Downloaded 44 times
![A ΦIEPΩMA
KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 Aρχαία ελληνική τεχνολογία
2-32 AΦIEPΩMA Eκταση και σημασία των αρχαιοελληνικών τεχνολογικών επιτευγμάτων
ⅷ Aρχαία ελληνική
τεχνολογία ΣTO αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» για τον Παρθενώνα (13 μένων, πως η οικονομία και η τεχνολογία που τη στηρίζει.
Tου Θ.Π. Tάσιου Nοεμβρίου ’94) ο αρχιτέκτονας Mαν λης Kορρές σημείωνε: Aξι λογη προσπάθεια μελέτης και προβολής της σημαντι-
«Mε γνώμονα τη μοναδική λιθοτεχνική τελει τητα και τα διά- κής αυτής πτυχής του ελληνικού πολιτισμού αποτέλεσε το συ-
ⅷ Mηχανολογικές
φορα ποσοτικά μεγέθη του Παρθενώνα ως κτιρίου, εύκολα α- νέδριο «Aρχαία ελληνική τεχνολογία», το πρώτο στον τομέα
κατασκευές ποδεικνύεται τι σήμερα δεν θα ήταν δυνατή η τ σο τέλεια αυτ , που οργανώθηκε τον Σεπτέμβριο στη Θεσσαλονίκη απ
Tου Θ.Π. Tάσιου κατασκευή του στον εκπληκτικ χρ νο των οκτώ ετών, έστω την «Eταιρεία Mελέτης της Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας»
και με απασχ ληση ισάριθμων ή και περισσ τερων τεχνιτών και το «Tεχνικ Mουσείο Θεσσαλονίκης» στο πλαίσιο της Πο-
ⅷ Oργανωμένα
και παρά τη χρήση αυτοκινήτων αντί λιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης
δίκτυα τηλεπικοινωνίας κάρρων ή ηλεκτρικών γερανών αντί χει- «Θεσσαλονίκη 1997». Συμμετείχε μεγά-
Eπιμέλεια αφιερώματος:
Tου Στέλιου Πολυκράτη ροκινήτων». Tο τεκμηριωμένο αυτ συ- λος αριθμ ς ερευνητών, εκ των οποίων
μπέρασμα είναι ενδεικτικ των επιτευγ- EΛEYΘEPIA TPAΪOY πολλοί παρουσιάζουν τις εργασίες τους
ⅷ Tεχνολογία μετάλλου μάτων της αρχαιοελληνικής τεχνολογίας, στο αφιέρωμά μας αυτ . H έκταση του
Tης K.Γ. Tσάιμου η οποία δημιούργησε έργα που επηρέασαν την εξέλιξη του τε- θέματος και ο περιορισμένος χώρος του αφιερώματος δεν επέ-
ⅷ Aρχαία ναυπηγική χνικού πολιτισμού, μέχρι τις ημέρες μας. Ωστ σο, ενώ πολλές τρεψαν την πλήρη κάλυψη των αρχαιοελληνικών τεχνολογι-
πλευρές του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, πως η πολιτική, κών επιτευγμάτων, τα οποία, ώς ένα βαθμ , έχουν παρουσια-
Tου Xάρη Tζάλα η φιλοσοφία, η τέχνη κ.ά., έχουν γίνει αντικείμενο μελέτης και σθεί σε παλι τερα τεύχη των «Eπτά Hμερών» με θέμα την ελιά
ⅷ Oι αρχαίοι νεώσοικοι θαυμασμού διεθνώς, ο τομέας της τεχνολογίας έχει υποτιμη- (16 Iανουαρίου 1994), το κρασί (17 Oκτωβρίου 1993), την ελ-
θεί, παρά το γεγον ς τι η προσέγγιση εν ς πολιτισμού δεν εί- ληνική ιατρική (12 Oκτωβρίου 1997), την παραδοσιακή ναυ-
Tου David Blackman
ναι δυνατή χωρίς την καταν ηση βασικών κοινωνικών φαινο- πηγική (19 Δεκεμβρίου 1993) κ.α.
ⅷ Aρχαία ελληνικά
αυτ ματα. Tου Θ.Π. Tάσιου
Tου Δημητρίου Kαλλιγερ που- Kαθηγητή EMΠ, Προέδρου της Eταιρείας
λου Mελέτης Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας
(EMAET)
ⅷ Eγκαταστάσεις
υγιεινής. ENA απ τα παράδοξα της νεοελλη-
Tης Kλαίρης Παλύβου νικής πραγματικ τητας είναι κι η ά-
ποψη κατά την οποία οι «αρχαίοι
ⅷ Eκπληκτικά Eλληνες δεν είχαν σπουδαία τεχνο-
συστήματα ύδρευσης. λογία – οι Pωμαίοι ήσαν οι μεγάλοι
Tου Eλευθέριου Bαβλιάκη τεχνικοί».
O αντικειμενικ ς μελετητής της
ⅷ Aτομικ ς οπλισμ ς. ελληνικής ιστορίας, μως, παρατη-
Tου Παναγιώτη B. Φάκλαρη ρεί τι οι αρχαίοι Eλληνες ήταν λα ς
τ σο πολύ στραμμένος στην τεχνο-
ⅷ Δρυτ μοι και
λογία, ώστε απ’ τα βάθη των αιώνων
ξυλουργοί. την είχαν ήδη «προβάλλει» στο μυ-
Tης Στέλλας Kοκκίνη θοθρησκευτικ επίπεδο. O Προμη-
θεϊκ ς μύθος είναι καταλυτικής ση-
ⅷ «Eίματα ευποίητα» μασίας εν προκειμένω (Πλάτωνος
Tης Iριδας Tζαχίλη «Πρωταγ ρας», 321 c): O Προμηθεύς
ⅷ Tα αστρονομικά ργανα παρατηρεί τι το νεοδημιούργητο ον
«άνθρωπος» είναι γυμν , ξυπ λητο, Aρχισιδηρουργ ς με το βοηθ του, μπροστά σε μεταλλουργικ κλίβανο. Πα-
Tης Mάρως K. Παπαθανασίου άοπλο και άστεγο, σπεύδει δε να ε- ράσταση σε μελαν μορφη λήκυθο (Bρετανικ Mουσείο).
ⅷ O μηχανισμ ς πανορθώσει το σφάλμα αυτ της Δη-
μιουργίας, προσφέροντας στους αν- ξοχήν ελληνική) δραστηρι τητα, η τασκευάζονται και ακριβή μετρητικά
των Aντικυθήρων Eπιστήμη, αρχίζει να διαποτίζει την ργανα: Δι πτρες, χωροβάτες, οδ -
θρώπους «έντεχνον σοφίαν» (δηλα-
Tου N.A. Oικον μου δή τεχνογνωσία) και «πυρ» (δηλαδή εμπειρική τεχνολογία. Xάρις στον υ- μετρα, αστρολάβοι, υδραυλικά ωρο-
ⅷ Iατρική τεχνολογία ενέργειαν). Eτσι γεννήθηκε η τεχνο- μέναιο αυτ ν, η τεχνική καινοτομία λ για, ζυγοί ακριβείας, θα είναι το
λογία, την επ μενη κι λας μέρα της θα γίνει ευχερέστερη, αλλά κι η τε- «αντίδωρον» της τεχνολογίας προς
Tου Σπύρου Γ. Mαρκέτου χνολογία γίνεται παραγωγικ τερη. O τη ζωογ να επιστήμη.
Δημιουργίας! Tέτοια βασική περί τε-
ⅷ Προηγμένη χνολογίας αντίληψη είχε αυτ ς ο λα- Θαλής ο Mιλήσιος, εφαρμ ζει τα μα- Aλλ’ ας έρθουμε σε μια, συνοπτι-
μεταλλοτεχνία ς. Γι’ αυτ , άλλωστε, είχε και θε ν θηματικά του στο μεγάλο χωματουρ- κ τατη έστω και υπαινικτική, παρου-
μηχανικ (τον Hφαιστο) και μυθικά γικ έργο εκτροπής του Aλιος ποτα- σίαση των επιμέρους κλάδων της αρ-
Tης Eυαγγελίας A. Bαρέλλα χαίας ελληνικής τεχνολογίας.
γιγάντια ρομπ τ, πως ο Tάλως, ο ο- μού (Hρ δοτος I–70). Tο ίδιο άλλω-
ⅷ Eλεγχος ποίος περιδιάβαζε ταχύτατα λη την στε κάνει κι ο Πυθαγ ρας ταν, χά-
ποι τητας προϊ ντων Kρήτη κι έριχνε βράχους θε ρατους ρις στην αριθμητικοποίηση της μου- Mεταλλευτική –
πάνω στα πλοία των εχθρών. Eνας σικής κλίμακας, διευκολύνει την κα-
Tου Γιώργου Bαρουφάκη
τέτοιος λα ς ήταν λοιπ ν ανοιγμέ- τασκευή μουσικών οργάνων. Aυτήν
Mεταλλουργία
ⅷ Aμαξήλατη νος προς τις μηχανικές κατασκευές ακριβώς την επιστημονική στροφή H νίκη των Aθηναίων στη Σαλαμίνα
επικοινωνία απ πολύ νωρίς – εις πείσμα της ανι- της ελληνικής τεχνικής επισημαίνει με 200 νεοναυπηγημένες τριήρεις
Tου Γ.A. Πίκουλα στ ρητης απ ψεως που προτάξαμε. κι ο Bιτρούβιος (1ος αι. μ.X.) ταν δεν είναι άσχετη του γεγον τος τι,
Πλήθος απλών τεχνολογιών είχαν μας βεβαιώνει τι «[οι Eλληνες] κλη- επί τρία χρ νια πριν, η παραγωγή αρ-
Eξώφυλλο: H «Eλέπολις» ήταν ένας κυλι - αυτοχθ νως αναπτυχθεί στις ελλη- ροδ τησαν στις επ μενες γενεές γύρου στο Λαύριο είχε φθάσει στο α-
μενος πολιορκητικ ς πύργος ύψους 20 μ. έως νίδες χώρες ή είχαν σταδιακά εισα- πολλές μηχανές επινοημένες και κα- π γειο (750 τάλαντα κατ’ έτος). Kι αν
60 μ., σιδερ φρακτος στο πρ σθιο μέρος του.
χθή απ’ την Eγγύς Aνατολή. Oμως, ε- τασκευασμένες με βάση τους αριθ- έχασαν τον Πελοποννησιακ Π λε-
Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» κεί γύρω στον 6ο π.X. αιώνα, κάτι το μούς και τους φυσικούς ν μους» (I, μο, είναι ίσως δι τι τα μεταλλεία εί-
EΛEYΘEPIA TPAΪOY πρωτ φαντο συμβαίνει στην Eλλά- 1.17). χαν σχεδ ν κλείσει (75 τάλαντα κατ’
δα: Σταδιακά, μια καινούργια (κατε- Tώρα, χάρις στην τεχνολογία, κα- έτος). Bεβαίως, ούτε η μεταλλευτική
2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998](https://image.slidesharecdn.com/random-130108125300-phpapp02/85/slide-1-320.jpg)
![Aμαξήλατη επικοινωνία
Πυκν τατο δίκτυο εξυπηρετούσε ολ κληρο τον αρχαίο ελλαδικ χώρο
Tου Γ. A. Πίκουλα ζαν μ νον τα απολύτως απαραίτητα
Eκδ τη περιοδικού H ρος, Eπίκ. Eρευνητή τεχνικά έργα· έτσι είναι λίγες, για
Iνστιτούτου Eλληνικής και Pωμαϊκής παράδειγμα, οι σωζ μενες λίθινες
Aρχαι τητος του E.I.E. γέφυρες, ενώ περισσ τερες θα ή-
ταν οι ξύλινες.
OI APXAIOI Eλληνες, γνωστοί ήδη Oι αστικοί δρ μοι είχαν συνήθως
απ τα τ σα τους επιτεύγματα στο για οδ στρωμα πατημένο χώμα μα-
χώρο της τεχνολογίας, δεν θα μπο- ζί με χαλίκι ή σπασμένα κεραμίδια.
ρούσαν να υστερούν στον τομέα Tα λιθ στρωτα σπάνιζαν και καθιε-
της χερσαίας επικοινωνίας και των ρώθηκαν μ νο κατά τα ρωμαϊκά
μεταφορών. Oι πρ σφατες συνα- χρ νια. Oι δρ μοι ήταν κατά καν -
φείς έρευνες αποδεικνύουν την να στενοί, εάν εξαιρέσουμε τις κε-
πρ οδ τους στην οδοποιία και α- ντρικές αρτηρίες, με πλάτος που
ναδεικνύουν τα άξια θαυμασμού κυμαιν ταν απ τα 2 έως τα 5 μέ-
έργα τους. Aνέπτυξαν και δημιούρ- τρα.
γησαν πυκν τατο οδικ δίκτυο, τε- Oι Pωμαίοι εφάρμοσαν ένα δια-
λείως ιδι τυπο και ρηξικέλευθο, ε- φορετικ σύστημα για την αμαξή-
ξασφαλίζοντας έτσι την απρ σκο- λατη επικοινωνία τους: λιθ στρω-
πτη αμαξήλατη επικοινωνία σε λο ναν πάντοτε το δρ μο επάνω σε ι-
σχεδ ν τον ελλαδικ χώρο. σχυρή θεμελίωση, πλάτους ± 4 μ.
Oι δρ μοι που διέσχιζαν την ελ- Aρματροχιές αρχαίας αμαξιτού οδού κοντά στα Xρύσαφα Λακωνίας. H οδ ς και δεν χάραζαν αρματροχιές· επι-
ληνική ύπαιθρο –αλλά και αυτήν συνέδεε τη Σπάρτη με τις κώμες του Πάρνωνα (φωτ.: Γ. A. Πίκουλας). πλέον συνήθιζαν τα πολλά και με-
των αποικιών– ήταν δύο ειδών: αυ- γάλης κλίμακος τεχνικά έργα. H
τ ς που προοριζ ταν μ νο για πε- Eγνατία Oδ ς αποτελεί τυπικ
ζοπ ρους και υποζύγια, ένα δηλαδή δείγμα ρωμαϊκού δρ μου.
στεν πολυπατημένο μονοπάτι, και
αυτ ς που είχε κατασκευασθεί για Aπ τους προϊστο-
άμαξες.
Eπειδή η πρώτη κατηγορία έχει ρικούς χρ νους
μια διαχρονική συνεχή παρουσία Tο οδικ σύστημα των αρχαίων
και επομένως υπάρχει αδυναμία α- Eλλήνων χρονολογείται τουλάχι-
κριβούς χρονολογήσεως [το μονο- στον απ τον 7ο και 6ο αιώνα π.X.
πάτι δηλαδή είναι η ίδια κατασκευή Tο πιο πυκν δίκτυο βρίσκεται στην
σε λες τις εποχές], η έρευνά μου Πελοπ ννησο [Λακωνία, Aρκαδία,
ασχολείται πρωτίστως με τη δεύ- Aργολιδοκορινθία] και είναι έργο
τερη, δηλαδή τις αμαξηλάτους ή α- της Σπάρτης. Yπάρχουν ενδείξεις
μαξιτούς οδούς, επειδή αυτές τι και στα προϊστορικά χρ νια,
μπορούν να χρονολογηθούν με α- τουλάχιστον οι Mυκηναίοι, διέθε-
σφάλεια. ταν ένα παρ μοιο αμαξήλατο δί-
κτυο, απ το οποίο πιθαν ν να κλη-
Aμαξήλατη ρον μησαν τεχνογνωσία οι επερχ -
μενοι. Tο δίκτυο εγκαταλείπεται
επικοινωνία στο μεταίχμιο 4ου και 5ου μ.X. αιώ-
Oι αρχαίοι Eλληνες, λοιπ ν, είχαν να. Kατά τα μεσαιωνικά χρ νια και
δημιουργήσει ένα εντελώς δικ την τουρκοκρατία οι μεταφορές γί-
τους σύστημα αμαξήλατης επικοι- νονταν με υποζύγια, σχηματίζοντας
νωνίας: Xάραζαν στα βραχώδη μέ- πολυπληθή καραβάνια, απ τα γνω-
ρη αυλάκια παντού και πάντοτε με στά καλντερίμια.
σταθερ μετατρ χιο 1.40 μ., μέσα Eπειδή η έρευνα για τους αρχαί-
στα οποία κινι ταν η δίτροχη ή τε- ους ελληνικούς δρ μους διεξάγε-
τράτροχη άμαξα. Oι αρχαίοι ον μα- ται συστηματικώς μ λις την τελευ-
ζαν αυτά τα αυλάκια αρματροχιές ή ταία δεκαπενταετία, η διεθνής βι-
αμαξοτροχιές. H άμαξα είχε προκα- βλιογραφία αγνοεί τα εδώ πεπραγ-
θορισμένη διαδρομή και κινι ταν μένα και συνεχίζει να θεωρεί τους
με τους τροχούς μέσα στις αρμα- Pωμαίους πρώτους και άριστους ο-
τροχιές, χωρίς να μπορεί να λοξο- δοποιούς. Xωρίς να υποβαθμίζω
δρομήσει. Aυτ ήταν και το μείζον την προσφορά της Pώμης στην εξέ-
επίτευγμα των Eλλήνων οδοποιών. λιξη – χι μως και στη δημιουργία–
Στην πραγματικ τητα, παραλλη- της οδοποιίας, πιστεύω τι πρέπει
λίζοντας το σύστημά τους με τα ση- Oδ ς Aργους - Mαντινείας: θέση Πορτίτσα, επάνω απ τη σήραγγα Aρτεμισί-
να αναθεωρήσουμε τάχιστα τις υ-
μερινά δεδομένα, θα λέγαμε τι ε- ου στη σημερινή λεωφ ρο Kορίνθου - Tριπ λεως, η τεχνητή δίοδος (φωτ.: Γ. πάρχουσες απ ψεις για το ποιος έ-
πρ κειτο για ένα είδος σιδηροδρ - A. Πίκουλας). θεσε της βάσεις της.
μου· πως ο σιδηρ δρομος έχει H Eλλάδα είχε να επιδείξει πλή-
τους τροχούς επάνω στις ράγες, α- νοητ τι εφάμιλλες με τις σημερι- νώς στα πεδινά εδάφη δεν ήταν ε- ρες οδικ δίκτυο μερικούς αιώνες
ντιστοίχως οι αρχαίοι Eλληνες εί- νές θα ήταν οι διαμάχες των αμαξη- φικτή η διατήρησή τους· προφανώς πριν απ τη Pώμη. Kαταλήγω λοι-
χαν την άμαξα να κινείται σταθερά λατών, ταν ξαφνικά ευρίσκονταν μως έχουν βρεθεί και αρματρο- π ν τι πιθαν τατα η ρωμαϊκή οδο-
μέσα στις αρματροχιές. Προφανώς αντιμέτωποι. Oι διακλαδώσεις, ε- χιές σε χώμα, κατά την ανασκαφή ποιία οφείλει περισσ τερα απ ,τι
η δυνατ τητα να διασταυρωθούν κτροπές κατά τους αρχαίους, μάλι- οδών. Σήμερα, αναζητώντας σε κά- φανταζ μαστε στους Eλληνες· δα-
δύο άμαξες σε τ πο δύσκολο ήταν στα είναι ίδιες με τα «ψαλίδια» του θε τ πο τις αρματροχιές, μπορούμε νείστηκε τεχνογνωσία την οποία
αδύνατη και γιν ταν μ νο σε επι- σιδηροδρ μου, ώστε να καθίσταται να σχεδιάσουμε στον χάρτη επα- προήγαγε και παγίωσε.
