balaklytskyi
 
PDF
Indigo Children Screen
byEmillion Mihoff
 
PDF
Gerontlogy (1)
byAMARSANAA SUVD-ERDENE
 
PDF
Br28
byKina Zlateva
 
TXT
практическая хатха йога
byuslishsebya-ru
 
Br31
byKina Zlateva
 
Br29
byKina Zlateva
 
Br33
byKina Zlateva
 
2010 11 12
byMaksym Balaklytskyi
 
"Към учителите" от проф. Б. Тошев СУ "Св. Кл. Охридски"
bygerganoff
 
Br27
byKina Zlateva
 
Br44
byKina Zlateva
 
Br37
byKina Zlateva
 
Golos
byIvan Dudnik
 
2010 5
byMaksym Balaklytskyi
 
Br30
byKina Zlateva
 
2010 1
byMaksym Balaklytskyi
 
Teens24
byБиблиотека Родина - Стара Загора
 
Br36
byKina Zlateva
 
5 ii zh_r
byAgent Plus UK
 
2009 7
byMaksym Balaklytskyi
 
Indigo Children Screen
byEmillion Mihoff
 
Gerontlogy (1)
byAMARSANAA SUVD-ERDENE
 
Br28
byKina Zlateva
 
практическая хатха йога
byuslishsebya-ru
 

Viewers also liked

PPSX
ch 1 pp
bycrazemegster
 
DOCX
What is marketing
byAnu Jangra
 
PDF
Bridging the gap executive summary-dutch
byFolkert_Sandberg
 
PDF
ПРЕГРЪЩАМ СВЕТЛА ВЕЧНОСТТА
byNiki Nikolov
 
PPT
«Київ без тютюнового диму»: як це працює?
bySmokeFreeKyiv
 
PDF
ИСТИНАТА И САМО ИСТИНАТА
byNiki Nikolov
 
PDF
A STORY ABOUT THE BLOOD GROUPS, BLOOD AND PHILANTHROPY /special edition
byNiki Nikolov
 
PPT
вплив пасивного тютюнокуріння на здоров’я
bySmokeFreeKyiv
 
PDF
A story about the blood groups, blood and philanthropy
byNiki Nikolov
 
PDF
ПРИКАЗКА ЗА КРЪВНИТЕ ГРУПИ, КРЪВТА И ЧОВЕКОЛЮБИЕТО
byNiki Nikolov
 
PDF
ПРИКАЗКА ЗА КРЪВНИТЕ ГРУПИ, КРЪВТА И ЧОВЕКОЛЮБИЕТО / специално издание
byNiki Nikolov
 
PPT
Jeopardy1
bycrazemegster
 
PPT
Захист прав некурця: скарги, інформаційні запити, звернення, листи
bySmokeFreeKyiv
 
PPTX
Бездимні кафе, бари та ресторани. Смак та чисте повітря повертається у рестор...
bySmokeFreeKyiv
 
PDF
ИЗКУСТВОТО ДА СЕ ЖИВЕЕ
byNiki Nikolov
 
PDF
A STORY ABOUT THE BLOOD GROUPS, BLOOD AND PHILANTHROPY
byNiki Nikolov
 
PPT
Peking presentation
byInternational Islamic University Malaysia
 
DOC
The big fat indian wedding
byShalini Ranjan
 
ch 1 pp
bycrazemegster
 
What is marketing
byAnu Jangra
 
Bridging the gap executive summary-dutch
byFolkert_Sandberg
 
ПРЕГРЪЩАМ СВЕТЛА ВЕЧНОСТТА
byNiki Nikolov
 
«Київ без тютюнового диму»: як це працює?
bySmokeFreeKyiv
 
ИСТИНАТА И САМО ИСТИНАТА
byNiki Nikolov
 
A STORY ABOUT THE BLOOD GROUPS, BLOOD AND PHILANTHROPY /special edition
byNiki Nikolov
 
вплив пасивного тютюнокуріння на здоров’я
bySmokeFreeKyiv
 
A story about the blood groups, blood and philanthropy
byNiki Nikolov
 
ПРИКАЗКА ЗА КРЪВНИТЕ ГРУПИ, КРЪВТА И ЧОВЕКОЛЮБИЕТО
byNiki Nikolov
 
ПРИКАЗКА ЗА КРЪВНИТЕ ГРУПИ, КРЪВТА И ЧОВЕКОЛЮБИЕТО / специално издание
byNiki Nikolov
 
Jeopardy1
bycrazemegster
 
Захист прав некурця: скарги, інформаційні запити, звернення, листи
bySmokeFreeKyiv
 
Бездимні кафе, бари та ресторани. Смак та чисте повітря повертається у рестор...
bySmokeFreeKyiv
 
