กรรมวิธีเบื้องต้นและหลักการประดิษฐ์วัสดุจากพืชที่เป็นเส้นใยแบบ เพื่อใช้ในการเรียนการสอนวิชางานประดิษฐ์

1. เอกสารประกอบการเรียน
ชันมัธยมศึกษาปี ที 5
กลุ่มสาระการเรียนรู้การงานอาชีพและเทคโนโลยี
เล่ มที 4
โดย
นางสาวสุ นันทา เวียงใต้
ครูวทยฐานะชํานาญการพิเศษ
ิ
โรงเรียนจันทรุเบกษาอนุสรณ์
สํ านักงานเขตพืนทีการศึกษาร้ อยเอ็ดเขต 2

2. ใบความรู้
เอกสารประกอบการเรียน
เรือง กรรมวิธีเบืองต้ นและหลักการประดิษฐ์ วัสดุจากพืชทีเป็ นเส้ นใยแบบต่ าง ๆ
สาระสํ าคัญ
การนําวัสดุจากพืชทีมีลกษณะเป็ นเส้นใยมาประดิษฐ์ให้เกิดลวดลายต่าง ๆ เพือความคงทนของวัสดุเพือความ
ั
สวยงามน่าใช้เพือเป็ นรู ปแบบเบืองต้นสําหรับเตรี ยมประกอบเป็ นงานผลิตภัณฑ์ สามารถทําได้หลายวิธี เช่น การถัก
การทอ การพันข้ามลายแบบต่าง ๆ การสาน และการฟั นเชือก เป็ นต้น
จุดประสงค์การเรียนรู้ (ปลายทาง)
สามารถประดิษฐ์งานผลิตภัณฑ์ตามกรรมวิธีเบืองต้นได้ และปฏิบติตามรู ปแบบต่าง ๆ ได้
ั
จุดประสงค์ การเรี ยนรู้ (นําทาง)
1.นักเรี ยนสามารถประดิษฐ์งานผลิตภัณฑ์ตามกรรมวิธีเบืองต้นตามขันตอนการปฏิบติ และการเลือกแบบ
ั
2.นักเรี ยนสามารถนํากรรมวิธีเบืองต้นของการประดิษฐ์ไปใช้ประโยชน์ได้ตามความเหมาะสมของวัสดุทีมีอยู่
เนือหา
กรรมวิธีเบืองต้ น และหลักการประดิษฐ์ วัสดุจากท้ องถิน
เพือให้เกิดความสวยงาม น่าใช้ของผลิตภัณฑ์ จะต้องมีกรรมวิธีเบืองต้นในการประดิษฐ์วสดุ ให้เป็ นรู ปแบบ
ั
ต่าง ๆ รู ปแบบของการประดิษฐ์เบืองต้นของวัสดุมีดงนี
ั

3. 1. การพันข้ามลายแบบต่าง ๆ 9. การสานลายขัดบิด
2. การถักเปี ยลาย 3 10. การสานลาย 2 หรื อลาย 3
3. การถักเปี ยลาย 4 11. การสานลายคดกริ ช
4. การสานเปี ยลายคดกริ ช 12. การฟั นเชือก
5. การถักตะกร้อทําปุ่ มกระเป๋ า 13. การสานลายลูกแก้ว
6. การผูกมัดลายตะขาบ 14. การถักเปี ยปลอก
7. การถักสี เหลียมใช้ทาสาย
ํ
8. การสานลายขัด 1 ธรรมดา
2. การถักเปี ยลาย 3
(ไว้ เย็บหมวกหรื อใช้ ประกอบทําวัสดุอืนได้ หลายชนิด)
ถักเปี ย 3 ก็คงเช่นเดียวกันกับถักเปี ย 4 ผิดกันอยูทีสามารถทําให้เป็ นเส้นเล็กได้ถกได้ ง่ายกว่าเปี ยอืน ๆ และ
่ ั
มีทีใช้มากเพราะเป็ นการถักได้หลายขนาด โดยมากใช้ขดเป็ นรู ปสี เหลียม แล้วเอามาต่อกันให้เป็ นผืนใช้ปูพืนห้อง
สานตะกร้าก็มกชอบใช้เปี ย 3 ถักเส้นโตนําไปขัดกับเส้นหวาย ทีทําเป็ นโครงเส้นยืนก็จะได้ตะกร้าใส่ ผาหรื อ
ั ้
ใส่ เศษผง เศษกระดาษ หรื อจะใช้ประกอบกันเป็ นกระเช้าใส่ ผลไม้ ใส่ ของขวัญก็ดูงามไปอีกแบบหนึ ง การทําเปี ย 3
เส้นใหญ่จะผลิตได้เป็ นจํานวนมาก และรวดเร็ ว ผลิตภัณฑ์จาพวกนีต้องอาศัยการประกอบด้วยการเย็บประดิษฐ์ติดต่อ
ํ
จะด้วยมือหรื อด้วยจักรเป็ นส่ วนใหญ่ นอกจากจะใช้ขดทําพรมปูพืนห้องแล้ว ยังสามารถจัดขดเป็ นทีวางของร้อนได้
อีกด้วย คุณภาพของวัสดุจาพวกนี ต้องหนาและมีความหยุนตัวได้เพือจะรับนําหนักในของนัน ๆ เช่น ใช้วางหม้อข้าว
ํ ่
หรื อวางกระทะ เกียวกับการใช้ของภายในครัว เช่น รองครกกันกระเทือนได้เป็ นอย่างดีเพราะมีความหนา รองรับ
ไม่ให้เกิดเสี ยงดังขณะทีทํางาน นอกจากจะทําผลิตภัณฑ์ได้หลายชนิด เปี ย 3 ชนิดเล็กก็สามารถทําได้อีกแบบหนึง เช่น
เย็บต่อกันด้วยจักรเย็บผ้าหรื อเย็บด้วยมือก็อาจทําได้ โดยมากเป็ นผลิตภัณฑ์จาพวกหมวกชายและหญิง และสิ งของอีก
ํ
หลายชนิด เช่น ทําทีหุมแก้วนําดืม ทีใส่ ไข่ลวกหรื อสานเป็ นผืนสําหรับโต๊ะอาหาร เป็ นต้น
้