λεγμένα σημεία. Aν θυμηθούμε μά- εφικτή η αλλαγή πορείας της άμα- κριβώς τη διαδρομή μιας αρχαίας
Bιβλιογραφία
λιστα τη γνωστή ιστορία της οδικής ξας. οδού. Γ. A. Πίκουλας, «Oδικ δίκτυο και άμυνα»,
διαμάχης Oιδίποδος και Λαΐου Oι αρματροχιές σώζονται μ νο Σημειώνω τι οι αρχαίοι Eλληνες περ. H ρος: H Mεγάλη Bιβλιοθήκη αρ. 2,
[Σοφ. OT 800–812], γίνεται κατα- στα βραχώδη μέρη, αφού προφα- για λ γους οικονομίας κατασκεύα- Aθήνα 1995.
32 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998](https://image.slidesharecdn.com/random-130108125300-phpapp02/85/slide-31-320.jpg)
More Related Content
Similar to η τεχνολογία των αρχαίων ελλήνων
![ο υπέροχος κόσμος του National geographic [74]](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/nationalgeographic74-130110063901-phpapp02-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
![ο υπέροχος κόσμος του National geographic [70]](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/nationalgeographic70-130105102408-phpapp01-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
![ο υπέροχος κόσμος του National geographic [66]](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/nationalgeographic66-121230095009-phpapp02-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
![ο υπέροχος κόσμος του National geographic [65]](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/nationalgeographic65-121229030227-phpapp02-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
η τεχνολογία των αρχαίων ελλήνων
- 1. A ΦIEPΩMA KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 Aρχαία ελληνική τεχνολογία 2-32 AΦIEPΩMA Eκταση και σημασία των αρχαιοελληνικών τεχνολογικών επιτευγμάτων ⅷ Aρχαία ελληνική τεχνολογία ΣTO αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» για τον Παρθενώνα (13 μένων, πως η οικονομία και η τεχνολογία που τη στηρίζει. Tου Θ.Π. Tάσιου Nοεμβρίου ’94) ο αρχιτέκτονας Mαν λης Kορρές σημείωνε: Aξι λογη προσπάθεια μελέτης και προβολής της σημαντι- «Mε γνώμονα τη μοναδική λιθοτεχνική τελει τητα και τα διά- κής αυτής πτυχής του ελληνικού πολιτισμού αποτέλεσε το συ- ⅷ Mηχανολογικές φορα ποσοτικά μεγέθη του Παρθενώνα ως κτιρίου, εύκολα α- νέδριο «Aρχαία ελληνική τεχνολογία», το πρώτο στον τομέα κατασκευές ποδεικνύεται τι σήμερα δεν θα ήταν δυνατή η τ σο τέλεια αυτ , που οργανώθηκε τον Σεπτέμβριο στη Θεσσαλονίκη απ Tου Θ.Π. Tάσιου κατασκευή του στον εκπληκτικ χρ νο των οκτώ ετών, έστω την «Eταιρεία Mελέτης της Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας» και με απασχ ληση ισάριθμων ή και περισσ τερων τεχνιτών και το «Tεχνικ Mουσείο Θεσσαλονίκης» στο πλαίσιο της Πο- ⅷ Oργανωμένα και παρά τη χρήση αυτοκινήτων αντί λιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης δίκτυα τηλεπικοινωνίας κάρρων ή ηλεκτρικών γερανών αντί χει- «Θεσσαλονίκη 1997». Συμμετείχε μεγά- Eπιμέλεια αφιερώματος: Tου Στέλιου Πολυκράτη ροκινήτων». Tο τεκμηριωμένο αυτ συ- λος αριθμ ς ερευνητών, εκ των οποίων μπέρασμα είναι ενδεικτικ των επιτευγ- EΛEYΘEPIA TPAΪOY πολλοί παρουσιάζουν τις εργασίες τους ⅷ Tεχνολογία μετάλλου μάτων της αρχαιοελληνικής τεχνολογίας, στο αφιέρωμά μας αυτ . H έκταση του Tης K.Γ. Tσάιμου η οποία δημιούργησε έργα που επηρέασαν την εξέλιξη του τε- θέματος και ο περιορισμένος χώρος του αφιερώματος δεν επέ- ⅷ Aρχαία ναυπηγική χνικού πολιτισμού, μέχρι τις ημέρες μας. Ωστ σο, ενώ πολλές τρεψαν την πλήρη κάλυψη των αρχαιοελληνικών τεχνολογι- πλευρές του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, πως η πολιτική, κών επιτευγμάτων, τα οποία, ώς ένα βαθμ , έχουν παρουσια- Tου Xάρη Tζάλα η φιλοσοφία, η τέχνη κ.ά., έχουν γίνει αντικείμενο μελέτης και σθεί σε παλι τερα τεύχη των «Eπτά Hμερών» με θέμα την ελιά ⅷ Oι αρχαίοι νεώσοικοι θαυμασμού διεθνώς, ο τομέας της τεχνολογίας έχει υποτιμη- (16 Iανουαρίου 1994), το κρασί (17 Oκτωβρίου 1993), την ελ- θεί, παρά το γεγον ς τι η προσέγγιση εν ς πολιτισμού δεν εί- ληνική ιατρική (12 Oκτωβρίου 1997), την παραδοσιακή ναυ- Tου David Blackman ναι δυνατή χωρίς την καταν ηση βασικών κοινωνικών φαινο- πηγική (19 Δεκεμβρίου 1993) κ.α. ⅷ Aρχαία ελληνικά αυτ ματα. Tου Θ.Π. Tάσιου Tου Δημητρίου Kαλλιγερ που- Kαθηγητή EMΠ, Προέδρου της Eταιρείας λου Mελέτης Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας (EMAET) ⅷ Eγκαταστάσεις υγιεινής. ENA απ τα παράδοξα της νεοελλη- Tης Kλαίρης Παλύβου νικής πραγματικ τητας είναι κι η ά- ποψη κατά την οποία οι «αρχαίοι ⅷ Eκπληκτικά Eλληνες δεν είχαν σπουδαία τεχνο- συστήματα ύδρευσης. λογία – οι Pωμαίοι ήσαν οι μεγάλοι Tου Eλευθέριου Bαβλιάκη τεχνικοί». O αντικειμενικ ς μελετητής της ⅷ Aτομικ ς οπλισμ ς. ελληνικής ιστορίας, μως, παρατη- Tου Παναγιώτη B. Φάκλαρη ρεί τι οι αρχαίοι Eλληνες ήταν λα ς τ σο πολύ στραμμένος στην τεχνο- ⅷ Δρυτ μοι και λογία, ώστε απ’ τα βάθη των αιώνων ξυλουργοί. την είχαν ήδη «προβάλλει» στο μυ- Tης Στέλλας Kοκκίνη θοθρησκευτικ επίπεδο. O Προμη- θεϊκ ς μύθος είναι καταλυτικής ση- ⅷ «Eίματα ευποίητα» μασίας εν προκειμένω (Πλάτωνος Tης Iριδας Tζαχίλη «Πρωταγ ρας», 321 c): O Προμηθεύς ⅷ Tα αστρονομικά ργανα παρατηρεί τι το νεοδημιούργητο ον «άνθρωπος» είναι γυμν , ξυπ λητο, Aρχισιδηρουργ ς με το βοηθ του, μπροστά σε μεταλλουργικ κλίβανο. Πα- Tης Mάρως K. Παπαθανασίου άοπλο και άστεγο, σπεύδει δε να ε- ράσταση σε μελαν μορφη λήκυθο (Bρετανικ Mουσείο). ⅷ O μηχανισμ ς πανορθώσει το σφάλμα αυτ της Δη- μιουργίας, προσφέροντας στους αν- ξοχήν ελληνική) δραστηρι τητα, η τασκευάζονται και ακριβή μετρητικά των Aντικυθήρων Eπιστήμη, αρχίζει να διαποτίζει την ργανα: Δι πτρες, χωροβάτες, οδ - θρώπους «έντεχνον σοφίαν» (δηλα- Tου N.A. Oικον μου δή τεχνογνωσία) και «πυρ» (δηλαδή εμπειρική τεχνολογία. Xάρις στον υ- μετρα, αστρολάβοι, υδραυλικά ωρο- ⅷ Iατρική τεχνολογία ενέργειαν). Eτσι γεννήθηκε η τεχνο- μέναιο αυτ ν, η τεχνική καινοτομία λ για, ζυγοί ακριβείας, θα είναι το λογία, την επ μενη κι λας μέρα της θα γίνει ευχερέστερη, αλλά κι η τε- «αντίδωρον» της τεχνολογίας προς Tου Σπύρου Γ. Mαρκέτου χνολογία γίνεται παραγωγικ τερη. O τη ζωογ να επιστήμη. Δημιουργίας! Tέτοια βασική περί τε- ⅷ Προηγμένη χνολογίας αντίληψη είχε αυτ ς ο λα- Θαλής ο Mιλήσιος, εφαρμ ζει τα μα- Aλλ’ ας έρθουμε σε μια, συνοπτι- μεταλλοτεχνία ς. Γι’ αυτ , άλλωστε, είχε και θε ν θηματικά του στο μεγάλο χωματουρ- κ τατη έστω και υπαινικτική, παρου- μηχανικ (τον Hφαιστο) και μυθικά γικ έργο εκτροπής του Aλιος ποτα- σίαση των επιμέρους κλάδων της αρ- Tης Eυαγγελίας A. Bαρέλλα χαίας ελληνικής τεχνολογίας. γιγάντια ρομπ τ, πως ο Tάλως, ο ο- μού (Hρ δοτος I–70). Tο ίδιο άλλω- ⅷ Eλεγχος ποίος περιδιάβαζε ταχύτατα λη την στε κάνει κι ο Πυθαγ ρας ταν, χά- ποι τητας προϊ ντων Kρήτη κι έριχνε βράχους θε ρατους ρις στην αριθμητικοποίηση της μου- Mεταλλευτική – πάνω στα πλοία των εχθρών. Eνας σικής κλίμακας, διευκολύνει την κα- Tου Γιώργου Bαρουφάκη τέτοιος λα ς ήταν λοιπ ν ανοιγμέ- τασκευή μουσικών οργάνων. Aυτήν Mεταλλουργία ⅷ Aμαξήλατη νος προς τις μηχανικές κατασκευές ακριβώς την επιστημονική στροφή H νίκη των Aθηναίων στη Σαλαμίνα επικοινωνία απ πολύ νωρίς – εις πείσμα της ανι- της ελληνικής τεχνικής επισημαίνει με 200 νεοναυπηγημένες τριήρεις Tου Γ.A. Πίκουλα στ ρητης απ ψεως που προτάξαμε. κι ο Bιτρούβιος (1ος αι. μ.X.) ταν δεν είναι άσχετη του γεγον τος τι, Πλήθος απλών τεχνολογιών είχαν μας βεβαιώνει τι «[οι Eλληνες] κλη- επί τρία χρ νια πριν, η παραγωγή αρ- Eξώφυλλο: H «Eλέπολις» ήταν ένας κυλι - αυτοχθ νως αναπτυχθεί στις ελλη- ροδ τησαν στις επ μενες γενεές γύρου στο Λαύριο είχε φθάσει στο α- μενος πολιορκητικ ς πύργος ύψους 20 μ. έως νίδες χώρες ή είχαν σταδιακά εισα- πολλές μηχανές επινοημένες και κα- π γειο (750 τάλαντα κατ’ έτος). Kι αν 60 μ., σιδερ φρακτος στο πρ σθιο μέρος του. χθή απ’ την Eγγύς Aνατολή. Oμως, ε- τασκευασμένες με βάση τους αριθ- έχασαν τον Πελοποννησιακ Π λε- Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» κεί γύρω στον 6ο π.X. αιώνα, κάτι το μούς και τους φυσικούς ν μους» (I, μο, είναι ίσως δι τι τα μεταλλεία εί- EΛEYΘEPIA TPAΪOY πρωτ φαντο συμβαίνει στην Eλλά- 1.17). χαν σχεδ ν κλείσει (75 τάλαντα κατ’ δα: Σταδιακά, μια καινούργια (κατε- Tώρα, χάρις στην τεχνολογία, κα- έτος). Bεβαίως, ούτε η μεταλλευτική 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 2. ούτε η μεταλλουργίατων Aθηναίων Oι αρχαίοι ήσαν αρχικώς πρωτ τυπες. Oμως, Eλληνες ήταν κατά τον 5ο αι. και τον 4ο αι. παρατη- τ σο στραμμένοι ρείται μια άνθηση και μια συστημα- στην τεχνολογία τοποίηση που ουδέποτε άλλοτε είχε ώστε την είχαν παρατηρηθεί: άνετες στοές εξορύ- προβάλει, απ τα ξεως, δίδυμα φρεάτια για τη μηχανο- βάθη των αιώ- ποίηση της ανυψώσεως φορτίων, ορ- νων, στο μυθο- θρησκευτικ γανωμένη μαζική εκκαμίνευση και επίπεδο. Aρκεί τήξη, νέες τεχνικές εξοπλισμού των να θυμηθούμε μεταλλευμάτων, μηχανοποίηση της τον Προμηθέα κοπής νομισμάτων. που πρ σφερε στους ανθρώ- Στρατιωτική τεχνική πους «έντεχνον σοφία» και Eδώ πρ κειται για ένα μ νιμο ι- «πυρ», δηλαδή στορικ φαιν μενο κι χι για «επα- τεχνογνωσία και νάληψη» της Iστορίας: Oι περισσ τε- ενέργεια, πως ρες ανακαλύψεις γίνονται (ή, έστω, και το γεγον ς εφαρμ ζονται ευρέως) για να εξυπη- τι ένας απ ρετήσουν στρατιωτικές σκοπιμ τη- τους θεούς, τες. Aποφεύγοντας μια ηθικολογική ο Hφαιστος, προσέγγιση στο θέμα, ας θυμήσουμε ήταν μηχανικ ς. προχείρως μερικά επιτεύγματα στην Στη φωτογραφία, αρχαία Eλλάδα: Φλογοβ λα (Θουκι- παράσταση σε δίδης, Δ.100), το χαλκ τονον πλο ερυθρ μορφη (Kτησίβιος, 3ος αι. π.X.), η Eλέπολις κύλικα του 5ου του Eπιμάχου (θωρηκτ άρμα ύψους αι. π.X., που 40 μ., Δι δωρος xx,91), το πολυβ - εικονίζεται ο Hφαιστος λον (καταπέλτης του Διονύσου εκ (αρχικά θε ς Mαγνησίας). Tο εντυπωσιακ τερο ί- της φωτιάς, σως πλο, αμυντικ αυτή τη φορά, ή- των ηφαιστείων σαν οι φοβεροί γερανοί του Aρχιμή- και ύστερα της δη, καθώς πρ βαλαν ξαφνικά πάνω μεταλλοτεχνίας), απ’ τα θαλάσσια τείχη των Συρακου- ενώ παραδίδει σών για ν’ αρπάξουν τις πλωτές πο- στη Θέτιδα λιορκητικές μηχανές των Pωμαίων την πανοπλία και να τις βροντοχτυπήσουν πάνω του Aχιλλέα στα βράχια (Πλούταρχος, Mάρκελ- (Aρχαιολογικ λος, XV). Mουσείο, Bερολίνο). Tεχνικά έργα Aναφέρθηκε ήδη η περίπτωση του Θαλή (6ος αι.) να εκτρέπει τον Aλυν ποταμ ν. Kοντά στην Iωνία πάντοτε, ο κυματοθραύστης της Σάμου (βά- θος 35 μ., μήκος 335 μ.) είναι απ τα σημαντικ τερα λιμενικά έργα της αρχαι τητας. H σήραγγα μως της Σάμου, έργο του Mεγαρέως Eυπαλί- νου, παρουσιάζει ίσως το μεγαλύτε- ρο ενδιαφέρον: Mε ύψος γύρω στα 2,5 μ. και μήκος 835 μ. εντυπωσιάζει, ακ μα και για τα σημερινά δεδομένα. Σειρά έχει τώρα ένα ευρύτερο υ- δραυλικ έργο, η αποξήρανση της λίμνης των Πτυχών (της λίμνης Δύ- στου, δηλαδή, στη ν τια Eύβοια). Σώζεται η σύμβαση του δήμου Eρε- τριέων με τον Mηχανικ Xαιρεφάνη (330 π.X.). Περιγράφεται το έργο (κα- τασκευή αποχετευτικών αγωγών και δρυφράκτων, κατασκευή δεξαμενής, κ.ά.), δίνεται τετραετής προθεσμία, παρέχεται ατέλεια στα εισαγ μενα υλικά και ασυλία στον εργολάβο και στους εργαζ μενους κατά τη διάρ- κεια της τετραετίας. Προβλέπονται μως και σαφείς ποινικές ρήτρες, υ- λικής και ηθικής φύσεως. Eίναι το πρώτο έργο B.O.T. (build, operate and transfer) στην Iστορία. Kαι για να μη διαιωνίζεται η ανα- κρίβεια πως μ νοι οι Pωμαίοι εφεύ- ραν τον θ λο, ιδέστε και τη γέφυρα της Bαλύρας (άνω Πάμισος) που χρησιμοποιείται ακ μα μέχρι σήμε- ρα! Aλλη μια απ δειξη του π σο στραμμένος ήταν ο ελληνικ ς λα ς στην τεχνολογία και τις μηχανικές κατασκευές, απ τα βάθη των αιώνων, αποτελεί ο Tάλως, το μυθικ γιγάντιο ρομπ τ που περιδιάβαζε ταχύτατα λη την Kρήτη και έρι- Mηχανολογία χνε βράχους θε ρατους στα πλοία των εχθρών. Στην αγγειογραφία (5ου αι. π.X.) βλέπουμε το τέλος του ορειχάλκινου φρουρού της Kρήτης, ύστερα απ τη σύγκρουσή του με του Aργοναύτες κατά την επιστροφή τους απ την Kολχίδα. Δίκαια χαρακτηρίζεται ως η βαρύ- Eικονίζεται ο Tάλως ανάμεσα στους έφιππους Δι σκορους που τον συνέλαβαν και η Mήδεια η οποία βγήκε απ την τερη τεχνολογία. Eνδεικτικώς, θα Aργώ, αφού συμπλήρωσε τις μαγικές πράξεις που έφεραν το θάνατο του ήρωα· το αίμα του, λέει ο μύθος, χύθηκε απ Συνέχεια στην 4η σελίδα τη μοναδική του φλέβα σαν λιωμένο μολύβι μετά τον τραυματισμ του στον αστράγαλο (Pούβο, Συλλογή Jatta). KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 3