ИЗКУСТВОТО ДА СЕ ЖИВЕЕ
byNiki Nikolov
 
A STORY ABOUT THE BLOOD GROUPS, BLOOD AND PHILANTHROPY
byNiki Nikolov
 
Peking presentation
byInternational Islamic University Malaysia
 
The big fat indian wedding
byShalini Ranjan
 

ЖИВОТ ЗАД КАДЪР

  • 2.
  • 3.
    ñ Ïðîô. ä-ðÏåòêàí Ïðîäàíîâ, àâòîð, 2006 ã. Æèâîò çàä êàäúð ISBN - 10:954-9815-13-7 ISBN - 13:978-954-9815-13-9 Èçäàòåëñêà êúùà ÆÅÍÄÀ - ÕÍ - ãð. Õàñêîâî Ïå÷àò “ÏÐÅ-ïðåñ” - ãð. Õàñêîâî
  • 4.
    ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ Èìïðåñèè îò äåòñòâîòî/ 5 Îïòèìèçìúò è æèâîòà / 56 Åçèê ìîé / 60 Âðàã èëè ïðèÿòåë / 71 Ïúòÿò / 81 Ïîä çíàêà íà Êåíòàâúðà / 132 Îðãàçìúò îò òâîð÷åñòâîòî / 140 Âìåñòî ðîçè... / 158
  • 5.
    ... Çà çëîèëè äîáðî - íåòëåííà å äóøàòà! Ñòàðåå ñúùî òÿ íî íå êàòî äúðâî, à êàòî âúâ íåãî çàêúòàíî âèíî! Çàòóé äà âäèãíåì ÷àøè ñ îòëåæàëîòî âèíî! Äà çâúííàò ñïîìåíèòå íàøè, êàòî åõî, íà êðèñòàëíîòî ñòúêëî. Íèå ñìå ïîêîëåíèå, êîåòî âñå îùå ïîìíè ïàòðèàð- õàëíèòå òðàäèöèè íà äåäèòå íè. Ïîêîëåíèå, êîåòî âúëíè- òå íà æèâîòà áåçìèëîñòíî çàïîêèòèõà ìåæäó íåâåäîìèòå ðèôîâå íà äâå ïðåõîäíè åïîõè. Ïîêîëåíèå, êîåòî îçàäà- ÷åíî ñúçåðöàâà êîñìè÷åñêèòå ïåðñïåêòèâè, âñðåä åëåêò- ðîííèÿ è ñåêñóàëåí õàîñ íà ñúâðåìèåòî. Íî â òîçè ïîâå÷å îò ïîëóâåêîâåí ìèã îò âðåìåòî, ñ óäîâëåòâîðåíèå ìîæåì äà îòñúäèì, ÷å âúïðåêè è íàèâíè, æèâÿõìå êàòî äîñòîéíè ëþäå íà ïëàíåòàòà, ìàêàð è ñ ïîðóãàíè áîæåñòâà è ðóõ- íàëè èäåàëè. 4
  • 6.
    Íå çíàÿ äàëèñúùåñòâóâà “ìåìîàðíà” âúçðàñò, íî â òðåòàòà ÷àñò îò æèâîòà ñè, íÿêîè îò íàñ ÷óâñòâàò íóæäà íå ñàìî äà íàïðàâÿò ðåêàïèòóëàöèÿ íà èçìèíàòèÿ ïúò, íî è äà ñïîäåëÿò ïðåæèâÿíîòî. Çà ïî-çðåëèòå îêîëíè òîâà ïðîâîêèðà ñúïðè÷àñòèå â ñïîìåíèòå, à çà ïî-ìëà- äèòå, êàòî ïîâåé îò ìèíàëîòî ìîæå äà ïîðîäè ëþáîïèò- ñòâî. Êàêâèòî è äà ñà ïðè÷èíèòå çà òàêúâ åäèí ïîðèâ, ïî ñâîÿòà ñúùíîñò òîé ñè îñòàâà àâòî-ïñèõîàíàëèòè÷åí. Èçïîâåä ïðåä ñåáå ñè, êîÿòî ïîðàæäà ÷óâñòâî íà ðàçòî- âàðâàíå è îáëåê÷åíèå. Íÿìà äà çàáðàâÿ ó÷èòåëÿ ñè ïî ëèòåðàòóðà â ãèìíàçèÿòà, êîéòî ñëåä êàòî áÿõìå “èçó÷è- ëè” Õàìëåò íè ïîïèòà: - Ó÷åíèöè, Õàìëåò èíäèâèäóàëèñò ëè å? - Äà-à-à-à – ïîñëåäâà õîðîâ îòãîâîð. - Òîãàâà çàùî ñïîðåä âàñ òîé èìà ïðèÿòåë? Ãðîáíà òèøèíà. Âúïðîñúò ñå êîíêðåòèçèðà êúì ñú- ó÷åíèöèòå ìè îò ïúðâèòå ðåäîâå. Åäèí ñëåä äðóã ïî÷òè- òåëíî ñòàíàõà è ïîìúë÷àâàõà â îòãîâîð. Çà ùàñòèå ñòîÿõ íà ïðåäïîñëåäíèÿ ÷èí, êîåòî ìè äàâàøå ïðåäèìñòâî âúâ âðåìåòî. Ñêîðîñòíî è áåçìèëîñòíî ñè íàïúâàõ ìîçúêà: “Çàùî? Çàùî? Èíäèâèäóàëèñò – ñèìâîë íà ÷îâå÷åñ- òâîòî çà èíäèâèäóàëèçúì, à â ñúùîòî âðåìå èìà ïðèÿ- òåë? Êàêúâ ðåáóñ òîçè Øåêñïèð å çàëîæèë îùå â äðàìàòà ñè? Íå ìó ëè ñòèãàøå, ÷å öÿëî ñòîëåòèå èçìú÷âà ëèòå- ðàòóðíèòå êðèòèöè è òåàòðîâåäè, äîêàòî “óñåòÿò”, ÷å êëþ÷úò êúì ïñèõîëîãèÿòà íà Äàòñêèÿ ïðèíö å ñêðèò â ïðî÷óòèÿ ìó ìîíîëîã, òà ñåãà è äðóãà çàãàäêà!” Î÷åâèäíî îùå åäíà ó÷åíè÷åñêà ãëàâà ùå ñå “òúð- êóëíå” è êîåòî å ïî-âàæíî, òîâà ùå áúäå ìîÿòà. Áàâíî ñå èçòåãëèõ îò ÷èíà, çà äà ñïåñòÿ îùå íÿêîëêî ñåêóíäè è èçòúðñèõ: 5
  • 7.
    - Àìè... çàùîòîÕàìëåò å âñå ïàê ÷îâåê è òðÿáâà äà ñïîäåëÿ ñ íÿêîãî. Èçâåäíúæ óñåòèõ, ÷å ñúì óëó÷èë ïðàâî â öåëòà. Áèíãî! Çà äà ñå ìîòèâèðàì, íåî÷àêâàíî çà ñàìèÿ ñåáå ñè çàïî÷íàõ äà ðàçïðàâÿì èñòîðèÿòà çà öàð Òðàÿí, êîéòî èìà êîçè óøè è ÷èéòî áðúñíàð ñå ïîáîëÿë, çàùîòî íå ìîæåë äà ñïîäåëè òàçè òàéíà, ïîä çàïëàõà îò ñìúðòíî íàêàçàíèå. Òîãàâà íÿêàêâà ñòàðà ëå÷èòåëêà ãî ïîñúâåò- âàëà äà èçêîïàå òðàï è äà èçïðèêàçâà íàä íåãî òàéíàòà ñè. È áðúñíàðÿò îçäðàâÿë! Ìîæå áè òúêìî òàçè íåçíàéíà ñòàðèöà òðÿáâà äà ñå ñ÷èòà çà îñíîâîïîëîæíèê íà ïñèõîàíàëèçà! Íî òÿ ïîìîã- íà è íà ìåíå äà äåøèôðèðàì íåñòàíäàðòíèÿ âúïðîñ íà çàáåëåæèòåëíèÿ íè ó÷èòåë. È ñåãà ìè ïîìàãà äà ñå ðàç- òîâàðÿ îò ñòðåñà, êîéòî íè çàîáèêàëÿ, êàòî ñïîäåëÿ ïðå- æèâåëèöèòå ñè. Àêî íå ñ âñè÷êè – ñ ïðèÿòåëèòå ñè. Íåùî êàòî èíòèìíà ëèðèêà, íî â ïðîçà. Ñåãà ðàçáèðàì çàùî Ñòåôàí Öâàéã å ïèñàë íÿêîè îò ðîìàíèòå ñè íå çà ïóá- ëèêà, à çà ñåáå ñè è çà òåñåí êðúã îò ïðèÿòåëè. Êàêâà ñâîáîäà! Äà íå ñå ñúîáðàçÿâàø ñ íèùî è ñ íèêîãî. Ïúëíà âúòðåøíà äåìîêðàöèÿ. Ùå ñå îïèòâàì îòíîâî è îòíîâî äà ñå âðúùàì â ìèíàëîòî ÷ðåç êàëåéäîñêîïà íà ñïîìåíèòå. Êàêòî ïðè ðåòðîñïåêöèÿ íà àâòîðñêè ôèëì. Ñëåä çàâúðòàíå íà âúë- øåáíàòà òðúáè÷êà äà ñúçåðöàâàì âíåçàïíî èçïëóâàëèòå â ñúçíàíèåòî êàðòèíè. Áåç õðîíîëîãèÿ è áåç ðåä. Ðàçõ- âúðëÿíè êàòî â íåïîäðåäåíà ñòàÿ, â êîÿòî ìîæåø äà íàìåðèø âñè÷êî, êîåòî òè å íåîáõîäèìî çàùîòî íèùî íå å çàãóáåíî. Òðÿáâà ñàìî ïîâå÷êî äà ïîðîâèø. Òúêìî òîâà è ùå íàïðàâÿ. Ïèøà çà ñîáñòâåíî óäîâîëñòâèå è íå å íóæíî äà ñå íàãàæäàì êúì ïðåäïîëàãàåìè âêóñîâå íà ñúâðåìåííèÿ ÷èòàòåë, êîéòî îòãîðå íà âñè÷êî íå îáè÷à 6
  • 8.
    äà ÷åòå. Íÿìàäà ñè íàïúâàì ìîçúêà äà èçìèñëÿì èíò- ðèãóâàùè ôàáóëè è óìîïîìðà÷èòåëíè ñëîâåñíè ïëåòåíè- öè, êîèòî â ïîâå÷åòî ñëó÷àè îòêðåõâàò âðàòè êúì íèùî- òî. Ñàìî ìè ñå ùå äà îòðàçÿ â íåïðåòåíöèîçíà ñàãà íÿêîè ìîìåíòè, êîèòî ñà îñòàâèëè òðàéíè ñëåäè â ñúçíàíèåòî, çàùîòî ìè ñå ñòðóâà, ÷å æèâîòúò ïîäñêàçâà íàé-çíàìå- íàòåëíèòå èñòîðèè. Ñòèãà äà ìîæåø äà ãè îöåíèø ïî äîñòîéíñòâàòà èì, ðåíäîñàíè îò âðåìåòî. Ñïîäåëÿì òîâà, áåç äà ìå å åíÿ äàëè íÿêîé ùå ñè äàäå òðóä äà ïðî÷åòå ñëåäâàùèòå ðåäîâå. Å, íÿìà äà çàïî÷íà êàòî Ëåîíèä Ôðàíê ñ îïèñàíèå íà ñîáñòâåíîòî ñè ðàæäàíå, êîåòî íàïðàâè êíèãàòà ìó “Îòëÿâî, äåòî å ñúðöåòî” áåñòñåëúð. Íî âñå ìè ñå ùå äà íà÷åíà îò áàùèíîòî ñåëî, çàùîòî ñå ìåðæåëåå íàñòîé÷è- âî â ñïîìåíèòå ìè îò íàé-ðàííî äåòñòâî. Ìàêàð è íåï- ðåêúñíàòî äà ñå ðàçóáåæäàâàì, âñå ïîâå÷å ñå òðóïàò è àðãóìåíòè â ïîëçà íà èíòåðåñ êúì ñòàðîäàâíîòî. Ïðè åäíî îò ïîñåùåíèÿòà íè â Êàçèíîòî íà Ñëúí÷åâ áðÿã ñå çàïîçíàõìå ñ ìëàäî ñåìåéñòâî îò Ìàí÷åñòúð, îòñåäíàëî â ñúñåäíèÿ õîòåë “Ãëîáóñ”. Ïî- ðàäè ëèïñà íà ìåñòà ãè íàñòàíèõà íà íàøàòà ìàñà. Íå ñëåä äúëãî ñ èçíåíàäà êîíñòàòèðàõìå, ÷å àíãëè÷à- íèòå, âúïðåêè âñè÷êî, êîåòî ñå ãîâîðè çà òÿõ, ñà êîíòàêòíè ëþäå. Äîñòàòú÷íî áå â ðàçãîâîðà äà âìåò- íà åäíà àíãëèéñêà äóìà, çà äà èì äàäå îñíîâàíèå äà ñå âêëþ÷àò íåïðèíóäåíî â íåãî. “Îïîçíàâàíåòî” ïðî- äúëæè äî êúñíà äîáà â ðèáíèÿ ðåñòîðàíò ïîä çâóöèòå íà “Äæîíè èç ú áîé ôîð ìè”, èçïúëíÿâàíè ”íà óõî”. Èçïðàòèõìå ãè äî õîòåëà è ïúòüîì ðàçðàáîòèõìå ïðîãðàìà çà ñëåäâàùèÿ ñëåäîáåä, â êîÿòî âêëþ÷èõìå âèçèòà íà ñúñåäíèÿ “Old town” Íåñåáúð. Íÿìàòå ñè ïðåäñòàâà êàêâà ðåàêöèÿ ïðåäèçâèêà 7
  • 9.
    òîâà ïîñåùåíèå, îñîáåíîîò ñòðàíà íà ìëàäàòà ëåéäè. Ïúðâàòà ôàçà ïðåìèíà âúâ âúçêëèöàíèÿ, îòðàçÿâàùè î÷àðîâàíèåòî îò ñòàðèÿ ãðàä. Âúâ âòîðàòà îáà÷å ñå ñèïåøå îãúí è æóïåë âúðõó ñúïðóãà é, îáâèíÿâàí, ÷å íå ñå å çàïîçíàë äîáðå ñúñ ïðîñïåêòèòå íà êðàéáðå- æèåòî è å àíãàæèðàë ñòàè â ìîäåðåí õîòåë, à íå â íÿêîÿ îò ïðåëåñòíèòå êúùè÷êè ïî íåñåáúðñêèòå ñî- êàöè. Íàëîæè ñå äà ïîäêðåïÿ ìúæêàòà ñòðàíà, êàòî îáÿñíÿ, ÷å áàíÿòà íàïðèìåð å íà äâîðà ñ äóø, êúì âàðåë ñúñ ñëúí÷åâà âîäà. Îêàçà ñå, ÷å äàìàòà òúêìî çà òîâà ìå÷òàåëà è é áèëî ïèñíàëî îò ðàçíè õîòåëè ìàêàð è ëóêñîçíè. Òà òàêà. Ìåæäóâðåìåííî áåøå ïàäíàë çäðà÷ è ïî òÿõíî ïðåäïî÷èòàíèå ïîòåãëèõìå êúì áèòîâ ðåñòîðàíò.  “×ó÷óðà” íÿìàøå ìåñòà, íî óñïÿõìå äà ñå íàñòàíèì â “Áú÷âàòà”. Êàòî äîìàêèí áÿõ ïîìîëåí äà èì ïðå- ïîðú÷àì íàöèîíàëíî ÿñòèå è àç ñå ñïðÿõ íà êàðíà÷åòà, êîèòî ïðåâåäîõ êàòî “äîìàøíî ïðèãîòâåíè íàäåíè÷- êè”. Áÿõ óäèâåí, ÷å ãîñòèòå ñå ñïîãëåäàõà è ñúïðóãúò ðàçèãðà ñ íåùî êàòî “åòþä”, êîéòî íåäâóñìèñëåíî ñâèäåòåëñòâóâàøå, ÷å òîé å ãîòîâ äà ñå æåðòâà è äà ãè êîíñóìèðà, íî ïîíå íàä æåíà ìó äà ñå ñìèëèì è äà é ïîðú÷àìå íåùî äðóãî. Ñïðÿõìå ñå íà “òàòàðñêî êþôòå”. Ñëåä ìàëêî ìàñàòà áåøå îòðóïàíà ñ ïîðöèè îùå öâúðòÿùè êàðíà÷åòà, ïúëíåíè ñ êúëöàíî ìåñî è ïðàç-ëóê. Êàòî âèäÿ êàê àïåòèòíî ñè ïîõàïâàìå, äàìàòà íå èçäúðæà è, âúïðåêè ÷å óæ íå å õàðàêòåðíî çà àíãëè÷àíè, ïîñåãíà êúì áëþäîòî íà ñúïðóãà ñè è äåãóñòèðà íàäåíè÷êèòå. Òîãàâà ÷àê “èçïëþõà êàìú÷å- òî”. Ìèíàëàòà ãîäèíà áèëè íà ïî÷èâêà íÿêúäå èç Àôðèêà è ñëåä âå÷åðÿ â àáîðèãåíñêè ñòèë ñå çàêëåëè íèêîãà ïîâå÷å èçâúí ðîäèíàòà äà íå ñè ïîðú÷âàò 8
  • 10.
    “äîìàøíî ïðèãîòâåíè íàäåíè÷êè”.Êîé çíàå êàêúâ êàíèáàëñêè ñïåöèàëèòåò ñà èì ñåðâèðàëè! Âå÷åðÿòà çàâúðøè ñ 1:0 çà íàöèîíàëíàòà íè êóõíÿ. Íåñëó÷àéíî è ó íàñ ïîëàãàò óñèëèÿ çà ðàçâèâàíå íà ìåñòíèÿ òóðèçúì. Äîðè ðàçáðàõ, ÷å â íÿêàêâî ñåëöå ñå å ïðîâåëà ìåæäóíàðîäíà ñáèðêà, ïîñâåòåíà íà àâ- òåíòè÷íèÿ áèò. Íî íàé - îêóðàæàâàùî ìè âúçäåéñ- òâàøå ôàêòúò, ÷å âúïðåêè ÷óäåñíèÿ ãðàäñêè çîîïàðê, íå ñúì â ñúñòîÿíèå äà îáÿñíÿ íà ñèíà ñè îòêúäå ïðîèçõîæäà ïúðæîëàòà â áëþäîòî ìó. È çà äà ìó ïîêàæà ïðàñå íà æèâî, íàëîæè ñå äà ñå ðàçõîäèì äî ñåëî. Äà íàïðàâèì ïúòåøåñòâèå êúì êîðåíèòå. Äà ìó ðàçïðàâÿì íå èçìèñëèöè êàòî Ëóèñ Êàðîë, à äà ìó íàøåïíà èñòèíñêàòà ïðèêàçêà çà ìîåòî äåòñòâî, êîåòî ïðîòå÷å â åäíî æèâîïèñíî ñåëöå íà 10 êèëî- ìåòðà îò ãðàäà. Êàçâà ñå Ãàðâàíîâî, çàùîòî êúùè÷- êèòå ìó áèëè íàêàöàëè êàòî ãàðâàíè ïî îêîëíèòå ðèäîâå. Çà ðîäíîòî ìÿñòî íà äÿäî ìó – ó÷èòåëÿò. Äà âúçêðåñÿ ñïîìåíà è çà ìîèòå äÿäîâöè è áàáè. Åòî çàùî ñå ðåøèõ äà çàïî÷íà òåçè ðåäîâå îòòàì, áåç îãëåä êàêúâ ùå áúäå èíòåðåñúò êúì òÿõ. Áàùà ìè Ïðîäàí áèë ïîñëåäíî äåòå íà Ïåòüî Õà- äæèìàðèíîâ. Áàáà ìè Ìàðèéêà å ðîäèëà 13 äåöà, èëè å áèëà “òðóäíà” â ïðîäúëæåíèå íà 10 ãîäèíè! Êðúñòèëè ãî Ïðîäàí, çàùîòî êàòî íîâîðîäåíî èì ñå ñòîðèëî õè- ëàâî, òà ìó äàëè èìå, êîåòî îçíà÷àâàëî “Ïðîäàäåí íà Áîãà”, ñ íàäåæäà, ÷å ùå ñå çàêðåïè.  èçïúëíåíèå íà äàäåíîòî îáåùàíèå, ùîì ïîîòðàñíàë, ãî èçïðàòèëè â ìàíàñòèð. Áàùà ìè, èçáóÿë êàòî ëåâåíò, êàêúâòî ñè è áåøå, èçáÿãàë îò ìàíàñòèðà. Âúðíàë ñå â Ãàðâàíîâî è çàÿâèë íà áàùà ñè, ÷å èñêà äà ñòàâà ó÷èòåë, à íå ïîï. Äÿäî ìè èçãëåæäà å áèë ðàçóìåí ÷îâåê, çàùîòî ñå ñúã- 9
  • 11.
    ëàñèë è ãîèçïðàòèë äà ñå ó÷è â òîãàâà ïðî÷óòàòà Ïå- äàãîãè÷åñêà ãèìíàçèÿ â Êàçàíëúê, êúäåòî ïðåïîäàâàòåë ïî ëèòåðàòóðà è ðèñóâàíå ìó å áèë ×óäîìèð. Âñúùíîñò, êàêòî áàùà ìè, òàêà è ìàéêà ìè áÿõà ñòàíàëè ó÷èòåëè ïî ïðèçâàíèå, à íå îò ”íÿìà íàêúäå”. Íèêîãà íå ùå çàáðàâÿ ñ êàêâà ëþáîâ è æåëàíèå ñè ïîäãîòâÿõà óðîöèòå çà ñëåäâàùèÿ äåí. Êàê ñàìè ñè ðèñóâàõà êàðòèíêè çà “ðàçêðèâàíå” íà ñúîòâåòíà áóêâà èëè öèôðà. Òîãàâà ëèï- ñâàõà ñåãàøíèòå íàãëåäíè, áîãàòî èëþñòðîâàíè ïîìàãà- ëà. Åäèí áóêâàð ñúñ “Ñîì ëè íîñèø, ìàìî? – Ñîì, ñèíå, ñîì!” è òîëêîç çà áóêâàòà “Ñ”. Íî çà òîâà ïî-êúñíî. Áàùà ìè ñïîìåíàâàøå, ÷å ïðîçâèùåòî íà ðîäà èì, èçâåñòåí êàòî “Ïàèø-îëëàð-äæèíñ”, ïðîèçòè÷à îò ïðàäÿ- äî ìó, êîéòî åäèíñòâåí â ñåëîòî çíàåë äà ïèøå, ïîðàäè êîåòî ãî “óäîñòîèëè” ñ ïðÿêîðà Ïàèñèé. Äÿäî ìó Ìàðèí ïúê ïîëó÷èë òèòëàòà “Õàäæè” ïîðàäè òîâà, ÷å õîäèë íà ïîêëîíåíèå íà Áîæè ãðîá. Ëåñíî ìîæåì äà ñè ïðåäñòà- âèì ñ òîãàâàøíè òðàíñïîðòíè ñðåäñòâà êàê ñå ñòèãà äî Éåðóñàëèì. Òúé ÷å “òèòëàòà” ñè å áèëà íàïúëíî çàñëóæåíà. Ïî ñòàðà òðàäèöèÿ ñúì áèë êðúñòåí íà äÿäî ñè. Ìîäèôèêàöèÿòà - Ïåòêàí, ñå äúëæè íà ìàéêà ìè, êîÿòî èçòúêâàëà, ÷å ùå ñúì ïåòèÿ ñúñ ñúùîòî èìå âúâ ôàìè- ëèÿòà. Ñàìèÿò àç íå áÿõ äîâîëåí, çàùîòî â äåòñêàòà âúçðàñò ìè áåøå îìðúçíàëî äà ìå íàðè÷àò ïîäèãðàâàòåë- íî Ïåòêàí - äèâàêà, êàòî ÷åðíîêîæèÿ îñòðîâèòÿíèí íà Ðîáèíçîí Êðóçî. Âñúùíîñò, êàñàå ñå çà ëîø ïðåâîä, çàùîòî å áèë êðúñòåí íà äåíÿ îò ñåäìèöàòà, â êîéòî å áèë íàìåðåí - Fridey (Ïåòúê), à è èìåíà íå ñå ïðåâåæäàò. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê ìîé ñúó÷åíèê íà áàñíÿ îò Æàí äüî ëà Ôîíòåí ñå áåøå ïðåñòàðàë äà ïðèâåäå è èìåòî íà àâòîðà, êàòî Èâàí ×åøìåäæèåâ. Ó÷èòåëêàòà íè ïî ôðåí- ñêè åçèê ñ îñíîâàíèå îòáåëÿçà, ÷å ïî íåãîâàòà ñèñòåìà 10
  • 12.
    áèõìå ìîãëè äàïîáúëãàðèì è Äàíòå íà Äàí÷î. Êàòî ñúì ñå çàõâàíàë ñ èìåíàòà, ëþáîïèòíî å äà îòáåëåæà è ðóñêèÿ ïðîèçõîä íà ìàé÷èíîòî ìè èìå – Îëãà. Èìåíóâàíà å íà êðúñòíèöàòà ñè, êîÿòî ïúê ñå ðîäèëà ïî âðåìåòî, êîãàòî â êúùàòà èì áèë íàñòàíåí ãåíåðàë Ãóðêî.  íåãîâà ÷åñò íîâîðîäåíîòî êðúñòèëè íà èìåòî íà ñúïðóãàòà ìó Îëãà. Çà ãîëÿìî ñúæàëåíèå, íå ïîìíÿ äÿäîâöèòå ñè. Ðîäåí ñúì ïðè äîñòà òúæíè îáñòîÿòåëñòâà â Õàñêîâî, â 14 ÷àñà íà 8 äåêåìâðè 1931 ãîäèíà, à â 18 ÷àñà áàùàòà íà ìàéêà ìè äÿäî Õðèñòî å ïî÷èíàë. Âèäÿë ìå, ïðîðîíèë ñúëçà è ñëåä íÿêîëêî ÷àñà íè íàïóñíàë. ×îâåøêà ñúäáà. Äÿäî Ïåòüî å ïîæèâÿë íÿêîëêî ãîäèíè ïîâå÷å, íî íÿìàì ñïîìåí çà íåãî. Çà ñìåòêà íà òîâà, áàáà ìè Ìà- ðèéêà, êîÿòî æèâÿ äúëãî ñëåä íåãî, å îñòàâèëà íåçàëè- ÷èìè ñëåäè â äåòñêîòî ìè ñúçíàíèå. Äðåáíà, åíåðãè÷íà æåíèöà, òÿ äîñòèãíà ïî÷òè âåê. Íå, ÷å èìàøå òî÷íè äàííè çà òîâà. Íî ñå çíàåëî, ÷å êîãàòî ðóñíàöèòå äîøëè, áèëà íà 12 ãîäèíè. Êàíåõìå ñå äà è ÷åñòâóâàìå 100- ãîäèøíèíà, êîãàòî çà íåùàñòèå ïàäíà è ñå ïîìèíà. Îïè- òàëà ñ ïàÿíòîâà ñòúëáà äà ñå ïîêàòåðè íà òàâàíà, êúäåòî íÿêàêâà êîêîøêà, íàñòðîåíà äåñèäåíòñêè, ñíàñÿëà ÿéöà íå êúäåòî òðÿáâà è áàáà ñå ïîäõëúçíàëà.Òàêà ñè îòèäå, áåç äà å áîëåäóâàëà èçîáùî. Íî ñïîìåíèòå çà íåÿ è çà êúùè÷êàòà, â êîÿòî æèâååõìå ñà âñå îùå çàêúòàíè â ïàìåòòà ìè. Ñëåä êàòî çàâúðøâà Ïåäàãîãè÷åñêàòà ãèìíàçèÿ, áà- ùà ìè çàïî÷âà ðàáîòà êàòî ó÷èòåë â Ãàðâàíîâî, êúäåòî çàïîçíàíñòâîòî ìó ñ ìàéêà ìè, ñúùî ó÷èòåëêà, çàâúðøâà ñ áðàê. Ìëàäîòî ñåìåéñòâî ñå íàñòàíÿâà â ïðèñòðîåíà ñòàè÷êà ñ îòäåëåí âõîä. Äÿäîâàòà êúùà â ñïîìåíèòå ìè îò 1935-37 ã. ñå 11
  • 13.
    íàìèðàøå íà óëè÷êà,êîÿòî âå÷å å çàòâîðåíà, íî âñå îùå ëåñíî ìîæå äà ñå îòêðèå. Ìèíàâàøå ïî ïðîòåæåíèå íà îãðàäàòà íà ó÷èëèùåòî, ïî êîÿòî ñ óäîâîëñòâèå ñå êàòå- ðåõìå.  äâîðà ñå âëèçàøå ïðåç ñàìîäåëíà äúðâåíà âðàòà ñ ìàíäàëî, íî èìàøå è ïîðòà çà äîáèòúêà. Äåëåøå ñå íà äâå ÷àñòè.  ïúðâàòà íàìèðèñâàõà òîðèùåòî ñ îáîðà, êúäåòî ñúæèòåëñòâàõà êðàâè,êîíå è ìàãàðåòà. Êîêîøêè- òå ðîâåõà íàîêîëî íà âîëÿ. Ïðîñòðàíñòâîòî ñå îõðàíÿ- âàøå îò äâå ÷åðíî-áåëè “êàíäæè”, êîèòî ñ ïðåäóïðåäè- òåëíî ðúìæåíå ïîñðåùàõà âñåêè íîâîäîøúë. Âúâ âúò- ðåøíèÿ äâîð ñå ïðîíèêâàøå ïðåç òåëåíà îãðàäà, èçîëè- ðàùà ñ ïëúòíàòà ñè äàíòåëà äîñòúïà íà æèâîòíèòå. Çàä íåÿ ñå ìúäðåøå áóíàð ñúñ ñòóäåíà êëàäåí÷îâà âîäà. Îêî- ëî íåãî ñå ïîäðåæäàõà ëåõè îò çåëåí÷óöè è öâåòÿ. Ïðåä êúùàòà ñå èçâèñÿâàøå àñìà, êîÿòî äàðÿâàøå ñ õëàä ïðåê- ðàñíîòî äâîð÷å â ãîðåùèòå ëåòíè äíè. Ïðåç åñåíòà ïî íåÿ çðååõà íàòåæàëè îò ñîê ñàëêúìè. Íÿêîè îò òÿõ, ãðèæëèâî îáâèòè ñ õàðòèÿ, îñòàâàõà ñâåæè äî êúñíà åñåí, äîðè äî Íîâà ãîäèíà. Ïî äåñåòèíà ñòúïàëà ñå èçêà÷âàõ- ìå íà ïðîñòîðíèÿ ÷àðäàê, êîéòî èçïúëíÿâàøå ôóíêöè- ÿòà íà ëÿòíà ðåçèäåíöèÿ. Ñêðîìíè âúçãëàâíèöè ïðåäëà- ãàõà ÷óäåñíî ìÿñòî çà îòäèõ ïðåç ãîðåùíèöèòå. Îò ÷àð- äàêà ñå âëèçàøå â îñòàíàëèòå òðè ñòàè. Íàé-ãîëÿìîòî ïîìåùåíèå,èçïúëíÿâàùî ôóíêöèèòå íà âñåêèäíåâíà, êóõ- íÿ è òðàïåçàðèÿ, ñå ðàçïîëàãàøå äèðåêòíî íà çåìÿ. Ïå- ðèîäè÷íî ãðèæëèâî çàìàçâàíà ñ ãëèíåí ðàçòâîð, òÿ áåøå çàñòèëàíà ñ ïúñòðè òúêàíè ÷åðãè. Ïèøåéêè òåçè ðåäîâå, îòíîâî ñå ïîòàïÿì â àòìîñ- ôåðàòà íà òîâà â áóêâàëíèÿ è â ïðåíîñíèÿ ñìèñúë, “ñå- ìåéíî îãíèùå”, îëèöåòâîðÿâàíî îò íåóãàñâàùèÿ îãúí íà “îäæàêà”. Âñúùíîñò òîâà ñè áåøå ïðèìèòèâíà “êàìè- íà”, ïîìåñòåíà âúâ âäëúáíàòèíà íà äåáåëàòà êàìåííà 12
  • 14.
    ñòåíà, íàä êîÿòîñå èçâèñÿâàøå êîìèí ñ äîáðà òÿãà. Âåñåëî ïðàùÿùèòå â íåãî öåïåíèöè íå ñàìî õâúðëÿõà èãðèâè îòáëÿñúöè ïî ñòåíèòå è òàâàíà íà èíà÷å ñëàáî îñâåòåíîòî ïîìåùåíèå, íî èçëú÷âàõà è ñïåöèôè÷åí àðî- ìàò . Òî÷íî íàä îãúíÿ âèñåøå ñîëèäíà âåðèãà ñ ÷åíãåë. Íà íåÿ çàêà÷âàõà êîòëå, â êîåòî êúêðåøå àðîìàòíà ÷îð- áèöà èëè äðóãà âêóñîòèÿ. Òåíäæåðè íÿìàøå. Çà âàðåíå íà âåçäåñúùèÿ áîá ñå èçïîëçâàøå ãúðíå, êîåòî çàðàâÿõà â æàðàâàòà. Äðóãî ïðèñïîñîáëåíèå êúì îãíèùåòî áåøå ïîäâèæíàòà æåëÿçíà ïèðîñòèÿ, íà êîÿòî íàä îãúíÿ ñå íàìåñòâàøå îãðîìíèÿò òèãàí ñ äúëãà èçâèòà äðúæêà.  íåãî ïðåç çèìàòà ïúðæåõà, çàäóøåíè ñ ïðàç-ëóê, ïðî- ÷óòèòå ñåëñêè “äðîáåíå”.  áåçìåñíèòå ïåðèîäè òàì ñå ïðèãîòîâëÿâàøå îò ïîçàñúõíàë íàòðîøåí õëÿá “ñìèã- äàë”. Ëåêî îâëàæíåíèÿò è ñëåä òîâà çàäóøåí è çàïúðæåí â ìàçíèíà õëÿá ñå ïîäíàñÿøå ñ àéðàí, çà äà ñå ïðåãëúùà ïî-ëåñíî. Íàé-çàáåëåæèòåëíîòî ïðèñïîñîáëåíèå êúì îã- íèùåòî áåøå âðúøíèêúò – ãîëÿì ñâîäåñò ìåòàëè÷åñêè êàïàê, ñíàáäåí íà ãîðíàòà ïîâúðõíîñò ñ êëóï çà ïîâäè- ãàíå ñ ÷åíãåëà íàä îãíèùåòî. Ñ íåãî ñå ïðèãîòîâëÿâàøå “ñïåöèàëèòåòúò íà çàâåäåíèåòî” – “ïèëå ïîä âðúøíèê”. Îáèêíîâåíî - äîáðå îõðàíåíà êîêîøêà, êîÿòî ñúîòâåòíî îâêóñåíà ñå ïîñòàâÿøå â äúëáîêà òàâè÷êà âúðõó æàðòà è ñå çàõëóïâàøå ñ âðúøíèêà, çàùóïâàí ñ òëååùè âúã- ëåíè. Ïîä âðúøíèê ñå ïå÷åõà è ïðî÷óòèòå áàíèöè è ìàñëåíèöè íà áàáà. Çà íàñ, äåöàòà áåøå èñòèíñêà àòðàê- öèÿ äà íàáëþäàâàìå êàê, áåç äà èçïîëçâà òî÷èëêà, òîï- êàòà òåñòî â íåéíèòå ðúöå “ðàçöúôâàøå”, çà äà ñå ïðå- âúðíå â òúíúê, ïî÷òè ïðîçðà÷åí ëèñò çà áàíèöà, êîéòî ñëåä òîâà ñå ðàçñòèëàøå êàòî âîàë âúðõó òàâàòà. Äðóã çàáåëåæèòåëåí ñïåöèàëèòåò áåøå ðèáåíàòà êàøà. ×è÷î ìè ñúñ “ñðåêìå” ëîâåøå îò ðåêàòà äðåáíà ðèáà, êîÿòî 13
  • 15.
    èçïúðæåíà è ïðèáàâåíàêúì ïðèãîòâåíà ïî äîìàøíà ðåöåïòà êàøà, ïîäïðàâåíà ñ äæîäæåí, ñå çàïè÷àøå ñúùî ïîä òîïëèÿ êîæóõ íà æàðàâàòà. Æàðàâàòà. Îòíîâî ñå ñðåùíàõ ñ íåÿ êàòî àñïè- ðàíò â Ñëîâàêèÿ, ïî âðåìå íà èçëåò â Òàòðèòå, êúäåòî ìåäèöèíñêèÿò ôàêóëòåò ïîëçâàøå òóðèñòè- ÷åñêà áàçà. Íà ñïåöèàëíî îïðåäåëåíî ìÿñòî ëóìíà îãúí.  îáðàçóâàëàòà ñå îáèëíà æàð çàðîâèõà ãðèæëèâî çàâèòè â ñòàíèîë ïàêåò÷åòà ñ íåèçâåñòíî ñúäúðæà- íèå. Ñëåä èçïåïåëÿâàíåòî íà æàðàâàòà, êîåòî ñúâïàä- íà ñ êðàÿ íà àïåðèòèâà, ïðåä âñåêè ñå ïîÿâè åêçåìïëÿð îò ñïåöèàëèòåòà. Ñðåáðèñòèòå “îáÿòèÿ” íà âàðàêà îñâîáîäèõà óõàåùè â êîìïàíèÿ íà ãúáè ïúðæîëè.Ïðå- âúçõîäíàòà òåõíîëîãèÿ íîñåøå íå ïî-ìàëêî àòðàêòèâ- íîòî èìå “Ñðåáúðíè ïúðæîëè”. Íà ñëîâàøêèÿ ñïåöèàëèòåò íå îòñòúïâà ñàìî- êîâñêàòà “×óøêà-ïðúæêà”. Âìåñòî â æàðòà, òÿ ñå âúðòåøå áàâíî-áàâíî íàä íåÿ. Íàíèçàíà íà ñàìîðú÷íî èçäÿëàíà äúðâåíà ïðú÷êà. Ïëúòíî íàðåäåíèòå åäíà äî äðóãà ÷óøêè êàïèè è ïàð÷åòà áåêîí çàïî÷âàõà ïîñòå- ïåííî äà öâúð÷àò ïîä âëèÿíèå íà îãúíÿ è äà ðàçíàñÿò íàîêîëî àïåòèòíè óõàíèÿ. Ïîìåñòåòå òàçè “êàðòèí- êà” â ðàìêèòå íà êîå äà å æèâîïèñíî êúò÷å îò Ðèëà, Ðîäîïèòå èëè Áàëêàíà. Îçâó÷åòå ÿ ñ ðîìîíà íà áèñòðî êàòî ñúëçà ïîòî÷å, îõëàæäàùî ñúñ ñòðóèòå ñè áóòèë- êà “îãíåíà âîäà”. Ïðèáàâåòå êúì ìåíþòî íà èìïðî- âèçèðàíèÿ ïèêíèê èçðîâåíè îò ïåïåëòà èçïðúõíàëè áàëêàíñêè êàðòîôè è ùå ðàçáåðåòå çàùî ñèíúò ìè, òîãàâà îùå â ïðåäó÷èëèùíà âúçðàñò, âúçòîðæåíî âúçêëèêíà “Åõ, òîâà ñå êàçâà æèâîò!”. Ïî àñîöèàöèÿ ïðåä î÷èòå ìè èçïëóâà è æàðàâà- òà, çàêúòàíà â êðàéáðåæíèòå ñêàëè íà “Ðîáèíçîí”. 14
  • 16.
    Âúðõó íàãîðåùåíà ìåòàëíàïëî÷à ïðèãîòîâëÿâàõìå â ñîáñòâåí ñîñ, “íàáðàíè” ïîä ñúñåäíèÿ ðèô ìèäè. Êàòî ðàçöúôâàùè öâåòÿ, ÷åðóïêèòå èì ñå îòâàðÿõà, çà äà ïðåäëîæàò çàêúòàíèÿ â òÿõ äåëèêàòåñ, êîéòî ïîä âëèÿíèå íà òîïëèíàòà äîáèâàøå çëàòèñòî-æúëò îò- òåíúê. Íåâåðîÿòíî ïðåæèâÿâàíå å ñàìîðú÷íî äà îò- êúñíåø àïåòèòíîòî êúñ÷å è ñ êàïêà ëèìîíîâ ñîê äà ñå íàñëàäèø íà åêçîòè÷íèÿ ìó âêóñ. Ïðåæóðåíè îò ñëúí÷åâèòå ëú÷è, ïðåãðåòè îò ãîðåùèÿ ïîëúõ íà æàðàâàòà, ñïîäåëèëè òðàïåçà ñÿêàø ñ áîãîâåòå, ñå ãìóðêàìå â ñâåæèòå îáÿòèÿ íà âúë- íèòå, îáçåòè îò íÿêàêâî ïúðâè÷íî ÷óâñòâî íà ðàäîñò îò ïðèðîäàòà è íåéíèòå ùåäðè äàðîâå. Ãîùàâàëè ñà ìå ñúñ ñòðèäè íå êúäå äà å, à â ðåñïåêòèðàùàòà îáñòàíîâêà íà åäèí îò íàé-èçèñêà- íèòå ðåñòîðàíòè âúâ Âàøèíãòîí – “×åòèðè ñåçîíà”. Íàðè÷à ñå òàêà, çàùîòî âúâ âàçèòå íà âñÿêà ìàñà ñà ïîòîïåíè ñâåæè öâåòÿ îò ðàçëè÷íè ñåçîíè, äîñòà- âÿíè ñúñ ñàìîëåòè îò ðàçëè÷íèòå êðàèùà íà ñâåòà. Íî íèùî íå ìîæå äà ñå ñðàâíè ñ âêóñà íà ïðèãîò- âåíèòå ñàìîðú÷íî ìèäè êðàé ïðîíèçâàùèÿ ñ ìèðèçìà- òà ñè íà âîäîðàñëè ìîðñêè áðÿã. Âñúùíîñò åäèíñòâåíè â ñâåòà ñìå íà “òè” ñ æàðàâàòà. Ñâúðçâà íè íåâåäîìî-èíòèìíà âðúçêà, ãðà- íè÷åùà ñ ìèñòèêà. Íà êîãî, îñâåí íà áúëãàðèòå, “òÿ” ðàçðåøàâà äà ñå ðàçõîæäàò áîñîíîãè âúðõó òëååùèòå é âúãëåíè, óíåñåíè â ðèòìèòå íà åçè÷åñêè òàíöè? Íå å ëè êîäèðàíà â íåñòèíàðñòâîòî íÿêàêâà âçàèìíà òàéíà, äàòèðàùà îò ãëúáèíèòå íà äðåâíîñòòà, êî- ãàòî ÷îâåøêèòå ñúùåñòâà ñà áîãîòâîðåëè îãúíÿ? Íå ñà ëè íåñòèíàðèòå ïîòîìöè íà æðåöè, ñ êîèòî ñà ñïîäåëÿëè òàéíèòå ñè? 15
  • 17.
    Âëÿâî îò îãíèùåòîíà ñòàðàòà íè êúùà, ïîâåñåíè íà ñòåíàòà, ñå ìúäðåõà ìåíöè áèñòðà êëàäåí÷îâà âîäà. Ñ êàëàéäèñàí ÷åðïàê âñåêè ìîæåøå äà ãðåáíå îò íåÿ è äà óòîëè æàæäàòà ñè. Çà íàñ, äåöàòà, íà ïîäà áÿõà ïîä- ðåäåíè ãëèíåíè ñòîìíè. Ïî ñðåäàòà íà äðúæêàòà èì èçïúêâàøå çúðíî, ïîäîáíî íà ìàé÷èíà ãúðäà, îò êîåòî ìîæåøå äà ñå çàñìó÷è áëàãîäàòíàòà òå÷íîñò. Æèâîïèñíî ãëåäæîñàíè, çàåäíî ñ ðàçñòëàíèòå â ñúñåäñòâî ñ òÿõ ïúñ- òðè ÷åðãè, òå ðàäâàõà îêîòî. Íåãëåäæîñàíèòå ãðúíöè ñå èçïîëçâàõà çà ïðèãîòîâ- ëåíèå íà ïðî÷óòîòî “ñòîìíà-ñèðåíå”. Çàðåæäàõà ãè ñ ãúñòî îâ÷å ìëÿêî îò êðàÿ íà àâãóñò è íà÷àëîòî íà ñåï- òåìâðè. Ñëåä çàêâàñâàíå, îùå òîïëî ìëÿêîòî ñå íàëèâà- øå â ñòîìíèòå, êîèòî ñå çàïå÷àòâàõà ïëúòíî ñ âîñúê. Íà ïðîâåòðèâî ìÿñòî ìëÿêîòî ôåðìåíòèðàøå è áàâíî îòäå- ëÿøå âëàãàòà ñè ïðåç ïîðüîçíèòå ñòåíè íà ãëèíåíèÿ ñúä. Ñëåä 1-2 ìåñåöà çðååíå îáðàçóâàëèòå ñå ïî âëàæíèòå ñòåíè ïëåñåíè ïîñòåïåííî çàñúõâàõà, êàòî “çàñòàðÿâàõà” è áåç òîâà äðåâíî-êëàñè÷åñêèòå ïî ôîðìà ñúäîâå, êàòî èì ïðèäàâàõà è ñïåöèôè÷íà ïàòèíà. Ñëåä êàòî èçïúëíå- øå ñâîÿòà çàäà÷à, ìàêàð è êëàñè÷åñêà íà âèä, îïàêîâêàòà ñå “îòñòðàíÿâàøå” è îò ïàçâèòå é ñå îñâîáîæäàâàøå ñèðåíå ñúñ ñïåöèàëåí âêóñ è êîíñèñòåíöèÿ. Äåìîíñòðè- ðàëè ñà ìè êàêâè ëè íå ñîðòîâå ñèðåíà âúâ Ôðàíöèÿ. Äåãóñòèðàë ñúì è íàé-ïðî÷óòèòå ìèðèçëèâè ñêàíäèíàâ- ñêè ñèðåíà, íî ïðîòîòèï íà Õàñêîâñêîòî ñèðåíå â ñòîì- íà íå ñúì ñðåùàë. Ìîé êîëåãà áåøå îòíåñúë êàòî àðìàãàí åäíà òàêàâà “ñòîìíà ñúñ ñèðåíå” â Ìèëàíî. Öÿëàòà ôà- ìèëèÿ ñå ñúáðàëà çà ïðîìîöèÿòà é. Íà êîëåãàòà î÷åâèäíî ñà ãëåäàëè êàòî íà ôîêóñíèê, êîéòî ñ ìà- ãè÷åñêà ïðú÷êà ùå èçâëå÷å ñèðåíåòî îò âúòðåøíîñò- 16
  • 18.
    òà íà àâòåíòè÷íàòàñòîìíà. Íèêîé íå î÷àêâàë òîé äà çàìàõíå è ñ òî÷åí óäàð äà ñêàëïèðà ãîðíàòà é ÷àñò. Íåî÷àêâàíèÿò æåñò íà ìàãüîñíèêà áèë ñúïðî- âîäåí ñ âúçêëèöàíèÿ îò ñîðòà “Î! Íåùàñòíàòà àì- ôîðà!”, “Ãîñïîäè, êàêâî âàðâàðñòâî!”, òà íàøè÷êèÿò ñå âèäÿë â ÷óäî. Ïî÷èñòèë âíèìàòåëíî ïîâúðõíîñòòà íà òîïêàòà ñèðåíå è çàïî÷íàë äà ãî ñåðâèðà. Ðåàãè- ðàëè, êàòî ÷å ëè èì ïîäíàñÿë äîìàøíèÿ ëþáèìåö íà ïîðöèè. Äîñòà âðåìå è ãëúòêè “Êèàíòè” áèëè íåîá- õîäèìè íà “ïîòðåñåíàòà” ôàìèëèÿ, çà äà ïðåîäîëåå ïñèõè÷åñêàòà áàðèåðà è äà çàïî÷íå îäîáðèòåëíî äà ïðåìëÿñêâà ñëåä äåãóñòàöèÿ íà óíèêàëíèÿ ìó âêóñ. Íàïúëíî ðàçáèðàì ðåàêöèÿòà íà èòàëèàíöèòå, çàùîòî ñúì ñå ñáëúñêâàë ñ ïîäîáíà ïñèõè÷åñêà áàðèåðà ïðè åäíà ïîêàíà çà ãîùàâêà ñ êàòìè íà ñåëî. Ïðèñ- òèãíàõìå öÿëà òóìáà êîëåãè è ÷åâðúñòî íàîáèêîëèõìå ðàçòåãíàòà ïîä ñåí÷åñòà àñìà ìàñà. Òàêèâà êàòìè, “çàáúðêàíè” ïî ïðåäàâàùà ñå îò ïîêîëåíèÿ ðåöåïòà, ïðèãîòâÿíè âúðõó îðèãèíàëåí ãëèíåí ñà÷, îñâåæàâàí ïåðèîäè÷íî ñ ïðÿñíî êðàâå ìàñúëöå, âñåêè äåí è íàâ- ñÿêúäå íå ìîãàò äà ñå âêóñÿò. Íåî÷àêâàíî, ñúñ çàãà- äú÷íà óñìèâêà à ëà “Äæîêîíäà”, äîìàêèíÿòà ñåðâèðà â ñðåäàòà íà ìàñàòà åäèí “õàâðóç”. Äà, öóêàëî! Àâ- òåíòè÷íî íîùíî ãúðíå! Ñ òóìáåñòàòà ìó ôîðìà è ñ äîáðå ïðèëåïâàù êàïàê. Ñòóïîðèðàõìå! Äîìàêèíÿòà, óäèâåíà îò âíåçàïíî âúçöàðèëàòà ñå òèøèíà, âúïðî- ñèòåëíî íè ïîãëåäíà, íî áåç äà ñå ñòåñíÿâà îòâîðè êàïàêà. Îêàçà ñå, ÷å öóêàëîòî ñúäúðæà ïðåâúçõîäíî îâ÷å êèñåëî ìëÿêî. Êîé íà ñåëî òè ðàçáèðà îò õàâðóçè è òÿõíàòà óïîòðåáà, à ÷óäåñíàòà èì ôîðìà ñå îêàçâà òâúðäå óäîáíà çà êâàñåíå íà ìëÿêî. Àêî çíàåòå êàê ñå èçâúðøâà òîâà â äîìàøíà îáñòàíîâêà. Îò êàêâî 17
  • 19.
    “îáãðèæâàíå” ñå íóæäàåòî, çà äà ñå ïîëó÷è æåëàíàòà êîíñèñòåíöèÿ. Âúïðåêè ÷å âñè÷êî ñå èçÿñíè, ìàëêî òðóäíî íè áåøå îò ïñèõîëîãè÷íà ãëåäíà òî÷êà äà çàãðåáâàìå ñ ëúæèöà îò öóêàëî. Íî ïðåâúçõîäíèòå êà÷åñòâà íà ìëÿêîòî, êîåòî çàñòàâàøå êàòî ìàëåáè â ÷èíèÿòà, ñè êàçà äóìàòà. Áúëãàðñêîòî êèñåëî ìëÿêî! Ñ íåãîâèÿ íåïîâòî- ðèì âêóñ! Íàé-ïðîñëàâåíî î÷åâèäíî å â ßïîíèÿ. Ïðîñòî ñà ëóäè ïî íåãî.  ïîäõîäÿùè åëåãàíòíè îïàêîâêè ðàçíàñÿ ñëàâàòà íà Áúëãàðèÿ èç äîìîâåòå íà ìèëèîíè ÿïîíöè. Ðúêîâîäèòåëÿò íà áàêòåðèîëîãè÷íèÿ äåïàð- òàìåíò ïðåäëàãàøå ïðåôåðåíòíè óñëîâèÿ çà ðàáîòà íà íàøè ñïåöèàëèñòè ïî àäàïòàöèÿ íà Âàcilus Bulgaricus, íî êîé ó íàñ ñå èíòåðåñóâà îò òîçè ïðîáëåì? Íåïî- êîðíèÿò áàöèë ñè å õàðåñàë ïðåäåëèòå íà Ñàíñòåôàí- ñêà Áúëãàðèÿ è óìèðà îò íîñòàëãèÿ ïî òÿõ, êúäåòî è äà ãî ïðåíåñàò. Êàêâèòî è ñúáëàçíèòåëíè óñëîâèÿ äà ïðåäëàãàò íà íàøèÿ ëîêàëåí ïàòðèîò. Êúñíî âå÷åð çà ïîääðúæêà íà îãúíÿ êúì îòòëÿâà- ùèòå, èçïåïåëåíè âúãëåíè ñå ïðèáàâÿøå ïàð÷å ìåñòåí “òîðô”. Âñúùíîñò òîâà ñè áåøå ãîâåæäà òîð, ïîåòà ñ ëîïàòà è “ïëüîñíàòà” âúðõó äóâàðà äà ñúõíå íà ñëúíöå.  ñúñåäñòâî ñúñ ñåìåéíîòî îãíèùå ñå ìúäðåøå çà- ëîñòåíîòî ñ ìåòàëè÷åñêè êàïàê îòâåðñòèå íà äîìàøíàòà ïåù. Òî ïðîáèâàøå ñòåíàòà è ñå ðàçøèðÿâàøå íàâúí â ñïåöèàëíî èççèäàíî àêòèâíî ïðîñòðàíñòâî. Òóê ñåäìè÷- íî ñå ïå÷åøå “áóõíàëîòî” â äúðâåíèòå íîùâè òåñòî. Îôîðìåíî îò ñðú÷íèòå ðúöå íà ÷èíêà ìè, âúçñåäíàëî äúðâåíàòà é ëîïàòà ñ äúëãà äðúæêà, òî ïîòúâàøå â çè- íàëàòà ïàñò íà ôóðíàòà, ÷èèòî ïðåäâàðèòåëíî ïîäãðåòè ñòåíè èçëú÷âàõà êåõëèáàðåíî ñèÿíèå. Íå ñëåä äúëãî ïî îáðàòíèÿ ïúò ñå ïîÿâÿâàõà ïðÿñíî îïå÷åíèòå ñàìóíè, 18
  • 20.
    êîèòî èçïúëâàõà ñóõàíèå íà òîïúë õëÿá íå ñàìî ñòàÿòà, íî è öÿëàòà êúùóðêà è ïðóñòà ïðåä íåÿ. Îùå íåèçñòè- íàëè ãè “ïîâèâàõà” â æèâîïèñíè ìåñàëè, çà äà çàïàçÿò ìåêîòàòà èì è ïðåç ñëåäâàùèòå äíè. Íà Ãåðãüîâäåí è Âåëèêäåí äîìàøíàòà ïåù ñå ðàäâàøå íà îñîáåíî âíèìà- íèå, çàùîòî â íåÿ ñå ïå÷åøå äîáðå îõðàíåíî àãíå-“êüîð- ïå”. Çà ðàçëèêà îò “÷åâåðìåòî” ïðè òàçè òåõíîëîãèÿ ñå ïîëó÷àâàøå è åäíîâðåìåííî çàäóøàâàíå íà ìåñîòî, òúé êàòî êàïàêúò íà ôóðíàòà ñå çàïå÷àòâàøå ñ òåñòî. Áóêâàëíî ñúùèÿ òèï ïåù èìàõ íåî÷àêâàíà âúç- ìîæíîñò äà ðàçãëåäàì â Ðèì. Ïðèÿòåëè íè ïîêàíèõà íà âå÷åðÿ â íàöèîíàëåí ñòèë. Çàâåäåíèåòî, â áëèçîñò äî Âàòèêàíà, ñå ñëàâåøå ñ îðèãèíàëíàòà ñè ïåù çà ïðèãîòîâëåíèå íà íåáåèçâåñòíèòå èòàëèàíñêè ïèöè. Âñúùíîñò òå ñà áèëè íàñúùíà õðàíà íà áåäíîòî èòàëèàíñêî íàñåëåíèå, êîåòî âúðõó íåïðåòåíöèîçíîòî òåñòî ïðèáàâÿëî è ïî ìàëêî ðèáà â çàâèñèìîñò îò óëîâà. Åäâà ïî êúñíî ñà ïðåòúðïåëè ìíîãîáðîéíèòå ñè ìåòàìîðôîçè, çà äà ïðèäîáèÿò äíåøíèÿ ïî÷òè íåñ- ðàâíèì âêóñ. Âñåêè êëèåíò ìîæåøå äà ñå ïîëþáóâà äèðåêòíî íà ïðîèçâîäñòâåíèÿ ïðîöåñ.  çèíàëàòà ïàñò íà íåãîëÿìàòà ïåù ïåðèîäè÷íî “ïîòúâàõà” èç- ïðúõíàëèòå ïèöè, çà äà áúäàò èçòåãëåíè íå äúëãî ñëåä òîâà ïîäõîäÿùî çàïå÷åíè. Âêóñúò èì áåøå ëåêî ñóõî- âàò è ñâèäåòåëñòâóâàøå çà ñêðîìíàòà èòàëèàíñêà òðàïåçà â ìèíàëîòî. Îñâåæèõìå îðèãèíàëíàòà âå÷åðÿ ñ áóòèëêà “Lacrima Kristi”. “Ñúëçèòå íà Õðèñòîñ” áÿõà èìåíóâàëè òîâà âèíî íàáîæíèòå èòàëèàíöè è äåéñ- òâèòåëíî ïðåä çàáåëåæèòåëíèÿ ìó àðîìàò âñåêè ïîç- íàâà÷ ìîæåøå äà èçïàäíå â óìèëåíèå. Ñ ïðàçíè÷íî èëè åæåäíåâíî ìåíþ òðàïåçàòà ñÿêàø ñïëîòÿâàøå íàñÿäàëîòî îêîëîâðúñò ñåìåéñòâî. Ìàñè è 19
  • 21.
    ñòîëîâå ëèïñâàõà. Âìåñòîòÿõ ñå èçïîëçâàøå êðúãëà äúð- âåíà ñèíèÿ, âèñîêà íå ïîâå÷å îò 20 ñàíòèìåòðà. Îêîëî íåÿ, ïîäâèëè êðàê èëè íàñÿäàëè âúðõó ïëîñêè âúçãëàâ- íè÷êè îò ãðóá âúëíåí ïëàò, ñå ðàçïîëàãàõà ïúðâî âúçðàñ- òíèòå. Âúðõó ñèíèÿòà ñå ïîñòàâÿøå òàâàòà ñ êà÷àìàê, ôàñóë, ðèáåíà êàøà èëè “êàêâîòî äàë Ãîñïîä”. ×èíèè íå ñå èçïîëçâàõà. Âèëèöè ëèïñâàõà. Âñåêè çàãðåáâàøå ïðåä ñåáå ñè îò òàâè÷êàòà ñ äúðâåíà ëúæèöà. Íà òðàïåçàòà çà âúçðàñòíèòå ÷åñòî ñå ìúäðåøå è ñúäèíêà ñ äîìàøíî âèíî. Íÿìàøå ÷àøè. Âèíîòî ñå íàëèâàøå íàïðàâî â êàëàéäèñàíà ìåòàëè÷åñêà ïàíèöà - òàñ, êîéòî ñå ïðåäàâà- øå îò ðúêà íà ðúêà. Ïî-êúñíî ñ íàñìåøêà ãî íàðè÷àõìå “ñåëñêè òåëåâèçîð”, çàùîòî ïðè îòïèâàíå ìîæåøå äà âè- äèø îòðàæåíèåòî ñè â îãëåäàëíàòà ïîâúðõíîñò íà âèíî- òî. Ïèåíåòî îò ìåòàëè÷åñêè ñúä, êîåòî ñå êîðåíè â äðåâ- íîñòòà, íåçàâèñèìî îò òåìïåðàòóðàòà ïðèäàâà äîïúëíè- òåëíà ïðèÿòíà õëàäèíà íà ïèòèåòî. È ñåãà, ïîíÿêîãà ïðåäïî÷èòàì äà ïîåìà ãëúòêà âèíî îò ìåòàëè÷åñêà ÷àøà. Çà íàñ, äåöàòà, íàé–ïðèâëåêàòåëíè áÿõà äåñåðòèòå. Àêî ìîæåõà äà ñå íàðåêàò òàêà. Íàé-÷åñòî ïðåç çèìàòà - êîìïîòúò îò îøàâ. Ðàçáèðà ñå, äèåòè÷åí, áåç çàõàð. Ïëîäîâåòå, äèâè êðóøè îò êúðà, íàöåïåíè, ñå èçñóøà- âàõà íà ñëúíöå. Ñèíèòå ñëèâè ìèíàâàõà çà ëóêñ. Òîâà, êîåòî ñè ñïîìíÿì ñ óäîâîëñòâèå, å “íàêëàäåíîòî” ãðîç- äå. Ïîäáðàíè ñîðòîâå ñå çàëèâàõà ñ ãðîçäîâà øèðà â êà÷å èëè ïðúñòåíè äåëâè. Ôåðìåíòàöèÿòà ïðåñè÷àõà ñ äîáà- âÿíå íà ñèíàï è êîé çíàå êàêâî îùå, òà ñëåä ìåñåö èëè äâà îò ìàçåòî ãî èçâàæäàõà êîíñåðâèðàíî ñ ïèêàíòåí âêóñ. Èçäúðæàøå äî ñëåäâàùèÿ ãðîçäîáåð. Ëàâðèòå îáè- ðàøå, ðàçáèðà ñå, ïåòìåçúò ñ ðà÷åë îò òèêâà, êîéòî ñå ïðèãîòîâëÿâàøå ñúùî îò ãðîçäîâèÿ ñîê.  åðàòà íà ñåë- ñêèÿ òóðèçúì, òåçè äâà ñïåöèàëèòåòà áèõà íàïðàâèëè 20
  • 22.
    íåîòðàçèìî âïå÷àòëåíèå íàâñåêè ãîñò íà ñòðàíàòà. Ïî îòíîøåíèå íà äåñåðòèòå ëÿòîòî è åñåíòà áÿõà ðàçòî÷èòåëíè. Êàòî ñå çàïî÷íå îò ðàíîçðåéêèòå “àôóç- êè” ñëèâè è ñå ïðåìèíå ïðåç ÷åðåøèòå, êàéñèèòå, ïðàñ- êîâèòå, çà äà ñå ñòèãíå äî áîñòàíèòå è ëîçÿòà, â êîèòî ïëîäîðîäíàòà çåìÿ ùåäðî ïðåäëàãàøå ïëîäîâåòå ñè. Äè- íèòå è ïúïåøèòå äîêàðâàõà ñ âîëñêà êîëà è ñòîâàðâàõà â ìàçåòî íà õëàäíî, à íÿêîè çàðàâÿõà â æèòîòî, çà äà ñå çàïàçÿò ñâåæè äî çèìàòà. Êúì áîñòàíà êîëàòà òðúãâàøå íà ðàçñúìâàíå è ñòèãàøå ïî èçãðåâ ñëúíöå. Äîêàòî âúç- ðàñòíèòå ñ ïî÷óêâàíå ïîäáèðàõà ïî çðåëîñò åäðèòå ñî÷íè ïëîäîâå, âúðõó ðàçãúðíàò âñòðàíè îò áîñòàíà ìåñàë íè ñðÿçâàõà ïðàùÿùà äèíÿ, ïîåëà õëàäèíàòà íà ðàííîòî óòðî.  ðúêàòà íè ïúõâàõà è ïî êîìàò òîïúë õëÿá ñ ïàð÷å ïðÿñíî ñèðåíå. Îòíîâî èìàõ âúçìîæíîñò äà èçïèòàì ïîäîáíî î÷àðîâàíèå, ãîäèíè ïî-êúñíî, â äåâñòâåíàòà “äæóíãëà” íà “Çëàòíè ïÿñúöè”, êúäåòî âïîñëåäñòâèå âúçíèêíà êóðîðòíèÿò êîìïëåêñ. Áÿõìå íà ïàëàòêè ñ íàöèîíàëåí ó÷åíè÷åñêè ëàãåð.  ñúñåäñòâî íàä íåãî èìàøå ëîçå è áîñòàí. Ñ ïîäðú÷íè ñðåäñòâà ñòîïàíèíúò ñè áåøå ïîñòðîèë è “ðîáèíçîíîâñêà” êîëèáà. Ïðåä âõîäà é, ñêîâàíà îò äúñêè, ïðåäëàãàøå ÷óäåñåí èçãëåä êúì ìîðåòî ñêðîìíà ìàñè÷êà ñ ïðèìèòèâíà ñêàìåéêà. Íà íåÿ, ñ ðåçåí äèíÿ â ðúêà, ÷åñòî ïîñðåùàõìå êàòî åçè÷íèöè èçãðåâà íà ñëúíöåòî, êîåòî âåëè÷åñòâåíî, îãðîìíî è êúðâàâî-÷åðâåíî, áàâíî èçïëóâàøå îò ãëú- áèíèòå íà ìîðåòî. Ñÿêàø ñòàâàõìå ñúïðè÷àñòíè íà áëàãîãîâååíåòî êúì áîãà Ïåðóí, êîåòî ñà èçïèòâàëè íàøèòå ïðåäöè. Íî íèùî íå ìîæåøå äà ñå ñðàâíè ñ äíèòå íà ãðîç- äîáåðà. Êîëèòå ñå ðàçòîâàðâàõà íà äâîðà, êúäåòî ãðîç- 21
  • 23.
    äåòî ñå ðîíåøåè ñå ïðåõâúðëÿøå â ãîëåìè ïðàâîúãúëíè ñúäîâå, îáëèöîâàíè ñ ëàìàðèíà.  òÿõ ñ âèñîêî çàïðåò- íàòè êðà÷îëè âúçðàñòíèòå, êúì êîèòî ÷åñòî ñå ïðèñúåäè- íÿâàõìå è íèå, ìà÷êàõà çúðíàòà, çà äà ñå îòäåëè ãðîçäî- âèÿò íåêòàð.  òåçè íåçàáðàâèìè ìèãîâå ìîðíèÿò òðóä, âïëåòåí â ðàäîñòòà îò ïëîäîðîäèåòî, ñå ïðåâðúùàøå â íÿêàêâà âàêõàíàëèÿ íà ðàäîñòòà è áëàãîäàðíîñòòà êúì ïðèðîäàòà. Ãîäèíè ñëåä òîâà òåçè ñïîìåíè ìè ïîìîãíàõà äà àðàíæèðàì åäíà íåçàáðàâèìà ñðåùà ñ ÷óæäåñòðàííè ãîñòè. Ïðîáëåìúò áåøå êàê äà ñå ïîñðåùíàò ôðàíöóçè â Õàñêîâî. Ñ êàêâî ìîæåì äà âïå÷àòëèì åäèí ïàðè- æàíèí è äâå ïàðèæàíêè? Êîé çíàå çà êîé ïúò áåçðå- çóëòàòíî îáñúæäàõìå ðàçëè÷íè âúçìîæíîñòè. Èäåÿ- òà äà ãè îòâåäåì íà “Øàðàïàíèòå” ìå îñåíè åäâà íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí. Òîâà å ìåñòíîñò â ïîäíîæèåòî íà âðúõ “Àèäà”, îáÿâåíà çà íàöèîíàëåí èñòîðè÷åñêè îáåêò, ÷èåòî èìå ñïîðåä ìåñòíîòî íàñåëåíèå ïðîèç- òè÷à îò äóìèòå “Øèðà è ïàíèöà”. Çàêúòàíè âñðåä ÷óäåñíàòà ïðèðîäà, òàì ñà ñå ñúõðàíèëè ìíîæåñòâî êàìåííè “ñúäîâå”, â êîèòî äðåâíèòå òðàêè ñà ïðèãî- òîâëÿâàëè âèíî. Âñåêè îò òÿõ ïðåäñòàâëÿâà äâîéêà ãðèæëèâî èçäúëáàíè â ñêàëèòå îâàëíè âäëúáíàòèíè. Ãîðíàòà, â êîÿòî ñà òúï÷åëè ãðîçäåòî, çàâúðøâà ñ óëåé, êîéòî îòâåæäà øèðàòà â ïî-íèñêî ñòîÿùàòà. Òàì ãðîçäîâèÿò íåêòàð ñå ñúáèðàë è îñòàâÿë âúëøåá- íàòà ôåðìåíòàöèÿ äà ãî ïðåâúðíå âúâ âèíî. Çàðåäèõìå â áàãàæíèêà íà êîëàòà ïîðòàòèâåí õëàäèëíèê ñ áóòèëêè “Øàìïàíñêî”, êàøîí êðèñòàëíè ÷àøè è çà÷àêàõìå ãîñòèòå. Ñëåä ïðèâåòñòâèÿòà ñú- îáùèõìå ïðîãðàìàòà è ïîòåãëèõìå ñ êîëèòå êúì âðúõ “Àèäà”. Æèâîïèñíèÿò ïúò íè èçâèñè äî ïëàòîòî â 22
  • 24.
    ïîäíîæèåòî íà âúðõà.Íàïóñíàõìå êîëèòå, ïëåíåíè îò áåçêðàéíàòà äàëå÷èíà, êîÿòî ñå ðàçñòèëàøå ïðåä î÷è- òå íè, íà÷óïâàíà ñàìî îò çúáåðèòå, çàêúòàëè äðåâíè- òå “øèðà-ïàíèöè”. Ïðî÷åòîõìå ïàìåòíàòà ïëî÷à, êî- ÿòî ñïîäåëÿøå èñòîðè÷åñêèòå äàííè, è ñå ðàçïðúñíàõ- ìå âñðåä ñàìîäåëíèòå “âèíàðíè”. Ñëåä òîâà îòâîðèõ- ìå áàãàæíèêà íà êîëàòà è òàì, êúäåòî õèëÿäà ãîäèíè ïðåäè íîâàòà åðà òðàêèòå ñà ïðèãîòîâëÿâàëè è ïèëè áîæåñòâåíèÿ åëèêñèð, ïîä çâúíà íà êðèñòàëíèòå ÷àøè è ãëúòêà øàìïàíñêî, ñòàíàõìå ñúïðè÷àñòíè ñ äðåâ- íîñòòà. Ïðîäúëæèõìå â äîìàøíà îáñòàíîâêà îêîëî òðàäèöèîííà áúëãàðñêà òðàïåçà, íî àòìîñôåðàòà, ïî- ðîäåíà îò êîíòàêòà ñ ãëúáèíèòå íà ìèíàëîòî ïðîäúë- æè äà âèòàå îêîëî íàñ. Äî êàêâà ñòåïåí ôðåíñêèòå íè ïðèÿòåëè ñà áèëè âïå÷àòëåíè îò ñðåùàòà ñè ñ Áàêõóñ ïî íàøèòå äðåâíè çåìè ñè èçÿñíèõìå ïî-êúñíî ïðè ïðåáèâàâàíå â Ïàðèæ. Åñòåñòâåíî, íàìåðèõìå âðåìå äà ñå îáàäèì è íà òÿõ. Âúïðåêè ÷å íå áÿõìå ïðåäóïðåäèëè çà ïðèñòèãàíåòî ñè, ãëàñúò â òåëåôîííàòà ñëóøàëêà çâó÷åøå êàòî ÷å ëè ñìå áèëè î÷àêâàíè ñ íåòúðïåíèå. Íåçàáàâíî íè áÿõà äàäåíè êîîðäèíàòè è ÷àñ çà ñðåùà íà ñëåäâàùèÿ äåí. Çà âòîðè èëè òðåòè ïúò áÿõ â Ïàðèæ. Ïîçíàâàõ îñíîâíèòå ìó çàáåëåæèòåëíîñòè, íî ðàçõîäêàòà ñ íà- øèÿ ïðèÿòåë íè ïðåíåñå âñðåä äðóãè èçìåðåíèÿ íà òîçè óíèêàëåí ãðàä, âúçïðèåìàí êàòî ñèìâîëè÷íà ñòîëèöà íà ñâåòà. Ïðåìèíàõìå ïðåç çàïàçåíè âúâ âðåìåòî óëè÷- êè è ïëîùàäè, íåôèãóðèðàùè â òóðèñòè÷åñêèòå ñïðà- âî÷íèöè. Ïëåíåíè îò àâòåíòè÷íàòà èì àðõèòåêòóðà è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ èìåíà íà Þãî, Çîëà, âúçêðúñâàùè ñÿêàø îò èñòîðèÿòà íà åäèí âåëèê íàðîä, íå ñå íàñè- ùàõìå äà ñëóøàìå íàøèÿ ïðèÿòåë - ëèòåðàòîð, â ðîëÿòà íà ãèä. 23
  • 25.
    Íàäâå÷åð, ôèçè÷åñêè èçòîùåíèè äóõîâíî èçâèñå- íè, áÿõìå ïðèþòåíè â æèëèùåòî ìó, ðàçïîëîæåíî â ãîëÿìà ñòàðèííà ñãðàäà. Äîìàêèíÿòà íè ïîñðåùíà ðàäóøíî êàòî ñòàðè ïðèÿòåëè. Äà ïðîíèêíåø â “ìîÿò äîì - ìîÿòà êðåïîñò” íà ÷óæäåíåöà å èçðàç íà âúðõîâî ãîñòîïðèåìñòâî.  äîïúëíåíèå áÿõà ïîêàíèëè è òåõåí ïðèÿòåë ñúñ ñúïðóãà - áúëãàðêà. Ñëåä êàòî ïîîòäúõíàõ- ìå è ñïîäåëèõìå âïå÷àòëåíèÿòà ñè îò ÷óäåñíàòà ðàç- õîäêà, ïðåíåñîõìå ñå â òðàïåçàðèÿòà çà âå÷åðÿ. Íå å âúçìîæíî äà îïèøà âñè÷êè ñïåöèàëèòåòè. Ìîãà ñàìî äà îòáåëåæà, ÷å ñëåä ñåðâèðàíåòî íà íÿêàêâè ãúáè ñúíàðîäíè÷êàòà íè äèñêðåòíî ìè îáÿñíè, ÷å òîâà å èçêëþ÷èòåëíî ñêúï äåëèêàòåñ è ìå ïîïèòà êàêâî ñìå ãè ”ïðàâèëè” â Áúëãàðèÿ, òà äà çàñëóæèì òàêîâà âíèìàíèå. Íå ñå íàëîæè äà é îáÿñíÿâàì, çàùîòî íà ìàñàòà ñå ïîÿâè ôååðèÿ îò öâåòíè ñíèìêè, îòðàçÿâà- ùè ïðåæèâÿâàíèÿòà íè íà “Øèðà-ïàíèöèèòå”. Âå÷åðÿ- òà äîñòèãíà êóëìèíàöèÿòà ñè, êîãàòî íà ìàñàòà áåøå ñåðâèðàíà áóòèëêà îòëåæàëî âèíî ðåêîëòà - 1948 – ãîäèíàòà íà ðàæäàíåòî íà ñúïðóãàòà ìè. Òàêà è íå ðàçáðàõìå êàê ñà ÿ ðàçóçíàëè, íî åôåêòúò áåøå ïîðàçèòåëåí. Íåóòðàëíîòî ñåìåéñòâî èçðàâíè ðåçóë- òàòà ñ 1:1. Êúñíî ïðåç íîùòà ñå ðàçäåëèõìå ñ ïîæå- ëàíèÿ çà ïîðåäíà ñðåùà îòíîâî íà íàøà òåðèòîðèÿ. Íà âàêõàíàëèèòå îêîëî ãðîçäîáåðà è âèíîòî, êàòî ñúáèòèå â ìîíîòîííèÿ æèâîò íà ñåëî, ñúïåðíè÷åõà ñàìî ðèòóàëèòå îêîëî æåðòâîïðèíîøåíèåòî íà ïðàñåòî. Òÿõ- íîòî ïðîâåæäàíå çàâèñåøå îò äàòàòà íà ïúðâîòî ñåðèîç- íî çàñòóäÿâàíå, òúé-êàòî õëàäèëíèêúò äîðè êàòî ïîíÿòèå íå ñúùåñòâóâàøå. Ñóåòíÿòà îêîëî òîâà çàáåëåæèòåëíî ñúáèòèå áåøå ñàìî ïðèâèäíà. Âñúùíîñò âñåêè çíàåøå çàäúëæåíèåòî ñè è ñå âêëþ÷âàøå íà îïðåäåëåíèÿ ìó 24
  • 26.
    åòàï áåç ïîäêàíâàíå.Êàòî ñå çàïî÷íå îò óøèòå è ñòèãíå äî êðà÷åòàòà, íèùî íå îñòàâàøå íåîïîëçîòâîðåíî. Îùå íå ðàçïíàòà äà ñúõíå êîæàòà, ñëàíèíàòà ïîäõîäÿùî ðàç- ôàñîâàíà, çàìèíàâàøå â ðàçëè÷íè íàïðàâëåíèÿ. Áëîê÷å- òàòà îò íàé-êðåõêàòà é ÷àñò ñëåä ïîòàïÿíå âúâ âðÿùà çåëåâà ÷îðáà ñå íàòðèâàõà ñ ìàäæóí îò ñîë,÷åðâåí ïèïåð è ÷åñúí ïðåäè äà óâèñíàò íà ïðîâåòðèâî ìÿñòî. Òðåòîê- ëàñíàòà ñëàíèíà, çàìèíàâàøå çà ïðåòàïÿíå â îãðîìíèÿ êîòåë. Ñòàÿòà ñ äîìàøíîòî îãíèùå ñå ïðåâðúùàøå â ìåñîïðåðàáîòâàòåëíà ðàáîòèëíèöà. Íàé-èíòåðåñíî çà íàñ áåøå ïðèãîòîâëåíèåòî íà ëóêàíêèòå è áàáåêà. Åëèòíè ïàð÷åòà ìåñî è ñëàíèíà, îáèëíî îâêóñåíè ñ ïîäïðàâêè è ñîë, ïîòúâàõà â òúðáóõà è ïóñêàòà èëè ñ ïîìîùòà íà ôóíèÿ ðú÷íî ñå íàòúïêâàõà â ÷åðâà. Ñëåä òîâà ñå îñòà- âÿõà äà çðåÿò - áàáåêúò â ïåïåë, à ëóêàíêèòå, óâèñíàëè ïðè ñëàíèíàòà.  ïúðâèòå äíè ñå äàâàøå ïðåäèìñòâî íà ïðÿñíî ïðèãîòâåíàòà êúðâàâèöà è ïà÷à. Êîé çíàå êàêâè ìàãèè èì ïðàâåøå áàáà, íî ñòàâàõà ïðåâúçõîäíè íà âêóñ. Åäâà ñëåä òÿõ èäâàøå ðåä è íà “äðîáåíèòå”. Ïî òîâà âðåìå â èçáàòà âèíîòî áåøå ïðèêëþ÷èëî ñ ôåðìåíòàöè- ÿòà ñè. Ðàçâúðçâàøå ñå è ÷óâàëúò ñ îðåõèòå. Ðàííèòå óòðèíè ñå îãëàñÿõà îò ëàÿ íà êàíäæèòå è íåñòðîéíèòå ãëàñîâå íà êîëåäàðèòå. ...”Îé, Êîëåäî, ìîé Êîëåäî, ðî- äèëî ñå Áîæå ÷åäî...” ...Îêîëî òðàäèöèîíî çàðåäåíèòå ñîôðè çàïî÷âàõà êîëåäíèòå ïðàçíèöè... Ãîäèíè ñëåä òîâà ñå ñðåùíàõ ñúñ ñúùèÿ òèï “íèñ- êî ñåðâèðàíå” â ßïîíèÿ. Áÿõ ïîêàíåí äà ñå çàïîçíàÿ ñ íàöèîíàëíèÿ èì áèò, íà ðîæäåí äåí â äîìà íà ïðîô. Ñàñàêè-äåêàí íà ìåäèöèíñêèÿ ôàêóëòåò â Òîêèî. Òðà- ïåçàòà, îòðóïàíà ñ ãîçáè, ñå ðàçëè÷àâàøå îò íàøàòà ñèíèÿ ñàìî ïî ïðàâîúãúëíàòà ñè ôîðìà. Âèñî÷èíàòà 25
  • 27.
    áåøå ñúùàòà. Ñÿäàøåñå íà ïîäà âúðõó ïëîñêè âúçãëàâ- íèöè. Íÿêîè îò òÿõ áÿõà ñíàáäåíè ñ êúñà îáëåãàëêà, êîÿòî ïîçâîëÿâàøå íà êðúñòà äà ñè “îòäúõíå”. Ïðåä- ëàãàõà ãè íà ãîñòè, íåñâèêíàëè ñ íåïðèâè÷íàòà ïîçà. Âåðîÿòíî íèñêîòî ñåðâèðàíå áå òðàäèöèÿ, óïîðèòî ñúõ- ðàíÿâàíà ñ âðåìåòî. Êàêòî è æèâîïèñíèòå èì íîñèè, êîèòî èçïîëçâàõà ãëàâíî â äîìàøíà îáñòàíîâêà. Êàê- âà å âðúçêàòà ìåæäó òåçè ñõîäíè òðàäèöèè â ñåðâèðà- íåòî ìåæäó äâà íàðîäà, îòñòîÿùè íà õèëÿäè êèëîìåò- ðè, îòäåëåíè îò âîäèòå íà îêåàíà, ñè îñòàâà çàãàäêà. Ïðåç çèìíèòå äíè è íîùè â çàòðóïâàíîòî îò ñíåãà ñåëöå íå ñè ñïîìíÿì äà ñúì ÷óâñòâàë ñòóä, âúïðåêè ÷å ïå÷êè íÿìàøå. Ïî-êúñíî ïðè ïîñåùåíèå èç çàìúöèòå â Ñëîâàêèÿ ñè èçÿñíèõ çàùî å áèëî òàêà.  çíîåí ëåòåí äåí, ïðèÿòíàòà õëàäèíà, ñ êîÿòî íè ïîñðåùíàõà çàëèòå íà ïðåâúðíàòàòà â ìóçåé ñòàðîäàâíà ñãðàäà, îò ñàìîñåáå ñè íàñî÷è ðàçãîâîðà êúì òåìïåðàòóðàòà â ïîìåùåíèÿòà, êîÿòî íå ñå äúëæåøå íà ñëîæíè êëè- ìàòè÷íè èíñòàëàöèè. Êîëåãà îáúðíà âíèìàíèå, ÷å äåáåëèòå ïîâå÷å îò ìåòúð ñòåíè, âñúùíîñò âúðøàò ñúùàòà ðàáîòà. Òàçè áåëåæêà ìè ïðèïîìíè çà ïðè- ìèòèâíàòà ñåëñêà êúùóðêà, ñúñ ñúùî òàêà äåáåëè ñòåíè, êîèòî ðåâíîñòíî ñúõðàíÿâàõà â ïàçâèòå ñè ïðåç çèìàòà - òîïëèíàòà, à ïðåç ëÿòîòî õëàäèíà. * * * Îò äíåøíà ãëåäíà òî÷êà òðóäúò â îíåçè äàëå÷íè ãîäèíè èçãëåæäàøå îò÷àéâàùî íåïðèâëåêàòåëåí. Îðåøå ñå ñ ïëóã. Ñååøå ñå íà ðúêà. Æúíåøå ñå ñúñ ñúðï è ïàëàìàðêà. Ñíîïèòå ñå èçâîçâàõà íà õàðìàíà, êúäåòî çàïî÷âàøå ôèíàëíèÿò òðóäîâ ðèòóàë - âúðøèòáà- òà. Òàì âçåìàõìå ó÷àñòèå è íèå, âúçñåäíàëè äèêàíÿòà. 26