4. รูปที 1 รูปที 2
รูปที 3 รูปที 4
รูปที 5 รูปที 6

5. รูปที 7 รูปที 8
ทําซํากันตามแต่ความต้องการจะใช้
3. การถักเปี ยลาย 4 (ใช้ ทําแถบ)
1. ใช้ปิดบางส่ วนทีไม่พึงปรารถนาจะให้เห็น
2. เป็ นการเพิ มเสริ มแต่งทําให้วสดุทีทําดูเรี ยบร้อย
ั
3. ทําให้การออกแบบนันดูสมบูรณ์ขึน

6. รูปที 1 แสดงจํานวนเส้นทังหมดมี 4 เส้น รูปที 2 จะเห็นเส้นที 1 สานขัดไป
จะเริ มพันหรื อถักทางใดก็ได้ แต่ในภาพทํา ทางขวามือก่อนและขอได้โปรด
จากซ้ายไปทางขวา สังเกตดูดวยว่าจํานวนเลขกํากับเส้นนัน
้
สลับทีกันอยูเ่ สมอ
รูปที 3 จงสังเกตดูเลขประจําเส้นนันจะ รูปที 4 การย้ายเส้นนันต้องย้ายขัดกัน
ต้องสลับกัน เท่าทีเห็นอยูนีก็จะนับได้เป็ น
่ เสมอ โดยไม่ทาซํากันไปจนครบ
ํ
เลข 3, 4, 2, 1 จํานวน3 ครังก่อน และต่อมาเส้นที 4
ก็จะขัดกับเส้นไหน ไม่ได้ จึงจําเป็ น
ต้องยกเส้นที 1 ลงขัดดังรู ปที 5

7. รูปที 5 แสดงถึงขัดเส้นต่าง ๆ ได้จนครบ รูปที 6 การขัดจะทําต่อเนืองกันตลอดไปจน
ครังต่อไปผูทีปฏิบติการก็จะมองเห็นแล้ว
้ ั กว่าจะได้เส้นยาวตามต้องการ ขนาดของเส้น
ว่าจะต้องขัดอย่างไรจึงจะได้ ทําจากทาง นันขึนอยูกบเส้นใยพืช ต้องการให้เส้นกว้าง
่ ั
ซ้ายมือไปทางขวาครังหนึง และจะทํา หรื อแคบก็ตองขึนอยูทีจัดเส้นใยพืชทีใช้สาน
้ ่
ขวามือไปทางซ้ายมือ สลับกันไป เป็ นข้อแรก
4. การสานเปี ยลาดคดกริช
(1) (2)

8. (3) (4)
(5) (6)