- 3. Eνα απ τα πολλά ανοίγματα της αρχαίας (3ου π.X. αι.;) γέφυρας της Bαλύρας (άνω Πάμισος) πως υπερυψώ- θηκε και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα (φωτ.: Γ. Γ. Mακρή). Aνακατασκευή υδραύλεως. H ύδραυλις (το πρώτο «αρμ - νιο») αποδίδεται στον Kτησίβιο (3ος αι. π.χ.). Προέκυψε α- π τον συνδυασμ εν ς μουσικού οργάνου με σειρά αυλών (σύριγξ) με τη νέα τεχνική που εξασφάλιζε με υδραυλικ τρ πο σταθερή πίεση αέρα (μελετητής: M. Mαυροειδής, κατασκευαστής: Γ. Παράσχος). Συνέχεια απ την 3η σελίδα μνημονεύσουμε πρώτα τα εργα- λεία. Πολύσπαστα (5ος αι. π.X.), συ- γκ λληση σιδήρου (6ος αι. π.X.), α- τέρμων κοχλίας (3ος αι. π.X.) και, πιθαν τατα, τ ρνος μεταλλικών α- ντικειμένων. Xάρη σ’ αυτά, καθώς και στις προ δους της μεταλλουρ- γίας, έγινε δυνατή η εντατική χρή- ση των ακ λουθων μηχανημάτων: Mεταλλικά ελατήρια για ισχυρούς καταπέλτες, ισχυροί οδοντωτοί τροχοί για γερανούς, καλώς συναρ- μοσμένα έμβολα και χιτώνια για εμ- βολοφ ρες αντλίες (3ος αι. π.X.), καθώς και αυτοματισμοί ποικίλοι – πριν κι απ τον Hρωνα της Aλεξάν- δρειας (1ος αι. π.X.). Xημική τεχνολογία H συστηματική συλλογή των χη- μικών «συνταγών» των Eλλήνων έ- γινε τον 1ο αι. μ.X., η χρονολ γησή τους μως είναι πολύ παλαι τερη. Aλλωστε, τα σχετικά αποσπάσματα του Bώλου Δημοκριτείου ανάγο- νται στον 2ο π.X. αιώνα. Eντυπω- σιάζει ο πλούτος των χημικών γνώ- σεων, αλλά και η ακρίβεια της ορο- λογίας που χρησιμοποιείται. O Διο- κλητιαν ς θα καταστρέψει σα αρ- χαία συγγράματα μπ ρεσε «περί χημείας χρυσού και αργύρου», για να εμποδίσει την Aίγυπτο ν’ απο- κτήσει πλούτη! Aς αναφερθεί, πά- ντως, τι μέγα μέρος των σωζ με- νων παπύρων περιγράφουν μεθ - δους νοθεύσεως μετάλλων... Nαυπηγική Δίκαια έχει λεχθεί τι ένα μεγάλο Tο ευπαλίνειο ρυγμα της Σάμου, απ τα σπουδαι τερα τεχνικά έργα της αρχαι τητας, με ύψος γύρω στα 2,5 μ. και πλοίο είναι η συνάντηση πολλών μήκος 835 μ. Kατασκευάστηκε απ τον Mεγαρέα μηχανικ Eυπαλίνο, με χρηματοδ τηση του τυράννου των Mεγάρων τεχνολογιών. Δεν είναι τυχαίο τι η Πολυκράτη, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες υδροδ τησης της αρχαίας Σάμου (φωτ.: «Samos», XIX, εκδ. Γερ- αθηναϊκή τριήρης, αυτ το σαρα- μανικής Aρχαιολογικής Σχολής, 1995). ντάμετρο πλοίο με διακ σιους άν- 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 4. Σιδερένιο καντηλέρι ύψους2 μ., απ την αρχαία Πριήνη. δρες πλήρωμα, ήταν ικαν να ανα- πτύσσει την (ζηλευτή και σήμερα) ταχύτητα των 20 χιλιομέτρων την ώρα. Στην Aλεξάνδρεια θα φθά- σουν σε «υπερωκεάνεια» των 1.000 τ ννων, μήκους 130 μέτρων και με μερικές χιλιάδες ανθρώπους φορ- τίο (Kαλλίξενος ο P διος, 2ος αι. π.X.). Δεν φαίνεται μως τι πρ κο- ψαν πολύ με τέτοια δυσκίνητα σκά- φη. H προώθηση γιν ταν ακ μη με κουπιά... Aν δεν είχε ανακοπεί... H αναδρομή αυτή στην αρχαία ελληνική τεχνολογία είναι εμφανώς ατελέστατη. Yποδηλώνει μως την έκταση, την εμμονή και τη σημασία αυτού του θεμελιώδους πολιτισμι- κού φαινομένου. Aξίζει μάλιστα να παρατηρηθεί τι οι Eλληνες μηχα- νικοί και τεχνικοί συγγραφείς της αρχαι τητας επλήθαιναν σταθερά, απ’ τον 6ο π.X. προς τον 1ο π.X. αι- ώνα: Θαλής, Eυπαλίνος, Mανδρο- Tο υδραυλικ ρολ ι του Kτησιβίου. H σταθερή ροή του νερού μετατρέπεται σε χρονική μέτρηση (το σχέδιο είναι απ κλής, Iππ δαμος, Xερσίφρων, Φιλ - το βιβλίο «Les dix livres d’ architecture de Vitruve», εκδ. P. Mardaga, 1979). λαος, Aρχύτας, Διονύσιος, Aινείας, Πολύειδος, Φίλων Aθ., Διάδης, Kα- το τεχνολογικ κέντρο του αρχαίου δεχομένως ν’ αποκτήσουν ν ημα. της Aλεξανδρινής τεχνολογικής ρίας, Kινεύς, Πύρρος, Σώστρατος, κ σμου. Eκεί που θα ολοκληρωθεί Eτσι, ψάχνουν τον κ σμο απ «μέ- παράδοσης) ήταν γιος κουρέα, ενώ Δημήτριος, Eπίμαχος, Hγήτωρ, η στροφή της ελληνικής σκέψεως. σα προς τα έξω», μ’ έναν τρ πο που ο Hρων (του οποίου το έργο θα ε- Kτησίβιος, Eυκλείδης, Aρχιμήδης, Aντί για την ερμηνεία του κ σμου προαναγγέλει τον Γαλιλαίο. πανεκδίδεται συνεχώς μέχρι τον Bίτων, Φίλων Bυζ., Aπολλώνιος, απ τα «έξω προς τα μέσα» (π.χ. α- Tώρα, πολύ περισσ τεροι αρέ- 16ο αι. μ.X. στην Eυρώπη) εργαζ - Iππαρχος, Aγησίστρατος, Hρων, ντί να ξεκινούν απ τα τέσσερα σκονται στην παρατήρηση, στη μέ- ταν στην αρχή ως υποδηματοποι ς. Ποσειδώνιος, Aθήναιος, Aσκληπι - στοιχεία της φύσεως ή τις γενικές τρηση, στην κατασκευή. Kαι κάτι α- Aν δεν είχε ανακοπεί η λαμπρή ε- δοτος. Aυτή η (ατελής άλλωστε) αρχές), αναζητούν τώρα να συνδέ- κ μα: Oι μεγάλοι συγγραφείς μηχα- κείνη τεχνολογική παράδοση, το κέ- παράθεση ονομάτων οδηγεί κατ’ σουν τα μικρογεγον τα της πραγ- νικοί δεν είναι πλέον κτηματίες ή ντρο της οικονομίας τώρα θα βρι- ευθείαν στη Mεγάλη Aλεξάνδρεια, ματικ τητας, για να τα κάνουν εν- στρατηγοί. O Kτησίβιος (ο ιδρυτής σκ ταν στην Aνατολική Mεσ γειο... KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 5
- 5. Mηχανολογικές κατασκευές Eργαλεία, συστήματα τροχαλιών, αντλίες και άλλα τεχνολογικά επιτεύγματα των αρχαίων Eλλήνων Tου Θ. Π. Tάσιου Kαθηγητή EMΠ, Προέδρου EMAET BAΣH για την ανάπτυξη των μηχανο- λογικών κατασκευών είναι η ανάπτυ- ξη εργαλείων και εργαλειομηχανών. Iδού, πρώτον, μερικά τέτοια παρα- δείγματα απ’ την Aρχαία Eλλάδα: Tροχαλίες και πολύσπαστα χρησι- μοποιήθηκαν για το Eρεχθείον, στο τέλος του 5ου αι. Aλλά και απ’ τον 6ο αι. έχομε μεγάλου βάρους λίθινα στοιχεία με εντορμίες που δηλώ- νουν σφήνες για τη χρήση μηχανών αναρτήσεως. Πώς αλλιώς να εξηγη- θεί η απ τομη κατά τον 6ο αι. αντικα- τάσταση των ξύλινων δοκών των να- ών με πέτρινα επιστύλια; H ανάπτυξη των μέσων μεταφοράς και ανυψώσε- ως είχε προφανώς προηγηθεί. O Bιτρούβιος εκφράζει τον θαυμα- σμ του προς τον Xερσίφρονα (αρχι- τέκτονα του ναού της Aρτέμιδος στην Eφεσο), ο οποίος διέθετε σπου- δαίες μηχανές μεταφοράς και ανυ- ψώσεως υλικών. Στον Γλαύκο το Xίον (6ος αι.) απο- δίδουν την εφεύρεση της συγκολλή- σεως σιδήρου. O Hρ δοτος (IV,75) αναφέρει τη χρήση του τ ρνου αγγειοπλαστικής. Aλλά και ο τ ρνος μεταλλικών αντι- κειμένων φαίνεται πως χρησιμοποι - ταν, πως ο Γ. Bαρουφάκης απέδει- ξε μελετώντας τον κρατήρα του Δερβενίου. O Hρων ο Aλεξανδρεύς γράφει βι- βλίο (τα «Mηχανικά») για να περιγρά- ψει τα πέντε βασικά τεχνικά εργα- λεία (μηχανικάς «δυνάμεις» τα κα- Aνυψωτική μηχανή νερού Περαχώρας. Aποτελείται απ σταθερή ξύλινη βάση πάνω απ δεξαμενή και περιστρεφ με- λεί): βαρούλκον, μοχλ ς, πολύσπα- νο τροχ που φέρει οκτώ δοχεία. Συνδέεται με σύστημα διαφορικών τροχών ώστε να παίρνει κίνηση απ ζώα που κι- στον, σφην, ατέρμων, κοχλίας. Eπει- νούνται στο οριζ ντιο επίπεδο (κατασκευαστής: Δ. Kριάρης). δή δε ο ατέρμων κοχλίας θα γίνει βα- σικ συστατικ των αυτοματισμών τους οποίους θα εφεύρουν οι Aλε- ξανδρινοί, έχει σημασία να θυμίσου- με πως ο κοχλίας αυτ ς ήταν ήδη γνωστ ς και στον Aπολλώνιο (3ος αι.) ο οποίος έγραψε και ειδικ σύγ- γραμμα «περί κοχλίου». Φτάνουν ίσως τα πρώτα αυτά πα- ραδείγματα μηχανικών εργαλείων, που συνιστούν τον «προθάλαμο» της Mηχανολογίας. Θ’ αναφερθούμε τώ- ρα συνοπτικ τατα σε μερικές ειδικ - τερες εφαρμογές. Σκληρά κράματα Ξύλινα μηχανήματα (μεταφορικά και ανυψωτικά κυρίως) υπήρχαν απ πολύ παλιά. Eκείνο μως που έδωσε τη μεγάλη ώθηση στην αρχαιοελλη- νική μηχανολογία φαίνεται πως ήταν η απ χτηση των σκληρών κραμάτων, πως λ.χ. το «κρατέρωμα» (χαλκ ς και κασσίτερος), και ο σίδηρος βε- βαίως αργ τερα ( λη η Eλλάδα «εσι- δηρ φορει» μας λέει ο Θουκυδίδης). Eτσι έγιναν εφικτές ορισμένες σημα- ντικές εξελίξεις, χάρις στην κατα- σκευή ισχυρών οδοντωτών τροχών (για γερανούς λ.χ. με μειωτήρες 1 Πάνω: πρέσα λαδιού Hρωνος. Δεξιά: αναρροφητική – κατα- προς 200), μεταλλικών ελατηρίων θληπτική αντλία Kτησιβίου (κατασκευαστής: Δ. Kριάρης). παντ ς τύπου (σε καταπέλτες λ.χ., ι- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 6. H ανέγερση τουΠαρθενώνα πλησιάζει στην ολο- κλήρωσή της. Mε τη βοήθεια ανυψωτικού μηχα- νήματος με συστήματα τροχαλιών, τα υψη- λ τερα μέλη του ναού τοποθετούνται στη θέση τους (σχέδιο Mαν λη Kορρέ απ το βιβλίο του «Aπ την Πεντέλη στον Παρθενώ- να», εκδ. «Mέλισσα», Aθήνα 1993). Kάτω, α- νακατασκευή ανυ- ψωτικής μηχανής (μελέτη – επί- βλεψη: M. Kορρές, κα- τασκευα- στής: Aρης Nομι- κ ς). κανούς να εκτινάσσουν βάρη 80 kg σις ( πως τις ξέραμε μέχρι χθες στα σε απ σταση 200 m), και χιτωνίων και περιβ λια). H μεγάλη μως κατάχτη- εμβ λων καλά συναρμοσμένων (για ση ήταν η εμβολοφ ρος αντλία του τις εμβολοφ ρες αντλίες του Kτησι- Kτησιβίου (το «πνευματικ ν ργα- βίου, (3ος αι. π.X.). νον») για αέρα ή για νερ , με παρο- χές 1 τ.μ. απ βάθος 4 μέτρων. Aυτή Aντλίες νερού ακριβώς η αντλία θα τροφοδοτήσει με αέρα και την ύδραυλιν (το πρώτο Aντλίες νερού χρησιμοποιούνταν «αρμ νιον»), του Kτησιβίου εφεύρε- ευρέως: Eλικοειδείς αντλίες («αρχι- ση κι’ αυτή. μήδειες») χρησιμοποιούνταν στην Eίναι χαρακτηριστική η τάση των άρδευση και στα μεταλλεία (μέχρι αρχαίων Eλλήνων να υπηρετούν τε- τον περασμένο αιώνα). Tο νερ ανε- χνολογικά τις πολιτισμικές τους ανά- βαίνει «φυγοκεντρικά» μέσα σ’ έναν γκες: ο Hρων, τεχνικ ς συγγραφέας περιστρεφ μενο φαρδύ σωλήνα, στο και δάσκαλος μέγιστος (Aλεξάν- εσωτερικ του οποίου είναι στερεω- δρεια, 1ος αι. π.X.), στο βιβλίο του μένη μια λάμα σε ελικοειδή γραμμή «Aυτοματοποιητική» περιγράφει (παροχή νερού, γύρω στα 10 μ3 την πλήθος μηχανών για την εξυπηρέτη- ώρα). Aλλες μορφές αντλίας χρησι- ση λατρευτικών αναγκών ή και θεα- μοποιούνταν επίσης για την άρδευ- τρικών δρωμένων. Aλλά και ο Φίλων ση: Tύμπανον (με στερεωμένες λά- (3ος αι. π.X.), τιμά την αλεξανδρινή μες 30 μ3/ώρα), Πολυκάδια και Aλυσ- Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 7
- 7. Συνέχεια απ την7η σελίδα τάση προς τους αυτοματισμούς. H σωζ μενη αραβική μετάφραση των πνευματικών του είναι θησαυ- ρ ς τέτοιων παιγνίων: O αέρας, τα υ- γρά, η φωτιά, οι πλωτήρες, οι οδο- ντωτοί καν νες προσφέρουν πλού- σιο οπλοστάσιο για μια καινούργια τεχνολογία (τους αυτοματισμούς), που δυστυχώς δεν πρ λαβε τ τε να ολοκληρωθεί μως θα τροφοδοτού- σε λη την Eυρώπη για 1500 χρ νια. Aνάλογες διατάξεις κρυμμένων γερανών, καταπακτών και ηχητικών αυτομάτων, επραγμάτωναν τον «απ μηχανής θε ν» στο αρχαίο θέατρο των ύστερων χρ νων. Mορφές ενέργειας Σημαντική βέβαια ώθηση στην αρ- χαιοελληνική μηχανολογία θα διν - ταν εάν είχε προλάβει να επεκταθεί η εφαρμογή άλλων μορφών ενέργει- ας, εκτ ς απ’ τη μυική δύναμη (αν- θρώπων και ζώων): H δύναμη του ανέμου: O Hρων (1ος αι. π.X.) είχε περιγράψει μιαν «ανεμογεννήτρια» που κινούσε μιαν εμβολοφ ρο αντλία η οποία λειτουρ- γούσε μια ύδραυλιν. H σημαντικ τε- ρη λεπτομέρεια αυτής της εφευρέ- σεως ήταν ο μηχανισμ ς μετατρο- πής της κυκλικής κινήσεως της φτε- ρωτής, σε παλινδρομική ευθύγραμ- μη κίνηση του εμβ λου της αντλίας. H δύναμη του νερού: Aν εξαιρέ- σουμε τον υδροτροχ της αθηναϊκής αγοράς, ο «Eλληνικ ς νερ μυλος» θα εμφανισθεί πολύ αργ τερα (1ος αι. μ.X.), στην Mικρά Aσία. H δύναμη της φωτιάς: Tο πρώτο και σημαντικ τερο βήμα είχε γίνει - ταν ο Hρων περιέγραψε την αιολ - σφαιρά του, η οποία περιστρεφ ταν με ατμ ... H δύναμη του ηλεκτρισμού: Eδώ η γνώση είναι υποτυπώδης. Tο «ήλε- κτρον» (το κεχριμπάρι) που έλκει διάφορα υλικά «ακριβώς πως ο μα- γνήτης έλκει το σίδηρο», ήταν πολύ γνωστ – και προερχ ταν απ’ τη B - ρεια Θάλασσα, εκεί που ο Φαέθων χτυπήθηκε απ’ τον κευραν (άλλη μια ορθή διασύνδεση ηλεκτρικών φαινομένων!). Aυτά χωρίς καμιά ε- φαρμογή. Kι μως, αυτά θα ξαναθυ- μηθεί ο W. Gilbert ύστερα απ δυο χιλιάδες χρ νια (1646 μ.X.) και θα τα ονομάσει vis electrica... Πώς οι γερανοί του Aρχιμήδη καταβύθιζαν τα ρωμαϊκά πολιορκητικά πλοία στις Συρακούσες κατά την περιγραφή του Πλουτάρχου. (Σχέδιο P. James, N. Thorpe, «Ancient Inventions», M. O΄ Mara, London, 1995). Στη βιβλιογραφία βεβαίως, μπορεί κανείς να βρει περισσ τερες μηχανολογικές εφαρμο- γές: • Στις ανυψωτικές μηχανές (βλ. λ.χ. M. Kορ- ρέ: «Aπ την Πεντέλη στον Παρθενώνα», Mέλισσα, Aθήνα, 1992). • Στις ποικίλες αντλίες (βλ. λ.χ. J.G. Landels, «Engineering in the ancient world», University of California Press, 1981). • Στις στρατιωτικές μηχανές τα χαλκ τονα, τα αερ τονα και τα τεράστια άρματα μά- χης (40 έως 60 μ. ύψος), τις «ελεπ λεις» (βλ. λ.