  • 28.
    Äúðâåí ïëîò ñíàáèòè âúâ âúíøíàòà ìó îñíîâà îñòðè êðåìú÷íè ïàð÷åòà, êîèòî ïðåâðúùàõà íàñòëàíèòå ïëàñ- òîâå æèòíè êëàñîâå â ñëàìà è îòäåëÿõà çúðíîòî. Òåãëåíà îò êîíå, êàòî ïðèêàçíà ëÿòíà øåéíà, äèêàíÿòà ñå íîñåøå ïî îáøèðíèÿ õàðìàí è âäèãàøå ñëåä ñåáå ñè îáëàöè îò ïðàõîëÿê, êîéòî ïîëåïâàøå ïî òÿëîòî, çàåäíî ñ áëèêíà- ëàòà îò æåãàòà ïîò. Óìîðèòåëåí, íî äúëãîî÷àêâàí ôè- íàë, êîéòî çàâúðøâàøå â õàìáàðà ñ íàñèïâàíå íà çëà- òèñòî-æúëòîòî çúðíî. Íèêîé íå ñå îïëàêâàøå. Íèêîãî íå ïîäêàíÿõà. Ñú- ùåñòâóâàõà íåïèñàíè çàêîíè è íåâèäèì òðóäîâ êîäåêñ, êîéòî îáåäèíÿâàøå âñè÷êè â ñòðåìåæà èì çà îöåëÿâàíå. Ñòàâàõà â çîðè, çà äà ñòèãíàò íà íèâàòà ïî õëàäíî.  íàñòúïâàùèòå ñëåäîáåäíè ÷àñîâå, íà ìàëêè ÿòà ñå ïðè- þòÿâàõà ïîä äúðâåòàòà, êîèòî ãè áðàíåõà îò æàðêèÿ ñëúí÷åâ àïîãåé, çà äà îòäúõíàò è ïîõàïíàò. Îáèêíîâåíî òàðàòîð. Áåç ìëÿêî. Ñâåæåñòòà ìó ñ ïîäêèñåëåíà, çàñîëåíà âîäà îöå- íèõ åäâà ïî êúñíî, íà êúìïèíã ïî çíîéíîòî êðàéáðåæèå íà Ïåëîïîíåñ. Ïðîãîíåíè îò çàäóõà â ïàëàòêàòà è ïîäñëîíåíè îò ïàëåùèòå ëú÷è íà ñëúíöåòî, ïîä êëî- íèòå íà ìàñëèíåíî äúðâî, ðåøèõìå äà ïðîáâàìå è èçïèòàíàòà ñåëñêà ðåöåïòà. Íåéíàòà ëåêîòà è îáîä- ðèòåëåí åôåêò íè î÷àðîâà. Äî êðàÿ íà ïðåáèâàâàíåòî ÿ èçïîëçâàõìå â îáåäíîòî ìåíþ, êàòî “àíòèäîò” ñðåùó ãîðåùèíàòà. Îùå äâå íåùà âúçïðèåõ ïî äðóã íà÷èí â ïîäíîæèåòî íà Îëèìï. Çâåçäèòå. Íà áåçîáëà÷íèÿ íîùåí ñâîä èçãëåæäàõà ïî-åäðè. Ñ ïî-íàñèòåí áëÿñúê. È ìóçèêàòà. Ãðúöêà ìóçèêà â ïðèòèõíàëàòà ìàñëèíîâà ãîðè÷êà.  íîùíèòå ÷àñîâå, êîãàòî çàïî÷âà 27
  • 29.
    äà ñå ÷óâñòâàñâåæèÿò ïîëúõ îò ìîðåòî. Ñ ãëúòêà êîíÿê, ïðèþòèëà çâåçäè. Ïîòîìöèòå íà åëèíèòå ñà áåçîòðàäíî âëþáåíè â ñîáñòâåíàòà ñè ìóçèêà.  ïåñíèòå ñè çà ëþáîâòà áåç íà÷àëî è áåç êðàé. Ìîæå áè ïðèðîäàòà ãè ïðåäðàçïîëàãà êúì òîâà. Èëè ðàçâàëèíèòå, ïðèòàèëè áðúíêè îò èñòîðèÿòà íà ÷îâå÷åñòâîòî.  òðóäîâîòî åæåäíåâèå íà ñåëî îò îíèÿ âðåìåíà íÿìàøå ðàáîòíî âðåìå. Ñâåòëèíàòà îïðåäåëÿøå äî êîãà äà ñå òðóäÿò - îò çàçîðÿâàíå äî ñóìðàê. Ïî “èêèíäèÿ” ñå ÷óâàõà õëîïàòàðèòå íà æèâîòíèòå è ïðèãëóøåíèòå ïîä- âèêâàíèÿ íà ñòîïàíèòå èì. Öÿëîòî “êðàëñêî âîéíñòâî” ñå çàâðúùàøå îò êúðà. Ñ êó÷åòàòà, ñ ìàãàðåòàòà, ñ äè- ñàãèòå. Ïîíÿêîãà è ìàéêà, ïðåìåòíàëà íà ãúðáà ôóòà, çàãúðíàëà íåâðúñòíî äåòåíöå. Âèñÿëî â èìïðîâèçèðàíà- òà é ëþëêà ïîä êëîíèòå íà ñúñåäíî äúðâî. Îò âðåìå- íàâðåìå ïðèëàñêàâàíî êúì îòðóäåíàòà ìàé÷èíà ãðúä. Øóìúò è òðîïîòúò îò óëèöèòå ïðåëèâà êúì äâîðî- âåòå è ïîñòåïåííî çàãëúõâà ñ ïàäàíåòî íà çäðà÷à. Òóê- òàì íÿêîé îùå ãúë÷è äîáèòúêà èëè ïîäðåæäà çåìåäåëñêè ñå÷èâà, äîêàòî êðàé îãíèùåòî ñå ðàçñòèëà ñêðîìíàòà òðàïåçà. Ïî ìàëêèòå ïðîçîð÷åòà çàïî÷âàò äà ïðîáëÿñâàò ñâåòëèíèòå íà ãàçåíèòå ëàìïè ñ òóìáåñòè øèøåòà è êðúã- ëî îãëåäàëöå çàä òÿõ, êîåòî óäâîÿâà ïëàìúêà, ïîòðåïâàù ïðè íàé-ìàëêèÿ ïîëúõ íà âúçäóõà. Ñâåùèòå áÿõà íåèêî- íîìè÷íè. Äîðè êàíäèëî íå ñå âèæäàøå, çàùîòî ñëúí÷îã- ëåäîâîòî ìàñëî îùå íå áåøå íàâëÿçëî â áèòà, à ñ ìàñ êàíäèëî íå ãîðè. Ëóêñ è ãîðäîñò áåøå âåòðîóïîðíèÿò ôåíåð, ñ êîéòî â áóðíà è íåïðîãëåäíà íîù ìîæåø äà ïðåñêî÷èø, äà ïðîâåðèø äîáèòúêà èëè äà ïîìîãíåø íà áÿë ñâÿò äà ñå ïðúêíå òåëåíöå èëè êîí÷å-âèõðîãîí÷å. Ìðàêúò, ñúþçåí ñ òèøèíàòà, ïîñòåïåííî çàòðóïâà 28
  • 30.
    ãëóõèòå ñåëñêè óëè÷êèè ñãóøåíèòå ïîêðàé òÿõ êúùóðêè. Íàä ñåëöåòî ìèëîñòèâî ðàçñòèëà êðèëå íîùòà íà îòäèõà è îòìîðàòà. Îò ïîòúíàëèòå â òúìíèíà óëè÷êè êîíòðàñòúò íà ñïîìåíèòå ìå ïðåíàñÿ íåî÷àêâàíî âñðåä ñâåòëèí- íèòå âîäîïàäè íà Áðîäóåé. “Îëèâàùè” ñå ïî áåçêðàé- íèòå êîðïóñè íà ñãðàäèòå, òå èçãàñâàò çà ìèã, çà äà èçáóõíàò îòíîâî â áåçáðîé ñâåòëèííè êàïêè. Ðàçíîö- âåòíè ôååðèè, ðàçäèðàùè íåóìîðíî óòðîáàòà íà ìðà- êà. Áðîäóåé ïðåç íîùòà - ôèîðä îò ïóëñèðàùè ñâåò- ëèíè, íà äúíîòî íà êîéòî ìðàâóíÿê îò ÷îâåøêè ñúäáè, òúðñè âñåêè ñîáñòâåíà ïúòå÷êà â æèâîòà. Ñâåòîâå, â êîèòî âúîáðàæåíèåòî ìå îòíàñÿ. Äèàìåò- ðàëíî ïðîòèâîïîëîæíè èçìåðåíèÿ. * * * Êîëêîòî è ìîíîòîíåí äà èçãëåæäàøå æèâîòúò â áàùèíîòî ñåëöå, â íåãî ïëàõî è íåñïîêîéíî ïóëñèðàõà íÿêîëêî îãíèùà. Íà ïúðâî ìÿñòî – ó÷èëèùåòî, íàé-ñîëèäíàòà ñãðàäà â ñåëîòî, ïî-ãîëÿìà, ïî-ïðåäñòàâèòåëíà è îò öúðêâàòà. Ñòðîåíà å ñ îáùè óñèëèÿ. Ñ âñåêè êàìúê, ñ âñÿêà òóõëà, ñãîâîð÷èâèòå ñåëÿíè ñÿêàø ñà âãðàæäàëè â íåãî íàäåæ- äèòå ñè çà ïî-äîáðî áúäåùå. Àêî íå çà ñàìèòå òÿõ, çà äåöàòà èì, îãëàñÿùè ñ âåñåë ãëú÷ ïðîñòîðíèòå ìó ñòàè. Ïðèçîâàíè îò øêîëñêèÿ çâúíåö. Ïðåìåòíàëè ïðåç ðàìî òîðáè÷êà ñ áóêâàð, ïëî÷êà è êàëåì.  ïî-ãîðíèòå êëàñîâå ñ òåòðàäêà, ìàñòèëíèöà è ïåðî. Íàâëå÷åíè â êðèâî-ëÿâî ñêðîåíè äðåøêè îò ñîáñòâåíîðú÷íî òúêàíî ïëàòíî. Íî ñ ãðåéíàëè î÷è, ãîòîâè äà ïîïèÿò áåç îñòàòúê ëú÷èòå íà çíàíèåòî îò ó÷èòåëèòå ñè - íåãîâèòå æðåöè. Ó÷èòåëÿò íà ñåëî â îíèÿ âðåìåíà. Åäâà ëè ùå íàìå- 29
  • 31.
    ðèòå ïî-äîñòîéíà ôèãóðàîò íåãî. Ïðîñòî çàùîòî âúï- ëàùàâàøå â ïúëíèÿ ñìèñúë äóìàòà - ó÷èòåë. Ñåÿ÷, êîéòî õâúðëÿ äîáðè ñåìåíà ñ íàäåæäàòà, ÷å ùå ïîæúíå îò òÿõ, îñâåí çíàíèå è êóëòóðà. Ñ âñÿêà ñâîÿ ñòúïêà, ñ ïîâåäåíè- åòî ñè, ñ ïðàâîãîâîðà è îáëåêëîòî, ñ óñìèâêàòà - íà ñú- ÷óâñòâèå èëè íà óêîð, òîé ñå ïðåâðúùàøå â ïðèìåð, íî- ñèòåë íà íîâîòî, ñèìâîë íà ïðîãðåñà. Ïðîñòè÷êèòå ñåëñ- êè õîðà íå ñàìî ãî óâàæàâàõà. Òå áëàãîãîâååõà ïðåä íåãî è èçðàçÿâàõà ïðåêëîíåíèåòî ñè ïðåä äåëî ìó êàòî òèòóëó- âàõà èìåòî ìó ñ åäíà åäèíñòâåíà äóìè÷êà - Ó×ÈÒÅËßÒ ! Òàêà ãè òà÷åøå â ñúðöàòà ñè íàðîäúò. Òàêà ñ áîëêà èçïðàòèõ â íåáèòèåòî è ðîäèòåëèòå ñè. Îïîâåñòåíè in memoriam, êàòî ó÷èòåëÿò Ïðîäàí è ó÷èòåëêàòà Îëãà. Òà êîé ëè çíàåøå ôàìèëíèòå èìåíà íà òÿõ - âñåèçâåñòíèòå! Íå èìïðîâèçèðàì òîçè ðåêâèåì â ïàìåò ñàìî íà ðîäè- òåëèòå ñè, à è çà ñúðàòíèöèòå èì, êîèòî êàòî ìèñèîíåðè ðàçíàñÿõà ãðàæäàíñêîòî íè ñúçíàíèå è êóëòóðà è â íàé- îòäàëå÷åíèòå ñåëèùà íà ðîäèíàòà. Íå ÷å áÿõà áåçóïðå÷íè, çà äà ãè èçäèãàìå â êóëò. Íî â çàòúíòåíîòî ñåëöå áåç ñúìíåíèå ãè èäåàëèçèðàõà. Ó÷è- òåëèòå çíàåõà òîâà è òúêìî òî ãè ñòèìóëèðàøå äà ñå ñàìîóñúâúðøåíñòâóâàò, çà äà îòãîâàðÿò íà ïðåäñòàâàòà çà òÿõ. Êàòî àêòüîðè íà ñöåíàòà íà âñåêèäíåâíèÿ æèâîò. Ñ õàðàêòåðè, ðàçëè÷íè êàòî èìåíàòà èì. Ñàøî, Âàñà, ãîëåìèÿò Êîëüî, ìàëêèÿò Êîëüî, Äåë÷î Õàðàëàíîâ - äó- øàòà íà êîìïàíèÿòà. ×îâåêúò-îðêåñòúð - àðòèñò, õóäîæ- íèê, äðàìàòóðã, ñöåíàðèñò, ðåæèñüîð, ãðèìüîð, äåêîðà- òîð, ìóçèêàíò, êóêëîâîä, äèðèãåíò, àðàíæîð, ÷àðîäååö, äóøåâåäåö. Ìàãüîñíèê, ïîä ñúçèäàòåëíèòå ëàïè íà êîé- òî ó÷èëèùíèÿò êîðèäîð ñå ïðåâðúùàøå â òåàòðàëåí ñà- ëîí, ñòàÿòà â äúíîòî - íà ñöåíà ñúñ çàâåñà, êîé çíàå îò êàêâî, îòìåñòâàùà ñå íà ïðåñåêóëêè, êàòî ÷å çàåêâà, çà äà 30
  • 32.
    îòêðèå òúðæåñòâåíî ïðåäî÷èòå íà âòðåùåíàòà ïóáëèêà çàòðîãâàùè ñöåíêè îò äðàìàòóðãè÷íîòî ìèíàëî. Áèëî çà òðàãåäèÿòà íà Àñåíÿ, ïîòðåñàâàùèòå ñòðàäàíèÿ íà Ãåíî- âåâà èëè ïðåæèâÿâàíèÿòà íà Àëáåíà. Äðàìàòè÷íè ìèãî- âå, êîãàòî Ìåëïîìåíà âëàñòâóâàøå êàêòî âúðõó åíòóñè- àñòèòå íà ñöåíàòà, îñåíÿéêè ãè ñ àðòèñòè÷íî âäúõíîâå- íèå, òàêà è íàä çàõëàñíàëàòà ñå ïóáëèêà, âæèâÿâàùà ñå äî òàêàâà ñòåïåí, ÷å äà íàñêà÷à âúçáóäåíî ñ âúçãëàñè “Èâîõ, óòðåïàõà ó÷èòåëêàòà!” ïðè ïàäàíåòî é íà ñöåíàòà. Äà ñå çàâúðíå çà ìèã â äåéñòâèòåëíîñòòà è óñïîêîåíà äà ñå ïîòîïè îòíîâî â òðåïåòà íà äðàìàòà, îò êîÿòî ÿ èçòðúãâà ñêðèáóöàíåòî íà ïåëòå÷åùàòà çàâåñà. Ðàçîòèâàõà ñå êàòî îíåìåëè. Íåóêè çà àïëîäèñìåíòè. Ñ ïðèõëèïâàíèÿ ìåæäó ðåäîâåòå è áëåñíàëè îò ïðåæèâÿíîòî î÷è. Äîêîñíàòè îò âåêîâå÷íàòà ìàãèÿ íà òåàòúðà. Íà äðóãèÿ äåí âúçðàñòíà æåíèöà, ñðåùàéêè ìàéêà ìè âúçêëèêâà “Èâîõ, ó÷èòåëêå, òè ñè áèëà æèâè÷êà” è ÿ ïîãàëâà íåæíî ïî ñòðàíèòå.  àðõèâèòå é ñå å çàïàçèëî è åäíî ïèñìî, êîåòî ïî ñòå÷åíèå íà îáñòîÿòåëñòâàòà ïðåâåäåíî íà ïîâå÷å îò 50 åçèêà ñòàíà èçâåñòíî â öÿë ñâÿò. Âåäíúæ íà îáåäíà òðàïåçà, ìàéêà âå÷å ïåíñèîíåðêà, îáúðíà âíèìàíèå íà ñúîáùåíèå â “Ëèòåðàòóðåí ôðîíò”, ñ êîåòî óðåäíèêúò íà äîì-ïàìåòíèêà íà Øîëîõîâ â Ìîñêâà àïåëèðàøå êúì ÷èòàòåëèòå äà èçïðàòÿò íà ìóçåÿ ñòàðè èçäàíèÿ îò “Òèõèÿò Äîí” çà ïðîó÷âàíå ñòåïåíòà íà ïðè- ëàãàíàòà â ìèíàëîòî öåíçóðà â ðàçëè÷íèòå ñòðàíè. Ïîä- ãîòâÿøå ñå þáèëåéíà êíèãà ïîä íàäñëîâ “Òèõèÿò Äîí â äåéñòâèå”. Ìàéêà ìè ïðèòåæàâàøå ïúðâîòî ìó èçäàíèå, îòïå÷àòàíî íà áðîøóðè ñ ïðîäúëæåíèå. Òúé-êàòî î÷àêâà- øå ìíåíèåòî ìè, ñïîäåëèõ, ÷å ìÿñòîòî íà òîçè óíèêàò å òàì. Òóê ïðèòåæàâàõìå ëóêñîçíîòî èçäàíèå íà êíèãàòà. 31
  • 33.
    Ïîñúâåòâàõ ÿ äàíàïèøå ïðèäðóæèòåëíî ïèñìî, íî îòêà- çàõ äà ãî ïðåâåæäàì ñ ìîòèâà, ÷å êîéòî ñå èíòåðåñóâà, ùå ñè íàìåðè ïðåâîäà÷. Ãðèæëèâî îïàêîâàõ è èçïðàòèõ ïðàò- êàòà. Êîãàòî âå÷å áÿõìå ïîçàáðàâèëè çà ñëó÷àÿ, ïðèñòèã- íà ïàêåò ñ òîêó-ùî èçëÿçëîòî èçäàíèå.  ïðåâúçõîäåí ïðå- âîä, öèòèðàíî, â íåãî ñå ìúäðåøå ïèñìîòî íà ìàéêà. Ñ äó- ìè íà âúçõèùåíèå àâòîðúò ñïîäåëÿøå ÷óâñòâàòà ñè êúì íåçíàéíàòà áúëãàðñêà ó÷èòåëêà, êîÿòî íà ãàçåíà ëàìïà ÷å- òÿëà ïðåä çàòàèëèòå äúõ ñåëÿíè çà âúëíóâàùèòå ñúáèòèÿ ïî áåçêðàéíèòå ðóñêè ñòåïè. Ùå ïîâåðÿ òîì÷åòî, â êîåòî ìàéêà ìè å öèòèðàíà êàòî ñúàâòîð, íà äúðæàâíèÿ àðõèâ. È âñå ïàê âñè÷êî, êîåòî èçðåäèõ äîòóê, å ñàìî âúí- øíî îïèñàíèå, áëåä è íåñðú÷åí îïèò äà îòðàçÿ íåîáÿòíà- òà äóøåâíîñò íà ñåëñêèÿ ó÷èòåë, ïðåâúðíàë ñå â “Ãóðó” çà íàðîäà. Çà ùàñòèå, ëèòåðàòóðíèÿò òàëàíò íà ìàéêà ìè õâúðëÿ âúòðåøíà ñâåòëèíà âúðõó òàçè äîñòîéíà çà ïðåê- ëîíåíèå äóøåâíîñò. Âúðõó òîâà óäîâëåòâîðåíèå, êîåòî áëèêà îò ïîåòè÷íàòà é èçïîâåä ïîä íàäñëîâ “Ñòàðàòà ó÷èòåëêà”: ...” Çâúíè çâúíåö. Îòìåðâà âðåìåòî íà ìîåòî ñúðöå... ãíåçäî çà ïòèöè... ïðåç ìîèòå ïðîëåòè äîëèòàëè. Çâúíè çâúíåö...  òèøèíàòà îòëåòÿë êîïíåæ... îòðîíåí çâúí... Èçïðàâåíà ïðåä âðåìåòî ñòîÿ... è âðåìåòî èçïðàâåíî ïðåä ìåí ñòîè... çâúíè...çâúíè ñúðöåòî ìè... Ñúðöåòî... ñâåòîôàð çà ïòèöèòå... ×åðâåíà... è... çåëåíà... ñâåòëèíè... çà òðúãâàíå... ïðåñòîé... çà ïúò... ïðåç ìîÿòà äóøà â äàëå÷èíè.... ïîòåãëèëè âèé... ìîèòå ó÷åíèöè! 32
  • 34.
    * * * Äðóãî ñðåäèùå íà îáùåñòâåí æèâîò áåøå ñåëñêàòà êðú÷ìà. Ñ òèïè÷íàòà ìèðèçìà íà ïîäîâî ìàñëî, ïðèìå- ñåíà ñ äúõà íà ïðåêèñíàëè òóðøèè, àðîìàòà íà ïðåïå÷åíà ðàêèÿ è óõàíèåòî íà ãúñòî ÷åðâåíî âèíî. Ñ êëîêî÷åùà ãëú÷êà, ïðîíèçâàíà ïîíÿêîãà îò ãíåâíèòå äåöèáåëè íà íå÷èé âúçìóòåí ãëàñ. Âçðèâÿâàíà îò âðåìå íà âðåìå îò ãðúìîãëàñåí ñìÿõ, â îòãîâîð íà ïîðåäíèÿ ìàñàë. Òóê ñå áèñòðåøå ïîëèòèêàòà, èçãðàæäàøå ñå â êðàê ñ âðåìåòî ìèðîãëåä. Âñðåä çâúíà íà ïðèÿòåëñêî ïîòðàêâàíå íà ðå- ãàë÷åòà è íàçäðàâèöè. Ãëú÷êà, êîÿòî ìèãíîâåíî ñòèõâà- øå â ìèíóòèòå çà íîâèíèòå, êîãàòî âêëþ÷âàõà ïîðåäíà- òà íîâîñò çà ñåëîòî - ðàäèîàïàðàò ñ àêóìóëàòîð. Ïîä ñâåòëèíàòà íà ïåòðîìàêñîâàòà ëàìïà íàïðåãíàòèòå ëèöà ïîïèâàõà âñÿêà äóìà íà ãîâîðèòåëÿ. Çàìðúçíàë îò íàï- ðåæåíèå ìèìàíñ, ïðåïàðèðàí êàòî ÷å ëè îò ðàäèîâúëíè- òå. Çà äà èçáóõíå ñëåä òÿõ â îùå ïî-áóðíè ïðåïèðíè è âúëíåíèÿ, çàãëúõâàùè åäâà ñúñ ñãúñòÿâàíåòî íà ìðàêà. Íà äíåâíà ñâåòëèíà, ñúñ çàëîñòåíàòà ñè âðàòà è ñïóñíàòè êåïåíöè, êðú÷ìàòà ñ íèùî íå íàïîìíÿøå çà êëîêî÷åùèòå íîùíè ñòðàñòè. Îòâîðåíà ãîñòîïðèåìíî ñå- ãà å ñàìî âðàòàòà íà ïðèñòðîåíàòà êúì íåÿ áàêàëíèöà. Íà þíàøêà âåðåñèÿ òóê ìîæåøå äà ñå êóïè ñîë, ãàç, ëàìïåíè øèøåòà, ñîäà-êàóñòèê, îãðîìíè êàëúïè ñàïóí çà ïðàíå. È, ðàçáèðà ñå, øàðåíè øåêåðåíè ïðú÷êè è çàõàðíè ïåòëåòà - ÷åðâåíè, çåëåíè, æúëòè - êàöíàëè âúð- õó äúðâåíè êëå÷êè. Èëè åëåêòðè÷åñêî ôåíåð÷å ñ ðàçíîö- âåòíè ïðîæåêöèîííè ñòúêúëöà, êàêòî è ïèñòîëåòè - èã- ðà÷êè. Áîæå, êàêâè ëè íå ñúáëàçíè èìàøå òàì! Âìåñòî ñ ãëú÷êà îò êðú÷ìàòà, ïóñòàòà ïðåç äåíÿ óëèöà ñå îãëàñÿøå îò çâóöèòå íà ñúñåäíàòà êîâà÷íèöà. 33
  • 35.
    Ñúñ çàõàðíî ïåòëåâ ðúêà áåøå óäîâîëñòâèå äà ñå íàá- ëþäàâà îãðîìíîòî äóõàëî, êîåòî â äåòñêîòî íè âúîáðà- æåíèå ñå ïðåâðúùàøå â ðàçÿðåí âåëèêàí, ÷èèòî èçäóòè áóçè èçäóõâàõà îò çèíàëàòà ìó ïàñò ñâèñòÿùè ñòðóè âúç- äóõ, êîèòî âèõðåõà æàðàâàòà ñ ïîðåäíîòî òëååùî â íåÿ ïàð÷å æåëÿçî. Ïîëîæåíî íà íàêîâàëíÿòà âúðõó íàæåæå- íàòà ìó äî áÿëî ïîâúðõíîñò, ñå èçñèïâàøå êàíîíàäàòà íà ÷óêîâåòå, êîÿòî âñðåä çâúí è èñêðè ìó ïðåäàâàøå æåëà- íàòà ôîðìà. Ñëåä êàòî ñå íàñèòèì íà çâó÷íàòà ãëåäêà ïîòåãëÿìå ëåíèâî êúì ñëåäâàùàòà ñïèðêà. Çà ðàçëèêà îò äèíàìè÷- íàòà êîâà÷íèöà ñúñ ñâîÿòà ìîíîòîííîñò, òÿ óòàëîæâàøå ñåòèâàòà. Ïîäîáíî íà îæèâÿëî êúò÷å îò ïàñòåëíî ïëàòíî íà íåèçâåñòåí ìàéñòîð, ïðåä î÷èòå íè èçíèêâàøå ñåëñêà- òà âîäåíèöà. Êàöíàëà íà æèâîïèñíà âèñî÷èíà, â ñÿíêàòà íà äâà îãðîìíè áðÿñòà, òÿ îáñåáâàøå ïîãëåäèòå. Ñòðóèòå íà ñòè÷àùèÿ ñå íàäîëó áóåí ïîòîê ñå ñãðîìîëÿñâàõà âúðõó äúðâåíîòî é êîëåëî, êîåòî ñ ðèòìè÷íî ïîñêúðöâà- íå ðàçäâèæâàøå ìåëíè÷íèòå êàìúíè. Ñ íàáðàøíåíè ðóí- òàâè âåæäè è èçïîáåëåëè äðåõè, ìëèâàðÿò ñ óñìèâêà íè ðàçðåøàâàøå äà ïîçÿïàìå êàê îò óëåÿ íàä âîäåíè÷íèòå êàìúíè íà ñòðóéêà ñå ñèïåõà æèòíèòå çúðíà, êîèòî, ïðè- òèñíàòè â íåóìîëèìèòå èì îáÿòèÿ, ñå ïðåâðúùàõà â ïóõ- êàâî áðàøíî. Èçëèçàìå îò óòðîáàòà íà âîäåíèöàòà è õóêâàõìå íàâúí. Ðàçìÿòàìå ïî òðåâàòà äðåøêèòå ñè è ñ âåñåëè êðÿñúöè ñå õâúðëÿìå â ïðîõëàäíèòå âîäè íà âèðà â íåéíîòî ïîäíîæèå. Âîäíèòå ïðúñêè îêîëî íàñ íà ìè- ãîâå ïðå÷óïâàò ñëúí÷åâàòà ñâåòëèíà â öâåòîâåòå íà äú- ãàòà, íî áåç äà èì îáðúùàìå âíèìàíèå ïðîäúëæàâàìå äà ñå ïëèñêàìå è äà îãëàñÿìå ñ âèêîâå îïóñòÿëîòî ñåëî. 34
  • 36.
    * * * Ñúðöåòî íà ñåëîòî íåñúìíåíî ñè îñòàâà ìåãäàíúò. Íî íåãîâèÿò ðèòúì è ïóëñàöèè ìîãàò äà ñå ïî÷óâñòâóâàò ñàìî â ïðàçíè÷íè äíè, êîãàòî ñúáèðà ìëàäî è ñòàðî, ñòúêìåíî â æèâîïèñíè îäåæäè. Ñ âåçàíè íîñèè, ïðèñòåã- íàòè ñúñ ñðåáúðíè ïàôòè. Íàêè÷åíè ñ íàíèçè îò ïåíäàðè. Ñ ðîñíè êèòêè çàáó÷åíè ïîêðàé ÷åëîòî. Ñáîðèùå, êîåòî â äíåøíè äíè áè íè èçãëåæäàëî êàòî îæèâÿë îò ïðèêàçêèòå åòíîãðàôñêè ìóçåé, ÷èéòî ïðåëåñòíè åêñïîíàòè äåôèëèðàò ïðåä âòðåùåíèòå íè î÷è êàòî õàîòè÷íî ìîäíî ðåâþ. Ïðè êîåòî íå çíàåø êúäå ïî- íàïðåä äà íàñî÷èø ïîãëåäà ñè. Íà êîÿ ñòðàíà äà ñå îáúðíåø. Ðó÷èëîòî íà ãàéäàòà çàåäíî ñ êëàðíåòà è ãúäóëêèòå, ïîä òúòåíà íà òúïàíà, êàòî ïî âúëøåáíà êîìàíäà ïðèõ- âàùàò, çàõâàùàò è ïîäðåæäàò ôèãóðèòå íà õîðî. Íà òàëàçè, íà òàëàçè, áàâíî è ïîñòåïåííî ñå ðàçøèðÿâà òî. Óñêîðÿâà ðèòúìà, ñè çà äà ïðåìèíå â èçíåíàäâàùè ñòúï- êè è ïîäñêîöè, ïðè êîèòî çåìÿòà ñÿêàø ñå ðàçòúðñâà ïîä óñòðåìà ìó. Íÿêàêâà âèõðåíà ôååðèÿ îò äâèæåíèÿ è öâå- òîâå, âñðåä êîèòî ïðîáëÿñâàò íàêèòèòå, à îò ðèòìèòå ñòðóè çàøåìåòÿâàùà åíåðãèÿ. Áúëãàðñêî õîðî íåíàãëåä- íî, êîåòî êàðà êðúâòà äà çàêèïè è ñúðöåòî äà áóøóâà. Êîãàòî íàé-ïîñëå çàòèõíå, çàïî÷âà äà ñòðóè ïåñåí- òà. Êàòî ïîòî÷å îò ðåäèöèòå. Áåç íàãëàñà. Íåîáóçäàíà õàðìîíèÿ îò íåøêîëóâàíè ãëàñîâå, êîÿòî ñúçäàâà êàñêà- äè îò çâóöè, ïðåëèâàùè îò äúëáîêî õàðìîíè÷íè àêîðäè, â íåî÷àêâàí äèñêàíò, ïðåðàñòâàù â äóåò, ðàçòðîÿâàù ñå â äèñõàðìîíèÿ, ïîäåòà îò îñòàíàëèòå ãëàñîâå. Ìàãèÿòà íà áúëãàðñêàòà ïåñåí! Ìèñòåðèÿòà íà áúëãàðñêèòå ãëà- ñîâå! Îïèòâàò ñå äà ÿ îáÿñíÿò ñ îñîáåíîñòè íà ïî÷âàòà. 35
  • 37.
    Íàé-íåî÷àêâàíî ìè ïîâåðèòàéíàòà èì åäíà ñòàðè- öà. Áåç äîðè äà îñúçíàå êàêâà çàãàäêà ðàçíèùâà. Äîêàòî îòåã÷åíè ÷àêàõìå íÿêúäå ðåäà ñè, îò äóìà íà äóìà çàïî÷- íà äà ñïîäåëÿ. Ïî ñêîðî ñúñ ñåáå ñè, îòêîëêîòî ñ ìåíå. Çà ïåñíèòå. Êàê ïååëè íà ñåëî! È êàòî æúíåëè, ïååëè. È êîãàòî óñïîêîÿâàëè äî- áèòúêà, øåïíåëè ìó ïååøêîì. È ëþáîâòà ñè èçïîâÿäâàëè ñ ïåñíè. È êîãàòî ëþëååëè ðîæáàòà ñè, ñ ïåñíè ÿ ïðèñ- ïèâàëè. È êîãàòî æóæåëî âðåòåíîòî, ñ ïåñåí ìó ïðèãëà- ñÿëè. È êîãàòî îïëàêâàëè íÿêîãî, ïàê ïååëè. È êîãàòî ïëà÷åëè – ïååëè! Åòî ÿ ìèñòåðèÿòà íà áúëãàðñêèòå ãëà- ñîâå! È íåñëó÷àéíî áúëãàðñêà ïåñåí îòïðàòèõà íà âúçáîã êúì çâåçäèòå, äà ïðåäñòàâÿ ÷îâå÷åñòâîòî âúâ âñåìèðà! 36
  • 38.
    * * * Âîëíèÿò æèâîò íà ñåëî ïðèêëþ÷è ñ ðàæäàíåòî íà ïî- ìàëêèÿ ìè áðàò, êîéòî çàå ìÿñòîòî ïðè ìàéêà.  åäèí ñëúí- ÷åâ åñåíåí äåí âúðõó ãúðáà íà êðîòêî ñèâî ìàãàðå, çàåäíî ñ ïðèíàäëåæíîñòèòå ñè, ïðèêúòàíè â äèñàãè, ïîòåãëèõ êúì Õàñêîâî. Òîâà ñèìâîëè÷íî ïúòåøåñòâèå âúðõó êëåïîóõèÿ “Ðî- ñèíàíò” âñúùíîñò ìå ïðåâåäå êàêòî â ïðèêàçêèòå “ïðåç äåâåò öàðñòâà â äåñåòîòî”, îò öàðñòâîòî íà ãàçåíèòå ëàì- ïè, â öàðñòâîòî íà åëåêòðè÷åñêàòà ñâåòëèíà. Ñòàðàòà ðîäíà êúùà ïðåäñòàâëÿâàøå ïîäîáðåí ñåë- ñêè æèëèùåí äîì. Ñúùèòå äåáåëè êàìåííè ñòåíè ñ ìàëêè ïðîçîð÷åòà è ÷àðäàê íàä ìàçå, êîåòî â ìèíàëîòî ñå å èç- ïîëçâàëî çà îáîð. ×àðäàêúò, îáãðàäåí äîïúëíèòåëíî ñ ëå- êè òóõëåíè ñòåíè, áå ïðåâúðíàò â îáøèðåí ñàëîí ñ ãîëåìè ïðîçîðöè, ïðåç êîèòî áåçïðåïÿòñòâåíî íàõëóâàøå ñâåòëè- íàòà. Âìåñòî ñèìâîëà íà ñåìåéíîòî îãíèùå – îäæàêúò, â òðàïåçàðèÿòà ñå ìúäðåøå ãîòâàðñêà ïå÷êà è ìàñà, ïîêðè- òà ñ öâåòíà ìóøàìåíà ïîêðèâêà.  ñúñåäíèòå ñòàè ïðóæè- íåíè ëåãëà ñ ãîëåìè áåëè òàáëè ïðåäëàãàõà ìÿñòî çà îò- äèõ. Âìåñòî â ãàðäåðîáè, äðåõèòå è çàâèâêèòå ñå ïðèþòÿ- âàõà â “ñàíäúê-îäàÿñà” ñ ðàçìåðèòå íà ìàëêà ñòàÿ. Êúùè÷- êàòà èçëú÷âàøå íåçàáðàâèì óþò, ñïîòàåí ìîæå áè â ìè- íèàòþðíèòå é ðàçìåðè èëè ïúñòðèòå âúçãëàâíèöè íà ìèí- äåðà, ðú÷íî ïëåòåíèòå ïîêðèâêè íà ëåãëàòà è äàíòåëåíè- òå ïåðäåíöà ïî ïðîçîðöèòå. Òèøèíàòà íà óëè÷êàòà ñ åäúð êàëäúðúì, êîÿòî ïðåç çèìàòà ñå íàðóøàâàøå ñàìî îò ïðîâ- ëå÷åíèÿ ãëàñ íà áîçàäæèÿòà, à íàäâå÷åð ïðåç ëÿòîòî îò ïðèãëóøåíèòå ãëàñîâå íà íàñÿäàëèòå äà ïîáúðáîðÿò ïðåä êúùè÷êèòå ñè ñòîïàíêè äîïúëâàøå óþòà. 37
  • 39.
    Íîâè âúëíóâàùè ïðåæèâÿâàíèÿïðåäëàãàøå ðîäíè- ÿò ãðàä íà ìàëêîòî ìîì÷åíöå ñ øèðîêî îòâîðåíè êúì ñâåòà î÷è, ïðåêîñèëî òîêó-ùî ñâåòëèííàòà áàðèåðà ìåæäó ãàçå- íàòà ëàìïà è åëåêòðè÷åñêàòà êðóøêà. È ñåãà äîðè, áåç äà ïðåìðåæà î÷è, ìîãà äà ñå ïðåíåñà âúâ âúëøåáíèòå ñåëåíèÿ íà åæåãîäíèÿ åñåíåí ïàíàèð, îáñåáèë ïðîñòðàíñòâàòà îêî- ëî ïàìåòíèêà íà “Íåçíàéíèÿ âîèí”. Èçíèêíàë íåèçâåñòíî îò êúäå, òîé ïðèâëè÷à íåóäúðæèìî ïîãëåäà ñ íåèçáðîèìè- òå ñè àòðàêöèè. Ñòèñíàë çäðàâî ïðèäðóæàâàùàòà ìå ðúêà, âíèìàòåëíî ñè ïðîáèâàì ïúò ìåæäó ñòè÷àùèòå ñå ïî óëè÷- êèòå íà ïàíàèðíîòî ãðàä÷å òúëïè. Îôîðìåíè îò áåçáðîé áëåñòÿùè îãëåäàëíè âèòðèíè, òå ïðåäëàãàò åâòèíè, íî âïå- ÷àòëÿâàùè áèæóòà è èìèòàöèè. Íà ñúñåäíî ñòðåëáèùå ìî- æåø äà äåìîíñòðèðàø óìåíèå, êàòî óöåëèø ïðåêàòóðâà- ùà ñå ôèãóðêà èëè äà îïèòàø êúñìåòà ñè ñ ïóøêà, êîÿòî èçñòðåëâà ìåòàëè÷åñêà ñòðåëè÷êà êúì âúðòÿùîòî ñå ñðå- ùó íåÿ êîëåëî ñ îçíà÷åíèÿ íà ïå÷àëáèòå. Èëè äà äåìîíñò- ðèðàø ìóñêóëè, êàòî èçòëàñêàø òåæêî ãþëëå âúðõó êîëå- ëà ïî ñòðúìíî èçâèñÿâàùè ñå ðåëñè, êîåòî ñ ãðúì âúçâåñ- òÿâà êîëêî ìíîãî ñè ñèëåí, àêî äîñòèãíå âðúõíàòà òî÷êà. Ìàëêî ïî íàòàòúê ñå ÷óäèø êîå îò ïðåäëàãàíèòå ëàêîìñò- âà äà ïðåäïî÷åòåø. Ðîçîâî–áÿë îáëàê îò çàõàðåí ïàìóê, àïåòèòíî ïàð÷å êàðàìåëèçèðàíà çàõàð ñ îðåõè èëè ëîêóì íà êëå÷êà! Ãðúìêî ìîòîðíî áó÷åíå ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî êúì ìîòîöèêëåòíà àòðàêöèÿ, ïðè êîÿòî èçâåñòåí ðîêåð êðú- æè ïî âúòðåøíîñòòà íà ìåòàëè÷åñêà ñôåðà ñ ãëàâàòà íàäî- ëó. Ïðèäðóæàâàùàòà ðúêà âíèìàòåëíî, íî íàñòîé÷èâî ìå ïðèäðúïâà îò âëàê÷åòî íà óæàñèòå è ïàíîïòèêóìà ñ óðîä- ñòâà êúì ïî-íåóòðàëíàòà, ìàêàð è íàìèðèñâàùà çîíà íà ìåíàæåðèÿòà ñ “40 àôðèêàíñêè çâåðîâå,” â ñúñåäñòâî ñ êî- ÿòî å öàðñòâîòî íà ëþëêèòå. Êàòî ñå çàïî÷íå îò êîí÷åòà è êîëè÷êè çà íàé-ìàëêèòå è âèåíñêîòî êîëåëî è ñå ñòèãíå 38
  • 40.
    äî øåìåòíî âúðòÿùèòåñå ñòîë÷åòà íà âåðèãè èëè “ëîäêè- òå”, êúäåòî ïîñòåïåííî ìîæåø äà ñå çàñèëèø è äà ïîëå- òèø íà âîëÿ êúì âèñèíèòå. Ðàçõîäêàòà èç ãðàä÷åòî íà ÷ó- äåñàòà ïîñòåïåííî äîñòèãà êóëìèíàöèÿòà ñè ïðåä âõîäà íà ïàíàèðíèÿ äâîðåö - îïíàòèÿò êóïîë íà öèðêà, îáêè÷åí ñ ãèðëÿíäè îò öâåòíè åëåêòðè÷åñêè êðóøêè. Ïúðâà ñðåùà ñ íåãîâèòå àðòèñòè, îò êîÿòî åäâà ñè ïîåìàì äúõ ïðè ñúçåð- öàíèåòî íà âúçäóøíèòå àêðîáàòè èëè õîäåùèÿ ïî îïíàòî íà óæàñÿâàùà âèñî÷èíà âúæå. Èëè ñå ïðåâèâàì îò ñìÿõ íà æèâîïèñíàòà êëîóíàäà, ñëåä êîÿòî ïðåõëàñíàò íàáëþäà- âàì ãðóïàòà åêâèëèáðèñòè èëè èçïúëíÿâàùèòå êàêâè ëè íå íîìåðà äðåñèðàíè æèâîòíè. Íåçàáðàâèìè ïàíàèðíè äíè, êîèòî çàâúðøâàò ñ òðàäèöèîííèÿ ïîäàðúê - ÷àíòà îò ïðåñîâàí êàðòîí, â êîÿòî íà ãúðáà ìè ïîòðîïâàò íåîáõî- äèìèòå ïîñîáèÿ çà íàñòúïâàùèÿ ñëåä ñåäìèöà ó÷èëèùåí ñðîê. Áúðçî ïðåëèòà âðåìåòî â êëàñíèòå ñòàè, ïðåïúëíåíè ñ ãëú÷ è ïðèòèõâàùè ïðè âëèçàíåòî íà ëþáèìèÿ, ïîìíåù ñå çà öÿë æèâîò ó÷èòåë. Ïðîñòî íå óñåùàìå êàê ñúñ çàñòó- äÿâàíåòî è ïúðâèÿ ñíÿã íàñòúïâàò è êîëåäíèòå ïðàçíèöè. Òèõà íîù! Ñâÿòà íîù! Íåçàáðàâèìà ùå îñòàíå òàçè ïðàçíè÷íà âå÷åð ñ êîëåäíà åëõà â íîâàòà êúùà! Êàêâà íåî- ïèñóåìà ðàäîñò öàðåøå îêîëî äâîéíî ïî-âèñîêîòî îò ìå- íå äðúâ÷å, îáêè÷åíî ñ ðàçíîöâåòíè ñâåùè è áåçáðîé áëåñ- òÿùè íàêèòè. Êàêâî îæèâëåíèå ñúïúòñòâóâàøå òîçè ïðàç- íèê, íà êîéòî áÿõà äîøëè äà íè ïîçäðàâÿò íàé- áëèçêèòå ðîäíèíè è ãîñòè. Äúëãî ñëåä êàòî âñè÷êî íàîêîëî áå ïðè- òèõíàëî, îò âúçáóäà íå ìîæåõ äà çàñïÿ. Íå ñàìî îò ïðåæè- âÿíîòî, íî è â î÷àêâàíå íà ñëåäâàùèÿ äåí, âïåðèë î÷è â îêà÷åíàòà äî ëåãëîòî ìè êîëåäàðñêà òîðáà. Íàé-ïîñëå êëå- ïà÷èòå íàòåæàâàò è ñå ñúáóæäàì åäâà ñëåä êàòî âå÷å ïî óëèöàòà ñå ÷óâàò ãëàñîâåòå íà ïîäðàíèëè êîëåäàðè. Ëåêî ñúðäèò, ÷å íå ñà ìå ñúáóäèëè íàâðåìå, íàáúðçî çàêóñâàì, 39
  • 41.
    ïðåìÿòàì ïðåç ðàìîöâåòíàòà òîðáè÷êà è ñå ïðèñúåäèíÿ- âàì êúì äåòñêèÿ ïîòîê, êîéòî îãëàñÿ ïðàçíè÷íî ãðàäñêè- òå óëèöè. Íåçàáðàâèìè äíè, êîèòî äîñòàâÿò ðàäîñò íå ñà- ìî íà äåöàòà, íî è íà ïðèâåòëèâî ïîñðåùàùèòå ãè ñ îðå- õè, áîíáîíè è ïàðè÷êè äîìàêèíè. Îùå íå îòçâó÷àëè êîëåäíèòå ïðàçíèöè è èäâà âðåìå çà ïîñðåùàíå íà ñòàðàòà - Íîâà ãîäèíà - Âàñèëüîâäåí. Êàê- âî òâîð÷åñêî âäúõíîâåíèå îáçåìà íå ñàìî äåöàòà, íî è âúç- ðàñòíèòå ïðè ïîäãîòîâêàòà íà òðàäèöèîííèòå ñóðâàêíè- öè. Êàêâè ëè íå ðàçíîöâåòíè õàðòèéêè ñå ðàçêðîÿâàò è ïðåêðîÿâàò ïðåäè äà ñå óâèå è óêðàñè ñïîðåä èíäèâèäóàë- íàòà ôàíòàçèÿ òðàäèöèîííîòî äðÿíîâî êëîí÷å. Ñ êàêúâ òðåïåò ñå íàîáèêàëÿ ïðàçíè÷íàòà òðàïåçà, â ñðåäàòà íà êî- ÿòî ñå ìúäðè íîâîãîäèøíàòà áàíèöà ñ êúñìåòè. Ñ êàêâî ëþáîïèòñòâî ñå ðîâèì èç ëèñòàòà íà îòðÿçúêà, ñïðÿë ïðåä íàñ ñëåä çàâúðòàíåòî, çà äà îòêðèåì äðÿíîâèòå ïúïêè, ïî ÷èèòî î÷åðòàíèÿ ùå ðàçãàäàåì ñèìâîëè÷íèÿ êúñìåò, êîé- òî íè î÷àêâà ïðåç íîâàòà ãîäèíà. Òðàäèöèè è ðèòóàëè, ïîâå÷åòî îò êîèòî áåçâúçâðàò- íî îòçâó÷àëè ñ âðåìåòî è ëèøèëè äåòñòâîòî íà äåöàòà îò íåïðåòåíöèîçíè, íî òðåïåòíè ïðåæèâÿâàíèÿ. Íàé-òðàéíè ñëåäè ñà îñòàíàëè î÷åâèäíî îò âåëèêäåíñêèòå ïðàçíèöè.  ÷åòâúðòú÷íèÿ äåí îò ñòðàñòíàòà ñåäìèöà âñå îùå ìîæå äà ñå ïî÷óâñòâà âúçáóæäàùàòà ñóåòíÿ îêîëî áîÿäèñâàíåòî íà ÿéöàòà, êîÿòî ñúáèðà âúîáðàæåíèåòî íà ìàëêè è ãîëå- ìè îêîëî ñúäèíêèòå ñ ðàçíîöâåòíè áîè, â êîèòî âñåêè ìî- æå äà åêñïåðèìåíòèðà ñúñ ñú÷åòàíèå íà öâåòîâåòå èëè ñ ïðèëàãàíå íà êàêâè ëè íå òåõíèêè. Äîâåð÷èâî çàñïèâàõ â ðàííèòå ÷àñîâå íà ñúáîòíàòà âå÷åð, çàùîòî çíàåõ, ÷å ùå ìå ñúáóäÿò íàâðåìå çà ïîñðåùàíå ÷àñà íà âúçêðåñåíèåòî, êîãàòî ñúñ çàïàëåíè ñâåùè â ðúêà êðúæèì ïîä çâóöèòå íà êàìáàíàòà è òúðæåñòâåíîòî ïåñíîïååíå îêîëî ñòàðèííàòà 40
  • 42.
    öúðêâà. Êîãàòî íàñëåäâàùèÿ äåí, ïðåìåíåíè ñ íîâè äðåø- êè, ïðèêúòàëè ÿéöå - áîðåö â äæîáà, ïîòåãëÿìå çà òðàäè- öèîííàòà ðàçõîäêà êúì “ßìà÷à”, êúäåòî íè î÷àêâàò ëþë- êè è ñåðãèè, ïúëíè ñ èçíåíàäè. Êîãàòî ñ óñìèâêà íà óñòà ïîçäðàâÿâàìå âñåêè ñðåùíàò ñ “Õðèñòîñ âîñêðåñå”, è ñ îò- âåòíà óñìèâêà ïîëó÷àâàìå òðàäèöèîííîòî áëàãîïîæåëà- íèå - “Âîèñòèíà âîñêðåñå”. Ùàñòëèâî äåòñòâî, êîãàòî ãîäèíèòå íåçàáåëÿçàíî ñå “òúðêàëÿò” îò åñåííèÿ ïàíàèð êúì çàòðóïàíèòå â ñíåãîâå êîëåäíè ïðàçíèöè è îò òàì â î÷àêâàíå íà ïðîëåòòà ñúñ ñâåò- ëèíàòà íà Õðèñòîâîòî âúçêðåñåíèå. Êîãàòî íåóñåòíî îò ÷èí íà ÷èí, îò êëàñ íà êëàñ ïîñòåïåííî èçðàñòâàìå è âúçìúæà- âàìå. Êîãàòî íàñòúïâà âðåìå äà èçîñòàâèì èãðèòå è ñ ðú- öå â äæîáîâåòå, ñ ïîäñâèðêâàíå íà “Àç ãîëÿì ñúì âå÷å...” äà ïîåìåì êúì “ñòúðãàëîòî”. * * * È åòî ãî ðîäíîòî Õàñêîâî, â êàëåéäîñêîïà íà ñïî- ìåíèòå îò êðàÿ íà 30-òå è íà÷àëîòî íà 40-òå ãîäèíè. Ñúñ “ñòúðãàëîòî”- íåãîâàòà ãëàâíà óëèöà, ïî êîÿòî â ëåòíèòå ïðàçíè÷íè äíè ñå ðàçãðúùà ïàðàäíî øåñòâèå íà ìîäàòà, ïðîâèíöèàëíèÿò “ôåøúí”- òóðíèð. Äàìèòå ñ åôèðíè, íî ìíîãîïëàñòîâè äúëãè ðîêëè, ïðè êîèòî íàìåêâàùî äå- êîëòå è íàäíèêâàùè ïîä ïîëàòà ãëåçåíè ñà åäèíñòâåíè èçòî÷íèöè íà åðîòèêà. Ñ êîëîðèòíî ÷àäúð÷å â ðúêà. Êàâàëåðèòå ñúñ ñâåòëè ïàíòàëîíè îò øàíòóíã è øèðîêî- ïîëè áåëè ïàíàìè, êîèòî, êàêòî è ÷àäúð÷åòàòà áðàíÿò îò íåóìîëèìèòå ñëúí÷åâè ëú÷è è íåèçâåñòíèòå òîãàâà ìàã- íèòíè áóðè. Ïèùíî øåñòâèå, ñúïðîâîæäàíî ñ ëþáåçíè ïîçäðàâè, ìèìîëåòíè óñìèâêè è äèñêðåòíè ïîãëåäè, íà- 41
  • 43.
    ÷åâàùî îò ñãðàäàòàíà òåàòúðà. Ïðîòî÷âàùî ñå ïîêðàé ñåí÷åñòèÿ ïàðê ñ êàìåííà åñòðàäà, îò êîÿòî çâóöèòå íà äóõîâ îðêåñòúð ñúïðîâîæäàò íåäåëíàòà ðàçõîäêà. Ïúñò- ðîöâåòåí ïîòîê îò ôèãóðè, êîèòî ñå ñòè÷àò ïîêðàé ìíî- ãîáðîéíèòå ñëàäêàðíèöè, ðàçïîëîæåíè êàòî ìàÿöè ïî ïðîòåæåíèåòî íà ñòúðãàëîòî, îáñåáâàùè ñ ðåíîìèðàíèòå ñè ñïåöèàëèòåòè íå ñàìî âíèìàíèåòî íà äåöàòà. Êàòî ñå çàïî÷íå îò òàçè ñðåùó òåàòúðà, èçâåñòíà ñ “ðåçëèâàòà” ñè ðàäîìèðñêà áîçà, îò êîÿòî “ïðîñâåòâàò” î÷èòå ñëåä ñíîùíî ïðåæèâÿâàíå è ñå ñòèãíå äî “Þíèîí ïàñèôèê”- ñëàâåùà ñå ñ ìíîãîïëàñòîâèÿ ñè ôðóêòîâ ñëàäîëåä. Ñðå- ùó íåÿ îò “Áåðàõà” ìîæåòå äà ñå ñíàáäèòå ñ êàêâè ëè íå áîíáîíè. Ïî íàòàòúê âèòðèíèòå íà “Áàëúê÷èåâ” ïðåäëà- ãàò íåíàäìèíàòè ïî îôîðìëåíèå è âêóñ òîðòè è ïàñòè. Àêî óñòîèòå íà òàçè ïîðåäèöà îò èçêóøåíèÿ è ïðåêîñèòå ïðåñå÷êàòà, íàâëèçàòå â öàðñòâîòî íà îðèåíòàëñêèòå ëà- êîìñòâà. Ñëàäêàðíèöà ”×àðëñòîí” âè ñúáëàçíÿâà ñ áàê- ëàâà ñ òðè ïëàñòà îðåõè è ïðåâúçõîäíî ìàëåáè, ïîëÿòî ñ ãúñò àðîìàòåí ñèðîï. Òàì ìîæåòå äà îïèòàòå è òîïêà ìëå÷åí ñëàäîëåä ñ ÷óâåí, êîéòî ìó ïðèäàâà íåïîâòîðèì âêóñ è òî÷åùà ñå êîíñèñòåíöèÿ. Íàñðåùà å ñëàäêàðíèöà “Ðîçà” ïðåâúðíàëà ñå â ëþáèìî çà ãèìíàçèñòèòå è ãèì- íàçèñòêèòå êúò÷å, ñ äèñêðåòíè ñåïàðåòà, â êîèòî ñïîäå- ëÿòå ñúêðîâåíè òàéíè, áåç äà ñå èçëàãàòå íà ëþáîïèòíè ïîãëåäè.  ñòèëà íà Èëô è Ïåòðîâ ñëåä òàêîâà îïèñàíèå, ÷îâåê ìîæå äà ñè ïîìèñëè, ÷å “Â îêîëèéñêèÿ ãðàä Õ ïðè íàëè÷íîñò íà òîëêîç ìíîãî ñëàäêàðíèöè, æèòåëèòå ìó ñå ðàæäàò ñàìî çà äà ñè ïîõàïíàò ïàñòè, áàêëàâè è ñëà- äîëåä è ïîñëå äà óìðàò”. Íî âñúùíîñò íå áåøå òàêà. Íàðåä ñ âñÿêà ñëàäêàðíèöà ñå ðåäóâàøå íå êàêâî äà å, à êíèæàðíèöà. Ðåäîì ñ áîçàäæèéíèöàòà, ñðåùó òåàòúðà 42
  • 44.
    ñå ðàçïîëàãàøå “ÎòåöÏàèñèé”. Íà íàñðåùíèÿ úãúë äî “Þíèîí ïàñèôèê” ïîñðåùàøå ñ îòâîðåíè âðàòè êíèæàð- íèöà “×èêàãî”.  ñúñåäñòâî ñ òîðòèòå íà “Áàëúê÷èåâ” ñå ðàçïðîñòèðàøå íàé-êðóïíàòà îò òÿõ - “Äàìÿíîâ”. Ãîëå- ìèòå èì ñòúêëåíè âèòðèíè ïðèâëè÷àõà íåóäúðæèìî îêî- òî. Ïîãëåäúò íåóñåòíî ñå ïëúçâà ïî ïúñòðîöâåòíèòå êî- ðèöè íà ìíîãîáðîéíèòå èçäàíèÿ, êîèòî ñå îïèòâàò äà ïðåëúñòÿò áèëî ñ èíòðèãóâàùèòå ñè çàãëàâèÿ, áèëî ñ èìåòî íà âñåèçâåñòíèÿ ñè àâòîð. Êíèãè, êíèãè, âîäîïàäè îò êíèãè ðàçñòèëàùè ñå ïî ðàôòîâåòå íà îãðîìíèòå âèò- ðèíè. Ñ êîãî ëè íå ùå ñå ñðåùíåòå òóê. Ñ ìîäåðíèòå Âèêè Áàóì, Ñèíêëåð Ëóèñ,Úïòîí Ñèíêëåð, Òåêåðè, ñ êëàñèöèòå - Äîñòîåâñêè, Òîëñòîé, Çîëà. Ñúñ çàãëàâèÿòà, ïðåäëàãàíè îò áèáëèîòåêà “Çëàòíè çúðíà”, íàðåä, ñ êî- èòî ùå çúðíåòå ëóêñîçíî èçäàíèå íà ßâîðîâ èëè òîì- ÷åòà íà Åëèí-Ïåëèí, Éîðäàí Éîâêîâ è ×óäîìèð. Ñïè- ðàòå, “çà äà ñè ïîåìåòå äúõ” ïðåä ìàñèâíàòà ïîðåäèöà íà äÿäî Âàçîâ, ïðåäè äà ïðåêðà÷èòå âõîäà íà òîçè õðàì íà êíèãàòà, ñ áîæåñòâåí äúõ íà ïå÷àòàðñêî ìàñòèëî. Ïðåäè äà ïîòúíåòå â äåáðèòå íà ïîçíàíèåòî, ïîäðåäåíî â áåçáðîé òîì÷åòà ïî áåçêðàéíèòå ñòåëàæè, êúäåòî ìî- æåòå äà äîêîñíåòå ñ ðúêà âñÿêî îò òÿõ è äà ðàçëèñòèòå ñòðàíèöèòå èì, êîèòî âè ïðåäëàãàò âñåìîãúùèÿ ÷îâåøêè äóõ, êîäèðàí ñ 32 áóêâè. Íå å ëè êíèãàòà âúëøåáíîòî êèëèì÷å, êîåòî ìîæå äà âè îòíåñå ñ âúëíèòå íà ôàíòà- çèÿòà è â íàé-îòäàëå÷åíèòå êúò÷åòà íà çå-ìÿòà, íà ëóíà- òà, âúâ âñåìèðà. Äà âè ðàçõîäè ïî ñâåòîâíèòå áóëåâàðäè è äà âè âúðíå îòíîâî íà “ñòúðãàëîòî” â ðîäíèÿ ãðàä. “Ñòúðãàëîòî”! - Âèíàãè èçïëóâàøå â ñúçíàíèåòî ìè, êîãàòî ñå ðàçõîæäàõ ïî âåêîâíîòî “Êîðçî” â Áðàòèñëàâà, óõàåùî íà ïå÷åíè êåñòåíè â åñåííèòå âå÷åðè. Íå ãî çàáðàâÿõ è â ïîäíîæèåòî íà ìîíóìåí- 43
  • 45.
    òà“Ñâ. Âàöëàâ”, êîãàòîñ ïîãëåä îáãðúùàõ áåçáðåæíèÿ ïðàæêè ïëîùàä èëè ñ õàëáà ïèâî, â íÿêîå îò áåçá- ðîéíèòå ìó çàâåäåíèÿ ñå íàñëàæäàâàõ íà ïúñòðàòà íàâàëèöà íàîêîëî. Êàêâî îáùî ñïîäåëÿõà ãëàâíàòà óëè÷êà íà ìàë- êîòî ãðàä÷å è ñâåòîâíèòå áóëåâàðäè, íåñðàâíèìè ïî ìàùàáè, íåèçáðîäèìè è âåêîâå÷íè, ïëåíÿâàùè âñåêè ñúñ ñîáñòâåí ÷àð è íåïîâòîðèìî âúçäåéñòâèå, íî ñÿêàø ðàâíî ïîñòàâåíè ïðåä ÷îâåøêèòå âúæäåëåíèÿ è ñâúðçâàíè îò íåùî îáùî÷îâåøêî, îñåçàåìî íàâñÿêúäå. Êîãàòî ñå ðàçõîæäàø ïî Øàíçåëèçå, ñ íàêàöàëè ïî òðîòîàðèòå ìàñè÷êè íà áåçáðîéíèòå ïàðèæêè êàôå- íåòà, èëè ïî ñåí÷åñòèòå àëåè íà áóëåâàðäà íà ëèïèòå â Áåðëèí. Ïî áåçêðàéíàòà ïåðñïåêòèâà íà Êàëèíèíñêè ïðîñïåêò èëè ïî ñòàðèííàòà Àðáàòñêàÿ óëèöà â Ìîñêâà. Ïî îïúíàòèòå êàòî òåòèâà àâåíþòà íà Âàøèíãòîí è ÷àðîâíèòå óëè÷êè íà Äæîðäæ Òàóí. Ïî áóëåâàðäèòå íà Âèåíà è Áóäàïåùà, êðàé õóáàâèÿ ñèí Äóíàâ. Ïî ãëàâíàòà óëèöà íà Èíñáðóê ñ èçâèñèëèòå ñå íàä íåÿ ñíåæíè âúðõîâå. Èëè ñå óäèâÿâàø íà ïðàçíè÷íàòà ìåòàìîðôîçà íà íàé-ãîëåìèÿ áóëåâàðä â Òîêèî, íà êîéòî âñÿêà ñúáîòà è íåäåëÿ ñëåäîáåä äâèæåíèåòî ïðåñúõâà. Íå ñàìî ïî òðîòîàðèòå, íî è ïî òðàíñïîðòíèòå ëåíòè, êúäåòî äî ïðåäè ìèíóòà ñå å ñòè÷àë áåçêðàåí ïîòîê îò êîëè, çàïî÷âàò äà íèêíàò êàòî ãúáè ìàñè è ñòîëîâå îò îêîëíèòå ñëàäêàðíèöè, êàôåíåòà è ðåñòîðàíòè, îêîëî êîèòî ñå ñóåòÿò ñåðâèòüîðè â òðàäèöèîííè áåëè ñàêà è ðúêà- âèöè, ãîòîâè äà çàäîâîëÿò è íàé-ïðèäèð÷èâèòå âêó- ñîâå. Ñúñ ñîáñòâåíèòå ñè î÷è ñúì íàáëþäàâàë êàê òàçè ãëàâíà àðòåðèÿ íà ìíîãîìèëèîííèÿ ãðàä çà áðîåíè ìèíóòè ïðîìåíÿ ðèòúìà ñè è îò ñðåäèùå íà 44
  • 46.
    ìíîãîïîñî÷åí èíòåíçèâåí òðàôèêñå ïðåâðúùà â ìÿñ- òî çà ðàçõîäêè è ðàçâëå÷åíèÿ. È ïîñòåïåííî çàïî÷âàø äà îñúçíàâàø, ÷å âñè÷êè òåçè ïëîùàäè è óëèöè, ïî êîèòî ñå ñòè÷àò äåíîíîùíî áåçêðàéíè ÷îâåøêè ïîòîöè ñúñ ñâîåòî ðóñëî îáåäèíÿ- âàò õîðàòà, óëåñíÿâàò òåõíèòå ñðåùè è êîíòàêòè, ïîçâîëÿâàò èì äà ïî÷óâñòâàò îáùîòî ìåæäó ñåáå ñè, âúïðåêè ðàçëè÷èÿòà ìåæäó âñåêè îò òÿõ. Òîçè èíñòèíêò íàé-ÿñíî ïðîëè÷àâà è ñå ïðåâðúùà âúâ ôèëîñîôèÿ ïðè ÷àåíèòå öåðåìîíèè.  ñòðàíàòà íà èçãðÿâàùîòî ñëúíöå èìàõ âúçìîæíîñò äà ñå âêëþ÷à â åäèí òàêúâ áåçêðàåí ðèòóàë, ïîñâåòåí íà áèëêî- âàòà òå÷íîñò, êîÿòî íà ïðúâ ïîãëåä ìè ñå ñòðóâàøå, ÷å ôåòèøèçèðàò. Ïîñòåïåííî îáà÷å ïî÷óâñòâóâàõ, ÷å òàéíàòà íà òàçè ñèìâîëèêà ñå êðèå íå â ÷àÿ èëè íåãîâîòî êà÷åñòâî, à â îáùóâàíåòî. Ó÷àñòíèöèòå â íåÿ ñå ñúáèðàò, çà äà ïîìúë÷àò ñúâìåñòíî. Íå äà ñïîðÿò, îáñúæäàò èëè áúðáîðÿò.  òèøèíàòà íà ìúë÷àíèåòî âñåêè îò òÿõ ñå óíàñÿ â ñîáñòâåíèòå ñè ìèñëè, áåç äà çàáðàâÿ çà ïðèñúñòâèåòî íà íàñÿäàëèòå îêîëî íåãî. Ìàãíåòèçìúò íà îáùóâàíåòî, ñú÷åòàí ñ ðèòóàëà íà ìúë÷àíèåòî, âñúùíîñò ïðàâè âñåêè åäèí îò ó÷àñòíèöèòå äà ñå ÷óâñòâà ïðå÷èñòåí äóõîâíî. 45
  • 47.
    * * *  ïðîâèíöèàëíîòî åæåäíåâèå íà ðîäíèÿ ãðàä ïðåç îíèÿ ãîäèíè çàðàæäàùîòî ñå ñåäìî èçêóñòâî áåøå ãëàâåí èçòî÷íèê íà âúëíåíèÿ.  çîðàòà íà êèíîòî õîðàòà ñúñ ñòðàõîïî÷èòàíèå ïðåêðà÷âàõà ïðàãà íà êèíîòåàòúð “Îäå- îí” èëè “Ìîäåðåí òåàòúð”, çà äà ñå îòäàäàò â îáÿòèÿòà íà íåìèòå ñòàðè ëåíòè.  ñóìðàêà ïîä åêðàíà ñàìîòåí ïèàíèñò îçâó÷àâàøå ïðåïúëíåíàòà çàëà ñ àêîðäè ñúîáðà- çåíè ñ òåìïîòî, íàñòðîåíèåòî è äðàìàòè÷íîñòòà íà áåç- çâó÷íî è ñ ëåêî ïîòðåïâàíå ïðîìåíÿùèòå ñå êàäðè, êîèòî êàðàò çàëàòà äà ðåàãèðà ñ ïðèòàÿâàíå íà äúõ èëè ãðúìîãëàñåí ñìÿõ. Îìàãüîñàíè îò âúëíóâàùàòà èãðà íà âåëèêèÿ ×àïëèí, êîÿòî íå ñå íóæäàå îò äóìè, çà äà òå ïëåíè è çàâëàäåå áåç îñòàòúê. Ðàçâåñåëåíè îò ãðîòåñêíè- òå ôèãóðè íà Ëàóðåë è Õàðäè âúâ âúçáóæäàùèòå íåóäúð- æèì ñìÿõ ðîëè íà Êðà÷óí è Ìàë÷î. Íàïðåãíàòè îò àêðîáàòè÷íèòå ïðåâúïëúùåíèÿ íà Áúñòúð Êèòúí, íà êî- èòî ìîæå äà çàâèäè âñåêè ñúâðåìåíåí êàñêàäüîð. Õîðàòà íàïóñêàõà êèíîñàëîíà îò ñòðàíè÷íèòå âðàòè, çà äà ñå çàâúðíàò â äåéñòâèòåëíîñòòà è îòñòúïÿò ìåñòàòà ñè íà òúëïÿùèòå ñå ïðåä âõîäà íîâè ó÷àñòíèöè â êèíîêðúãîâ- ðàòà, êîéòî çàïî÷âàøå îò 10 ÷àñà ñóòðèí è çàâúðøâàøå â íîùíèòå ÷àñîâå. Ñ ïðîãîâàðÿíåòî íà êèíîòî ïî åêðàíèòå çàáëåñòÿõà íîâè çâåçäè. Áåøå óäîâîëñòâèå äà ñå ñúçåðöàâà ïðåëåñ- òíàòà èãðà íà Øúðëè Òåìïúë, èëè íàïðåãíàòèòå êàäðè ñ Óîëúñ Áèðè è Ìèêè Ðóíè.  ïðàçíèê çà ãðàäà ñå ïðåâúðíà “Ñíåæíèÿò ðàé” ñúñ Ñîíÿ Õåíè è îðêåñòúðúò íà Áåíè Ãóäìàí, ÷èèòî øëàãåðíè ìåëîäèè âñåêè ñè òàíàíèêàøå íà èçëèçàíå îò êèíîñàëîíà. Êàêâà ñåíçàöèÿ ïðåäèçâèêâàõà íåïîâòîðèìèòå øîó ñïåêòàêëè íà Ôðåä 46
  • 48.
    Àñòåð è ÄæèíäæúðÐîäæúðñ. Áåçêðàéíè îïàøêè îïàñâà- õà êèíîòåàòðèòå â äíèòå, êîãàòî ïðîæåêòèðàõà êèíî åïîïåÿòà “Îòíåñåíè îò âèõúðà” èëè äðàìàòè÷íèòå åïè- çîäè “Çíàõàð” è “Ìîðàë” ïî Äîëåíãà Ìîñòîâè÷. Ñïå÷åëè èëè çàãóáè êèíîèçêóñòâîòî îò ïðåâðú- ùàíåòî ìó â äîõîäíà êèíîèíäóñòðèÿ, êîÿòî êàòî íåóäúðæèìà âúëíà, çàïëàøâàùà äà ïðåðàñíå â öóíàìè, çàëÿ ñ ïðîäóêöèÿòà ñè æàäíèÿ çà çðåëèùà ñâÿò? Êàòî åäèíñòâåí áúëãàðñêè àñïèðàíò â Áðàòèñ- ëàâà ìè áåøå îêàçàíà ÷åñò äà áúäà ïîêàíåí íà îáÿä îò òîãàâàøíèÿò íè ãåíåðàëåí êîíñóë.  ðàçãîâîðà, êîéòî êðúæåøå ãëàâíî îêîëî êóëòóðíè ïðîáëåìè íà äâåòå ñòðàíè, äîìàêèíúò èçêàçà íåóäîâëåòâîðåíèå, ÷å â ×åõîñëîâàêèÿ ñå ïðîæåêòèðàò ñàìî îãðàíè÷åí áðîé áúëãàðñêè è ñúâåòñêè ôèëìè. Ïîðàçìèñëèõ âúðõó êà- çàíîòî, çàùîòî íåñúìíåíî îòãîâàðÿøå íà èñòèíàòà. Ïîçâîëèõ ñè äà èçòúêíà, ÷å âñúùíîñò òàêà ñå èçäèãà ïðåñòèæúò íà áúëãàðñêîòî è ñúâåòñêîòî êèíî, òúé êàòî ïî åêðàíèòå ìîãàò äà ñå âèäÿò ñàìî ñòîéíîñ- òíè êèíîëåíòè íà Ñåðãåé Áîíäàð÷óê, Âúëî Ðàäåâ è äðóãè çàáåëåæèòåëíè ðåæèñüîðè è êèíîàðòèñòè. Íà- âîäíÿâàíåòî íà áúëãàðñêèòå åêðàíè ñúñ ñêîðîñòðåëíà ñúâåòñêà ïðîäóêöèÿ ïðåäèçâèêà èíôëàöèÿ íà òÿõíîòî êèíîïðîèçâîäñòâî. Îáðàòíî, âíîñúò íà àìåðèêàíñêè ôèëìè, êîéòî ñå îãðàíè÷àâàøå ñàìî äî èçáðàíè øåäüîâ- ðè, ñúçäàâàøå âúçâèøåíà ïðåäñòàâà çà òåõíèòå ïîñ- òèæåíèÿ. Íÿìà äà çàáðàâÿ ïîêúðòèòåëíîòî âúçäåéñ- òâèå íà ôèëìà “Ñúðöåòî ñàìîòåí ëîâåö”. Îò êèíî- ñàëîíà âëÿçîõìå â ñúñåäíî çàâåäåíèå, çà äà ðàçìåíèì ìèñëè íà ÷àøà ïèòèå, à âñúùíîñò ìúë÷àõìå. Íÿìàõìå äóìè. Ïîäîáíî ðàçòúðñâàùî âúçäåéñòâèå èìàõà ôèë- ìèòå “Äà óáèåø ïðèñìåõóëíèê” è ”Óìîðåíèòå êîíå ãè 47
  • 49.
    óáèâàò”. Ñåãà, êîãàòîñìå çàëåòè îò áåçêðàéíèòå “ñàïóíåíè”, ïî ñêîðî ïîìèéíè ñåðèàëè, íèìà ñìå ñïå- ÷åëèëè íåùî? Äà íå ãîâîðèì çà ôèëìèòå íà íàñèëèåòî è óæàñèòå è òÿõíîòî âúçäåéñòâèå âúðõó ïîäðàñòâà- ùîòî ïîêîëåíèå. Íà ïúò çà ïëàæà, 10-ãîäèøíèÿò âíóê íà ïðèÿòåëñêî ñåìåéñòâî íàìåñòè íà ðàìî êàòî “ñòèíãúð ðàêåòà” ñëúí÷åâèÿ ÷àäúð, êîéòî ìó áÿõà ïîâåðèëè äà íîñè, íàñî÷è ãî êúì ñúñåäåí ìíîãîåòàæåí áëîê è ñëåä åäíî ïðèãëóøåíî “ê-õ-õ-õ”, ìå ïîãëåäíà óñìèõíàòî è çàÿâè – “Ãîðíèòå åòàæè âå÷å ãè íÿìà!” Íå ÷å êèíîòî â äíåøíî âðåìå å çàãóáèëî ÷àðà ñè, íî êèíîèíäóñòðèÿòà ãî ïðåâúðíà â êîâàðíî òðåñàâè- ùå, êúäåòî òðóäíî ñå íàìèðà âÿðíàòà ïúòåêà è êîãàòî íàé-ïîñëå ÿ óëó÷èø è ïîïàäíåø íà íåùî ñòîé- íîñòíî, ñúïðèêîñíîâåíèåòî ñúñ ñåäìîòî èçêóñòâî îò- íîâî ñå ïðåâðúùà â ïðàçíèê. Íà ïúò çà Ðèì âíåçàïíî ðåøèõ äà âêóñÿ îò î÷àðîâàíèåòî íà Âåíåöèÿ è ïðåç íîùòà. Ïîçíàâàõ ÿ îò åäíî öåëîäíåâíî êðúñòîñâàíå íà æèâîïèñíèòå é óëè÷êè è êàíàëè, êîåòî áåøå îñòàâèëî íåçàëè÷èìè ñëåäè â ñúçíàíèåòî ìè. Âúçìîæíîñòòà äà ñå âúðíà êúì ñïîìåíèòå ñè ïðåç êúñíèòå ÷àñîâå íà åäíà ìåêà ñåïòåìâðèéñêà íîù, ñ ïðèÿòíàòà êîìïàíèÿ, êîÿòî ìå ñúïðîâîæäàøå, ìå èçêóøàâàøå íåóäúðæèìî. Îùå ïîâå÷å, ÷å ðàçïèñàíèåòî íà âëàêîâåòå ïðåäëàãàøå ÷óäåñíà âúçìîæíîñò çà íÿêîëêî ÷àñîâî ïðåêúñâàíå â ãðàäà íà ðîìàíòèêàòà. Ñòîâàðèõìå ïúòíèòå ÷àíòè â áàãàæíîòî îòäåëåíèå è çàáúðçàíè ñå ãìóðíàõìå â îáÿòèÿòà íà âåíåöèàíñêàòà íîù. Íå ñå íàñèùàõìå äà ñå ëóòàìå ïî ñëàáî îñâåòåíèòå óëè÷êè, äà ñå çàñòî- ÿâàìå ïî ïåðèëàòà íà æèâîïèñíî èçãúðáåíèòå ìîñò- ÷åòà, íàäâèñíàëè íàä ëàáèðèíòà îò êàíàëè, ïîä êî- 48
  • 50.
    èòî òèõî ñåïëèñêà ìîðñêàòà âîäà. Íåóñåòíî ñå îçîâàâàìå â îáÿòèÿòà íà ïëîùàä “Ñàí Ìàðêî”, òàéí- ñòâåíî î÷åðòàí â ñóìðàêà îò äàíòåëåíàòà àðõèòåê- òóðà íà äâîðåöà íà äîæèòå è èçâèñÿâàùèÿ ñå ðåäîì çàáåëåæèòåëåí õðàì. Íÿìà ïî÷èâíè äíè è ÷àñîâå çà ìàãíèòíîòî ñúðöå íà Âåíåöèÿ, êîåòî ïðèâëè÷à ïîñå- òèòåëè îò öåëèÿ ñâÿò. Ñàìî îòíîñèòåëíèÿò èì áðîé â íîùíèòå ÷àñîâå å íàìàëÿë è ëèïñâàò ãúëúáèòå. Ãúëúáèòå, êîèòî îêðèëÿò ïëîùàäà ïðåç äåíÿ è äîâåð- ÷èâî êúëâàò õðàíà îò âñÿêà ïðîòåãíàòà ðúêà. Âìåñòî òîâà îò äâàòà ïðîòèâîñòîÿùè ðåñòîðàíòà ñå ðàç- ëèâà òèõà ìóçèêà. Ïî÷óâñòâàõìå îáà÷å êàê ñïîêîéñ- òâèåòî íà ñðåäíîùíèÿ ÷àñ íåóñåòíî ñå íàðóøàâà îò íåî÷àêâàíî îæèâëåíèå. Îòâîðåíèòå âðàòè íà ñàëî- íèòå çàïî÷íàõà äà ñèïÿò íà òóìáè, íà òóìáè æè- âîïèñíè ãðóïè. Ìúæåòå â ñòðîãî âå÷åðíî îáëåêëî, à äàìèòå ñ ìîäåðíèòå çà òîãàâà “ïà÷êè”, ñ êîèòî êàòî ëåáåäè ñå ïîíàñÿò ïî ïëîùàäà, îãëàñÿéêè ãî ñ ïðèã- ëóøåí ãëú÷ è ñìÿõ. Îáñåáâà íè ÷óâñòâî, ÷å ñìå ïî- ïàäíàëè â íÿêàêúâ âúëøåáåí ñâÿò íà ïðèêàçêèòå, çàùîòî âñðåä ôååðè÷íî îáëå÷åíèòå ôèãóðè, êîèòî ñå ðàçõîæäàõà îêîëî íàñ, ñúçèðàìå âñåèçâåñòíè ãåðîè è äîáðå ïîçíàòè ëèöà. Íå áèõ ìîãúë äà îïðåäåëÿ òî÷íî êîëêî âðåìå ñìå ñòîÿëè, ñìàÿíè îò òàçè ãëåäêà. Íî ñúáóæäàéêè ñå, ñÿêàø îò ÷àðîâåí ñúí, îñúçíàâàìå, ÷å ñìå ñòàíàëè ó÷àñòíèöè íà ïîðåäíèÿ ñâåòîâåí êèíîôåñ- òèâàë âúâ Âåíåöèÿ. Íåãîâèòå çâåçäè â òàçè ïðèÿòíà íîù áÿõà èçëåçëè äà ïîåìàò ãëúòêà âúçäóõ è äà ñå ðàçõîäÿò ïî ïëîùàäà ñëåä çàêëþ÷èòåëíèòå òúðæåñ- òâà. Áÿõà ñå ïðèçåìèëè îò ôèëìîâèòå ëåíòè, çà äà ñúòâîðÿò íåçàáðàâèìà çâåçäíà íîù âúâ Âåíåöèÿ. 49
  • 51.