9. (7) (8)
(9) (10)
มีหลักอยูว่าต้องพับให้ได้ 4 ครังก่อน ลักษณะ
่ 4 แต่จะอย่างไรก็ตาม จะต้องพับให้ปลายเส้นห้อยลง
เส้นห้องปลายลง ดูรูปที 3 ก่อนเสมอทัง 4 เส้น ดังรู ปที 3 และรู ปที 5 รู ปที 7
และรู ปที 9 แล้วจึงจะพับต่อไปให้เป็ นเส้นขนาน
แล้วจึงพับเส้นไหนก็ได้ซึงเห็นว่าจะพับให้ขดกัน
ั
และเมือพับต่อไปเป็ นเส้นและยาวพอแก่ความ
และพับเป็ นเส้นแนวระดับขนาน ดังจะเห็นในรู ปที
ต้องการ ก็จะเห็นแนวขนานดังในรู ปที 1
การถักตะกร้ อทําปุ่ มกระเป๋ า
5.
ให้สอดผักตบชวาไปตามลูกศร สอดแล้วดึงปลายให้แน่นจะเป็ นปุ่ มตรงขัวปุ่ ม
ถักตะกร้อเช่นเดียวกับถักเปี ย 4 เกิดปุ่ มตรงหัวขัว แล้วจะ เมือถักมาก ปุ่ มก็จะงอมากขึน
ต่างกันอยูทีพับเส้นนัน ไม่ตอง
่ ้ ม้วนไปเอง
กดให้เส้นแบน คงปล่อยเส้นไว้
แล้วปุ่ มจะม้วนไปเอง

10. จนเป็ นรู ปตะกร้อ ถ้าต้องการให้โตก็ให้ปุ่ม งอ, คด,
หรื อม้วนหลาย ๆ ครังก็จะได้ลูกตะกร้อโตขึน
เมือได้ลูกตะกร้อโตตามต้องการจึงสอดขัดเส้นปลาย ก็จะได้เป็ นผลสําเร็ จตามทีเห็นนีไม่ได้ดึงแน่น เพือให้เห็นชัด
6. การผูกมัดลายตะขาบ (ใช้ กับหูตะกร้ า)

11. วิธีผูก เอาปลายเส้นทีอยูดานบนสอดผ่านใต้เส้น
่ ้
แกนกลางไปขัดทับเส้นล่าง
ส่ วนปลาย เส้นทีอยูดานล่างสอดทับเส้นแก่น
่ ้
กลาง และไปสอดขัดเส้นบน แล้วดึงปลายทังสอง
มัดแกนกลางให้แน่น
เมือผูกรัดแล้ว จะต้องดึงให้กระชับแน่นตลอด
วิธีผูกเบืองต้น ดังภาพทีแสดงกรรมวิธีในการผูก
ความยาวทีใช้ แลควรรู ดให้ชิดกันอย่างสมําเสมอ
นันใช้เส้น 2 เส้น ขัดผูกไขว้กนโดยมีแกนกลาง 1-3
ั
จะได้ลายผูกทีสวยงามลายกระชับแน่นแข็งแรงดี
เส้นหรื อจะใช้ 3-4 เส้น ก็ได้ขึนอยูกบความกว้างของ
่ ั
หูตะกร้า
7. การถักสี เหลียมใช้ ทําสาย
เริ มต้นใช้วสดุ 2 เส้น ไขว้กนตรงกลางเส้น แล้วจะได้ส่วนปลายเป็ น 4 เส้น ดูภาพที
ั ั 1
ภาพที 1 ภาพที 2

12. ภาพที 3 ภาพที 4
ถักสี เหลียมรอบด้านใช้เส้นวัสดุชนิด
แบนหรื อต้องการให้เป็ นเส้นกลมรอบด้าน
ก็ใช้เส้นวัสดุตีเกลียวให้กลม แต่ใช้วิธีสาน
แบบเดียวกันตาม รู ปภาพทีให้ไว้
ภาพทีเสร็ จแล้วทังภาพที 5 และภาพที 6
ถ้าต้องการให้ยาวออกไปก็ต่อเส้นวัสดุได้
ภาพที 5 ภาพที 6
ทีใช้ส่วนใหญ่นน ทําหูหิ วกระเป๋ าหรื อตะกร้าสายกุญแจ และนอกจากนัน ก็คงออกแบบต่าง ๆ แล้วใช้
ั
ประกอบลายให้เกิดความสวยงามตามทีคิด
สรุ ปแล้ว ล้วนมีประโยชน์ดวยกันทังสิ นและอาจพลิกแพลงรู ปแบบได้อีกมาก
้

13. 8. การสานลายขัด 1 ธรรมดา
ลายธรรมดา
การสานลายขัด
แถวที 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1
แถวที 2 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1
แถวที 3 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1
แถวที 4 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1 ข่ม 1 ยก 1
9. การสานลายขัดบิด

14. ลายขัดบิด
การสานลายขัดบิด
เริมต้ นใช้ วสดุ
ั 2 เส้ น มาสานขัดปิ ดเส้ นที 1 ยก 1 ข่ม 1 เส้ นที 2 ข่ม 1 ยก 1
ขณะทีสานอยู่ ให้ บิดสลับเส้ นทัง 2 ดังรูปข้ างบน
10. การสานลาย 2 ลาย 3