χ. B. Gille «Les mecaniciens grecs», Seuil, Paris, 1980, καθώς και Θ. Kορρέ: «Tο υ- γρ ν πυρ», Bάνιας, Θεσ/νίκη, 1995). • Στη ναυπηγική (βλ. λ.χ. X. Λάζος: «Nαυτική τεχνολογία στην αρχαία Eλλάδα», Aίολος, 1996). • Στην Aυτοματοποιητική (βλ. λ.χ. Δ. Kαλλι- γερ πουλος: «Aυτοματοποιητική του Hρωνος», Aθήνα, 1996). 1) Πρέσσα λαδιού no 41 (Oδηγ ). 2) Aνυψωτική μηχανή νερού no 45 (Oδηγ ς). 3) Aνυψωτική μηχανή νερού no 48 (Oδηγ ς). H εμβολοφ ρος αντλία του Kτησιβίου για αέρα ή για νερ , με παροχές 1 κ.μ. απ βάθος 4 μέτρων (αριστερά). Yπήρξε 4) Aρθρο Pάιτ σχήμα 1 η μεγάλη κατάκτηση στον τομέα των αντλιών νερού, παράλληλα, δε τροφοδ τησε με αέρα και την Yδραυλιν (το πρώ- 5) Oδηγ ς no 43, αντλία Kτησιβίου. το «αρμ νιο») του Kτησιβίου, εφεύρεση και αυτή. H αντλία του Hρωνος (δεξιά) είναι ουσιαστικά η αντλία του Kτησιβί- 6) Aρθρο Oλεσον, σχ. 13. ου με διάφορες βελτιώσεις τις οποίες περιγράφει ο Hρων στα σωζ μενα βιβλία του. 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 8. Oργανωμένα δίκτυα τηλεπικοινωνίας Tα αρχαιοελληνικά συστήματα επικοινωνίας με κωδικοποιημένα σήματα Tου Στέλιου Πολυκράτη O ιστορικ ς Πολύβιος αναφέρει Διευθυντή – Iδρυτή του Tηλεπικοινωνιακού στην κριτική του επί της δια πυρσών Mουσείου OTE μεταδ σεως ειδήσεων τα εξής: (1,43) «δια γαρ συνθημάτων ωρισμέ- AΠO τη στιγμή που ο πρωτ γονος νων έδει την χρείαν συντελείν των δε άνθρωπος αισθάνθηκε την ανάγκη ε- πραγμάτων αορίστων υπαρχ ντων τα πικοινωνίας με τους συνανθρώπους πλείστα διέφυγε την των πυρσών χρεί- του, δημιουργήθηκε ενστικτωδώς σ’ αν... περί ων γαρ ουκ ενεδέχετο προ- αυτ ν η έννοια της τηλεπικοινωνίας, νοηθήναι, περί τούτων ουδέν σύνθημα δηλαδή η εκ του μακρ θεν επικοινω- ποιήσασθαι δυνατ ν». (Δι τι διωρισμέ- νία. Tα πρώτα μέσα της επικοινωνίας νων συνθημάτων έπρεπε να εξυπηρετή- που χρησιμοποίησε ήταν η φωνή, τα ται εκάστη περίπτωσις· επειδή μως τα συρίγματα, οι κινήσεις των χεριών, πράγματα δεν είναι γνωστά εκ των το κέρας, οι φωτιές, κ.ά. Oταν οι σχέ- προτέρων, δια τούτο αι πλείσται των σεις μεταξύ των διαφ ρων κοινωνι- περιπτώσεων δεν ήτο δυνατ ν να εξυ- κών ομάδων αναπτύχθηκαν, δημι- πηρετηθούν με τους πυρσούς... δι τι τα ουργήθηκε η ανάγκη να εξευρεθούν πράγματα τα οποία δεν είναι δυνατ ν αποτελεσματικ τερα μέσα. να προβλεφθούν δι’ αυτά δεν δύνανται Στην πρώτη αυτή περίοδο οι αρ- να συμφωνηθούν εκ των προτέρων και χαίοι Eλληνες χρησιμοποιούσαν τας αντίστοιχα συνθήματα). πυράς προς μετάδοση σημάτων. Eίναι δε τ σες πολλές οι μαρτυ- Στην Iλιάδα ο Oμηρος ομιλεί περί ρίες και τα ιστορικά ντοκουμέντα ώ- Πυρσών σηματοδοτουσών τον ερχο- στε μπορούμε να υποθέσουμε τι - μ φιλικού στ λου προς βοήθεια των λος ο ελλαδικ ς χώρος απ τη Mα- πολιορκημένων (Iλιάς Σ 209–213). κεδονία μέχρι την Kρήτη ήταν κατά- «οι τε πανημέριοι στυγερώ κρίνονται σπαρτος με φάρους και εστίες φω- Aρηι, / άστεος εκ σφετέρου, άμα δι’ πε- O «ακουστικ ς τηλέγραφος» με εμβέλεια 2.500 μ., που χρησιμοποιήθηκε στις τιάς. λίω καταδύντι / πυρσοί τε φλεγέθουσιν εκστρατείες του Mεγάλου Aλεξάνδρου. H αναπαράσταση έχει φιλολογική επήτριμοι, υψ σε / δ’ αυγή γίνεται αίσ- μ νο τεκμηρίωση: αναφέρεται απ τον Aρριαν . (Oι αναπαραστάσεις μετα- Kωδικοποιημένα σουσα, περικτι νεσσι ιδέσθαι / αι κεν φοράς των πληροφοριών που εικονίζονται στο κείμενο είναι του Tηλεπικοι- πως συν νηυσίν Aρεω αλκτήρες ίκω- νωνιακού Mουσείου OTE που και λειτουργούν σε πλήρη ανάπτυξη) σήματα νται». (βγαίνουν ξω οι κάτοικοι και Aπ μία περίοδο και μετά οι διάφο- μάχουνται ολημερής / σ’ ανατριχιάρη ρες πληροφορίες δεν αποστέλονταν π λεμο, μα σα βουτήξει ο ήλιος / ανά- με απλ άναμα ή σβήσιμο της φωτιάς βουν σύδετες φωτιές – κι η λάμψη ως τα αλλά με κωδικοποιημένα σήματα και ουράνια / ψηλά πηδάει – για να τη δουν οι Eλληνες στην περίοδο αυτή που γειτ νοι κι ίσως / τρέξουν οχ το χαμ με χρονολογείται απ το 1195 π.X. ήταν καραβιών βοήθεια να τους σώσουν). πρωτοπ ροι στις οργανωμένες τη- (Mετάφρασις A. Πάλλη). λεπικοινωνίες στην Eυρώπη με τε- ράστια ως εκ τούτου συμβολή στην Δίκτυα φρυκτωριών εξέλιξη του πολιτισμού κάθε χώρας. Eκ των ανωτέρω συνάγεται τι ή- Oι επινοήσεις των Παλαμήδη – Σί- δη κατά την εποχήν εκείνην υπήρ- νωνα το 1195 π.X. των Kλεοξένη – χαν υποτυπώδη «δίκτυα» φρυκτω- Δημ κλειτου τον 4ο αιώνα π.X. και ριών με σταθμούς «αναμεταδ σε- του Aινεία του Tακτικού το 362 π.X. ως» εις τον χώρον του Aιγαίου ως ήσαν πρ δρομοι της μετέπειτα εξέ- και εις την Mικράν Aσίαν. Tην υπ θε- λιξης της τηλεγραφίας. ση ενισχύει ο τραγικ ς ποιητής Aι- Σύμφωνα δε με την ανακάλυψη σχύλος εις το δράμα του «Aγαμέ- του δρος K. Θεοφάνη Mανιά, Tαξίαρ- μνων». Tο σχετικ μέρος, αν και κά- χου – Eρευνητή – συγγραφέα οι θέ- πως μακροσκελές, αναφέρεται κα- σεις των ιερών των Π λεων και των τωτέρω ολ κληρο δι τι παρουσιάζει Mνημείων (στα μνημεία εντάσσονται ιδιαίτερον ενδιαφέρον (Aγαμέμνων και οι τηλεπικοινωνιακοί φάροι) της 280 και εφεξής): Aρχαίας Eλλάδας δεν ήσαν τυχαίες Xορ ς: και ποιος μαντατοφ ρος ήρθε Tο «άγγαρον πυρ», η φωτιά που δεν σβήνει. H αναπαράσταση έχει φιλολογι- αλλά είχαν καθοριστεί βάσει γεωμε- εδώ έτσι γρήγορα;/ κή μ νο τεκμηρίωση καθώς αναφέρεται απ τον Aισχύλο στον Aγαμέμνονα: τρικών και αστρονομικών υπολογι- Kλυτ: O Hφαιστος! ξαπολιώντας «φρυκτ ς δε φρυκτ ν δευρ’ απ’ αγγάρα πυρ ς έπεμπεν». H ονομασία προέρ- σμών και μετρήσεων. απ την ίδια λάμψη, / φωτιά τη φωτιά χεται απ τους Aγγαρους, μεταφορείς μηνυμάτων. Ωρισμένες βέβαια π λεις είχαν στέλνει προς τα εδώ μηνύτρα ταξιδευτή. φυσικές γεωγραφικές θέσεις για οι- / Kαι πρώτα / η Iδα στο βραχ βουνο του με αντιλαμπάδιασμα στείλαν παράγ- λάμπαδ ς της / ξεπέρασε πέρ’ απ’ τον κονομικούς και στρατηγικούς λ - Eρμή της Λήμνος / K’ ύστερα του Aθω γελμα / μακρύτερα, μια στοίβα ξερά ρεί- κάβο του κατάστενου, / που αγνάντια γους κι αυτές μως μαζί με τα πολυ- το ύψωμα / του Δία κορφή, απ’ το νησί κια ανάβοντας. / K’ η φλ γα φούντωσε, στο Σαρωνικ σαν φρουρ ς Στέκει. Nά- πληθή ιερά μνημεία αποτελούσαν έ- δέχτη το λάμπαδο / και άναψε Tρίτη, δίχως να πιέσει δι λου, / πηδώντας πά- το που δρέμει, να που φτάνει στο Aρα- να αρμονικ σύνολο και ανά τρία, τα που κι αυτή ψήλωσε τ σο / που πέρασε νω απ’ του Aσωπού τον κάμπο, / σα λα- χναίο βουν / και στα γειτονικά της π - πλησιέστερα, συνδε μενα με νοητές πάνω στης θάλασσας τα πλάτη / χαρού- μπερή Σελήνη, στο βουν φτασμένη του λης ξάγναντα / και να στο δώμα αυτ γραμμές σχημάτιζαν γιγάντια τρίγω- μενη η ορμή της ταξιδεύτρας φλ γας / Kιθαιρώνα, της φωτιάς ξυπνάει και- που πέφτει το Aτρειδέικο / η λάμψη που να κατά το πλείστον ισοσκελή, τα ο- κ’ η δάδα της στο βουν Mάκιστο, νούργιο ταξιδευτή. / Kι’ ανάβοντας οι είχε τη φωτιά της Iδας πρ παππο. / Tέ- ποία ανήκαν εν συνεχεία σε τιτάνια ι- στους φύλακες, / στέλνει χρυσ φεγγη βίγλες μια αιθρε λαμνη φλ γα, / δεν τοια είχα δώσει διάτα στους λαμπαδη- δανικά κανονικά πολύγωνα. παραγγελία σαν ήλιος. / Kαι τούτο α- άργησαν να τηνε κάνουν μακροτάξιδη. φ ρους μου / που ακούσαν κι ο ένας τη Πρώτος μως οργανωτής των Eπι- νάργητο, δίχως απ τον ύπνο / αστ χα- / Πέφτει η αντιφλογιά πάνω στη Γοργώ- φωτιά στον άλλο δίνοντας / νικήσαν απ’ κοινωνιών ήταν ο Παλαμήδης γιος στα να νικηθεί δε μένει ανάμελος με τη πη λίμνη / και ως έφτασε στο βουν Aι- τον πρώτο ως τον στερν στο δρ μο. / του Bασιλιά Nαύπλιου, ο οποίος κατά σειρά του μηνυτής / κι έτσι οι φωτιές του γίπλαγκτο, το σπρώχνει / της φωτιάς το Aυτή τη μαρτυρία σου λέω και το σημά- την περίοδο του Tρωικού Πολέμου στέλνουν τη λάμψη πιο μακριά / στο ρέ- παράγγελμα να μη χρονίσει / κι απολο- δι, / το μήνυμα που ο άντρας μου απ’ 1195–1184 π.X. ανέπτυξε τον πρώτο μα του Eύριπου στους φύλακες να φέ- γούν, ως ανάβουν με αψ θυμο κ ρωμα την Tροία μου στέλνει. (Mετάφρασις A. οργανωμένο τηλέγραφο με «πυρσεί- ρουν στου Mεσσάπιου μήνυμα. Kι αυτοί / μια γλώσσα φλ γας θε ρατη, που ο Mελαχρινού). Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 9
- 9. Xάρτης της Eλλάδαςστον οποίο σημειώνονται τα πιο γνωστά δίκτυα τηλεπι- κοινωνιών με φρυκτωρίες (πύργοι αναμετάδοσης οπτικών σημάτων). O επι- σκέπτης του Tηλεπικοινωνιακού Mουσείου OTE, χρησιμοποιώντας έναν ηλε- κτρικ πίνακα, πατά συγκεκριμένη διαδρομή και τη βλέπει να διαγράφεται στο χάρτη με το άναμμα μικρών λυχνιών για κάθε φρυκτωρία. Συνέχεια απ την 9η σελίδα βαιναν αυτοί οι φανοί υψώνονταν ες – φρυκτωρίες– με αριθμητικούς στα αριστερά άλλοι για να δείξουν κώδικες και «παραλλαγές». ποια πλάκα θα ’πρεπε να παρατηρη- H δε πληροφορία κατάληψης της θεί, αν ήταν η πρώτη ύψωναν 1 φαν , Tροίας εστάλη το 1184 στις Mυκήνες αν ήταν η 2η δύο κ.λπ. απ τον Σίνωνα βοηθ του Παλαμή- Mετά ύψωναν απ τη δεξιά πλευρά δη μέσω του δικτύου Φρυκτωριών και με την ίδια σειρά φανούς για να Tροίας (Iδη), Eρμαίου της Λήμνου, υποδείξουν το γράμμα της πλάκας Aκράθω, του Mάκιστου (Kαντήλι) της που έπρεπε να καταγραφεί. Kάθε πα- Eυβοίας, Mεσσάπιου του Eυρίπου, ρατηρητής έμπαινε στο π στο του Kιθαιρώνα (Eλατιά) της Bοιωτίας, Aι- και είχε κοντά του μια δι πτρα πλαι- γίπλακτου της Mεγαρίδος, Aραχναίο σιωμένη με σωλήνες και τοποθετη- (Aϊ–Λια) και φρυκτηρ του παλατιού μένη έτσι ώστε να ξεχώριζε τέλεια των Mυκηνών. Σπουδαι τερη μως τη δεξιά απ την αριστερή πλευρά τηλεπικοινωνιακή ανακάλυψη, προ- του ανταποκριτή. δρομική και του οπτικού μορσικού Aναπαράσταση του συστήματος μεταφοράς πληροφοριών με τον υδραυλικ τηλέγραφου θεωρείται η επιν ηση Yδραυλικ ς τηλέγραφο του Aινεία του Tακτικού. Διακρίνονται δυο οπλίτες (σε οπτική επα- των Eλλήνων Kλεοξένη – Δημοκλεί- φή και απ σταση 1.000–1.200 μ.), που υψώνουν αναμμένες δάδες καθώς ετοι- του τον 4ο αι. π.X. τηλέγραφος Aινεία μάζονται για αποστολή και λήψη μηνύματος μέσω της συσκευής του Aινεία. Aναλυτικά το σύστημα λειτουρ- Aλλη σημαντική ανακάλυψη συν- γούσε ως εξής: δυασμένη με υδραυλικ σύστημα ή- απ’ που θα μπορούσε να τρέξει η ί- λονίκης τα έτη 829–842 π.X. βελτίω- ταν η επιν ηση του Aινεία του Tακτι- δια ποσ τητα νερού. Tα δοχεία αυτά σε το σύστημα αποστολής πληροφο- κού το 362 π.X., ο οποίος έδωσε ε- ήταν γεμάτα με νερ στην επιφάνεια ριών των φρυκτωριών με το ντολή και ζήτησε απ αυτούς που ή- του οποίου ήταν τοποθετημένοι οι «ΩPONOMIO» δηλαδή σύστημα συγ- θελαν να ανταλλάξουν νέα, να προε- φελλοί με τα ραβδάκια. Aνοίγοντας χρονιζ μενο με μηχανικά ωρολ για, τοιμάσουν μ νοι τους τα πήλινα ή συγχρ νως τα στ μια και με την υ- υποδιαιρούμενα σε αντίστοιχες ώ- μεταλλικά δοχεία απολύτως ίσα κατά ποχώρηση της στάθμης του νερού οι ρες και συνδυασμένα με αριθμογρα- ύψος και πλάτος, έχοντας ύψος το φελλοί θα υποχωρούσαν και τα ρα- φικ κώδικα των σπουδαιοτέρων ει- πολύ 3 πήχεις και πλάτους 1 πήχυ. βδάκια θα χάνονταν με τη σειρά δήσεων. Mετά θα έπρεπε να έχουν κομμά- τους στο εσωτερικ των δοχείων. Tο σύστημα αυτ διατηρήθηκε για τια φελλ πλάτους κατά τι μικρ τε- Eξασφαλίζοντας την ίδια ταχύτητα πολλά χρ νια και το έτος 1204 οι ρου του στομίου των δοχείων και να στη φάση των δοκιμών, τα δοχεία με- Σταυροφ ροι δημιούργησαν το με- Eπαιρναν το αλφάβητο και το χώ- μπήξουν στο κέντρο των φελλών μι- ταφέρονταν στους τ πους που υ- γάλο δίκτυο «Kαμινοβιγλατορίων» α- ριζαν σε 5 κατηγορίες που κάθε μία κρές ράβδους χωρισμένες ίσα, σε πήρχαν τα συστήματα με τους φα- π τις βίγλες (παρατηρητήρια) και τα περιείχε 5 γράμματα, για την ακρί- διαστήματα τριών δαχτύλων και πά- νούς. Eκεί, ταν συνέβαινε κάποιο καμίνια τα οποία διατηρούσαν άσβη- βεια η τελευταία κατηγορία περιείχε νω εκεί να βάλουν ένα ευδιάκριτο γεγον ς απ αυτά που είχαν προ- στο το «άγγαρον πυρ» απ την Kων- μ νον 4 γράμματα. Aυτοί που είχαν κάλυμμα στο οποίο θα κατέγραφαν βλεφθεί θα δίνονταν σήματα με τους σταντινούπολη μέχρι τον Tάραντα αναλάβει να φτιάξουν το προς μετά- τα πλέον συνηθισμένα γεγον τα του φανούς απ μία πλευρά στην άλλη της Iταλίας με ενδιαμέσους σταθ- δοση σήμα έπρεπε να ετοιμάσουν 5 πολέμου, αυτά που μπορούν να προ- και αμέσως οι δύο πλευρές θα άνοι- μούς στην Θράκη – Θεσσαλονίκη – πλάκες και να γράψουν πάνω σ’ αυ- βλεφθούν πιο εύκολα. Στο πρώτο γαν τους κρουνούς. M λις τα δοχεία Δυτική Mακεδονία – Hπειρο – Kέρκυ- τές ένα μέρος των γραμμάτων. Aυ- τμήμα θα έγραφαν στρατιώτες πεζοί έδειχναν το σωστ γεγον ς για τη ρα – Oθωνούς. τ ς που θα μεταδώσει το σήμα ση- με βαρύ οπλισμ , στο δεύτερο τμή- μετάδοση οι φανοί θα υψώνονταν Mέχρι δε το τέλος του 16ου αιώνα κώνει αρχικά δύο φανούς για να ει- μα στρατιώτες με ελαφρύ οπλισμ , πάλι και οι κρουνοί θα έκλειναν. O μ.X. περίοδο κατά την οποία βελτιώ- δοποιήσει τον άλλο και περιμένει στο τρίτο ιππικ και πεζικ , στο τέ- παρατηρητής θα μάθαινε, παρατη- θηκε το τηλεσκ πιο οι επινοήσεις την ανταπ κρισή του. Aυτ το πρώτο ταρτο στ λος κ.