    * * * Ìóçèêàòà, îùå çâó÷è â óøèòå ìè ìóçèêàòà îò îíåçè äíè. Íåçàáðàâèìèòå øëàãåðè, êîèòî òå ïîåìàò îò óëèöà- òà ïðåä êèíî “Îäåîí”, êúäåòî î÷àêâàùèòå íà÷àëîòî íà ïîðåäíèÿ êèíîñåàíñ ÷îïëÿò ñåìêè è òàêòóâàò ñ êðàê â óíèñîí ñ ìåëîäèèòå, ðàçëèâàùè ñå îò ôóíèÿòà íà ìîù- íèÿ åëåêòðè÷åñêè ãðàìîôîí. Ïðåä òåàòúðà çâóöèòå íà æèâîïèñíà ëàòåðíà ïðè- êàíâàò äà ðàçãàäàåòå áúäåùåòî ñè ñ êúñìåò÷å, èçòåãëåíî îò ÷îâêàòà íà ïúñòðîïåðåñò ïàïàãàë èëè èçïîä ìóñòà÷- êèòå íà ïëàõî ïîãëåæäàùî ìîðñêî ñâèí÷å. Ïî ñðåäàòà íà ãëàâíàòà óëèöà ñå ñïèðàòå ðàçäâîåíè íàêúäå äà ïîåìåòå? Íàëÿâî, êúäåòî âè çîâàò ðèòìèòå, îò ìàãàçèíà çà ãðàìîôîííè ïëî÷è èëè äà ïðîäúëæèòå íàï- ðàâî êúì “×àðëñòîí” ñ íàé-ìîäåðíèÿ ìþçèêáîêñ â ãðà- äà. Êðúãúò íà âàøàòà ìóçèêàëíà ðàçõîäêà ñå çàòâàðÿ ïðåä “Ìîäåðåí òåàòúð”, êúäåòî îòíîâî âè ïðåäëàãàò òîïëè ñòðàãàëè è ñåìêè, è âúçìîæíîñò äà ïîñëóøàòå ìóçèêà îò ôèëìè ïðåäè äà âëåçåòå â êèíîñàëîíà. Ñòàðèòå ãðàäñêè ïåñíè! Ìåëîäèÿòà, ðèòúìúò è ñú- äúðæàíèåòî íà êîèòî çàâëàäÿâàò. Ïåñåíåí åïîñ îò áëèç- êîòî ìèíàëî, êîéòî ñå îïèòâàìå äà ñúõðàíèì ñ ãðîòåñêíè èçïúëíåíèÿ íà âúçðàñòíè ëþáèòåëè, èçâàäèëè îò íàôòà- ëèíà çàåäíî ñúñ ñïîìåíèòå è ñòàðèòå îäåæäè. Íèìà òðÿáâà äà çàáðàâèì, ÷å òåçè “ñòàðè” ïåñíè ñà áèëè ïè- ñàíè çà ìëàäè õîðà è íîâîòî ïîêîëåíèå ïåâöè ìîæå äà ïîåìå ùàôåòàòà êàòî àðàíæèðà ïîäõîäÿùî è ïîäíåñå ìåëîäè÷íè áóêåòè îò ìèíàëîòî. Íå ñà ëè îêóðàæàâàùè çà åäíî òàêîâà íà÷èíàíèå íåïðåñúõâàùèòå óñïåõè íà Õóëèî Èãëåñèàñ è êúíòðè ìóçèêàòà, êîèòî íåîòìåííî 50
  • 52.
    íàìèðàò ìÿñòî âñúðöàòà íà õîðàòà íàðåä ñ íàé-ìîäåð- íèòå òåíäåíöèè â ïîïìóçèêàòà? Òà íàëè ðàçëè÷íèòå òå- ÷åíèÿ, êîèòî ñúïðîâîæäàò æèâîòà íè è ìóçèêàëíî ãî îöâåòÿâàò, íåóñåòíî ñå ïðåâðúùàò â æàëîíè ïî íàøèÿ æèòåéñêè ïúò è åäíà íåçàáðàâèìà ìåëîäèÿ èëè ïåñåí íè îðèåíòèðà â ìèíàëîòî ïî-äîáðå è ïî-áúðçî, îòêîëêîòî îáùîïðèåòèòå ìåðèëà çà âðåìåòî! * * * Íåçàáðàâèìèòå ðàçõîäêè ïî ñòúðãàëîòî, ìèìîëåò- íèòå ïîãëåäè è óñìèâêè, êîèòî ãè ñúïðîâîæäàò, íåóñåòíî çàïî÷âàò äà íè âúëíóâàò âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å, äîêàòî â åäíà íåçíàéíà âå÷åð, íÿêúäå èç òèõèòå óëè÷êè, êîãàòî èçïðàùàø ïîçíàòî ñúùåñòâî, èçâåäíúæ îñúçíàâàø, ÷å ñè îáñåáåí îò íàé-ñúêðîâåíèÿ äàð íà ïðèðîäàòà – ëþáîâòà. È íåóñåòíî íàâëèçàø â íîâ ñâÿò - ñâåòúò íà ÷óâñòâàòà. Íîâà âñåëåíà, â êîÿòî ñúùåñòâóâàò äðóãè èçìåðåíèÿ. Êúäåòî âðåìåòî òå÷å ïî äðóã íà÷èí è âñè÷êî íàîêîëî ñèÿå â ñâåòëèíà ñ âñè÷êè ðàçöâåòêè íà äúãàòà. Êîãàòî åêçàëòàöèÿòà è ðàçî÷àðîâàíèåòî ñå ïðåâðúùàò â ñòðàíè íà åäíà è ñúùà ìîíåòà è ñúäáàòà ðåøàâà ñ êîÿ îò òÿõ äà òå äàðè. Íî íåçàâèñèìî îò âñè÷êî â äóøàòà îñòàâàò íåçàëè÷èìè ñëåäèòå îò ïðåæèâÿíîòî. 51
  • 53.
    * * * Ïðåä êðúñòîïúòÿ íà æèâîòà ñðåùíàõ òâîèòå çàëóòàíè î÷è. Íå ïèòàõ òå ÷èé îáðàç äèðèø à òðúãíàõ ðîá ïî òåõíèòå ñëåäè ... Çàùîòî òúðñèë áÿõ è íåíàìåðèë âúâ òúìíà íîù æåëàíàòà çâåçäà, çàòóé çàðåÿíèÿò ïîãëåä âåðåí çà ìåíå ñòàíà óæàñÿâàùà ñúäáà! È òúé óñàìîòåíè âúâ æèâîòà ñòúïÿéêè ñëåäà â ñëåäà ùå íîñèìå êúì íåíàñèòíàòà Ãîëãîòà íåâèäèìèÿò êðúñò íà ëþáîâòà. ... È ñàìî ÷åçíåùèòå ñòúïêè ùå áåëåæàò ïúòåêàòà íà íàøàòà ëþáîâ, çàùîòî ñòðàäà ëè ñúðöåòî, òî áëåäíåÿò íå ñàìî äóìèòå à öåëèÿò æèâîò ... 52
  • 54.
    * * * Óñìèõâàé ñå êîãàòî òè ãîâîðÿ! Íå ãëåäàé ìå ñ íåâèæäàùè î÷è... Î! - êàê òå ìîëÿ, áëèêíàëàòà ìúêà ñêðèé ... Ïî ñóõàòà ïúòåêà íà ìèíàëè ñúëçè äà òúðñÿ ïúòÿ íè êúì áúäåùèòå äíè ìå îñòàâè è íå ïëà÷è! È íå ïëà÷è ... Çà ìèã ìå ñàìî ïîãëåäíè Î! - Ùàñòèå âúâ äâå î÷è è êàïåùè ñúëçè - áëåñíàëè êðèñòàëè íà ñáúäíàòè ìå÷òè ... 53
  • 55.
    * * * Äîêîñíè ìå ïî ëèöåòî è ïî÷àêàé ... Äà âèäèø - ùå ïðîáëåñíå ëè ñúëçà ... Òîãàâà öåëóíè ìå áåç äà ÷àêàø, çàùîòî ëþáîâòà íè å ñúäáà! Òàêà âúëíàòà ñðåùà êàìúêà êðàéáðåæåí. Ðàçáèâà ñå âúâ íåãî áåç ñëåäà, îòäàâàéêè âñðåä êàïêè â óñòðåìà ìåòåæåí - ÷óäîòî íà ëþáîâòà ... 54
  • 56.
    * * * Ñëó÷àåí ôàð ðàçäèðà ìðàêà è âèæäàì òå êðàé ìåíå äà ñòîèø çàãóáèëà çà ùàñòèåòî âÿðà ïðåâúðíàëà âúâ ëåä ëåëÿíèòå ìå÷òè. Íà ôàðà ñâåòëèíàòà íÿìà äà íè ñòîïëè, îò íåÿ ñàìî ëåäåíîòî êúñ÷å ïîâå÷å ùå çàáëåñòè. Ñëîæè â ðúêàòà ìè ïðåìðúçíàëèòå ïðúñòè è ïîçâîëè ìè äà öåëóíà ÷óäíèòå ïîñúðíàëè î÷è. Íà ìîðíîòî ìè ðàìî ãëàâàòà ñè íå ñâåæäàé çàùîòî âúâ ãúðäèòå ìè íåçâàíà ìúêàòà òåæè, â ðàçðóõà ñà ìå÷òàíèòå íàäåæäè - âúâ ïåïåë ñà æàäóâàíèòå äíè... Ñúñ óñòíèòå ñè èñêàì äà ïî÷åðïÿ âÿðà îò íåçðèìàòà äúëáî÷èíà íà òâîèòå î÷è, ñ äúõà ñè äà ñòîïÿ ñòóäåíàòà ïðåãðàäà êîÿòî ñòðàøíà - ðàâíîäóøíî íè äåëè. Òîãàâà â òúìíèíàòà çàåäíî ùå òúðñèì ñòðúìíàòà ïúòå÷êà êúì äåíÿ - ïðîòåãíàëè êúì ïëàìíàëîòî óòðî ïðúñòè æàäóâàùè äà èçãîðèì âúâ ëþáîâòà ... ... Íå ñëóøàé ìå, êîåòî òè ãîâîðÿ! Òàêà ïîíÿêîãà è ãàñíåùàòà ñâåù èñêðè. Êúì ìåíå ñàìî ïðèáëèæè ñå ñ òèõè ñòúïêè ãëàâàòà ñè ñêëîíè íà ìîèòå ãúðäè... 55
  • 57.
    ÇÀ ÎÏÒÈÌÈÇÌÀ ÂÆÈÂÎÒÀ  æèâîòà íà ÷îâåêà ñå íèæàò ïåðèîäè, êàêòî â òâîð÷åñòâîòî íà õóäîæíèêà - áåëè, ðîçîâè, ñèâè è äîðè ÷åðíè, íî íåçàâèñèìî äàëè òîé ãè ñâúðçâà ñ öâåòîâåòå, ñ îðèñèÿòà ñè èëè ñúñ ñúïúòñòâóâàùèòå ãè ñúáèòèÿ òå îñòàâÿò ñëåäè â ñúçíàíèåòî, ïîä÷èíåíè çà ùàñòèå íà åäíî îáùî÷îâåøêî ïðàâèëî - äà ïîçâîëèì äà èçáëåäíÿ- âàò ñ âðåìåòî íåïðèÿòíèòå ñïîìåíè, à äà çàêúòàìå â ïàìåòòà ñè ñàìî ñëåäèòå îò ïîëîæèòåëíèòå åìîöèè. Íÿ- êîè îò íàñ - îïòèìèñòèòå, çà êîèòî å ïî- âàæíî, ÷å îñòàâà îùå ïîëîâèíàòà îò èçïèòîòî âèíî, ñúóìÿâàò äîðè è â íàé-ìðà÷íèòå ñïîìåíè äà íàìåðÿò ãðîòåñêíîòî è äà èç- âëåêàò îò íåãî óñìèâêà, äà íàïðàâÿò æèâîòà ïî-âåäúð è áúäåùåòî ïî - áåçîáëà÷íî. ×óâñòâîòî çà õóìîð å íåïðåñúõâàù èçâîð íà îïòè- ìèçúì. Êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ òî ñå ïðîìóøâà ïðåç íàâúñå- íèòå îáëàöè è ìîæå äà ïðåâúðíå ñèâàòà óãíåòåíà àòìîñ- ôåðà âúâ âåäðèíà. Äà ïðåäèçâèêà ñìÿõ. Äà èçðèñóâà óñìèâêè ïî ëèöàòà. Êàòî ñå çàïî÷íå îò çàãàäú÷íàòà óñ- ìèâêà íà “Äæîêîíäàòà” è ñå ñòèãíå äî äåñåòêèòå âèäîâå ñìÿõ, ïîäàðåíè íà ÷îâå÷åñòâîòî îò ÷åòêèòå íà Ðåïèí.  ìîåòî ñåìåéñòâî òàêúâ èçðàç íà îïòèìèçúì áåøå áàùà ìè, êîéòî ñúñ çàáàâíèòå ñè èñòîðèéêè óìååøå äà íè ðàçâåñåëè ïðè âñÿêàêâà îáñòàíîâêà. Çíàåõìå ãè íàè- çóñò è íà íåãî òîâà ìó áåøå èçâåñòíî, íî îòíîâî ãè ðàçêàçâàøå. Íàé èíòåðåñíîòî áåøå, ÷å ñ âñÿêî ïîâòîðå- íèå íè ñå ñòðóâàõà ïî-ñìåøíè. Îùå ùîì çàïî÷íåøå íÿêîÿ îò òÿõ, ïî ëèöàòà íè ðàçöúôâàõà óñìèâêè. Ìàéêà îáèêíîâåíî ãî ïîñáóòâàøå äà íå ñå ïîâòàðÿ, íî òîâà èçîáùî íå ãî ñìóùàâàøå è âåñåëèåòî ñòàâàøå îùå ïî- ãîëÿìî. 56
  • 58.
    Áåøå ìíîãî àðòèñòè÷åí.Ñõâàùàøå ïñèõîëîãèÿòà íà ãåðîèòå ñè è âúâ âñÿêà èñòîðèéêà âëàãàøå ïî íåùî ñâîå. Íàé-÷åñòî òîâà áÿõà èñòèíñêè ñëó÷êè ñ íåãîâè ïîçíàòè, ïîâåäåíèåòî è ïîñòúïêèòå íà êîèòî òîé ïðåâúç- õîäíî ïðå÷óïâàøå ïðåç ÷óâñòâîòî ñè çà õóìîð è ãè ñåð- âèðàøå ñ ïîäêóïâàùà óñìèâêà, ïîä ðóíòàâèòå ñè ìóñòà÷êè. Êàêòî å èçâåñòíî, ïðè ïðåáðîÿâàíèÿ îñîáåíî â ñå- ëàòà øèðîêî ñå èçïîëçâà ïîìîùòà íà ó÷èòåëèòå. Ïî òàêúâ ïîâîä áàùà ìè àíêåòèðà åäèí îò ñåëÿíèòå, êàòî ãî ïèòà êàêâî îáðàçîâàíèå èìà. ×îâåêúò ñå ïîìèñëèë, ïî- ìèñëèë è ðåêúë: - Àáå äàñêàëå, ïèøè ãî ñðåäíî! Áàùà ìè, êîéòî áèë ñèãóðåí, ÷å îáðàçîâàíèåòî ìó íå ìîæå äà áúäå ïîâå÷å îò îñíîâíî, òúðïåëèâî ìó îáÿñ- íèë êàêâî çíà÷è ñðåäíî îáðàçîâàíèå. ×îâå÷åöúò ãî èç- ñëóøàë âíèìàòåëíî, ðàçáðàë êàêâà áèëà ðàáîòàòà è ñ òîí íà èçâèíåíèå èçòúðñèë: - Äàñêàëå, äàñêàëå, íèå ñìå ñè “ïðîñòèòóöèÿ” è “ïðîñòèòóöèÿ” ùå ñè óìðåì!  ñåìåéíèòå ñáèðêè ïðè ðîäèòåëèòå íè, êîèòî ñå ïðîâåæäàõà îáèêíîâåíî â íåäåëÿ â ñòàðàòà êúùà, èìàøå íå ñàìî îòòåíúê íà òúðæåñòâåíîñò, íî è îñîáåíà çàäóøåâíîñò. Ñÿêàø ïîòúâàõìå â àòìîñôåðàòà íà îòäàâ- íà çàãëúõíàëàòà ïàòðèàðõàëíîñò, êîÿòî òàêà îñåçàåìî ñå ÷óâñòâà êîãàòî ÷îâåê ðàçãðúùà ñòðàíèöèòå íà “Ïîä èãî- òî”. Ìîæå áè çàùîòî è íèå èìàõìå ãîëÿìà ñòàðà àñìà íà äâîðà. Íî òàçè àòìîñôåðà íàé-âå÷å ñå äúëæåøå íà äîáðîäóøíîñòòà è âåñåëèåòî, êîèòî áàùà ìè ñúçäà- âàøå ñ ÷óäåñíèÿ ñè íðàâ è íåïðåñúõâàùî ÷óâñòâî çà õóìîð. ×åñòî, íàðåä ñ òðèòå ñèíà, ñíàõèòå è ìíîãîáðîéíè- 57
  • 59.
    òå âíó÷åòà, ïðèñúñòâàõàè “ïî-îôèöèàëíè” ãîñòè. Îáèê- íîâåíî êàíåõà è íÿêîé îò ñâàòàíàöèòå. Ïðè åäíà òàêàâà ñáèðêà, ìàéêà ïîìîëè äà é ïîìîãíà äà ñåðâèðà ñóïàòà. Ïîäàäå ÷èíèÿòà íà ïî÷åòíèÿ ãîñò, ïîåõ ÿ è ïðè çàãðåá- âàíåòî âèäÿõ îò ÷åðïàêà äà ñå ïîäàâà ïà÷àâðàòà, ñ êîÿòî ìàéêà ìè çàáúðñâà ìèâêàòà. ßâíî íÿêîå îò âíó÷åòàòà ñè áåøå îðãàíèçèðàëî “øåãè÷êà” Áàùà ìè ñ ëåêîòà ïðåâúðíà êîíôóçíàòà ñèòóàöèÿ â ñìÿõ, êàòî ïðèïîìíè çà ïîäîáåí ñëó÷àé â øêåìáåäæèé- íèöà, êîãàòî ãîòâà÷úò âìåñòî øêåìáå êúëöà ïîäîáåí ïàðöàë, à íà âúçìóòåíèÿ êëèåíò îòãîâàðÿ: - Òè êàêâî èñêàø áå? Çà äåñåò ñòîòèíêè ïåðñèéñêè êèëèì ëè äà òè êúëöàì? Ïðè åäíî îò ïîðåäíèòå ñúáèðàíèÿ, ñèíúò ìè òîãàâà â ïðåäó÷èëèùíà âúçðàñò, îòêàçâàøå êàòåãîðè÷íî äà ÿäå ðèáà. Îáÿñíèõ ìó êîëêî ïîëåçíà êàòî õðàíà å òÿ. Ïî èíåðöèÿ èçòúêíàõ, ÷å ñòèìóëèðà è ïîòåíòíîñòòà. Äåòåòî åñòåñòâåíî ìå ïîïèòà êàêâî å òîâà? Îáÿñíèõ ìó îïðîñ- òåíî, ÷å ïîìàãà íà ìîì÷åòàòà äà èì ñòàâàò ïî-ãîëåìè ÷óðêèòå. Ñèí÷åòî ñå ïîçàìèñëè è ñëåä ìàëêî èçòúðñè: - Åé, òàòè! Êîëêî ëè ãîëåìè ñà íà ðèáàðèòå, à?! * * * Íå çíàì çàùî, íî ïîíÿêîãà õîðàòà ñ ðàçâèòî ÷óâ- ñòâî çà õóìîð ìè íàïîìíÿò ìðàâêèòå, êîèòî ñ ðåöåïòî- ðèòå ñè óëàâÿò óëòðàâèîëåòîâèòå ëú÷è è âèæäàò ñâåòà îáàãðåí â ÷åðâåíî. Ïîäîáíî íà òÿõ òåçè õîðà âúçïðèåìàò îêîëíèòå íåùà â ñâåòëèíà ðàçëè÷íà îò îñòàíàëèòå. ×åñòî ñúì ðàçìèøëÿâàë êàê âúçíèêâàò âèöîâåòå? Êîé ãè èçìèñ- ëÿ? Çàùî àâòîðèòå îñòàâàò àíîíèìíè? Òîâà íàðîäíî òâîð÷åñòâî ëè å? Äîêàòî åäèí äåí “èçôàáðèêóâàõ” ñîá- ñòâåí âèö. 58
  • 60.
    Äà ñúçäàì ñîáñòâåíâèö ìå èìïóëñèðà àêòóàëíî çâó÷àùèÿò àíåêäîò çà Õèòúð Ïåòúð, êîéòî ñå îïèòâàë äà èêîíîìèñâà âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å îò õðàíàòà íà ìàãàðåòî ñè, êîåòî òúêìî êîãàòî ñâèêíàëî äà íå ÿäå, âçåëî ÷å óìðÿëî. Ñàìî òðÿáâàøå äà ñå ïðåíàñî÷è êàòî âúïðîñ êúì ìàëêèÿ ñìåøíèê: - Èâàí÷î, êàêâè èêîíîìè÷åñêè åêñïåðèìåíòè ñà ïîä- õâàíàëè ó âàñ â Áúëãàðèÿ? - Íèùî íîâî - îòêëèêâà ìàëêèÿò. - Ïîäíîâåíè ñà ïðîñëîâóòèòå îïèòè íà Õèòúð Ïåòúð, ñàìî ÷å âìåñòî ìàãàðåòà èçïîëçâàò ïåíñèîíåðè! Ìîæå áè ñòàãíàöèÿòà ïîðîäè â ãëàâàòà ìè è ïîñ- ëåäíèÿ, ïðîïèò ñ ãîð÷èâèíà âèö çà Èâàí÷î, êîéòî íîñåë êúì ïîùàòà ãîëÿì ïëèê. - Íà êîãî ùå èçïðàùàø òîâà ïèñìî ìàëêèÿ? - ïèòàò ãî. - Íà îòåö Ïàèñèé Õèëåíäàðñêè! - îòâðúùà ìîì- ÷åòî. - Àéäå áå! È êàêâî ìó ïèøåø ? Àìè, îòãîâàðÿì ìó, ïîðàäè ÷òî ñå ñðàìèì äà ñå íàðè÷àì Áúëãàðèí! 59
  • 61.
    ÅÇÈÊ ÌÎÉ Ñòîéíîñòòà íà ñîáñòâåíèÿ ñè åçèê ìîæåø äà îöåíèø åäâà ñëåä êàòî ñå ñáëúñêàø ñ åçèêîâàòà áàðèåðà, êîÿòî êà- òî íåâèäèìà ïðåãðàäà íè îòäåëÿ îò ñâåòîâíàòà êóëòóðà. Íàé-îñåçàåìî â îáëàñòòà íà ó÷åáíèòå ïîñîáèÿ çà êîèòî ïðå- âîäíèòå âúçìîæíîñòè ñà îãðàíè÷åíè íàé-âå÷å îò èêîíî- ìè÷åñêè ñúîáðàæåíèÿ. Ðàçáèðà ñå, è â ïîåçèÿòà. Çàñëóæà- âà ñè äà îâëàäååø íåìñêè åçèê, çà äà ïðî÷åòåø â îðèãè- íàë Õàéíå, äà íå ãîâîðèì çà àíãëèéñêèÿ è Øåêñïèð. Çà ïðúâ ïúò îñåçàåìî ïî÷óâñòâàõ öåííîñòíàòà ñèñòå- ìà íà ñîáñòâåíèÿ ñè åçèê êîãàòî ñúñ ñëîâàøêè àñïèðàíò ó÷àñòâóâàõìå â êóðñ ïî àíãëèéñêè. Ïðåâúçõîäíèÿò ïðåïî- äàâàòåë ñå îïèòâàøå äà îáÿñíè çíà÷åíèåòî íà ïúëíèÿ ÷ëåí, êîéòî ëèïñâà â ñëîâàøêèÿ, ÷åøêèÿ è äðóãè åçèöè. Íî êàê ñëîâàêúò äà ðàçáåðå êîãà äà ïðèëîæè ïúëåí è êîãà íåïú- ëåí ÷ëåí â àíãëèéñêè òåêñò êîãàòî ñîáñòâåíèÿò ìó åçèê å ëèøåí îò òîçè íþàíñ, êîéòî âñúùíîñò å åçèêîâî áîãàòñò- âî. Íåâúçìîæíî å òîé äà âúçïðèåìå ïúëíîöåííî íàïðè- ìåð çàãëàâèåòî íà ôèëìà “Óáèéöèòå ñà ìåæäó íàñ”- åäèí îò õóáàâèòå íåìñêè ôèëìè ñëåä âîéíàòà. Çà ñëîâàêà íå å ÿñíî, ÷å ñòàâà âúïðîñ çà îïðåäåëåíè óáèéöè, â ñëó÷àÿ íà- öèñòèòå! Òîé âúçïðèåìà, ÷å èçîáùî ñå ãîâîðè çà óáèéöè. Ïî âðåìå íà òîçè óðîê ðîäíèÿò åçèê ïîâèøè íàöèîíàëíî- òî ìè ñàìî÷óâñòâèå ñ íÿêîëêî ãðàäóñà, âúïðåêè ÷å âèíàãè ñúì ñå äðàçíèë îò ãðàìàòè÷íàòà ñõîëàñòèêà, êîÿòî íè çà- äúëæàâà äà òúðñèì êúäå å ïîäëîãúò, çà äà ãî óâåí÷àåì ñ ïúëíîòà. Ìîæå áè, êàêòî â ïîåçèÿòà, ïðàâèëàòà òðÿáâà äà ñòàíàò ïî ôðèâîëíè è çâó÷íîñòòà íà åçèêà, à íå êàíîíèòå äà ñà ñ ïðåäèìñòâî. 60
  • 62.
    Ñ äúëáîêî óâàæåíèåñè ñïîìíÿì êàêâè ãðèæè ñëîâà- öèòå ïîëàãàõà çà ÷èñòîòàòà íà åçèêà ñè. Âñÿêà ñóòðèí, áåç èçêëþ÷åíèå, â íàé-ñëóøàíîòî âðåìå, ðàäèî Áðàòèñëàâà îò- äåëÿøå ìèíóòè, â êîèòî ñèïåøå “îãúí è æóïåë” ñðåùó ïî- ïúëçíîâåíèÿòà íà âñÿêà ÷óæäèöà, êîÿòî ñå îïèòâà äà ïðî- íèêíå â åçèêà èì, òà äîðè äà å îò ÷åøêè ïðîèçõîä, âúïðåêè ÷å òîé áåøå îôèöèàëíî ãîâîðèì çà ñòðàíàòà â òîãàâàøíè- òå é ãðàíèöè.  ñúùîòî âðåìå íàñòðúõâàì êîãàòî ñè äàâàì ñìåòêà êàêâà âàíäàëùèíà ñå âèõðè â ñúêðîâèùíèöàòà íà íàøàòà åçèêîâà èäåíòè÷íîñò. Êîãàòî ñå ïðåâðúùà â ìîäà ñêëîííîñòòà äà ñå êè÷àò ñ ÷óæäèöè, êàêòî ñ ïàðöàëè è ìà- íèñòà ñà ñå êè÷èëè òóçåìöèòå ïðè ïúðâèòå ñè êîíòàêòè ñ åâðîïåéöèòå. Ñ êàêâî ñêóäîóìíî ñàìî÷óâñòâèå ñå çàìåíÿ íàïðèìåð ïðåâúçõîäíàòà áúëãàðñêà äóìè÷êà “îáëèê” ñ ãðîçíî çâó÷àùàòà ÷óæäèöà “èìèäæ”. Ïðèîáùàâàíåòî íà íîâè äóìè êúì íàöèîíàëíîòî áîãàòñòâî íà åçèêà å îïðàâ- äàíî ñàìî ïî îòíîøåíèå íà ïîíÿòèÿ îò èíòåðíàöèîíàë- íàòà òåðìèíîëîãèÿ, îòðàçÿâàùà íîâîñòè â íàóêàòà è òåõ- íèêàòà, êîèòî å áåçñìèñëåíî, à è íÿìà êàê äà ñå ïðåâåäàò. Ïðåîäîëÿâàíåòî íà òàçè îïàñíà ìîäà å íàöèîíàëåí ïðîá- ëåì, áîðáàòà ñðåùó êîéòî òðÿáâà äà çàïî÷íå áåçêîìïðî- ìèñíî îùå íà ïðåäíèÿ ôðîíò, îò ó÷èëèùíàòà ñêàìåéêà, êàòî ñå ïîäåìå ïîâñåìåñòíî îò âñè÷êè îñòàíàëè èíñòèòó- öèè. Ñúâñåì îòäåëåí ðàçäåë â ðàìêèòå íà âñÿêà åçèêîâà îáùíîñò çàåìà óïîòðåáàòà íà ò.í. åâôåìèçìè èëè “áëàãî- ÷åñòèâè” äóìè, êîèòî ñå èçïîëçâàò âìåñòî öèíè÷íî èëè íåï- ðèëè÷íî çâó÷àùè ñëîâà. Íåñúìíåíî åâôåìèçìèòå ñà áëà- ãîïðèñòîåí ñóðîãàò, íî íå âèíàãè âúðøàò äîáðà ðàáîòà. Âñå åäíî âìåñòî ðèçà îò åñòåñòâåíà êîïðèíà äà ïðåäïî÷å- òåø íÿêàêúâ çàìåñòèòåë. Ïîíÿêîãà òå ñå íàëàãàò îò ñàìî ñåáå ñè, çàùîòî ïî òî÷íî, à è ïî-ïîïóëÿðíî ñå âúçïðèåìàò. 61
  • 63.
    Íÿìà äà çàáðàâÿêàê åäèí îò íàøèòå èçâåñòíè ïðîôåñîðè ñå âúçìóùàâàøå îò èçïîëçâàíåòî íà áëàãîïðèñòîéíèÿ èç- ðàç “ïóñêàì ãàçîâå”. - Ïèòàò áàáè÷êàòà - îùå å÷è â óøèòå ìè âúçìóòåíèÿò ãëàñ íà ïðîôåñîðà - ïóñêàëà ëè ãàçîâå? Êàêâè ãàçîâå! È êàê äà ãè ïóñêà? Äà èìàìå òàêúâ èçðàçèòåëåí ãëàãîë - ðåâå îòíîâî îò êàòåäðàòà ëúâñêèÿò ãëàñ íà ïðîôåñîðà, - à òå ùå ÿ îáúðêâàò ñ íÿêàêâè ñè ãàçîâå! - Ïîïðúäâàø ëè áàáå, ïîïðúäâàø ëè? - ïèòàì ÿ. - Ïîïðúäâàì àé îë, ïîïðúäâàì! - îòãîâàðÿ áàáåòî è âúïðîñúò å èçÿñíåí. Ùå æèâåå! Îïåðàöèÿòà å óñïåøíà!  íÿêîè ñëó÷àè íåïðèëè÷íàòà äóìà ìîæå äà ïðîçâó- ÷è è àâòîðèòåòíî. Íà ñúáðàíèå áÿõà óïðåêíàëè ìîé ñúñòó- äåíò, ÷å íå áèë ïðî÷åë ïðåïîðú÷âàíèòå îò êîìñîìîëà êíè- ãè. Çàñåãíàò îò òîâà, êîëåãàòà âçå äóìàòà è ãðúìîãëàñíî ïîïèòà: - À âèå äà ñòå ÷åëè ðîìàíà “Ãúçîâå” îò Ãüîí÷î Áå- ëåâ? Àóäèòîðèÿòà ïðèòèõíà. Åñòåñòâåíî íèêîé íå áåøå ãî ÷åë. Íî î÷åâèäíî âñåêè ñè ìèñëåøå, ÷å â ïðîëåòàðñêèòå âðåìåíà, â êîèòî æèâååõìå, íèùî ÷óäíî äà å ïîñâåòåí ðî- ìàí è íà òàêàâà òåìà. Ñîöèàëèñòè÷åñêè ðåàëèçúì â êðàÿ íà êðàèùàòà! ***  Õàñêîâñêèÿ äðàìàòè÷åí òåàòúð “Èâàí Äèìîâ” ñà çàïî÷íàëè êàðèåðàòà ñè ïëåÿäà æðåöè íà Ìåëïîìåíà. Ìåæ- äó òÿõ áå è èçãðÿâàùàòà çâåçäà íà Àñåí Øîïîâ, êîéòî èç- âàÿ íÿêîëêî çàáåëåæèòåëíè ïîñòàíîâêè. Åäíà îò òÿõ áåøå “Çà ìèøêèòå è õîðàòà”.  íåÿ êàòî áèñåð ïðèïëàìâàøå åäíà ñöåíêà, êîãàòî îáúðíàò ñ ãðúá êúì ïóáëèêàòà ãëàâ- íèÿò ãåðîé ñèìâîëè÷íî “ïèêàåøå” âúðõó åäèí äúíåð. 62
  • 64.
    Íå ùåø ëè,ïðè ïóáëè÷íîòî îáñúæäàíå íà ïîñòàíîâ- êèòå íà òåàòúðà, íÿêàêúâ ïðàâîëèíååí ëèöåìåð ñå ïîäõâà- íà ñ òîâà - êàê ìîæåëî íà ñîöèàëèñòè÷åñêà ñöåíà äà ñå âúð- øàò òàêèâà ðàáîòè, ìàêàð è íå ñðåùó ïóáëèêàòà, à ñ ãðúá êúì íåÿ. Íåùî îò òîçè ðîä. Èçâåäíúæ ñå ñúçäàäå êîíôëèê- òíà ñèòóàöèÿ. Âúïðåêè ÷å íå îáè÷àì ïóáëè÷íèòå èçÿâè, íå ñå ñäúðæàõ è ñêî÷èõ. Ïúðâîòî, êîåòî ìè õðóìíà â çàùèòà íà áëåñòÿùàòà ïîñòàíîâêà áåøå, ÷å òúêìî òîâà ñèìâîëè÷- íî ïèêàåíå ïðèäàâà íåïîâòîðèìà “ïèêàíòíà” îòñåíêà íà ïðåäñòàâëåíèåòî. Ïóáëèêàòà çàõèõèêà è çëîïîëó÷íèÿò êðè- òèê ïðèòèõíà. *** Ïðè ñïîäåëÿíåòî íà çàáàâíè èñòîðèéêè è àíåêäîòè, íàðåä ñ íåïðèëè÷íèòå, äåëÿò ìåãäàí è äèàëåêòíèòå äóìè÷- êè. Ïðàâ å Ñòàéíáåê, ÷å ñúâðåìåííèòå èíôîðìàöèîííè ñðåäñòâà øàáëîíèçèðàò åçèêà è çàëè÷àâàò äèàëåêòèòå. Åçè- êúò ñÿêàø çàãóáâà íþàíñèòå è êîëîðèòà ñè, çà êîåòî ìîæå ñàìî äà ñå ñúæàëÿâà. Ãîëåìè ñïîðîâå íàïîñëåäúê ñå âèõðÿò îêîëî ïðîáëå- ìà ìàêåäîíñêèÿò åçèê äèàëåêò ëè å èëè íå? Òàçè ðèòîðèêà î÷åâèäíî èìà ñêðèòà ïîäêëàäêà, íî ìîãà äà âè îñâåäîìÿ, ÷å ïðè ïðåáèâàâàíå â Ìàêåäîíèÿ ÷óäåñíî ñå ðàçáèðàõìå áåç ïðåâîäà÷. Íÿìà äà çàáðàâÿ äóìè÷êàòà “ïîòðàéêà”, êî- ÿòî èçïîëçâàò âìåñòî “ñïèðêà”. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ðàçëè÷èÿòà ñà ïî-ñêîðî õàðàêòåðî- ëîãè÷íè. Íå ñëó÷àéíî ó íàñ çà åäíà ãîäèíà áðà÷åí æèâîò ñ ìàêåäîíêà ñå “ïðèçíàâàò” äâå ãîäèíè ôàìèëåí ñòàæ. À â íÿêîè ñëó÷àè ñïîðåä ìåí è òîâà íå å äîñòàòú÷íî! Àêî ïúê å âúïðîñ çà äèàëåêò, íóæäàåù ñå îò ïðåâî- äà÷, íÿìà çàùî äà ñå õîäè äî Ìàêåäîíèÿ. Äîñòàòú÷íî å äà 63
  • 65.
    âè çàïîçíàÿ ñòåêñòà íà íàøåíñêà ïåñíè÷êà, êîÿòî ïîìíÿ îò ó÷åíè÷åñêèòå ñè ãîäèíè: “Êâÿ å ñàà, êâÿòî ñëèíà îò ÿìà÷à ñ áÿëà ôóñòà? Äúëü å ñàà èëü å íàà, êâÿòî ãàëÿ è çà êâÿòî ñúäå äèôòÿ!” Ïðåâîäúò å: “Êîÿ å òàçè, êîÿòî ñëèçà îò õúëìà ñ áÿëà ðîêëÿ? Äàëè å òàçè èëè å îíàçè, êîÿòî îáè÷àì è çà êîÿòî íåïðåêúñíàòî äèôòÿ”. “Äèôòÿ” íå ìîæå äà ñå èçðàçè ñàìî ñ åäíà äóìà. Òóê è íàé-äîáðèÿò òúëêóâàòåë ùå ñå ïîçàïúíå. Òÿ îçíà÷à- âà ñúñòîÿíèå, ïîäîáíî íà òîâà, â êîåòî èçïàäà êó÷åòî ñëåä äúëãî áÿãàíå, êîãàòî äèøà ó÷åñòåíî è ñ èçïëåçåí åçèê - ïî- ðàäè ëèïñà íà ïîòíè æëåçè. Íå ìîãà äà ïîäìèíà è äèàëåêòíèÿ ïðåâîä íà ïðî÷ó- òèÿ õàìëåòîâ ìîíîëîã “Äà áúäà èëè äà íå áúäà”, êîéòî íà õàñêîâñêè çâó÷è êàòî “Äúëü - úëü”. *** Âèíàãè ñúì ñå âúçõèùàâàë è îò ëàêîíè÷íîñòòà íà åçèêà, íî øåäüîâúðúò íà êîéòî ñòàíàõ ñúïðè÷àñòåí â çàëà íà Õàñêîâñêèÿ ñúä å íåíàäìèíàò. Ïîñåùàâàõ ãî â êà÷åñò- âîòî ñè íà åêñïåðò ïî áàùèíñòâî è ÷åñòî ñå íàëàãàøå äà èçñëóøâàì äîñàäíè áðàêîðàçâîäíè äåëà äîêàòî èç÷àêâàõ ðåäà ñè.  ìîìåíòà áåøå äàäåí õîä íà äåëî, â êîåòî âúç- ðàñòíà òóðêèíÿ òðÿáâàøå äà ñâèäåòåëñòâà çà íåðàçáîðèè- òå ìåæäó ìúæ è æåíà, æèâååùè â ñúñåäñòâî. Îêàçà ñå, ÷å òÿ íå çíàå áúëãàðñêè. Ïîòúðñèõà çà ïðåâîäà÷ íÿêàêúâ ÷î- âåê îò ñúäà, íî áåç óñïåõ. Ðàçäðàçíåí, ñúäèÿòà ñå îáúðíà êúì æåíèöàòà è ïîïèòà - Âñå ïàê äâå äóìè áúëãàðñêè íå ìîæåø ëè äà êàæåø çà îòíîøåíèÿòà íà òâîèòå ñúñåäè? Òÿ ñå ïîçàìèñëè ìàëêî è íàêðàÿ èçðå÷å, ñî÷åéêè ìúæà: - “Ïèè! Áèè!“ Çàëàòà ïðèòèõíà âïå÷àòëåíà, ñëåä êîåòî çà- 64
  • 66.
    ïî÷íà äà ñåñìåå. Âúðõîâî ïîñòèæåíèå çà ëàêîíè÷íîñò. Íà- ïîìíÿøå èñòîðè÷åñêèòå äóìè íà äðåâíèÿ âåñòîíîñåö, ïðå- äàë êðàòêîòî ñúîáùåíèå íà Öåçàð - “Äîéäîõ, âèäÿõ, ïîáå- äèõ!” Íî èçðàçúò íà áàáåòî êîíêóðèðàøå ñ åäíà äóìà ïî- ìàëêî. Ïðè òîâà íå âúçâåñòÿâàøå çà ðåçóëòàò îò áèòêà, à ÿ ñïå÷åëè. Ñ äâå äóìè÷êè ðåøè äåëîòî â ïîëçà íà èùöàòà. *** Ñúâñåì ðàçëè÷åí ïðîáëåì â æèâîòà íà ÷îâåêà âúç- íèêâà êîãàòî ñå íàëîæè äà ïðåîäîëÿâà åçèêîâà áàðèåðà â ÷óæäà ñòðàíà. Çíàì ãî îò ñîáñòâåí îïèò, êîãàòî ñå íàëîæè äà îâëàäÿâàì ñëîâåíñêè áåç êàêúâòî è äà å ó÷èòåë, áåç íà- ëè÷íîñò íà áúëãàðî-ñëîâàøêè è ñëîâàøêî-áúëãàðñêè ðå÷- íèöè, êîèòî èçëÿçîõà ìíîãî ïî-êúñíî. Çà ùàñòèå ñíàáäè- õà ìå ñ íàãëåäíî åçèêîâî ðúêîâîäñòâî, êîåòî ïîëçâàõà ÷óæ- äåñòðàííèòå ñòóäåíòè ïî âðåìå íà ïðåäâàðèòåëåí åçèêîâ êóðñ, êîéòî íå ñå ïðåäâèæäàøå çà àñïèðàíòè. Êàòî äîïúë- íèòåëíè ïîìàãàëà èçïîëçâàõ áúëãàðñêèòå è ðóñêèòå ôèë- ìè, êîèòî ãëåäàõ “äî ïîñèíÿâàíå”, çàùîòî ñëóøàõ òåêñòà è åäíîâðåìåííî âèæäàõ ïðåâîäà ìó. Ïúðâàòà êíèãà, êîÿ- òî ïðî÷åòîõ áÿõà ñúáðàíè ñú÷èíåíèÿ íà Êîíàí Äîéë, êîè- òî îñâåí ïðåâîäíè, ñ íåïðåòåíöèîçåí ñòèë, óâëè÷àõà è ñ ôàáóëàòà ñè. Çà “ðîæäåí” ìó îáÿâèõ äåíÿ, êîãàòî â êðàÿ íà ÷åòâúðòèÿ ìåñåö îò ïðåáèâàâàíåòî ñè â Áðàòèñëàâà âíå- çàïíî îñúçíàõ, ÷å ìèñëÿ íå íà áúëãàðñêè, à íà ñëîâàøêè. Òîâà áåøå ãîëÿìà è ðàäîñòíà èçíåíàäà. Âñúùíîñò îò òîçè “âîäîðàçäåëåí “ ìîìåíò íîâèÿò åçèê ñÿêàø çàïî÷íà äà ñå ó÷è ñàì, áåç ñïåöèàëíè óñèëèÿ. Ïðè óñâîÿâàíåòî íà íîâè åçèöè åñòåñòâåíî ñðåùàõ è äîïúëíèòåëíè òðóäíîñòè, êîèòî ÷åñòî ñòàâàõà èçòî÷íèê íà çàáàâíè íåäîðàçóìåíèÿ. Åäíî îò ãëàâíèòå çàòðóäíåíèÿ ñúñ ñëîâàøêèÿ áåøå ïðîèçíàñÿíåòî íà çâóêà “õ”, êîéòî èìà 65
  • 67.
    ìåêî è òâúðäî- ãúðëåíî çâó÷åíå. Òî íå å áåç çíà÷åíèå è â ñìèñëîâ àñïåêò. Òàêà äóìàòà “õëàä” ïðè ìåêî ïðîèçíàñÿ- íå îçíà÷àâà “ñòóä”, à ïðè òâúðäî - “ãëàä”. Òàçè ðàçëèêà ìè ïîãîäè âåñåë íîìåð â åäèí çíîåí àâãóñòîâñêè äåí. Âúð- âåéêè ïî óëèöàòà, ñïúòíèêúò ìè ìå óâåäîìè, ÷å èìàë “õëàä”. Áåç äà îáðúùàì âíèìàíèå íà òâúðäîñòòà íà “õ”- òî, âúçïðèåõ ãî êàòî “ñòóäåíî ìè å” è ñè ïîìèñëèõ, ÷å ñè- ãóðíî ãî âòðèñà! Ïîñúâåòâàõ ãî, ùîì ñå ïðèáåðå äà âçåìå äâà àñïèðèíà, êàòî ïðåäâàðèòåëíî ãè ðàçòâîðè âúâ âîäà, çà äà íå ìó äðàçíÿò ñòîìàõà. Òîé ìå èçãëåäà êàòî “òðÿñ- íàò”, çàùîòî âñúùíîñò ìå áåøå óâåäîìèë, ÷å å “ãëàäåí”, à íå, ÷å ìó å ñòóäåíî. Äîñòà ñå ïîñìÿõìå ñëåä òîâà. Ïðåïî- ðú÷à ìè äà òðåíèðàì òâúðäîòî “õ” ñ äóìè÷êèòå: Õåëåíà, õîâåäî, õîâíî.  äðóã ñëó÷àé, ïðè ñëóæåáíî ïúòóâàíå, ìèêðîáóñúò íà èíñòèòóòà êúäåòî ðàáîòåõ â Ñëîâàêèÿ, ñå ïîâðåäè áëè- çî äî åäíî ñåëöå. Äîêàòî îòñòðàíÿâàõà ïîâðåäàòà, ðåøèõ- ìå äà ñå ïîðàçòúï÷åì è äà óòîëèì æàæäàòà ñè. Âëÿçîõìå â äâîðà íà êîêåòíà êúùè÷êà è ïîìîëèõìå ñòîïàíèíà çà ìàë- êî âîäà çà ïèåíå. - Èìàìå, íî å ”äåøòüîâêà” (äúæäîâíà) - íè îñâåäîìè òîé. Åäíà îò êîëåæêèòå î÷åâèäíî äîñòà æàäíà ñå ïðåñò- ðàøè è ïîïèòà. - Áàðåì, ñêîðî ëè å âàëÿëî? Ñëåä òîâà ñå èçÿñíè, ÷å “Äåøòüîâêà” å èìåòî íà ìåñ- òåí ìèíåðàëåí èçâîð ñ ïðåâúçõîäíà âîäà, êîÿòî ëþáåçíè- ÿò ñòîïàíèí íè ïðåäëîæè â äîáðå îõëàäåíè áóòèëêè. Èíòåðåñíî å, ÷å â ñëîâàøêèÿ åçèê ñå å ñúõðàíèëà ñòà- ðîñëàâÿíñêàòà äóìà “÷àøíèê”. Äîêîëêîòî ìè å èçâåñòíî, ÷àøíèê å áèë âèíî÷åðïåöúò íà öàðÿ, êîéòî íàëèâàë âèíî â ÷àøàòà ìó, îòïèâàë îò íåãî, çà äà ïðîâåðè äàëè íÿìà 66
  • 68.
    îòðîâà è ñëåäòîâà ìó ãî ïîäíàñÿë. Âìåñòî òîâà, ñìå âêà- ðàëè â åçèêà ñè ÷óæäèöèòå êåëíåð è ñåðâèòüîð. Îùå ïî- ôóíêöèîíàëíî ìè çâó÷è äóìè÷êàòà “ïèâíèöà”, êîÿòî îç- íà÷àâà “ìàçå”. Î÷åâèäíî ïðîèçõîæäà îò ïîìåùåíèÿòà, â êîèòî ñå ñúõðàíÿâàëè áú÷âèòå âèíî è êúäåòî äîáðå ñå å ïîïèéâàëî. Äðóã èçòî÷íèê íà åçèêîâè “âåñåëîòèè” å óáåæäåíèå- òî, ÷å ðóñêèÿò åçèê å ëåñåí çà óñâîÿâàíå, èëè ïúê, ÷å ñè ãî çíàåì. Òîâà äàòèðà î÷åâèäíî îùå îò âðåìåòî, êîãàòî çà Ïåí÷î Ñëàâåéêîâ ñå ðàçïðàâÿ êàê èçïàäíàë â äåëèêàòíà åçèêîâà ñèòóàöèÿ ïðè ãîñòóâàíå â Ðóñèÿ. Æåëàåéêè äà èç- ðàçè âúçõèùåíèåòî ñè îò æèâîòà òàì, òîé ñå îáðúùà êúì äîìàêèíÿòà - áðåìåííà â ìîìåíòà - ñ äóìèòå: - Êàêîé õîðîøèé ó âàñ æèâîò (êîðåì)!  îùå ïî-êîìè÷íî ïîëîæåíèå ñå îçîâàâà ìîÿ ïîçíà- òà, êîãàòî ñå íàëîæèëî äà ïîïèòà â Ìîñêâà çà íàìèðàùà- òà ñå îêîëî õîòåëà é æåëåçîïúòíà ãàðà: - Êóäà íàõîäèòüñÿ ãàðà? - îáúðíàëà ñå çà ïîìîù êúì íàáëèçî ìèíàâàù ãðàæäàíèí, êîéòî ïîâäèãíàë ðàìåíå â íåäîóìåíèå. - Íó, âëàê, âëàê! Ñúùàòà ðåàêöèÿ îò ñòðàíà íà ðóñíàêà. Íàëîæèëî é ñå äà ìèíå êúì çâóêîâî - íàïîäîáÿâàùè åôåêòè ñ äâèæå- íèÿ íà ðúöåòå íàïðåä - íàçàä: - Ïóô... ïàô... ïóô... ïàô... Ó-ó-ó... - À, Åòî ïîåçä! Âû õîòèòå âîêçàë! Îí íàõîäèòñÿ âïðà- âî! Æåíàòà åñòåñòâåíî “îòïðàøèëà” íàïðàâî, âìåñòî íà- äÿñíî, òà ñå íàëîæèëî ÷îâåêúò äà ÿ äîãîíâà, çà äà é ñìåíÿ ïîñîêàòà. Ïúðâèòå ìè âïå÷àòëåíèÿ îò ãîëåìèÿ ãðàä ñà ïî âðå- ìå íà ìåæäóíàðîäåí êîíãðåñ, â êîéòî ó÷àñòâóâàõìå ñ íÿ- 67
  • 69.
    êîëêî êîëåãè. Ïîêðàéäåëîâèòå àíãàæèìåíòè ñêîëàñàõìå äà ðàçãàäàåì è òðè ñåêðåòíè îñîáåíîñòè íà æèâîòà â Ìîñêâà. Áÿõìå íàñòàíåíè â îáùåæèòèåòî - õîòåë íà òåõíèÿ ÈÑÓË. Íà ïúò çà íåãî ñå ïîñïðÿõìå äî öèñòåðíà ñ êâàñ. Ïðåäëîæèõ äà îïèòàìå ïðî÷óòèÿ ðóñêè åëèêñèð, çà êîéòî ñàìî áÿõìå ÷åëè ïî êíèãèòå. Íå ñå âïå÷àòëèõìå îñîáåíî. Îñòàâèõìå íåäîïèòè õàëáèòå è ïîäìèíàõìå. Âå÷åðòà ðàç- ãúðíàõìå èìïðîâèçèðàíî ïðàçíåíñòâî ïî ñëó÷àé ïðèñòè- ãàíåòî. Ñàáàõëåí âñåêè òúðñåøå äà ðàçêàðà ìàõìóðëóêà ñè, íî ëîøîêà÷åñòâåíàòà ìîñêîâñêà âîäà ñå îêàçà íåïîä- õîäÿùà çà òîâà. Íà ïúò çà ìåòðîòî ïàê ìèíàõìå ïîêðàé öèñòåðíàòà è ñå ïðåñòðàøèõ îòíîâî äà ïðîáâàì ðóñêèÿ êâàñ. Îòïèõ îò õàëáàòà è èçâåäíúæ ìè ïðîñâåòíà è â áóê- âàëíèÿ, è â ïðåíîñíèÿ ñìèñúë íà äóìàòà. Âñúùíîñò ñâåò- êàâè÷íî ñå äîñåòèõ, ÷å äîñòîèíñòâàòà íà ðóñêèÿ êâàñ ìî- ãàò äà ñå îöåíÿò íàé-äîáðå ñëåä ïðåïèâàíå. Ìîæå áè çà òîâà å áèë ñúçäàäåí. Ïðåä òåçè ìó êà÷åñòâà êîëàòà è äðóãèòå ïîäîáíè îñâåæàâàùè íàïèòêè áëåäíåÿò. Íà äðóãàòà òàéíà ñå íàòúêíàõìå â åäíà ÷àéíà. “Ñêà- ïàíè” îò ïðîäúëæèòåëíî õîäåíå, ðåøèõìå äà ñåäíåì è îò- ïî÷èíåì. Íà ñúñåäíàòà ìàñà åäíîâðåìåííî ñ íàñ ñå íàñòà- íèõà äâàìà ìúæå. Ñëåä êàòî ïîñåäÿõìå è èçïèõìå ïî íÿ- êîëêî ÷àÿ ðåøèõìå äà ïîòåãëèì îòíîâî. Ñëåä íàñ ñå íà- äèãíàõà è ñúñåäèòå íè ïî ìàñà, íî åäèíèÿò òàêà çàëèòàøå, ÷å ñå íàëîæè ïðèÿòåëÿò ìó äà ãî èçâëè÷à ìúðìîðåéêè: - Íó Ñòüîïà, áóäü ÷åëîâåê! Ðàçáðà ñå, ÷å ïðè îïðåäåëåí “èøìàð” â ÷àéíàòà âìåñ- òî “÷àé ñ êîíÿê” ñåðâèðàò ”êîíÿê ñ ÷àé”, â ðåçóëòàò íà êî- åòî ñå áåøå ïîëó÷èëà è âåñåëàòà êàðòèíêà, íà êîÿòî ñòà- íàõìå ñâèäåòåëè. 68
  • 70.
     êúñåí ñëåäîáåäðåøèõìå ñ äâàìà êîëåãè äà ñå ðàç- õîäèì ïî Ìîñêâà - ðåêà ñ “ïëàâàþùèé òåïëîõîä” - êàêòî íàðè÷àõà ïàñàæåðñêèòå êîðàá÷åòà, êîèòî ïðàâÿò óâåñåëè- òåëíè êóðñîâå. Íà êàñàòà ðàçáðàõìå, ÷å ïúòóâàíåòî ñòðóâà ïî ðóáëà íà ÷îâåê â îáùèòå ñàëîíè è ïî äâå â ñàìîñòîÿ- òåëíà êàáèíà. Ïîìîëèõìå çà òðè áèëåòà â åäíà êàáèíà. Êà- ñèåðêàòà ñå óñìèõíà äèñêðåòíî è íè èçäàäå áèëåòèòå ñ îç- íà÷åíèå íà êàáèíàòà. Êà÷èõìå ñå íà òîêó-ùî ïðèñòèãíà- ëèÿ êîðàá è íàìåðèõìå êàáèíàòà ñè - îáçàâåäåíà ñ ëåãëî, ìàñè÷êà è êðúãëî ïðîçîð÷å ñ ïåðäåíöå. Çàêëþ÷âàøå ñå ñòà- áèëíî îòâúòðå. Âèäÿ ìè ñå ïîäîçðèòåëíî è ïðåäëîæèõ íà êîëåãèòå äà ñå ïîðàçõîäèì ïî ïàëóáàòà. Òóê òàì îò ïðî- çîð÷åòàòà íà îòäåëíè êàþòè öúôâàõà äàìñêè ôèçèîíîìèè ñ ïðèçèâíè óñìèâêè. Íàáúðçî äåøèôðèðàõìå è òðåòàòà òàéíà íà Ìîñêâà. Êàáèíêèòå î÷åâèäíî ñå èçïîëçâàõà êàòî ìÿñòî çà ñðåùè íà áåçêâàðòèðíè âëþáåíè, à ìîæåøå äà ñå íàìåðè è êàþòà ñ “êîìïàíüîíêà”. Êàñèåðêàòà âñúùíîñò íè áåøå ïîìèñëèëà çà ãåéîâå, êîèòî ñè îðãàíèçèðàò ãðó- ïîâ ñåêñ. Èçìåòîõìå ñå íåçàáàâíî îò êàáèíàòà. Òîâà íå íè ïîïðå÷è äà ïðåêàðàìå ÷óäåñíî îñòàíàëîòî âðåìå â ðåñòî- ðàíòà íà ïàëóáàòà, ðàçâåñåëåíè îò îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å ñå ðàçõîæäàõìå ïî Ìîñêâà - ðåêà íå ñ “ïëàâàþùèé òåïëî- õîä”, à ñ “ïëàâàþùèé åáàõîä”, êàêòî øåãîâèòî ïðåêðúñ- òèõìå êîðàá÷åòî. Áóêâàëíèÿò ïðåâîä íà íÿêîè èäèîìè å ñúùî èçòî÷- íèê íà âåñåëè íåðàçáîðèè. Ïî âðåìå íà ïðåñòîÿ ñè â Ãåð- ìàíèÿ ìîé êîëåãà æèâååë ïîä íàåì ïðè âúçðàñòíà íåìêè- íÿ - âäîâèöà, ÷èåòî åäèíñòâåíî áëèçêî ñúùåñòâî áèëà ëþ- áèìàòà é ïðåñòàðÿëà êîòêà. Íåùåø ëè æèâîòèí÷åòî óìðÿ- ëî, êîãàòî òÿ îòñúñòâàëà îò äîìà. Êîé çíàå çàùî, ïðè âðú- ùàíåòî é, êîëåãàòà ñå îáúðíàë êúì íåÿ íà íå òâúðäå äîá- ðèÿ ñè íåìñêè åçèê ñ äóìèòå: 69
  • 71.
    - Ñúæàëÿâàì õàçàéêå,íî êîòêàòà âè “õâúðëè òîïà”! Æåíàòà çàìðúçíàëà íà ìÿñòî. Êàêúâ òîï? È êàê êîò- êàòà ãî å õâúðëèëà? Êàòî âèäÿëà è óìðÿëîòî æèâîòèí÷å, “äðàñíàëà” è ñå çàêëþ÷èëà â ñòàÿòà ñè. Ñëåä ìàëêî â îò- ãîâîð íà òåëåôîííîòî é îáàæäàíå, íà ìàÿê ïðèñòèãíàëè äâàìà “êàÿöè” îò ïñèõèàòðèÿòà, êîèòî îáðàáîòèëè íàáúð- çî íàøèÿ “ãåðìàíîèä”. Íàëîæèëà ñå íàìåñà íà åêñïåðòè, çà äà ñå èçÿñíè, ÷å êîëåãàòà èíà÷å å â ðåä, ñàìî äåòî ñ íåñ- êîïîñàíèÿ ñè íåìñêè åçèê ñå ðåøèë äà ïðåâåæäà áóê- âàëíî áúëãàðñêè èäèîìè. Êîãàòî ìè ðàçêàçâàøå ïàòèëà- òà ñè, ãî ïîïèòàõ, çàùî å èçïîëçâàë òúêìî èçðàçà “õâúðëè òîïà”? Ñúñ ñúùèÿ óñïåõ ìîæåøå äà ïîïðèâåäå è “âäèãíà ïåòúëèòå”, “ïðåìåòíà ñå” èëè “îïúíà òèðàíòèòå”! 70
  • 72.
    ÂÐÀà ÈËÈ ÏÐÈßÒÅË? Ïúðâèòå ñðåùè ñ àëêîõîëà ñå ãóáÿò íÿêúäå â ó÷å- íè÷åñêèòå ìè ãîäèíè è íå ñà çàñëóæàâàëè äà ñå çàïîìíÿò èëè ñà áèëè íåïðèÿòíè çà ïðèïîìíÿíå. Êîíòàêòèòå çà- ïî÷íàõà äà ñòàâàò ïî-÷åñòè êîãàòî “çàãúðáèõìå” îñêúä- íèòå ñòóäåíòñêè âðåìåíà è ñëåä íàïðåãíàòîòî òðóäîâî åæåäíåâèå ïî ëèïñà íà êàôåíåòà çàïî÷íàõìå äà îòñÿäàìå â îêîëíèòå ãîñòîïðèåìíè ðåñòîðàíòè. Âúçäåéñòâèåòî íà âåçäåñúùèÿ àëêîõîë îñîáåíî êî- ãàòî ñå ïðåêðà÷àò íåâèäèìèòå ìó ïðàãîâå âàðèðà â òà- êèâà øèðîêè ãðàíèöè, ÷å îòäàâíà å îáåêò íà ïðîó÷âàíå.  ðàìêèòå íà “ìîèòå óíèâåðñèòåòè” ïîëó÷àâàíåòî íà “ìàéñòîðñêî ñâèäåòåëñòâî” â òîâà íàïðàâëåíèå ìè îòíå ïîâå÷å âðåìå îòêîëêîòî åäíî âòîðî âèñøå îáðàçîâàíèå. Òîçè “ðîçîâ” ïåðèîä îò æèâîòà ìè å èçïúñòðåí ñ ìíî- ãîáðîéíè çàáàâíè ïðåæèâÿâàíèÿ, êîèòî ñ êàðèêàòóðíèÿ ñè îòòåíúê ÷åñòî îñâåæàâàò ñïîìåíèòå ìè. Âèíàãè ìå å ðàçâåñåëÿâàë ñëó÷àÿò ñ ìîé áëèçúê, êîéòî ñëåä íÿêàêâî èìïðîâèçèðàíî òúðæåñòâî ñå ïðèáè- ðà â ìàëêèòå ÷àñîâå ïîðÿäú÷íî ïèéíàë. Âìúêâà ñå â ëåãëîòî ðàçíåæåí, ëþáâåîáâèëíî ïðåãðúùà ñúíåíàòà ñè ñúïðóãà è “êþòëÿñâà”. Ñóòðèíòà ñå ñúáóæäà ìàõìóðëèÿ, íî îòðåçíÿë, äîêàòî ñúïðóãàòà ìó, ñðåùó êîÿòî öÿëà íîù èçäèøâàë àëêîõîëíè ïàðè, çàëèòàëà. Ñêîðî ñëåä âñòúïâàíå â áðàê äðóã ïîçíàò ñëåä ðàáîòà ñå îòáèâà ïî íàâèê â ëþáèìèÿ ñè ðåñòîðàíò è ïîñÿäà íà ìàñà ïðè äâàìà ïðèÿòåëè. Àëêîõîëúò ëåñíî ïîìèòà îò ïàìåòòà ñêîðîøíèòå è íåóëåãíàëè âúçïðèÿ- òèÿ, çà ñìåòêà íà ñòàðèòå èçïèòàíè ðåôëåêñè. Ïîäõâàíà- ëè ñå ÿêî è íàêðàÿ “çàáúðñàëè” è äâå êîìïàíüîíêè. Ïî ñòàð íàâèê è ïîêàíà íà íàøåíåöà, êîéòî ìåæäóâðåìåííî 71
  • 73.
    çàáðàâèë, ÷å åæåíåí, ïîòåãëèëè êúì àïàðòàìåíòà ìó, êúäåòî íàáúðçî ñå íàëîæèëî äà îòðåçíåÿò. Î÷åâèäíî êîëêîòî å ïî-íåóëåãíàëî ñúáèòèåòî, òîë- êîâà è ïî-ëåêî ñå èçòðèâà ñïîìåíúò. Ïîêàíèõà ìå çà êóì è ðåøèõìå, ÷å ùîì íÿêîé îò êîìïàíèÿòà ùå ñå äàâè, äà ñå äàâè íà äúëáîêî - â ìîðåòî. Âåí÷àâêàòà ñòàíà âúâ Âàðíà, à ñâàòáåíîòî òúðæåñòâî íà “Çëàòíè ïÿñúöè”, êú- äåòî áÿõìå îòñåäíàëè. Ïî åâðîïåéñêè ìàíèåð âå÷åðÿõìå â “Ñòàðèÿ äúá”, à ñëåä òîâà ñå ïðåìåñòèõìå âúâ âàðèåòå “Àñòîðèÿ” çà òàíöè è äîïèâàíå. Òúêìî ïðè òîâà “äîïè- âàíå” æåíèõúò ïîëó÷è àëêîõîëíà àìíåçèÿ, çàáðàâè ïî êàêúâ ïîâîä ñìå â çàâåäåíèåòî è ñå âïóñíà â áóðíè òàíöè ñ íÿêàêâà ïîëÿêèíÿ, êîÿòî ãî ïîãëåäíàëà “îñîáåíî”. Íàëîæè ñå äà ãî ïðèáèðàìå îò äàíñèíãà è â òîàëåòíàòà ñúñ ñòóäåíà âîäà äà ãî âðúùàìå êúì äåéñòâèòåëíîñòòà. Èíà÷å áðàêúò èì ïðîòè÷à ùàñòëèâî è äîñåãà. Ñàìî äåòî èì ñå ðàçìèíà ïúðâàòà áðà÷íà íîù è ñå íàëîæè äà çàïî÷íàò íàïðàâî ñ âòîðàòà. Êàêòî â ðàçêàçà íà Òóðãåíåâ “Ïúðâà ëþáîâ”, êúäåòî åäèí îò ãåðîèòå íÿìàë ïúðâà ëþáîâ è íàïðàâî ïðåìèíàë êúì âòîðàòà. Ñúâðåìåííèòå ðåñòîðàíòè âúïðåêè ìîäåðíèòå óñëî- âèÿ íå ìîãàò äà çàìåíÿò àòìîñôåðàòà íà äîìàøåí óþò, îñîáåíî â ìèíàëîòî. Íåñëó÷àéíî ÷óæäåñòðàííèòå òóðèñ- òè íà òóìáè ñå âêëþ÷âàò â îðãàíèçèðàíèòå äåãóñòàöèè â äîìàøíà îáñòàíîâêà. Ñ íîñòàëãèÿ ñè ñïîìíÿì êàê ïðèåõ ïîêàíà äà îïèòàì “ìàêñóëà” íà ñâàðåíàòà îò åäèí ïðèÿòåë ðàêèÿ.  åäèí íåäåëåí äåí, ïî àïåðèòèâíî âðåìå, ñå íàñòàíèõìå íà “ôåðàôëúê” ïîä àñìàòà â êèòíîòî ìó äâîð÷å. Íà ìàñàòà ñå ïîÿâè êàìàðà îò òëúñòè ïå÷åíè ÷óøêè, çàñòðîåíè ñ îöåò, îëèî è ÷åñúí. Áóòèëêà ñ ðàêèÿ êðîòêî ñå îõëàæäàøå âìåñòî â õëàäèëíèê â êîðèòîòî íà äâîðíàòà ÷åøìà. Ìîíîòîíèÿò ðîìîí íà âîäàòà ïðèäàâà- 72
  • 74.
    øå äîïúëíèòåëåí ÷àðíà àïåðèòèâíàòà îáñòàíîâêà. Íå- ùåø ëè, êîìïàíèÿòà ìè, ïðåä êîÿòî ïðåäèøíàòà âå÷åð ñå èçòúðâàõ äà ñïîìåíà êúäå ùå âçåìàì íåäåëíèÿ ñè àïåðèòèâ, ñå äîâëå÷å äà ìå òúðñè ñúñ ñìåøíîòî îáÿñíå- íèå, ÷å ñúì èì ëèïñâàë. Ëþáåçíèÿò äîìàêèí, âúïðåêè ÷å ãî ïîñúâåòâàõ äà íå ãè êàíè, èìà íåáëàãîðàçóìèåòî äà ðåøè, ÷å ðàçïîëàãà ñ äîñòàòú÷íî êîëè÷åñòâî îò åëèêñèðà è ðàçøèðè êðúãà íà äåãóñòàòîðèòå. “Äîñòàòú÷íîòî êîëè- ÷åñòâî” ñå îêàçà äàìàäæàíêà, êîÿòî â êúñíèòå îáåäíè ÷àñîâå áå ïðåñóøåíà. Êîíñòàòèðàéêè òîâà, åäèí îò “îá- ðàçèòå” ñå äîñåòè, ÷å íÿêúäå â êúùè èìàë áóòèëêà ñ äîìàøíà âèøíîâêà. Ñëåä áëàãîäàðíîñòè è èçâèíåíèÿ êúì ãîñòîïðèåìíèÿ äîìàêèí ïîòåãëèõìå çà âèøíîâêàòà. Äî íîâà äåãóñòàöèÿ íå ñå ñòèãíà, çàùîòî êðàêàòà íè âå÷å åäâà äúðæàõà è ñå ðàçñòåëèõìå äà îòäúõíåì â ñïàëíÿòà è íà äèâàíà â ñúñåäíèÿ õîë. Ïî åäíî âðåìå äîìàêèíúò ïî÷óâñòâóâà íàëîæèòåëíà íóæäà äà ïîñåòè “åäíî ìÿñòî”. Ïîìîãíàõìå ìó äà ñòàíå îò ëåãëîòî, íî çàëèòíà è ñå âêîï÷è çà çàâåñàòà íà ïðîçîðåöà. Ñëåä êàòî ñå ïîóðàâ- íîâåñè, çàïî÷íà äà âúðøè “îíàÿ ðàáîòà” êàòî êîí âúðõó ïàðêåòà. ×óâàéêè øóìà, èçëåãíàëèÿò ñå âúðõó êàíàïåòî, çà êîãîòî êàðòèíêàòà áåøå èçâúí ïîëåçðåíèåòî ìó, ñå îáúðíà íà äðóãàòà ñòðàíà, ìúðìîðåéêè: - Ëåëå, êàêúâ äúæä çà÷óïîðòÿ! Äîáðå, ÷å ñå ïîäñëî- íèõìå íàâðåìå! Ðàçíîðîäíîòî îòíîøåíèå êúì àëêîõîëà ïîíÿêîãà ìîæå äà ïðîâàëè ðåíîìåòî è íà íàé-äîáðå ïîäãîòâå- íèÿ ïðèåì. Ñëåä åäíî “ïàðòè” ïî ïîâîä ðîæäåí äåí, îðãàíèçèðàíî ñúâðåìåííî è çà òîãàâà íîâîñò, ñå ÷óõà “îäóìêè” êîé êàê ñå äúðæàë è êàêâî áèë êàçàë. Ðàçáèðà ñå, íåæåëàíèòå îöåíêè èäâàõà îò òðåçâåíèöèòå, è 73
  • 75.
    íàé-âå÷å òðåçâåíè÷êèòå, èñå îòíàñÿõà çà ïîðàçâåñå- ëèëèòå ñå ïîêëîííèöè íà “Áàêõóñ”, êîèòî â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ïðåìèíàõà “ãðàäóñà” íà áëàãîïðèëè÷èåòî. Ïîðàäè òàçè ïðè÷èíà íà ñëåäâàùîòî òúðæåñòâî â ïðåääâåðèåòî îðãàíèçèðàõìå çàäúëæèòåëåí “âñòúïè- òåëåí òîñò”, çà êîéòî èìàøå ñúîáùåíèå îùå â ïîêàíèòå. Àñèñòèðàõà ìè çàñåãíàòèòå îò ìèíàëèÿ ñåàíñ. Åäâà ñëåä âñòúïèòåëíàòà êîíñóìàöèÿ íà ëåê êîêòåéë, âåðìóò èëè ÷àøà øàìïàíñêî, ïîñðåùàõ è îòâåæäàõ ìíîãîáðîéíèòå ñè ãîñòè êúì ñúîòâåòíî ïîäðåäåíàòà “øâåäñêà ìàñà”. “Áëÿñúêúò â îêîòî”, ïîçà÷åðâåíèòå ñòðàíè è ñúïðîâîæäàùèòå ãè óñìèâêè çàåäíî ñ ïðèçèâíèòå ðèòìè íà ïîäáðàíè ìåëîäèè, áúðçî ñúçäàäîõà íåïðèíóäåíà àòìîñôåðà è íàñòðîåíèå, êîåòî íå íè íàïóñíà äî êðàÿ íà òúðæåñòâîòî, îò êîåòî îñòàíà ñàìî ïðèÿòåí ñïîìåí, îòðàçåí â åäè- íîäóøíè îòçèâè. Ñ îòêðèâàíåòî íà åíçèìà, êîéòî ðåãóëèðà ðàçãðàæ- äàíåòî íà àëêîõîëà ñå èçÿñíèõà öÿëà ïîðåäèöà íåÿñíîòè âúâ âúçäåéñòâèåòî ìó, íåñúìíåíî áëàãîòâîðíî â ìàëêè äîçè è äîðè ïðåïîðú÷èòåëíî â íÿêîè ñëó÷àè. Òîâà îáÿñ- íÿâà è íåñïèðíèÿ èíòåðåñ êúì ñòèìóëèðàùèÿ ìó åôåêò âúðõó íÿêîè ìîçú÷íè ïðîöåñè, çà ÷èåòî ïîëåçíî âúçäåéñ- òâèå ñúâñåì íàñêîðî îòíîâî çàïî÷íà äà ñå “øóìè” â ìåäèèòå. È âñå ïàê ñè îñòàâà çàãàäêà åóôîðèÿòà – òîë- êîâà åôèðíà, äåëèêàòíà è íåóëîâèìà. Íÿêàêâà íåâèäèìà åìàíàöèÿ, âúçíèêâàùà â îïðåäåëåí ìîìåíò. Ñúñòîÿíèå, êîåòî â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ìîæå äà ñå çàäúðæè èëè ðàçøèðè ñ óâåëè÷àâàíå íà äîçàòà, êîÿòî íåîòìåííî ñãðî- ìîëÿñâà â ëàïèòå íà òðèâèàëíîòî íàïèâàíå. Íàïðîòèâ, ìàéñòîðñòâîòî å äà ñïðåø â òîçè ìîìåíò è äà èçæèâååø 74
  • 76.
    ïúëíîöåííî íàñòðîåíèåòî, êîåòîñå å ïîëó÷èëî. Íå ñå êàñàå çà íàðêîòè÷íî âúçäåéñòâèå êàêòî íàé - åëåìåíòàð- íî è íàé-÷åñòî ñå îïèòâàò äà îáÿñíÿò òàçè ôàçà îò âúç- äåéñòâèåòî íà àëêîõîëà. ×åñòî ñúì ÿ èçïèòâàë, à íå ñúì àëêîõîëèê èëè íàðêîìàí. Äîðè èìàì ÷óâñòâî, ÷å åóôî- ðèÿòà ïîíÿêîãà ïðåìèíàâà â ïî-âèñøà ôàçà, êîÿòî ïðåä- ðàçïîëàãà êúì òâîð÷åñòâî è êîÿòî çà ñåáå ñè îçíà÷àâàì êàòî “àóðà” ( îò ñòàðîãðúöêè –“ïîëúõ”).  ïîäîáíè ñúñ- òîÿíèÿ ïîíÿêîãà èçïèòâàõ íóæäà äà îòðàçÿâàì íàñò- ðîåíèåòî ñè â ëèðè÷íè ìèíèàòþðè, êîèòî íåáðåæíî äðàñ- êàõ ïî äúíîòî íà ïðåñîâàíèòå öèãàðåíè êóòèè èëè êàê- âîòî ìè ïîïàäíå. * * * Âúâ ÷àøàòà øàìïàíñêîòî ìè ñå óñìèõâà, æúëòåå ñå è âåñåëî êèïè ... À ìúêàòà â ãúðäèòå íå çàòèõâà ... è ïèÿ ñÿêàø íå øàìïàíñêî à ñúëçè ... 75
  • 77.
    * * * Çàëèòàò ñåíêèòå ïî ñíåæíî áÿëàòà ïúòåêà ... Öåëóâà ñÿíêàòà òè ñÿêàø ìîÿòà ñúäáà ... Åäèíñòâåíà ëóíàòà áåçìúëâåí å ñâèäåòåë, çàñèïâà ñïîìåíà ñðåáðèñòà ïåëåíà ... * * * Î, ìàéêî ìîÿ – ëþëåÿò ìå íå òâîèòå ðúöå, à íà àëêîõîëà íåâèäèìèòå ëþëêè ... È íÿìà êîé äà ñòîïëè ìîåòî ñúðöå è äà ðàçïðúñíå – ñïîìåíèòå ïðèñìåõóëíè ... Íà ñáèðêà ïðè ïðèÿòåëñêî ñåìåéñòâî äîðè ìè äîíå- ñîõà êðåäà è ïîìîëèõà äà íàïèøà çà ñïîìåí âúðõó ñòåíàòà âíåçàïíî õðóìíàëàòà ìè ñòðîôà, êîÿòî ìíîãî èì õàðåñà. Äúëãî îñòàíà äà ÿ “êðàñè”, êàòî ëèðè÷íî “ïàíî”, êîåòî âìåñòî ñ ôðåñêè, ñ äóìè áåøå çàïå÷àòàëî ÷óâñòâàòà è íàñ- òðîåíèÿòà íè îò òàçè íåçàáðàâèìà íîù. 76
  • 78.
    Íåñëó÷àéíî êúì “êëþ÷îâèòåäóìè” íà ñãëîáåíàòà îò ïîäîáíè ëèðè÷íè ìèíèàòþðè ñòèõîñáèðêà èçâèíèòåëíî ïîÿñíÿâàõ, ÷å òåçè ñòðîôè ñà ïèñàíè âñðåä óõàíèÿ íà àëêî- õîëíè ïàðè è, çà äà ñå îöåíÿò àäåêâàòíî, å æåëàòåëíî äà ñå ïðåëèñòâàò ïðè ñúùèòå óñëîâèÿ, ïîäîáíî íà ôðåñêèòå â Áîÿíñêàòà öúðêâà, êîèòî çà äà ñå âúçïðèåìàò àâòåíòè÷íî, ñëåäâà äà ñå ñúçåðöàâàò íà ñâåòëèíà îò ñâåùè, ïðè êîÿòî ñà áèëè ðèñóâàíè. “Äèâîòèè” ùå êàæàò íÿêîè, íî âñúùíîñò íå! Çàùî- òî ñè ñïîìíÿì êàê íàñÿäàëè îêîëî áóòèëêà ïèòèå â “Áàì- áóêà”, âìåñòî äà ñå çàíèìàâàìå ñ ùóðîòèè, ÷åòÿõìå ïàñà- æè îò “Òîðòèëà ôëåò” èëè äðóãè çàáàâíè èñòîðèè. Êàêâî ìó å áèëî ëîøîòî? Ñ òàçè æèòåéñêà ðåöåïòà ïðåâúçõîäíîòî âúçäåéñ- òâèå íà àëêîõîëà, ñú÷åòàíî ñ õóìîðèñòè÷íèÿ æàíð èç- ïèòàõìå íàé-îñåçàòåëíî ïðè åäíî îòåã÷èòåëíî ïúòóâà- íå Ðåøèõìå äà ñúáåðåì ðàçïðúñíàëàòà ñå áèâøà êîìïà- íèÿ íà “Çëàòíè ïÿñúöè” çà äà ïîñðåùíåì ïîðåäíàòà Íî- âà ãîäèíà. Ïðåäâàðèòåëíî àíãàæèðàõìå êóâåðòè â êîì- ïëåêñà “Àìáàñàäîð” íî â ïîñëåäíèÿ ìîìåíòà ïîðàäè ìå- òåîðîëîãè÷íè íåóäîáñòâà ñå íàëîæè äà ñå äîáåðåì äî çàâåòíàòà öåë ñ âëàê. Îêàçà ñå,÷å àáñîëþòíî âñè÷êè ìåñòà ñà çàåòè îò ïîäðåìâàùè â êúñíèÿ íîùåí ÷àñ ïúò- íèöè. Íàëîæè ñå äà “óâèñíåì” íà íå äîáðå îòîïëåíèÿ êîðèäîð ñ óæàñÿâàùàòà ïåðñïåêòèâà äà îñòàíåì òàêà “äî çîðè”. Íèùî íå ìîæåøå äà ñå íàïðàâè îñâåí äà áðúê- íà äúëáîêî â ïúòíàòà ÷àíòà è äà èçâàäÿ çà çàãðÿâàíå äåæóðíàòà áóòèëêà ìíîãîçâåçäåí êîíÿê. Ñïàñèòåëíèòå ãëúòêè íè çàòîïëèõà íå ñàìî òåëåñíî. Èçìúêíàõ îò ÷àíòàòà “Àâòîáèîãðàôèÿ”- òà íà Áðàíèñëàâ Íóøè÷ è çàïî÷íàõìå äà ñå çàëèâàìå îò ñìÿõ. Ñìåõúò êàêòî å èçâåñòíî å “çàðàçèòåëåí” è ñêîðî çàñëóøàíè îò êóïå- 77
  • 79.