15. การสานลายสอง
แถวที 1 ข่ม 1 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2
แถวที 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2
แถวที 3 ยก 1 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2
แถวที 4 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2
แถวที 5 ย้ อนกลับไปเริ มแถวที 1 ใหม่ ทําต่อไปเรือย ๆ จนได้

16. 11. การสานลายคดกริช
การสานลายคดกริ ช
แถวที 1 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 1 ข่ม 2 ยก 2
แถวที 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 3 ข่ม 2 ยก 2
แถวที 3 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 1 ยก 2 ข่ม 2
แถวที 4 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 3 ยก 2 ข่ม 2
แถวที 5 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 1 ข่ม 2 ยก 2
แถวที 6 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 3 ข่ม 2 ยก 2
แถวที 7 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 5 ยก 2 ข่ม 2
แถวที 8 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 2 ยก 2 ข่ม 3 ยก 2 ข่ม 2

17. 12. การฟันเชือก ( การฟันวัสดุให้ เป็ นเกลียว)
นําวัสดุทีจะฟั นมา 2 ชิ น ใช้ดายมัดรวมเข้าด้วยกัน ผูกติดกับเสาหรื อขาโต๊ะ แล้วจึงแยกออกเป็ นสอง
้
ข้างซ้าย-ขวา ใช้หวแม่มือและนิ วชีหมุนไปทังด้านซ้ายและขวาทัง 2 เส้น
ั
จนตึง นําวัสดุทง 2 เส้นเข้าประกบกันแล้วฟั นเป็ นเกลียวไปเป็ นระยะ ๆ ดังรู ปภาพ
ั

18. 12. การสานลายลูกแก้ ว
การสานลายลูกแก้ ว
แถวที 1 ยก 1 ข่ม 5 ยก 3 ข่ม 1 ยก 3 ข่ม 5 *ยก 3 ข่ม 1 ยก 3 ข่ม 5
แถวที 2 ยก 2 *ข่ม 3 ยก 3 ข่ม 3 ยก 3
แถวที 3 ข่ม 1 ยก 2 ข่ม 1 ยก 3 ข่ม 5 ยก 3 * ข่ม 1 ยก 3 ข่ม 5 ยก 3
แถวที 4 ข่ม 1 ยก 5 ข่ม 3 ยก 1 ข่ม 3 ยก 5* ข่ม 3 ยก 1 ข่ม 3 ยก 5
แถวที 5 ข่ม 2* ยก 3 ข่ม 3 ยก 3 ข่ม 3
แถวที 6 ยก 6 ข่ม 3* ยก 1 ข่ม 3 ยก 5 ข่ม 3
แถวที 7 *ยก 3 ข่ม 1 ยก 3 ข่ม 5
แถวที 8 ยก 2 *ข่ม 3 ยก 3 ข่ม 3 ยก 3
แถวที 9 ยก 1 ข่ม 5 *ยก 3 ข่ม 1 ยก 3 ข่ม 5
แถวที 10 *ข่ม 3 ยก 1 ข่ม 3 ยก 5

19. 14. การถักเปี ยปลอก
ขันตอนการถักเปี ยปลอก
การถักเปี ยปลอก เป็ นกรรมวิธีทีซับซ้อนกว่าการถักเปี ยสาม ฉะนันผูเ้ รี ยนจะต้องมีพืนความรู ้การถักเปี ยสามดีแล้ว
เพราะการถักเปี ยปลอกเป็ นการถักลวดลายเปี ยสาม ขนาดของปลอกจะให้ใหญ่หรื อเล็กอยูทีการกําหนดวงครังแรก โดยมากการ
่
กําหนดขนาดวงจะใช้เส้นผักตบชวาพันรอบนิ วมือสามรอบ ถ้าต้องการรอบเล็กพันรอบนิ วมือสองนิ ว ถ้าต้องการใหญ่กพนรอบ
็ ั
นิ วมือสามนิ ว เป็ นต้น
ส่ วนปลายเส้นทีเหลือสองเส้น คือ ปลายเส้น ก. และปลายเส้น ข. จะนํามาสานขัดวนเป็ นลายเปี ยวนครบรอบ ตาม
ขันตอนดังต่อไปนี
ใช้เส้นผักตบชวาพันรอบนิ วมือ ใช้เส้นผักตบชวาสอดขัดเป็ นรู ปเปี ยสาม
( 1 ) พันจนครบ 3 รอบ ( 2 ) เส้นขัดไปตามรู ปแบบ
( 3 ) ลอดเส้น ก. ลงในช่องตามภาพ (4) หมุนปลอกลงให้เห็นด้านหลัง

20. (5) เมือเลือนลงตามลูกศรแล้วจะเห็นด้านหลัง (6 ) ด้านหลัง
(7 ) (8 )
(9) (10)