λπ. καλύπτοντας λα ρώντας τα ραβδάκια, ποιο ήταν το των Aρχαίων Eλλήνων αποτελούσαν βήμα ήταν απαραίτητο για να κατα- τα πιθανά σε π λεμο γεγον τα. Eπι- γεγον ς. τη βάση για τη μεταβίβαση κάθε πλη- λάβει ο επ μενος σηματοδ της τι ο πλέον τα δοχεία αυτά θα είχαν μια ο- Kατά τους Bυζαντινούς χρ νους ο ροφορίας, συμβάλλοντας τα μέγιστα πρώτος ήταν έτοιμος. Aπαξ και κατέ- πή απολύτως μοια μεταξύ τους φιλ σοφος Λέων Eπίσκοπος Θεσσα- στην εξέλιξη των τηλεπικοινωνιών. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 10. Πάνω: Aποψη τουτμήματος «Tηλεπικοινωνίες» στην Kρυπτοστοά της Aρχαίας Aγοράς Θεσσαλονίκης, που η «Eταιρία Mελέτης της Aρχαίας Eλληνικής Tε- χνολογίας» και το «Tεχνικ Mουσείο Θεσσαλονίκης» οργάνωσαν πρ σφατα την έκθεση «Aρχαία ελληνική τεχνολογία» στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρω- τεύουσας της Eυρώπης «Θεσσαλονίκη 1997». Kάτω αριστερά: Aναπαράσταση του υδραυλικού τηλέγραφου του Aινεία του Tακτικού. H απεικ νιση στηρί- ζεται σε γκραβούρα του 18ου αι. Kάτω δεξιά: Aναπαράσταση του συστήματος οπτικής αναμετάδοσης κωδικοποιημένων σημάτων με φλ γες, των Kλεοξέ- νη και Δημοκλείτου (4ος αι. π.X.). H επιν ηση αυτή στηριζ ταν σε ένα διαχωρισμ των γραμμάτων του ελληνικού αλφαβήτου σε ομάδες πέντε γραμμάτων και θεωρείται προδρομική χι μ νο του μορσικού τηλέγραφου αλλά και της σημερινής κωδικοποιημένης ψηφιακής αποστολής μηνυμάτων μέσω οπτικών ινών. (Φωτογραφίες κειμένου: Iωάννης Mπαρδ πουλος) KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 11
- 11. Tεχνολογία μετάλλου H μεταλλευτική και μεταλλουργική δραστηρι τητα στο αρχαίο Λαύριο Tης K. Γ. Tσάιμου χρησιμοποιούσαν και βαρούλκα. Aρχαιολ γου, Eπικ. Kαθηγήτριας της Iστορίας Tον φωτισμ στο πυκν σκοτάδι της Mεταλλευτικής και Mεταλλουργίας του EMΠ των στοών τον εξασφάλιζαν χρησι- μοποιώντας πήλινα λυχνάρια που OI APXAIOI Aθηναίοι στο Λαύριο, έκαιγαν λάδι. Oσον αφορά το σο- για την παραγωγή αργύρου ανέ- βαρ πρ βλημα του αερισμού, το πτυξαν μία μοναδική για την εποχή αντιμετώπιζαν είτε εκμεταλλευ - τεχνική στη μεταλλευτική και με- μενοι το ρεύμα του φυσικού ελκυ- ταλλουργία του αργύρου, που προ- σμού που εδημιουργείτο ταν δύο καλεί θαυμασμ και συγκίνηση για φρέατα ή στοές που επικοινωνού- το εφευρετικ πνεύμα τους. Tα με- σαν βρίσκονταν σε διαφορετικά υ- ταλλεύματα που εκμεταλλεύθηκαν ψ μετρα, είτε χρησιμοποιώντας εντατικά ήταν εκείνα του αργυρού- μεγάλα φυσερά. χου μολύβδου και συγκεκριμένα Tο πλούσιο μετάλλευμα πήγαινε δύο είδη: τα οξειδωμένα μεταλλεύ- κατ’ ευθείαν για τήξη. Tο φτωχ έ- ματα μολύβδου (κερουσίτης) και τα πρεπε να εμπλουτιστεί, δηλαδή ν’ θειούχα μεταλλεύματα μολύβδου απαλλαγεί απ τα στείρα πετρώμα- (γαληνίτης). Tα μεταλλεύματα αυ- τα που το συν δευαν. τά τα ον μαζαν «αργυρίτις γη» ε- πειδή περιείχαν άργυρο. Mέσα Eμπλουτισμ ς στον μ λυβδο του μεταλλεύματος υπήρχε ένα ποσοστ αργύρου 1 O εμπλουτισμ ς άρχιζε με τη μέχρι 3 κιλά ανά τ ννο περιεχομέ- θραύση και τη λειοτρίβηση του με- νου μολύβδου. ταλλεύματος. H θραύση γιν ταν με Oι αρχαίοι για να πάρουν τον πο- σιδερένιους κοπάνους επάνω σε λύτιμο άργυρο απ τα αργυρούχα μαρμάρινους γκους. Για τη λειο- μεταλλεύματα ακολουθούσαν μια τρίβηση χρησιμοποιούσαν τα επί- σειρά εργασιών, οι οποίες γιν - πεδα τριβεία. Tο λεπτοτριβημένο ντουσαν με την εφαρμογή μεθ - μετάλλευμα το έπλεναν με νερ σε δων και τεχνικών που δεν έχουν ειδικές εγκαταστάσεις στα πλυντή- ουσιαστικά αλλάξει. Oι διάφορες ρια πάνω σε ξύλινα ρείθρα. Oι βα- φάσεις αφορούν την εξ ρυξη και ρύτεροι κ κκοι του μεταλλεύματος εμπλουτισμ του μεταλλεύματος, διαχωρίζονταν απ τους ελαφρ - την τήξη προς παραγωγή αργυρού- τερους του στείρου και συλλέγο- χου μολύβδου, την κυπέλλωση για νταν κατάλληλα. Πρ κειται για ένα τον διαχωρισμ του αργύρου απ βαρυμετρικ διαχωρισμ , μέθοδος τον αργυρούχο μ λυβδο και τέλος που εφαρμ ζεται σήμερα ευρύτα- την ανάτηξη του λιθαργύρου προς τα στον εμπλουτισμ των μεταλ- παραγωγή του «εμπορεύσιμου» λευμάτων. Διάγραμμα της κατεργασίας του αργυρούχου μεταλλεύματος. Tο μετάλλευ- μολύβδου. μα μετά την εξ ρυξη ακολουθούσε μια πολύπλοκη μεταλλουργική κατεργα- Για να εμπλουτιστεί το μετάλ- σία (σχέδιο K. Kονοφάγου). λευμα χρειάζεται πολύ νερ . H ε- Eξ ρυξη ξασφάλιση του απαραίτητου νερού υπήρξε μεγάλο πρ βλημα, αφού η Tα μεταλλεύματα της Λαυρεωτι- Λαυρεωτική είναι μία απ τις πε- κής αναπτύσσονται σε τρεις ζώνες ρισσ τερο άνυδρες περιοχές της ή επαφές μεταξύ των οποίων πα- χώρας. Eτσι, αναγκάζονταν να συ- ρεμβάλλονται πετρώματα σχιστο- γκεντρώνουν το νερ της βροχής λίθων και μαρμάρων. σε μεγάλες δεξαμενές στεγανο- Oι αρχαίοι για να ανιχνεύσουν αν ποιημένες με ειδικ κονίαμα, αλλά, υπήρχε μετάλλευμα στην περιοχή κυρίως, κατά τη λειτουργία των που τους ενδιέφερε άνοιγαν στοές πλυντηρίων, επιτύγχαναν επανα- μικρής διατομής (070x0,90 μ.). κυκλοφορία του νερού μέσα απ έ- O εργάτης εργαζ ταν στη στοά να κλειστ σύστημα δεξαμενών και μισοξαπλωμένος ή γονατιστ ς και καναλιών. χρησιμοποιούσε σφυρί και καλέμι. Tα πλυντήρια αρχικά ήταν επίπε- Oσο το μήκος των στοών μεγάλω- δα. Στα τέλη του 4ου αιώνα κατα- νε οι ανάγκες εξαερισμού γίνο- σκευάστηκαν τα ελικοειδή μαρμά- νταν επιτακτικές, πράγμα που ρινα πλυντήρια αυξάνοντας το μή- τους ανάγκαζε να ανοίξουν φρέα- κος ροής. Πρ κειται για καταπλη- τα που χρησίμευαν επίσης για ε- κτική επιν ηση, η οποία δεν διαφέ- ρευνητικούς σκοπούς καθώς και ρει απ πλευράς αρχής απ τον για τη μεταφορά του μεταλλεύμα- σπειροειδή συγκεντρωτή του τος στο ύπαιθρο. Περισσ τερα απ Στο Λαύριο υπάρχουν φρέατα που έχουν ορυχθεί κατά μοναδικ τρ πο. Humphrey που κατασκευάστηκε 1.000 φρέατα σημειώνονται στους Yπάρχουν φρέατα με παρειές λείες, με εκτεταμένες δουλεμένες επιφάνειες στα μέσα του 20ου αιώνα δηλαδή χάρτες, η κατασκευή των οποίων (αρχείο K. Tσάιμου). 2.500 χρ νια αργ τερα. απ πλευράς καταστάσεως των Tο εμπλουτισμένο μετάλλευμα τοιχωμάτων προκαλούν τον θαυ- την υποστήριξη της οροφής του με- πάχους, τ τε για την εξ ρυξη του ύστερα απ πλινθοποίηση το στέλ- μασμ . ταλλείου. μεταλλεύματος ακολουθούσαν τη νανε να τακεί σε καμίνους τήξεως Oταν με μια ερευνητική στοά έ- Aκολουθούσαν την ίδια μέθοδο μέθοδο των βαθμίδων. Tο μετάλ- μορφής μικρών υψικαμίνων. Ως φταναν στο μετάλλευμα με απλά που και σήμερα εφαρμ ζεται ευ- λευμα κ βεται σε σκαλοπάτια. Tο καύσιμη ύλη χρησιμοποιούσαν ξυ- εργαλεία, σφυριά, φτυάρια, καλέ- ρύτατα, τη μέθοδο των θαλαμίων μετάλλευμα έπειτα απ μια πρ χει- λοκάρβουνο. Tον αέρα εμφυσού- μια, διαμ ρφωναν τα μέτωπα εκμε- και των στυλών. ρη επί τ που διαλογή το τοποθε- σαν στην κάμινο με φυσερά. Aπ ταλλεύσεως αποσπώντας το πλού- Oταν μως η φλέβα του κοιτά- τούσαν σε κοφίνια και το μετέφε- την τήξη του μεταλλεύματος παρά- σιο μετάλλευμα και αφήνοντας στύ- σματος ήταν κατακ ρυφη, αδιά- ραν στην επιφάνεια μέσω των στο- γονταν ο αργυρούχος μ λυβδος λους απ το ίδιο το μετάλλευμα για φορο αν ήταν μικρού ή μεγάλου ών και των φρεάτων, που πιθαν ν και η σκουριά. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 12. Tρ πος εξρυξης μεταλλεύματος με τη μέθοδο των βαθμίδων (σχέδιο K. Kο- Aρχαία στοά στην περιοχή Λαυρίου (αρχείο K. Tσάιμου). νοφάγου). Aναπαράσταση της διαδικασίας ενανθράκωσης σιδήρου υπ μορφή λεπτών φύλλων (το σχέδιο είναι απ το βιβλίο «Aρχαιογνωσία των μετάλλων. Aρχαία μεταλλευτική και μεταλλουργική τεχνική», της K.Γ. Tσάιμου, Aθήνα 1997). O αργυρούχος μ λυβδος περιέ- ρεύσιμος» μ λυβδος και περιείχε χει λο τον άργυρο που περιείχε το πολύ λίγο άργυρο (20–300 gr ανά μετάλλευμα, εκτ ς βέβαια απ τις τ ννο). απώλειές του στο απ ρριμμα κατά Eχει υπολογιστεί τι στο Λαύριο τον εμπλουτισμ , στη σκουριά κα- παρήχθησαν 3.500 τ. αργύρου και τά την τήξη και στους καπνούς της 1.400.000 τ. μολύβδου. Tο μέγιστο καμίνου. ποσοστ του παραγ μενου αργύ- O αποχωρισμ ς του αργύρου απ ρου διοχετεύθηκε στα νομισματο- τον αργυρούχο μ λυβδο επιτυγχα- κοπεία των Aθηνών, ενώ ο μ λυ- ν ταν με μια μεταλλουργική πράξη βδος χρησιμοποιήθηκε στην αρχι- γνωστή ως κυπέλλωση και βασίζε- τεκτονική αλλά και σε άλλες εφαρ- ται στην οξείδωση του μολύβδου μογές. με αέρα. H κυπέλλωση γιν ταν σε ειδική κάμινο κυπέλλωσης, που Mεταλλουργία σιδήρου σε θερμοκρασία 950°C ο αργυρού- χος μ λυβδος οξειδων ταν με αέ- και χάλυβα Eπίπεδο πλυντήριο με τη μεγάλη δεξαμενή νερού του συγκροτήματος του Σί- ρα μέσα σε ένα πυρίμαχο κύπελλο Στο Λαύριο αναπτύχθηκε επίσης μου του Παιανιέως στη Σούρεζα, 4ος αι. π.X. (ανασκαφή EMΠ K. Kονοφά- απ άργιλο. O μ λυβδος έρρεε ε- η μεταλλουργία του σιδήρου και γος–K. Tσάιμου). κτ ς της καμίνου λιωμένος ως ο- χάλυβα, απαραίτητα για την κατα- ξείδιο (PbO) και ο άργυρος που ως σκευή εργαλείων για την εξ ρυξη δηρος σε μορφή σφαιριδίων και η οποία επιτυγχαν ταν και σε καμί- γνωστ δεν οξειδώνεται έμενε στο των μεταλλείων αλλά και γενικ τε- σκουριά σε πολτώδη κατάσταση. νους που χρησιμοποιούσαν για το «κύπελλο» της καμίνου. H λη δια- ρα για τη βιομηχανία πλων και ερ- H απομάκρυνση της σκουριάς απ ψήσιμο των αγγείων. δικασία της κυπέλλωσης χαρακτη- γαλείων στην Aθήνα. H μεταλλουρ- το σίδηρο γιν ταν με σφυρηλασία H κατασκευή μεγάλων χαλύβδι- ρίζεται απ πλήθος λεπτομερειών γία του σιδήρου για τον αρχαίο με- σε υψηλή θερμοκρασία της τάξεως νων αντικειμένων γιν ταν με συ- και επινοήσεων. ταλλουργ ήταν μια διαδικασία αρ- των 1.200 – 1.300° C σε φρεατώδη γκ λληση πολλών λεπτών φύλλων H μεταλλουργική επεξεργασία συ- κετά δύσκολη. Oι αρχαίοι δεν μπ - κάμινο. Tο σύντηγμα με τη σφυρη- χάλυβα με την τεχνική της αυτογε- μπληρων ταν με την αναγωγική α- ρεσαν να πετύχουν μέσα στην κά- λασία διαμορφώνεται σε συνεχή μά- νούς σφυρηλασίας. νάτηξη του οξειδίου του μολύβδου μινο υψηλές θερμοκρασίες (ο σίδη- ζα σιδήρου. H αρχαία ελληνική τεχνική στη (λιθάργυρο το έλεγαν οι αρχαίοι) ρος έχει σημείο τήξεως 1.540°). O χάλυβας παραγ ταν υπ μορ- μεταλλουργία αποτελεί ένα μεγά- προς απ ληψη πλέον του μολύβδου. Kατά την τήξη σιδηρούχων με- φή φύλλων με εναθράκωση. Tα λε- λο επίτευγμα που λαμπρύνει, μαζί Για τον σκοπ αυτ χρησιμοποιού- ταλλευμάτων ο αρχαίος μεταλ- πτά φύλλα σιδήρου τα τοποθετού- με τα άλλα πολύ πιο γνωστά, τη φι- σαν καμίνους τήξεως μοιες με ε- λουργ ς αντί ρευστού μετάλλου σαν σε πήλινα σφραγισμένα αγγεία λοσοφία, το θέατρο, τη γλυπτική κείνες της αρχικής τήξεως του με- στη φρεατώδη κάμινο έπαιρνε μία με αρκετή σκ νη ξυλάνθρακα. H και γενικά τον πολιτισμ και την ταλλεύματος. σπογγώδη μάζα (το σύντηγμα) στην διαδικασία της εναθράκωσης απαι- πολιτική, τον «Xρυσ Aιώνα» του Aυτ ς ο μ λυβδος ήταν ο «εμπο- οποία υπήρχε εγκλωβισμένος ο σί- τούσε θερμοκρασία 800 - 900 ° C, η 5ου αι. π.X. της αρχαίας Aθήνας. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 13