    òàòà çàïî÷íàõà äàèçëèçàò îòåã÷åíè ïúòíèöè è äà ñå ïðèñúåäèíÿâàò êúì íàñ. Îêàçà ñå, ÷å â íàâå÷åðèåòî íà ïðàçíèöèòå íÿêîè ñå ïðèäâèæâàõà äîðè ñ äàìàäæàíè è ïîäêîâîîáðàçíè ñïåöèàëèòåòè. Ïîñòåïåííî êóïåòàòà ñå èçïðàçíèõà è íà êîðèäîðà ïîä äèðèãåíòñêàòà ïàëêà íà Öàð Àëêîõîë è ïðåâúçõîäíèÿ õóìîð íà Íóøè÷ ñå çà- ïî÷íà èìïðîâèçèðàíà âåñåëáà , êîÿòî íà äàëè ìîãàò äà îðãàíèçèðàò è íà “Îðèåíò åêñïðåñ”. Ïðèñòèãíàõìå íåó- ñåòíî êàòî “óâåñåëèòåëåí âëàê” íà Âàðíåíñêàòà ãàðà êúäåòî íè î÷àêâàõà ñ êîëà. Ìàêàð è ïàðàäîêñàëíî ñåâåð- íàòà ñòîëèöà íè ïîñðåùíà áåç ñíåãîâàëåæè è ñ ìåê ïîëúõ îò ìîðåòî. Ðàçãúðíà ñå “ôèåñòà”, êîÿòî íàïîì- íÿøå ïðèêàçêàòà çà þíàöèòå, ùî “òðè äíè ÿëè, ïèëè è ñå âåñåëèëè”. Íî îò òåçè ïðàçíè÷íè âàêõàíàëèè, êîé çíàå çàùî èçïúêâàò â ñúçíàíèåòî ìè íå âå÷åðèòå, à ïðåäî- áåäíèòå ðàçõîäêè. Ïî “àïåðèòèâíî” âðåìå ñå ñïóñêàõìå îò õîòåëà êúì âõîäíàòà àðêà íà êîìïëåêñà, êîÿòî îò- äàâíà å ñðèíàòà. Äî íåÿ ïðèâåòëèâî íè ïîñðåùàøå ìàëêî ïàâèëèîí÷å îò êîåòî ñå ñíàáäÿâàõìå ñ ÷àøà àðîìàòåí ïåëèí è ïðåâúçõîäíî “Êàéçåð ôèëå”, àêî âñå îùå ñè ñïîì- íÿòå çà òîçè “îïåïåëåí” â ÷åðâåí ïèïåð ñïåöèàëèòåò. Íåïîâòîðèìî óäîâîëñòâèå èçïèòâàõìå äà ïîñåäíåì íà îñàìîòåëèòå ñêàìåéêè â áëèçîñò äî êðîòêî ïëèñêà- ùèòå ñå â ïîäíîæèåòî èì âúëíè è äà ñå çàñëóøâàìå â ïðåãðàêíàëèòå “ïðåðåêàíèÿ” íà ãëàðóñèòå. Êîé çíàå çà- ùî çàïî÷íàõ äà âúçïðèåìàì àëêîõîëà, êàòî “èëþñòðà- öèÿ“ íà ïðåæèâÿâàíåòî. Äîðè êîãàòî ïðàâÿ ðåòðî-áàëàíñ íà íàó÷íèÿ ñè ïåðè- îä êîíñòàòèðàì, ÷å áîëøèíñòâîòî îò èäåèòå, õèïîòåçèòå è ðàçëè÷íèòå òâîð÷åñêè õðóìâàíèÿ ñà “èçïëóâàëè” â ñúçíà- íèåòî ìè â ñúñòîÿíèå òúêìî íà “àóðà”. Íåùî ïîâå÷å, è äðóãè êîëåãè ñà ñïîäåëÿëè ñ ìåíå çà ïîäîáíè òâîð÷åñêè ñúñòîÿíèÿ. 78
  • 80.
    Ñïåöèàëåí “íîìåð” âòîâà îòíîøåíèå ìè ïîãîäè àó- ðàòà â åäèí îò íàé-âàæíèòå òâîð÷åñêè ìèãîâå â æèâàòà ìè. Íà íÿêàêâî òúðæåñòâî ïî ïîâîä íàãðàäà íà êîëåêòèâà ïîñ- òåïåííî èçïàäíàõ â ñúñòîÿíèå íà àóðà, ïðè êîåòî âíåçàï- íî ìå îñåíè èäåÿòà çà âúçìîæíà “äâîéíà ãåíà ðåãóëàöèÿ” íà êðúâíèòå, êîÿòî îòäàâíà “ãëîæäåøå” ñúçíàíèåòî ìè, íî âñå íå íàìèðàøå îñåçàåìè î÷åðòàíèÿ. Ñïîäåëèõ ñ äúë- ãîãîäèøíèÿ ñè ñúòðóäíèê óíèêàëíîòî õðóìâàíå è ðàç÷óâ- ñòâóâàí “öàïíàõ” îùå åäíî ïèòèå, êîåòî íå ñàìî ïðîãîíè àóðàòà, íî è áåç îñòàòúê “èçòðè” îò ñúçíàíèåòî ìè âúçíèê- íàëàòà èäåÿ. Íà äðóãèÿ äåí ñå îêàçà, ÷å ñúòðóäíèêúò ìè, ìàêàð è òðåçâåí, òàêà è íèùî íå áåøå ðàçáðàë îò èäåÿòà. Òîé ñå ëàñêàåøå îò æåëàíèåòî ñè äà ñå çàíèìàâà ñ íàóêà, îáè÷àøå äà òåàòðàëíè÷è ñ íåÿ, íî âúïðåêè âñåñòðàííàòà ìè ïîìîù, ñå îêàçà íàïúëíî èìïîòåíòåí çà ñàìîñòîÿòåë- íà ðàáîòà, çà ðàçëèêà îò äðóãàòà ìè ñúòðóäíè÷êà, êîÿòî ñå ðåàëèçèðà êàòî ïðîôåñîð.  ðåçóëòàò íà òîâà èçïàäíàõ è òî â ïðîäúëæèòåëåí òâîð÷åñêè “âàêóóì”. Êîëêîòî è äà íàïðÿãàõ ìèñúëòà ñè, âúïðåêè ÷å âñè÷êè äàííè áÿõà ïðåä î÷èòå ìè, êàêòî è ïðåäè õðóìâàíåòî, ñâúðçâàíåòî èì â îðè- ãèíàëíà êîìáèíàöèÿ íå ìè ñå îòäàâàøå îòíîâî. È ïðåäè òîâà áÿõ ïðåîäîëÿâàë “âàêóóìè”, íî îò äðóã òèï. Òàêúâ ñå ïîëó÷è ñëåä îòêðèâàíåòî íà âòîðèÿ êðúâíî-ãðóïîâ âàðè- àíò (12), îñîáåíîñòèòå íà êîéòî íå ìîæåõà äà ñå îáÿñíÿò ñ íèêàêâè äî òîãàâà èçâåñòíè ÿâëåíèÿ îò ÷îâåøêàòà ãåíåòè- êà. Çà “äåøèôðèðàíåòî” ìó ñå íàëîæè äà ïðåðîâÿ õèëÿäè ñòðàíèöè ëèòåðàòóðà îò áàêòåðèàëíàòà è âèðóñíàòà ãåíå- òèêà ïðåäè äà ïîïàäíà íà ÿâëåíèå, êîåòî íàïúëíî îáÿñíÿ- âàøå âúçíèêíàëèÿ ïðîáëåì. Òîâà äîðè ñâèäåòåëñòâóâàøå, ÷å íÿêîè ãåíåòè÷íè îñîáåíîñòè ïðè áàêòåðèèòå ñà âàëèä- íè è çà ÷îâåøêàòà ãåíåòèêà. Íî òâîð÷åñêèÿ âàêóóì, â êîé- òî áÿõ èçïàäíàë ñåãà, íå ñå íóæäàåøå îò ìîòèâèðàíî îáÿñ- 79
  • 81.
    íåíèå, çàùîòî áåøåíàñòúïèë ñëåä ðåøåíèå íà òåîðåòè÷- íèÿ êàçóñ è ñå íóæäàåøå ñàìî îò âúçñòàíîâÿâàíå. Òúêìî ïîðàäè òîâà ñþáëèìíèÿò ìîìåíò íà “ðåñòàâðàöèÿòà” íÿ- ìà äà çàáðàâÿ çà öÿë æèâîò. Ïî âðåìå íà êîìàíäèðîâêà â Ñîôèÿ áëàãîäàðåíèå íà ñòàáèëíà “âðúçêà” ñ ðåöåïöèÿòà ñè áÿõ îñèãóðèë ñòàÿ â õîòåë “Áúëãàðèÿ”. Ìàêàð è áåç êîì- ïàíèÿ, ïðåêàðàõ âå÷åðòà âñðåä ïðèÿòíàòà îáñòàíîâêà, ïðå- âúçõîäíà êóõíÿ è âèíà íà ðåñòîðàíòà, îçâó÷àâàí îò íå íàò- ðàï÷èâà ñàëîííà ìóçèêà. Ïîóìîðåí ñå ïðèáðàõ â ñòàÿòà è ñå îòïóñíàõ âúðõó ëåãëîòî äà ñè îòäúõíà, êîãàòî ïî÷óâñò- âóâàõ àóðàòà è âíåçàïíî “ïðèùðàêàõ”.  ñúçíàíèåòî ìè ñâåòêàâè÷íî èçïëóâà îòíîâî öÿëà öåëåíè÷êà õðóìíàëàòà ìè ïðåäè ãîäèíà èäåÿ. Ñàìî ÷å ñåãà íå ïðèêàçâàõ, à òðåñ- êàâî íàìåðèõ õèìèêàë è õàðòèÿ, âúðõó êîèòî çàïèñàõ îñ- íîâíèòå é ïîëîæåíèÿ è âúçìîæíè ãåíè êîìáèíàöèè. Ïî- ÷óâñòâàõ ñå óäîâëåòâîðåí è èçòîùåí. Ñÿêàø áÿõ ðàçãîâà- ðÿë ñ äóõîâå. Ñãúíàõ ëèñòîâåòå è îòíîâî ñå âúðíàõ â ðåñòî- ðàíòà.  êúñíèÿ ÷àñ ìàñàòà ñè ñòîåøå íåçàåòà. Íàäâåñåí íàä óõàíèÿòà ðàçíàñÿùè ñå íàä ÷àøà ñúñ 17 ãîäèøåí “Ïðåñ- ëàâ”, ïðîäúëæèõ äà “ïðåæèâÿì” ïðåæèâÿíîòî. 80
  • 82.
    ÏÚÒßÒ Ïúðâèòå êîíòàêòè ñ ìåäèöèíàòà áÿõà ñâúðçàíè ñ ïî-ãîëåìèÿ áðàò íà ìàéêà ä-ð Äèìèòúð Ãåîðãèåâ - “âóé- ÷î äîêòîð”. Êàòî ñå çàïî÷íå ñ òîâà, ÷å ìå å îáðàæäàë è ëåêóâàë îò ìíîãîáðîéíèòå áîëåñòè, ñ êîèòî áåøå èçïúñ- òðåíî äåòñòâîòî ìè è ñå çàâúðøè ñ ðåñïåêòèðàùàòà ïî- çèöèÿ, êîÿòî çàåìàøå ïî-êúñíî êàòî ñòàðøè íàó÷åí ñúò- ðóäíèê â Áúëãàðñêà àêàäåìèÿ íà íàóêèòå. Ïîðàäè èçêëþ÷âàíåòî ìó îò Ñîôèéñêèÿ óíèâåðñè- òåò çà ó÷àñòèå â ìåðîïðèÿòèÿ íà ÁÎÍÑ áåøå ïðîäúëæèë è çàâúðøèë îáðàçîâàíèåòî ñè â Õúðâàòñêà. Ñëåä çàâðú- ùàíåòî ñè â Õàñêîâî, íåæåëàí çà äúðæàâíà ñëóæáà, çà- ïî÷âà ÷àñòíà ïðàêòèêà, êîÿòî çà íà÷èíàåù ëåêàð å íå- çàâèäíà ïåðñïåêòèâà. Îò òàçè íåáëàãîïðèÿòíà ñèòóàöèÿ ãî èçâåæäà åäèí çíàìåíàòåëåí ñëó÷àé, ñ êîéòî ñòàâà èçâåñòåí.  åäíî îò îêîëíèòå ñåëà èìàëî ïàðàëèçèðàíà ìëàäà æåíà, áëèçêèòå íà êîÿòî ñà ÿ âîäåëè áåç ðåçóëòàò íà ïðåãëåä è ëå÷åíèå êúäå ëè íå. Íàó÷àâàéêè, ÷å â Õàñêîâî å äîøúë íîâ ëåêàð, ðåøàâàò äà îïèòàò è ïðè íåãî. Ïðå- íàñÿò áîëíàòà îò êàðóöàòà äî êàáèíåòà ìó ñ ÷åðãà, èç- ïîëçâàíà êàòî íîñèëêà è ðàçïðàâÿò íåñðåòàòà é èñòîðèÿ. Âóé÷î ìè ùàòåëíî ïðåãëåæäà æåíàòà è íå îòêðèâà íè- êàêâè îðãàíè÷åñêè äàííè çà óâðåæäàíå. Òîâà ãî íàâåæäà íà ìèñúëòà, ÷å ìîæå áè ñå êàñàå çà “âåëèêèÿ èìèòàòîð”, êàêòî ÷åñòî íàðè÷àò õèñòåðèÿòà. Ðåøàâà äà îïèòà ëå÷å- íèå ñ âíóøåíèå. Ñúîáùàâà àâòîðèòåòíî, ÷å çà íåéíîòî çàáîëÿâàíå âå÷å èìà îòêðèòî ëåêàðñòâî, êîåòî å èçïèñàë îò Ãåðìàíèÿ è ïðèëîæèë ñ ÷óäîäååí åôåêò íà äðóãà ïî- âúçðàñòíà æåíà. Ïðåäóïðåæäàâà ÿ, ÷å òî å áîëåçíåíî, íî ñ ïðåìèíàâàíå íà áîëêàòà, ñëåä íÿêîëêî ìèíóòè òðÿáâà 81
  • 83.
    äà ïðîõîäè. Áåçìèëîñòíîé èíæåêòèðà ïî 10 ìë. äåñòè- ëèðàíà âîäà â áóòîâåòå è ñ ëþáîïèòñòâî î÷àêâà ðåçóë- òàòà îò ïñèõîòåðàïèÿòà. Åôåêòúò å îò ïîðÿäúêà íà “Ëà- çàðå, ñòàíè!” Âðàòàòà íà êàáèíåòà ñå îòâàðÿ è ìëàäàòà æåíà èçëèçà áåç íè÷èÿ ïîìîù, çà äà ïîïàäíå â ïðåãðúä- êèòå íà áëèçêèòå ñè. Ñêîðî ñëåä òîâà ãðàäèíêàòà äî êàáèíåòà ñòàíà ïîïóëÿðíà êàòî “Ïàðê÷åòî - ä-ð Ãåîðãè- åâ”. Êðàé íåãî åæåäíåâíî ìîæåõà äà ñå âèäÿò êàðóöè îò îêîëíèòå ñåëà ñ ìíîãîáðîéíè ïàöèåíòè, äîøëè äà òúðñÿò ïîìîù îò “÷óäîäåéíèÿ” ìëàä äîêòîð. Òàì ñå èçâèñè è äâóåòàæíàòà ìó êúùà ñ ìîäåðåí êàáèíåò, êîÿòî å âñå îùå çàïàçåíà,  ÷àêàëíÿòà ïðåä êàáèíåòà â ñëåäîáåäíèòå ÷àñîâå, êîãàòî âóé÷î ìè ïî÷èâà, ”äåæóðåøå” òúùà ìó. Íåéíàòà çàäà÷à áåøå äà ïîñðåùà è çàäúðæà ñ ðàçãîâîðè ïàöèåí- òèòå äî ïðèñòèãàíåòî íà äîêòîðà. Ïîðàäè îòñúñòâèåòî é ïîìîëèë ìàéêà ñè äà ÿ çàìåñòâà. Áàáà ìè Òåîôàíà, êîÿòî ñå ñëàâåøå ñ ïîçíàíèÿòà ñè ïî íàðîäíà ìåäèöèíà, îõîòíî ïðèåìà.  ðàçãîâîð ñ ïàöèåíòèòå ëþáîïèòñòâóâà êîé îò êàêâî ñå îïëàêâà è òàêà ñå óâëÿêëà, ÷å çàïî÷íàëà äà èì äàâà ñúâåòè êàê äà ñå ëåêóâàò. Êîãàòî âóé÷î ïðèñòèãà, êàáèíåòúò âå÷å áèë “ðàç÷èñòåí” îò áîëíèòå, êîèòî ñå õóêíàëè äà èçïúëíÿâàò ðåöåïòèòå íà áàáà. Íåñúìíåíî ìåäèöèíñêèÿò ãåí íà ôàìèëèÿòà òðúãâàøå îò íåÿ. Âïå÷àòëåíèÿòà ìè îò Õàñêîâñêàòà áîëíèöà äàòèðàò îò ñòàæàíò - ëåêàðñêàòà ìè ïðàêòèêà ïðåç 1957-58ã. Ñúç- äàäåíà íà áàçàòà íà ïàâèëèîíàòà ñèñòåìà, òÿ è äîñåãà ñè îñòàâà òàêàâà, âúïðåêè ìîäåðíèçàöèÿòà íà íÿêîè îò ïà- âèëèîíèòå. Íàé-ñèëíî âïå÷àòëåíèå â ñúçíàíèåòî ìè å îñòàâèëî òîãàâàøíîòî âúòðåøíî îòäåëåíèå. Áîëíè÷íèòå ìó ëåãëà áÿõà ðàçïîëîæåíè ïî 8-10 â ïðîñòîðíè ñòàè, çà âñÿêà îò êîèòî îòãîâàðÿøå îðäèíàòîð ñ åêèï îò ñåñòðè 82
  • 84.
    è ñàíèòàðè. Ëåêàðñêèêàáèíåò è ñåñòðèíñêà ñòàÿ íÿìàøå. Ïîëàãàøå ñå ñàìî íà çàâåæäàùèÿ. Ìÿñòîòî íà ëåêàðÿ, ñåñòðàòà è ñàíèòàðÿ áÿõà ïðè ïîâåðåíèòå èì áîëíè. Ðàç- ïîëàãàõà ñå íà ãîëÿìà ìàñà ñ áÿëà ïîêðèâêà, îêîëî âàçà ñ öâåòÿ. Àêî íÿêîé îõíåøå, ÷óâàõà ãî 3 ÷èôòà óøè ñ ðàçëè÷íà ñòåïåí íà êâàëèôèêàöèÿ, êîèòî çàãðèæåíî ñêà- ÷àõà çà äà ðàçáåðàò ñ êàêâî ìîãàò äà ïîìîãíàò.  6 ÷àñà ïðèñòèãàøå ñàíèòàðÿò îò äíåâíàòà ñìÿíà, â 7 ñåñòðèòå, à ïîëîâèí ÷àñ ñëåä òîâà ñå ïðèñúåäèíÿâàøå è ëåêàðñêèÿò ñúñòàâ. Ïðåäè äà âëåçå â îòäåëåíèåòî ñòàðøàòà ñåñòðà ìèíàâàøå ïðåç öâåòíàòà ãðàäèíà ñ îðàíæåðèÿ è ùàòåí ãðàäèíàð, îò êúäåòî öåëîãîäèøíî ñå ñíàáäÿâàõà ñúñ ñâåæè öâåòÿ. Êúì 9 ÷àñà áîëíèòå, ñëåä óòðèíåí òîàëåò è çàêóñêà, ïðåãëåäàíè îò ëåêóâàùèÿ ëå- êàð, áÿõà ïî ëåãëàòà ñè ãðèæëèâî çàãúðíàòè. Íàñòúï- âàøå âðåìå çà ñâåùåíîäåéñòâóâàùàòà âèçèòàöèÿ. Êúì 13.30 ÷., ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà íàçíà÷åíèÿòà, âñè÷êè, îñâåí äåæóðíèòå, “ÿõâàõà” âåëîñèïåäèòå ñè è ñå îòòåãëÿ- õà çà ñëåäîáåäíà ïî÷èâêà. Îò 17-19 ÷àñà ëåêóâàùèòå ëåêàðè ñå çàâðúùàõà îòíîâî íà ðàáîòà, çà äà ïðîâåðÿò ñúñòîÿíèåòî íà ïîâåðåíèòå èì áîëíè ïðåäè äà ãè îñòàâÿò â ðúöåòå íà äåæóðíèÿ ïðåç íîùòà. Òåçè ñïîìåíè íå ñà êðèòèêà íà ñåãàøíàòà îðãàíè- çàöèÿòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî, íî íå ìîãà äà íå ñïîäåëÿ âïå÷àòëåíèÿòà íà êîëåãà, êîéòî èçïèòà êàòî ïàöèåíò ñåãàøíàòà “êîíâåéåðíà” ñèñòåìà íà îòíîøåíèå êúì áîë- íèÿ. Ëåæàùèòå êðàé íåãî ñå îáçàëàãàëè ïðè âå÷åðíà âèçèòàöèÿ äàëè âèçèòèðàùèÿò ùå âëåçå â ñòàÿòà èëè ñàìî ùå íàäíèêíå ïðåç îòâîðåíàòà âðàòà. Íàëîæèë ñå àðáèòðàæ, êîãàòî âåäíúæ ñòúïèë ñ åäèíèÿ êðàê âúòðå, à äðóãèÿò îñòàíàë íà êîðèäîðà. 83
  • 85.
    Íåñúìíåíî ñ íàïðåäúêàíà ìåäèöèíñêàòà íàóêà ñúîòíîøåíèÿòà òåõíèêà - ÷îâåê íåïðåêúñíàòî ñå ïðî- ìåíÿò è âñå ïàê ÷îâåêúò ñè îñòàâà ÷îâåê è íå áèâà çà ñìåòêà íà òîâà äà “ìåõàíèçèðàìå” îòíîøåíèåòî ñè êúì íåãî. Äúëáîêî âïå÷àòëåí îò ðåøåíèåòî íà òîçè ïðîáëåì áÿõ â áîëíè÷íèÿ êîìïëåêñ êúì ìåäèöèí- ñêèÿ ôàêóëòåò íà óíèâåðñèòåòà “Òîêàè”. Ðàçïîëîæåí â ìíîãîåòàæíà ñãðàäà, îïàñàíà ñ àâàðèéíè èçõîäè, ïî êîèòî ïðè çåìåòðåñåíèå ìîãàò äà ñå èçâåäàò áîëíèòå çàåäíî ñ ëåãëàòà ñè íà êîëåëà, ñ ïëîùàäêà çà õåëè- êîïòåðè íà ïîêðèâà, òîé ïðîäúëæàâàøå äà âïå÷àò- ëÿâà è ïðè âëèçàíåòî â îãðîìíîòî ïî ðàçìåðè ïðè- åìíî ôîàéå, êîåòî èçïúëíÿâàøå ôóíêöèèòå íà ïîëèê- ëèíèêà. Ïðåä ãèøåòàòà, åäíî îò êîèòî ïðèãîäåíî ñïåöèàëíî çà èíâàëèäè, âè ïîñðåùà ïðèâåòëèâà óñìèâ- êà è, àêî ïîñåùàâàòå çà âòîðè ïúò áîëíè÷íîòî çàâåäåíèå äîêàòî âè ðåãèñòðèðàò, êîìïþòúðúò ðàç- ïå÷àòâà ìèíàëèòå âè èñòîðèè íà çàáîëÿâàíèÿ. Ïî- íàòàòúê ïîåìàòå êúì ëàáîðàòîðèÿòà, îòêúäåòî, ñëåä êðàòêî èç÷àêâàíå çà ðåçóëòàòèòå âè ïðèåìà ñïåöèàëèñò ïî îáùà ìåäèöèíà, êîéòî âè íàñî÷âà êúì ñïåöèàëèçèðàíî îòäåëåíèå. Ãîðäîñò çà áîëíèöàòà áåøå äåïàðòàìåíòúò çà òðàíñïëàíòàöèÿ, â êîéòî ñòàèòå îñâåí ëåãëî âêëþ÷âàõà, ñòåðèëíà òîàëåòíà è òåëåâè- çîð.  òîâà îòíîøåíèå àìåðèêàíöèòå áÿõà îëåêîòèëè îáñòàíîâêàòà, êàòî â ïîäîáåí äåïàðòàìåíò íà åäíà îò íàé-èçâåñòíèòå ñè ÷àñòíè áîëíèöè - “Äæîíñ Õî- óïêèíñ” â Áàëòèìîð îñèãóðÿâàõà ïîäîáíè óñëîâèÿ ïîñ- ðåäñòâîì âêàðâàíå â áîëíè÷íàòà ñòàÿ íà ñòåðèëåí âúçäóõ ïîä åäâà çàáåëåæèìî íàëÿãàíå. Òîâà ïîçâîëÿâà- øå íå ñàìî íà ëåêóâàùèÿ ëåêàð íî è íà áëèçêèòå íà áîëíèòå äà êîíòàêòóâàò äèðåêòíî ñ òðàíñïëàíòè- 84
  • 86.
    ðàíèòå áîëíè âîáèêíîâåíî îáëåêëî, âúîðúæåíè ñàìî ñ ìàðëåíà ìàñêà. Íå ìîãà äà íå ñïîìåíà è çà ðàçëèêèòå â áîëíè÷- íîòî îáëåêëî ìåæäó äâåòå ñâåòîâíî èçâåñòíè ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ.  ÿïîíñêîòî ìåäèöèíñêèÿò ïåðñîíàë ìîæå- øå äà èçáèðà ìåæäó ÷åòèðè âèäà ïåðôåêòíî èçãëåæ- äàùè óíèôîðìè, ñ êðîéêè, àðàíæèðàíè íåñúìíåíî îò ñòèëèñò. Àìåðèêàíöèòå èìàõà äðóãî îòíîøåíèå êúì ïðîáëåìà. Òå ïðîñòî íå íîñåõà óíèôîðìåíî îáëåêëî. Äâèæåõà ñå âñðåä áîëíèòå ñ öèâèëíè äðåõè, ðàçáèðà ñå, îïðåäåëåíè ñàìî çà ðàáîòà. Òàêà ñ÷èòàõà, ÷å íàìàëÿâàò ñòðåñîâàòà ðàçëèêà ìåæäó áîëíè÷íàòà è äîìàøíàòà îáñòàíîâêà. Åñòåñòâåíî òîâà ìè íàïîì- íè çà ðåâà, ñ êîéòî íàøèòå ìàë÷óãàíè ïîñðåùàò âñÿêà “áÿëà ïðåñòèëêà”. Íå ïî-ìàëêî âïå÷àòëÿâàøå è êîìôîðòíàòà îáñòàíîâêà íà ôîàéåòàòà, äåëèêàò- íî “ãàðíèðàíè” ñ ïîäõîäÿùà ðàñòèòåëíîñò, êúäåòî ñå ÷óâàøå è óñïîêîèòåëíî ÷óðóëèêàíå íà íåâèäèìè åêçî- òè÷íè ïòè÷êè, îñèãóðÿâàíî, êàêòî ðàçáðàõ ïî-êúñíî, îò çâóêîçàïèñè. Íåñúìíåíî íå ñàìî òèøèíàòà ëåêó- âàøå.  òàçè ðàçõîäêà èç ñïîìåíèòå ìè çà òåçè äâå áîëíè÷íè çàâåäåíèÿ ñå îòêðîÿâàøå åäíà ñúùåñòâåíà ðàçëèêà â ïîëçà íà ÿïîíöèòå. Çàïëàùàíåòî íà ñåñò- ðèòå ïðè òÿõ áåøå ïî-âèñîêî îò òîâà íà ëåêàðèòå. Íå, ÷å ïîäöåíÿâàõà ôèíàíñîâî êîëåãèòå. Íàïðîòèâ, òå ïîëó÷àâàõà çíà÷èòåëíî ïîâå÷å îòêîëêîòî â äðóãè çäðàâíè çàâåäåíèÿ. Áåç äà ñå èçíåíàäà íà ó÷óäâàíåòî ìè, äåêàíúò íà ôàêóëòåòà èçÿñíè ïðè÷èíàòà çà òîçè ôåíîìåíàëåí ïàðàäîêñ. Çà ñåñòðè ïîäáèðàõà ñàìî äå- âîéêè îò ðåëèãèîçíà ñåêòà, êîèòî ïîñâåùàâàò æè- âîòà ñè â ïîìîù íà áëèæíèÿ. Áåçïëàòíî ãè îáó÷àâàò 85
  • 87.
    â êîëåæà íàôàêóëòåòà, ñëåä êîåòî ïîâåðÿâàò ãðè- æàòà çà áîëíèòå âúâ âñåîòäàéíèòå èì ðúöå. Ïî òîçè íà÷èí, ïîäåò îò êîíâåéåðà íà ñúâðåìåííèòå äèàãíîñ- òè÷íè è òåðàïåâòè÷íè ìàíèïóëàöèè, ïàöèåíòúò íå ñå ëèøàâà è îò òîëêîâà íåîáõîäèìàòà â òåæêè ìèãîâå ÷îâåøêà òîïëèíà è ñúñòðàäàíèå. Ìîæå áè è ïðè íàñ â ìèíàëîòî ñà èçïîëçâàëè òîçè ïðèíöèï? Çà òîâà íàïîìíÿò âå÷å çàáðàâåíèòå ïîíÿòèÿ “ìèëîñúð- äíà” ñåñòðà è “ñàìàðÿíêà”. Íå ìîãà äà íå ñïîäåëÿ âïå÷àòëåíèÿòà ñè è îò íÿêîè òîãàâàøíè ëåêàðè. Íà ïúðâî ìÿñòî, îò çàâåæäàùèÿ âúò- ðåøíîòî îòäåëåíèå ä-ð Äèìèòúð Äèìèòðîâ, êîéòî âèíà- ãè çà ìåíå å áèë îáðàçåö ñú÷åòàâàù ëè÷íîñò, ïîçíàíèÿ è óìåíèå. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàêâà òèøèíà íàñòúïâàøå â áîëíè÷íàòà ñòàÿ äîêàòî “ïî÷óêâàøå” ñ äëàíè ãúðäèòå íà ñúîòâåòíèÿ ïàöèåíò, òàêà ÷å è íåêîìïåòåíòíèÿò ìîæåøå äà ðàçëè÷è ïðîìåíèòå íà çâóêà, êîèòî îòåêâàõà ïîä ïðúñ- òèòå ìó. Êîãàòî, íàñúáðàíè îêîëî íåãî, î÷àêâàõìå äà ÷óåì êàêâè äåëèêàòíè “øóìîâå” å ðàçëè÷èëî ðóòèíèðà- íîòî ìó óõî ïðåç ïðèëåïíàëàòà êúì ãúðäèòå íà ïàöèåíòà ñëóøàëêà. Êàê ñëåä òîâà ñå âúçõèùàâàõìå íà áðèëÿíòíèÿ ìó àíàëèòè÷åí óì, íåïðîïóùàù íèòî åäíà âúçìîæíîñò, êîÿòî ïðå÷óïåíà ïðåç îïèòà è ïîçíàíèÿòà ìó íà åðóäèò â îáëàñòòà íà âúòðåøíàòà ìåäèöèíà ñèíòåçèðàøå ïðà- âèëíàòà äèàãíîçà. Âñÿêà ñåäìèöà â íåãîâèÿ êàáèíåò íå- îòìåííî ñå ïðîâåæäàøå òåîðåòè÷åí “ñåìèíàð” êúäåòî ñå “ðàçíèùâàõà” êàçóñè îò ñîáñòâåíàòà ïðàêòèêà èëè ñå äèñêóòèðàøå ñòàòèÿ, ïóáëèêóâàíà â íàøè èëè ÷óæäè òåðàïåâòè÷íè ñïèñàíèÿ. Ïðåâúçõîäíè ñðåùè íà ïðàêòè- êàòà ñ òåîðèÿòà ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà åäíà çàáåëåæèòåë- íà ëè÷íîñò, êîÿòî íå ñå ñêúïåøå äà ïðåäàâà îïèòà ñè, áëàãîäàðåíèå íà êîåòî âúçïèòà ðåäèöà çàáåëåæèòåëíè 86
  • 88.
    èíòåðíèñòè, íà êîèòîÕàñêîâî äúëæè çäðàâíîòî ñè áëà- ãîïîëó÷èå â îáëàñòòà íà âúòðåøíàòà ìåäèöèíà. Íå ìîæåøå äà íå ñå âïå÷àòëÿ è îò áëåñòÿùàòà îïåðàòèâíà òåõíèêà íà çàâåæäàùèÿ õèðóðãè÷åñêîòî îò- äåëåíèå ä-ð Êèðèë Àëòúíîâ, êîéòî ïðåä óäèâåíèòå íè î÷è, äåìîíñòðàòèâíî, ïðèêëþ÷è çà òðè ìèíóòè ðåçåêöèÿ íà àïåíäèöèò îò ñðåç äî øåâ. Íàé-ãîëÿì èíòåðåñ åñòåñ- òâåíî ïðåäñòàâëÿâàøå ñúðöåòî íà îòäåëåíèåòî-îïåðàöè- îííèÿò áëîê. Òàì áåøå öàðñòâîòî íà ñàíèòàðÿ áàé Äè- ìèòúð, êîéòî ñÿêàø “âòúêàí” â íåãî èçïúëíÿâàøå íàé- ðàçíîîáðàçíè ôóíêöèè.  ïðåääâåðèåòî êàòî ñòðàæè çà ñòåðèëíîñòòà ñå ìúäðåõà äâàòà ìó ïðÿêî ïîä÷èíåíè ïðè- ìèòèâíè, íî “àâòîíîìíè” àâòîêëàâè. Òå íå çàâèñåõà îò åëåêòðè÷åñêèÿ òîê, çàùîòî ïðè íóæäà ìîæåõà äà ñå çà- äåéñòâóâàò è ñ äúðâà. Äî òÿõ íà ñòåëàæè “äåæóðåõà” ñòåðèëíè áàðàáàíè, ãîòîâè äà ïîñðåùíàò äåíîíîùíèòå íóæäè íà îòäåëåíèåòî. Ïî âðåìå íà îïåðàöèè áàé Äè- ìèòúð ñå ïðåâúïëúùàâàøå è â àíåñòåçèîëîã. Íàäâåñåí íàä ãëàâàòà íà ïàöèåíòà, òîé âíèìàòåëíî ïðèäúðæàøå ïðèìèòèâíàòà ìàñêà, â êîÿòî îòìåðåíî íàêàïâàøå åòåð, âñëóøâàéêè ñå â çàãëúõâàùîòî ìó áðîåíå. Òåõíèêà, êî- ÿòî ñåãà áóäè óäèâëåíèå, íî â ìèíàëîòî íå ïðå÷åøå äà ñå ñïàñÿâà æèâîòà íà õèëÿäè íóæäàåùè ñå. Êúäå âñúù- íîñò ñå êðèå ðàçêîâíè÷åòî çà òîâà ÷óäî íà ÷óäåñàòà, êîåòî è ïðè íåâúîáðúçèìî òåæêè óñëîâèÿ å â ñúñòîÿíèå äà ñå ïðåáîðè ñúñ ñìúðòòà? Íèìà å òðóäíî äà ñå îñúçíàå, ÷å òîâà å ðúêàòà íà õèðóðãà, êîÿòî âúçâðúùà æèâîòà. Áëàãîäàðíîòî ÷îâå÷åñòâî ñå å äîñåòèëî äà íàïðàâè ïîñ- ìúðòíà îòëèâêà îò ðúêàòà íà Øîïåí. Çà ñúæàëåíèå âñå îùå íå å óâåêîâå÷èëî ïî òîçè íà÷èí äåëîòî íà õèðóðçè, îñòàâèëè ñëåä ñåáå ñè èñòîðè÷åñêè õèðóðãè÷åñêè ïðèéî- ìè. Âñúùíîñò ïðèçâàíèåòî ñè å ãåíåòè÷åñêè çàëîæåíî. 87
  • 89.
    Îùå êàòî ñòóäåíò,êîãàòî íè ó÷åõà äà ïðàâèì âúçëè ðàçáðàõ, ÷å îò ìåíå íÿìà äà “èçëåçå” õèðóðã. Òà àç è äîñåãà íå óìåÿ äà çàâúðæà ñíîñåí âúçåë íà îáóâêèòå ñè. Åòî çàùî íå çàáðàâÿì çàáåëåæèòåëíèòå ëåêàðè îò ìåñ- òíàòà õèðóðãè÷åñêà øêîëà, íà êîèòî èñòîðèÿòà íà áîë- íèöàòà áè òðÿáâàëî äà ïîñâåòè ñïåöèàëíî âíèìàíèå. Íå ìîãà äà ïîäìèíà è äðóãèÿ êîëîñ íà áîëíèöàòà - ä-ð Âëàäèìèð Õàäæèòîíåâ. Çàâúðøèë ìåäèöèíà â Ãåð- ìàíèÿ è ïîñâåòèë ñå íà àêóøåðñòâîòî è ãèíåêîëîãèÿòà, òîé ñú÷åòàâàøå áîãàòà åðóäèöèÿ, ïðåâúçõîäíè êà÷åñòâà íà õèðóðã è íåïðåñúõâàùà ëþáîçíàòåëíîñò. Áåøå àáîíè- ðàí çà íàé-àâòîðèòåòíèòå íåìñêè ñïèñàíèÿ â îáëàñòòà íà ìåäèöèíàòà è ñïîäåëÿøå èíôîðìàöèÿòà, ïîëó÷àâàíà îò òÿõ ñ âñåêè, êîéòî ïðîÿâÿâàøå èíòåðåñ.Êàòî ñòàæàíò, à ïî-êúñíî è êàòî íîâîïîñòúïèë â áîëíèöàòà, ìå å êàíèë ìíîãîêðàòíî â äîìà ñè, çà äà ìè ïðåâåæäà ïàñàæè îò ñòàòèè, êîèòî êàñàåõà ïðîáëåìè íà êðúâîïðåëèâàíåòî. Âñðåä “êëàñèöèòå” îò ñòàðàòà øêîëà, áëàãîäàðåíèå íà êîèòî áîëíèöàòà áåøå êëàñèðàíà â äåñÿòêàòà êàòî “Ïúðâîñòåïåííà”, âïå÷àòëÿâàøå è êîëîðèòíàòà ëè÷íîñò íà ä-ð Òðåíäàôèë Ñúðòìàäæèåâ. Çàâúðøèë ìåäèöèíà âúâ Ôðàíöèÿ, òîé èçïúêâàøå íå ñàìî ñ áîãàòàòà ñè åðóäèöèÿ, íî è ñ ïîä÷åðòàíàòà ñè åëåãàíòíîñò è åêñêëóçèâíè ìà- íèåðè. Àäåêâàòíîòî ìó ñàìî÷óâñòâèå íà ìíîçèíà ñå ñòðó- âàøå êàòî èçðàç íà âèñîêîìåðèå, íî ìíîãîêðàòíî èìàõ âúçìîæíîñò äà ñå óáåäÿ, ÷å òîâà íå å òàêà. Ïðîñòî ðàç- äåëÿøå êîëåãèòå íà ëþáîçíàòåëíè, èëè íå, è ñïîðåä òîâà îïðåäåëÿøå îòíîøåíèåòî ñè êúì òÿõ. Òúé êàòî î÷åâèäíî áÿõ ïîïàäíàë â ïúðâàòà êàòåãîðèÿ èìàõ ÷åñòòà äà ñå ïîëçâàì îò áëàãîâîëåíèåòî ìó. Íå ñàìî ïî îòíîøåíèå íà îáó÷åíèåòî ìè ïî âðåìå íà ñòàæà, íî è ñëåä òîâà. Êàòî àáîíàò íà ïðåñòèæíîòî ôðåíñêî ñïèñàíèå “Ëà ïðåñ 88
  • 90.
    ìåäèêàë” íèêîãà íåçàáðàâÿøå äà ìè ïðåäîñòàâè íà ðàçïîëîæåíèå ñòàòèè, òðåòèðàùè õåìàòîëîãè÷íè ïðîá- ëåìè, êàòî ñòèìóëèðàøå íàó÷íèòå ìè èíòåðåñè. Êîãàòî ïîêúñíî èçëÿçîõà ïúðâèòå ìè ïóáëèêàöèè âúâ Ôðàíöèÿ, îò êîèòî ìó ïîäàðèõ àâòîðñêè êîëè èìàõ ÷óâñòâîòî, ÷å â ìîå ëèöå âèæäà îñúùåñòâåíè ìå÷òèòå ñè, òàêà èñêðåíî, íåïðèíóäåíî è âúçòîðæåíî ñïîäåëÿøå ìîÿ óñïåõ. Ïî îòíîøåíèå êà÷åñòâàòà ìó íà ðåíòãåíîëîã èìàõ âúçìîæ- íîñò äà ñå çàïîçíàÿ ïî âðåìå íà íàïðåãíàòè ìèãîâå, êîãàòî òðÿáâàøå äà ñå èçêëþ÷è èëè ïîòâúðäè ñúìíåíèå çà ðàê ïðè ìàéêà ìè. Òîé, âèñîêî åðóäèðàíèÿò ðåíòãå- íîëîã, êîéòî âñè÷êè ñ÷èòàõà çà âèñîêîìåðåí è âñåçíàåù, ìå ïîñúâåòâà ðàçòðåâîæåí, íåçàáàâíî äà êîíñóëòèðàì ìàéêà ìè íà ïî-âèñîêî íèâî â Ñîôèÿ. Êîãàòî çàíåñîõ ñíèìêèòå îùå ïðåäè äà ãè ïîåìå ïðîôåñîðúò-êîíñóëòàíò ñú÷óâñòâåíî ìå ïðåäóïðåäè, ÷å äèàãíîçà íà ä-ð Ñúðòìà- äæèåâ ëåñíî íå ñå îòõâúðëÿ! È äåéñòâèòåëíî ðàíòãåíî- ëîãè÷íî íå ìîæà äà ñå èçêëþ÷è ñúìíåíèåòî. Çà ùàñòèå ôàòàëíàòà äèàãíîçà îòïàäíà ñëåä äîïúëíèòåëíè èçñëåä- âàíèÿ, êîåòî íå íàìàëè óâàæåíèåòî ìè êúì äâàìàòà âèñîêî åðóäèðàíè ðåíòãåíîëîçè. Ñòàæàíò-ëåêàðñêàòà ïðîãðàìà çàâúðøâàøå ñ ïðàê- òèêà â “Áúðçà ïîìîù”, êúäåòî ïîëó÷èõ è “áîéíîòî ñè êðúùåíèå”.  êúñíà ëÿòíà íîù ïîòåãëèõ çà “ïðåâîç” íà áðåìåííà æåíà îò ñ. Òàòàðåâî äî ðîäèëíî îòäåëåíèå. Ïîìîãíàõìå é äà ñå êà÷è â ëèíåéêàòà è íåçàáàâíî ïî- òåãëèõìå, çàùîòî âîäèòå é áÿõ èçòåêëè. Îò òðúñêàíåòî ïî íàñòëàíàòà ñ êàëäàðúì îòñå÷êà, îò ñåëîòî äî øîñåòî çà Õàñêîâî, ðàæäàíåòî çàïî÷íà. Íè â êëèí íè â ðúêàâ òðÿáâàøå äà îáðàæäàì âúðõó áðåçåíòîâàòà íîñèëêà, íà- ìåòíàòà ñúñ ñúìíèòåëåí ÷àðøàô. Çà ùàñòèå æåíàòà ðàæ- äàøå çà òðåòè ïúò è óñïÿõ äà ïîìîãíà çà ÿâÿâàíåòî íà 89
  • 91.
    “áÿë ñâÿò” íàåäðè÷êî ìîì÷åíöå, êîåòî çà ìîé óæàñ íå èçïëàêà. Íàëîæè ñå âìåñòî àñïèðàòîð, êîéòî ëèïñâàøå äà èçïîëçâàì íåóïîòðåáÿâàíà òóëóìáè÷êà çà äåòñêè êëèçìè îùå â öåëîôàíà ñè. Ñâåòêàâè÷íî ÿ ðàçîïàêîâàõ, äåçèíôåêöèðàõ è àñïèðèðàõ ñëóçòà îò íîçäðè÷êèòå íà íîâîðîäåíîòî, êîåòî íàé-ïîñëå èçðåâà. Ñ ìàêñèìàëíà ñêîðîñò ïîòåãëèõìå çà îòäåëåíèåòî, êúäåòî áåøå íàïðà- âåíà íåîáõîäèìàòà ïðîôèëàêòèêà. Ñëåä “áàáóâàíåòî” íàâåñòèõ íåêîëêîêðàòíî ïúðâèÿ ñè íåâðúñòåí ïàöèåíò, êîéòî ñå ðàçâèâàøå íîðìàëíî. * * * Íåóñåòíî ïðåìèíàëèÿò ñòàæ è çàðåäèëèòå ñå äúð- æàâíè èçïèòè íàé-ïîñëå çàâúðøèõà ñúñ ñþáëèìíèÿ ìî- ìåíò íà ïðîìîöèÿòà, ñâúðçàí ñ íåçàáðàâèì èíöèäåíò. Òúðæåñòâîòî ñå ïðîâåæäàøå íà ñöåíàòà íà òåàòúðà, êú- äåòî íè áÿõà ïîäðåäèëè ïðåäâàðèòåëíî. Òúðïåëèâî èç- ÷àêâàõìå äà ïîëó÷èì äèïëîìèòå ñè ëè÷íî îò ðåêòîðà íà èíñòèòóòà, êîéòî íè ïîçäðàâÿâàøå ñ ðúêîñòèñêàíå. Ïîñ- òåïåííî ñöåíàòà ñå îïðàçâàøå äîêàòî íàêðàÿ îñòàíàõìå ñ îùå åäèí êîëåãà, à äèïëîìèòå ñå áÿõà èç÷åðïàëè. Ðåê- òîðúò èçâèíèòåëíî âäèãíà ðúöå è íèå “àðòèñàëèòå” íå- ëîâêî ñå èçìúêíàõìå çàä êóëèñèòå. Âïîñëåäñòâèå ñå ðàç- áðà, ÷å òðÿáâàëî ïðåäâàðèòåëíî äà çàïëàòèì â êàíöåëà- ðèÿòà ïî òðè ëåâà çà èçãîòâÿíåòî èì, ñúîáùåíèå êîåòî òàêà è íå áÿõìå ïðî÷åëè. Ñúãëàñíî äåéñòâóâàùèòå ñòðîãè ðàçïîðåäáè, ñêîðî ñëåä òîâà ñå îçîâàõ ïî ðàçïðåäåëåíèå êàòî îðäèíàòîð êúì ó÷àñòúêîâàòà áîëíèöà â Õàñêîâñêè ìèíåðàëíè áàíè, êúäåòî òðÿáâàøå äà îòáèÿ “ñåëñêàòà ñè òðóäîâà ïîâèí- íîñò” â ïðîäúëæåíèå íà òðè ãîäèíè. Âìåñòî ëèíåéêà ðàçïîëàãàõìå ñ áðàêóâàíè îò ÒÊÇÑ-òî äâóêîëêà è êîí, 90
  • 92.
    ñ êîèòî îáñëóæâàõìåîêîëíèòå 5 ñåëà. Íàáúðçî ìå îáó- ÷èõà äà âïðÿãàì è ðàçïðÿãàì êðîòêèÿ “Ðîñèíàíò”, êîéòî ïðè ïîäðúïâàíå íà äÿñíàòà þçäà ìå îòâåæäàøå äî àì- áóëàòîðèÿòà â ñ. Ñóñàì, ïðè ëÿâ “ìèãà÷” çàìèíàâàõìå çà ñ. Òàòàðåâî, à ïðè íàìåê ñ ïîäðúïâàíå íà äâåòå þçäè ñå îçîâàâàõìå â Ãîðíî Áðÿñòîâî. Íàëîæè ñå äà ñå ñíàáäÿ ñ ãóìåíè áîòóøè è “óøàíêà”. Áèòîâîòî ìè óñòðîéâàíå áåøå ïîäîáíî. Íàñòàíåí áÿõ â ñòàè÷êà îò ñëóæáàòà, â êîÿòî ïðåäè òîâà “øåôúò” íà áîëíèöàòà è ñòîìàòîëîãúò èçïîëçâàõà çà ãàðàæ íà ìîòîöèêëåòèòå ñè. Ñëåä âàðîñ- âàíå è îáçàâåæäàíå ñ îäúð è êþìáå òèï “öèãàíñêî ñúð- öå” íà 16 ÿíóàðè 1959 ã. çàïî÷íàõ êàðèåðàòà ñè íà ñåëñêè äîêòîð. Êàòî “çàìåñòíèê” èçïúëíÿâàõ ôóíêöèèòå è íà ïðåä- ñòàâèòåë íà õèãèåííî åïèäåìèîëîãè÷íàòà èíñïåêöèÿ.  òîâà íàïðàâëåíèå áåøå è ïúðâèÿò èíöèäåíò, çà êîéòî ïðèñòèãíà çàïúõòÿí äà ìè äîêëàäâà ùàòíèÿò õèãèåíèñò. Íÿêàêâà ïàöèåíòêà îò áàëíåîñàíàòîðèóìà âçåëà ñëàáè- òåëíî, îò êîåòî íåî÷àêâàíî â ìèíåðàëíèÿ áàñåéí ïî- ëó÷èëà êîëèêè è ïðåäè äà óñïåå äà èçëåçå îò âîäàòà ñå “èçïóñíàëà”. Òà õèãèåíèñòúò áåøå ïðèñòèãíàë äà ìå ïè- òà êàêâî äà ïðàâåë. Òàêà è íå ðàçáðàõ äàëè èñêàøå äà ìå èçïèòà èëè ãî íàïðàâè îò ÷èñòî ñêóäîóìèå, íî ìó ïðåïîðú÷àõ äà ãðàáâà ëúæèöàòà ñè, äà çàìèíàâà îáðàòíî è äà äåéñòâóâà. Âòîðèÿò èíöèäåíò áåøå çíà÷èòåëíî ïî- ñëîæåí. Èçáóõíà åïèäåìèÿ îò äèçåíòåðèÿ â åäíî îò îêîë- íèòå ñåëà, êîÿòî ïðåäèçâèêà íåçàáàâíî îáñëåäâàíå îò ñàíèòàðíàòà èíñïåêöèÿ, ðúêîâîäåíî ëè÷íî îò âçèñêàòåë- íèÿ é øåô. Ïðè÷èíàòà áåøå î÷åâàäíà. Êàòî îòõîäíè ìåñòà ïî äâîðîâåòå íà ïîâå÷åòî îò êúùèòå ñå èçïîëçâàõà äâà êàìúêà çàîáèêîëåíè ñ “ïàðàâàí” îò æèâ ïëåò. Êî- êîøêèòå ñúäåéñòâàõà çà ïî÷èñòâàíåòî ïîíàòàòúê. Ïî 91
  • 93.
    ñïåøíîñò ñå çàíèìàðúêîâîäñòâîòî íà ÒÊÇÑ, êîåòî îò- ïóñíà íåîáõîäèìèòå ìàòåðèàëè çà ïîñòðîÿâàíå íà õèãè- åíè÷íè êëîçåòè.Ñëåä íÿêîëêî ìåñåöà ïðèñòèãíà ïðîâåð- êà. Êëîçåòèòå áÿõà ãîòîâè. Íà ïðîçîð÷åòàòà íà íÿêîè îò òÿõ äîðè èìàøå ïåðäåíöà, íî íàâñÿêúäå ãè èçïîëçâàõà êàòî ñêëàäîâå çà òóðøèè, êîìïîòè è êàêâî ëè íå îùå. Íå ìîæåõà äà ñè ïðåäñòàâÿò äà çàìúðñÿâàò íîâîïîñòðî- åíèòå ïîìåùåíèÿ ñ äåéíîñò, çà êîÿòî ñè èçïîëçâàõà ñòà- ðèòå îòõîäíè ìåñòà. Î÷åâèäíî íå òðÿáâàøå äà ïðåñêà÷à- ìå çäðàâíàòà ïðîñâåòà. Íå ëèïñâàõà è âåñåëè ñëó÷êè. Çúáîëåêàðÿò íà çäðàâ- íàòà íè ñëóæáà áåøå ãîëÿì çåâçåê è âåäíúæ ìå ïîìúêíà íà ñåëñêà ñâàòáà. Ñëåä ñúîòâåòíèòå ðèòóàëè ñå çàïúòèõìå êúì êúùàòà íà æåíèõà, êúäåòî íà äâîðà áÿõà ðàçïîëî- æåíè ñúîòâåòíî ïîäðåäåíè ìàñè. Òúðæåñòâîòî ñå îçâó÷à- âàøå îò ÷àëãà, âêëþ÷âàùà íÿêîëêî êëàðíåòà, öèãóëêà è òúïàí. Ñåðâèðàõà êóðáàí ÷îðáà è ïå÷åíî îò ÿðåòà. Íà ïëåòà äîðè ñå âèæäàõà ïðåìåòíàòè çà ñóøåíå êîæèòå èì. Çúáîëåêàðÿò èñòèìàðñêè ñå ïðîìúêíà äî òÿõ è íåçàáåëÿ- çàíî îòðÿçà îò êîçèíàòà èì. Íà ìàñàòà ñëåä òîâà íàñèòíè êîñìèòå, äàâàéêè ìè çíàê äà ñå ïðàâÿ, ÷å íèùî íå ñúì âèäÿë. Íà åäèí îò ìóçèêàëíèòå àíòðàêòè ñå “çàìåòå” íà ðàçãîâîð ñ ÷àëãàäæèéòå è òîãàâà î÷åâèäíî å óñïÿë äà ïîíàðúñè ïîðöèèòå èì ñ ÿðåøêè êîñìè. Åôåêòúò ïîä ôîðìàòà íà äèàðèÿ ñå ïðîÿâè êúì ñðåäàòà íà òúðæåñò- âîòî è çàñåãíà íàé-âïå÷àòëÿâàùî äóõà÷èòå. Ïðè îïèò äà íàäóÿò èíñòðóìåíòèòå ñôèíêòåðèòå èì î÷åâèäíî ðåôëåê- òîðíî ñå ïîîëàáâàõà è ñå íàëàãàøå äà çàõâúðëÿò êëàðå- íåòèòå è äà õóêâàò êúì êëîçåòà. Ñâàòáåíîòî òúðæåñòâî ïðîäúëæè ïîä çâóöèòå ñàìî íà öèãóëêà è òúïàí. Äðóã ïúò íàõëó â êàáèíåòà ìè, êðúñòåéêè ñå, è ìå ïîêàíè ïðè íåãî. Êàðòèíêàòà äåéñòâèòåëíî çàñëóæàâàøå 92
  • 94.
    âíèìàíèå. Äîêàòî ñèìèåë ðúöåòå, ïîêàíèë ñëåäâàùàòà ïàöèåíòêà äà ñå íàñòàíè íà ñòîëà. Æåíàòà èäâàëà çà ïðúâ ïúò íà çúáîëå÷åíèå è ïîìèñëèëà, ÷å òðÿáâà äà íàìåñòè ÷åíåòî ñè íà îáëåãàëêèòå, ïðåäíàçíà÷åíè çà òè- ëà.  ðåçóëòàò íà òîâà ÿ âèäÿõìå “îäóïåíà” íà êîëåíå âúðõó ñåäàëêàòà íà ñòîëà, äà çåéâà ïðè âëèçàíåòî íè. Êîëåãàòà, åäâà ñäúðæàéêè ñìåõà ñè, ìå ïîïèòà: - Õà êàæè ñåãà, îòêúäå äà ÿ ïîäõâàùàì ñ áîðìàøèí- êàòà? Íà åäíà îò ïîðåäíèòå ñëóæåáíè êîíôåðåíöèè, êàòî äîìàêèí îðãàíèçèðàõ êîëåêòèâåí îáÿä çà ó÷àñòíèöèòå. Íåî÷àêâàíî ïîñëåäíàòà òî÷êà îò äíåâíèÿ ðåä ñå “çàêó- ÷è”. Áåøå ïîñâåòåíà íà ñâîåâðåìåííîòî îòêðèâàíå íà áðåìåííèòå æåíè è òÿõíîòî ïî-íàòàòúøíî íàáëþäåíèå. Ïðîòî÷èõà ñå áåçêðàéíè èçêàçâàíèÿ, â êîèòî âñåêè èç- òúêâàøå ïîñòèæåíèÿòà ñè. Âðåìåòî íàïðåäâàøå è ìîæå- øå äà çàòâîðÿò ðåñòîðàíòà. Ñåäÿùèÿò äî ìåíå êîëåãà ñïîäåëè ïðèòåñíåíèåòî ìè è ñëåä ìàëêî âçå äóìàòà. Ðàç- êàçà íè êàê åäíà âå÷åð, òúêìî êîãàòî ñè ëÿãàë â æèëè- ùåòî ìó íàä çäðàâíàòà ñëóæáà, íÿêîé íàñòîé÷èâî çàçâú- íÿë. Ñëÿçúë è ïîñðåùíàë ðàçâúëíóâàí ñåëÿíèí, êîéòî ãî óâåäîìèë, ÷å æåíà ìó áèëà êàòî “êèáðèò” - èçïóñíå ëè ñå - õâàùà. Òàçè âå÷åð âçåë, ÷å ñå “èçïóñíàë”, à èìàë âå÷å òðè äåöà. Êîëåãàòà ãî ïîêàíèë â êàáèíåòà, èçâàäèë êíè- ãàòà çà áðåìåííèòå, âïèñàë èìåíàòà íà æåíàòà è ìó êàçàë: - Íèùî äðóãî íå ìîæå äà ñå íàïðàâè, îñâåí äà ÿ íàáëþäàâàìå! Æåíàòà ñå îêàçàëà äåéñòâèòåëíî “êèáðèòëèÿ” è â ñúîòâåòíèÿ ñðîê áðåìåííîñòòà é ñå äîêàçàëà. Ñâåòîâåí ðåêîðä çà ðàííî íàáëþäåíèå íàä áðåìåí- 93
  • 95.
    íà æåíà! Åäèí÷àñ ñëåä êîèòóñà!!! Æàëêî, ÷å ïî òîâà âðåìå íå ñúùåñòâóâàøå êíèãàòà íà Ãèíåñ! Ìåæäóâðåìåííî èçêàçâàíèÿòà ïðåñåêíàõà, ñúâåùà- íèåòî áå çàêðèòî è íàé-ñåòíå ïîòåãëèõìå êúì ðåñòîðàí- òà. Ðàçãîâîðèòå îêîëî äîáðå çàðåäåíàòà ìàñà ñå âúðòÿõà âñå îêîëî ñúùèòå òåìè. Êàòî äîìàêèí áÿõ êðàé îôèöè- àëíèòå ëèöà è ïðåäñòàâèòåëÿ íà ìèíèñòåðñòâîòî, ïîêà- íèë â áëèçîñò åäèíñòâåíèÿ êîëåãà îò ñåëàòà ñ òóðñêî íàñåëåíèå óñïÿë äà óáåäè æåíèòå äà ðàæäàò â ðîäèëåí äîì. Íåùî êîåòî âúïðåêè óñèëèÿòà èì íå ñå îòäàâàøå íà îñòàíàëèòå ëåêàðè. Òîëêîâà ïî-ãîëÿì èíòåðåñ áóäåõà óñïåõèòå íà ïðåäñòàâèòåëíèÿ åäúð ìúæ, êîéòî ïîä âëè- ÿíèåòî íà äîáðîòî íàñòðîåíèå è ïðèÿòåëñêà îáñòàíîâêà ñïîäåëè òàéíàòà ñè. È ïðè íåãî ðàæäàëè áåç ìåäèöèíñêà ïîìîù, âúïðåêè ÷å ãè óáåæäàâàë è òúðñèë ñúäåéñòâèå îò ìåñòíàòà âëàñò. Âáåñåí îò ïîðåäíèÿ ñëó÷àé, ïîòåãëèë è ïúðâî íàïåðäàøèë ïàðòèéíèÿ ñåêðåòàð, à ñëåä òîâà è êìåòà. Ñëåä îùå åäèí òàêàâà ðúêîïàøíà “çàáåëåæêà” ðàáîòàòà ïîòðúãíàëà è æåíèòå íå ñàìî îò öåíòðàëíîòî, íî è îò îêîëíèòå ñåëà, êúäåòî ñå ðàç÷óëî çà íîâèÿ òèï “çäðàâíà ïðîñâåòà”, ñå ïîâëèÿëè è çàïî÷íàëè äà ðàæäàò â ñúâðåìåííà îáñòàíîâêà. Íå ïî-ìàëêî ñìÿõ ïðåäèçâèêà ñëó÷êàòà, ñïîäå- ëåíà îò íîâîïîñòúïèë â ñúñåäíèÿ “âèëàåò” ìëàä êîëåãà. Ñ îñêúäíèòå ñè ïîçíàíèÿ ïî òóðñêè åçèê ïðè åäèí ïðåã- ëåä, âìåñòî îòóð (ñåäíè) êàçàë íà ïàöèåíòà îñóð (“ïóñíè ãàçîâå”). ×îâå÷åöúò ñå ïîíàïúíàë, ïîíàïúíàë è ñàìî èçâèíèòåëíî ïîâòàðÿë “Éîê áå, äîêòîðå! Éîê áå, äîêòî- ðå”, äîêàòî íàøè÷êèÿò ãî íàòèñêàë äà ñåäíå è ñå ÷óäåë çàùî íå ùå. Åçèêîâàòà ñèòóàöèÿ ñå èçÿñíèë åäâà ïðè âëèçàíåòî íà ñàíèòàðÿ. 94
  • 96.
     êúñíèòå ñëåäîáåäíè÷àñîâå ñå ðàçîòèäîõìå ñëåä óñïåøíî ïðîâåäåíàòà è ïðèÿòíî çàâúðøèëà êîíôåðåí- öèÿ. *** Êàðèåðàòà ìè íà ñåëñêè äîêòîð íåî÷àêâàíî ïðèêëþ- ÷è ïðè åäíà ñðåùà ñ ãëàâíèÿ ëåêàð íà Îêðúæíà áîëíèöà ä- ð Íåñòîð Ïåòåâ, êîéòî, âðúùàéêè ñå îò ëîâ, ÷àêàøå êðàé çäðàâíàòà ñëóæáà àâòîáóñ çà ãðàäà. Îêàçà ñå, ÷å ïàòîëîãî- àíàòîìè÷íîòî îòäåëåíèå è êðúâíèÿò öåíòúð îò ìåñåöè ñòî- ÿò áåç ëåêàð. Î÷åâèäíî íà íèêîãî íå ìó ñå ðàáîòåøå â “ìîð- ãà” èëè â “áàêàëíèöà”, êàêòî òîãàâà íàðè÷àõà êðúâíèÿ öåí- òúð. Áîëíèöàòà áåøå âçåëà ðàçðåøåíèå îò ìèíèñòúðà äà èçòåãëè ïðåæäåâðåìåííî íÿêîãî îò îòáèâàùèòå ñåëñêàòà ñè òðóäîâà ïîâèííîñò ìåñòíè ëåêàðè, çà äà çàïóøè “ïðî- áîéíèòå”. Ãëàâíèÿò äîêòîð ïðåäëîæè äà îãëàâÿ íÿêîÿ îò äâåòå âàêàíòíè äëúæíîñòè ïî èçáîð, êàòî îáåùà ñëåä òðè ãîäèíè äà ìå íàçíà÷è â êîåòî îò îòäåëåíèÿòà íà áîëíèöà- òà ïîæåëàÿ. Î÷åâèäíî ñèòóàöèÿòà å áèëà êðèòè÷íà, çàùî- òî ìè áåøå äàäåí ñàìî äâóäíåâåí ñðîê çà îòãîâîð. Ñëåä êðàòêè êîëåáàíèÿ èçáðàõ êðúâíèÿ öåíòúð. Íå ñëåä äúëãî ñúñ çàïîâåä íà ìèíèñòúðà, êîéòî åäèíñòâåíî ìîæåøå äà íàðóøè óñòàíîâåíèÿ ðåä, áÿõ íàçíà÷åí çà “çàâåæäàù”. Íÿ- êîè îò êîëåãèòå, î÷åâèäíî ñ äîáðè âïå÷àòëåíèÿ îò ñòàæà ìè, èçðàçèõà ó÷óäâàíå, ÷å ñúì èçáðàë çà ïîïðèùå ïðåçðÿ- íàòà îò âñè÷êè áàêàëñêà äåéíîñò â êðúâíèÿ öåíòúð. Òàêà ñå ñëó÷è, ÷å è äâàìàòà ïðåäïî÷åëè òåçè íàãëåä íåïðèâëå- êàòåëíè ìåñòà, çà ðàçëèêà îò òÿõ, çàâúðøèõìå êàðèåðàòà ñè êàòî ïðîôåñîðè. Çà òîâà ñè ñïîìíèõ ãîäèíè ïî-êúñíî ïðè ïîñåùåíèå â Ïåùÿíè – æèâîïèñíî ãðàä÷å â áëèçîñò äî Áðàòèñëà- âà, êúäåòî ìå áÿõà îòâåëè çàåäíî ñ ãîñòóâàùè êîëåãè îò Êóáà. Ïîòúíàëî â çåëåíèíà, òî ñå ñëàâåøå ñ ìèíå- 95
  • 97.
    ðàëíèòå ñè èçâîðè.Äîêàòî ðàçãëåæäàõìå áàëíåîñàíà- òîðèóìà ïðèÿòåëÿò ìè, çà ìîìåíòà â ðîëÿòà íà ãèä, äåëèêàòíî íàñî÷è âíèìàíèåòî ìè âúðõó ðúêîâîäèòåëÿ íà çäðàâíîòî çàâåäåíèå. Îêàçà ñå , ÷å â áëèçêîòî ìèíà- ëî íèêîé íå æåëàåë äà îãëàâè áàëíåîñàíàòîðèóìà, ñ÷è- òàí çà íàïðàâëåíèå áåç ïåðñïåêòèâà, è âñè÷êè ñå ñòðå- ìåëè êúì êëèíè÷íèòå îòäåëåíèÿ íà ìåñòíàòà áîëíèöà. Íàé-ïîñëå óñïåëè äà “êàíäàðäèñàò” ñåãàøíèÿ êîëåãà. Ìåæäóâðåìåííî Ñâåòîâíàòà çäðàâíà îðãàíèçàöèÿ ðàç- ðàáîòâà ïðîãðàìà çà áîðáà ñúñ ñúðäå÷íî ñúäîâèòå çàáî- ëÿâàíèÿ, åäíà îò ïðè÷èíèòå çà êîèòî å ðåâìàòèçìúò. Òúé êàòî áèëî èçâåñòíî, ÷å â Ïåùÿíè íà âðåìåòî Íà- ïîëåîí ñè “ êèñíåë” êðàéíèöèòå, ïëàíóâàëè ïåòãîäèø- íà ïðîãðàìà çà ïðîó÷âàíå íà ëå÷åáíèòå ñâîéñòâà íà âîäàòà. Òàêà êîëåãàòà ñå îçîâàë íà çàïëàòà êúì òÿõ âúâ âàëóòà,êîÿòî ìíîãîêðàòíî íàäõâúðëÿ äîòîãàâàø- íîòî ìó âúçíàãðàæäåíèå. Ïîêðóñåí îò íîâèíàòà åäèí îò êîëåãèòå, êîèòî áèëè îòõâúðëèëè ïðåäëîæåíèåòî çà ðàáîòà â áàëíåîñàíàòîðèóìà äîðè èçïàäíàë â íåðâíà êðèçà, êîÿòî äîñòà òðóäíî ïðåîäîëÿë. Íå áåøå òî÷íî òàêúâ ñëó÷àÿò ïðè íàñ è âñå ïàê íå ìîãà äà çàáðàâÿ ïðåíåáðåæåíèåòî â íà÷àëîòî. À òî ñè èìà- øå è ïðè÷èíè. Êðúâíèÿò öåíòúð, ôîðìèðàí îôèöèàëíî ñúñ çàïîâåä íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî ïðåäè áðîåíè ãîäèíè áåøå “íàñòàíåí” â ñãðàäà, ñúñòîÿùà ñå îò ÷åòèðè ñòàè÷êè, àêî ìîæå äà ñå áðîè çà ñòàÿ òîàëåòíà, ïî- äúò íà êîÿòî áåøå çàçèäàí, çà äà ñå íàìåñòè â íåÿ àâòîê- ëàâ. Ðàçïîëàãàõìå, ðàçáèðà ñå, è ñ õëàäèëåí øêàô, êîéòî ïåðèîäè÷íî íè íàïîìíÿøå çà ïðèñúñòâèåòî ñè ñ íåâúîá- ðàçèì øóì. Çà çàâåæäàùèÿ â àíòðåòî èìàøå ìàëêî áþðî è äîðè áèáëèîòå÷êà, çàêóïåíè ñ ïîäàÿíèÿ îò áëàãîäàðíèòå äîíîðè - îêîëî òðèñòà-÷åòèðèñòîòèí íà áðîé, âñè÷êè ïëà- 96
  • 98.
    òåíè. Òðÿáâà äàñè ïðèçíàÿ ÷èñòîñúðäå÷íî, ÷å ïî òîâà âðå- ìå çíàåõ ñàìî, ÷å èìà 4 êðúâíè ãðóïè è Ðåçóñ ôàêòîð - “ðîäñòâåí” ñ ìàéìóíèòå. Çà ñúæàëåíèå è ñåãà òàçè ïðîá- ëåìàòèêà íå å äîáðå çàñòúïåíà â ñòóäåíòñêèòå ó÷åáíè ïðîã- ðàìè è ñè îñòàâà âúïðîñ íà ñëåääèïëîìíà êâàëèôèêàöèÿ. *** Äâå âîäîðàçäåëíè ñúáèòèÿ ñå ñëó÷èõà åäíîâðåìåííî ñ ïîñòúïâàíåòî ìè íà ðàáîòà â öåíòúðà. Çàïî÷íà àêöèÿ çà íàáèðàíå íà áåçâúçìåçäíè êðúâîäàðèòåëè è áÿõà ñïóñíà- òè ïúðâèòå ïëàíîâå ïî êðúâîäàðÿâàíå è äúðæàâåí ðåçåðâ îò êðúâíà ïëàçìà. Íà íàöèîíàëíà êîíôåðåíöèÿ òåçè çà- äà÷è áÿõà ïðåäñòàâåíè ñ äîêëàä, êîéòî â óøèòå ìè çâó÷å- øå ïîâå÷å êàòî ñöåíàðèè çà íàó÷íî ôàíòàñòè÷åí ôèëì. Âúðíàõ ñå îò ñúâåùàíèåòî, âëåçíàõ â ò.í. “êðúâåí öåí- òúð” è ñå ïî÷óâñòâàõ êàòî â “íåáðàíî ëîçå”. Íåìèñëèìî áåøå â òàçè îáñòàíîâêà äà ñå ðåàëèçèðà âçåìàíå, èçñëåäâà- íå è îáðàáîòêà íà òîíîâå êðúâ è ïëàçìà îò õèëÿäè áåçâúç- ìåçäíè êðúâîäàðèòåëè, çà äà ñå èçïúëíÿò ïðåäíà÷åðòàíè- òå ïëàíîâå è ïðåâúçìîãíå èçîñòàâàíåòî. Ðàçáèðà ñå, çà ñòðîåæ íà íîâà ñãðàäà è âúïðîñ íå ìî- æåøå äà ñòàâà.  ìîìåíòà â áîëíèöàòà ñå èçãðàæäàøå ïî- ëèêëèíèêà è êðèëà çà î÷íî è óøíî îòäåëåíèå, êîèòî ñëåä ãîäèíà ùÿõà äà îñâîáîäÿò çàåìàíàòà îò òÿõ ñãðàäà â öåí- òúðà íà ãðàäà. Òúêìî òÿ áå ïîäõîäÿùà çà óñòðîéâàíå íà öåíòúð ïî êðúâîäàðÿâàíå è êðúâîïðåëèâàíå, ñúãëàñíî ñúâ- ðåìåííèòå èçèñêâàíèÿ. ßâèõ ñå ïðè äèðåêòîðà íà îêðúæ- íèÿ çäðàâåí îòäåë, êîéòî åñòåñòâåíî áåøå çàïîçíàò ñ ïëà- íîâåòå íà ìèíèñòåðñòâîòî, è ìó èçëîæèõ ïðåòåíöèèòå ñè. Òîâà î÷åâèäíî ãî ðàçâåñåëè çàùîòî èçâèêà äåëîâîäèòåë- êàòà è íàðåäè è “òîâà ìîì÷å” äà âïèøå â ñïèñúêà íà êàí- 97
  • 99.
    äèäàòèòå, âñðåä êîèòîñå ìúäðåõà îùå 12 íóæäàåùè ñå. Ðå- ãèñòðèðàõà öåíòúðà ïîä íîìåð 13. Ïî-íàòàòúê âå÷å ìîæåõ äà ðàçãúðíà äåéíîñò êàòî îôèöèàëåí êàíäèäàò. Ñîáñòâåíîðú÷íî íà÷åðòàõ îðèåíòè- ðîâú÷íà ñêèöà íà äâàòà åòàæà è ñóòåðåíà, ñëåä êîåòî ïî- òåãëèõ çà Ñîôèÿ. Çàïîçíàõ ðúêîâîäñòâîòî íà èíñòèòóòà ñ ïåðñïåêòèâíàòà âúçìîæíîñò è ïîèñêàõ ñúäåéñòâèå. Çàâúð- íàõ ñå ñ ïèñìà îò ÌÇ, êîèòî äàâàõà óêàçàíèÿ íà ìåñòíîòî ðúêîâîäñòâî ñãðàäàòà ñëåä îñâîáîæäàâàíåòî è äà ñå óñò- ðîè êàòî öåíòúð ïî êðúâîäàðÿâàíå. Îñòàâàøå äà ñå èç÷àê- âà. Ìåæäóâðåìåííî çàìèíàõ íà êóðñ çà êâàëèôèêàöèÿ â èíñòèòóòà, êúäåòî ñå çàïîçíàõìå ñ íîâîñòè â îáëàñòòà íà êðúâîïðåëèâàíåòî. Çà ñúæàëåíèå íå ìîæàõà äà íè äå- ìîíñòðèðàò “ãåðîè÷íà òåðàïèÿ”, çàùîòî â ìîìåíòà íÿìà- õà, ñëó÷àé íóæäàåù ñå îò ñìÿíà íà êðúâòà è ñå ðàçìèíàõìå ñàìî ñ òåîðåòè÷íè îáÿñíåíèÿ îò ñôîðìèðàíèÿ íàöèîíàëåí åêèï çà “îáìåííè” êðúâîïðåëèâàíèÿ. Ñëåä çàâðúùàíåòî ïðúâ “ïðîáâà” ïîçíàíèÿòà ìè çàâåæäàùèÿò àêóøåðî- ãèíåêîëîãè÷íî îòäåëåíèå çà áðå- ìåííà æåíà, ÷èåòî ïúðâî äåòå ïî÷èíàëî îò “æúëòåíèöà”. Çàèíòåðåñóâà ñå äàëè íå ìîãà äà ïîìîãíà çà èçÿñíÿâàíå íà ñëó÷àÿ ñ íÿêàêâà íîâà äèàãíîñòèêà. Íàïðàâèõ íåîáõîäè- ìèòå èìóíîëîãè÷íè òåñòîâå, ñâèäåòåëñòâóâàùè, ÷å æåíà- òà èìà àíòèòåëà è âåðîÿòíî ùå ðîäè è âòîðîòî ñè äåòå çàñ- òðàøåíî îò áîëåñò íà íîâîðîäåíèòå, êîÿòî ìîæåøå äà ñå èçëåêóâà ñàìî ÷ðåç ñìÿíà íà êðúâòà . Çàåõ ñå äà ïîòúðñÿ è ïîäõîäÿù äîíîð. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê ñëåä ðàæäàíåòî íå- çàáàâíî áåøå ñúáðàí ðàçøèðåí êîíñóëò. Êëèíè÷íèòå è ëà- áîðàòîðíè ïîêàçàòåëè íà íîâîðîäåíîòî îáà÷å áÿõà â ðàì- êèòå íà íîðìàòà. Èçãëåæäàøå íà ëúæëèâà òðåâîãà, êîÿòî, ðàçáèðà ñå, ïîíèæè ñàìî÷óâñòâèåòî ìè. Íà÷àëíèêúò íà 98
  • 100.
    äåòñêî îòäåëåíèå ïðèÿòåëñêèè óñïîêîèòåëíî ìå ïîòóïà ïî ðàìîòî ñ äóìèòå, ÷å íà âñåêè ñå ñëó÷âà è ÷å áúäåùåòî å ïðåä ìåíå. Áúäåùåòî ñå îêàçà ñúâñåì íàáëèçî, çàùîòî 4 ÷àñà ñëåä òîâà ëèíåéêàòà îòíîâî íè ñúáðà ïðåä ëåãëîòî íà íîâîðîäåíîòî. Êðúâíèòå ïîêàçàòåëè êàòàñòðîôàëíî ñïà- äàõà. Èìóíîëîãè÷íèòå òåñòîâå ñè êàçàõà çàêëþ÷èòåëíàòà äóìà. Ñ ä-ð Õàäæèòîíåâ íåçàáàâíî äà ïðèñòúïèõìå êúì îáìåííî êðúâîïðåëèâàíå, ïðè êîåòî ïðåç ïúïíàòà âåíà áå- øå ñìåíåíà 85 % îò êðúâòà íà íîâîðîäåíîòî. Âúïðåêè ÷å ïðîâåæäàõìå çà ïðúâ ïúò òàêàâà òåðàïèÿ, ìàíèïóëàöèÿòà ïðåìèíà óñïåøíî. Ïîêàçàòåëèòå ñå íîðìàëèçèðàõà è äå- òåòî ïî-êúñíî áå èçïèñàíî çäðàâî. Ïî “çàêîíà çà ñåðèèòå” íàñêîðî ñëåä òîâà ñå íàëîæè ìíîãî ïî-òåæêî èçïèòàíèå. Ïðèáèðàéêè ñå îò ïðèÿòíî ïðåêàðàíà ñúáîòíà âå÷åð, ìå ïîñðåùíà òðåâîæíèÿò çâúí íà òåëåôîíà. Âçåõà ìå ñïåøíî çà êîíñóëòàöèÿ. Êàñàåøå ñå çà ñëó÷àé, ïðè êîéòî íåçàáàâíî òðÿáâàøå äà ñå ñìåíÿ êðúâ- òà íà âúçðàñòíà ïàöèåíòêà. Ñâåòîâíèòå ñòàòèñòèêè ïîêàç- âàõà , ÷å àêî òÿ ñå èçâúðøè äî 7-ÿ ÷àñ øàíñúò çà ñïàñÿâàíå íà æèâîòà å ãîëÿì. Ñ âñåêè ñëåäâàù íàìàëÿâà, à ñëåä 12 – òèÿ îáèêíîâåíî èçõîäúò å ôàòàëåí. Óñïÿõ äà ñå ñâúðæà ñ èíñòèòóòà è äà ïîìîëÿ çà ñúäåéñòâèå. Îêàçà ñå, ÷å íàöèî- íàëíèÿ åêèï çàìèíàë íà Âèòîøà ïðåç ïî÷èâíèòå äíè. Ïîãëåäíàõ ÷àñîâíèêà ñè. Òðÿáâàøå ñàìè äà èçâúð- øèì îáìÿíàòà, èçèñêâàùà íàé-ìàëêî 5 ëèòðà ïðÿñíà êðúâ îò åäíà è ñúùà êðúâíà ãðóïà! Çàïî÷íà ìàðàòîíúò – íàä- áÿãâàíå ñúñ ñìúðòòà. Äåæóðíàòà êîëà “èçëåòÿ” äà ñúáèðà åêèïà ìè è êîëåãèòå ñè øîôüîðè, çàùîòî áåøå íåîáõîäèì öåëèÿò àâòîìîáèëåí ïàðê íà ÁÌÏ äà òúðñè äîíîðè ïðåç íîùòà. Ðàáîòàòà â öåíòúðà çàêèïÿ, íî áåøå î÷åâèäíî, ÷å íÿìà äà óñïååì äà íàáàâèì íåîáõîäèìàòà êðúâ îò êðúâî- äàðèòåëèòå, ñ êîèòî ðàçïîëàãàõìå. Ñâúðçàõ ñå ñ äåæóðíèÿ 99
  • 101.
    ïî ïîäåëåíèå îôèöåð,îáÿñíèõ ñëó÷àÿ è ïîìîëèõ çà ñúäåéñ- òâèå. Îò âäèãíàòà ïî òðåâîãà ðîòà âîéíè÷åòàòà äî åäèí ñ “êðà÷êà íàïðåä” èçðàçèëè ãîòîâíîñòòà ñè äà ïîìîãíàò. Êî- ãàòî â òèõàòà íîù ÷óõ ìàðøîâàòà èì ñòúïêà äà ïðèáëèæà- âà áîëíèöàòà, ñÿêàø âèäÿõ ñâåòëèíà â òóíåëà.  ñëåäâà- ùèòå íÿêîëêî ÷àñà óñïÿõìå äà ïîäãîòâèì íåîáõîäèìàòà êðúâ. Ñ õèðóðãà ä-ð Èâàí Äåë÷åâ íåçàáàâíî ïðèñòúïèõìå êúì ñàìàòà ìàíèïóëàöèÿ. Ñëåä ïîäãîòîâêà è ôèêñèðàíå íà ãîëåìè âåíîçíè ïúòèùà íîâàòà êðúâ ñå âëèâàøå ïîä íàëÿãàíå, à ïîðàçåíàòà èçòåãëÿõìå ñ âàêóóìíà ñèñòåìà. Ìàíèïóëàöèÿòà èçèñêâàøå ãîëÿìî âíèìàíèå è ïðåöèçíà äâóñòðàííà ðåãóëàöèÿ íà ïðîöåñà.  ðàííèòå óòðèííè ÷à- ñîâå ïîñòåïåííî ïîêàçàòåëèòå ñå íîðìàëèçèðàõà è ãåðî- è÷íàòà òåðàïèÿ çàâúðøè ñ ïúëåí óñïåõ.  íàäáÿãâàíåòî ñúñ ñìúðòòà ñïå÷åëè æèâîòúò. Àâòîðèòåòúò íà “áàêàëíèöàòà” â ñëåäâàùèòå äíè ïîä- ñêî÷è ñ äåñåòè÷íà òî÷êà. Ïî êúñíî è â “Èñòîðèÿ íà êðú- âîïðåëèâàíåòî â Áúëãàðèÿ” îò Íèêîëà Âàñèëåâ áåøå îò- áåëÿçàíî, ÷å ïúðâèòå îáìåííè êðúâîïðåëèâàíèÿ èçâúí Ñî- ôèÿ ñà èçâúðøåíè â Îêðúæíà áîëíèöà - Õàñêîâî. Ñúñ ñúâñåì äðóã òèï åìîöèè áåøå ñâúðçàíî åäíî îò ñëåäâàùèòå îáìåííè êðúâîïðåëèâàíèÿ, êîåòî ñúùî å îñ- òàâèëî íåçàëè÷èìè ñëåäè â ñúçíàíèåòî ìè. Áÿõ íà ïî÷èâêà â “Áîðîâåö” ñ êîìïàíèÿ îò íåðàç- äåëíè ïðèÿòåëè. Êúì íàñ ñå ïðèñúåäèíÿâàøå è áëèçêî ñåìåéñòâî îò Ñàìîêîâ. Ñúïðóãàòà, ïîòîìåñòâåííà ïëà- íèíàðêà, ñå ïðåâúïëúùàâàøå â íåçàìåíèì ãèä ïî âðåìå íà ñòðàíñòâóâàíèÿòà íè èç äåáðèòå íà Ðèëà. Ïî ìîå íàñòîÿâàíå ïëàíóâàõìå öåëîäíåâåí ïèêíèê äàëå÷å îò èí- ôðàñòðóêòóðàòà íà êîìïëåêñà. Ïîíàòîâàðåíè ñ íåîáõî- äèìîòî òóðèñòè÷åñêî ñíàðÿæåíèå ñëåä íÿêîëêî ÷àñîâ ïðåõîä “äåáàðêèðàõìå” íà æèâîïèñíà ïîëÿíà âèñîêî â 100
  • 102.
    óñîèòå íà ïëàíèíàòà.Ñëåä ÷óäåñíèÿ èìïðîâèçèðàí îáåä áåøå ïðåäâèäåíà è ïî÷èâêà âñðåä óõàåùàòà íà ñìîëà ïðè- ðîäà. Âíåçàïíî ïî÷óâñòâàõ íåîáÿñíèìà òðåâîãà è âúò- ðåøíî íàïðåæåíèå, êîåòî èçîáùî íå ñúîòâåòñòâàøå íà îêîëíîòî îáñòàíîâêà. Íåùî ìè ïîäñêàçâàøå, ÷å íåçà- áàâíî òðÿáâà äà ñå âúðíà â õîòåëà. Êîìïàíèÿòà óäèâå- íà èçñëóøà æåëàíèåòî ìè äà ïîòåãëÿì îáðàòíî è òî ñàì, ïî ìàðøðóò, êîéòî íå ñå çíàåøå äàëè äîáðå ñúì çàïàìåòèë. Ñëåä ñúîòâåòíè èñêðåíè èçâèíåíèÿ ñúáðàõ ïðèíàäëåæíîñòèòå ñè è ïîòåãëèõ êúì õîòåëà. Ñëèçàíå- òî áåøå ïî-ëåêî, íî íàïðåæåíèåòî íå îòñëàáâàøå è óñ- êîðÿâàõ êîëêîòî ñå ìîæå òåìïà íà “ãèãàíòñêèÿ ñëà- ëîì”. Äåæóðíàòà íà ðåöåïöèÿòà ìè ñúîáùè, ÷å íåêîë- êîêðàòíî òðåâîæíî çâúíåëè îò áîëíèöàòà â Õàñêîâî è èçïðàòèëè ëèíåéêà. Óñïÿõ äà âçåìà îáîäðèòåëåí äóø è äà ñè ñòåãíà áàãàæà, ïðåäè êîëàòà äà ïðèñòèãíå. Øîôüî- ðúò ïîÿñíè, ÷å èìàëè òåæúê ñëó÷àé, êîéòî ñå íóæäàåë ñïåøíî îò ñìÿíà íà êðúâòà. Çà ùàñòèå âñè÷êî çàâúðøè áëàãîïîëó÷íî. Îñòàíà ñïîìåíà çà íåïðåîäîëèìèÿ “ïðå- çàíòèìàí”, êîéòî ìå áå èçñòðåëÿë îáðàòíî â õîòåëà è óäèâëåíèåòî íà êîìïàíèÿòà ñëåä çàâðúùàíåòî é îò èç- ëåòà. Âñúùíîñò òîâà íå áå åäèíñòâåíèÿò ìè ñëó÷àé íà ñðåùà ñ “íåâåäîìîòî”.  êúñíà íîùíà äîáà â ñúíÿ ñè ÿñíî ÷óõ äà ìå âèêà ãëàñúò íà äåæóðíàòà. Ñâåòíàõ ëàì- ïàòà, ïîãëåäíàõ ÷àñîâíèêà, ïîêàçâàù òî÷íî äâà, îñëó- øàõ ñå, èç÷àêàõ, íî íèùî íå ñå ÷ó ïîâå÷å. Íàìåòíàõ õà- ëàòà ñè è èçëÿçîõ íà äâîðà. Íå ñå âèæäàøå ëèíåéêà íè- òî êàêâîòî è äà áèëî. Îùå ïîâå÷å, ÷å è òåëåôîíúò èçîáùî íå áåøå çâúíÿë. Ïðèáðàõ ñå îáðàòíî, ïîãëåäíàõ îòíîâî ÷àñîâíèêà è ñå îïèòàõ äà âúçñòàíîâÿ ñúíÿ ñè. Íà óòðèííèÿ ðàïîðò äåæóðíàòà äîêëàäâà, ÷å ïðåç íîù- 101
  • 103.
    òà ÿ”âäèãàëè” ïîñïåøíîñò çà îòíîñèòåëíî ðÿäêà ãðó- ïà êðúâ. Òúé êàòî ñìå ðàçïîëàãàëè ñ îãðàíè÷åíè êîëè- ÷åñòâà ñå êîëåáàåëà äàëè äà ñå ñâúðæå çà êîíñóëòàöèÿ, íî ðåøèëè äà ìå áåçïîêîè ñàìî, àêî ïîèñêàò äîïúëíè- òåëíè êîëè÷åñòâà. Äîêàòî ÿ èçñëóøâàõ, îòáåëÿçàõ íà ëåæàùèÿ äî ìåíå áåëåæíèê ÷àñà íà òðåâîæíîòî ñè ïðî- áóæäàíå îò ñúí è ïîïèòàõ â êîëêî ÷àñà å áèëî ïîâèêâà- íåòî îò áúðçà ïîìîù.  ðàïîðòà áåøå îòáåëÿçàíî ëà- êîíè÷íî – 2 ÷àñà ïðåç íîùòà!  íèêàêúâ ñëó÷àé íå ñúì ñóåâåðåí. Íå ñúì ëþáèòåë è íà ôàíòàñòè÷íè ðîìàíè è ôèëìè. Ïî-ñêîðî çà òåçè è äðóãè ïîäîáíè ñëó÷êè ñúì ñêëîíåí äà ïðåäïîëàãàì òå- ëåïàòè÷íè ÿâëåíèÿ, êîèòî äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ñêîðî ùå áúäàò îáÿñíåíè íàó÷íî. Íå òàêà óñïåøíî ñå ðàçâèâàõà îòíîøåíèÿòà ñ ãëàâ- íèÿ ëåêàð, êîéòî íå èñêàøå äà âíèêíå â íîâèòå ïîäõîäè êúì êðúâîäàðÿâàíåòî è îòêàçâàøå êàêâîòî è äà áèëî ñú- äåéñòâèå. Êàòî ðåøàâàù êîíôëèêò ñå î÷åðòà ïðîáëåìúò ñ ïðåâîçíîòî ñðåäñòâî. Çà ïîäâèæíèÿ íè åêèï èç îêðúãà âìåñòî ëèíåéêà áåøå ïðåäîñòàâåí êàìèîíúò íà áîëíèöà- òà. Íå ìîæåõ äà ñå ñúãëàñÿ äà ïðåäâèæâàì ñòåðèëíèòå áà- ðàáàíè è ïåðñîíàë ñ êîëàòà, êîÿòî ïðåâîçâàøå èíôåêöè- îçíà ñìåò. Íàëîæè ñå äà ïðîòåñòèðàì îôèöèàëíî. Òàêîâà íåùî íà “çàñëóæèëèÿ” óïðàâèòåë íà áîëíèöàòà äîòîãàâà íå ñå áåøå ñëó÷âàëî. Ïîñëåäâà íåçàáàâåí “îòâåòåí óäàð”, íî òúé êàòî áÿõ íàçíà÷åí îò ìèíèñòúð ñëåäâàøå òîé äà ìå óâîëíè. Ïîðàäè òîâà ìó ñå íàëîæè äà èçïðàùà ìîòèâè- ðàí äîêëàä. Êîëêî ÷åðíè ñà áèëè êðàñêèòå, ñ êîèòî ñúì áèë èçðèñóâàí íå çíàì, íî ïî êúñíî íàó÷èõ êàê ïðîòåêëà ñðåùàòà. Ìèíèñòúðúò óâåðèë ìîÿ íà÷àëíèê, ÷å ðàçáðàë äîâîäèòå ìó, íî ñå ðàçòðåâîæèë ïðè ìèñúëòà, ùî çà “ñòî- 102
  • 104.
    êà” ëè ñàïúê çàâåæäàùèòå â îñòàíàëèòå îêðúçè, ñëåä êàòî îò èíñòèòóòà ìå ñ÷èòàò çà íàé-äîáðèÿ â ñòðàíàòà. Êîíôëèêòúò ïðåðàñíà â íÿêîëêî ñåðèåí “åêøúí” ñëåä êàòî íà áîëíèöàòà áåøå ïðåäîñòàâåíà ñãðàäàòà íà áèâøå- òî î÷íî è óøíî îòäåëåíèå. “Ãëàâíèÿò” ðåøèë, ÷å òîâà íè å ìíîãî è ðàçïîðåäèë â íåÿ äà ñå íàñòàíè äîïúëíèòåëíî äåò- ñêà êîíñóëòàöèÿ è ãðúäíîòî îòäåëåíèå. Èçïðàâè ìè ñå êî- ñàòà. Íå å íóæíî äà ñè çàâúðøèë ìåäèöèíà, çà äà ðàçáå- ðåø, ÷å å àáñîëþòíî ïðîòèâîïîêàçàíî â åäíà è ñúùà ñãðà- äà äà êîíòàêòóâàò äåöà, êðúâîäàðèòåëè è áîëíè ñ àêòèâ- íà òóáåðêóëîçà. Ïîìîëèõ äîìàêèíà íà áîëíèöàòà äà ìó ïðåäàäå, ÷å àêî íå îòìåíè íàðåæäàíåòî ñè ùå ñå íàëîæè äà ñèãíàëèçèðàì èíñòèòóòà â Ñîôèÿ. Êîãàòî ñúîáùèë çà òî- âà, ãëàâíèÿò ëåêàð ïîíàäèãíàë îõðàíåíèÿ ñè äèðíèê, çâó÷- íî “èçïóñíàë ãàçîâå”, ñ äÿñíàòà ñè øåïà “çàãðåáàë” îò òÿõ è ãè çàïðàòèë êúì äîìàêèíà, êàòî ñèìâîëè÷åí îòãîâîð íà ìîåòî ïîñëàíèå. Íå îñòàâàøå íèùî äðóãî îñâåí äà âäèãíà ñëóøàëêà- òà. Ïî-íàòàòúê ñúáèòèÿòà ñå ðàçâèõà ëàâèíîîáðàçíî, çà- ùîòî äâà äíè ïî-êúñíî â Õèñàðÿ ñå ñúñòîÿ íàöèîíàëíî ñú- âåùàíèå, íà êîåòî âúïðîñúò çà óêðåïâàíå íà öåíòðîâåòå ïî êðúâîäàðÿâàíå ñå ïîñòàâÿ êàòî íåîòëîæíà çàäà÷à. Ñú- îáùåíèåòî çà ñúáèòèÿòà â Õàñêîâî èçâåæäà îò ðàâíîâåñèå ìèíèñòúðà , êîéòî íàðåæäà íà äèðåêòîðà íè äà ñå âúðíå íåçàáàâíî â Õàñêîâî è äà ïðîâåðè èçíåñåíîòî, êàòî äåê- ëàðèðà ïðåä íàöèîíàëíàòà àóäèòîðèÿ, ÷å àêî ñå ïîòâúðäè - òåëåãðàôè÷åñêè ùå óâîëíè ãëàâíèÿ ëåêàð. Ðàçáèðà ñå, çà òîâà íàó÷èõ ïî-êúñíî. Íàëîæè ñå íà äðóãàòà ñóòðèí äà ïîñðåùàì ñàìî äèðåêòîðà, êîéòî ñå èíòåðåñóâàøå äàëè â ñãðàäàòà îñâåí êðúâíèÿ öåíòúð ñà íàñòàíåíè è äðóãè îòäå- ëåíèÿ íà áîëíèöàòà. Ïîêàçàõ ìó îêà÷åíèòå íà äîëíèÿ åòàæ òàáåëè íà äåòñêàòà êîíñóëòàöèÿ, äåòñêèòå òåãëèëêè è ðàç- 103
  • 105.
    òîâàðåíèòå íà ãîðíèÿåòàæ ëåãëà îò ãðúäíîòî îòäåëåíèå. Òèõîìúëêîì îùå ñúùèÿ äåí èç÷åçíàõà, à êàêòî ñëåä òîâà ðàçáðàõ, íà ìèíèñòúðà îòãîâîðèëè, ÷å áèëè íàíåñåíè ñà- ìî “âðåìåííî”. Òàçè “çàìàçêà” íå ñïàñè ìàñòèòèÿ ãëàâåí ëåêàð, êîãàòî ñòîïàíñêà ðåâèçèÿ îòêðè ïðåñòúïíè íàðó- øåíèÿ è ñëåä ñòàòèÿ ïîä íàäñëîâ ”×åðíè äóøè â áåëè ïðåñòèëêè” ãî èçìåòîõà îò ïîëåñðàæåíèåòî. Åäèí îò êî- ëåãèòå, êîéòî ñëåäåøå ñ èíòåðåñ “ìà÷à” áåøå óáåäåí, ÷å ðàçïîëàãàì ñ âèøåñòîÿùè “âðúçêè”, çà äà ñå ïðåáîðÿ ñ ìåñ- òíèÿ àÿòóëàõ. Èñòèíàòà áåøå òúêìî îáðàòíàòà. Íå ñå ñòðà- õóâàõ, çàùîòî ìîæåõ äà çàãóáÿ ñàìî “íà áîñèÿ-öúðâóëè- òå”. Íî áëàãîïðèÿòíèÿò èçõîä îò “åêøúíà” ðàçêðè âúçìîæ- íîñò â Õàñêîâî äà ñå èçãðàäè ñúâðåìåíåí öåíòúð ïî òðàí- ñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ, êîéòî ñêîðî ñå ïðåâúðíà â åòà- ëîí çà ñòðàíàòà è åäâà â ïîñëåäíèòå ãîäèíè áåøå “çàñåí- ÷åí” îò ïîñòðîåíèòå ñ ôèíàíñèðàíå îò Ñâåòîâíàòà áàíêà ðåãèîíàëíè öåíòðîâå. Îñîáåíîñòèòå â îáëàñòòà íà âçåìàíåòî è îáðàáîòêà- òà íà êðúâòà ïî òîâà âðåìå íàëàãàõà ñïåöèôè÷åí ñòèë íà ðàáîòà, ïðè êîéòî çà âçèñêàòåëíîñòòà íÿìàøå ãðàíèöè. Âñðåä ìíîãîáðîéíèòå ïðè÷èíè çà òîâà íà ïðåäåí ïëàí èç- ïúêâàõà èçèñêâàíèÿòà çà ñòåðèëíîñò, êîèòî ñà ñ äåñåòè÷íà òî÷êà ïî-ãîëåìè îòêîëêîòî â õèðóðãè÷åñêà îïåðàöèîííà íàïðèìåð. Êàêòî å èçâåñòíî, êðúâòà å õðàíèòåëíà ñðåäà çà ìèêðîîðãàíèçìèòå. Êîãàòî ïîïàäíàò âúðõó îïåðàöèîííà ðàíà òå âñå ïàê ñå ñðåùàò ñúñ çàùèòíèòå ñèëè íà æèâèÿ îðãàíèçúì.  ñòúêëåíèöà èëè ïëàñòìàñîâ ñàê, îòäåëåíà îò òÿõ êðúâòà å áåççàùèòíà è ìîæå äà ðàç÷èòà ñàìî íà ñòå- ðèëíèòå ìàíèïóëàöèè è âèñîêî ñúçíàíèå íà ñïåöèàëèñòà, â ÷èèòî ðúöå å ïîâåðåíà. Îò òóê è êóëòà êúì ïðåöèçíîñòòà, áåç êîéòî óñïåõúò â íàøàòà åæåäíåâíà ðàáîòà áå íåìèñ- ëèì. Ïîâå÷å îò êúäåòî è äà å ïðè íàñ âàæåøå îñíîâíàòà 104
  • 106.
    ìåäèöèíñêà ïîâåëÿ -“Primum non nocere !” Àêî íå ìîæåì äà ïîìîãíåì - äà íå âðåäèì. Íå ñëó÷àéíî íàìåðèõ íà÷èí äà ìè ÿ èçïèøàò ñ ãîëåìè áóêâè íàä âðàòàòà òàêà, ÷å âñå- êè äåí, çàñòúïâàéêè íà ðàáîòà äà ìè ñå “íàáèâà íà î÷è”. Áåçêîìïðîìèñíîòî îòíîøåíèå êúì ðóòèííàòà ïðàê- òèêà ïîðàæäàøå êàêâè ëè íå ñëóõîâå çà ñòèëà ìè íà ðàáî- òà. Âñðåä òÿõ ïðèîðèòåòíî ìÿñòî çàåìà - “Çàêîíúò çà ìó- õàòà”, êîéòî ùå ñå îïèòàì äà ñïîäåëÿ. “Ñâåòàÿ ñâåòèõ” çà öåíòúðà áÿõà áîêñîâåòå çà îòëè- âàíå íà ïëàçìà. Åæåäíåâíî îáðàáîòâàíè ñ äåçèíôåêöèîí- íè ðàçòâîðè è âúçäóõ, îáëú÷âàí îò áàêòåðèöèäíè ëàìïè, â òÿõ ìîæåøå äà ñå âëåçå ñàìî ñëåä õèãèåíåí äóø è â ñòå- ðèëíî îáëåêëî . Çà ñàìèòå ìàíèïóëàöèè ñå ðàç÷èòàøå ãëàâ- íî íà äîáðîñúâåñòíîñòòà íà îïåðàòîðèòå â è èçâúí áîêñà. Êîíòðîëúò, ëèøåí îò âúçìîæíîñò çà âíåçàïíî ïðîâåæäà- íå, ñè îñòàâàøå áåçïðåäìåòåí. Òúêìî ïîðàäè òîâà âíèìà- íèåòî ìè áåøå ïðèâëå÷åíî îò ïðåäïðèÿòèå â Ñîôèÿ, êîå- òî ïðåäëàãàøå íàáëþäåíèå ïîñðåäñòâîì êàìåðè è ìîíè- òîð. Íå òðÿáâà äà ñå çàáðàâÿ, ÷å äåéñòâèÿòà ñå ðàçâèâàõà â êðàÿ íà 60-òå ãîäèíè, êîãàòî òîâà íå ñàìî çà Áúëãàðèÿ áåøå íîâîñò. Óñïÿõ äà èçäåéñòâàì ñðåäñòâà è çàåäíî ñ ïðî- åêòàíòêà îò ìåñòíàòà îðãàíèçàöèÿ çàìèíàõìå äà äîãîâà- ðÿìå çàêóïóâàíåòî èì. Ïðèå íè ëè÷íî äèðåêòîðúò, êîéòî îò ÷èñòî òúðãîâñêè èíòåðåñ ïîëþáîïèòñòâà äà óçíàå çà êàê- âî ùå èçïîëçâàìå ïðåäëàãàíàòà îò òÿõ òåõíèêà. Îáÿñíèõ, êàòî ïîä÷åðòàõ, ÷å ðàç÷èòàì ãëàâíî íà òîâà, ÷å îïåðàòî- ðèòå íÿìà äà çíàÿò êîãà ñà íàáëþäàâàíè è êîãà íå.  ðå- çóëòàò ùå èì ñå íàëàãà âèíàãè äà ñïàçâàò ïðàâèëàòà. Äè- ðåêòîðúò ñå ñúãëàñè ñ ìîòèâèòå ìè è ïîðú÷êàòà áå èçïúë- íåíà. Íà âðúùàíå ïðîåêòàíòêàòà èçðàçè ìíåíèå, ÷å òîâà å êàïèòàëèñòè÷åñêî îòíîøåíèå êúì “òðóäåùèòå” ñå.  îò- 105
  • 107.
    ãîâîð ÿ ïîïèòàõêàêâî èìà ïðîòèâ åôèêàñíè ïðîèçâîäñò- âåíè ìåòîäè, ìàêàð è êàïèòàëèñòè÷åñêè, àêî ðàçïðåäåëå- íèåòî íà áëàãàòà ñè îñòàâà ïî ñîöèàëèñòè÷åñêè. Êàòî èëþñ- òðàöèÿ çà íåîáõîäèìîñòòà îò êîíòðîë é ïîñî÷èõ ñëó÷àÿ, êîéòî âñúùíîñò ìå íàêàðà äà ñå çàèíòåðåñîâàì îò êàìå- ðèòå. Ïî âðåìå íà ðàáîòà â áîêñà, íà åäíà îò ñåñòðèòå ñå íàëîæèëî äà ïîñåòè òîàëåòíà. Âìåñòî äà ïðåóñòà- íîâÿò ðàáîòà è ñëåä ïîâòîðíà îáðàáîòêà äà âëÿçàò îòíîâî, äâåòå ïðèÿòåëêè ðåøèëè äà ñúêðàòÿò ïðîöå- äóðèòå.  áàíÿòà “ñïàçâàéêè âñè÷êè ïðàâèëà”, ïîìîù- íè÷êàòà çàïðåòíàëà ïðåñòèëêàòà è ñâàëèëà ãàùèòå íà îïåðàòîðêàòà, êîÿòî “áåç äà äîêîñâà êàêâîòî è äà áè- ëî” ñå îáëåê÷èëà “ñòåðèëíî”. Ïî îáðàòåí ðåä äâåòå ñà çàâðúùàò è ïðîäúëæàâàò ðàáîòà “íè ëóê ÿëè, íè ëóê ìèðèñàëè”. Ñïúòíè÷êàòà ìè áåøå âïå÷àòëåíà îò ñëó÷àÿ, íî ïîâå÷å îò êîìè÷íàòà ìó ñòðàíà. Çà äà ïðèòèõíå, ñå íàëîæè “ïîä ñóðäèíêà” äà ñïîäåëÿ, êàê ñúñ çàïîâåä íà Ìèíèñòúðà áÿõ âêëþ÷åí â àíêåòíà êîìèñèÿ çà èçÿñíÿ- âàíå ïðè÷èíèòå íà ïîêúðòèòåëåí èíöèäåíò.  äåòñêî îòäåëåíèå íà åäíà îò îêðúæíèòå áîëíèöè, ïðè ïðåëè- âàíå íà 500 ìë. áàêòåðèàëíî çàìúðñåíà ïëàçìà áÿõà çà- ãèíàëè îò ñåïñèñ åäíîâðåìåíî 5 äåöà. Äî êðàÿ íà ïúòóâà- íåòî íå ÷óõ ïîâå÷å áåëåæêè çà ìåòîäèòå íà ðàáîòà . Ìîíèòîðèðàíåòî íà áîêñîâåòå íåñúìíåíî ñòàáèëè- çèðà äèðåêòíèÿ êîíòðîë íà ñòåðèëíîñòòà, íî íå ïîìîãíà çà îòñòðàíÿâàíå íà äðóãà íàïàñò - ìóõèòå. Âúïðåêè ÷å ïðî- çîðöèòå è âðàòèòå áÿõà çàìðåæåíè, íåïðåêúñíàòî íÿêîÿ îò äîñàäíèòå íîñèòåëêè íà çàìúðñÿâàíèÿ óñïÿâàøå äà ñå ïðî- ìúêíå â ñãðàäàòà, êúäåòî âúâ âñÿêî ïîìåùåíèå ñå ðàáîòå- 106
  • 108.
    øå ñ ÷îâåøêàêðúâ. Àïåëèòå ìè êúì ïåðñîíàëà îñòàâàõà áåç ðåçóëòàòíè, òúé êàòî âñåêè ñå èçâèíÿâàøå, ÷å “ùîì ñå îòâàðÿò âðàòè è ïðîçîðöè, íÿìà êàê äà íå âëåçíàò ìóõè”. Òàêà ñå ñòèãíà äî “Çàêîíà çà ìóõàòà”. Ñúáðàõ íàëè÷íèÿ ñúñòàâ è ñúîáùèõ, ÷å ùå “ñàíêöèîíèðàì” âñåêè, äî êîéòî â áëèçîñò çàáåëåæà ìóõà. Íå ÷å èìàõ êîé çíàå êàêâè àäìè- íèñòðàòèâíè ïðàâîìîùèÿ. Áÿõà íè ðàçðåøèëè äà âúçõ- âàëÿâàìå ñúñ “ñëóæåáíà áëàãîäàðíîñò” è äà ðåãèñòðèðàìå “ïîðèöàíèå” ñïîðåä òîãàâàøíèÿ êîäåêñ. Íåñúìíåíî ðàç- øèðÿâàíåòî íà ïúëíîìîùèÿòà íè ñå îêàçà óìåñòíî, çàùî- òî ñëåä òîâà â ñãðàäàòà ìóõà íå ñå âèäÿ ïîâå÷å. Ïî-êúñíî îòíîâî ñå ñáëúñêàõ ñ ïðîáëåìà çà ìóõèòå. Ìàéêà ëåæåøå íåìîùíà â èíòåíçèâíèÿ ñåêòîð íà åäíî îò íàãëåä äîáðå óðåäåíèòå îòäåëåíèÿ, êîåòî îêàçâàøå íåñúì- íåíî âèñîêîêâàëèôèöèðàíà ïîìîù. Íî ìóõèòå. Ìóõèòå! Òå êàöàõà ïî ëèöåòî, ïî óñòàòà äîðè ïî î÷èòå íà íåùàñò- íèòå áîëíè. Íàëîæè ñå ñ äâå òåëåíè ïðú÷êè è ìàðëÿ äà íàï- ðàâÿ èìïðîâèçèðàí áàëäàõèí íàä ãëàâàòà íà ìàéêà, çà äà ÿ ïðåäïàçÿ îò òÿõ. Áåçïðåäìåòíî áåøå äà ðîïòàÿ. Çíàåõ äå- æóðíîòî îïðàâäàíèå çà “îòâàðÿùèòå ñå âðàòè è ïðîçîð- öè”. È îòíîâî ïî÷óâñòâàõ êîëêî ñúì áèë ïðàâ ñ íåïèñàíèÿ “Çàêîí çà ìóõàòà”! Íå ÷å íå ñå ãðèæåõ çà õîðàòà ñè íàðåä ñ ãîëÿìàòà íî áåçïðèñòðàñòíà âçèñêàòåëíîñò. È òúêìî òîâà ãè îáúðêâà- øå. Ïîêàçàòåëåí áåøå ñëó÷àÿò ñ òðúáàòà Ôè-50. Ñëåä äúëãè ðàçïðàâèè è ìèòàðñòâà óñïÿõìå äà ïðåâúðíåì áèâ- øåòî õðàíèëèùå çà âúãëèùà â òðàïåçàðèÿ. Çà ñúæàëåíèå â íåÿ, íÿìàøå âîäà è ñå íàëàãàøå ñúäîâåòå çà õðàíà äà ñå ïî÷èñòâàò â îáùîòî ìèÿ÷íî ïîìåùåíèå , êîåòî áåøå íåäî- ïóñòèìî. Íà ìíîãîáðîéíèòå ñèãíàëè íåèçìåííèÿò îòãî- âîð ãëàñåøå, ÷å ùàòíèòå âîäîïðîâîä÷èöè íå ìîãàò äà íà- ìåðÿò òðúáè ñ íåîáõîäèìèÿò äèàìåòúð. Ñëåä âòîðèÿ ñëó- 107
  • 109.
    ÷àé íà õåïàòèòíå èçäúðæàõ è ëè÷íî ïîòåãëèõìå ñ øîôüî- ðà è ñëóæåáíàòà êîëà äà òúðñèì “ñâðúõ äåôèöèòíèòå” òðú- áè. Îùå â ïúðâèÿ æåëåçàðñêè ìàãàçèí ñå îêàçàõà íàëè÷íè è òî â íåîãðàíè÷åíè êîëè÷åñòâà. Î÷åâèäíî âîäîïðîâîä- ÷èöèòå îïðàâäàâàõà ìúðçåëà ñè ñ èçìèñëåíèÿ îò òÿõ “äå- ôèöèò”. Âáåñèõ ñå. Áÿõ ïî ïðåñòèëêà, íî øîôüîðúò íîñå- øå ïàðè è âåäíàãà çàêóïèõìå åäíà 5 ìåòðîâà òðúáà. Ñ ìàë- êî óñèëèÿ è íàõîä÷èâîñò óñïÿõìå äà ÿ íàìåñòèì â ëèíåé- êàòà. Âúðçàõìå íà ñòúð÷àùèÿ é êðàé ñèãíàëåí ïàðöàë è ïîòåãëèõìå êúì óïðàâëåíèåòî. Ñåêðåòàðêàòà ìå èçãëåäà óäèâåíî êîãàòî íàõëóõìå ñ ïåòìåòðîâà âîäîïðîâîäíà òðú- áà â ñòàè÷êàòà è ñ îòâàðÿíå íà ïðîçîðöè è âðàòè ñëåä íÿ- êîëêî õèòðè ìàíåâðè ÿ âêàðàõìå â êàáèíåòà íà ãëàâíèÿ ëåêàð.Òúêìî ðàçãîâàðÿøå ñ äèðåêòîðà íà “Íàðîäíî çäðà- âå”. Ðåàêöèÿòà èì áåøå ïîäîáíà, íî òâúðäå áúðçî âñè÷êî ñå èçÿñíè. Îñòàâèõ òðúáàòà è “äîêàðàíèòå” âîäîïðîâîä- ÷èöè äà äàâàò îáÿñíåíèå çà ëúæèòå ñè è óäîâëåòâîðåí “îò- ïðàøèõ” îáðàòíî êúì öåíòúðà. Íåäúëãî ñëåä òîâà ìè ïîç- âúíèõà îò óïðàâëåíèåòî ñ ìîëáà äà ñúì îòèäåë íà ïîìîù, çàùîòî “ìàéñòîðèòå” íå ìîæåëè äà èçêàðàò òðúáàòà îò êà- áèíåòà. Åõèäíî çàÿâèõ, ÷å ùîì å âëÿçëà, ùå ìîæå äà èçëå- çå è ãè îñòàâèõ äà ðåøàâàò ïúçåëà, êîéòî èì áÿõ ñúòâîðèë. Âàæíîòî áåøå, ÷å ñëåä òîâà çà ðåêîðäíè ñðîêîâå òðàïåçà- ðèÿòà ñå ñäîáè ñ ìíîãîî÷àêâàíàòà ìèâêà. Êàòî çàâåæäàù “êðúâåí” öåíòúð áÿõ íàçíà÷àâàí îò ñúäà è çà åêñïåðò ïðè ñïîðíî áàùèíñòâî. Åêñïåðòèçèòå ïî îíîâà âðåìå áÿõà â ñúñòîÿíèå äà èçêëþ÷àò ñàìî êîé íå å. Òúé-êàòî òîâà ðÿäêî ñå ñëó÷âàøå, îáèêíîâåíî îñòà- âÿõà åêñïåðòà äà ñå ïðîèçíåñå íà êðàÿ íà äåëîòî ìàêàð ÷å òîâà ïîíÿêîãà íîñåøå èçíåíàäè. Íÿìà äà çàáðàâÿ ñëó÷àé ñ “ìàéêà”, êîÿòî ñå ðàçâåæäàøå çà âòîðè ïúò. Ïðè ïúðâèÿ ðàçâîä çàäúðæàëà äåòåòî ñè êàòî çàÿâèëà, ÷å òî å îò áèâ- 108
  • 110.
    øèÿ é ëþáîâíèê,ñ êîãîòî âñòúïâà â áðàê. Ïðè íîâèÿ ðàç- âîä ïúðâèÿò ñúïðóã çàâåæäà èñê äà ïðèáåðå äåòåòî, êîåòî ïðîäúëæàâà äà ñ÷èòà çà ñâîå, òúé êàòî å ðîäåíî ïî âðåìå íà çàêîííèÿò ìó òîãàâàøåí áðàê. Ìîÿòà çàäà÷à êàòî åêñ- ïåðò áåøå äà ïîìîãíà íà ñúäà çà ðåøàâàíå íà çàïëåòåíèÿ êàçóñ, êàòî èçñëåäâàì äåòåòî, “ìàéêàòà” è äâàìàòà áèâøè ñúïðóçè è ñå îïèòàì äà èçêëþ÷à íÿêîé îò òÿõ.Åêñïåðòèçà- òà, ïðåâúðíàëà ñå â ìàëêà ñúäåáíà ñåíçàöèÿ, èçêëþ÷è è äâà- ìàòà “ñúïðóçè” è íàñî÷è âíèìàíèåòî êúì òúðñåíå íà “ñúï- ðóã â ñÿíêà” êàòî íàé-âåðîÿòåí áàùà. Íå ïî-ìàëêî åìîöèîíàëíà áåøå äðóãà åêñïåðòèçà. Ïðè íåÿ îò “îòâåòíèêà” – õóáàâåö ñå òúðñåøå îòãîâîð- íîñò çà ïðåëúñòÿâàíå äúùåðÿòà íà ñåëñêèÿ ïîï è íàé-âå÷å èçäðúæêà çà ðîäåíîòî îò íåÿ äåòåíöå. “Ìàéêàòà”, ìèëî- âèäíà ìëàäà æåíà, áåøå äîøëà ñ áàùà ñè è âúðâîëèöà îò ñâèäåòåëè, êîèòî ñàìî äåòî íå äîêàçàõà êàê ñà âèäåëè ñïåð- ìàòîçîèä îò ìîì÷åòî äà âëèçà â ÿéöåêëåòêàòà é. Êîãàòî îáÿâèõ, ÷å îòâåòíèêúò ñå èçêëþ÷âà êàòî âúçìîæåí áàùà, ñúäåáíàòà çàëà ñÿêàø “çàìðúçíà”.  ñëåäâàùèòå ìèíóòè, îñúçíàëèÿ ñèòóàöèÿòà îòåö, ïîñðàìåí, èçòèêà äúùåðÿ ñè èçâúí çàëàòà, ïîñëåäâàí îò ãóçíèòå “î÷åâèäöè”.  ïîñëåä- ñòâèå âñÿêî ïîäîáíî äåëî çàïî÷âàøå ñ èçñëóøâàíå äàííè- òå íà åêñïåðòà. Ðàáîòàòà, âúïðåêè è îáñåáèëà ìå äî òàêàâà ñòåïåí, ÷å äà çàáðàâÿ çà àôèíèòåòà ñè êúì âúòðåøíàòà ìåäèöèíà, â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ìå óäîâëåòâîðÿâàøå íàïúëíî. Âúòðå â ñåáå ñè ÷óâñòâàõ íóæäà îò çàäúëáî÷àâàíå íà ïîçíàíèÿòà, îñîáåíî â îáëàñòòà íà èìóíîõåìàòîëîãèÿòà, êîÿòî êàòî íî- âî íàïðàâëåíèå â êðúâîïðåëèâàíåòî ñå ðàçâèâàøå ñ áúð- çè òåìïîâå. Òîçè âñå ïî îñåçàåì âúòðåøåí ñòèìóë ìå ïîä- òèêíà äà îïèòàì øàíñà ñè è â îáëàñòòà íà íàóêàòà.Îùå ïîâå÷å, ÷å ïî æåëàíàòà òåìà áåøå îáÿâåíà ðåäîâíà àñïè- 109
  • 111.
    ðàíòóðà â ×åõîñëîâàêèÿ.Çàïðåòíàõ ðúêàâè è ñëåä óñèëåíà ïîäãîòîâêà ñïå÷åëèõ êîíêóðñà. Èçïðàâèõ ñå ïðåä íîâè ïåð- ñïåêòèâè, êîèòî èçèñêâàõà äà ñêúñàì ñ ìíîãî îò äîñåãàø- íèòå ñè íàâèöè è íà÷èí íà æèâîò, íî æðåáèÿò áå õâúðëåí. “Ðóáèêîí” áå ïðåìèíàò è âðúùàíå íàçàä íÿìàøå. Ñúáðàõ åëåìåíòàðíèÿ ñè áàãàæ, â ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò êíèãè, è â íàâå÷åðèåòî íà Êîëåäà 1965 ã. îòëåòÿõ â íåèçâåñòíîñò. *** Áÿõ çà÷èñëåí êàòî àñïèðàíò íà óíèâåðñèòåòà â Ïðà- ãà, íî çà áàçà ìè áåøå îïðåäåëåí Èíñòèòóòúò ïî õåìàòî- ëîãèÿ è êðúâîïðåëèâàíå â Áðàòèñëàâà, ÷èÿòî íàó÷íà òåìà- òèêà ñúâïàäàøå ñ íàïðàâëåíèåòî, êîåòî ñàì ñè áÿõ ïîñî- ÷èë. Ìàëêî ðàçî÷àðîâàí, ïîòåãëèõ êúì âòîðàòà ñòîëèöà è íåéíàòà ãîðäî èçâèñÿâàùà ñå êðåïîñò íàä “òèõèÿ áÿë” Äóíàâ. Íà÷àëîòî áåøå êîøìàðíî, íî ñëåä ïðåîäîëÿâàíå íà åçèêîâàòà áàðèåðà è íÿêîè åëåìåíòàðíè áèòîâè ïðîáëå- ìè íàé-ïîñëå ìîæàõ äà ïðåîöåíÿ ñïîêîéíî è áåçïðèñò- ðàñòíî ñèòóàöèÿòà, â êîÿòî ñå îçîâàõ. Íîâàòà ñãðàäà, êúäåòî ñå ïîìåùàâàøå èíñòèòóòúò, â ñðàâíåíèå ñ òàçè â Ïðàãà, áåøå â ïúëíèÿ ñìèñúë íà äóìàòà – äâîðåö. Íî íàé- çàáåëåæèòåëíîòî â òîçè äâîðåö áåøå íåãîâèÿò ðúêîâî- äèòåë – Ìèêóëàø Õðóáèøêî, òîãàâà îùå äîöåíò, íî âå÷å ñ ìåæäóíàðîäíà èçâåñòíîñò. Ïîñðåùíàò áÿõ ïðèâåòëèâî, íî ñäúðæàíî. Êîíòàêòóâàõìå ïúðâîíà÷àëíî íà ôðåíñêè è òîâà ìîæå áè íè íàñî÷è êúì ðàçðàáîòåíèÿ îò Ïàðèæêà- òà øêîëà ìåòîä çà êîëè÷åñòâåíî èçñëåäâàíå íà êðúâíîã- ðóïîâèòå àíòèãåíè. Êàòî òåìà çà áúäåùàòà äèñåðòàöèÿ ìè ïðåäëîæè ïðîáëåìà çà ïðîìåíèòå íà êðúâíè ãðóïè ïðè ëåâ- êîçíè çàáîëÿâàíèÿ. 110
  • 112.
    Ñ ðèñê äàîòåã÷à, ñ åäíî ìàëêî îòêëîíåíèå çà ëþáîç- íàòåëíèÿ ÷èòàòåë, ñå íàëàãà äà èçëîæà â íàé-ñáèòà ôîðìà ñúâðåìåííàòà êîíöåïöèÿ çà êðúâíèòå ãðóïè, íà êîÿòî ïîñ- âåòèõ íàó÷íèòå ñè âúæäåëåíèÿ. Òàêà ùå ñòàíàò ïî-ðàçáè- ðàåìè è íÿêîè ïîíÿòèÿ îò òÿñíî ñïåöèàëèçèðàíàòà îáëàñò, â êîÿòî íàâëÿçîõ è ïî ëåñíî ùå âè íàïðàâÿ ñúïðè÷àñòíè íà âúëíåíèÿòà, êîèòî ñúïðîâîæäàõà èçñëåäîâàòåëñêàòà ìè ðàáîòà. Íàé-ñòàðàòà è íàé-èçâåñòíà ãðóïîâà ñèñòåìà ÀÂÎ (à,áå,íóëà) âêëþ÷âà ÷åòèðè îñíîâíè “êðúâíè” ãðóïè - À, Â, À è Î. Ìíîãî ìàëêî îò âàñ îáà÷å çíàÿò, ÷å òå ñà íå ñàìî êðúâíè, çàùîòî îñâåí âúðõó åðèòðîöèòèòå, õà- ðàêòåðíèòå çà òÿõ âåùåñòâà íàðå÷åíè àíòèãåíè ñå íà- ìèðàò è â ïî÷òè âñè÷êè òåëåñíè òúêàíè è òå÷íîñòè. Íàé-ìíîãî â ñëþíêàòà, â ñòîìàøíèÿ ñîê, ìàé÷èíîòî ìëÿêî, íî è â ñúëçèòå è äîðè â òóìîðè è êèñòè, àêî íÿêîãà ñå ðàçâèÿò â îðãàíèçìà. Êðúâíèÿò ñåðóì ïúê “ãúìæè” îò åñòåñòâåíè ïðî- òèâîòåëà àíòè-À è Àíòè- (áå), íàðå÷åíè àãëóòèíèíè çàùîòî àãëóòèíèðàò (ñëåïâàò) åðèòðîöèòèòå ñðåùó êîèòî ñà íàñî÷åíè è ãè óíèùîæàâàò. Êúì êîÿ ãðóïà ïðèíàäëåæèòå ñå îïðåäåëÿ îò äâîé- êè ãåíè, ïî åäèí îò êîèòî ñòå ïîëó÷èëè îò ðîäèòåëè- òå ñè è êîèòî íåîòìåííî ùå ïðåäàâàòå íà äåöàòà ñè. Ñ ðàçâèòèåòî íà íàóêàòà ñå ðàçáðà , ÷å “ôàìèëèÿ- òà” íà êðúâíèòå ÀÂÎ ãðóïè âêëþ÷âà ïîäãðóïè è îùå ïî-ðÿäêî ñðåùàùè ñå è ïî-ñëàáè “êðúâíî ãðóïîâè âàðèàí- òè”. Òÿõíîòî èçó÷àâàíå ïîçâîëè äà ñå îòêðèå “ïëåòåíè- öà” îò íåèçâåñòíè äî òîãàâà ñðîäíè ãåíè, íàðå÷åíè “àëå- ëè”. Äåøèôðèðàíåòî èì èçèñêâà ìíîãîáðîéíè íàáëþäå- íèÿ è âúâåæäàíå íà íîâè ìåòîäè. Âñðåä òÿõ êîëè÷åñò- âåíèòå ñå îêàçàõà íàé-ïåðñïåêòèâíè, çàùîòî ïîçâîëÿ- 111
  • 113.
    âàõà äà ñåîïðåäåëè ñòåïåíòà íà “ñëàáîñò” íà ãðóïîâèÿ âàðèàíò. Êúì ïîðåäèöàòà çàãàäêè, ïðåä êîèòî áåøå èç- ïðàâåíà íàóêàòà çà êðúâíèòå ãðóïè ïî âðåìåòî êîãàòî çàïî÷íàõ àñïèðàíòóðàòà ñè, òîêó-ùî ñå áåøå ïðèáàâèëà è îùå åäíà. Óñòàíîâè ñå, ÷å ãåíåòè÷íî “çàêðåïîñòåíà- òà” êðúâíà ãðóïà ìîæå äà ñå ïðîìåíè ïîä âëèÿíèå íà çëîêà÷åñòâåíèÿ ëåâêîçåí ïðîöåñ. Òîêó ùî áÿõà îïèñàëè â ëèòåðàòóðàòà ñëó÷àé íà äúëãîãîäèøåí êðúâîäàðèòåë, íåñúìíåíî îò À ãðóïà, êîéòî ñëåä çàáîëÿâàíå îò ëåâêå- ìèÿ ñå îêàçâà íóëåâàê! Åòî êúì êàêâà âúëíóâàùà òåìàòèêà ïðåäñòîåøå äà ñå íàñî÷à â àñïèðàíòñêàòà ñè äèñåðòàöèÿ ïîä ðúêîâîäñòâî- òî íà Õðóáèøêî. Èìàøå ñÿêàø íåùî îáùî â ïðîôåñèî- íàëíîòî íè ðàçâèòèå. Çàïî÷íàë êàòî èíòåðíèñò, òîé ñå ïîñâåùàâà íà íîâèòå íàïðàâëåíèÿ âúâ âúòðåøíàòà ìåäè- öèíà - õåìàòîëîãèÿòà (íàóêà çà êðúâòà è êðúâíèòå çàáîëÿ- âàíèÿ), òðàíñôóçèîííàòà õåìàòîëîãèÿ (íàóêàòà çà êðúâîï- ðåëèâàíåòî) è ïî êîíêðåòíî íà èìóíîõåìàòîëîãèÿòà, êîÿ- òî âêëþ÷âà èçó÷àâàíåòî íà ÷îâåøêèòå êðúâíè ãðóïè..  ïðîöåñà íà ïðåîðèåíòàöèÿ áåøå ïîëîæèë îñíîâèòå íà ñúâ- ðåìåííîòî êðúâîäàðÿâàíå è êðúâîïðåëèâàíå â Ñëîâàêèÿ, âêëþ÷èòåëíî ñ ó÷àñòèåòî ñè â ïðîåêòèðàíåòî è èçãðàæäà- íåòî íà ñãðàäàòà íà èíñòèòóòà.  ìîìåíòà áåøå â àïîãåÿ íà òâîð÷åñêîòî ñè ðàçâèòèå è ðàáîòåøå âúðõó äîêòîðñêà äèñåðòàöèÿ. Ôàêòè÷åñêè ïîñîêèòå íà èíòåðåñèòå íè áÿõà åäíàêâè è ñå ðàçëè÷àâàõìå ñàìî ïî íèâàòà íà ðåàëèçàöèÿ. Ïúðâèÿ ãîëÿì æåñò ïðîÿâè, êîãàòî óäîâëåòâîðè ìîë- áàòà ìè çà ïîìîùåí ëàáîðàíò, êîéòî íå ñå ïîëàãà íà àñ- ïèðàíòèòå.  ðåçóëòàò íà òîâà ìè “ðàçâúðçà ðúöåòå” äà ïîñ- âåòÿ íà ëèòåðàòóðíè ñïðàâêè îñâîáîäåíîòî îò òåõíè÷åñêè ìàíèïóëàöèè âðåìå. Òúé êàòî íå ðàçïîëàãàõ ñ êàáèíåò, êà- òî åñòåñòâåíî ðàáîòíî ìÿñòî ñå îôîðìè ïðåêðàñíàòà áèá- 112
  • 114.
    ëèîòåêà íà èíñòèòóòà.Êîìôîðòíî îáçàâåäåíà, ñ ëú÷èñòî îòîïëåíèå, òÿ ðàçïîëàãàøå ñ âñè÷êè îñíîâíè ëèòåðàòóðíè èçòî÷íèöè íà íÿêîëêî åçèêà è õèëÿäè àâòîðñêè êîëè â îá- ëàñòòà êîÿòî ìå èíòåðåñóâàøå, ãðèæëèâî ñúáèðàíè è ïîä- ðåæäàíè â ïðîäúëæåíèå íà ãîäèíè ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Õðóáèøêî. Îñíîâíèÿò ëèòåðàòóðåí ôîíä áåøå ñúñðåäîòî- ÷åí â öåíòðàëíàòà áèáëèîòåêà íà óíèâåðñèòåòà “ßí Êî- ìåíñêè”, ðàçïîëîæåíà â ðåñòàâðèðàíà ðåçèäåíöèÿ íà àâ- ñòðèéñêàòà èìïåðàòðèöà Ìàðèÿ-Òåðåçèÿ. Îò òàì ÷ðåç ìåæ- äóíàðîäíà êíèãîïîùà â ñðîê îò 15 äíè ìîæåõ äà ïîëó÷à êàêâàòî äîïúëíèòåëíà ëèòåðàòóðà çàÿâÿ. Ïðåäîñòàâåíà ìè áåøå âúçìîæíîñò äà ÷åðïÿ ñ ïúëíè øåïè îò ñâåòîâíèÿ îêå- àí íà ìåäèöèíñêèòå ïîçíàíèÿ, ñòèãà äà ïîæåëàÿ. Ñ êàêâî íåîïèñóåìî óäîâîëñòâèå ñå õâúðëèõ âúâ âúë- íèòå íà åäíà îò íåãîâèòå ìíîãîáðîéíè ëàãóíè, êîÿòî âúë- íóâàøå âúîáðàæåíèåòî ìè. Ñ êàêâî íàñòúðâåíèå ïðîñëå- äÿâàõ âñÿêà íàó÷íà èäåÿ îò ïúðâîèçòî÷íèêà é äî ïîñëåä- íèòå äàííè çà íåéíîòî ðàçâèòèå. ×èñòîñúðäå÷íî ìîãà äà ñè ïðèçíàÿ, ÷å èíòåðåñúò ìè êúì õóäîæåñòâåíàòà ëèòåðà- òóðà ÷óâñòâèòåëíî èçáëåäíÿ, çàùîòî åäíà íàó÷íà ìîíîã- ðàôèÿ, ëèøåíà îò õóäîæåñòâåíè èçìèñëèöè, ìå óâëè÷àøå ñ íàó÷íàòà ñè ôàáóëà ïîâå÷å è îò íàé-óâëåêàòåëíèÿ ðîìàí. Íàóêàòà èçîáèëñòâóâà ñ “áåñòñåëúðè”, íÿêîè îò êîèòî ìî- ãàò äà òå íàêàðàò äà ïîòðúïâàø îò âåëè÷èåòî íà ìèñëèòå è èäåèòå, ïî-âúëíóâàùè îò êîéòî è äà å “òðèëúð” èëè ïñåâ- äîíàó÷íà ôàíòàñòèêà.  êðàÿ íà øåñòèÿ ìåñåö áÿõ âíåäðèë íîâèÿ ìåòîä, çà- âúðøèõ îñíîâíèòå ëèòåðàòóðíè ñïðàâêè ïî òåìàòà, íàïè- ñàõ îáçîðà íà áúëãàðñêè è ñ ïîìîùòà íà åäèí îò êîëåãèòå ãî “âêàðàõ” â ñúîòâåòåí ëèòåðàòóðåí ñëîâåíñêè åçèê. Òî- âà ñè áåøå ïîñòèæåíèå, çàùîòî íà òðàäèöèîííèÿ ñúáîòåí êîëåãèóì èì “ïîñúáðàõ î÷èòå” ñúñ ñîëèäíîòî ñè åäíî÷à- 113
  • 115.
    ñîâî èçëîæåíèå, èëþñòðèðàíîñ ïðîæåêöèè.  “êóëîàðè- òå” íà ìúæêàòà ñúáëåêàëíÿ ñúâñåì ñêîðî îòåêíà îòçâóêúò îò êîëåãèóìà. Äâàìàòà íàó÷íè ñúòðóäíèöè ñ êîèòî ÿ ïîë- çâàõìå, ñïîäåëèõà ÷èñòîñúðäå÷íî, êàê øåôúò ñëåä êîëå- ãèóìà ãè “ñàïóíèñâàë”, ÷å èçîñòàâàò ñ íàó÷íàòà ñè ïðîã- ðàìà êàòî íàãëåäíî èì èçòúêíàë êàêâî ìîæå äà ñå íàïðà- âè çà 6 ìåñåöà. Áÿõìå íàáîðè, ñòàíàõìå îòëè÷íè ïðèÿòåëè è äîñåãà ñè ðàçìåíÿìå âèçèòè êàòî ïðîôåñîðè â Õàñêîâî, Áðàòèñëàâà è Õàíîâåð, êúäåòî ñå ðàçïðúñíàõìå â ïîñëåäñ- òâèå. Îòíîøåíèÿòà ìè ñ Õðóáèøêî ðàçâèâàùè ñå íà ÷èñòî íàó÷íà îñíîâà, ïîñòåïåííî ïðåðàñíàõà â ïðèÿòåëñêè - êðå- ïÿùè ñå íà âçàèìíî óâàæåíèå, ðåñïåêò è ñèìïàòèè. Òîâà íàìåðè ñïîíòàíåí èçðàç â òðàäèöèîííèÿ “áðóäåðøàôò”, êîéòî òúðæåñòâåíî èçïèõìå ïî âðåìå íà âå÷åðíàòà ïðîã- ðàìà íà ìåæäóíàðîäåí ñèìïîçèóì ïî êðúâîïðåëâàíå â Òàò- ðèòå. Ñëåä âíåäðÿâàíåòî íà íîâàòà ìåòîäèêà íàïðàâèõìå ðåêàïèòóëàöèÿ è ðåøèõìå äà ðàçøèðèì òåìàòà ìè ñ èçñ- ëåäâàíå è íà ðåäêèòå êðúâíîãðóïîâè âàðèàíòè, êîèòî Õðó- áèøêî èìàøå íà ðàçïîëîæåíèå íî íå áÿõà ïðîó÷âàíè êî- ëè÷åñòâåíî. Ïî òîçè íà÷èí äâåòå äèñåðòàöèè ïîëó÷àâàõà äîïèðíè òî÷êè, êîèòî äâóñòðàííî ðàçøèðÿâàõà èçñëåäî- âàòåëñêèòå èì âúçìîæíîñòè. Çà òîâà áëàãîïðèÿòñòâóâàøå è ìîäèôèêàöèÿòà, íàïðàâåíà íà ìåòîäà, ñ êîåòî ïîâèøèõ çíà÷èòåëíî ÷óâñòâèòåëíîñòòà è äîñòîâåðíîñòòà ìó. Òîâà çàèíòåðåñóâà è ñàìèÿ àâòîð - ïðîô. Øàðë Ñàëìîí, êîéòî ïî âðåìå íà ïîñåùåíèå â Áðàòèñëàâà âçå çà ñðàâíèòåëíî ïðîó÷âàíå â Ïàðèæêèÿ íàöèîíàëåí öåíòúð ïî êðúâîïðå- ëèâàíå, ðàáîòíè îáðàçöè îò êðúâ. Ìîæåòå äà ñè ïðåäñòà- âèòå ñ êàêâî íàïðåæåíèå î÷àêâàõ ðåçóëòàòèòå. Çà ùàñòèå, òå áÿõà íå ñàìî ïîòâúðäåíè, íî â Ïàðèæ ïðåäïî÷åòîõà ðàç- 114
  • 116.
    ðàáîòåíàòà îò ìåíìîäèôèêàöèÿ. È äîñåãà ïàçÿ àâòîðñêè êîëè îò òåõíè ïóáëèêàöèè, êúäåòî â ðàçäåëà “Ìàòåðèàë è ìåòîäè” å îòáåëÿçàíî òîâà. Íåùî ïîâå÷å, áÿõ ïîêàíåí íà ðàáîòà ñëåä çàùèòàòà íà äèñåðòàöèÿòà. Òîâà ñè áåøå ãî- ëÿìî ïðåæèâÿâàíå, äà íå ãîâîðèì çà ïîâèøàâàíåòî íà àâ- òîðèòåòà ìè ñðåä êîëåãèòå, êîèòî ñ íå ïî-ìàëúê èíòåðåñ ñëåäÿõà ðàçâèòèåòî íà ñúáèòèÿòà. Íîâîòî íàïðàâëåíèå íå ñàìî ðàçøèðè îáåìà íà ðà- áîòà íî äàäå è îáèëíà “æúòâà”. Êàòî âñåêè íîâ ìåòîä òî “ïðîçîð÷å”, êîåòî õâúðëè äîïúëíèòåëíà ñâåòëèíà âúðõó íÿêîè âñå îùå íåèçÿñíåíè ïðîáëåìè. Òðóïàõà ñå âå÷å êó- ïèùà ìàòåðèàëè è ðåçóëòàòè, êîèòî ÷àêàõà ñâîåòî îáîá- ùåíèå â äèñåðòàöèîíåí òðóä. Íàáëèæàâàøå âðåìå äà ñëî- æà âîäîðàçäåëíà ÷åðòà è äà “ çàñÿäàì”. Êóïèõ ñè ÷óäåñíà ïîðòàòèâíà ìàøèíêà, ÷èåòî òðàêàíå â ñëåäâàùèòå ìåñåöè îãëàñÿøå ñòàè÷êàòà ìè â èíòåðíàòà. Ïèøåõ ïúðâî íà áúë- ãàðñêè, à ñëåä òîâà äèêòóâàõ íà ñëîâàøêè íà ñåêðåòàðêà, êîÿòî ãî îòïå÷àòâàøå ñúãëàñíî èçèñêâàíèÿòà. Ïî òîâà âðåìå îòíîøåíèÿòà ìè ñ Õðóáèøêî áÿõà âå- ÷å íàâëåçëè â òâîð÷åñêà ôàçà. ×åñòî âðàòàòà íà áèáëèîòå- êàòà ñå îòâàðÿøå âíåçàïíî è òîé “íàõëóâàøå” äà ñïîäåëè íÿêîÿ ñâîÿ èäåÿ, êîÿòî ïðåðàñòâàøå â äèñêóñèÿ ïðåä î÷èòå íà âòðåùåíèòå ìó ñïåöèàëèçàíòè, ñúùî ïîëçâàùè áèáëè- îòåêàòà ïðè ïîäãîòîâêàòà ñè çà èçïèò .  îáëàñòòà, êîÿòî ïðîó÷âàõìå ñå áÿõìå ïðåâúðíàëè â ïåðôåêòíè îïîíåíòè, êîèòî âçàèìíî “òúðøóâàõà” èç íàé-èíòèìíèòå úãúë÷åòà íà âñÿêî íîâî õðóìâàíå, ïîäëàãàéêè ãî íà áåçìèëîñòåí êðè- òè÷åí àíàëèç ïðåäè äà ãî äîïóñíåì â òðóäîâåòå ñè. Íàó÷- íèòå íè èíòåðåñè áÿõà òàêà ñîëèäíî ñâúðçàíè, ÷å ìÿñòî çà “ðåâíîñò” èçîáùî íÿìàøå. Èçïèòâàõìå ñàìî çàâèäíî âúò- ðåøíî óäîâëåòâîðåíèå ñëåä ðåøàâàíåòî íà âñåêè íîâ íàó- ÷åí “ðåáóñ”. 115
  • 117.
    Ïî âðåìåòî êîãàòîáÿõ ïîäãîòâèë çà ïðåäàâàíå íà ðåöåíçåíòè äèñåðòàöèîííèÿ ñè òðóä, èíñòèòóòúò áåøå ïî- ñåòåí îò ïðîô. Îòî Ïðîêîï îò Õóìáîëäîâèÿ óíèâåðñèòåò- çàáåëåæèòåëíà ôèãóðà â îáëàñòòà íà íåìñêàòà êðúâíî-ãðó- ïîâà íàóêà. Ïðîÿâè ñúùî èíòåðåñ êúì êîëè÷åñòâåíèòå ïðî- ó÷âàíèÿ è ìåòîäà, ñ êîéòî ãè èçâúðøâàõ. Ïîêàíè ìå â Áåð- ëèí äà ãî âíåäðÿ â íåãîâàòà èçñëåäîâàòåëñêà ëàáîðàòîðèÿ. Òîâà ÷óäåñíî ñúâïàäàøå ñ “ìúðòâèÿ” ïåðèîä çà âñåêè àñ- ïèðàíò, êîãàòî â ïðîäúëæåíèå íà íÿêîëêî ìåñåöà äèñåð- òàöèÿòà å â ðúöåòå íà ðåöåíçåíòèòå. Èìàõ âå÷å îïèò è çíàåõ, ÷å çà 4 ìåñåöà ùå ïðîãîâîðÿ è íåìñêè åçèê, çà êîéòî èìàõ îòêúñëå÷íè ïîçíàíèÿ. Îùå ïîâå÷å, ÷å ìîæåõ äà èç- òåãëÿ ïðåäâàðèòåëíî ñòèïåíäèèòå ñè, à îáìÿíàòà íà âàëó- òà ìåæäó äâåòå ñòðàíè íå ïðåäñòàâëÿâàøå ïðîáëåì. Åäíîâðåìåííî ïîëó÷èõ ïîêàíà äà ïîñåòÿ è ôàêóë- òåòñêèÿ öåíòúð â Êîøèöå, ñúâìåñòíî ñ êîéòî áÿõìå ðàçðà- áîòâàëè ãåíåàëîãè÷íèòå ïðîó÷âàíèÿ íà íîâèÿ êðúâíî-ãðó- ïîâ âàðèàíò. Ïðèåõ ëþáåçíàòà ïîêàíà è ñåäìèöà ïðåäè çàìèíàâàíåòî ñè çà Ãåðìàíèÿ ñå îçîâàõ òàì. Áÿõ ïîñðåù- íàò ðàäóøíî è ñ óäîâîëñòâèå ñå çàïîçíàõ ñ ðàáîòàòà íà ôàêóëòåòñêèÿ öåíòúð è çàáåëåæèòåëíîñòèòå íà êðàñèâèÿ ãðàä è íåãîâèòå îêîëíîñòè. Íà âðúùàíå ïîòåãëèõ ñ âëàê çà Áðàòèñëàâà, áåç äà ïðåäóñåùàì êàêâà òðàãèêîìè÷íà èç- íåíàäà ìè å ïîäãîòâèëà ñúäáàòà. Êàòî àñïèðàíò ðàçïîëà- ãàõ âñè÷êî íà âñè÷êî ñ äâà êîñòþìà. Çà Êîøèöå áÿõ çàìè- íàë, ðàçáèðà ñå, ñ ïðåäñòàâèòåëíèòå ñè äðåøêè, íî íîñåõ â ÷àíòàòà è ðàáîòíèÿ ñè ïàíòàëîí çà ñìÿíà ïðè ïúòóâàíåòî. Ïî âðåìå íà “÷åéíäæà” â òîàëåòíàòà, ïîñòàâèõ âúðõó ìà- ñè÷êàòà ïðåä îãëåäàëîòî “ïà÷êàòà” áàíêíîòè îò èçòåãëå- íèòå â àâàíñ ñòèïåíäèè è óíåñåí â êîé çíàå êàêâè ìèñëè èçëÿçîõ, áåç äà ãè ïðèáåðà. Çà òîâà ñè ñïîìíèõ åäâà ïðè ñúáóæäàíåòî íà ñóòðèíòà â èíòåðíàòà.  ïúðâèÿ ìîìåíò 116
  • 118.
    ìå îáëÿ ñòóäåíàïîò, à ñëåä òîâà èçáóõíàõ â ñìÿõ êàòî ñè ïðåäñòàâèõ êàê íÿêîé ñå å “ïðåñåêíàë” êîãàòî âíåçàïíî å çúðíàë ñîëèäíèÿ ñíîï áàíêíîòè. Íå îòèäîõ çà ñïðàâêà â áþðîòî çà “íàìåðåíè âåùè” íà ãàðàòà, êàêòî áåçðåçóëòàò- íî ñòîðè òîâà åäèí îò ïðèÿòåëèòå ìè, à çàïî÷íàõ äà ñè ñú- áèðàì áàãàæà, ñëåä êîåòî ñêîðîïîñòèæíî, âìåñòî â Áåð- ëèí, ñå îçîâàõ â Õàñêîâî. Îáùî âçåòî âúçïðèåõ ñëó÷èëîòî ñå îò ñìåõîòâîðíàòà ìó ñòðàíà è çàâðúùàíåòî âñðåä ïðèÿòåëèòå â ðîäíèÿ ãðàä ñúâñåì ãî èçòðè îò ñúçíàíèåòî ìè êàòî íÿêàêâà òðàãåäèÿ. Ïðåäñòîåøå íàé-âàæíîòî è âíèìàíèåòî ìè áåøå êîíöåíò- ðèðàíî â î÷àêâàíå íà ðåöåíçèèòå, êîèòî íå çàêúñíÿõà: ”Íÿ- êîè ðåçóëòàòè ñà ïîçíàíèÿ, êîèòî äîñåãà íå ñà áèëè óñòà- íîâÿâàíè è ñëåäîâàòåëíî çàåìàò ïðèîðèòåòíî ïîëîæåíèå â ëèòåðàòóðàòà” - ïèøåøå ðåöåíçåíòúò ìè ïðîô. Ëóêà÷è. “Îñòàíàëèòå îáðèñóâàò êîìïëåêñíèÿ ñïîñîá çà ðåøåíèå íà ïðîáëåìà è ïðåäñòàâëÿâàò òîëêîâà çàäúëáî÷åíî ïðî- ó÷âàíå, ÷å ìîãàò äà ñå íàðåäÿò âñðåä ïîäîáíèòå îò ñâåòî- âåí ìàùàá” - çàâúðøâàøå òîé.  ïðèäðóæàâàùà áåëåæêà Õðóáèøêî îòáåëÿçâàøå, ÷å òàêàâà âèñîêà îöåíêà íà êàí- äèäàòñêà äèñåðòàöèÿ íå å ñðåùàë äîòîãàâà. Èçëèøíî å äà îïèñâàì ÷óâñòâîòî íà óäîâëåòâîðåíèå, êîåòî èçïèòàõ. Çàùèòàòà, êîÿòî áåøå íàñðî÷åíà çà 15 ñåïòåìâðè,1968 ãîä. íå ñå ðàçìèíà áåç “åêøúí”, è òî ìåæäóíàðîäåí. Âå÷å áÿõ ïîäàë äîêóìåíòèòå ñè çà çàìèíàâàíå â ÷óæáèíà, êîãà- òî â êðàÿ íà àâãóñò âîéñêèòå îò Âàðøàâñêèÿ äîãîâîð íàõ- ëóõà â ×åõîñëîâàêèÿ. Äàòàòà åñòåñòâåíî îòïàäíà è íàñðî÷- âàíåòî é áåøå ïîäíîâåíî çà 12 äåêåìâðè, êîãàòî îôèöè- àëíèòå âëàñòè ñìåòíàõà, ÷å ñèòóàöèÿòà å “îâëàäÿíà”. Ñåä- ìèöà ïðåäè òîâà ïðèñòèãíàõ â Áðàòèñëàâà è èìàõ ÷óâñò- âîòî, ÷å ñå äâèæà êðàé êðàòåðà íà òîêó-ùî çàòèõíàë âóë- êàí. Òàíêîâîòî ïîäåëåíèå îò ãð. Õàðìàíëè, êîåòî ñå å “ðàç- 117
  • 119.
    õîæäàëî” èç Áðàòèñëàâàïî âðåìå íà ñúáèòèÿòà, áåøå èç- òåãëåíî îò ãðàäà, íî îùå ñå ãîâîðåøå, ÷å êîìàíäèðúò ìó áèë “íåðâàê” . Çà ïî-ñèãóðíî ìå íàñòàíèõà äà ñïÿ â êàáè- íåòà íà “øåôà”. Íà “òðúíè” èç÷àêàõ ïðèáëèæàâàùàòà ñå çàùèòà, ïðè êîÿòî ñ òàéíî ãëàñóâàíå ùåøå äà ñå îöåíÿ òðóäúò íà ïðåäñòàâèòåë íà “îêóïàòîðèòå”. Íî òóê Ôîðòó- íà îòíîâî ñå íàìåñè. Íÿêîëêî äíè ïðåäè òîâà íà óâîäíà ñòðàíèöà âúâ âîäåùîòî ñïèñàíèå “Âîêñ ñàíãâèíèñ” (Ãëàñ íà êðúâòà), ñå ïîÿâè ñúîáùåíèåòî çà îòêðèòèÿ íîâ êðúâ- íî ãðóïîâ âàðèàíò (3). Áëåñòÿùàòà ðåöåíçèÿ è òîâà äîïúë- íèòåëíî ñúáèòèå ïðåäîïðåäåëèõà èçõîäà îò çàùèòàòà, ïðè êîÿòî íàó÷íèÿò ñúâåò êúì óíèâåðñèòåòà “ßí Êîìåíñêè” ìè ïðèñúäè íàó÷íàòà ñòåïåí ñ ïúëíî åäèíîäóøèå. ×åñò èì ïðàâåøå íàó÷íàòà áåçïðèñòðàñòíîñò. Ñëåä ïðî÷óâñòâåíî òúðæåñòâî ñ ïðèÿòåëèòå ìè îò èí- ñòèòóòà ïðåäñòîåøå äà ñå ðàçäåëÿ ñ àñïèðàíòñêàòà ôàçà îò áèîãðàôèÿòà ñè è äà èçáåðà íîâî íàïðàâëåíèå. Õðóáèø- êî ìå ïîêàíè äà îñòàíà íà ðàáîòà ïðè íåãî êàòî çàâåæäàù ñåêöèÿ. Âàæåøå ïîêàíàòà çà ðàáîòà â Ïàðèæ è Áåðëèí.  Ñîôèÿ ïî ïðàâî èìàõ îñèãóðåíà äëúæíîñò çà íàó÷åí ñúò- ðóäíèê. Äâîéíàòà äèëåìà èçèñêâàøå âíèìàòåëíà ïðåöåí- êà. Íàé-ñúáëàçíèòåëíî áåøå, ðàçáèðà ñå, ôðåíñêîòî ïðåä- ëîæåíèå, íî ïðèåìàíåòî ìó îçíà÷àâàøå ïî òîâà âðåìå àâ- òîìàòè÷íî äà ñå ïðåâúðíà â “íåâúçâðàùåíåö”, îòëú÷åí îò ðîäèíàòà è ñåìåéñòâîòî ñè. Ãîëÿìàòà ïðèâúðçàíîñò êúì ðîäèòåëèòå ìè è ÷óâñòâîòî íà îòãîâîðíîñò ïî îòíîøåíèå íà òÿõ çíà÷èòåëíî íàìàëÿâàõà îòíîñèòåëíîòî òåãëî è íà äðóãèòå äâå. Îñòàâàøå âúçìîæíîñòòà äà ðàáîòÿ â Ñîôèÿ, êîÿòî ïúê èçîáùî íå ìå ïðèâëè÷àøå. Ïîñòåïåííî â ñúçíà- íèåòî ìè âçå äà ïðèäîáèâà îñåçàåìè î÷åðòàíèÿ åäíà âúç- ìîæíîñò, êîÿòî íåïðåêúñíàòî ìå áåøå âúëíóâàëà ïî âðå- ìå íà àñïèðàíòóðàòà, êîãàòî ñè ïðåäñòàâÿõ êàêâè ïðåîá- 118
  • 120.
    ðàçîâàíèÿ áèõ íàïðàâèëíà áèâøåòî ñè ðàáîòíî ìÿñòî ñ ïîçíàíèÿòà, êîèòî áÿõ ïðèäîáèë. Òàêà íàðåä ñ äâîéíàòà äèëåìà âúçíèêíà íîâà ïåðñïåêòèâà ìàêàð è îáðàòíà íà òå- ÷åíèåòî è ïîïúòíèÿ âÿòúð. Êîãàòî ñïîäåëèõ èäåÿòà ñè ïðå- âúðíàëà ñå â íàìåðåíèå, ãëàâíèÿò ëåêàð íà áîëíèöàòà â Õàñêîâî ä-ð Ôèëèï Õàäæèåâ, ïúðâî ìå èçãëåäà ó÷óäåí, ñÿ- êàø èñêàøå äà ñå óâåðè äàëè ñúì “â ðåä”. Ñëåä êàòî ðàçá- ðà, ÷å ñúì àäåêâàòåí è ãîâîðÿ ñåðèîçíî ïðèå âúçìîæíîñò- òà ñ ïðèñòðàñòèå, ñëåä êîåòî çàäåéñòâóâàõìå àäìèíèñòðà- òèâíàòà ñòúëáèöà.  èíñòèòóòà, ìåêî êàçàíî, áÿõà óäèâå- íè, ÷å ñå âðúùàì â Õàñêîâî è èçîñòàâÿì ìÿñòî â Ñîôèÿ, äîêàòî äðóãè ìå ñìÿòàõà îòêðîâåíî çà ëóä. Âúïðîñà ïî ñîëîìîíîâñêè ðåøè äèðåêòîðúò íà èíñòèòóòà ïðîô. Âà- ñèë Ñåðàôèìîâ, êîéòî ðàçêðè ôèëèàëíà ñåêöèÿ íà áàçàòà íà öåíòúðà ïî òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ â Õàñêîâî. Êî- ãàòî ñëåä íÿêîëêî ãîäèíè ïîïèòàõ þðèñêîíñóëòà íà ìè- íèñòåðñòâîòî ïðè êîãîòî áÿõ ïî äðóã ïîâîä, êàêâè äîêó- ìåíòè ñà íåîáõîäèìè çà æèòåëñòâî, òîé èçáðîè ïîðåäèöà- òà êàòî óñìèõíàòî äîáàâè, ÷å îáåçàòåëíî òðÿáâà äà ïðèáà- âÿ îñâèäåòåëñòâàíå è îò ïñèõèàòúð, çàùîòî êîìèñèÿòà òðóäíî ùå ïðîóìåå êàê íîðìàëåí ÷îâåê ìîæå äà ïðåíåá- ðåãâà òîëêîâà âðåìå âúçìîæíîñò çà ñîôèéñêî æèòåëñòâî. Òàêà è íå ìè ïîòðÿáâà. Ëóä èëè íå, ëèêâèäèðàõ äâåòå äèëåìè êàòî íàìåðèõ íåñòàíäàðòíî ðåøåíèå è ñå çàâúðíàõ íà ñòàðîòî ñè ðàáîò- íî ìÿñòî, êúäåòî ñå çàåõ åíåðãè÷íî ñ íåîáõîäèìèòå ïðîìå- íè. Çâåíàòà íà öåíòúðà áÿõà ïðåóñòðîåíè òàêà, ÷å äà ñå ñú- ÷åòàå ïðîèçâîäñòâîòî ñ öåëåíàñî÷åíà íàó÷íî-èçñëåäîâàòåë- ñêà äåéíîñò.  êðàòêè ñðîêîâå òðÿáâàøå äà ñå âíåäðÿò íî- âè ìåòîäè, äà ñå ôîðìèðàò äîïúëíèòåëíè ëàáîðàòîðèè, äà ñå îáó÷è ïåðñîíàëúò äî ñòåïåí èçñëåäîâàòåëñêèòå òåñòîâå äà ñòàíàò ðóòèíà. 119
  • 121.
    Êàòî åäèíñòâåí ñïåöèàëèñò,çàùèòèë äèñåðòàöèÿ âúð- õó êðúâíèòå ãðóïè, áÿõ ïîêàíåí îò ÌÇ çà îáñúæäàíå âúç- ìîæíîñòèòå çà ìàñîâîòî èì íàíàñÿíå â äîêóìåíòèòå çà ñàìîëè÷íîñò. Íèêîé íå æåëàåøå äà ñå îáâúðçâà ñ òàêàâà çàäà÷à, êîÿòî êðèåøå íåñúìíåíè îòãîâîðíîñòè è èçèñêâà- øå ãîëÿìà îðãàíèçàöèÿ è òðóä. Çà ìåíå, îáðàòíî, òîâà áå- øå èçêëþ÷èòåëíà ïåðñïåêòèâà. Íå ñå èçäàäîõ è ïðèåõ åä- âà ñëåä êàòî ñå ñúãëàñèõà ñ óñëîâèÿòà ìè çà äîïúëíèòåëåí ùàò è ïîäõîäÿùà àïàðàòóðà. Òàêà ñúñ çàïîâåä íà ìèíèñ- òúðà ñå âúçëîæè íà Õàñêîâñêè îêðúã äà åêñïåðèìåíòèðà ïàñïîðòèçàöèÿ íà êðúâíèòå ãðóïè, êîÿòî ìå èçïðàâè ïðåä íîâè îðãàíèçàöèîííè çàäà÷è. Ðàçðàáîòåíà áåøå ñèñòåìà çà âêëþ÷âàíå öÿëàòà çäðàâíà ìðåæà íà îêðúãà, çâåíàòà íà êîÿòî îòêëèêâàõà àäåêâàòíî, çàùîòî ðàçáèðàõà çíà÷åíè- åòî íà êðúâíèòå ãðóïè ïðè ìàñîâè áåäñòâèÿ è êàòàñòðîôè. Îò äðóãà ñòðàíà, ïðåìèíàâàíåòî íà ïîâå÷å îò 200 000 êðúâíè ïðîáè ïðåç ëàáîðàòîðèèòå íà öåíòúðà, êîèòî áÿ- õà ïðåâúðíàòè â ñâîåîáðàçíè ìðåæè çà ëîâåíå íà ñëó÷àè, îòêëîíÿâàùè ñå îò íîðìàòà, ÷èåòî äåøèôðèðàíå ïðåäñòàâ- ëÿâàøå èçñëåäîâàòåëñêè èíòåðåñ, äàäå óëîâ, êîéòî íàäìè- íà è íàé ñìåëèòå î÷àêâàíèÿ. Çà ïðúâ ïúò â ñòðàíàòà áÿõà îïèñàíè íÿêîè âå÷å èçâåñòíè íî ðÿäêî ñðåùàùè ñå êðúâíè ãðóïè (16,18,20,21),* êàêòî è îùå åäèí íîâ êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò (12), êîèòî ïîçâîëèõà äà ñå èçÿñíè êðúâíî-ãðóïî- âàòà õàðàêòåðèñòèêà íà áúëãàðñêèÿ íàðîä è ñúñ ñúîòâåòíè ïóáëèêàöèè äà ñå çàïúëíè åäíî áÿëî ïåòíî â òîçè òèï êàðòà íà ñâåòà. * Öèôðèòå â ñêîáè ïîñî÷âàò òðóäîâåòå îò áèáëèîãðàôñ- êàòà ñïðàâêà, â êîèòî ñà ïóáëèêóâíè ðåçóëòàòèòå îò ñúîòâåòíî- òî ïðîó÷âàíå. 120
  • 122.
    Ìåæäóâðåìåííî îò Ïàðèæïðèñòèãíà è ïèñìî îò ðå- äàêöèÿòà íà ôðåíñêîòî ñïèñàíèå - “Íóâåëü ðåâþ ôðàíñåç ä’åìàòîëîæè”, ñ êîåòî ãëàâíèÿò ðåäàêòîð - ñâåòîâíî èç- âåñòíèÿò õåìàòîëîã ïðîô. Æàí Áåðíàð îöåíÿâàøå ïðåä- ëîæåíèòå äâå ñòàòèè êàòî “òâúðäå îðèãèíàëíè”, êàòî ìå óâåäîìÿâàøå, ÷å ïîâåðåíîòî ìó ñïèñàíèå ñ óäîâîëñòâèå ùå ãè ïóáëèêóâà. Òîâà áåøå âòîðàòà ãîëÿìà ìåæäóíàðîäíà èíæåêöèÿ, êîÿòî ìå ñòèìóëèðà ñ êîíñêàòà ñè äîçà äà çàðà- áîòÿ íà äâîéíè îáîðîòè (5,6). *** Ìåæäó äðóãîòî, íå å çëå äà ïîÿñíÿ êàêâî çíà÷åøå ïî òîâà âðåìå äà èçïðàòèø íàó÷íî ñúîáùåíèå â çàïàäíî ñïè- ñàíèå. Ñëåä êàòî ãî íàïèøåø è ñå ïðåáîðèø ñ ïðåâîäíèòå çàòðóäíåíèÿ, ïúòÿò äî ïîùåíñêàòà ñòàíöèÿ áåøå îñåÿí ñ “òåëåíè çàãðàæäåíèÿ”. Ïðåäè âñè÷êî ìàòåðèàëúò òðÿáâà- øå äà áúäå îáñúäåí îò ñúîòâåòíàòà ñåêöèÿ íà ñïåöèàëèçè- ðàí èíñòèòóò. Ñëåä ïîëó÷àâàíå íà ïèñìåíî îäîáðåíèå ñå ïðåõâúðëÿøå íà ñúîòâåòíèÿ “îòäåë” çà îöåíêà äàëè ìåäè- öèíñêîòî ñúîáùåíèå íå èçäàâà “äúðæàâíà òàéíà”. Ñ òåçè äîêóìåíòè ñå ïðåïðàùàøå â îòäåë “Ñïåöèàëåí” íà ÌÇ, êîéòî èçäàâàøå “ïðîïóñê” çà ïóáëèêóâàíå â ÷óæáèíà äî Ìèíèñòåðñòâî íà ïîùèòå êúäåòî íà ïðåïîðú÷àíàòà ïðàò- êà ñå óäðÿøå êëåéìî è òÿ íàé-ïîñëå çàìèíàâàøå ïî ïðåä- íàçíà÷åíèå. Ñåãà, ðàçáèðà ñå, òåçè “ïðàâèëà” ñà îòäàâíà ëèêâèäèðàíè. Íî èçèñêâàíèÿòà îò äðóãàòà ñòðàíà íà “áà- ðèåðàòà” ñè îñòàâàò íåïîêëàòèìè. Ñëåä êàòî ñå ñïàçÿò ñòðèêòíî âñè÷êè óêàçàíèÿ ïî ïðåäïå÷àòíàòà ïîäãîòîâêà íà èçáðàíîòî ñïèñàíèå, ìàòåðèàëúò ñå èçïðàùàøå íàé-ìàë- êî â ÷åòèðè, à èìàõ ñëó÷àé êîãàòî ñå èçèñêâàõà è îñåì åêçåìïëÿðà. Ïúðâèÿò çàäúëæèòåëíî ñúäúðæàøå, îñâåí çàã- 121
  • 123.