- 13. Aρχαία ναυπηγική Yψηλή τεχνολογία στη ναυπήγηση πλοίων Tου Xάρη Tζάλα skeleton first «πρώτα οι νομείς». Προέδρου του Eλληνικού Iνστιτούτου Προστα- Tο τι είναι εφικτή η κατασκευή ε- σίας Nαυτικής Παράδοσης, Διευθυντή του Προ- ν ς σκάφους στήνοντας πρώτα το γράμματος «Kυρήνεια II» πέτσωμα και τοποθετώντας μετά τους νομείς, επιβεβαιώθηκε κατά «Eάν αποσυνδέσεις την την προσπάθεια πειραματικής αρχαι- Eλλάδα, στο τέλος θα δεις να ολογίας της ναυπήγησης του σου απομένουν μια ελιά, ένα «KYPHNEIA II4. αμπέλι κι ένα καράβι. Που Eάν για λη τη Mεσ γειο έχουμε σημαίνει: με άλλα τ σα την τη βεβαι τητα τι τα πλοία εναυπη- ξαναφτιάχνεις». γούντο με αυτή τη μέθοδο, δεν συμ- Oδυσσέας Eλύτης βαίνει το ίδιο για σύνδεση των μαδε- «O μικρ ς Nαυτίλος» ριών του πετσώματος, δηλαδή με τα μ ρσα και καβίλιες. Aυτ δεν ίσχυε OTAN αναφερ μαστε στην αρχαία πάντα για λη τη Mεσ γειο. Στην ναυπηγική των Eλλήνων, πρέπει να Aνατολική Mεσ γειο το αρχαι τερο διευκρινίσουμε τι οι Eλληνες, ένας σκαρί που έχει βρεθεί, εκείνο του κατεξοχήν ναυτικ ς λα ς, δώσανε Ulu Burum5, χρονολογείται στον 14ο πολλά αλλά και πολλά πήραν απ άλ- αιώνα π.X. Eκεί τα μαδέρια του πε- λους λαούς της Mεσογείου. τσώματος είναι συνδεδεμένα με Aρχαίες απεικονίσεις δείχνουν ε- μ ρσα και με καβίλιες. Mε τον ίδιο μπορικά ή πολεμικά πλοία και μας δί- τρ πο είναι συνδεδεμένα με τα μα- νουν χρήσιμες πληροφορίες για το δέρια του πετσώματος λων των άλ- σχήμα τους και την εξάρτηση. Πλη- λων πλοίων που βρέθηκαν στην ανα- ροφορίες αντλούμε και απ αρχαία τολική Mεσ γειο μέχρι τον 7ο μ.X. κείμενα. Oμως, οι παραστάσεις και αιώνα. τα κείμενα δεν μας δίνουν τον τρ πο Tα πράγματα διαφέρουν στη δυτι- που ήταν κατασκευασμένα αυτά τα κή Mεσ γειο. Eκεί έχουν βρεθεί τμή- πλοία: δηλαδή πώς γιν ταν η συναρ- ματα πλοίων των προκλασικών χρ - μολ γηση της καρίνας1 με ποδοστή- Tο «Kυρήνεια», πιστ αντίγραφο του αρχαίου (4ος π.X. αιώνας) πλοίου της νων που βλέπουμε μια διαφορετική ματα, πώς συνδέονταν τα μαδέρια Kυρήνειας, έτοιμο για καθέλκυση. τεχνική για τη σύνδεση των μαδε- του πετσώματος και οι νομείς2. ριών, που είναι γνωστή ως η μέθο- Mέχρι τις αρχές αυτού του αιώνα3 δος των «ραμμένων πλοίων» ή κατασκευασμένα με την υψηλή τε- θα έχουν οι νομείς. Tα μαδέρια του πιστευ ταν τι ο τρ πος που εσυ- bateaux cousus, γιατί κυριολεκτικά χνολογία που απαιτεί το σύστημα με πετσώματος θα είναι λο και λεπτ - ναρμολογούντο τα αρχαία πλοία ή- τα μαδέρια είναι συρραμμένα ανάμε- μ ρσα και καβίλιες. Oι Eλληνες στα τερα, ενώ λο και περισσ τερο οι ταν ίδιος με εκείνον που χρησιμοποι- σά τους με λεπτές φυτικές ίνες πε- ταξίδια τους προς τη Δύση ήρθαν σε νομείς θα ενισχύονται μέχρι που α- είται στα παραδοσιακά. Δηλαδή, τι ρασμένες απ τριγωνικές οπές που επαφή με άλλους λαούς που κατα- π τον 11ο αιώνα και μετά να σχη- εστήνετο η καρίνα, εδημιουργείτο έ- ακολουθούν το άνω και το κάτω μή- σκεύαζαν τα σκάφη τους με τη μέθο- ματίζουν με την καρίνα τον σκελετ νας σκελετ ς αποτελούμενος απ κος του κάθε μαδεριού. Tο 1993 σε δο των «ραμμένων πλοίων». Για ένα των πλοίων. Kατά τη διάρκεια της νομείς και πάνω στις προκαθορισμέ- μια ανασκαφή στο αρχαίο λιμάνι της ή για δύο αιώνες μπορεί αυτοί οι δύο παραπάνω εξέλιξης τα δύο πλευρι- νες γραμμές ο καραβομαραγκ ς λύ- Mασσαλίας, ήρθαν στο φως δύο τρ ποι να συνυπήρξαν στις δυτικές κά κουπιά–πηδάλια μετατρέπονται γιζε τα μαδέρια του πετσώματος για σπουδαία ελληνικά πλοία του δεύτε- αποικίες των Eλλήνων. Tραν παρά- σε ένα κεντρικ πρυμναίο πηδάλιο να τα καρφώσει πάνω στους νομείς, ρου ημίσεως του 6ου π.X. αιώνα. Tο δειγμα είναι τα δύο «αρχαία» πλοία και πέρα απ το πανί με το παραδο- σχηματίζοντας έτσι το σκαρί. ένα ήταν 9 μέτρα μήκος και ήταν εξ της Mασσαλίας, που το ένα, είναι εξ σιακ τετράγωνο σχήμα εμφανίζε- ολοκλήρου ραμμένο, ενώ το δεύτε- ολοκλήρου «ραμμένο», ενώ στο άλ- ται το τριγωνικ , το αποκαλούμενο Πρώτα το πέτσωμα ρο που ήταν 15 μέτρα μήκος, ήταν λο συνυπάρχει το ράψιμο στα δύσκο- «λατίνικο». ραμμένο μ νο στα δύσκολα σημεία λα σημεία και τα μ ρσα και τις καβί- Ως προς το σχήμα, δηλαδή τις Oι αρχαίοι μως έχτιζαν τα καρά- που τα μαδέρια του πετσώματος λιες στο μεγαλύτερο τμήμα. γραμμές, το ελληνικ σκαρί της βια τους με έναν τρ πο τελείως δια- συναντούσαν τα ποδοστήματα. Oλα Mετά τον 5ο π.X. αιώνα επεκράτη- Mασσαλίας μοιάζει με το πλοίο της φορετικ . Ξεκινούσαν απ την τοπο- τα υπ λοιπα τμήματα είναι συνδεδ- σε και τελειοποιήθηκε η μέθοδος Kυρήνειας, ενώ οι γραμμές του θέτηση μιας κυρτής καρίνας και τη μένα με μ ρσα και μαβίλιες. συναρμολ γησης των μαδεριών με «KYPHNEIA II» είναι κοντά σ’ εκείνες συνδέανε με τα δύο ποδοστήματα. μ ρσα και καβίλιες. Kατά τα υστερο- των αιγαιοπελαγίτικων τρεχαντη- Στη συνέχεια, χρησιμοποιώντας μα- Yψηλή τεχνολογία ρωμαϊκά και τα πρώτα βυζαντινά ριών, συνεχίζοντας την άρρηκτη α- δέρια πελεκημένα με σκεπάρνι, αρ- χρ νια, απ τον 4ο μέχρι τον 11ο μX. λυσίδα καραβομαραγκών και ναυτι- χίζοντας απ την καρίνα τοποθετού- Eάν δεν υπήρχε το πλοίο του Ulu αιώνα συντελείται μία άλλη αλλαγή, κών που απ τα βάθη των αιώνων σαν διαδοχικά δεξιά αριστερά τις Burum, του 14ου αιώνα π.X., στο ο- η οποία πιθανολογείται τι κι αυτή φέρνουν πρωτοπ ρα την ελληνική σειρές μαδεριών που στηρίζονταν το ποίο εφαρμ στηκε η μέθοδος σύν- προήλθε απο την ανατολική Mεσ - ναυτοσύνη. ένα πάνω απ το άλλο με ένα πολύ- δεσης με μ ρσα και καβίλιες, θα γειο. Oι ανάγκες για εξοικον μηση πλοκο σύστημα σύνδεσης με μ ρσα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί τι ξυλείας και εργατοωρών ώθησε τη Σημειώσεις: και καβίλιες. Eκτιζαν πρώτο το κέλυ- τα πλοία τα ελληνικά πριν τα κλασικά ναυπηγική να ακολουθήσει τη μέθο- 1. Kαρίνα ή καρένα = αρχαία τρ πις. φος του σκαριού και αργ τερα μ νο χρ νια ήταν ραμμένα και τι απ τα δο που εφαρμ ζεται ακ μα και σήμε- 2. Nομέας = στραβ ξυλο. το ενίσχυαν εσωτερικά με νομείς τέλη του 6ου π.X. αιώνα εγκαταλεί- ρα, στα παραδοσιακά ναυπηγήματα 3. Tο 1901 μετά την ανακάλυψη του ναυαγί- που δεν στηρίζοννταν στην καρίνα, φθηκε σιγά σιγά η μέθοδος των ραμ- γνωστή ως skeleton first. ου των Aντικυθήρων δημιουργήθηκε η υ- αλλά απλώς καρφώνονταν απ έξω μένων μαδεριών και εξελίχθηκε η Tα πρώιμα πλοία και μέχρι τα ποψία τι οι αρχαίοι έκτιζαν τα πλοία τους με διαφορετικ τρ πο. προς τα μέσα. Aυτή η μέθοδος είναι ναυπήγηση με μ ρσα και καβίλιες. Eλληνιστικά και τα Pωμαϊκά χρ νια 4. Tο «KYPHNEIA II» ναυπηγήθηκε στο γνωστή ως shell–first δηλαδή «πρώ- Δεν πιστεύουμε μως τι είναι έτσι. έχουν ως εξέχον στοιχείο το ρωμα- ναυπηγείο του κ. Mανώλη Ψαρρού στο τα το πέτσωμα» και διαφοροποιείται Tα πλοία των Eλλήνων, τουλάχιστον λέο πέτσωμα, ενώ σο περνούν οι Πέραμα και καθελκύστηκε το 1985. απ τη γνωστή παραδοσιακή απ τη 2η χιλιετία π.X. ήταν καράβια αιώνες λο και σημαντικ τερο ρ λο 5. Aρχαίο «ακρωτήριο» της Aντιφέλλου. 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 14. Oι αρχαίοι νεώσοικοι Kτίσματα και εγκαταστάσεις προστασίας των πολεμικών πλοίων Tου David Blackman Διευθυντή της Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής Aθηνών ΣTHN APXAIOTHTA τα πολεμικά πλοία δεν παρέμεναν στη θάλασσα για μεγάλα διαστήματα. Για να προ- στατευτούν τα ύφαλα απ τους θα- λάσσιους μικροργανισμούς που κα- τέστρεφαν το ξύλο ανελκύοντο και εφυλάσσοντο σε στεγασμένους χώρους, που ονομάστηκαν νεώσοι- κοι1. Mε επικλινείς «γλύστρες» για την ευχερή ανέλκυση και καθέλκυ- ση οι νεώσοικοι εξελίχθηκαν απ τον 6ο και τον 5ο π.X. αιώνα και πα- ρέμειναν σε χρήση μέχρι τους Pω- μαϊκούς χρ νους. O Hρ δοτος μαρ- τυρεί την ύπαρξη τέτοιων νεωσοί- κων στη Σάμο την εποχή του Πολυ- κράτη (γύρω στο 530 π.X.). Πρ κει- ται ενδεχομένως για τους πρώτους νεώσοικους των Eλλήνων. Στις αρχές του 5ου αιώνα π.X. οι Aθηναίοι έκτισαν στον Πειραιά νε- ώσοικους για τον νε τευκτο πολε- μικ τους στ λο. Kατά τα κλασσικά χρ νια τα σημαντικ τερα ελληνικά Aναπαράσταση εγκάρσιας τομής νεώσοικου της Zέας. λιμάνια είχαν νεώσοικους. Πρέπει να φανταστούμε μία μα- ροι κτισμένοι νεώσοικοι βρέθηκαν κρά και στενή λωρίδα στεγάστρων στη ν τια πλευρά του αρχαίου πο- με κλίση προς τη θάλασσα, με σκε- λεμικού λιμένος της P δου του ση- πές ανά ένα ή ανά δύο νεωσοίκους. μερινού Mαντρακίου. Hταν για μι- Kατά το δεύτερο ήμισυ του 4ου αι- κρ τερα πλοία πως τριημι λες. ώνα π.X. ο Πειραιάς, δηλαδή ο Kάν- θαρος, η Zέα και η Mουνιχία (κύριο Mικρ εκτ πισμα λιμάνι του Πειραιά, Πασαλιμάνι και Mακρολίμανο) αριθμούσαν συνολι- Πρ σφατες μελέτες συγκεντρώ- κά 372 νεώσοικους. θηκαν στη χρήση των νεώσοικων και Oι καλύτερα διατηρημένοι νεώ- στη μέθοδο της ανέλκυσης. Mελε- σοικοι της Zέας ερευνήθηκαν το τητής επιμένει τι δεν χρησιμοποι- 1885 στην βορειοανατολική πλευ- ούνταν ξύλινα «βάζα»2 στους νεώ- ρά του λιμανιού και μερικά ερείπια σοικους λ γω του πολύ μικρού ε- διασώζονται στο υπ γειο πολυκα- κτοπίσματος των αρχαίων τριήρων τοικίας της ακτής Mουτσοπούλου. που μπορούσαν ευχερώς να ανελκυ- θούν συρ μενες στο γυμν βράχο. Περιγραφή Oι ενδείξεις μως για ξύλινες γλύ- στρες ή «βάζα» είναι πολύ πιθαν τε- Oι νεώσοικοι αποτελούνταν απ ρες (P δος, Kως, Kαρχηδών). Oπως ένα οπίσθιο τοίχο ενώ σειρές απ Eρείπια των νεώσοικων του Σουνίου. υπάρχουν επίσης και κάποιες ενδεί- κίονες ξεκινούσαν απ αυτ τον ξεις για μηχανισμούς ανέλκυσης. τοίχο και έφθαναν μέχρι το άκρο κος είναι ασυνήθιστα μεγάλο (47 Eναλίων Aρχαιοτήτων στα Aβδηρα Eνα βασικ ερώτημα που συνεχί- της επικλινούς γλύστρας που κατέ- μέτρα)· έχουν μία κλίση 1 προς 6. της Θράκης που ένα κτίσμα 30 μέ- ζει να παραμένει αναπάντητο είναι ληγε στη θάλασσα. Oι κίονες αυτοί Σημαντικά ευρήματα είναι εκείνα τρων μήκος και 9 μέτρων πλάτος πού κτίζανε οι αρχαίοι τα πολεμικά στήριζαν τη στέγη. Oι νεώσοικοι της Γαλλίδας καθηγήτριας Marg- φαίνεται να ανήκει σε νεώσοικο. αλλά και τα εμπορικά τους πλοία και της Zέας έχουν συνολικ μήκος 37 uerite Yon στο Kιτίο της Kύπρου. Πρ κειται για κτίριο του τέλους πού τα επισκεύαζαν. O Mεσαιωνικ ς μέτρων και μία κλίση 1 προς 10. Tο Oμοιάζουν πολύ με τους νεώσοι- του 6ου αιώνα π.X. που καταστρά- χώρος του «ταρσανά» φαίνεται τι πλάτος ανάμεσα στους κίονες είναι κους του Πειραιά. φηκε στις αρχές του 5ου. Kαι εκεί δεν υπάρχει στην αρχαι τητα. Oι ελαφρώς κατώτερο των 6 μέτρων. Πρ σφατες ανασκαφές της Eφο- έχουμε ένδειξη για στέγη καλυμ- αρχαίοι μάλλον έκτιζαν και επισκεύ- Eτσι καθορίζεται και το ανώτατο ρείας Eναλίων Aρχαιοτήτων στο μένη με κεραμίδια στηριζ μενη σε αζαν τα πλοία τους σε διάφορα πα- πλάτος των αρχαίων Aθηναϊκών στρατιωτικ λιμένα της Θάσου έ- πέτρινους κίονες και ξύλινες γλύ- ραλιακά σημεία. Πιθανολογείται τι τριήρων. Στις ίδιες διαστάσεις, δη- φεραν στο φως μία σειρά νεώσοι- στρες. H κλίση είναι 1 προς 12. Nε- οι ναυπηγικές εγκαταστάσεις ήταν λαδή περίπου 6 μέτρα πλάτος, μή- κων. Φαίνεται τι πρ κειται για κα- ώσοικοι των ελληνιστικών χρ νων λιγ τερο μ νιμες απ άλλα λιμενικά κος 40 μέτρα και σχέση 1 προς 14 τασκευές των μέσων του 5ου π.X. και πρωιμ τεροι της ελληνικής α- κτίσματα και έμοιαζαν με τις πρ - για την κλίση είναι και οι 10 νεώσοι- αιώνα με ίχνη παλαιοτέρων φάσε- ποικίας της Mασσαλίας βρέθηκαν χειρες, σκαλωσιές που βλέπουμε κοι λαξευμένοι στο βράχο της ων απ τα τέλη του 6ου αιώνα π.X. σε πρ σφατες ανασκαφές που συ- σήμερα σε διάφορες παραλίες ταν Aπολλωνίας της Kυρηναϊκής. Oι έ- Aυτοί είναι και οι πρωϊμ τεροι νεώ- νεχίζονται. Bρέθηκαν επίσης υπο- κτίζονται εκεί καΐκια. Φορητές πως ρευνες που έγιναν στις Oινιάδες σοικοι που η έρευνα έφερε στο λείμματα νεώσοικων στην αποικία είναι, χάνονται με το χρ νο και δεν της Aκαρνανίας στις αρχές του αι- φως παρ λο τι μπορεί οι ανασκα- της Nάξου στη Σικελία που κατα- αφήνουν ίχνη. ώνα και συνεχίστηκαν πρ σφατα α- φές που βρίσκονται εν εξελίξει στη στράφηκαν κατά το 403 π.X. π τον αρχαιολ γο κ. Λάζαρο Kο- Σάμο να οδηγήσουν στην ανακάλυ- Mικρ τεροι σε αριθμ και στεν - Σημειώσεις: λώνα έφεραν στο φως 5 νεώσοι- ψη των διάσημων νεώσοικων του τεροι νεώσοικοι έχουν βρεθεί λα- 1. Aπ τις λέξεις νεώς και οίκος. κους του 3ου π.X. αιώνα λαξευμέ- 6ου αιώνα π.X. ξευμένοι στο Σούνιο και κοντά στο 2. H λέξη «βάζα» είναι σύγχρονη και αναφέ- νους στο βράχο. Kαι εκεί το πλάτος Eνδείξεις νεώσοικων βρέθηκαν λιμάνι της Σητείας, στα Mάταλα και ρεται στον παραδοσιακ τρ πο ανέλκυ- είναι γύρω στα 6 μέτρα ενώ το μή- κατά την ανασκαφή της Eφορείας στο Pέθυμνο της Kρήτης. Στεν τε- σης / καθέλκυσης. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 15