    ëàâèåòî, èìåòî, ìåñòîðàáîòàè àäðåñ çà êîðåñïîíäåíöèÿ íà àâòîðà. Ñëåäâàùèòå, ïðåäíàçíà÷åíè çà ðåöåíçåíòè, ñå ïðåäñòàâÿõà áåç äàííè çà àâòîðà. Îáðàòíî, áåëåæêèòå íà ðåöåíçåíòà, àêî èìàøå òàêèâà, ñå ïðåäàâàõà ñúùî àíîíèì- íî ÷ðåç ðåäàêöèÿòà . Òàêà ñïèñàíèÿòà ñè îñèãóðÿâàõà êîì- ïåòåíòíè ñïåöèàëèçèðàíè ïðåöåíêè êàòî ÷ðåç àíîíèìíîñò- òà ñå èçáÿãâàõà “êîíôëèêòè” ïî âðåìå íà ìåæäóíàðîäíè ñðåùè. Êàòî íîñèòåë íà íàó÷íà ñòåïåí èìàõ ïðàâî äà êàí- äèäàòñòâóâàì çà äîöåíòóðà èëè ñòàðøè íàó÷åí ñúòðóäíèê, íî òàêèâà ïðîöåäóðè “òå÷àõà” ñàìî â èíñòèòóòèòå. Îòäàâ- íà ÷óâñòâàõ òàçè íåãàòèâíà ñòðàíà íà ñàìîçàòî÷åíèåòî ñè, êîãàòî âíåçàïíî ñå îòêðåõíà âúçìîæíîñò. Èíñòèòóòúò áå- øå îáÿâèë êîíêóðñ çà “ñòàðøè íàó÷åí ñúòðóäíèê ²² ñòå- ïåí”, êîãàòî ìå ñèãíàëèçèðàõà, ÷å “ïðåäîïðåäåëåíàòà” çà íåãî êîëåæêà íÿìà äà ìîæå äà êàíäèäàòñòâóâà, òúé êàòî íå å çàùèòèëà îùå äèñåðòàöèÿòà ñè, à òîêó-ùî èçëåçëèÿò íîâ çàêîí äîïóùàøå ïðîöåäóðè ñàìî çà êàíäèäàòè íà íà- óêèòå. ßâèõ ñå ïðè çàâåæäàù ñåêöèÿòà, êîÿòî íå ñå ñúãëàñè äà êàíäèäàòñòâóâàì, âúïðåêè ÷å íåéíàòà èçáðàíèöà íÿìà- øå ïðàâî çà òîâà è êîíêóðñà ïðîïàäàøå. “Íå èñêàëà äà ÿ îãîð÷è êàòî äîïóñíå äðóã êàíäèäàò” - òàêà îáÿñíè íåñúã- ëàñèåòî ñè. Âúïðåêè òîâà ðåøèõ äà ñè îïèòàì êúñìåòà è êàíäè- äàòñòâóâàõ, ñ êîåòî ðàçâèõðèõ îòíîâî ìíîãîñåðèåí “åê- øúí”. Çà ðàçëèêà îò ïóáëè÷íèòå çàùèòè, ïðèñúæäàíåòî íà íàó÷íè çâàíèÿ ñè å “íàçíà÷åíèå” ñ êîíêóðñ , êîéòî ñå ïðîâåæäà îò èíñòèòóòñêèÿ íàó÷åí ñúâåò áåç ïðèñúñòâèåòî íà êàíäèäàòà èëè êàíäèäàòèòå. Çà ïúðâè ðåöåíçåíò ìè áå- øå îïðåäåëåíà “øåôêàòà” íà ñåêöèÿòà, êîÿòî íå äàäå ïðåä- ëîæåíèå çà ïðèñúæäàíå íà çâàíèå, à îñòàâè íà íàó÷íèÿ ñú- âåò äà ðåøè òîâà. Âòîðàòà ðåöåíçèÿ áåøå ïîëîæèòåëíà, íî 122
  • 124.
    íå òâúðäå êîìïåòåíòíà,çàùîòî êàêòî äèñåðòàöèÿòà, òàêà è ïóáëèêóâàíèòå ñëåä íåÿ ìàòåðèàëè áÿõà íà ÷óæäè åçèöè. Îñâåí òîâà, òîêó-ùî îáåäèíèëèòå ñå “ïîä êåðåìèäà” íà- ó÷íè ñúâåòè íà õåìàòîëîãèÿòà è îíêîëîãèÿòà áÿõà òîëêî- âà ðàçíîðîäíè, ÷å åñòåñòâåíî íå ìîæåõà äà äàäàò ñàìîñòî- ÿòåëíà îöåíêà, à ñúáèðàõà ñâåäåíèÿ êàê äà ãëàñóâàò èç “êó- ëîàðèòå”. Ïðè ïúðâèÿ òóð åäíà îò áþëåòèíèòå ñå îêàçâà íåâàëèäíà, à îñòàíàëèòå ïî ðàâíî “çà” è “ïðîòèâ”. Íàëî- æè ñå ïîâòîðíî ãëàñóâàíå, íàñðî÷åíî çà ñëåäâàùèÿ íàó- ÷åí ñúâåò.  ïàóçàòà î÷åâèäíî ñå áåøå ïðîâåëà “ðàçÿñíè- òåëíà” ðàáîòà, ïðè êîÿòî, ñúì áèë ïðåäñòàâåí êàòî âúí- øåí “àãðåñîð”.  ðåçóëòàò ïðè ñëåäâàùîòî ãëàñóâàíå áå- ëèòå áþëåòèíè ñå îêàçàõà ñ ðåøèòåëåí ïðåâåñ. Êàêúâ çà- íèìàòåëåí ïàðàäîêñ.  ×åõîñëîâàêèÿ, êúäåòî áÿõ ôîðìàë- íî ïðåäñòàâèòåë íà àãðåñèÿ, íàó÷íèÿò ñúâåò ñ ïúëíî áîë- øèíñòâî óòâúðäè íàó÷íàòà ìè ñòåïåí, à â ñîáñòâåíàòà ñè ñòðàíà, ïîëó÷èõ íåãàòèâåí ðåçóëòàò, âúïðåêè ÷å ñå îáñúæ- äàõà åäíè è ñúùè íàó÷íè ïîñòèæåíèÿ. Ìåæäóâðåìåííî ñå èçÿñíè, ÷å ðåøåíèåòî ïîäëåæè íà îáæàëâàíå. Èçòåãëèõ ñè ìàòåðèàëèòå, ïðèáàâèõ êúì òÿõ ïèñúìöåòî îò ïðîô. Æàí Áåðíàð, êîéòî òúêìî, ïîêàíåí îò ïðàâèòåëñòâîòî áåçâúçìåçäíî êîíñóëòèðàøå áúëãàðñ- êè äåöà, ñòðàäàùè îò ëåâêåìèÿ. Äîáàâèõ àìåðèêàíñêîòî ñïèñàíèå ñ ïóáëèêóâàíèÿ íà óâîäíà ñòðàíèöà íîâ êðúâíî- ãðóïîâ âàðèàíò è îùå íÿêîëêî äðóãè ïîäîáíè ìàòåðèàëè è ñ ìîòèâèðàíî âúçðàæåíèå ãè âíåñîõ âúâ Âèñøàòà àòåñ- òàöèîííà êîìèñèÿ êúì Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò. Îêàçà ñå, ÷å òÿ èìà ïðàâî äà íàçíà÷è àðáèòðàæíè ðåöåíçåíòè, äà âúð- íå çà íîâî ðàçãëåæäàíå ïðîöåäóðàòà èëè ñàìà äà âçåìå ðå- øåíèÿ, êîèòî íå ïîäëåæàò íà îáæàëâàíå. Êîåòî ñå è ñëó- ÷è. Çàïîçíàâàéêè ñå ñúñ ñëó÷àÿ, Ïðåçèäèóìúò íà ÂÀÊ ïî ñîáñòâåíî óñìîòðåíèå ìè ïðèñúäè çâàíèåòî “Ñòàðøè íàó- 123
  • 125.
    ÷åí ñúòðóäíèê ²²ñòåïåí”, âêëþ÷è ìå êàòî ÷ëåí íà íàó÷íèÿ ñúâåò, êîéòî íå ìå îäîáðè îäîáðè ïðåäè òîâà, êàòî ñúñ ñïå- öèàëíî ïèñìî ïðåäóïðåäè, ÷å ùå ãè ðàçôîðìèðîâà, àêî îòíîâî äîïóñíàò ïîäîáíà ïðèñòðàñòíîñò ïðè ãëàñóâàíå! Âñúùíîñò êîëåãèòå îò èíñòèòóòà, ïîâå÷åòî îò êîèòî èçîáùî íå ìå ïîçíàâàõà, ñå ïîäâåäîõà îò ìîòèâèòå íà “øåôêàòà”. Êîëåæêàòà, êîÿòî íå áåøå ãîòîâà ñúñ çàùèòà- òà ñè ïî âðåìå íà êîíêóðñà, ñëåä òîâà ñúùî ñå õàáèëèòèðà è íåùàòà ñè îòèäîõà ïî ìåñòàòà. Îñòàíà ñàìî ñïîìåíúò çà èçëèøíèÿ åêøúí. Âñè÷êè òåçè ñúáèòèÿ ñå “âèõðåõà” äàëå÷å îò ìåñòîðà- áîòàòà, êîÿòî êàòî ÷å ëè íàïîäîáÿâàøå òðóäà íà çëàòî- òúðñà÷èòå â ìèíàëîòî. Ìîæå áè çàùîòî ïðè íåîáè÷àéíè óñëîâèÿ òðÿáâàøå “ðú÷íî” äà ïðîìèâàì òîíîâå “ïÿñúê”, çà äà îòêðèÿ áëåñòÿùîòî çðúíöå íà “íîâîòî”. Õàáèëèòè- ðàíåòî ìè êàòî ñòàðøè íàó÷åí ñúòðóäíèê îçíà÷àâàøå äà ïîñòúïÿ àâòîìàòè÷íî íà ðàáîòà â èíñòèòóòà. Íî êàêòî çëà- òîòúðñà÷à, îáñåáåí îò æåëàíèåòî äà îòêðèå çëàòíà æèëêà, íå ìîæåòå äà îòäåëèòå îò “Àëÿñêà“ è çà ìåíå áåøå íåìèñ- ëèìî äà ñå îòêúñíà îò ïðàêòèêàòà, êîÿòî ìå ïðèâëè÷àøå ñ ìíîãî ïî-ãîëåìèòå ñè âúçìîæíîñòè. Îáðàòíî íà òå÷åíèå- òî, òðÿáâàøå äà ïîëîæà óñèëèÿ, çà äà ìå îñòàâÿò äà ïðî- äúëæà ðàáîòàòà ñè â Õàñêîâî. Íàëàãàøå ñå äà õâúðëÿ ñâåò- ëèíà âúðõó ðåäèöà âúçíèêíàëè ïðîáëåìè, êàòî ïîòúðñÿ äîïúëíèòåëíè èçòî÷íèöè çà èíôîðìàöèÿ. Òîâà ìå ïîä- òèêíà äà ðàçðàáîòÿ ìåòîä çà êîëè÷åñòâåíî îïðåäåëÿíå íà ãðóïîâè àíòèãåíè è â òåëåñíè ñåêðåòè (27). Ïðèçíàò â ïîñëåäñòâèå çà èçîáðåòåíèå (33), òîé ðàçêðè âúëíóâàùè ïåðñïåêòèâè â åäíà äåâñòâåíà äîòîãàâà òåðèòîðèÿ. Çàøå- ìåòÿâàùî óñåùàíå áåøå äà ñå ïî÷óâñòâàø âíåçàïíî êàòî ëóíàòèê! Îòáåëÿçâàõ íîâè íåùà, à íÿìàõ ñ êîãî äà ãè ñïî- äåëÿ. Âúðâÿõ ïî íåïîçíàòè ïúòåêè, à ìè ëèïñâàøå ðàâíîñ- 124
  • 126.
    òîåí îïîíåíò. Òîâàå ïî÷óâñòâóâàë âåðîÿòíî è åäèí îò ðå- öåíçåíòèòå ìè, êîéòî â ïîñëåäñòâèå ìå îïðèëè÷è íà “ñà- ìîòåí áåãà÷ íà äúëãè ðàçñòîÿíèÿ”. Íàïðàâèõ òîâà ïñèõîëîãè÷åñêî “ëèðè÷íî îòñòúïëå- íèå” çà äà îòðàçÿ ïðåæèâÿâàíèÿòà ñè, ñâúðçàíè ñ ïîðåäè- öàòà ïðîó÷âàíèÿ â ñëåäâàùèòå íÿêîëêî ãîäèíè, êîèòî ïî- ðàäè òÿñíî ñïåöèàëèçèðàíèÿ èì õàðàêòåð å íåèíòåðåñíî äà èçáðîÿâàì. Ùå äîáàâÿ ñàìî, ÷å íàñòúïè âðåìå çà íîâà “åòàïíà ðàâíîñìåòêà”. Ìàòåðèàëèòå òðÿáâàøå äà ñå àíà- ëèçèðàò, ñèñòåìàòèçèðàò è ïðåäñòàâÿò çà îöåíêà â äîêòîð- ñêà äèñåðòàöèÿ. Çà ðàçëèêà îò êàíäèäàòñêàòà, êîÿòî ïðå- ìèíà â ñìóòíè âðåìåíà è â ïðèñúñòâèå ñàìî íà íàó÷íèÿ ñúâåò, îáñúæäàíåòî íà äîêòîðñêàòà ìè òåçà ñå ïðîâåäå â îáðàòíî ïðîïîðöèîíàëíè ìàùàáè. Ïðè÷èíàòà çà ïðîÿâå- íèÿ èíòåðåñ âåðîÿòíî ñå êîðåíè â îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å áå- øå ïúðâà äîêòîðñêà äèñåðòàöèÿ, ðàçðàáîòåíà èçöÿëî íà áàçàòà íà îêðúæíà áîëíèöà, “íåïðîíóìåðîâàíà è íåïðîø- íóðîâàíà” çà íàó÷íî çäðàâíî çàâåäåíèå. Ñúãëàñíî çàêî- íà, ïóáëè÷íàòà çàùèòà, áåøå ïðåäâàðèòåëíî àôèøèðàíà è îáÿâåíà â ïðåñàòà. Íåî÷àêâàí áåøå îòçâóêúò îò òîâà. Àó- ëàòà íà áèâøèÿ Âåòåðèíàðíî-ìåäèöèíñêè ôàêóëòåò, ñ ïî- âå÷å îò 200 ìåñòà, ñå îêàçà è ñ ïðàâîñòîÿùè. Îò Õàñêîâî äîéäîõà ñ àâòîáóñ. Âñðåä ãîñòèòå, îñâåí êîëåãè, èìàøå ñåñòðè è àêóøåðêè çà êîèòî ñå ïðåäïîëàãàøå, ÷å èçïîëç- âàò ïðåâîçíîòî ñðåäñòâî çà äà íàâåñòÿò äåöàòà ñè, ñòóäåí- òè â Ñîôèÿ. Îêàçà ñå, ÷å íå å òî÷íî òàêà, çàùîòî ïðèñúñò- âàõà íà çàùèòàòà çàåäíî ñúñ ñòóäåíòèòå. Îò Ïëîâäèâ è Âàð- íà ïðèñòèãíàõà ñ ìèêðîáóñè, à îò îñòàíàëèòå öåíòðîâå ñ êîëè äîðè è âëàêîâå.Äà íå ãîâîðèì çà ñúòðóäíèöèòå íà èíñòèòóòà, çà ïîâå÷åòî îò êîèòî áÿõ “åíèãìà”, êîÿòî ñå íàäÿâàõà äà ðàçíèùÿò ïî âðåìå íà èíòðèãóâàùîòî ñúáè- òèå. Óäèâèõ ñå íà ãîëÿìîòî ïîñåùåíèå. Èìàõ ÷óâñòâîòî, 125
  • 127.
    ÷å ñÿêàø èäâàòíà ìà÷. Âúâ âúçäóõà âèòàåøå “îñîáåíî” íàïðåæåíèå, íî âúòðåøíî áÿõ ñïîêîåí, çàùîòî ãðèæëèâî áÿõ ïîäãîòâèë è èëþñòðèðàë 40-ìèíóòíîòî åêñïîçå. Çàä íåãî ñòîÿõà 3 áëåñòÿùè ïðîôåñîðñêè ðåöåíçèè, êîèòî èç- òúêâàõà 22 ïðèíîñà â îáëàñòòà íà èìóíîõåìàòîëîãèÿòà è èìóíîãåíåòèêàòà, êîèòî îùå ïðåäè òîâà áÿõà ïîëó÷èëè âè- ñîêà îöåíêà íà ìåæäóíàðîäíè ôîðóìè è âå÷å ñå öèòèðàõà â ñâåòîâíî èçâåñòíè ìîíîãðàôèè è ó÷åáíèöè (34,35,36). Àó- äèòîðèÿòà èçñëóøà âíèìàòåëíî åêñïîçåòî, êîåòî íàé íåî- ÷àêâàíî áåøå èçïðàòåíî ñ àïëîäèñìåíòè, íåùî àáñîëþò- íî íåïðèâè÷íî çà çàùèòè íà äèñåðòàöèè. Íàïðåæåíèåòî åñêàëèðàøå çàåäíî ñ ðåöåíçèèòå. Çàêëþ÷åíèÿòà íà âñÿêà åäíà îò òÿõ ñå ñúïðîâîæäàøå îò îùå ïî “ïîä÷åðòàíè” àï- ëîäèñìåíòè. Ñòîÿõ íà ïúðâèÿ ðåä äî ñåêðåòàðÿ íà íàó÷íèÿ ñúâåò, êîéòî ñú÷óâñòâåíî ìå îêóðàæàâàøå äà íå ñå òðåâî- æà, çàùîòî òîâà ñè å ïóáëè÷íà çàùèòà è ïóáëèêàòà ìîæå äà ðåàãèðà êàêòî íàìåðè çà äîáðå. Äîðè ìå ïîïèòà óñìèõ- íàò äà íå áè äà ïðåäïî÷èòàì äà ìå îñâèðêâàò. Åäèíñòâåíèòå çàáåëåæêè íà ðåöåíçåíòèòå áÿõà ïî îò- íîøåíèå íà òîâà, ÷å ñúì èçïîëçâàë íåîëîãèçìè, íà êîåòî ëàêîíè÷íî îòãîâîðèõ, ÷å êîãàòî ñå îïèñâàò íîâè íåùà íà- ïúëíî åñòåñòâåíî å òå äà ñå îòðàçÿâàò è ñ íîâè èìåíà. Ñèëíî âïå÷àòëåíèå íå ñàìî íà ðàçãîðåùåíàòà ïóá- ëèêà, íî è íà ñàìèÿ ìåí íàïðàâè èçêàçâàíåòî íà ïðîô. Âà- ñèë Ñåðàôèìîâ – äèðåêòîð íà èíñòèòóòà è ïðåäñåäàòåë íà ìåäèöèíñêèÿ ñúâåò êúì Âèñøàòà àòåñòàöèîííà êîìèñèÿ. Äóìèòå ìó, ÷å çà íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî ñå èçèñêâà òàëàíò è ÷å àç áåçñïîðíî ñúì òàêúâ, áÿõà ïîñðåùíàòè îò “íàøèÿ îò- áîð” êàòî ïîáåäåí ãîë. Òàéíîòî ãëàñóâàíå ïðåìèíà ïðè ãðîáíà òèøèíà. Ðå- çóëòàòúò âçåò ñ ïúëíî åäèíîäóøèå ñå ïîñðåùíà ñ “âçðèâ” îò àïëîäèñìåíòè. Èìàõ ÷óâñòâîòî, ÷å ó÷àñòíèöèòå âúâ âú- 126
  • 128.
    îäóøåâëåíèåòî ñè ìîæåõàäà èçíåñàò “ñúäèéñêèÿ ñúñòàâ” íà ðúöå. Íå ñìååõ äà ïîìèñëÿ êàê áèõà ïîñðåùíàëè íåãà- òèâíà îöåíêà! Âúëíåíèÿòà ïîñòåïåííî ñå ïðåíàñî÷èõà êúì ïåðñî- íàëíèòå ïîçäðàâëåíèÿ, êîèòî ïðèåìàõ ðàçâúëíóâàí äúëãî ñëåä òîâà. Ñïåöèàëèçèðàíèÿò íàó÷åí ñúâåò íà èìóíîëîçèòå î÷å- âèäíî ìå áåøå “õàðåñàë”, çàùîòî íå äúëãî ñëåä òîâà ñúñ çàïîâåä íà Ïðåäñåäàòåëÿ íà ÂÀÊ áÿõ âêëþ÷åí â ñúñòàâà ìó êàòî ðåäîâåí ÷ëåí. Òåçè çíàìåíàòåëíè ñúáèòèÿ íå îïðàâäàõà î÷àêâàíè- ÿòà íà ïåðñîíàëà è ñúòðóäíèöèòå ìè, ÷å ùå “ìèðÿñàì”. Îáñåáèëàòà ìå íàó÷íà “áóëèìèÿ” (âúë÷è ãëàä), íå ìå íà- ïóñêàøå è íå ìå íàïóñêàøå! Îùå ïî âðåìå íà ïîäãîòîâêà- òà íà äîêòîðñêàòà äèñåðòàöèÿ â ãëàâàòà ìè ñå âúðòÿõà ïðî- åêòè çà “çàâîþâàíå” íà íîâè òåðèòîðèè. Ñëåä êàòî áÿõ “ïðåòúðøóâàë” ïðîáëåìèòå íà êðúâíèòå ãðóïè ïðè ÷îâå- êà, êàòî ñå çàïî÷íå îò åìáðèîí è å ñòèãíå äî ñòîëåòíèöè (16), íåóäúðæèìî ìå ïðèâëè÷àøå ïåðñïåêòèâàòà äà ïîòúð- ñÿ ñëåäè îò òÿõíîòî ïðèñúñòâèå ïðè æèâîòíèòå è ðàñòå- íèÿòà. Ìåæäóâðåìåííî áîëíèöàòà ñå íóæäàåøå îò âèâàðè- óì çà ðàííî äèàãíîñòèöèðàíå íà áðåìåííîñòòà ñ ïðîáè âúðõó æàáè Ñåãàøíèòå ëåñíî èçïúëíèìè òåñòîâå áÿõà âñå îùå âúïðîñ íà áúäåùå. Îò íå ïî-ìàëêî çíà÷åíèå çà ïðàê- òèêàòà áåøå è áèîëîãè÷íîòî òåñòóâàíå íà òóáåðêóëîçíàòà èíôåêöèÿ âúðõó ìîðñêè ñâèí÷åòà, êîèòî ñà ñâðúõ÷óâñòâè- òåëíè êúì íåÿ. Óïðàâëåíèåòî ñå îáúðíà çà ñúâåò è ñëåä îïðåäåëåíè óãîâîðêè ïðèåõ äà îðãàíèçèðàì âèâàðèóì îò ìîðñêè ñâèí÷åòà, çàéöè è æàáè êúì öåíòúðà. Ïîëó÷èõ ïúë- íî ñúäåéñòâèå ïðè óñòðîéâàíåòî ìó è äîïúëíèòåëíà áðîé- êà “äðóã ïåðñîíàë” - áèîëîã èëè âåòåðèíàð ïî èçáîð.  127
  • 129.
    êúñè ñðîêîâå âèâàðèóìúòçàïî÷íà áåçîòêàçíî äà ôóíêöè- îíèðà. Íå ñå ðàçìèíà è áåç ñ÷åòîâîäåí èíöèäåíò.Òåñòúò çà áðåìåííîñò ñå èçâúðøâàøå ñàìî ñ ìúæêè æàáè. Ñíàáäÿâàõà íè ÷àñòíèöè, êîèòî ãè ïðîäàâàõà íà êè- ëîãðàì. Ñëåä ñïåöèàëèçèðàíîòî îòäåëÿíå íà ìúæêèòå åêçåìïëÿðè ñå ÷óäåõìå êàêâî äà ïðàâèì ñ îñòàíàëèòå. Îêàçà ñå, ÷å åäíà îò ñëóæèòåëêèòå íè óìåå äà îòäåëÿ áóò÷åòàòà èì, êîèòî ïàíèðàíè ñà ÷óäåñåí äåëèêàòåñ. Òàêà ñå ôîðìèðà ãðóïè÷êà îò ëþáèòåëè íà ôðåíñêàòà êóõíÿ, êîÿòî ñëåä âñÿêà íîâà ïàðòèäà ñè óðåæäàøå èìïðîâèçèðàíè äåãóñòàöèè. Åñòåñòâåíî çà òîâà ñå ðàç÷ó è äîðè ìè ïîèñêàõà îáÿñíåíèå. Âúçìóòåí ïîðú÷àõ äà ìè ñúáåðàò â êàøîí æåíñêèòå åêçåìïëÿðè îò ïîðåäíàòà ïàðòèäà è ïîòåãëèõ êúì ñ÷åòîâîäñòâîòî. Ãëàâíèÿò ñ÷åòîâîäèòåë ìå ïîñðåùíà ñ ãóçíà óñìèâêà è ïîïèòà “ëþáåçíî” ñ êàêâî ìîæå äà áúäå ïîëåçåí? - Àìè, ñòàâà âúïðîñ çà æàáèòå, êîèòî îñòàâàò íåèçïîëçâàíè. Íîñÿ òè ãè çà îñ÷åòîâîäÿâàí îòâúðíàõ è èçòðúñêàõ êàøîíà ñ æèâîòèíêèòå âúðõó áþðîòî ìó. Îñòàâèõ ãè äà êðÿêàò è ïîäñêà÷àò èç ëóêñîçíî îá- çàâåäåíèÿ ìó êàáèíåò è ñè èçëÿçîõ. Ñ ðàçãðúùàíåòî íà âèâàðèóìà ïðåä ìåí ñå “îòêðåõ- íà” âúçìîæíîñò çà ðàçøèðÿâàíå íà ïðîó÷âàíèÿòà è âúðõó æèâîòíè. Êúì ìàëêàòà ëàáîðàòîðíà “ôàáðèêà” çà êðúâíîãðóïîâè èçñëåäâàíèÿ ïîòåêîõà ïîòî÷åòà îò êðúâ- íè ïðîáè. Ïúðâîíà÷àëíî îò çàéöè, à ñëåä òîâà îò ïðà- ñåòà, ãîâåäà è îâöå. Çà âåòåðèíàðíèÿ ñïåöèàëèñò íå ïðåä- ñòàâëÿâàøå ïðîáëåì “äîñòàâêàòà” íà íåîáõîäèìèòå çà èçñëåäâàíå ìàëêè êîëè÷åñòâà êðúâ îò ðàçëè÷íè æèâîòíè. Ñðàâíèòåëíèòå ïðîó÷âàíèÿ ïîêàçàõà, ÷å íå ñàìî ïðè ïðàñåòà ìîæå äà ñå îòêðèå ïîäîáíà íà ÷îâåøêàòà Àð 128
  • 130.
    êðúâíà ãðóïà, êàêòîáåøå èçâåñòíî äîòîãàâà. Ïîäîáíè àíòèãåíè, ñ âèñîêî ÷óâñòâèòåëíèòå ìåòîäè ñ êîèòî ðàç- ïîëàãàõ ìîæàõà äà ñå äîêàæàò ñúùî ïðè ãîâåäà è îâöå. Òîâà äàâàøå îñíîâàíèå äà ñå ïðåäïîëàãà, ÷å “çàðîäè- øúò” íà ÷îâåøêèòå êðúâíè ãðóïè ñå êîðåíè îùå â ïðåä- õîæäàùèòå âèäîâå, âúïðåêè ÷å âñåêè îò òÿõ ñå îáãðàæäà ñúñ çàùèòåí “îðåîë” îò àíòèòåëà, êîèòî óíèùîæàâàò âñè÷êî ÷óæäî ïðîíèêâàùî ïî åäèí èëè äðóã íà÷èí â íåãî. Íà áàçàòà íà òåçè ñúæäåíèÿ çàëîæèõ ñëåäâàùàòà òåìà, êîÿòî öåëåøå äà ïîòúðñè äåôåêòè â ÷îâåøêàòà “âèäîâà” çàùèòà ïðè èíôåêöèîçíè è ðàêîâè çàáîëÿâà- íèÿ. Çà ñúæàëåíèå òÿ îñòàíà íåäîâúðøåíà, âúïðåêè ÷å ïðåäõîæäàùèòå ÿ ïðîó÷âàíèÿ äîêëàäâàíè íà äâà ìåæäó- íàðîäíè êîíãðåñà è ïóáëèêóâàíè â Ãåðìàíèÿ (24) ïðå- äèçâèêàõà ãîëÿì èíòåðåñ. Ñ íå ïî-ìàëêî ëþáîïèòñòâî íàñî÷èõ ïðîó÷âàíèÿòà ñè è êúì ðàñòèòåëíîòî öàðñòâî, êîåòî ñúùî çàñëóæàâàøå ñïåöèàëíî âíèìàíèå òúé-êàòî â åêñòðàêòè îò ñåìåíà íà ðàñòåíèÿ âå÷å áÿõà îòêðèòè àíòèòåëà êîèòî àãëóòèíè- ðàõà ÷îâåøêèòå åðèòðîöèòè, ïîðàäè êîåòî áÿõà íàðå÷åíè ïî ïîäîáèå íà ÷îâåøêèòå àãëóòèíèíè - ôèòîàãëóòèíèíè. È äîñåãà îïðåäåëÿíåòî íà ïîäãðóïèòå ñå èçâúðøâàøå ñ òÿõ. Ñúáëàçíÿâàøå âúçìîæíîñòòà äà ñå îòêðèÿò è äðóãè, ñ êîèòî äà ñå çàìåñòÿò ñåðóìèòå ïðèãîòîâëÿâàíè îò ÷î- âåøêà êðúâ. Ïðåäëîæèõ ÿ âñðåä òåìè çà äèñåðòàöèÿ íà ñúòðóäíèêà ñè. Íå ìó ñå âèäÿ “äèñåðòàáèëíà” è ïðåäïî- ÷åòå åäíà îò äðóãèòå. Òîâà íàëîæè ñàì äà “çàõàïÿ” ïðîá- ëåìà. Ðàçáèðà ñå, çàïî÷íàõ ñ ðàñòåíèÿ, âèðååùè â Õàñ- êîâî è îêîëíîñòèòå ìó.  åêñòðàêò îò 7-òî ïî ðåä ðàñ- òåíèå-ñðåùàùî ñå “ïîä ïëåò è íàä ïëåò“ - îòêðèõ íîâ íåîïèñàí â ëèòåðàòóðàòà ôèòîàãëóòèíèí. (25) Íå å íóæ- íî äà îïèñâàì åìîöèèòå ñè! Ïîä íîìåð 131 èçñêî÷è îùå 129
  • 131.
    åäèí “çàåê”. Âöàðåâèöà, èçïîëçâàíà çà ïóêàíêè, êîÿòî îòãëåæäàõà â ïèîíåðñêèÿ ðàçñàäíèê êðàé ãðàäà, èäåíòè- ôèöèðàõ äðóãî íåèçâåñòíî àíòèòÿëî. (29) Äâå ðàáîòè ïðîïóñíàõ äà íàïðàâÿ òîãàâà. Åäíàòà ñúçíàòåëíî, äðóãàòà íå. Òðÿáâàøå ïðåäè ïóáëèêóâíåòî èì äà ïàòåíòóâàì àíòèòåëàòà. Êîé çíàå êîÿ ôèðìà ñåãà ãè ïðîäàâà è ïîëó÷àâà ïå÷àëáè îò åâòèíè âîäíè åêñò- ðàêòè.  òîâà íàïðàâëåíèå íÿìàõ îïèò, à è ïî îòíîøåíèå íà ïàðèòå íèêîãà íå ìè å “âúðâÿëî”. Äðóãèÿò ïðîïóñê ñè å ÷èñòî ñóáåêòèâåí. Îòêðèâàíåòî äîðè ñàìî íà åäèí ôèòîàãëóòèíèí å ðåçóëòàò, ïîêðèâàù èçèñêâàíèÿòà çà çàùèòà íà òåçà çà äîêòîðàò ïî áèîëîãè÷íèòå íàóêè. Ñòîðè ìè ñå íå íàõàëíî, à ïî-ñêîðî èçðàç íà ñàìîèç- òúêâàíå äà ïðèáàâÿ êúì êîëåêöèÿòà ñè îò íàó÷íè ñòåïåíè è äîêòîð íà áèîëîãè÷íèòå íàóêè . Åäâà ñåãà îñúçíàâàì, ÷å ñêðîìíîñòòà íå âèíàãè êðàñè ÷îâåêà. Âñúùíîñò ãëàâ- íàòà ïðè÷èíà áåøå äðóãà. Íå ñàìî íå ìè ñå çàíèìàâàøå ñ òåõíè÷åñêà ðàáîòà ïî îôîðìÿíå íà íîâ äèñåðòàöèîíåí òðóä. Âíèìàíèåòî ìè áå áóêâàëíî “çàñìóêàíî” îò íîâà èäåÿ, êîÿòî âúçíèêíà ïî ÷èñòî ëîãè÷åí ïúò. Ùîì â íÿêîè ðàñòåíèÿ å âúçìîæíî äà ñå íàìåðÿò “÷îâåêîïîäîá- íè” àíòèòåëà, çàùî â äðóãè äà íå ñå îòêðèÿò “÷îâåêîïî- äîáíè” àíòèãåíè. Òàçè ìèñúë ìå ìîáèëèçèðà äîïúëíè- òåëíî. Ïðè òîâà ðàçïîëàãàõ ñúñ ñîáñòâåí îðèãèíàëåí ìåòîä çà òúðñåíå íà àíòèãåíè â òå÷íîñòè, êîéòî ìîæåøå äà ñå ïðèëîæè è êúì åêñòðàêòè îò ðàñòåíèÿ. Íåçàáàâíî çàïî÷íàõ íîâè èíòåíçèâíè ïðîó÷âàíèÿ, êîèòî äàäîõà âúëíóâàùè ðåçóëòàòè. Óñïÿõ äà èäåíòèôèöèðàì â íÿêîë- êî ðàñòåíèÿ àíòèãåíè, èäåíòè÷íè íà ÷îâåøêèòå êðúâíè ãðóïè, êîèòî ïî àíàëîãèÿ íàðåêîõ “ôèòîàíòèãåíè”, ñ êîåòî çà òðåòè ïúò ñòàíàõ “êðúñòíèê” â ëèòåðàòóðàòà. Îùå ïî-èíòåðåñíè ðåçóëòàòè ñå ïîëó÷èõà êîãàòî â åäèí 130
  • 132.
    îò åêñòðàêòèòå óñòàíîâèõíàëè÷íîñò åäíîâðåìåííî íà íÿêîëêî àíòèãåíà, êîèòî áëîêèðàõà àêòèâíîñòòà íà ðàç- ëè÷íè àíòèòåëà. Êàñàåøå ñå çà îáùîèçâåñòíà ëå÷åáíà áèëêà, îò êîÿòî ñ ïîäõîäÿùè áèîõèìè÷íè ìåòîäè ìîæå- øå äà ñå èçâëå÷å àêòèâíà ñóáñòàíöèÿ, ÷èèòî åôåêò áè ìîãúë äà ñå èçïèòà çà ëå÷åíèå íà íÿêîè àâòîèìóííè çàáîëÿâàíèÿ. Çà ñúæàëåíèå è òàçè ïåðñïåêòèâà îñòàíà êàòî íåäîèçáðîäåíà ïúòåêà ñëåä ïðåæäåâðåìåíîòî ìè ïåíñèîíèðàíå. 131
  • 133.
    ÏÎÄ ÇÍÀÊÀ ÍÀÊÅÍÒÀÂÚÐÀ  ñåéôà íà ñïîìåíèòå, ãðèæëèâî çàêúòàíà å è ïåäà- ãîãè÷åñêàòà ñòðàíèöà îò äåéíîñòòà ìè, êîÿòî âñúùíîñò èç- ïîëçâàõ êàòî àêòèâíà ïî÷èâêà â ïàóçèòå ìåæäó ðóòèííîòî åæåäíåâèå è èíòåíçèâíèÿ èçñëåäîâàòåëñêè òðóä. Íà òâîð- ÷åñêè ïîðòðåò ñå îïèòàõà äà ÿ “îáÿñíÿò” ñúñ çîäèÿòà ìè “ñòðåëåö”, ñèìâîë íà êîÿòî å ìèòè÷åñêîòî ñúùåñòâî Êåí- òàâúð. Ïðè íåãî ñúãëàñíî ãðúöêàòà ìèòîëîãèÿ ñå å ó÷èë è Åñêóëàïèé. Ëè÷íî àç ñâúðçâàì òàçè ñè ñêëîííîñò ïî-ñêî- ðî ñ êà÷åñòâà, íàñëåäåíè îò ðîäèòåëèòå ìè, êîèòî áÿõà ó÷è- òåëè ïî ïðèçâàíèå. Âñè÷êî âñúùíîñò çàïî÷íà åäèí êúñåí ñëåäîáåä â íà- ÷àëîòî íà îñåìäåñåòòå, êîãàòî ïðåäñòàâèòåëè íà ìåñòíèÿ çäðàâåí ïðîôñúþç ìå ïîñåòèõà ñ ìîëáà äà èì ïîìîãíà â ðàáîòàòà ñ ìëàäåæòà. Êàòî “îïàðåí” ïîäñêî÷èõ è äèðåêò- íî èì îáÿñíèõ, ÷å ñúì ïðåòîâàðåí è íå ñúì â ñúñòîÿíèå äà ñå çàíèìàâàì ñ êàêâàòî è äà å ïðîôñúþçíà äåéíîñò. Èç- ïúëíÿâàõ çàäúëæåíèÿòà ñè íà çàâåæäàù öåíòúð êàêòî âñå- êè äðóã è îñâåí òîâà ñå çàíèìàâàõ ñ èçñëåäîâàòåëñêà äåé- íîñò, êîÿòî ìè îòíåìàøå îùå ïîâå÷å âðåìå. Îõîòíî ñå ñúã- ëàñèõà ñ ìîòèâèðîâêèòå íî õèòðî èçáèõà â äðóãà ïîñîêà. Çíàåõà, ÷å â Õàñêîâî ïðîâåæäàì êóðñîâå çà áèîëîçè è ÷å ÷åòà ëåêöèè ïî èìóíîõåìàòîëîãèÿ â Ñîôèÿ. Ïîìîëèõà ìå äà ïîìîãíà çà êâàëèôèêàöèÿòà è íà ìëàäèòå êîëåãè â ãðà- äà è îêðúãà. Ñÿêàø ìå íàñòúïèõà ïî “ìàçîëà”. Ñïîìíèõ ñè ãîäèíèòå êîãàòî, êàòî íà÷èíàåù, ÷óâñò- âàõ íóæäà äà îñìèñëÿ ïî-çàäúëáî÷åíî ïðîôåñèîíàëíèòå ñè èíòåðåñè, íî íÿìàøå êîé äà ïîìîãíå èëè äà ìå ïîñúâåò- âà. Çà òàêúâ ðîä ñúäåéñòâèå åñòåñòâåíî íå ìîæåõ äà îòêà- æà. Èìàøå è êîíêðåòåí ïîâîä. Ïðåäñòîåøå ÷åñòâàíå 100 ãîäèøíèíà íà áîëíèöàòà è ðåøèõìå ñúáèðàíåòî è ïîäãî- 132
  • 134.
    òîâêàòà íà ìàòåðèàëèòåçà âñÿêî îòäåëåíèå äà ñå âúçëîæè íà íàé-ìëàäèÿ îò ëåêàðèòå ìó, êàòî àç ïîåõ àíãàæèìåíò äà èì ðàçÿñíÿ êàê äà ãè ïîäãîòâÿò çà ïå÷àò. Êîëåãèòå íå ñàìî ñå ñïðàâèõà, íî ïî âðåìå íà ñàìîòî ÷åñòâàíå ïðîâåäîõà è ïðåâúçõîäíà, ñåñèÿ íà êîÿòî âïå÷àòëèõà ïðèñúñòâóâàùè- òå. Òàêà ñå ôîðìèðà ìàëúê òâîð÷åñêè êîëåêòèâ, ñ êîéòî áåøå óäîâîëñòâèå äà ñå ðàáîòè. Ïî âðåìå íà åäíà ñáèðêà åäèí îò òÿõ, ïðåäëîæè äà îðãàíèçèðàìå êîíêóðñ çà “Íàé- äîáúð”, â ñëó÷àÿ - ìëàä ìåäèê. Ïúðâîíà÷àëíî ìè ñå ñòîðè íåïîäõîäÿùî, çàùîòî òàçè ôîðìà íà èçÿâà ñ òå÷åíèå íà ãî- äèíèòå ñå áåøå øàáëîíèçèðàëà è ñòàíàëà çà ïîñìåøèùå. Êàòî ñå çàìèñëèõ ïî-çàäúëáî÷åíî çàêëþ÷èõ, ÷å ïðè÷èíàòà çà äèñêðåäèòèðàíåòî å íå â ñàìàòà ôîðìà, à â áàíàëèçèðà- íåòî é.  êðàÿ íà êðàèùàòà ÷óâñòâîòî çà “ñúñòåçàíèå” å äúëáîêî çàëîæåíî â ÷îâåøêàòà ïðèðîäà. Ðàçâèòèåòî âñúù- íîñò å åäèí áåçêðàåí ñúñòåçàòåëåí ïðîöåñ ìåæäó èíäèâè- äèòå, íåçàâèñèìî äàëè ãî îñúçíàâàò èëè íå. Çàñëóæàâàøå äà ñå áàçèðà íà òîâà óíèâåðñàëíî íà÷àëî è ïî-íàòàòúøíà- òà êâàëèôèêàöèÿ íà ìëàäèòå êîëåãè. Íèùî íå ïðå÷åøå ïî- íå äà îïèòàìå. Øîêúò êàòî ïðîáëåì, êîéòî çàñÿãà âñè÷êè ñïåöèàë- íîñòè, ñúáëàçíÿâàøå ñ àêòóàëíîñòòà ñè. Çà ðåàëèçèðàíåòî íà òàêàâà ïðîãðàìà ñå íóæäàåõ, ðàçáèðà ñå, îò ñúìèøëå- íèöè è ñúòðóäíèöè. Ïîñòåïåííî óñïÿõ äà îôîðìÿ ëåêòîð- ñêè ñúñòàâ è æóðè îò õàáèëèòèðàíè ëèöà, êîèòî ñå ïðèñú- åäèíèõà êúì èäåÿòà äà “ïðèñàäèì” íîâ åëåìåíò êúì ñú- ùåñòâóâàùàòà ñëåääèïëîìíà êâàëèôèêàöèÿ. Îñèãóðèõìå ãëàñíîñò è ñêîðî ïîñòúïèõà ïúðâèòå çàÿâêè çà ó÷àñòèå â êîíêóðñà íå ñàìî îò Õàñêîâî, íî è îò îêðúãà. Íà ïðàêòèêà ñå îôîðìèõà äâå àêòèâíè îãíèùà. Íà- ó÷íî - â Ìåäèöèíñêà àêàäåìèÿ, è ìåñòíî ñ áàçà Öåíòúðúò ïî òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ. Òóê ñå ïðåäëàãàõà, îáñúæ- äàõà è ðåàëèçèðàõà â äåòàéëè åëåìåíòèòå íà áúäåùèÿ Èí- 133
  • 135.
    òåðäèñöèïëèíàðåí êîíêóðñ-ñúñòåçàíèå “Ìëàäìåäèê”, êîé- òî ïðåäñòîåøå äà “ïðåëåå” è óâëå÷å â ñúó÷àñòèå ñòðàíàòà. Èíèöèàëíèÿò îêðúæåí êîíêóðñ ïðåìèíà ïîä “àð- áèòðàæà” íà ïîêàíåíè îò öÿëàòà ñòðàíà ïðîôñúþçíè äåÿ- òåëè. Ðåçóëòàòèòå íàäìèíàõà î÷àêâàíèÿòà. Âñè÷êè ïî÷óâ- ñòâàõà, ÷å ñìå íàïèïàëè “çëàòíà æèëêà” â ïîñîêà - îáîãà- òÿâàíå ïîçíàíèÿòà íà ìëàäèòå ëåêàðè áåç îòêúñâàíå îò ïðî- èçâîäñòâî. Óäîâîëñòâèå áåøå äà ãëåäàø äà ñå ñúñòåçàâàò â æåëàíèåòî ñè äà èçòúêíàò êàêâî íîâî ñà íàó÷èëè. Êàê æó- ðèòî ñå çàòðóäíÿâà â êëàñàöèÿ, ïðè êîÿòî ïúðâåíöèòå ñà íà “ìèëèìåòðè” îò êîíêóðåíòèòå ñè. Ñëåä ñúñòåçàíèåòî ñå ïðîâåäå êðúãëà ìàñà. Ïîëó÷èõìå âèñîêà è åäèíîäóøíà îöåíêà. Ïîäãîòâè ñå ïðåäëîæåíèå ïðåç ñëåäâàùàòà ãîäè- íà ñúñòåçàíèåòî äà ïðåðàñíå â íàöèîíàëåí êîíêóðñ íà ñú- ùàòà òåìà. Ñúáèòèåòî áåøå îòðàçåíî ïîäîáàâàùî íà ñòðà- íèöèòå íà â. “Çäðàâåí ôðîíò”. Òàêà íà èíèöèàòèâàòà áÿõà ïðèøèòè êðèëå. Ñëåäâàùèÿò, âå÷å Íàöèîíàëåí èíòåðäèñöèïëèíàðåí êîíêóðñ “Ìëàä ìåäèê” - Õàñêîâî, 84, â êîéòî èìàõìå ïîä- êðåïà îò âñè÷êè âèñøåñòîÿùè îðãàíèçàöèè, ïðåìèíà ïðè èçêëþ÷èòåëåí óñïåõ. Î÷åâèäíî îöåíêèòå ñà áèëè íåîáè- ÷àéíè, çàùîòî êúì Ïðåçèäèóìà íà Ìåäèöèíñêà àêàäåìèÿ ñå ó÷ðåäè Îáùåñòâåí ôàêóëòåò çà ïîâèøàâàíå êâàëèôèêà- öèÿòà íà ìëàäèòå ìåäèöèíñêè êàäðè ñúñ ñåäàëèùå Õàñêî- âî. Êàòî èíèöèàòîð íà òàçè íîâà ôîðìà çà ñëåääèïëîìíà êâàëèôèêàöèÿ áÿõ èçáðàí çà äåêàí íà ôàêóëòåòà. Îòêðîâåíî òðÿáâà äà ïðèçíàÿ, ÷å íå î÷àêâàõ íåùàòà äà ñå ðàçâèÿò â òàêèâà ìàùàáè. Íî ñúñ ñúçäàâàíå íà ôà- êóëòåò òå êîðåííî ñå ïðîìåíèõà. Äåòàéëíèÿò àíàëèç íà äî- òîãàâàøíèÿò îïèò ïîêàçà, ÷å îêðúæíèòå ñúñòåçàíèÿ ñà “àõèëåñîâà ïåòà“ íà ðåãëàìåíòà. Òå ñúçäàâàõà óñëîâèÿ çà èçêóñòâåíî “ìàñîâèçèðàíå” íà ñúñòåçàíèåòî. Ñ ðàçðàáîò- 134
  • 136.
    âàíåòî íà ñòàòóòçà ôàêóëòåòà òåçè íåãàòèâè áÿõà îòñòðà- íåíè. Ñïîðåä òîçè ñòàòóò, â ñúñòåçàíèåòî ìîæå äà çàÿâè ó÷àñòèå âñåêè ëåêàð äî 35 ã. Äîñòàòú÷íî áåøå äà ïîäàäå ìîëáà äèðåêòíî äî äåêàíàòà â Õàñêîâî. Òàêà àâòîìàòè÷- íî ñå âêëþ÷âàøå â ïðåäëàãàíàòà îò íàñ êîðåñïîíäåíòíà ñèñòåìà çà ñàìîîáó÷åíèå, êàòî ïîëó÷àâàøå êîíñïåêò ñ àíî- òàöèÿ è “Íàðú÷íèê” îò áèáëèîòåêà “Ìëàä ìåäèê”.  êîì- ïåíäèóìíà ôîðìà âîäåùè ñïåöèàëèñòè ïðåäñòàâÿõà â íå- ãî åêñïðåñíà èíôîðìàöèÿ ïî ñúîòâåòíèÿ ïðîáëåì. Ïå÷àò- íàòà áàçà íà ÌÀ îñèãóðÿâàøå èçäàâàíåòî ìó â ðåêîðäíè ñðîêîâå, à ñïåöèàëèçàíòèòå ãè ïîëó÷àâàõà íåçàáàâíî. Áèá- ëèîãðàôñêà öåííîñò âå÷å å óíèêàëíîòî ñõåìàòè÷íî ðúêî- âîäñòâî çà äèàãíîñòèêà è ëå÷åíèå íà õèïåðòîíèÿòà îò ×ó- äîìèð Íà÷åâ, òîãàâà îùå äîöåíò. Ïîñòèæåíèå çà áèáëèî- òåêàòà áåøå è íàðú÷íèêúò çà “Ðàííà äèàãíîñòèêà íà îí- êîëîãè÷íèòå çàáîëÿâàíèÿ” ïîä ðåäàêöèÿòà íà ïðîô. Èâàí ×åðíîçåìñêè. Èçäàäåí êàòî ïàïêà, òîé ìîæåøå äà ñå àêòó- àëèçèðà ÷ðåç ñìÿíà èëè äîáàâêà íà ñòðàíèöè, ñúäúðæàùè íîâîñòè â òàçè îáëàñò. Íàñêîðî ìè çàÿâèõà, ÷å íàëè÷èåòî íà èíôîðìàöèÿ â èíòåðíåò îáåçöåíÿâà ñòîéíîñòòà íà òîçè òèï ñïðàâî÷íèöè. Äåéñòâèòåëíî â èíòåðíåò ñúùåñòâóâàò íÿêîëêî õèëÿäè ñàéòà ñ ìåäèöèíñêà òåìàòèêà. Íî äà íà- ìåðèø âñðåä òÿõ òúðñåíàòà êîíêðåòíà èíôîðìàöèÿ è òî â ñáèòà ôîðìà, ôèëòðèðàíà öåëåíàñî÷åíî îò íàé-èçòúêíà- òèòå ñïåöèàëèñòè â òàçè îáëàñò, ñè îñòàâà òîëêîâà òðóäíî êîëêîòî çà êîðàáîêðóøåíåö â îêåàíà äà ñå ñíàáäè ñ ãëúò- êà ÷èñòà âîäà. Íàðú÷íèêúò ñå ïðèäðóæàâàøå îò êîíòðîëíè òåñòîâå è äèàãíîñòè÷íî-ëå÷åáíè çàäà÷è, êîèòî ñå èçïîëçâàõà ïðè êîðåñïîíäåíòíàòà ñèñòåìà çà ñàìîîáó÷åíèå. Ôàêóëòåòúò îðãàíèçèðà èçäàâàíåòî è íà êàñåòîôîííà áèáëèîòåêà “Ìëàä ìåäèê”. Íà “ñòðàíèöèòå“ íà òàçè áèáëèîòåêà ìëà- 135
  • 137.
    äèÿò ëåêàð èâ íàé-çàòúíòåíîòî ñåëöå ìîæåøå äà ñëóøà ëåêöèè íà âîäåùè ñïåöèàëèñòè ïî ïðîáëåìà. Çà “íàé-çà- ïàëåíèòå” ñå ïðåäëàãàõà è òðåíèðîâú÷íè äèñêåòè ñ ïðîã- ðàìèðàíè òåñòîâå. Êàòî ïðàâÿ ðåêàïèòóëàöèÿ íà ïîëåçíèÿ êîåôèöèåíò îò òàçè èíôîðìàöèîííà äåéíîñò íåîòìåííî ñòèãàì äî çàêëþ÷åíèå, ÷å òÿ âñúùíîñò ñåãà å îùå ïî-íåîá- õîäèìà îòêîëêîòî ïðåäè. Ïðåäõîæäàùàòà ïîïóëÿðíîñò íà ñúñòåçàíèåòî è äî- ïúëíèòåëíàòà ðàçãëàñà ÷ðåç â.”Çäðàâåí ôðîíò” è ïèñìà- ïîêàíè äî âñè÷êè áîëíèöè àíãàæèðàõà âíèìàíèåòî íà ïî- âå÷å îò 1300 ìëàäè ëåêàðè, ïîäàëè ìîëáè çà ó÷àñòèå. Äî- ïúëíèòåëåí èíòåðåñ ïðåäèçâèêâàõà çíà÷èòåëíèòå äóõîâíè è ìàòåðèàëíè ñòèìóëè. Êëàñèðàëèòå ñå íà ïúðâèòå òðè ìåñ- òà ïîëó÷àâàõà çâàíèåòî “Ëàóðåàò”, à äî 30-òî ìåñòî, ñå ïðåä- ëàãàõà çà èçâúíðåäíî àòåñòèðàíå è ïîâèøåíèå â ñòåïåí. Ñ âñåêè ñëåäâàù êîíêóðñ ñå ïðèáàâÿõà è èçâúíðåäíè íàãðà- äè ïîä ôîðìà íà ñïåöèàëèçàöèè â ÷óæáèíà. Çàïî÷íàõà äà íàðè÷àò Õàñêîâî - ñòîëèöà íà ìëàäèòå ëåêàðè. Êîðåñïîíäåíòíàòà ñèñòåìà ñå îêàçà èçêëþ÷èòåëíî åôèêàñíà.  ñúîòâåòíèòå ñðîêîâå â Öåíòúðà ïî òðàíñôó- çèîííà õåìàòîëîãèÿ, êúäåòî áåøå è ñåäàëèùåòî íà äåêà- íàòà, ïðèñòèãàõà ñ õèëÿäè ïèñìà. Íåäúëãî ñëåä òîâà îò òóê “èçëèòàõà” îòãîâîðè è ïðåïîðúêè. Íåñúìíåíî ìëàäèòå êî- ëåãè îöåíÿâàõà íàøèÿ òðóä. ×åñòî â ïëèêà ñ êîíòðîëíè òåñòîâå íàìèðàõìå ïúõíàòà èëþñòðîâàíà ñ öâåòÿ êàðòè÷- êà. Áåç íàäïèñ, êàòî áåçìúëâíà áëàãîäàðíîñò. Áåøå íå ñà- ìî çàòðîãâàùî, íî è èìïóëñèðàùî. Îòãîâàðÿõìå èì ñ ãðè- æà è âíèìàíèå ïðè òÿõíîòî ïðåáèâàâàíå â Õàñêîâî. Êóë- ìèíàöèÿ â òîâà íàïðàâëåíèå áåøå òúðæåñòâåíîòî çàêðè- âàíå íà ïàíîðàìàòà ñ “ïàðòè çà äîâèæäàíå”. Ïî íÿêîãà âñè÷êè ñè ïëàùàõìå êóâåðò â ðåñòîðàíòèòå, êîèòî åäâà íè ïîáèðàõà.  äðóãè ñëó÷àè ìåñòíîòî ðúêîâîäñòâî íè ñïîí- ñîðèðàøå. 136
  • 138.
    Íåçàáðàâèìà ùå îñòàíåîðãàíèçèðàíàòà “Äèñêóñèÿ ïðè ñâåòëèíàòà íà ñâåùè”. Çà çàêëþ÷èòåëíîòî òúðæåñ- òâî íè áåøå ïðåäîñòàâåí ðåñòîðàíòúò â ñãðàäàòà íà áèâøàòà ïàðòèéíà ðåçèäåíöèÿ â ìåñòíîñòòà “Êåíàíà”. Àðàíæèðàíà çàáåëåæèòåëíî, òÿ ïðåäëàãàøå ÷óäåñíè óñ- ëîâèÿ çà ïðîâåæäàíå íà îáùåñòâåíî ìåðîïðèÿòèå ïðè ñèìâîëè÷íà èíòèìíà îáñòàíîâêà. Ðåñòîðàíòúò ðàçãúð- íàò íà íÿêîëêî íèâà, çàâúðøâàøå ñ íàêëîíåí òàâàí, äå- êîðèðàí îò “îáãîðåíè” äúñêè ñ ôóãè ìåæäó òÿõ. Ñêðèòè ëàìïè, ïðè ñìÿíà íà îñâåòëåíèåòî, îçàðÿâàõà îãðîìíî- òî ïîìåùåíèå ñ “èíòèìíà” ïðîöåæäàùà ñå ìåæäó ôóãè- òå ñâåòëèíà. Òîâà ñúçäàâàøå âúçìîæíîñò äà ðåàëèçèðàì åäíà îòäàâíàøíà èäåÿ çà “Candlå light disscution”, ïðåäðàç- ïîëàãàùà ìëàäèòå êîëåãè êúì íåïîñðåäñòâåíè êîíòàê- òè ñ ïðîôåñîðñêèÿ åêèï è ñúòðóäíèöèòå íà ôàêóëòåòà. Óñïÿõìå äà äåêîðèðàìå äîáðå çàðåäåíàòà áëîê-ìàñà ñúñ ñâåùíèöè è äà ïîäãîòâèì î÷àêâàíèÿ åôåêò. Ñëåä êðàò- êà ìóçèêàëíà èíòðîäóêöèÿ è ïðèâåòñòâèå “äèñêóñèÿòà” áå îòêðèòà ñ èçíåíàäâàùà ñìÿíà íà îñâåòëåíèåòî. Ñëåä- âàùèòå ìèãîâå ïðåìèíàõà íåóñåòíî â äåéñòâèòåëíî ïðåä- ðàçïîëàãàùà êúì êîíòàêòè îáñòàíîâêà. Íå áÿõìå çàá- ðàâèëè, ÷å ñå êàñàå è çà ìëàäåæêà ñðåùà. Ðèòìè÷íèòå çâóöè íà ñòåðåî-óðåäáà ñúñ ñèíõðîííè ñâåòëèííè åôåêòè â ïðèçåìíîòî ïîìåùåíèå íà ðåñòîðàíòà ñêîðî ñëåä òî- âà ãî ïðåâúðíàõà â åïèöåíòúð íà òúðæåñòâîòî. Îò ãîëÿìî çíà÷åíå çà óñïåõà íà ñúñòåçàíèåòî áå íå- ñúìíåíî íåãîâàòà èíòåðäèñöèïëèíàðíà òåìàòèêà. Íà ïðàê- òèêà òÿ ñå ïðåâúðíà â ñèñòåìíà èíôîðìàöèîííà àòàêà ñðå- ùó ñîöèàëíî çíà÷èìèòå çàáîëÿâàíèÿ. Êàòî ñå çàïî÷íå îò ïðîáëåìèòå íà øîêà, ñúâðåìåííîòî àíòèáèîòè÷íî ëå÷åíèå, àðòåðèàëíàòà õèïåðòîíèÿ, èñõåìè÷íàòà áîëåñò íà ñúðöå- òî, ìîçú÷íî-ñúäîâàòà áîëåñò è ñå çàâúðøè ñ ðàííàòà äèàã- íîñòèêà íà îíêîëîãè÷íèòå çàáîëÿâàíèÿ. Èìàéêè ïðåäâèä, 137
  • 139.
    ÷å èíôîðìàöèÿòà îñòàðÿâàçà íÿêîëêî ãîäèíè, äîðè àêî ïîñëåäîâàòåëíî ïîâòàðÿõìå ñàìî òåçè òåìè ùåøå äà å ïî- âå÷å îò äîñòàòú÷íî, çàùîòî ùå ñå ïîëó÷è âúçõîäÿùà ñïè- ðàëà íà ïîçíàíèÿòà, êîÿòî ùå âúîðúæàâà ñ âñå ïî-íîâè è ïî-íîâè ïîçíàíèÿ ó÷àñòíèöèòå.  ïðîöåñà íà ðàáîòà âúçíèêíà äåëèêàòíèÿò ïðîáëåì çà âêëþ÷âàíå è ìëàäèòå ëåêàðè îò âèñøèòå ó÷åáíè çàâåäå- íèÿ è èíñòèòóòè. Âúïðîñúò ñå ðåøè ñ îðãàíèçèðàíå åä- íîâðåìåííî íà ìëàäåæêè ñèìïîçèóìè, ñúùî íà êîíêóðñ- íè íà÷àëà.  ðåçóëòàò, íàöèîíàëíèòå êîíêóðñè “Ìëàä ìåäèê” ïðåðàñíàõà â “Ïàíîðàìà íà ïðîôåñèîíàëíîòî è íàó÷íî òâîð÷åñòâî çà ìëàäåæòà â çäðàâåîïàçâàíåòî”. Ñòî è äâà- äåñåòòå ó÷àñòíèöè ñëåä çàâúðøâàíå íà äâàòà àíîíèìíè òó- ðà îò ñúñòåçàíèåòî èìàõà âúçìîæíîñò çàåäíî ñ ìíîãîáðîé- íèòå ãîñòè è ïðèäðóæàâàùè ëèöà äà ñå âêëþ÷àò â íåéíèòå ðàçíîîáðàçíè ïðîãðàìè. Îáèêíîâåíî ÿâëåíèå áåøå äà çâú- íÿò îò ðàçëè÷íèòå îêðúæíè îòäåëè è áîëíèöè ñ ìîëáà äà èì ñå îñèãóðè õîòåë. Ïðèñòèãàõà ñ ìèêðîáóñè, ñëóæåáíè è ÷àñòíè êîëè êàòî íà êîíãðåñ èëè íàöèîíàëíà êîíôåðåí- öèÿ, çàùîòî çíàåõà, ÷å ùå ñëóøàò è ùå ñðåùíàò ñâåòèëàòà íà áúëãàðñêàòà íàóêà ïî ïðîáëåìà. Îáèêíîâåíî ñëåä ìóçèêàëíà èíòðîäóêöèÿ è òúðæåñò- âåíî îòêðèâàíå ïàíîðàìàòà ïðîäúëæàâàøå ñ ïëåíàðíî çà- ñåäàíèå, íà êîåòî ñïåöèàëèñòèòå îò íàöèîíàëíèÿ ëåêòîðñ- êè åêèï òðåòèðàõà ñúâðåìåííîòî ñúñòîÿíèå íà ïðîáëåìà. Íåñòèõâàù èíòåðåñ ïðåäèçâèêâàõà è ïðîâåæäàíèòå îò òÿõ äèñêóñèè îêîëî êðúãëà ìàñà. Ñ âíèìàíèå è ðåñïåêò ñå ïîñ- ðåùàõà è çàñåäàíèÿòà íà ìëàäåæêèòå ñèìïîçèóìè, êîèòî. ÷åñòî óäèâÿâàõà ñ îðèãèíàëíèòå ñè íàó÷íè ïðèíîñè Åñòåñòâåíà êóëìèíàöèÿ íà ïàíîðàìàòà áåøå çàêëþ- ÷èòåëíèÿò òóð íà ñúñòåçàíèåòî, ïðè êîéòî ôèíàëèñòèòå â ïðèñúñòâèåòî íà íàöèîíàëíîòî æóðè ðàçâèâàõà êðàòúê òå- 138
  • 140.
    îðåòè÷åí âúïðîñ èðåøàâàõà êëèíè÷íè êàçóñè. Ñïîìíÿì ñè êàê ïî ïðîáëåìà çà àíòèáèîòèöèòå íàìèðàùèÿò ñå â ñúñåäñòâî ïðåäñåäàòåë íà ÌÀ ñïîäåëè, ÷å áè ïîâåðèë æè- âîòà ñè â ðúöåòå íà òàêèâà ìëàäè ëåêàðè. Íÿìà äà çàáðàâÿ êàê ïî âðåìå íà ïîñëåäíèÿ êîíêóðñ ïðåäñåäàòåëÿò íà Áðè- òàíñêèÿ ñúâåò ìèñòúð Äåéâèä Ñòîóêñ, ñòîÿù ìåæäó ìåíå è òîãàâàøíèÿ ìèíèñòúð ïðîô. ×åðíîçåìñêè, ïîâòàðÿøå âúç- áóäåíî: Gråate! Greate! Greate! (Ãðåéò!). Êàòî ñå çíàå, ÷å òàçè ìíîãîëèêà àíãëèéñêà äóìà îçíà÷àâà åäíîâðåìåííî: âåëèê, âúçâèøåí, áëàãîðîäåí, ãîëÿì, ãðàìàäåí, ñòðàõîòåí, ÷óäåñåí, çíàìåíèò è ñëàâåí, ñàìè ðåøåòå êîå îò ìíîãîá- ðîéíèòå é çíà÷åíèÿ òðÿáâàøå äà âúçïðèåìà êàòî îöåíêà íà êîíêóðñà è ðàáîòàòà îêîëî íåãî. Òðàéíè ñëåäè íå ñàìî â ìîåòî ñúçíàíèå íî è â òîâà íà ñòîòèöèòå ó÷àñòíèöè â 10-òà þáèëåéíà ãîäèøíèíà îò êîíêóðñà îñòàâèõà çàêëþ÷èòåëíèòå “àêîðäè”, êîãàòî ïðåä íàãðàäåíèòå ó÷àñòíèöè, çàñòàíàëè íà ñöåíàòà âñðåä êîø- íèöè îò ñâåæè öâåòÿ, òðÿáâàøå äà ïðîèçíåñà çàêëþ÷èòåë- íîòî ñè ñëîâî. Ìîæå áè ñúçäàëàòà ñå àòìîñôåðà ìå èì- ïóëñèðà â òåçè òðóäíè ãîäèíè íà ïðåóñòðîéñòâî äà îòáå- ëåæà óâåðåíîñòòà ñè, ÷å íàøèÿò íàðîä, êîéòî åäèíñòâåí â ñâåòà ÷åñòâóâà ïèñìåíèòå ñè çíàöè è íà òîçè äåí ïåå “Íàï- ðåä íàóêàòà å ñëúíöå, êîåòî â äóøèòå ãðåé“, íå ìîæå äà íå ïðåóñïåå! Çà ìåí è âñè÷êè ïðèñúñòâóâàùè íàãðàäåíèòå ìëàäè êîëåãè áÿõà íåîïðîâåðæèìî äîêàçàòåëñòâî çà òî- âà. Ïîæåëàõ èì äà äåðçàÿò ïî èçáðàíèÿ îò òÿõ ïúò è íàïóñ- íàõ ñöåíàòà ïîä çâóöèòå íà “Âúðâè, íàðîäå âúçðîäåíè!”. Ñïðÿõ ñå çàä êóëèñèòå è ãëåäàõ êàê ïðè òúðæåñòâåíàòà ìå- ëîäèÿ íà Áúëãàðñêèÿ õèìí íà êóëòóðàòà ïðèñúñòâóâàùèòå â çàëàòà ìèíèñòðè, äèïëîìàòè, ïðîôåñîðè è êîëåãè îò öÿ- ëàòà ñòðàíà ñïîíòàííî ñå èçïðàâèõà íà êðàêà, çà äà îòäà- äàò ïî÷èò íà òåõíèÿ ñòðåìåæ êúì óñúâúðøåíñòâóâàíå â èìå- òî íà çäðàâíîòî áëàãîïîëó÷èå íà áúëãàðñêèÿ íàðîä. Áåøå èìïîçàíòíî, âúëíóâàùî, íåçàáðàâèìî! 139
  • 141.
    ÎÐÃÀÇÌÚÒ ÎÒ ÒÂÎÐ×ÅÑÒÂÎÒÎ Ïúðâàòà ìè ïî-ñåðèîçíà ñðåùà ñ íàó÷íîòî ïîçíà- íèå äàòèðà îò ó÷åíè÷åñêàòà ñêàìåéêà, êîãàòî âçåõ ðåøå- íèå äà êàíäèäàòñòâóâàì ìåäèöèíà. Ñàìîïîäãîòîâêàòà ñè çàïî÷íàõ ïî ñúîòâåòíèòå óíèâåðñèòåòñêè ïîìàãàëà. Ñ îñîáåíî æåëàíèå ïðåïðî÷èòàõ ó÷åáíèêà íà ïðîôå- ñîð Ìåòîäè Ïîïîâ çà êîãîòî ñå ðàçïðàâÿõà ëåãåíäè. Ëåêöèèòå íà íàøèÿ çàáåëåæèòåëåí áèîëîã è îáàÿòåëåí îðàòîð ïðèâëè÷àõà âíèìàíèåòî íà ñòóäåíòè íå ñàìî îò ìåäèöèíñêèÿ, íî è îò äðóãè ôàêóëòåòè, êàêòî è íà ëþáîçíàòåëíè ãðàæäàíè. Ïðîâåæäàõà ñå â íàé-ãîëåìèòå ñîôèéñêè êèíîòåàòðè è íåîòìåííî ãî ïîñðåùàõà ñúñ ñòàâàíå íà êðàêà è àïëîäèñìåíòè. Ðàçïðàâÿõà êàê ðà- ñèñòêè íàñòðîåíè ìëàäåæè ñå îïèòàëè äà ãî ïðîâîêè- ðàò íà ëåêöèÿ, ïîñâåòåíà íà òàçè òåìà. Ðàçâúëíóâàí îò áåçîáðàçíîòî èì ïîâåäåíèå, îùå ñúùàòà íîù ïðî- äèêòóâàë íà ñåêðåòàðêàòà ñè êíèãà ñðåùó ðàñèçìà, êîÿ- òî ïî êúñíî áåøå ïðåèçäàäåíà â ëóêñîçíî þáèëåéíî èçäà- íèå íà ÁÀÍ. Òîâà áåøå åäíà îò ïðè÷èíèòå, ïîðàäè êîèòî ñàìî- ïîäãîòîâêàòà ìè ïðîòè÷àøå ñ ïîâèøåí èíòåðåñ, ïîäêëàæ- äàí è îò áóðíàòà äèñêóñèÿ ïî ïðîáëåìèòå íà ãåíåòèêàòà, êîÿòî òå÷åøå ïî òîâà âðåìå è â êîÿòî öåíòðàëíî ìÿñòî çàåìàøå ñàìèÿò Ìåòîäè Ïîïîâ.  êðúæîêà ïî áèîëîãèÿ ìè âúçëîæèõà ðåôåðàò òúêìî íà òàçè äèñêóñèîííà òåìà. Ñúâåñòíî ñå ïîäãîòâèõ êàòî ïîëçóâàõ íå ñàìî ó÷åáíèöè, íî è äðóãè, âêëþ÷èòåëíî è ôèëîñîôñêè èçòî÷íèöè. Áåçï- ðèñòðàñòíî èçëîæèõ òåçèòå, êàòî â çàêëþ÷åíèå ñè ïîçâî- ëèõ äà èçòúêíà, ÷å ïðàâîòàòà èì ùå ñå äîêàæå íå îò ôèëî- ñîôñêè ïîñòàíîâêè, à îò áúäåùè åêñïåðèìåíòàëíè àðãó- ìåíòè. Îêîëî 45-ìèíóòíèÿò äîêëàä î÷åâèäíî íàïðàâè áëà- 140
  • 142.
    ãîïðèÿòíî âïå÷àòëåíèå, çàùîòîïî ïðåäëîæåíèå íà ïðå- ïîäàâàòåëêàòà ïî áèîëîãèÿ ó÷èòåëñêèÿò ñúâåò ðåøè äà ñå èçíåñå íà îáùà ñáèðêà ïðåä âñè÷êè ïàðàëåëêè. Ðèòîðèêàòà â íèêàêúâ ñëó÷àé íå áåøå íàé-ñèëíàòà ìè ñòðàíà. Ìîæåõ áåç óñèëèÿ äà ðàçâèÿ ïèñìåíî ñúîò- âåòåí âúïðîñ, íî ñëîâåñíîòî ìó îòðàçÿâàíå áåøå ñâúðçà- íî ñ “õúíêàíå è ìúíêàíå”, êîåòî ïîíèæàâàøå çíà÷èòåë- íî ñòîéíîñòòà íà îòãîâîðà. Ìàéêà ñìÿòàøå, ÷å ìîãà äà ïðåîäîëåÿ òîçè íåäîñòàòúê ñúñ ñèñòåìíè òðåíèðîâêè, êàòî ìè ïîñî÷âàøå çà ïðèìåð ïðî÷óòèÿ äðåâíî-ãðúöêè îðàòîð Äåìîñòåí, êîéòî ïðè ðå÷èòå ñè ïðîÿâÿâàë òèê ñ ïîâäèãàíå íà åäíîòî ðàìî. Çà äà ãî èçáåãíå ïðè ïîäãî- òîâêàòà èì çàêà÷âàë íàä íåãî ìå÷, ðåãóëèðàí òàêà, ÷å äà ãî óáîæäà ïðè âñÿêî íåæåëàíî äâèæåíèå. Ðåøèõ, ÷å èìàì ïîâîä äà ïîäîáðÿ ðèòîðèêàòà ñè, êàòî çàïàìåòÿ äîêëàäà. Êîñòâàøå ìè âðåìå è óñèëèÿ, íî î÷åâèäíî íå ìè å ëèï- ñâàëà àìáèöèÿ, êîÿòî ñëó÷àéíîñòòà âúçíàãðàäè äâóêðàò- íî. Ïðåäñòàâèõ äîêëàäà â êúñíèòå ñëåäîáåäíè ÷àñîâå íà çèìàòà ïðåä ïîâå÷å îò 100 ñúó÷åíèöè â àóäèòîðèÿ ñ åëåêòðè÷åñêî îñâåòëåíèå. Âúïðåêè ÷å çíàåõ òåêñòà íàè- çóñò, ÷åòÿõ äåìîíñòðàòèâíî, çà äà íå ìå îáÿâÿò çà çóáðà÷. Ïî ñðåäàòà èçãàñíà âíåçàïíî òîêúò! Òîâà åñòåñòâåíî íå ïîïðå÷è, áåç ïðåêúñâàíå äà ïðîäúëæà èçëîæåíèåòî ñè â òúìíèíàòà, êàòî ñïàçâàõ íåîáõîäèìèòå ïàóçè ñëåä íåâè- äèìèòå òî÷êè è çàïåòàè, ïðåä ïðèòèõíàëàòà îò óäèâëå- íèå àóäèòîðèÿ. Îùå ïî ãîëÿìà èçíåíàäà ìè ïîäíåñå ñúäáàòà íà èçïèòà ïî áèîëîãèÿ, êîãàòî èçòåãëèõ âúïðîñ, èäåíòè÷åí ñ òåìàòà íà ðåôåðàòà. Íÿìà äà çàáðàâÿ ñ êàêâî âíèìàíèå ìå ñëóøàøå èìåíèòèÿò ó÷åí, êîãàòî â ñëåäâà- ùèòå 45 ìèíóòè ðàçâèâàõ îùàñòëèâèëàòà ìå òåìà. Äîêà- òî ïîïúëâàøå áåëåæíèêà ìè, çàïèòà ñàìî êîÿ ãèìíàçèÿ ñúì çàâúðøèë, ñëåä êîåòî ñ ðúêîñòèñêàíå ìå èçïðàòè äî 141
  • 143.
    âðàòàòà. Êîãàòî îòâîðèõñòóäåíòñêàòà ñè êíèæêà, âèäÿõ ïîä îöåíêàòà îòëè÷åí (6 +), äóìèòå “Ñ áëàãîäàðíîñò”, çàâåðåíè ñ åíåðãè÷íèÿ ìó ïîäïèñ, êîèòî è äîñåãà ïàçÿ êàòî ðåëèêâà. Íåñúìíåíî áëàãîñêëîííàòà Ôîðòóíà ìå áåøå ïîòóïàëà ïî ðàìîòî, íî âúïðåêè òîâà íèêîãà íå çàáðàâÿõ, ÷å ïå÷àëáà îò ëîòàðèÿòà å âúçìîæíà ñàìî àêî ñè êóïèø ïðåäâàðèòåëíî áèëåò. * * * Íåñëó÷àéíî çàïî÷âàì òàçè ðàçõîäêà çàä òâîð÷åñ- êèòå êóëèñè íà æèâîòà ñè îò òðóäà. Òðóäúò âñúùíîñò å èíâåñòèöèÿ âúâ âñÿêà èçáðàíà ïîñîêà. Âàëóòà, êîÿòî òðÿáâà äà îòðàáîòèø, çà äà ïîëó÷èø “âèçà”, çà æåëàíîòî êúì êîåòî ñè íàñî÷èë âúæäåëåíèÿòà ñè.  åäíà “ðåñòîðàíòñêà” âå÷åð, íåäúëãî ñëåä çàâðú- ùàíåòî ìè îò ×åõîñëîâàêèÿ, â êîìïàíèÿòà íà ïðèÿòå- ëè è ïîçíàòè, ñðåä êîèòî áåøå è ïðåïîäàâàòåëêà îò àíãëèéñêàòà ãèìíàçèÿ, ñòàíà âúïðîñ, ÷å ó÷åíèöèòå é íå ïîëàãàò î÷àêâàíèòå óñèëèÿ çà îâëàäÿâàíå íà åçèêà.  äîïúëíåíèå ìå ïîêàíè, â ÷àñ íà êëàñíèÿ íàñòàâíèê, äà ñïîäåëÿ ñ òÿõ èçáîðà ñè íà ïðîôåñèÿ. Åñòåñòâåíî ïðèåõ ïîêàíàòà, ñëåä êîåòî ñòåñíèòåëíî áÿõ ïðåäóïðåäåí, ÷å ó÷åíèöèòå îáèêíîâåíî íå ñëóøàò “ãîñò-äåëåãàòà” è èç- ïîëçâàò âðåìåòî çà ïîäãîòîâêà íà äîìàøíè óïðàæíå- íèÿ. Óñïîêîèõ ÿ è äîðè ñå îáçàëîæèõ, ÷å ñëåä òðåòàòà ìèíóòà ùå çàðåæàò ïîäãîòîâêàòà ñè çà ñëåäâàùèÿ äåí è ùå “íàîñòðÿò óøè”.  óðå÷åíèÿ ÷àñ ïðèñòèãíàõ çà ñðåùàòà â åëèòíà- òà ãèìíàçèÿ. Ëú÷åçàðíè ìîì÷åòà è ìîìè÷åòà. Äðàãî äà òè å äà ãè ãëåäàø. Íî, êàêòî áÿõ ïðåäóïðåäåí, äîêà- òî êëàñíàòà èì ìå ïðåäñòàâÿøå, äåëèêàòíî çàïî÷íàõà äà íàãëàñÿò ïîñîáèÿòà ñè çà ïîäãîòîâêà íà äîìàøíè ðàáîòè. 142
  • 144.
    Ñëåä åäíî ïðèÿòåëñêî“õåëëîó” çàðÿçàõ êàòåäðàòà, ñåäíàõ âúðõó ïúðâèÿ ÷èí è çàïî÷íàõ äà èì ðàçêàçâàì. Çà åäíà êúñíà åñåííà âå÷åð, êîãàòî “äåáàðêèðàõ” êàòî ðåäî- âåí àñïèðàíò íà ëåòèùåòî â Ïðàãà, áåç äà çíàì “áúêåë” ÷åøêè åçèê.  ñòðàíà, êúäåòî îôèöèàëíè åçèöè áÿõà - ÷åøêè è ñëîâàøêè, áèâøà àâñòðî-óíãàðñêà èìïåðèÿ, â êîÿòî âñåêè òðåòè ãîâîðåøå ñâîáîäíî íåìñêè è êúäå- òî, àêî èìàø íåáëàãîðàçóìèåòî íà ðóñêè äà ïîïèòàø çà íÿêîÿ óëèöà, ó÷òèâî ùå òå îòïðàòÿò â îáðàòíà ïîñîêà. Ñ ïîìîùòà íà áúëãàðñêî - ÷åøêè ðàçãîâîðíèê íàåõ òàêñè è ïîòåãëèõ êúì ïîñîëñòâîòî äà ñå ïðåäñòà- âÿ. Íåçàáðàâèìî ïúòóâàíå ïî ïðàçíè÷íî îñâåòåíèòå óëè- öè íà “çëàòíà” Ïðàãà, ñ äðóæåëþáíî óñìèõíàòèÿ øîôüîð, ïîâòàðÿù - “âàíîöå, âàíîöå”, êîåòî ñêîðî ðàçáðàõ, ÷å îçíà÷àâà “êîëåäà”. Ïðèòèõíàëàòà àóäèòîðèÿ ñ âñå ïî-ãîëÿìî âíèìà- íèå ñëóøàøå çà áîðáàòà ìè ñ åçèêîâàòà áàðèåðà, êîÿòî ñúõðàíÿâà íàöèîíàëíàòà èäåíòè÷íîñò, íî å ïðåïÿòñò- âèå çà ìåæäóíàðîäíè êîíòàêòè. Çà òîâà êàê ïî òðàì- âàèòå è àâòîáóñèòå ïðåëèñòâàõ áåëåæíèöèòå ñè, â êî- èòî ñðåùó âñÿêà áúëãàðñêà äóìè÷êà ñå ìúäðåõà çíà÷åíè- ÿòà é íà ñëîâàøêè, ÷åøêè è àíãëèéñêè åäíîâðåìåííî. Çà òîâà êàê ÷èñòîñúðäå÷íî çàâèæäàõ íà çàâúðøèëèòå åçè- êîâè ãèìíàçèè è êàê íå ìîæåõ äà ñè ïðåäñòàâÿ, ÷å èìà ó÷åíèöè, êîèòî íå ïîëçâàò ïúëíîöåííî òàçè ïðèâèëå- ãèÿ, êîÿòî èì îòêðåõâà âðàòèòå êúì ñâåòà. Òèøèíà- òà “ãóçíî” ñå çàäúëáî÷è. Àêî ïðèåìåì çà äàäåíîñò, ïðîäúëæèõ, ÷å âñåêè îò âàñ å ñ íîðìàëíè çàëîæáè, êîåòî å íåñúìíåíî, è ñå ðàç- âèâà ïðè ïîäõîäÿùè óñëîâèÿ, êîåòî ñå âèæäà, êîå ùå å ðåøàâàùî çà òîâà êîé ùå ïîñòèãíå ïî-ãîëåìè óñïåõè â áúäåùå? Íåñúìíåíî òðóäúò. Êîéòî èíâåñòèðà ïîâå÷å 143
  • 145.
    òðóä, ùå îòèäåïî-äàëå÷å â ðàçâèòèåòî ñè. Ïðîìåíëèâà å ñàìî òàçè âåëè÷èíà îò òðèòå èçèñêâàíèÿ çà óñïåõ â æèâîòà. Ñ òðóäà ñà ñâúðçàíè è íàó÷íèòå èäåè, òâîð÷åñêèòå õðóìâàíèÿ, êîèòî íà íÿêîãî ìîæå äà èçãëåæäàò êàòî ÷óäî íà ïðèðîäàòà, êîåòî îñåíÿ ñàìî áîãîïîìàçàíè? Íà- ó÷íàòà èäåÿ, êîÿòî å îñíîâíà èçìåðèòåëíà åäèíèöà çà íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî, íå òðÿáâà äà ñå ðàçãëåæäà êàòî íÿêàêâî îòâëå÷åíî ïîíÿòèå. Íåêà íå çàáðàâÿìå, ÷å â îñ- íîâàòà íà íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî ëåæè íàó÷íîòî ïîçíà- íèå. Àêî ñúâñåì ãðóáî, ñõåìàòè÷íî ñè ïðåäñòàâèì, ÷å âñÿêà íàó÷íà èíôîðìàöèÿ, ïðî÷åòåíà èëè åêñïåðèìåí- òèðàíà, îñòàâÿ â íàøåòî ñúçíàíèå äèðÿ ïîä ôîðìà íà îòâåñíà ëèíèÿ, ñ îáîãàòÿâàíå íà íàó÷íèòå ïîçíàíèÿ áðî- ÿò íà òåçè ñèìâîëè÷íè ëèíèè è òÿõíàòà ãúñòîòà ùå ñòàâà âñå ïî-ãîëÿì è ïî-ãîëÿì. Ïî òàêúâ íà÷èí ïðîïîð- öèîíàëíî ñ óâåëè÷àâàíå íà ïîçíàíèÿòà ñå ñúçäàâà ïî-áëà- ãîïðèÿòåí òåðåí çà âúçíèêâàíå íà òâîð÷åñêè èìïóëñ. Íåùî êàòî “êúñî ñúåäèíåíèå”, êîåòî ñõåìàòè÷íî ìî- æåì äà ñè ïðåäñòàâèì êàòî ñúçäàâàíå íà íîâà, âå÷å õî- ðèçîíòàëíà âðúçêà ìåæäó äâå èëè ïîâå÷å îòâåñíè ëèíèè ñðåä òåçè îò íàòðóïàíèòå ïîçíàíèÿ. Òúêìî òîçè “ìîñò” ìåæäó “áðåãîâåòå íà ïîçíàíèåòî” å íàó÷íàòà èäåÿ. Åñ- òåñòâåíî, çà äà å âúçìîæíî ïîñòðîÿâàíå íà “ìîñò”, ïðåäâàðèòåëíî å íåîáõîäèìî äà èìà “áðåãîâå” è êîëêî- òî òåçè “áðåãîâå” ñà ïî-áëèçêè è ïî-ñîëèäíè, òîëêîâà ïî ëåñíî å ïîñòðîÿâàíåòî íà “ìîñòà”. Êîøåðúò “çàáðúì÷à”, ðàçâúëíóâà ñå. Î÷åâèäíî áÿõà òàèëè êàêâè ëè íå âúïðîñè, ñâúðçàíè ñ íàóêàòà è òâîð- ÷åñòâîòî èçîáùî, êîèòî ñåãà ñå îòïðèùèõà è çàëÿõà êàòåäðàòà. Òðÿáâàøå äà âúâåäà íÿêàêúâ ðåä. Ïî÷óâñò- âóâàõ, ÷å â ìîìåíòà òðåâîãèòå èì ñà êîíöåíòðèðàíè â 144
  • 146.
    ïðåäñòîÿùàòà ñìÿíà íàó÷åíè÷åñêàòà ñèñòåìà çà çàó- ÷àâàíå “íà äðåáíî”, êîãàòî ãè èçïèòâàò è îöåíÿò íà äíåøíèÿ óðîê, ñ êàíäèäàòñòóäåíòñêàòà è ñòóäåíòñêà ïîäãîòîâêà íà “àíãðî”- âúðõó öåëèÿ ó÷åáíèê îò 500 è ïîâå÷å ñòðàíèöè. Âúïðîñ, êîéòî ñúùî ìå áå âúëíóâàë â àáèòóðèåíòñêàòà ìè âúçðàñò. Íàëîæè ñå äà ñïîäåëÿ ñîá- ñòâåíàòà ñè åòàïíà ñèñòåìà çà ïîäãîòîâêà, ïðè êîÿòî ïúðâîíà÷àëíî ïðî÷èòàõ êàòî ðîìàí ïðåäñòî-ÿùàòà çà ïðåâçåìàíå “êðåïîñò”, çà äà ïðèäîáèÿ íàé-îáùà ïðåäñ- òàâà çà ñëîæíîñòòà íà “ïîäñòúïèòå”, êîèòî ñëåä òî- âà ðàçíèùâàõ íà ÷àñòè è ñãëîáÿâàõ íàíîâî ïðè ôèíàëíèÿ ïðî÷èò. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ñòðàõúò, êîéòî ó÷åíèöèòå èç- ïèòâàò îò ïðåäñòîÿùîòî âúâåæäàíå íà ìàòóðà, ñå äúë- æè ãëàâíî íà òîâà, ÷å íèêîé íå ñè äàâà òðóä äà èì îáÿñíè êàê äà ñìåíÿò ìåòîäîëîãèÿòà çà ïîäãîòîâêà íà çðåëîñòíèÿ èçïèò. Ïîçâîëèõ ñè äà èì èçÿñíÿ ïî-íàòàòúê, ÷å ïðèäîáè- âàíåòî íà óíèâåðñèòåòñêà ñïåöèàëíîñò äàâà ñàìî îáùà ïðåäñòàâà çà ïðîáëåìèòå íà êîèòî å ïîñâåòåíà. Âñúù- íîñò çàäúëáî÷àâàíåòî íà ïîçíàíèÿòà ïðåäñòîè åäâà ñëåä çàâúðøâàíå íà óíèâåðñèòåòà, êîãàòî íàñòúïâà ïåðèîä è îñúçíàâàø, ÷å çà ïðîó÷âàíå è ðåøàâàíå íà ïðîáëåì, íà êîéòî èñêàø äà ñå ïîñâåòèø, ó÷åáíèöèòå ñà íåäîñòà- òú÷íè. Ñïîäåëèõ êàêâî íåîòðàçèìî âïå÷àòëåíèå ìè å íàïðàâèëà â ïúðâèòå ãîäèíè îò ìîÿòà ïðàêòèêà íîâî- èçëÿçëàòà ìîíîãðàôèÿ - ó÷åáíèê íà Æàí Äîñå - “Èìóíî- õåìàòîëîãèÿ”, ìåæäó ðåäîâåòå íà êîÿòî ñå î÷åðòàâàõà ãîëåìèòå íàó÷íè ïåðñïåêòèâè â îáëàñòòà íà òàçè îò- íîñèòåëíî ìëàäà íàóêà. Êàê ñëåä ïðî÷èòàíåòî é “ãðî- òåñêíî” ñòîÿõ â î÷àêâàíå è â ìîÿòà ãëàâà äà õðóìíå íÿêàêâà ãîëÿìà “èäåÿ”. Ïðåïðî÷åòîõ íåêîëêîêðàòíî êíè- ãàòà, íàó÷èõ ÿ ïî÷òè íàèçóñò. Íèùî! Ïîñëåäâà ôàçà íà 145
  • 147.
    ïåñèìèçúì. Íî äîéäåè òðåòèÿò ïåðèîä, êîãàòî çàïî÷- íà çàïîçíàâàíåòî ìè íå ñàìî ñ êîíöåíòðèðàíàòà ìàòå- ðèÿ â ó÷åáíèöèòå, à ñ îòäåëíèòå íàó÷íè ñúîáùåíèÿ, êî- èòî òðåòèðàò ñàìî åäèí ïðîáëåì, êîèòî äàâàò ìîìåí- òà íà îòêðèòèåòî õðîíîëîãè÷íî, â äâèæåíèå è èçâåäíúæ ìè ñòàíà ÿñíî, ÷å îòêðèòèÿòà íå ñà íàïúëíî ñàìîñòî- ÿòåëíè, à íàïðîòèâ, òâúðäå ÷åñòî ñà âçàèìíî ñâúðçàíè. Ëàíäîà îïèñâà ÿâëåíèåòî àãëóòèíàöèÿ - ñïåöèôè÷íî ñëåï- âàíå íà åðèòðîöèòèòå ïðè æèâîòíèòå. Ëàíäùàéíåð ïðî- ó÷âà ñúùèòå ïðîöåñè ïðè ÷îâåøêàòà êðúâ è íàìèðà òðè- òå êðúâíè ãðóïè. Äåêàñòåëî è Ùóðëè ïðîäúëæàâàò ïðî- ó÷âàíèÿòà â íîâàòà íàñîêà è îòêðèâàò ÷åòâúðòàòà. Ôàêòè÷åñêè ñå îêàçâà, ÷å íàóêàòà å áåçêðàéíà ùàôåòà. Åäèí êîíñòàòèðà íåùî, äðóã ãî íàó÷àâà, “ñòúïâà” âúðõó íåãî, ïðîäúëæàâà è îòêðèâà âòîðî è ò.í. è ò.í. Çâúíåöúò îòäàâíà áåøå îïîâåñòèë êðàÿ íà ïîñëåä- íèÿ ÷àñ, íî êîøåðúò ïðîäúëæàâàøå äà ñå âúëíóâà è íå ñe ðàçîòèâàøå. Çà äà çàâúðøà, ïîïèòàõ çíàÿò ëè ïðîèçõî- äà íà äóìàòà “äèàãíîçà”? Ó÷óäåíî ìå ïîãëåäíàõà è îòãî- âîðèõà óòâúðäèòåëíî. Ïîâèøèõ ñòåïåíòà íà òðóäíîñò êàòî ñå ïîèíòåðåñóâàõ êàêâî ñïîðåä òÿõ îçíà÷àâàò ñúñ- òàâíèòå é ÷àñòè? Áåç óñèëèÿ îáÿñíèõà, ÷å “ãíîçèñ” å ïîç- íàíèå, íî íà “äèà” ñå ïðåäàäîõà. Èíôîðìèðàõ ãè, ÷å òîâà å ãðúöêèÿò ïðåäëîã “ïðåç”, êîéòî ïðèáàâåí êúì “ãíîçèñ” ïðèäàâà íà êîìáèíàöèÿòà ñìèñúë íà íåùî, êîåòî å ìè- íàëî ïðåç ïîçíàíèåòî. Ïðèòèõíàõà. Ïî÷óâñòâàõ êîëêî ñèëíî ãè âïå÷àòëè íîâàòà ïðåä- ñòàâà çà äóìàòà, êîÿòî ñèìâîëè÷íî ñî÷åøå, ÷å ïúòÿò êúì èñòèíàòà ìèíàâà ïðåç ïîçíàíèåòî. Íèùî íå ìîæå- øå äà ñå êàæå ïîâå÷å. Ðàçäåëèõìå ñå âúëíóâàùî. Î÷åâèä- íî âñÿêî îò òåçè ìëàäè ñúùåñòâà ñïîòàéâàøå â ñúçíà- íèåòî ñè èíòèìíî çàêúòàíà ìå÷òà çà íåùî ïî-ãîëÿìî, 146
  • 148.
    êîåòî äà îñìèñëèáúäåùåòî ìó. Ìå÷òà, êîÿòî îáèêíî- âåíî ïðèêðèâà ñ äåìîíñòðàöèÿ íà ðàâíîäóøèå èëè “íåïó- êèçúì”, êîåòî ïðàâè çàäà÷àòà íà ñúâðåìåííèÿ ïåäàãîã îò òåæêà, ïî-òåæêà. È âñå ïàê ïúòèùà êúì òåõíèÿ âúòðåøåí ìèð òðÿáâà äà áúäàò òúðñåíè è ìîãàò äà áúäàò íàìåðåíè. Ïðîâåäåíèÿò ÷àñ íà êëàñíèÿ íàñòàâ- íèê ãî äîêàçà íåäâóñìèñëåíî. *** Ïðåä ïðàãà íà íàóêàòà ÷îâåê íåìèíóåìî ñå ñáëúñ- êâà ñ íÿêîëêî äèëåìè, ÷èåòî ðåøåíèå ìîæå äà ïðåäîï- ðåäåëè õîäà íà ïî-íàòàòúøíîòî ìó ðàçâèòèå. Íåèçìåíåí ñïúòíèê â íàó÷íîòî äèðåíå íà ïúðâî ìÿñòî ñå î÷åðòàâà òâîð÷åñêèÿò ðèñê. Ùîì èçñëåäîâàòåëÿò íàñî÷âà ïðîó÷âà- íèÿòà ñè â íîâà, íåèçâåñòíà íàñîêà, íåèçáåæíî ïîåìà ðèñêà íà åâåíòóàëíèÿ íåóñïåõ. Ðèñêúò ñîáñòâåíîòî ìó òâîð÷åñêî õðóìâàíå äà ñå îïðîâåðãàå îò íîâèòå, ñúáðàíè îò ñàìèÿ íåãî ôàêòè. Çíà÷è ëè òîâà, ÷å íå òðÿáâà äà ñå ðèñêóâà?  òàêúâ ñëó÷àé íå áè èìàëî ïðîãðåñ. Áåç òâîð÷åñêè ðèñê ñå “èç- ìàéñòîðÿâàò” (ìèñëÿ, ÷å äóìàòà å òî÷íî ïîäáðàíà) ïñåâ- äîíàó÷íè ðàçðàáîòêè âúðõó íåùà, êîèòî âå÷å ñà èçâåñ- òíè.  òàêúâ ñëó÷àé, êúäå îñòàâà òâîð÷åñòâîòî?  òîçè ñìèñúë ðèñêúò å íåãîâ íåîòìåíåí ñïúòíèê. Íÿìàì ïðåäâèä àâàíòþðèñòè÷íèÿ ðèñê, à ò.í. “ïîäïëà- òåí ðèñê”, ïðè êîéòî íàó÷íîòî õðóìâàíå ïî÷èâà íà ñî- ëèäíè ïîçíàíèÿ, êîèòî äàâàò îñíîâàíèå íà èçñëåäîâàòå- ëÿ äà ðèñêóâà. Ñîëèäíèòå ïîçíàíèÿ îáà÷å íå ñà åäèí- ñòâåíîòî èçèñêâàíå. Âñåêè îò íàñ ïîçíàâà, ïðåäïîëàãàì, íåìàëêî õîðà ñúñ ñîëèäíè ïîçíàíèÿ, íî íå âñåêè îò òÿõ ïîåìà òâîð÷åñêè ðèñê. Òâîð÷åñêèÿò ðèñê èçèñêâà òâîð- ÷åñêà ôàíòàçèÿ è îñâåí òîâà è ãîëÿìà ìîðàëíà óñòîé÷è- âîñò, çàùîòî â áîðáàòà çà óòâúðæäàâàíå íà âúçíèêíàëèòå 147
  • 149.
    íàó÷íè èäåè èçñëåäîâàòåëÿòðèñêóâà íå ñàìî äà ñå ñàìî îïðîâåðãàå, íî äîðè è êîãàòî å ïðàâ, îñîáåíî â íà÷àë- íèòå ñòàäèè, äà ñå ñáëúñêà ñ åñòåñòâåíàòà èíåðòíîñò è íåäîâåðèå ïî îòíîøåíèå íà íîâîòî, êîåòî èçèñêâà íå- ìàëêî óñèëèÿ è íàïðåæåíèå, çà äà áúäàò ïðåîäîëÿâàíè. Íàó÷íàòà ðàáîòà íåñúìíåíî èçèñêâà è ïðèòåæàíèå íà îðãàíèçàöèîííè êà÷åñòâà. Îðãàíèçàöèÿòà å ñúùî ôîð- ìà íà òâîð÷åñòâî, ïðè êîÿòî òâîð÷åñêèÿò èìïóëñ íà ñóáåêòà íà÷åðòàâà åäíà “ðåçóëòàíòíà” ëèíèÿ, ïðåäñòàâ- ëÿâàùà îïòèìàëíî ðåøåíèå íà êîìïëåêñ îò íàãëåä ïðî- òèâîðå÷èâè ïðîáëåìè. Òàêà ïðè íàó÷íàòà ðàáîòà îðãà- íèçàöèÿòà íà òðóäà å íåîòìåíèìî ïðåäõîæäàùî èçèñêâà- íå. Ôàêòè÷åñêè òÿ å ñèìáèîçà ìåæäó îðãàíèçàöèîíåí è íàó÷åí òâîð÷åñêè ïðîöåñ. *** Ïúðâîòî ñòúïàëî êúì íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî íåñúì- íåíî å íàó÷íàòà õèïîòåçà, êîÿòî îáèêíîâåíî îáåäèíÿâà åäíîïîñî÷íè èäåè, âúçíèêíàëè â ïðîöåñà íà íàó÷íàòà ïðàêòèêà. Ïúðâîíà÷àëíî å ñàìî ðàáîòíà ñõåìà, íåùî êàòî “ïðîåêòî-ïëàí” â íàó÷íîòî ïðîèçâîäñòâî.  ïðîöå- ñà íà ðàáîòà òÿ íåïðåêúñíàòî ñå êîðèãèðà, “öåíçóðèðà” îò ïðàêòèêàòà, îò åêñïåðèìåíòà. Íî èäâà ìîìåíò, êîãàòî íàñúáðàíèòå ôàêòè îêîëî íåÿ íàòåæàâàò äîòîëêîâà, ÷å òÿ ñå ïðåâðúùà â õèïîòåçà. Ðàçáèðà ñå, çà îêîí÷àòåëíîòî ïîòâúðæäàâàíå íà åäíà õèïîòåçà è ïðåâðúùàíåòî é â òåîðåòè÷íà ïîñòàíîâêà ñà íåîáõîäèìè ìíîãî è ìíîãî ôàêòè, êîèòî äà ÿ ïîäêðåïÿò.  àðõèâà ìè ñå å çàïàçèëî èíòåðâþ ñ åäíà òâúðäå íàïîðèñòà æóðíàëèñòêà, êîÿòî èçíåíàäâàùî ìå áå çàïè- òàëà êàê ñå ïðàâÿò îòêðèòèÿ. ßâíî áå äî÷óëà îò íÿêúäå, ÷å êàòî àñïèðàíò ñúì îïèñàë íîâ êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò è çà äà çàäîâîëè ëþáîïèòñòâîòî ñè íå ñå öåðåìîíåøå 148
  • 150.
    òâúðäå ñ âúïðîñèòå.Ðàçáèðà ñå, íå ìîæåõ äà é óñëóæà ñ ðåöåïòà, íî â îòãîâîð íà ïðîâîêèðàùèÿ âúïðîñ, â ïîëó- øåãîâèòà ôîðìà ñå îïèòàõ äà è îáÿñíÿ, ÷å òàêàâà äåôè- íèöèÿ íå ñúùåñòâóâà: Ïúðâî ñè ïúëíèòå ãëàâàòà ñ èíôîðìàöèÿ. Íî ìíîãî è öåëåíàñî÷åíà ïî ïðîáëåìà, ïî êîéòî ñòå èçáðàëè äà ðàáîòèòå. È îñâåí òîâà ðàáîòèòå è òî óïîðèòî.  åäèí ìîìåíò îò ïðàêòèêàòà èçñêà÷à “çàåê”. Íåùî, êîåòî íå ùå äà ñå âìåñòè â äîòîãàâà èçâåñòíèòå ðàìêè”. Íàïðÿãàòå “ïåðñîíàëíèÿ ñè êîì- ïþòúð” äî ïðåãðÿâàíå. Èçâåäíúæ ïðåñêà÷à “èñêðà” è ñòàâà “êúñî ñúåäèíåíèå” - òîâà å “îòêðèòèåòî”. Ñëåä òîâà çàïî÷âàòå äà ãî îáðàáîòâàòå, äîêàòî äîáèå çàäîâîëèòåëíè î÷åðòàíèÿ, êîèòî äà ñå õàðåñàò íå ñàìî íà âàñ, íî è íà ñúñåäèòå îò ñúùèÿ áðàíø. Íåâúçìóòèìàòà äàìà ïîå “ðúêàâèöàòà” è çàïèòà â ñúùèÿ ñòèë äàëè áèõ ñïîäåëèë ñ ÷èòàòåëèòå é êîíêðåòíî êàêúâ “çàåê” å èçñêî÷èë îò “õðàñòèòå” â Ñëîâàêèÿ? - Åäíà îò òåìèòå, êîèòî ðàçðàáîòâàõ - ïðî- äúëæèõ - áåøå ïðîáëåìúò çà ïðîìåíèòå íà êðúâíè ãðóïè ïðè ëåâêîçíè çàáîëÿâàíèÿ. Çíàåéêè çà òîâà, êîëåæêà îò ôàêóëòåòñêèÿ öåíòúð â Êîøèöå ìè èç- ïðàòè çà êîíñóëòàöèÿ êðúâ îò òóáåðêóëîçíî áîëåí, íà êîéòî íå ìîæåøå äà îïðåäåëè êðúâíàòà ãðóïà. Òÿ ïðåäïîëàãàøå, ÷å ìîæå áè è òóáåðêóëîçàòà ïðåäèçâèê- âà ïðîìåíè íà êðúâíè ãðóïè. Ïåðñîíàëíèÿò ìè êîì- ïþòúð, ñëåä êàòî ñðàâíè äàííèòå âúâ âñè÷êè ôàéëîâå îò ïðåòúïêàíàòà ìè ñ èíôîðìàöèÿ ãëàâà è êàòî íå íàìåðè ïîäîáåí ñëó÷àé, îïèñàí â ñâåòîâíàòà ëèòåðà- òóðà, ðåøè, ÷å íå ñå êàñàå çà ïðîìÿíà, à çà íîâ, íå îïèñàí äîòîãàâà êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò. - Òîâà ëè âñúùíîñò âè íàïðàâè ñâåòîâíî èçâåñòåí? 149
  • 151.
    - Ñ òîâàñå çàïî÷íà.  êðàÿ íà êðàèùàòà âñåêè äåí íå ñå îïèñâàò íîâè êðúâíî-ãðóïîâè âàðèàíòè. Íàó÷íîòî ñúîáùåíèå èçëåçå íà óâîäíà ñòðàíèöà â íàé-àâòîðèòåò- íîòî â íàøàòà ñôåðà ñïèñàíèå, êîåòî ñå èçäàâà åäíîâ- ðåìåííî â Íþ-Éîðê, Ñèäíåé, Ïàðèæ è Æåíåâà. - À êàêâî áåøå ïðîäúëæåíèåòî? - Ïðîäúëæåíèåòî ñå ñúñòîåøå â òîâà, ÷å íîâèÿò âàðèàíò ìè äàäå îñíîâàíèå äà èçêàæà ïðåäïîëîæåíèå, ÷å ùå áúäàò îòêðèòè è äðóãè ïîäîáíè, êàòî ïîñî÷èõ òî÷íî î÷àêâàíèòå îñîáåíîñòè íà õàðàêòåðèñòèêèòå èì. - Êàêâî ñòàíà, ñáúäíàõà ëè ñå ïðåäñêàçàíèÿòà âè? - Çà ùàñòèå äà, ìàêàð è íå âåäíàãà. Ñ òå÷åíèå íà íÿêîëêî ãîäèíè ïðåäñêàçàíèòå âàðèàíòè, ìàêàð è ðåäêè, áÿõà íàìåðåíè è îïèñàíè îò àâòîðè â äðóãè ñòðàíè, à åäèí îò òÿõ ñëåä âðåìå è ïðè íàñ, ñ êîåòî êðúãúò ñå çàòâîðè è èçêàçàíàòà õèïîòåçà ñå ïðåâúðíà âúâ ôàêò. - Áëàãîäàðÿ çà èíòåðâþòî è âè çàâèæäàì! - Ìîëÿ, èìà çàùî! Âñúùíîñò íàó÷íîòî ïðåäñêàçàíèå íå å “ãàäàåíå“, à õèïîòåòè÷íà íàó÷íà ïðîåêöèÿ, ïîñòðîåíà âúðõó âå÷å ñúùåñòâóâàùè èëè îòêðèòè íîâè äàííè.  íàó÷íàòà ïðàê- òèêà òî íå å ðÿäêî ñðåùàùî ñå ÿâëåíèå. Èäåíòèôèöèðà- íåòî íà íîâèÿ âàðèàíò, êîåòî ñàìî ïî ñåáå ñè ïðåäñòàâ- ëÿâàøå ãîëÿì íàó÷åí èíòåðåñ, ñå ïðåâúðíà â èçõîäåí ïóíêò çà íîâè òåîðåòè÷íè ðàçñúæäåíèÿ, êîèòî ñòàâàõà âñå ïî- ñìåëè è ïî-ñìåëè, çàùîòî äàâàõà îñíîâàíèå äà ñå ïðåä- ïîëàãà, ñúùåñòâóâàíåòî íà ïîðåäèöà îò íåèçâåñòíè äî ñåãà àëåëè (ñðîäíè ãåíè). Àêî ïðèåìåõ òîâà èçêóøàâàùî ïðåäïîëîæåíèå, îñòàâàøå ñàìî äà êîìáèíèðàì õàðàêòå- ðèñòèêèòå íà “ñðîäíèöèòå” çà äà ïðåäñêàæà íîâà ñåðèÿ îò âàðèàíòè. Íàëàãàøå ñå äà “èçïëþÿ êàìú÷åòî” è äà ãè 150
  • 152.
    ïóáëèêóâàì, çàùîòî î÷àêâàíàòàèì ÷åñòîòà áåøå òîëêî- âà ðÿäêà, ÷å çà ñàìèÿ ìåíå âåðîÿòíîñòòà “äà ñå ñðåùíà” ñ òÿõ îñòàâàøå íèùîæíà. Íî â ìåæäóíàðîäåí ìàùàá, ñëåä àêöåíòóèðàíå âíèìàíèåòî íà èçñëåäîâàòåëè è îò äðóãè ñòðàíè, øàíñúò çíà÷èòåëíî íàðàñòâà. Íåñúìíåíî ïî-äîáðå áå íÿêîé äðóã äà ãè îòêðèå, îòêîëêîòî äà ñå ñïîòàéâàò â ãëàâàòà ìè êàòî õèïîòåçà. Çà ìåíå îñòàâàøå ïî÷åòíàòà ðîëÿ íà Êàñàíäðà. Êàêòî è ñòàíà.  ñëåäâà- ùèòå íÿêîëêî ãîäèíè ïðåäñêàçàíèòå âàðèàíòè áÿõà îò- êðèòè è îïèñàíè ïîñëåäîâàòåëíî âúâ Ôðàíöèÿ, ßïîíèÿ è Àíãëèÿ. Ñ íàìåñàòà íà Ôîðòóíà åäèíèÿò îò òÿõ ñå óëîâè è â “ìðåæèòå”, çàëîæåíè îò íàñ ïðè ìàñîâîòî èç- ñëåäâàíå íà êðúâíè ãðóïè îò Äèìèòðîâãðàä (19). Ïîòâúðæäåíèåòî íà âàðèàíòèòå ñå ïðåâúðíà â òðàì- ïëèí, çà íîâè ïðåäïîëîæåíèÿ. Êàêòî ñå êàçâà, “àïåòèòúò èäâà ñ ÿäåíåòî”. Íàñúáðàíèòå äîïúëíèòåëíè ôàêòè äà- âàõà âúçìîæíîñò äà ñå ïðåäïîëîæè “çàäêóëèñíî” ñúùåñ- òâóâàíå íà îùå åäíà íåèçâåñòíà ôàìèëèÿ ãåíè “ðåãóëà- òîðè”, êîÿòî êîíòðîëèðà îáðàçóâàíåòî íà ãðóïîâèòå ñóáñòàíöèè â ñåêðåòèòå. Òàêà âúçíèêíà õèïîòåçàòà çà “äâîéíàòà ãåíà ðåãóëàöèÿ“ íà êðúâíèòå ãðóïè.* Ïóáëè- êóâàíà íà ÷åòèðè åçèêà, òÿ ÷àêà ñâîåòî ïîòâúðæäåíèå èëè îòõâúðëÿíå â áúäåùåòî, êîåòî ñ ðàçâèòèåòî íà ñúâ- ðåìåííàòà áèîõèìèÿ ñå î÷åðòàâà êàòî íåäàëå÷íî. Òóê å ìîæå áè ìÿñòîòî äà ñïîäåëÿ è ÷óâñòâîòî íà óäîâ- ëåòâîðåíèå, êîåòî îáëàäàâà èçñëåäîâàòåëÿ êîãàòî íÿêîå íå- ãîâî òâîð÷åñêî õðóìâàíå ñå ñáúäíå. Ïî÷òè å íåîïèñóåìî, íî âúïðåêè òîâà ùå ñå îïèòàì äà âè íàïðàâÿ ñúïðè÷àñòíè. Êàòî ãî ñðàâíÿ íàïðèìåð ñ îíîâà, êîåòî èçïèòâà ôîòîãðà- ôúò-õóäîæíèê, êîãàòî íàäâåñèë âçîð íàä âàíàòà ñ ïðîÿâè- òåë â òúìíî-÷åðâåíàòà ñòàè÷êà, ñ òðåïåò íàáëþäàâà êàê ïîñ- òåïåííî âúðõó ôîòî-÷óâñòâèòåëíàòà õàðòèÿ ñå ïðîÿñíÿâàò 151
  • 153.
    î÷åðòàíèÿòà íà òâîð÷åñêîòîìó âèäåíèå, êîåòî îêîòî ñå å îïèòàëî äà çàïå÷àòà ñ ïðèìèãâàíå íà êàìåðàòà. Êîãàòî, âòðåí÷èë âçîð â åïðóâåòêèòå èëè ñòúêúëöåòî ñ ðåàêòèâíà ñìåñ ïîä ìèêðîñêîïà, î÷àêâàø äà âèäèø ðåçóëòàòà îò çà- ëîæåíàòà â òÿõ ìèñúë èëè ïðîçðåíèå. Íåïîâòîðèìî èçæè- âÿâàíå! È ùîì âåäíúæ íîâàòà èäåÿ ñå âèçóàëèçèðà ñ ïîò- âúðæäàâàùà ðåàêöèÿ, òîâà èçæèâÿâàíå òå îáñåáâà çà öÿë æèâîò. Ïîïàäàø â ìàãíèòíîòî ïîëå íà òâîð÷åñò-âîòî, ìà- êàð è êàòî ìàëêà ñòðóæêà èëè êàòî ìóøèöà, ïúðõàùà íå- îòêëîííî îêîëî ñâåòëèíêàòà â ìðàêà. Òîëêîâà å âñåîáå- ìàùî, ÷å çàïî÷âàø äà ñè ìèñëèø äàëè ïðèðîäàòà, ñúçäàëà ñåêñóàëíèÿ íàãîí, çà äà ñúõðàíè âèäà, ÷ðåç îðãàçìà îò òâîð- ÷åñòâîòî íå ãàðàíòèðà ðàçâèòèåòî â íàóêàòà è èçêóñòâîòî. Âñúùíîñò ïèåòåòúò êúì íàó÷íî òâîð÷åñòâî å âúòðåøíà ïîòðåáíîñò. Íåóëîâèì ñòðåìåæ äà ñå òðàíñïîíèðàò íàò- ðóïàíèòå ïîçíàíèÿ, îïèò è âúçïðèÿòèÿ â íîâà ôîðìà, êîÿ- òî â ïî-âèñøà ñòåïåí äà îòðàçè íÿêîè ñúîòíîøåíèÿ, âçàè- ìîçàâèñèìîñòè, êîèòî äîòîãàâà ñà îñòàâàëè ñêðèòè, íåî- ñúçíàòè, íî îñåçàåìî ñà áèëè äðàçíèòåë çà òúðñåíå íà èç- õîä â íîâîòî.  òîçè ñòðåìåæ, â òàçè âúòðåøíà ïîòðåáíîñò ñå ïðåïëèòàò åòè÷íè, åñòåòè÷íè è åìîöèîíàëíè ìîòèâè, êî- èòî êðèñòàëèçèðàò â óäîâëåòâîðåíèåòî îò íåãî. ×îâåøêà- òà ìèñúë ïðèòåæàâà ñîáñòâåíà àðõèòåêòóðà. Âúçíèêíàëà- òà èäåÿ, èçãðàäåíàòà õèïîòåçà áóäÿò åñòåòè÷åñêè ÷óâñòâà, à â ïîñëåäíà ñìåòêà âñè÷êî òîâà çàâúðøâà ñ óñåùàíå çà èçïúëíåí åòè÷åí äúëã êúì ñåáåïîäîáíèòå. Ðàçëèêà ìåæäó ïðîèçâåäåíèÿòà íà íàóêàòà è ïðîèçâåäåíèÿòà íà èçêóñò- âîòî íåñúìíåíî èìà, íî ïî ñúùåñòâî ãè îáåäèíÿâà òîâà, ÷å ñà ïðîèçâåäåíèÿ, ò.å. ðåçóëòàò îò òâîð÷åñêè ïðîöåñ.  òîçè ñìèñúë îáùîòî è â äâàòà ñëó÷àÿ å òâîð÷åñêèÿò èì- ïóëñ. Ðàçëè÷èÿòà ñå ïðîÿâÿâàò â íà÷èíà íà îòðàçÿâàíå. Ñëåä çàâúðøâàíå íà òâîð÷åñêèÿ ïðîöåñ âúòðåøíîòî óäîâ- 152
  • 154.
    ëåòâîðåíèå îò ïðåñúçäàäåíîòîå îòíîâî åäíàêâî. Ðàçáèðà ñå, â íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî, êàêòî âúâ âñÿêî òâîð÷åñòâî, ðàçî÷àðîâàíèÿòà ñà íåèçáåæåí ñïúòíèê. Ëè÷- íî àç ñúì èçæèâÿâàë ìíîãî ïî-÷åñòî ðàçî÷àðîâàíèÿ, îò- êîëêîòî óäîâëåòâîðåíèÿ. Íî ìèñëÿ, ÷å ðàçî÷àðîâàíèåòî íå ìîæå äà óáèå åëåìåíòà íà óäîâîëñòâèå îò òâîð÷åñò- âîòî, çàùîòî âðåìåííèòå íåóñïåõè â äèðåíåòî íà íîâîòî, íåïîçíàòîòî ñà íåùî åñòåñòâåíî, êîåòî ìîæå äà ñå î÷àêâà è òå äîðè óñèëâàò ÷óâñòâîòî íà óäîâëåòâîðåíèå ñëåä òÿõíîòî ïðåîäîëÿâàíå.  íàó÷íîòî òâîð÷åñòâî èçêëþ÷èòåëíî ãîëÿìà ðîëÿ èãðàå è îïîíåíòúò. Ïðè âúçíèêâàíå íà èäåÿòà ìèñúëòà å îáèêíîâåíî èçâúíìåðíî êîíöåíòðèðàíà â åäíà ïîñîêà è íÿêîè ïðîòèâîðå÷àùè ïîäðîáíîñòè ìîãàò äà îñòàíàò â ñôåðàòà íà íåéíîòî “ïåðèôåðíî çðåíèå” è äà ñå ïðî- ïóñíàò. Âúçíèêíàëèòå èäåè ïðèòåæàâàò èçâåñòíà òâîð- ÷åñêà èíåðöèÿ, êîÿòî ñïîñîáñòâóâà çà ðàçâèòèå íà ìèñúë- òà âúâ âñå ïî-ãîëÿìà è ïî-ãîëÿìà äúëáî÷èíà.  “ìå÷òè- òå”, êàêòî êàçâà ïîåòúò, “íÿìà öåíçóðà”. Òîãàâà “îòðåç- âèòåëíèÿò äóø” íà îïîíåíòà å îò ïúðâîñòåïåííî çíà÷å- íèå çà âðúùàíå â ðåàëíèÿ ñâÿò íà ôàêòèòå. Ðàçáèðà ñå, èñòèíñêèÿò îïîíåíò òðÿáâà äà ïðèòåæàâà ïî÷òè ñúùîòî íèâî íà ïîçíàíèÿ, ïîäîáíî íà ïðåâîäà÷à íà ïîåçèÿ, êîéòî, çà äà ïðåâåäå ñúîòâåòñòâóâàùî åäèí ñòèõ, ñúùî òðÿáâà äà å ïîåò. Âúòðåøíîòî óäîâëåòâîðåíèå îò íàó÷íîòî òâîð÷åñ- òâîòî íåñúìíåíî å íàé-âúçâèøåíîòî è ñúêðîâåíî ïðåæè- âÿâàíå, êîåòî ïðèðîäàòà å îòðåäèëà çà òâîðåöà. Îùå ïî- îñåçàåìî ñòàâà òî, êîãàòî ñå ñúïðîâîæäà è îò ïðèçíà- íèå, êîåòî ìàêàð è îãðàíè÷åíî â òÿñíî ñïåöèàëèçèðàíè êðúãîâå, ïðåäèçâèêâà åìîöèîíàëíè òðåïåòè, òðóäíî ïîä- äàâàùè ñå íà îïèñàíèå. Íåñëó÷àéíî òåçè âúëíåíèÿ ñå 153
  • 155.
    âúçïðèåìàò êàòî “çâåçäíèìèãîâå” â æèâîòà íà òâîðåöà, êîèòî êàòî íåâèäèìè ïîäïîðè êðåïÿò äóõà ìó. Ïîäîáíè ÷óâñòâà èçïèòàõ çà ïðúâ ïúò, êîãàòî, îò- âàðÿéêè ïëèêà îò V²²²-èÿ Åâðîïåéñêè ñèìïîçèóì ïî êðú- âîïðåëèâàíå, ðàçáðàõ, ÷å íå ñàìî å ïðèåò äîêëàäúò ìè çà âòîðèÿ êðúâíî-ãðóïîâ âàðèàíò (12), êîéòî áÿõ îòêðèë íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè òîâà, íî ÷å ñúì ïîêàíåí äà ïðåä- ñåäàòåëñòâóâàì è ñåñèÿ ïî ñëó÷àé 100-ãîäèøíèíàòà îò îòêðèâàíåòî íà êðúâíèòå ãðóïè. Ìîæåòå äà ñè ïðåäñòà- âèòå âúëíåíèåòî, ñ êîåòî ïðåäñòàâÿõ ñúîáùåíèåòî ñè íà òîçè òúðæåñòâåí ìåæäóíàðîäåí ôîðóì. È êàê åñêàëèðà òî, êîãàòî ïî-êúñíî áÿõ ïîêàíåí äà ïðåäñåäàòåëñòâàì çàñåäàíèå íà ñåñèÿòà ïî èìóíîãåíåòèêà íà Õ²²–èÿ ñâå- òîâåí êîíãðåñ ïî ãåíåòèêà, êúäåòî ïðåäñòàâèõ òåîðèÿòà ñè çà äâîéíàòà ãåíà ðåãóëàöèÿ íà êðúâíèòå ãðóïè (32). Íåçàáðàâèìè ìèãîâå, ñïîìåíúò çà êîèòî è äîñåãà ìè ïîìàãà äà ïðåâúçìîãâàì ñ ïðåíåáðåæåíèå òðèâèàëíèòå òðóäíîñòè íà åæåäíåâèåòî. Ñ íå ïî-ìàëêî ÷óâñòâî íà óäîâëåòâîðåíèå óñòàíîâèõ ïî-êúñíî, ÷å òðóäîâåòå ìè ñà öèòèðàíè â ñâåòîâíîèçâåñòíàòà ìîíîãðàôèÿ íà Race & Sanger “Êðúâíèòå ãðóïè ïðè ÷îâåêà” (34), êîÿòî ñå èç- äàâà åäíîâðåìåííî íà ÷åòèðè åçèêà, è â êëàñè÷åñêèÿ ó÷åáíèê íà Mollison (35), âúçïðèåìàí îò àìåðèêàíñêèòå ëåêàðè êàòî áèáëèÿ çà “Êðúâîïðåëèâàíåòî â êëèíè÷íàòà ìåäèöèíà.” Ñêðîìíî èëè íå â ñúçíàíèåòî ìè ñå “ïðîìúê- âàøå” óñåùàíå, ÷å òðóäîâåòå ìè ñå âïèñâàò â ñêðèæàëèòå íà åäèí îò ðàçäåëèòå íà ìåäèöèíàòà. Êàòî åõî íà òîâà îò Àìåðèêàíñêèÿ áèîãðàôè÷åí èíñòèòóò À² ïðèñòèãíà ïèñìî, (37) ñ êîåòî ìå óâåäîìÿâàõà, ÷å ïðè àíàëèç íå ñàìî íà îãðîìíèÿ àðõèâ íà èíñòèòóòà èì, âêëþ÷âàù ïîâå÷å îò ìèëèîí áèîãðàôèè, íî è íà äðóãè ñðîäíè ìåæäóíàðîäíè èçòî÷íèöè â ñïåöèàëíî òÿõíî èçäàíèå 154
  • 156.
    ñúì íîìèíèðàí çà“Èçòúêíàòà ëè÷íîñò íà ñòîëåòèåòî“. Åäíî ïàìåòíî ïèñìî, êîåòî â íàó÷íèÿ ìè àðõèâ îòðàçÿâà âñúùíîñò àïîãåÿ íà òâîð÷åñêàòà ìè êàðèåðà. Âñðåä “çâåçäíèòå ìèãîâå”, êîèòî ñúïðîâîæäàõà òâîð- ÷åñêèÿ ìè ïúò, íå èçáëåäíÿâà ñúùî è ñïîìåíúò çà óäîñòîÿ- âàíåòî ìè ñ ïî÷åòíàòà íàó÷íà ñòåïåí “Doctor honoris ñausa” îò ÷åõîñëîâàøêàòà íàó÷íà àñîöèàöèÿ “Jan Purkyne” íÿêîë- êî ãîäèíè ñëåä çàâðúùàíåòî ìè â Áúëãàðèÿ. Íà äîìàøíèÿ ìè àäðåñ â åäèí ïàìåòåí äåí ïîëó÷èõ îôèöèàëíî ïèñìî îò ïîñîëñòâîòî íà ×åõîñëîâàêèÿ, ñ êîåòî ìè ñúîáùàâàõà çà òîâà è ìå êàíåõà â îïðåäåëåí äåí è ÷àñ, çà äà ìè âðú÷àò ñúîòâåòíà äèïëîìà. Ñïîìíÿì ñè, ÷å ïðèñòèãíàõ ïî-ðàíî â Ñîôèÿ è äàëíîâèäíî èçïîëçâàõ óñëóãèòå íà åäíà ïàðíà ãëà- äà÷íèöà, êúäåòî ñëåä êðàòúê ïðåñòîé â êàáèíà ïðèâåäîõà â ïðèëè÷åí âèä èçìà÷êàíèÿ ìè îò ïúòóâàíåòî êîñòþì.  óðå÷åíèÿ ÷àñ ñå ïðåäñòàâèõ â ïîñîëñòâîòî êúäåòî áÿõ î÷àê- âàí. Ó÷òèâà ñåêðåòàðêà ìå ñúïðîâîäè äà êàáèíåòà íà ïîñ- ëàíèêà, êúäåòî ìå ïîå “òå÷åíèåòî” íà ïðåäïîëàãàí, íî íå- î÷àêâàí ïî ìàùàáè ðèòóàë. Ïîñðåùíàò ñúñ ñúðäå÷íî ðú- êîñòèñêàíå îò ïîñëàíèêà Õóäèê, áÿõ ïðåäñòàâåí ïîñëåäî- âàòåëíî íà öåëèÿ äèïëîìàòè÷åñêè åêèï, çàåìàù ïîëàãà- ùàòà ìó ñå ñïîðåä éåðàðõèÿòà ïîçèöèÿ.  ðàçãúðíàëàòà ñå ïðåä ìåíå ïî÷åòíà ðåäèöà, çàåõà ìåñòà è ïðåäñòàâèòåëè íà íàøåòî âúíøíî ìèíèñòåðñòâî è ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðà- âåîïàçâàíåòî. Ñ êðàòêî ñëîâî, â êîåòî ñå èçòúêâàõà çàñëó- ãèòå ìè çà ðàçøèðÿâàíå è çàäúëáî÷àâàíå íà êóëòóðíîòî è íàó÷íîòî ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó äâåòå ñòðàíè, ïîñëàíèêúò òúðæåñòâåíî ïðî÷åòå ëàòèíñêèÿ òåêñò íà ïî÷åòíàòà äèï- ëîìà, êîÿòî ìè âðú÷è âñðåä àïëîäèñìåíòè íà ó÷àñòâóâà- ùèòå â ðèòóàëà ëèöà. Ñ íÿêîëêî ïðî÷óâñòâåíè äóìè áëà- ãîäàðèõ çà ïî÷åòíîòî îòëè÷èå è çà âúçìîæíîñòèòå, êîèòî ïðè ìîåòî ïðåáèâàâàíå ìè áÿõà ïðåäîñòàâåíè äà ñå çàïîç- 155
  • 157.
    íàÿ íå ñàìîñ íàó÷íèÿ ïîòåíöèàë, íî è ñ êóëòóðàòà íà äâà- òà ñëàâÿíñêè íàðîäà. Ñëåä íîâà âúëíà îò ïîçäðàâëåíèÿ è ðúêîñòèñêàíèÿ, ïî ïîêàíà íà ïîñëàíèêà, ïðåç ãîñòîïðè- åìíî îòâîðèëàòà ñå ïîðòàëíà âðàòà, ïðåìèíàõìå â ñúñåä- íèÿ ïîäãîòâåí çà êîêòåéë ñàëîí.  ñëåäâàùèÿ ÷àñ ïðîäúë- æèõ äà ñúì îáåêò íà âíèìàíèå îò ñòðàíà íà ïðèñúñòâóâà- ùèòå, ñ êîèòî âñå ïî-ñâîáîäíî ðàçãîâàðÿõ â îòãîâîð íà ìíîãîáðîéíèòå âúïðîñè. Ïîä âëèÿíèåòî íà òàçè òúðæåñò- âåíà è ïðèÿòåëñêà àòìîñôåðà, êîÿòî íå ìå íàïóñíà è ïî âðåìå íà ïúòóâàíåòî îáðàòíî, â ñúçíàíèåòî ìè çàïî÷íàõà äà ñå íèæàò è äðóãè íåçàáðàâèìè “êàäðè” îò ïîñâåòåíèÿ ìè íà íàóêàòà æèâîò. Ïðè çàìèíàâàíåòî ñè çà Òîêèî “çà âñåêè ñëó÷àé” íå çàáðàâèõ äà âçåìà è àâòîðñêè êîëè îò ïóáëèêàöèèòå ñè â ìåæäóíàðîäíè ñïèñàíèÿ.  ðàçíîîáðàçíàòà ïðîãðàìà, êî- ÿòî äîìàêèíèòå áÿõà ðàçðàáîòèëè ñ ïðèñúùà çà ÿïîíöèòå ïðåöèçíîñò, íå áå ïðîïóñíàòî íèùî, êîåòî áè ïðåäñòàâëÿ- âàëî èíòåðåñ. Óíèâåðñèòåòúò èì ðàçïîëàãàøå ñúñ ñïåöèà- ëåí âúíøåí îòäåë, îãëàâÿâàí îò ïðîôåñîð, êîéòî ñå çàíè- ìàâàøå ðóòèííî ñ òåçè ïðîáëåìè. Åñòåñòâåíî â ïðîãðàìà- òà áåøå âêëþ÷åíî çàïîçíàâàíå è ñ ðàáîòàòà íà èìóíîõå- ìàòîëîãè÷íèÿ èì äåïàðòàìåíò, êúì êîéòî ïðîÿâÿâàõ ñïå- öèàëèçèðàí èíòåðåñ. Î÷åâèäíî áÿõà ïîäãîòâèëè ìàëêî “íà- ó÷íî øîó”, â ïîäòåêñòà íà êîåòî ñå ÷åòåøå æåëàíèåòî èì äà ìå “ñïëåñêàò” ñ íàó÷íèòå ñè ïîñòèæåíèÿ.  “òåæêàòà àðòèëåðèÿ” áåøå âêëþ÷åíà äåìîíñòðàöèÿ íà èçêëþ÷èòåë- íî ðÿäúê êðúâíî ãðóïîâ âàðèàíò, êîéòî êàòî âòîðè â ñâåòà áÿõà ïðîó÷èëè è ïîäãîòâÿõà çà ïå÷àò. Äåìîíñòðèðàõà ìè ãî ñ ïîä÷åðòàíî ïðåâúçõîäñòâî è “îòãîðå-îòãîðå”, î÷àê- âàéêè íåçàáàâíî äà èçïàäíà â “íîê äàóí”. Âìåñòî òîâà ãè ïîìîëèõ äà ìè äàäàò ïúëíèòå ïðîòîêîëè îò ïðîó÷âàíèÿ- òà, çà äà ñå çàïîçíàÿ ïî-ïîäðîáíî. Ñëåä êàòî ñå óâåðèõ çà 156
  • 158.
    êàêâî ñå êàñàåèì îáÿñíèõ, ÷å àç ñúì âñúùíîñò “îíÿ” Prodanov, êîéòî çà ïðúâ ïúò îïèñà òîçè âàðèàíò (3). Áðúê- íàõ â íåðàçäåëíàòà ñè ïàïêà-÷àíòà è â óâåðåíèå íà òîâà èçâàäèõ åäíà àâòîðñêà êîëà, êîÿòî ëþáåçíî èì ïîäàðèõ ñ àâòîãðàô. Ñëåä òîâà èì îáúðíàõ âíèìàíèå âúðõó íÿêîè äåòàéëè îò èçñëåäâàíèÿòà, êîèòî ñâèäåòåëñòâóâàõà, ÷å âñúùíîñò íå ñå êàñàå çà îïèñàíèÿ îò ìåíå âàðèàíò, à çà äðóã ñúùî ðÿäúê, âúðõó êîéòî áÿõìå ðàáîòèëè çàåäíî ñ Õðóáèøêî (7). Áðúêíàõ îòíîâî â ÷àíòåòî è èçâàäèõ àâòîð- ñêà êîëà è îò òàçè ïóáëèêàöèÿ, êîÿòî èì ïîäàðèõ ñúùî ñ àâòîãðàô. Å, áîìáàòà íå áåøå ÷àê “àòîìíà”, íî åìîöèî- íàëíèÿò é åôåêò áåøå ïîäîáåí. Íÿìà äà çàáðàâÿ çàìðúç- íàëèòå óñìèâêè íà ó÷èòèâèòå èì ôèçèîíîìèè. Çà äà ñòà- íåòå ñúïðè÷àñòíè íà äóøåâíîòî èì “ñúòðåñåíèå”, òðÿáâà äà ïðèïîìíÿ, ÷å ÿïîíåöúò îò íàé-ìëàäà âúçðàñò å âúçïè- òàâàí â ïðåâúçõîäñòâîòî ñè íàä îñòàíàëèòå ðàñè. Äî “õà- ðàêèðè” ðàçáèðà ñå íå ñå ñòèãíà, çàùîòî ïîáúðçàõ äà èì îáÿñíÿ, ÷å ïðè÷èíàòà çà íåäîðàçóìåíèåòî ñå êîðåíè â ïàñ- ïîðòà ìè, êúäåòî ôèãóðèðàõ ñ ôàìèëèÿòà ñè - Ìàðèíîâ, à â ïóáëèêàöèèòå ñå âîäåõ íà áàùèíî èìå. Ñëåä êàòî ñå ïî- ñúâçåõà, èì ïðåïîðú÷àõ äà äîðàçðàáîòÿò íÿêîè äåòàéëè, äà ïðîìåíÿò äèàãíîçàòà è ÷àê òîãàâà äà èçïðàòÿò ìàòåðè- àëèòå ñè çà ïóáëèêàöèÿ. Íå ìîãà äà îòðåêà, ÷å òàçè ñðåùà èìàøå íå ïî-ìàëêî åìîöèîíàëíî âúçäåéñòâèå è âúðõó ìå- íå. Òÿ ïîâäèãíà íàöèîíàëíîòî ìè ñàìî÷óâñòâèå, êîåòî ñå áåøå ïîíèæèëî, êîãàòî âúâ âúíøíèÿ èì îòäåë íÿêîëêî äíè ïðåäè òîâà òúðæåñòâåíî îòâîðèõà ïðåä ìåí ãîëÿìàòà ÿïîí- ñêà åíöèêëîïåäèÿ íà äóìàòà “Áúëãàðèÿ” è ïðî÷åòîõà, ÷å áèëà îñíîâàíà â 1878 ãîäèíà. Ïîíå â åäíà îò òÿõ ñúäåéñò- âóâàõ òàçè ãðóáà ãðåøêà îò õèëÿäîëåòèå äà áúäå ïîïðàâå- íà ñ äðåâíàòà 681 ãîäèíà, êîÿòî ìåæäó äðóãîòî ñâèäåòåëñ- òâóâà, ÷å ñìå íàé-ñòàðàòà äúðæàâà â Åâðîïà. 157
  • 159.
    ÂÌÅÑÒÎ ÐÎÇÈ... Åñòåñòâåíà å áëàãîäàðíîñòòà íà áîëíèÿ êúì ëå÷èòå- ëÿ. Íàé-ÿðêî òÿ ñå ïðîÿâÿâà â ðàäîñòíèòå ìèãîâå, êîãàòî íà áÿë ñâÿò ñå ïîÿâè ñâèäíà ðîæáà. Ïðåäè äà ïîòúíå â ñå- ëåíèÿòà íà íàðêîçàòà, ÷îâå÷åöúò ñå çàðè÷à, àêî îïåðàöèÿ- òà å óñïåøíà è îæèâåå - àãíå äà çàêîëè. Íå ñòàâà âúïðîñ çà “ðåêåò” íà áîëíèÿ, êîåòî å ãàâðà ñ ìåäèöèíàòà, à çà åñòåñ- òâåíàòà áëàãîäàðíîñò êúì ëåêàðÿ, êîÿòî âèíàãè íàìèðà ñâîÿ èçðàç. Çà ñúæàëåíèå åäíà ÷àñò îò óñèëèÿòà íà ìåäè- öèíñêèòå òðóæåíèöè â êîìïëåêñíàòà áîðáà çà ñïàñÿâàíå íà ÷îâåøêèÿ æèâîò îñòàâàò “çàä êàäúð”. Òîâà, äàëè ùå èìà êðúâ, äàëè ùå å â äîñòàòú÷íè êîëè÷åñòâà, çà äà ïîçâîëè õèðóðãè÷åñêà íàìåñà, äàëè å èçñëåäâàíà, çà äà ïðåäïàçè ïîñòðàäàëèÿ, äàëè å ïîäãîòâåíà ïðåöèçíî, çà äà íå ìó íàâ- ðåäè – öÿëàòà òàçè æèâîòîðåøàâàùà äåéíîñò, â êîÿòî ó÷àñ- òâóâàò äåñåòêè àíîíèìíè ñïåöèàëèñòè, îñòàâà íåâèäèìà çà ïîñòðàäàëèòå è çàòîâà íåîöåíåíà ïî äîñòîéíñòâà. Íà òîâà ïîïðèùå “çàä êàäúð” ïîñâåòèõ âñúùíîñò æè- âîòà ñè è äîêðàé îñòàíàõ âåðåí, âúïðåêè ïåðìàíåíòíèòå íàïðåæåíèÿ, çà êîèòî íÿìà äåí è íîù. Ìîæå áè êàòî èç- âîð íà íàó÷íè èíòåðåñè òàçè ïðàêòèêà ìå áåøå õâàíàëà â “ìúðòâà õâàòêà” è íå ÿ îòñëàáè è äîêðàé.  òàçè ðàçíîëè- êà äåéíîñò åñòåñòâåíî íÿìàøå ìÿñòî çà ïðîÿâè íà áëàãî- äàðíîñò îò ñòðàíà íà ïàöèåíòè, ñïàñÿâàíåòî íà æèâîòà íà êîèòî áåøå ñàìî íåâèäèìà “ðåçóëòàíòíà” îò íàøàòà äåé- íîñò. Çàòîâà íåïîäãîòâåí ìå çàâàðè ñïîëåòåëèÿò ìå âíå- çàïíî ñëó÷àé íà ÷èñòîñúðäå÷íà ÷îâåøêà è òî “ìàòåðèàë- íà” áëàãîäàðíîñò. Íà ïúò çà ïàçàðà ìè áåøå çàðú÷àíî óëòèìàòèâíî äà êóïÿ òîàëåòíà õàðòèÿ. Íà âðúùàíå ñå ñïðÿõ ïðåä ãèøåòî íà ïàâèëèîí÷å, îòðóïàíî ñ âñåâúçìîæíè ñòîêè. Ëþáåçåí 158
  • 160.
    ãëàñ îòâúòðå ìåòèòóëóâà ïî èìå è ïðåäëîæè óñëóãèòå ñè äà ìè ïîìîãíå. Ïîäàäå ñå íàïðåä êúì ãèøåòî è ïîïèòà “Íå ìå ëè ïîçíàõòå?” È èçâåäíúæ êàòî íà êèíåìàòîãðàôè÷íà ëåíòà ñå ïðåâúðòÿ ïðåä î÷èòå ìè “ñëó÷àÿò”.  êàáèíåòà ìè â òðàóðíè äðåõè âëåçå ìëàäà æåíà, èçïðàòåíà çà êîíñóëòàöèÿ. Åäèíñòâåíîòî é äåòå çàãè- íàëî, ïðåìàçàíî îò êîëà. Áåøå áðåìåííà è îñâåí òîâà Ðåçóñ îòðèöàòåëíà, à â êðúâòà é îòêðèõìå àíòèòå- ëà. ìèêðîïåäèàòðèÿòà æèâîòúò íà ðîäåíîòî îò íåÿ äåòå áåøå ñïàñåí ñ äâóêðàòíà ñìÿíà íà ïîðàçåíàòà ìó êðúâ ñ ïîäãîòâåíà îò íàñ áåçîïàñíà. Ñëåä íÿêîëêî ãîäèíè âëåçå â êàáèíåòà ìè îòíîâî â òðàóð è ñ ðèäàíèå. È âòîðîòî é äåòå áåøå çàãèíàëî ïðè àâòîìîáèëíà êàòàñòðîôà! Òðúïêè ìå ïîáèõà. Áåøå ïàê áðåìåííà è “ãúìæåøå” îò àíòèòåëà è òÿ ãî çíàåøå. Íÿìà äà çàáðàâÿ ïîãëåäà é! Çàïî÷íàõìå ãîëÿìàòà áîð- áà! Ìíîãîêðàòíî é çàìåñòâàõìå ïëàçìàòà ñ àëáóìèíîâ ðàçòâîð, çà äà íàìàëèì àíòèòåëàòà. Ïîäãîòâåíà òà- êà, îñèãóðèõ äà ðàæäà ïðè ïðîô. Îãíÿíîâ â ïðîôèëèðàíà- òà êëèíèêà íà óë.“Øåéíîâî” â Ñîôèÿ. Îò íåãî ïî-êúñíî ðàçáðàõ, ÷å ðàæäàíåòî å ìèíàëî óñïåøíî! Ëåíòàòà ñïðÿ. Îòíîâî èçëÿçîõ “ïðåä êàäúð”. Êàçàõ é, ÷å ñè ñïîìíèõ êîÿ å è ïîïèòàõ êàê å äåòåòî. Îòãîâîðè ùàñòëèâî óñìèõíàòà, ÷å âå÷å å ó÷åíèê. Îòêàçà êàòåãîðè÷- íî äà âçåìå ïàðè çà òîàëåòíàòà õàðòèÿ! Íå çíàåõ êàê äà ðåàãèðàì. Íàêðàÿ áëàãîäàðèõ, ïîåõ ïàêåòà è ïîòåãëèõ êúì êúùè ñ åäèíñòâåíèÿ ìàòåðèàëåí ïîäàðúê çà öåëîêóïíàòà ñè äåéíîñò. Çíà÷èòåëíî “ïî-ðàçòúðñâàùà” áåøå áëàãîäàðíîñòòà îò ñòðàíà íà áîëíè÷íîòî ðúêîâîäñòâî, êîåòî ïðåç 92 ã. ìå ïåíñèîíèðà ïðåäñðî÷íî.  îòãîâîð íà àðãóìåíòà, ÷å êàòî ïðîôåñîð èìàì ïðàâî äà ðàáîòÿ äî 65 ãîäèíè è â ìîìåíòà 159
  • 161.
    ñúì ïðåäñåäàòåë íàÅêñïåðòíèÿ ñúâåò ïî òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ êúì Ìèíèñòåðñòâî íà çäðàâåîïàçâàíåòî, òî- ãàâàøíèÿò äèðåêòîð, èìåòî íà êîéòî ñúì çàëè÷èë îò ïà- ìåòòà ñè, çàÿâè ëàêîíè÷íî, ÷å “ïðîôåñîðè íå èì òðÿáâàò, à ïúê íà êàêúâ åêñïåðòåí ñúâåò ñúì ïðåäñåäàòåë íå ãî èí- òåðåñóâà”. Îò þðèäè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà, ïîðàäè ïðåñòðóê- òóðèðàíåòî íà áèâøàòà Ìåäèöèíñêà àêàäåìèÿ, îñòàâÿíå- òî ìè íà ðàáîòà êàòî çàâåæäàù áåøå âúïðîñ íà æåëàíèå îò ñòðàíà íà áîëíèöàòà, êîåòî î÷åâàäíî ëèïñâàøå. Âåðî- ÿòíî îíîâà “÷îâå÷å” èñêàøå äà ïîêàæå íà âñè÷êè, ÷å ùîì ìîæå ñ ïðîôåñîð “äà ñå ñïðàâè” êàêâî îñòàâà çà òÿõ. Âñúù- íîñò “çà òÿõ” îñòàíà òîâà, ÷å íÿêîëêî ãîäèíè ïî-êúñíî ñ ïëåáèñöèò ãî “èçìåòîõà” îò áîëíèöàòà è äúëãî âðåìå íè- êîé íå ìó äàâàøå ðàáîòà. ×àøàòà ïðåëÿ, êîãàòî îòêàçà äà èçïëàòè îòïóñêèòå ìè çà ìèíàëî âðåìå êàòî íà ïðîôåñîð. Íå ÷å ñå êàñàåøå çà íÿêàêâà êîé çíàå êàêâà ñóìà, íî òîâà áåøå ãàâðà, êîÿòî ìå ïðîâîêèðà äà ñúäÿ. Îñâåí îò ùàòíèÿ þðèñêîíñóëò, áîë- íèöàòà ñå ïðåäñòàâÿøå, ïîäñèëåíà è îò äîïúëíèòåëåí àä- âîêàò. Äåëîòî ñè ñïå÷åëèõ ñàì, êàêòî ïî-êúñíî çàÿâè åäèí ïðèñúñòâóâàë â çàëàòà þðèñò. Ïðîñòî ñïîäåëèõ ñúñ ñúäåáíèÿ ñúñòàâ, êîéòî ñúùî ñå ñúñòîè îò õîðà, êàê ñúì îñòàíàë â Õàñêîâî îò ëþáîâ êúì ðîäíèÿ ñè ãðàä, ñåìåéñòâîòî è ïðèÿòåëèòå ñè. Êàê ñúì ðàç- íàñÿë ïî öåëèÿ ñâÿò çàåäíî ñ òðóäîâåòå ñè è íåãîâîòî èìå. Êàê ñòîòèöè ïîùåíñêè êàðòè÷êè îò ó÷åíè è áèáëèîòåêè, àäðåñèðàíè íåîòìåííî äî Áúëãàðèÿ, Õàñêîâî, “Îáîðèùå” 28, äîëèòàõà êàòî ïòèöè îò ïåòòå êîíòèíåíòà ñ ìîëáà çà àâòîðñêè êîëè îò ìîèòå òðóäîâå. Çà äà çàñâèäåòåëñòâó- âàì êàçàíîòî, ïðåäñòàâèõ åäíà ÷àñò îò òÿõ. Íå âñè÷êè. Íÿ- êîè îñòàâèõ è çà àðõèâà ñè. Íå ñè ñòðóâàøå çàðàäè åäíî 160
  • 162.
    îáèäíî äåëî äàñå ðàçäåëÿì ñ ìàòåðèàëíèÿ ëèê íà ñïîìå- íèòå ñè. Ðàçáèðà ñå, ïðåæäåâðåìåííîòî ìè ïåíñèîíèðàíå íå îñòàíà áåç îòçâóê. Êîëåãèòå îò ìåäèöèíñêàòà ñåêöèÿ íà Ñú- þçà íà ó÷åíèòå â Áúëãàðèÿ ïèñìåíî ïðîòåñòèðàõà íà âñå- îñëóøàíèå, íî ãëàñúò èì ñè îñòàíà “ãëàñ â ïóñòèíÿ”. Äè- ðåêòîðúò íà èíñòèòóòà íåçàáàâíî ìå ïîêàíè íà ðàáîòà â Ñîôèÿ, íî â òåçè “èíôàðêòíè” âðåìåíà äà ñå ìåñòÿ è äà ñå çàíèìàâàì ñ áèòîâè ïðîáëåìè áåøå èêîíîìè÷åñêè è çäðà- âîñëîâíî íåèçãîäíî.Ïîðàäè òîâà ðåøèõ, âåðåí íà ñåáå ñè, äà îñòàíà â ðîäíèÿ ãðàä, çàùîòî, êàêòî ñå ïåå â åäíà íå- çàáðàâèìà ïåñåí, êîÿòî ñúì ñëóøàë íà æèâî â èçïúëíåíèå íà ïðî÷óòàòà Çûêèíà: ... Çäåñü ìîé ïðè÷àë è çäåñü ìîè äðóçÿ âñå áåç ÷åãî íà ñâåòå æèòü íåëüçÿ!... È äåéñòâèòåëíî, òóê áåøå ìîÿò ïðèñòàí, òóê áÿõà ìî- èòå ïðèÿòåëè – âñè÷êî, áåç êîåòî íà ñâåòà íå òðÿáâà äà ñå æèâåå! Íåùî ïîâå÷å, òóê áåøå ìîåòî ñåìåéñòâî, êîåòî çàåä- íî ñ ìåí ñå èçïðàâÿøå ïðåä ãîëåìèòå íàó÷íè è îáùåñòâå- íè ïðîáëåìè, íà êîèòî áÿõ îáðåêúë æèâîòà ñè è íåîòêëîí- íî ìå ïîäêðåïÿøå. Ùÿõ íàé- ïîñëå äà ðàçïîëàãàì ñ íåîã- ðàíè÷åíî âðåìå äà ñå ïîñâåòÿ èçöÿëî íà íåãî è íà èçáóÿâà- ùèÿ ñè ñèí. 161
  • 163.
    “ÑÂÈÐÈ, ÑÂÈÐÈ ÙÓÐ×Å!...” È âñå ïàê ñå ÷óâñòâàõ êàòî àëïèíèñò, ëèøåí îò âúç- ìîæíîñò äà ïðîäúëæè êàòåðåíåòî ñè. Òîâà íå ìè ïðå÷åøå äà ñå çàâðúùàì â ïîäíîæèåòî íà êàíàðèòå è äà ñúçåðöà- âàì ïîäñòúïèòå, êîèòî áÿõ ïðåîäîëÿâàë. Íèêîé íå ìîæå- øå äà ìå ëèøè è îò ñïîìåíèòå è óäîâëåòâîðåíèåòî, ìàêàð è ïðèíóäèòåëíî ïðèçåìåí. Îùå ïîâå÷å, ÷å íàä êàíàðèòå ñå çàäàâàõà ÷åðíè îáëàöè. Îáëàöè, êîèòî çàñòðàøàâàõà äà íàðóøàò îñíîâíîòî ëå÷åáíî ïðàâèëî - “Ïðåäè âñè÷êî äà íå âðåäèì!”. Íàâëèçàõìå áåçðîïîòíî â àíòèõóìàííèÿ “ïàçàð íà êðúâòà” è íÿêîé òðÿáâàøå äà äàäå îòïîð íà òîâà áåäñò- âèå, íàðóøàâàùî ÷îâåøêèòå ïðàâà. Íå ìîæåõ äà ñè êðîòó- âàì è ðàâíîäóøíî äà íàáëþäàâàì íåáëàãîïîëó÷èÿòà, êúì êîèòî êàòàñòðîôàëíî âúðâÿõà êðúâîäàðÿâàíåòî è êðúâîï- ðåëèâàíåòî, íà êîèòî áÿõ ïîñâåòèë öåëèÿ ñè ïðåäõîæäàù æèâîò. Äîéäå âðåìå ïàê äà ñå çàâúðíà íà ñöåíàòà è äà çà- ïî÷íà - Da Capo al Fine - îòíîâî, îòíà÷àëî è äî êðàÿ! Òîçè ïúò íà îáùåñòâåíè íà÷àëà, êàòî ïðåäñåäàòåë íà ñäðóæåíèåòî çà “ Äîáðîâîëíî áåçâúçìåçäíî êðúâîäàðÿ- âàíå è êðúâîïðåëèâàíå”. Õàñêîâî, ßíóàðè 2006 ã. 162
  • 164.
    ÅÏÈËÎà Âñúùíîñò ïðè÷èíèòå äà ïèøà òåçè ðåäîâå ñà äâå. Ìîé ïîçíàò, ïîäãîòâÿù èñòîðèÿ íà ñ. Ãàðâàíîâî, ìå ïîìîëè äà “äðàñíà” íåùî çà ðîäíîòî ñåëî íà áàùà ìè è íåãîâàòà ôàìèëèÿ. Òàêà ñå ïîëîæè íà÷àëîòî. Îáàäèõà ìè ñå è îò Äúðæàâåí àðõèâ ñ ìîëáà äà èì ïðåäîñòàâÿ çà ñúõðàíåíèå íàó÷íèÿ ñè àðõèâ. Êîãàòî çàïî÷íàõ äà ñå ðîâÿ èç íåãî è äà ãî ïîäðåæäàì, ïî÷óâñòâàõ êîëêî áåç- ëè÷íè ñà àðõèâíèòå äîêóìåíòè, àêî êúì òÿõ íÿìà ïîÿñ- íåíèå. Çàä îòïå÷àòúêà íà âñÿêà ïóáëèêóâàíà ñòàòèÿ, çàä âñÿêî çàãëàâèå, çàä âñåêè äîêóìåíò ñå ñïîòàÿâàõà “çàä êàäúð” ñïîìåíè, êîèòî íàõëóâàõà â ñúçíàíèåòî è ìå ïðàâåõà ñúïðè÷àñòåí íà ìèíàëîòî. Îñòàâàøå ñàìî äà ãè îáîáùÿ. Îáðàòíî, êîãàòî çàâúðøâàì òåçè ðåäîâå ñúì îáëà- äàí îò ÷óâñòâîòî, ÷å ùå çàïðèëè÷àò íà èçìèñëèöà, àêî îòïå÷àòúöèòå, êàòî ñòúïêè ïî èçìèíàòèÿ ïúò, íå ãè ñúï- ðîâîæäàò. Åòî çàùî âìåñòî ñúñ ñíèìêè è ôàêñèìèëåòà, ðåøèõ äà èëþñòðèðàì ñïîìåíèòå ñè ñ áèáëèîãðàôñêà ñïðàâêà, ñúäúðæàùà èçáðàíè çàãëàâèÿ îò òðóäîâåòå, êî- èòî ïðîäúëæàâàò äà îñìèñëÿò æèâîòà ìè. ÁÈÁËÈÎÃÐÀÔÑÊÀ ÑÏÐÀÂÊÀ 1. Zmeny antigenov krvnych suupin pri leukozach. Bratislsvske lekarske listy 48,11,675-682,1967. 2. Kvantitativne aspekty skupinoveho swstemu ABO. Kandidatska praca. University.”J.Komensky”, Bratislava, 1968. 163
  • 165.
    3. A NewVariant in the ABO Blood Group System : Bh. Vox Sanguinis, 16 : 449 - 456, 1969. A 4. Variant Oh 1 Vnitrny lekarstvy , 15, 696 – 700. Bratislava, 1969 5. Etude quantitative du systeme de groupes sanguins ABO. I. Etude quantitative des antigens A1,Ai,A2,B normaux et des types d’interaction entre eux. Nouvelle Revue Francaise d’Hemtologie, 1, 19-30, 1970. 6. Etude quantitative du system des groupes sanguins ABO. II .Parametres quantittifs de certaines categories faibles des com A plexes agglutinigenes A et B et des phenotypes “Bombay” O h 1 , Ah, et Bh rares. Etude quantitative des phenotypes O Hm, AHm et AHmB. Nouvelle Revue Francaise d’Hematologie, 1, 31-40, 1970. .. 7. Beubahtungen uber Varianten des Blutgruppensysteme ABO. IV. Weitere Beobachtungen der Variante AHm. Blut, XXI, 168 – 176, 1970. 8. Qualitative und Quantitative Untersuchungen bei der Blutuntergruppe Ael Folia Haematologica, 96, 3-4, 380-385, 1971. 9. Gene Interactions of AB Phenotypic Level. Biblioteca Haematologica, 38,I,148-150, Karger, Basel,1971 164
  • 166.
    .. 10. Ïîäãðóïïà êðîâèÀX è âîçìîæíûå îøèáêè ïðè åå îïðåäåëåíèå. Ïðîáëåìû ãåìàòîëîãèè è ïåðåëèâàíèÿ êðîâè, 7, 12.1971. 11. Dalsie pozorovania variantu AHm. Bratislvske lekarske listy. 5, 6, 718-726, 1971. 12. A New Variant of blood group system ABO(H): A1H. II Meeting of the Afro-European Division of the International Society of Haematology, 1973, Absracts, 2, 322. 13. Qvantitativne vysetrenia ABO (H) antigenov novorodencov. Transfuse, 1, 105, 1974. 14. Quantity of Serum Immunoglobulins IgG, IgA and IgM in Bulgarian Blood Donors. Folia Haematologica, 104, 3:436, 1977. 15. A Study of H-exceses Variants A1 and Aint among the Bulgarian Population. Haematologia, 11 (1-2), 139 - 147, 1977. 16. Quantitative Untersuchungen des ABO-Blutgruppensystems. Quantittive Veranderungen der Aglutinabilitat der Antigene A, B und H in Beziehung zum Alter der Probanden. Folia Haematologica, 104, 3:436, 1977. 17. Rodina s dominantnym typom dedicnosti deficitnich H variantov. Vnitrni lekarstvy, 23, 8:733-739, 1977. 165
  • 167.
    18. Etude desvariants H – deficitaires dans la population Bulgare. Revue Francaise de Transfusion et d’Immunohaematologie XXI – 5, 1093 – 1101, 1978. 19. Axh Variant of Ah in a Bulgarian Family. Vox Sanguinis, 34, 3, 162 - 163, 1978. 20. Incidence of ABO (H) Blood group Variants among the Bulgàrian Population. Folia Haematologica, 105, 6, 835 - 840, 1978. 21. Ñëàáûå âàðèàíòè À – àããëþòèíîãåííîãî êîìïëåêñà. Ïðîáëåìû ãåìàòîëîãèè è ïåðåëèâàíèÿ êðoâè, 3, 42-45, 1978. 22. Etude quantitative des antigens ABH dans la salive des nouveau-nes et des adultes. , Revue Francaise de Transfusion et Immunohematologie, XXII, 4, 387 – 397, 1979. 23. Incidence of HBs Antigen among Blood Donors and Hospital Staff. ISBT, Abstracts, 47, 1979. 23. A Study of Human - Type ABH Antigens on Erythrocytes and in Saliva of Sheep. Folia Haematologica, 107, 2, 299 - 304, 1980. 25. A New anti-H Lectin. Folia Haematologica, 107, 2, 299 - 304, 1980. 166
  • 168.
    26. Ê âîïðîñóâûÿâëåíèÿ è èäåíòèôèêàöèÿ àíòèòåë. Ïðîáëåìû ãåìàòîëîãèè è ïåðåëèâàíèÿ êðúâè, ÕÕV, 4, 54 - 56, 1980. 27. Êîëè÷åñòâåíûé èíãèáèöèîííûé ìåòîä äëÿ èññëåäîâàíèÿ àíòèãåíîâ ÀÂÍ â ñëþíåâûõ âûäåëåíèÿõ. Ëàáîðàòîðíîå äåëî, 437 - 438, 1980. 28. Aberrant Secretors in Donors and Patients with Doudenal Ulcer. Folia Haematologica, 109, 4, 664 - 671, 1982. 29. A New anti-H Lectin from Zea Mays Everta. Folia Haematologica, III, 1, 84 – 85, 1984. 30. Comparative Quantitative Investigations of A1, B and Rho (D) Erythrocyte Antigens in New-Borns and Adults. Biomedica Biochimica Acta, 43, 3, 59-60, 1984. 31. Serological and Genetical Studies of Phenotypes Ax. I S B T, Abstracts, 46, 1985. 32. Discrepancies in Expretion of Membrne – bound Weak A B H Erythrocyte Antigens. Biomedica Biochimica Acta, 44, 64 - 66, 1987. 167
  • 169.
    33. Ìåòîä çàêîëè÷åñòâåíî îïðåäåëÿíå íà èíõèáèòîðíèÿ êàïàöèòåò íà âîäíîðàçòâîðèìèòå ãðóïîâîñïåöèôè÷íè ÀÂÍ àíòèãåíè. Àâòîðñêî ñâèäåòåëñòâî çà èçîáðåòåíèå ¹ 43998/1980. ÖÈÒÈÐÀÍÅ ÍÀ ÒÐÓÄÎÂÅÒÅ Â Ó×ÅÁÍÈÖÈ È ÌÎÍÎÃÐÀÔÈÈ 34. Race R. R., Sanger R. Blood Group in Man. Blackwell Scientific Publication. Oxford, London, Edinburgh, Melborne. Sixth Edition, 1975, (p.p. 85, 87) 35. Mollison P. L. Blood Transfusion in Clinical Medicine. Blaackwell Scientific Publications. Oxford, London, Edinburgh, Melborne. 1978, (p.p. 244, 747) 36. Hrubisko M., Dobry E. Zaklady hemoterapie. Vydavatelstvo Osveta, 1974, (p.p. 464, 474, 486) 168