- 15. Tο κινητ αυτματο θέατρο του Hρω- να (ομοίωμα και σχέδιο, αριστερά και πάνω). Στο κινητ αυτ είναι δυνατ ν να κινούνται λες οι μορφές, να ανά- βουν διαδοχικά φωτιές σε δύο βω- μούς και να ακούγονται ταυτ χρονα ήχοι τυμπάνων και κυμβάλων. Aρχαία ελληνικά αυτ ματα O συνδυασμ ς τεχνολογίας αιχμής και τέχνης στις αυτοκίνητες μηχανές Tου Δημητρίου Kαλλιγερ πουλου που, πως το ρ παλο, το ακ ντιο περι δους τις εμπειρίες των πλού- Δρος Tεχνικών Eπιστημών, Kαθηγητή και το δρεπάνι. σιων μεσογειακών πολιτισμών και Tμήματος Aυτοματισμού TEI Πειραιά, γλύπτη Tο δεύτερο άλμα αφορά την επι- την πρ θεση να δημιουργήσουν ν ηση των μηχανών που λειτουρ- τεχνολογίες. TO ΠAPEΛΘON των αυτομάτων χά- γούν με εξωτερική ενέργεια, πως «Aι μεν αναγκαιοτάτας τω βίω τού- νεται μέσα στον αρχαίο ελληνικ το τ ξο, η άμαξα, το πλοίο, οι σύν- των χρείας παρέχωσαι, αι δε εκπληκτι- μύθο. H ποιητική φαντασία χι μ - θετες πολεμικές μηχανές. Tο τρίτο κού τινά θαυμασμού επιδεικνύμεναι, νο πλάθει αλλά και οραματίζεται, άλμα αφορά τις αυτοκίνητες μηχα- που άλλες μεν τις χρειαζ μαστε προβλέπει, επινοεί μηχανές αυτο- νές, τα αυτ ματα που κινούνται για να αντιμετωπίσουμε τις ανά- κίνητες, πως τους αυτ ματους «μ να τους» με εσωτερική ενέρ- γκες της ζωής μας, άλλες δε μας τρίποδες του Hφαίστου στην Oμη- γεια, «ψυχή» κατά τους προσωκρα- προκαλούν έκπληξη και θαυμα- ρική Iλιάδα ή τα αυτ ματα πλοία τικούς φιλοσ φους, πως το περι- σμ ». (Hρων, Πνευματικά). των Φαιάκων στην Oδύσσεια. O μυ- στέρι του Aρχύτα τον 5ο π.X. αιώ- θικ ς ανθρωπομορφισμ ς, η ποιη- να, οι αυτ ματοι καθρέπτες του Φί- Tα αυτ ματα τική δηλαδή πρ θεση να αποκτήσει λωνα τον 3ο π.X. αιώνα και τα αυτ - η φύση ανθρώπινη μορφή και ψυ- ματα θέατρα του Hρωνα τον 1ο π.X. του Hρωνα χή, επηρεάζει και την ελληνική αιώνα. Aυτ τον διπλ χαρακτήρα της σκέψη. Tα αυτ ματα βρίσκονται λοιπ ν χρησιμ τητας και της αισθητικής Πανάρχαιο τεχνικ ραμα, που στο τελευταίο σκαλοπάτι της τε- απ λαυσης, αυτή τη σύνδεση της σταδιακά εξελίσσεται σε έμπρακτη χνολογικής πυραμίδας, αποτελούν τεχνολογίας και της τέχνης, βρί- τεχνική επιδίωξη, είναι η κατα- την τεχνολογία αιχμής κάθε επο- σκουμε στα αυτ ματα του Hρωνα. σκευή μηχανών αυτοκινούμενων, χής και μελετώνται, συστηματοποι- Στα έργα του «Περί Πνευματι- μοιων με ζωντανά ντα, σαν τις ούνται, κατατάσσονται, βελτιώνο- κών» A και B ο Hρων συνέλεξε, τα- χρυσές θεραπαινίδες του Hφαί- νται, υλοποιούνται και ανανεώνο- ξιν μησε και περιέγραψε εξήντα στου ή σαν τον μπρούντζινο γίγα- νται στα ελληνιστικά χρ νια, απ μέχρι τ τε γνωστούς υδραυλικούς ντα Tάλω. μία σχολή Eλλήνων μηχανικών, τον και πνευματικούς αυτ ματους μη- Στην ιστορική της εξέλιξη πραγ- Φίλωνα τον Bυζάντιο, τον Kτησίβιο χανισμούς που χρησιμοποιούσαν ματοποίησε η τεχνική σκέψη τρία και τον Hρωνα, που διέθεταν τον σαν κινητήρια δύναμη την πίεση μεγάλα άλματα. Tο πρώτο αφορά βιβλιογραφικ πλούτο της αλεξαν- του ατμού, του διαστελλ μενου α- την εφεύρεση των εργαλείων, που δρινής βιβλιοθήκης, την ρεξη να π τη θερμ τητα αέρα ή του νε- επεκτείνουν τη δύναμη, τις ικαν - αξιοποιήσουν, να βάλουν σε τάξη ρού, για να προκαλέσουν αυτοκί- τητες, την εμβέλεια του ανθρώ- και να εφαρμ σουν σε ειρηνικές νηση και ήχους, να πετύχουν αυτ - 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 16. Aυτ ματη κρήνη(ομοίωμα και σχέδιο, αριστερά και πάνω) και αυτ ματες πύλες ναού (ομοίωμα και σχέδιο, δεξιά και κάτω). Στα αυτ ματα του Hρωνα η τεχνολογία συναντά την τέχνη. ματη λειτουργία μηχανών, θυρών, Στα δοχεία που βρίσκονται κάτω μιας σκηνής και παρουσιάζονται σε μουσικών οργάνων, γλυπτών ομοι- απ την κρήνη ελέγχεται η στάθμη οθ νη μορφές κινούμενες σύμφω- ωμάτων κ.λπ. του νερού με δύο αξονικά υδραυλι- να με κάποιο μύθο. κά σιφώνια. Mε μηχανικ τρ πο Στα κινητά αυτ ματα θέατρα Aυτ ματες πύλες ναού συγχρονίζεται η περιστροφή της συμβαίνουν τα εξής: «Kατασκευά- κουκουβάγιας με τη ροή που προ- ζονται ναοί ή βωμοί μετρίου μεγέ- «Nα ς κατασκευάζεται, έτσι ώστε, καλεί τις φωνές των πουλιών. θους, ικανοί να μετακινούνται αυ- μ λις ανάβει φωτιά σε βωμ που βρί- τ ματα και να στέκονται μετά σε σκεται στην είσοδ του και γίνει θυ- H σφαίρα του Aι λου καθορισμένες θέσεις. Kαι τα είδω- σία, οι π ρτες του ναού να ανοίγουν λα πάνω σε αυτούς κινούνται λα αυτ ματα και μ λις σβήσει η φωτιά «Πάνω απ θερμαιν μενο λέβητα απ μ να τους, με μια λογική ακο- πάλι να κλείνουν» (Hρων, Πνευματι- περιστρέφεται σφαίρα σταθερά προ- λουθία που ταιριάζει στο σχετικ κά A, 38). σαρμοσμένη σε περιστρεφ μενο άξο- μύθο και, τέλος, επιστρέφουν στην O Hρων αξιοποιεί στον μηχανι- να» (Hρων, Πνευματικά B, 11). αρχική τους θέση». (Hρων, Aυτο- σμ αυτ τη διαστολή του θερμαι- H αιολ σφαιρα του Hρωνα, που ματοποιητική, 1.2). ν μενου αέρα κάτω απ το βωμ . Mε την πίεση του αέρα μεταφέρει αξιοποιεί την πίεση του ατμού και Eιδικά στο κινητ αυτ ματο που υγρ απ ένα σταθερ σε ένα κινη- τη μετατρέπει σε κινητήρια περι- περιγράφει ο Hρων και που αναπα- τ δοχείο και στη συνέχεια χρησι- στροφική δύναμη, αποτελεί αναμ- ριστά περίοπτο κυκλικ να με ο- μοποιεί σύστημα τροχαλιών και α- φίβολα πρ δρομο της ατμομηχα- μοίωμα του Διονύσου, μια Nίκη ντίβαρων για την περιστροφή των νής. Tο νερ μέσα στο λέβητα θερ- στην κορυφή και βακχίδες περιμε- πυλών του ναού. μαίνεται μέχρι βρασμού. O ατμ ς τρικά του ναού, λες οι μορφές εί- διοχετεύεται μέσα απ το σωλήνα ναι δυνατ ν να κινούνται, φωτιές παροχής στη σφαίρα, εκτοξεύεται να ανάβουν διαδοχικά σε δυο βω- Aυτ ματη κρήνη μέσα απ τα ακροφύσια με πίεση μούς μπροστά και πίσω απ το να , «Σε μία κρήνη, σε μία πηγή ή γενικά και προκαλεί την κινητήρια ροπή. λουλούδια να στεφανώνουν το επι- που υπάρχει τρεχούμενο νερ , κατα- στύλιο και να ακούγονται ταυτ - σκευάζονται πουλιά που τραγουδούν. χρονα ήχοι τυμπάνων και κυμβά- Δίπλα τους τοποθετείται μία κουκουβά- Tο κινητ αυτ ματο λων. για, που μπορεί να περιστρέφεται αυτ - Στο δεύτερο μεγάλο έργο του H κινητήρια δύναμη των αυτομά- ματα προς τα πουλιά, οπ τε αυτά στα- Aλεξανδρινού μηχανικού, την Aυ- των αυτών παράγεται είτε με ένα ματούν να τραγουδούν, ή να τα απο- τοματοποιητική, περιγράφονται σύστρεμμα νεύρων, ένα είδος ελα- στρέφεται, οπ τε αυτά συνεχίζουν το δύο είδη αυτ ματων θεάτρων. τηρίου σαν αυτ που λειτουργούσε τραγούδι τους. Kαι αυτ γίνεται ακατά- Στα σταθερά αυτ ματα θέατρα, στους καταπέλτες, είτε με την παυστα» (Hρων, Πνευματικά A, 16). ανοίγουν απ μ νες τους οι πύλες Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 17
- 17. Συνέχεια απ την17η σελίδα πτώση μολύβδινου βάρους. H πτώ- ση του μολύβδινου βάρους μέσα σε κλεψύδρα προκαλούσε την κί- νηση σε έναν κινητήριο τροχ , συνδεδεμένο με το βάρος μέσω ε- ν ς τεντωμένου νήματος. Iδιοφυή μως εφεύρεση της επο- χής αποτελούσε η μέθοδος προ- γραμματισμού των κινήσεων του τροχού και κατά συνέπεια του αυ- τομάτου και λων των κινούμενων μελών του. O προγραμματισμ ς των κινήσεων γιν ταν με ένα σύ- στημα δεξι στροφων, αριστερ - στροφων και ελεύθερων περιελίξε- ων, που προκαλούσαν αντίστοιχα κίνηση προς τα μπρος, προς τα πί- σω ή ακινησία. Tα αυτ ματα αυτά άνοιξαν το δρ μο για μια νέα εποχή χι μ νο στην τεχνολογία αλλά και στην τέ- χνη, μελετήθηκαν και ανακατα- σκευάστηκαν απ Pωμαίους, Aρα- βες και Bυζαντινούς μηχανικούς, και αποτέλεσαν τον κρίκο που ενώ- νει, απ τεχνολογική σκοπιά, την αρχαία ελληνική τεχνική σκέψη με την ευρωπαϊκή αναγέννηση. Σημείωση: Tα σχέδια είναι του κ. Δ. Kαλλι- γερ πουλου. Oι φωτογραφίες αφορούν ο- μοιώματα που κατασκεύασε ο ίδιος και παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Aρχαία Eλληνική Tεχνολογία», Θεσσαλονίκη 1997, που διοργάνωσαν η Eταιρεία Mελέ- της Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας και το Tεχνικ Mουσείο Θεσσαλονίκης. Πηγές: Δημήτρης Kαλλιγερ πουλος, «Aυτο- ματοποιητική Hρωνα του Aλεξανδρινού, η τέχνη της κατασκευής των αυτομάτων», Oμοίωμα και σχέδιο της σφαίρας του Aι λου. H αιολ σφαιρα του Hρωνα, που αξιοποιεί την πίεση του ατμού και τη με- Aθήνα 1996. τατρέπει σε κινητήρια περιστροφική δύναμη, αποτελεί αναμφίβολα πρ δρομο της ατμομηχανής. O Aριστοτέλης για τη σχέση ανθρώπου και μηχανής ΣE ένα απ σπασμα απ τα Πολιτικά εργαλεία, μηχανήματα ή συσκευές του ανθρώπου είναι εργαλείο για τη σε αυτ ματα, σαν τα γλυπτά του του, ο Aριστοτέλης αναφέρεται στη ( ργανα), για να μπορέσει να ολο- ζωή του και η περιουσία του λη εί- Δαίδαλου, που λέγαν πώς κινού- σχέση ανθρώπου και μηχανής, προ- κληρωθεί το τεχνικ έργο... Aπ τα ναι ένα πλήθος τέτοιων εργαλείων. νταν ή σαν τους τρίποδες του Hφαί- βλέπει την εφαρμογή αυτ ματων εργαλεία αυτά άλλα μεν είναι άψυ- O δούλος είναι έμψυχο απ κτημα, στου, που ο ποιητής αυτ ματους μηχανών στην παραγωγή ή στην κα- χα και άλλα έμψυχα. Oπως και για γι’ αυτ και κάθε εργάτης είναι ένα τους ον μασε, γιατί απ μ νοι τους θημερινή ζωή του ανθρώπου και θε- τον κυβερνήτη του πλοίου το πηδά- είδος εργαλείου ανώτερο απ τα μέσ’ των θεών τη σύναξη πηγαίναν, ωρεί τι μια τέτοια τεχνολογική ε- λιο είναι εργαλείο άψυχο, ενώ ο άλλα εργαλεία. έτσι αν αυτ ματα ύφαινε η σαΐτα πανάσταση θα σημάνει ταυτ χρονα πρωρέας, ο ναύτης δηλαδή που φυ- Γιατί αν κάθε εργαλείο μπορούσε του αργαλειού κι αν απ μ να τους και μια κοινωνική επανάσταση, που λάει στην πλώρη, παρατηρεί τη θά- να ολοκληρώσει το έργο του είτε παίζαν μουσική τα πλήκτρα της κι- θα οδηγήσει στην κατάργηση της λασσα και ενημερώνει τον καπετά- κατ πιν εξωτερικής εντολής, κα- θάρας, τ τε δεν θα ’χαν ανάγκη ού- δουλείας και της εξαρτημένης χει- νιο, είναι έμψυχο. Γιατί ο τεχνίτης, τευθυν μενο εξωτερικά (κελευ- τε οι αρχιτέκτονες, οι αρχιμάστο- ρωνακτικής εργασίας. ο εργάτης που μετέχει στις τεχνι- σθέν) είτε διαθέτοντας εσωτερικ ρες απ κανέναν εργάτη, ούτε οι α- «...Σε ορισμένες τέχνες, τεχνικές κές εργασίες αποτελεί ένα είδος προγραμματισμ , έχοντας προκα- φέντες, οι άρχοντες απ κανένα ή επαγγέλματα (τέχναι) είναι ανα- εργαλείου, οργάνου, εξαρτήματος θορισμένη εσωτερική λειτουργία δούλο». γκαίο να υπάρχουν τα κατάλληλα μιας μηχανής. Eτσι, κάθε απ κτημα (προαισθαν μενον) και λειτουργού- Aριστοτέλης, Πολιτικά, A,2,4 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 18. Eγκαταστάσεις υγιεινής Aποκαλύπτουν ιδιαίτερη μέριμνα σε θέματα υγείας ήδη απ την εποχή του Xαλκού Tης Kλαίρης Παλυβού παρ δους. Eχουν εντοπιστεί αρκε- Δρ Aρχιτεκτονικής, μέλους του Δ.Σ. της E.M.A.E.T. τές συνδέσεις του δικτύου με τα κτίρια. Mια απ αυτές βρέθηκε άθι- H YΣTEPH εποχή του Xαλκού (το κτη και εξυπηρετεί εγκατάσταση υ- μέσον της 2ης χιλιετίας π.X.) είναι γιεινής που βρίσκεται στον άνω - περίοδος μεγάλης ακμής για το ν - ροφο. τιο Aιγαίο και ιδιαίτερα την Kρήτη: Πρ κειται για εσοχή του τοίχου, οι π λεις έχουν οργανωμένη, πυ- μέσα στην οποία είναι κτισμένα δυο κνή δ μηση σε οικοδομικά τετρά- πεζούλια ύψους 0,43 μ. Aνάμεσά γωνα, με δρ μους και πλατείες, και τους υπάρχει κεν πλάτους 8–10 σπίτια διώροφα και τριώροφα με ε- εκ. που αντιστοιχεί σε οπή στο πά- πίπεδες στέγες. Σ’ ένα αστικ περι- τωμα, η οποία αποτελεί το στ μιο βάλλον σαν αυτ , το πρ βλημα της αγωγού. O αγωγ ς απαρτίζεται απ απορροής των ομβρίων και των λυ- κατακ ρυφους πήλινους σωλήνες, μάτων είναι ιδιαίτερα οξύ. Oπως εί- εντοιχισμένους στη λιθοδομή του ι- ναι φυσικ , μως, μια περίοδος ευ- σογείου και καταλήγει σ’ ένα άνοιγ- μάρειας δεν μπορεί παρά να ήταν ε- μα του τοίχου προς την εξωτερική ξίσου γ νιμη και στον τομέα των πλευρά του κτιρίου. Aπ το άνοιγμα τεχνολογικών επιτεύξεων. αυτ τα απ βλητα χύνονταν σε Aποχετευτικά δίκτυα διαπιστώνο- φρεάτιο, το οποίο συνδέεται με το νται σε λους τους οικισμούς της ε- κεντρικ δίκτυο του οικισμού και ποχής του Xαλκού και είναι μικτής βρέθηκε καλά σφραγισμένο με με- λειτουργίας: εξυπηρετούν κυρίως γάλη πλάκα. Πρ κειται για «φρεά- τα νερά της βροχής, αλλά και τα λύ- τιο επισκέψεως» για τον καθαρισμ ματα απ τις ποικίλες οικοτεχνίες. και τη συντήρηση των εγκαταστά- H Δυτική Oικία στο Aκρωτήρι της Θήρας: κτίστηκε πριν απ 3.500 χρ νια και Eκεί μως που τα πράγματα συγχέ- σεων. διατηρήθηκε σε άριστη κατάσταση ώς τις μέρες μας χάρη στις ηφαιστειακές ονται, είναι κατά π σον τα δίκτυα στάχτες που κάλυψαν τον οικισμ . Mέσα στο φρεάτιο βρέθηκαν ορι- αυτά εξυπηρετούσαν και τις λει- σμένες πλάκες τοποθετημένες έτσι τουργίες υγιεινής. Kαι δεν αναφε- ώστε η ροή των αποβλήτων χι μ - ρ μαστε τ σο στο λουτρ του σώ- νο να μην ανακ πτεται αλλά και να ματος (οι πήλινες «μπανιέρες», ε- επιταχύνεται, διατηρώντας το δί- ξάλλου, βρίσκονται συνήθως σε κτυο καθαρ . Eπιπλέον, οι πλάκες χώρους που δεν διαθέτουν αποχέ- αυτές απομονώνουν σε μεγάλο τευση), αλλά στις... άλλες, τις πιο βαθμ το φρεάτιο απ τον αγωγ καθημερινές και πιο παραγωγικές του σπιτιού – σχηματίζουν δηλαδή σε λύματα. ένα είδος «οσμοπαγίδας». Eίναι φα- νερ , επομένως, τι οι κατασκευα- Yποθέσεις για εγκαταστάσεις υ- στές της εποχής εκείνης κατέβα- γιεινής έχουν γίνει σε αρκετές πε- λαν μεγάλες προσπάθειες να αντι- ριπτώσεις, δύο απ αυτές μως μετωπίσουν το πρ βλημα της κα- –μια στην Kρήτη και η άλλη στη Θή- θαρι τητας του δικτύου και του ε- ρα– είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες, λέγχου των οσμών και των αναθυ- δι τι σώζονται σε καλή κατάσταση μιάσεων. και δείχνουν με κάθε λεπτομέρεια τον τρ πο που οι Mινωίτες αντιμε- Aν και η λειτουργία της εγκατά- τώπιζαν τον σημαντικ αυτ τομέα στασης αυτής ήταν σαφής, την ορι- της καθημερινής ζωής. στική απ δειξη για τη χρήση της την έδωσε η σχετικά νεοσύστατη ε- Kνωσ ς πιστήμη της παλαιοβοτανολογίας: οι εργαστηριακές αναλύσεις της Δρ Kάτω απ το ανάκτορο της Kνω- Aνάγιας Σαρπάκη σε δείγμα χώμα- σού, σε έκταση 25 στρεμμάτων πε- τος απ τους κατακ ρυφους πήλι- ρίπου, υπάρχει ένας άλλος «λαβύ- νους σωλήνες του αγωγού, δεν α- ρινθος», απ αγωγούς ύψους περί φήνουν καμία αμφιβολία για την το 1 μ., κτισμένους με μεγάλες λα- προέλευση των οργανικών κατα- ξευτές πέτρες που φτάνουν το 1,70 λοίπων που περιέχουν. μ. σε μήκος. Στο δίκτυο αυτ κατα- Oι εσωτερικές εγκαταστάσεις υ- λήγουν κατακ ρυφοι κτιστοί συλ- γιεινής που έχουν εντοπιστεί έως λέκτες που συγκεντρώνουν τα νε- Δυτική Oικία: η εγκατάσταση υγιεινής του άνω ορ φου. Aνάμεσα στα δύο κτι- τώρα με βεβαι τητα είναι αναλογι- ρά των άνω ορ φων, των δωματίων στά πεζούλια υπάρχει οπή στο δάπεδο η οποία αντιστοιχεί σε εντοιχισμένο κά λίγες –γι’ αυτ και δεν θα δημι- και της μεγάλης Kεντρικής Aυλής. πήλινο αγωγ . ουργούσαν σημαντικά προβλήματα Στην ανατολική πτέρυγα του ανα- στη γενική λειτουργία του δικτύου. κτ ρου, εκεί που βρίσκονται τα ρους– και έκλεινε με δίφυλλη π ρ- πωσιακά διατηρημένη π λη του H παρουσία τους, μως, τ σο σε α- λεγ μενα «Διαμερίσματα Kατοι- τα. Eνα ξύλινο κάθισμα, με κατάλ- Aκρωτηρίου (χάρη στις στάχτες του νάκτορα σο και σε σπίτια της Kρή- κίας», αποκαλύφθηκε εγκατάσταση ληλη οπή κάλυπτε στεν άνοιγμα ηφαιστείου που κάλυψαν τα ερείπιά της και της Θήρας (και μάλιστα υγιεινής, γνωστή ως «η τουαλέτα του δαπέδου το οποίο οδηγεί σε της), οι μελετές του προϊστορικού στον άνω ροφο), δείχνει τι η σχε- της βασιλίσσης». Bρίσκεται σε αρ- κτιστ φρεάτιο και απ εκεί στο κε- κ σμου μπορούν, επιτέλους, να ερ- τική τεχνολογία ήταν στη διάθεση κετά απομονωμένη και διακριτική ντρικ δίκτυο. Oι κατασκευαστικές γαστούν με σχεδ ν πλήρη στοιχεία μεγάλου μέρους των πολιτών. θέση, δίπλα σε φωταγωγ , και πρ - λεπτομέρειες και οι περίτεχνες δια- και χι απελπιστικά αποσπασματι- Mια ακ μη απ δειξη επομένως κειται για μικρ χώρο που απομο- τομές των σημείων σύνδεσης αγω- κά, πως συνήθως συμβαίνει. –κοντά σ’ αυτές που δίνουν η τέ- νώνεται απ το υπ λοιπο δωμάτιο γού και φρεατίου δείχνουν μεγάλη Tο αποχετευτικ δίκτυο της π - χνη, η οικονομία και οι άλλοι τομείς με ρθιες γυψ πλακες. Eχει δια- γνώση των υδραυλικών θεμάτων. λης κατηφορίζει προς τη θάλασσα του βίου– τι οι πολίτες της ύστε- στάσεις 1,10 μ.x2,20 μ. – σο ακρι- και αποτελείται απ έναν κύριο ρης εποχής του Xαλκού απολάμβα- βώς ορίζουν και οι σημερινές προ- Θήρα κορμ στον οποίο καταλήγουν δια- ναν ένα αξιοζήλευτα υψηλ επίπε- διαγραφές για αντίστοιχους χώ- Στην αντικρινή Θήρα, στην εντυ- κλαδώσεις που έρχονται απ τις δο ζωής. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 19
- 19. Eκπληκτικά συστήματα ύδρευσης Yδροδ τηση π λεων και άρδευση αγρών στην αρχαία Eλλάδα Tου Eλευθερίου Bαβλιάκη Eσωτερικ Aν. Kαθηγητή Tμήματος Γεωλογίας A.Π.Θ., τμήμα Eπιτ. Kαθηγητή Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου του Eυπαλινείου Salzburg Aυστρίας ορύγματος (τούνελ). O OPOΣ Kανάτ (τούνελ με κατακ - Aριστερά ρυφα πηγάδια) σηματοδοτεί συστή- (το φωτιζ μενο) ματα υπ γειων αγωγών με τη βοή- διακρίνεται θεια των οποίων υδρομαστεύεται ο ο διάδρομος υπ γειος υδροφ ρος ορίζοντας, και διέλευσης το νερ , με τη βοήθεια της φυσικής επισκεπτών κλίσης, εξέρχεται στην επιφάνεια με και δεξιά (το ελεύθερη ροή. προστατευ μενο με μεταλλικ Aν υποθέσουμε τι θέλουμε να πλέγμα) αρδεύσουμε κάποιες εκτάσεις, να ι- το κανάλι δρύσουμε ή να υδροδοτήσουμε μία μεταφοράς π λη σε μία περιοχή που δεν υπάρ- νερού (φωτ.: χουν φυσικές πηγές ή ποτάμια, τ τε Bασ. Bαλής). υποχρεωτικά πρέπει να κατασκευά- σουμε ένα σύστημα κανάτ. Στο ψηλ τερο τμήμα μιας κλιτύος (πλαγιάς) κατασκευάζουμε το κα- λούμενο μητρικ ή ερευνητικ πη- γάδι προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη ή χι υπ γειου νερού. Eφ’ - του Δαίδαλου (σύμφωνα με τη μυθο- σον η ποσ τητα του νερού είναι η ε- λογία και υδραυλικού μηχανικού) πιθυμητή τ τε προς τα κατάντι του μας επιτρέπει να κάνουμε τη βάσιμη μητρικού πηγαδιού κατασκευάζεται υπ θεση τι ο λαβύρινθος που κατα- τούνελ ύψους 1,20 μ. μέχρι 2 μ. και σκευάστηκε κατά τη Mινωική περίο- πλάτους 0,8 μ. μέχρι 1,5 μ. Aνά 10 μ. δο πρέπει να ήταν κανάτ. H άποψη - μέχρι 30 μ. κατασκευάζονται κατακ - μως αυτή για να αποδειχθεί χρειάζε- ρυφα πηγάδια προκειμένου να γίνε- ται συνδυασμένη έρευνα απ επι- ται η εκχωμάτωση και ο εξαερισμ ς στήμονες διαφ ρων ειδικοτήτων. του τούνελ. Tο νερ κινείται υπ γεια Eίναι βέβαιο τι η τεχνική των στη βάση του τούνελ. Eφ’ σον το τούνελ με κατακ ρυφα πηγάδια βάθος του τούνελ μειωθεί πολύ τ τε χρησιμοποιήθηκε κατά την προϊστο- το νερ απ το τούνελ οδηγείται σε ρική περίοδο. Aπ τους Knauss et al. κλειστούς πέτρινους ή κυλινδρικούς (1984) στην περιοχή της Kωπαΐδας πήλινους αγωγούς και απ αυτούς ανακαλύφθηκε μεταξύ άλλων, τε- σε φυσικές ή τεχνητές τάφρους, σε χνητή καταβ θρα (τούνελ) μήκους βρύσες ή σιντριβάνια. 2.200 μ., ύψους 1,80 μ. και πλάτους Aν η ποσ τητα του νερού είναι μι- 1,5 μ. με 16 πηγάδια, τα οποία δια- κρ τερη απ την επιθυμητή, τ τε ή νοίχθηκαν κατά το χρ νο κατασκευ- το μητρικ πηγάδι γίνεται βαθύτερο ής του τούνελ. Tο έργο αυτ κατα- ή προς τα ανάντι του μητρικού πηγα- σκευάστηκε απ τους Mινύες το διού κατασκευάζονται περισσ τερα 1450 π.X. περίπου, στην προσπάθειά του εν ς τούνελ μέχρις του εξα- τους να αποχετεύσουν μέρος των σφαλιστεί η επιθυμητή ποσ τητα νε- νερών της Kωπαΐδας προς τη θά- ρού. λασσα. H ομοι τητά του με τα συ- Στο βάθος των κανάτ κυμαίνεται στήματα κανάτ είναι απ λυτη. H μ - απ 5 μέχρι 300 μ., το δε μήκος απ νη διαφορά εντοπίζεται στον στ χο λίγα μέτρα μέχρι 50 χλμ. (π.χ. στην κατασκευής. Tα δεύτερα έχουν ως Περσία). Στην Eλλάδα το μεγαλύτε- στ χο την υπ γεια υδρομάστευση, ρο μέχρι σήμερα γνωστ σε μήκος ενώ το έργο των Mινύων την υπ - τούνελ (περίπου 3 χλμ.) είναι αυτ γεια αποστράγγιση. του Eυπαλινείου ορύγματος της Σά- μου. Tο μεγαλύτερο μως σε συνολι- Iστορικοί χρ νοι – κ μήκος (τούνελ + αγωγοί) είναι αυ- τ του Xορτιάτη Θεσσαλονίκης (πε- Yδρευση π λεων ρίπου 20 χλμ.) H παροχή νερού κυ- μαίνεται απ λίγα μέχρι 80 κ.μ. την Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία η μέ- ώρα. θοδος των τούνελ με κατακ ρυφα πηγάδια είναι ανακάλυψη των αρχαί- Προϊστορικοί χρ νοι ων Περσών κατά το τέλος του 7ου π.X. αιώνα. Aναμφίβολα οι αρχαίοι Σύμφωνα με τη μυθολογία ταν Πέρσες χρησιμοποίησαν ευρύτατα λέμε λαβύρινθο εννοούμε δαιδαλώ- τη μέθοδο αυτή για την ύδρευση π - δεις υπ γειες στοές. Aλλά και τα συ- λεων. Για παράδειγμα η αρχαία π λη στήματα κανάτ, πως αναφέραμε ή- Echbatana, το σημεριν Hamadan, υ- δη, στη ζώνη υδρομάστευσης (δηλα- ποχρεώθηκε σε παράδοση περί τα δή στο ψηλ τερο τμήμα του συστή- Tούνελ του κανάτ του Xορτιάτη (πηγές Xορτιάτη). Tα τεχνικά χαρακτηριστι- τέλη του 7ου π.X. αιώνα, ταν οι επι- ματος) είναι δαιδαλώδη, δεδομένου κά του μοιάζουν με αυτά του Eυπαλινείου ορύγματος. Kατασκευάστηκε δρομείς κατέστρεψαν τα κανάτ που τι σ’ αυτή τα τούνελ είναι περισσ - στις αρχές του 18ου αιώνα. Σήμερα ακ μα, με παροχή 25 m³ την ώρα, υδρο- υδροδοτούσαν την π λη. H πρωτεύ- τερα απ ένα. δοτεί το Nοσοκομείο Παπανικολάου, ένα στρατ πεδο και ένα Mοναστήρι. ουσα των Aχαιμενιδών Περσέπολις, H εννοιολογική ομοι τητα του λα- Aν δεν ληφθούν, μως, μέτρα προστασίας, υπάρχει κίνδυνος μ λυνσης ή που ιδρύθηκε απ τον Δαρείο τον I΄ βύρινθου με τα κανάτ και η ιδι τητα ρύπανσης του νερού. (522–485 π.X.) υδροδοτούνταν απ 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 20. Σχηματική τομή ενς συστήματος κανάτ της επαρχίας Φυλλίδας Σερρών, με γεωλογικά και μορφολογικά δεδομένα. Σιντριβάνι της Mονής Eικοσιφοινίσσης Παγγαίου. Aντιστοιχεί στο τελικ ση- μείο εν ς απ τα τρία κανάτ (τούνελ με κατακ ρυφα πηγάδια) που την υδρο- δοτούν μέχρι σήμερα. Tο τούνελ του κανάτ Nέας Zίχνης με μήκος μεγαλύτερο απ 1.000 μ. Tο νερ απ το τούνελ οδηγείτο μέχρι το 1980 στους κυλινδρικού σχήματος πήλινους την ίδρυσή της με παρ μοια συστή- ρικ και εξερευνητή Σκύλακα. αγωγούς και απ αυτούς σε βρύσες που ύδρευαν την κωμ πολη Nέας Zίχνης. ματα. Tην άποψη τι οι αρχαίοι Eλληνες Mετά το 1980, οι αγωγοί αντικαταστάθηκαν με σύγχρονους πλαστικούς. Σχεδ ν ταυτ χρονα μως με τους χρησιμοποιούσαν ταυτ χρονα με αρχαίους Πέρσες τα συστήματα αυ- τους Πέρσες συστήματα κανάτ για τά χρησιμοποιήθηκαν και απ τους την ύδρευση π λεων ενισχύει το γε- Eλληνες. γον ς τι παρ μοια συστήματα διέ- Σύμφωνα με τον Sauerwein (1988) θεταν πολλές ελληνικές π λεις. o τύρρανος των Aθηνών Πεισίστρα- Aνάμεσά τους η αρχαία Στρύμη της τος το 528 π.X. κατασκεύασε υπ - Θράκης (πριν απ τον 4ο π.X. αιώνα), γειο αγωγ νερού που ξεκινούσε α- η αρχαία Oλυνθος (420–400 π.X.), η π την κοίτη του Kηφισού στο Xα- Περαχώρα Kορίνθου (300 π.X.), η Aί- λάνδρι μέχρι την περιοχή του νέου γινα, η Σκύρος, τα Aβδηρα της Θρά- βασιλικού κήπου. O ίδιος ερευνητής, κης κ.α. βασιζ μενος στην περιγραφή του Aπ τα μέχρι σήμερα δεδομένα, Curtius (1894α), θεωρεί το υδραγω- κανάτ που να κατασκευάστηκαν κα- γείο του Πεισίστρατου κανάτ. τά τη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίο- Tο Eυπαλίνειο ρυγμα της Σάμου δο, δεν είναι με βεβαι τητα γνωστά (520 π.X.) που κατασκεύασε ο Mεγα- στο χώρο της Eλλάδας. Aντίθετα, τα ρέας μηχανικ ς Eυπαλίνος προκει- συστήματα αυτά χρησιμοποιούνταν μένου να προμηθεύσει με νερ την ευρύτατα κατά την οθωμανική πε- αρχαία Σάμο και που χρηματοδ τησε ρίοδο για την ύδρευση π λεων και ο τύρρανος των Mεγάρων Πολυκρά- την άρδευση σημαντικών εκτάσεων. της, λειτουργούσε και ως σύστημα Tα πλέον αντιπροσωπευτικά αυτής κανάτ. της περι δου είναι εκείνο της επαρ- Σχεδ ν ταυτ χρονα με το Eυπαλί- χίας Φυλλίδας και κυρίως εκείνο του νειο ρυγμα της Σάμου κατασκευά- Xορτιάτη της Θεσσαλονίκης, σε χρή- στηκε σύστημα κανάτ στην αση ση μέχρι σήμερα, που κατασκευά- Kharga της Aιγύπτου απ τον Δαρείο στηκε απ τον Mουράτ τον B΄ στις τον I΄. Σύμφωνα με τον Troll (1963), ο αρχές του 18ου αι. και κάλυπτε μέχρι Tο πηγάδι της φωτογραφίας ανήκει σ’ ένα απ τα κανάτ του Σιδ. Σταθμού Aγγί- Δαρείος ανέθεσε την κατασκευή του το 1984 μεγάλο μέρος των αναγκών στας Σερρών, που κάλυπτε τις ανάγκες σε νερ των ατμομηχανών μέχρι το έργου στον Eλληνα γεωγράφο, ιστο- ύδρευσης της Θεσσαλονίκης. 1935. Σήμερα, το πηγάδι καλύπτει τις ανάγκες ύδρευσης του ομώνυμου χωριού. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 21
- 21. O M. Aλέξανδροςμε λιν θώρακα και χρυσοποίκιλτο ξίφος. Ψηφιδωτ Πομπηίας. Tελευταίο τέταρτο 4ου αι. π.X. Aτομικ ς οπλισμ ς H υπεροχή των αμυντικών και επιθετικών πλων των αρχαίων Eλλήνων Tου Παναγιώτη B. Φάκλαρη Aν. καθηγητή Kλασικής Aρχαιολογίας του AΠΘ O ΠOΛEMOΣ αποτελούσε σημαντικ μέρος της ζωής των αρχαίων Eλλή- νων. Eπομένως, τα πλα ήταν μέσα στη ζωή τους, καθώς στις ειρηνικές περι δους ασκούνταν στη χρήση τους και στις εμπ λεμες αποτελού- σαν το κύριο μέσον διατήρησης της ελευθερίας και της υπεροχής τους. Για πολλούς Eλληνες που εργάζο- νταν ως μισθοφ ροι, τα πλα αποτε- λούσαν απαραίτητο εφ διο. H οπλοποιία ήταν ανεπτυγμένη στην Eλλάδα. H τεχνολογία των - πλων ήταν εντυπωσιακά προηγμένη σε κάθε λεπτομέρεια που αφορούσε την αποτελεσματικ τητα και στερε- τητα του πλου. Mαρτυρείται η ύ- παρξη εξειδικευμένων εργαστηρίων στην Aθήνα, την K ρινθο, το Aργος, τη Θήβα, τη Σπάρτη, τη Xαλκίδα κ.α. Φημισμένα ήταν τα κορινθιακά κρά- νη, οι αργολικές ασπίδες, τα χαλκιδι- κά ξίφη, οι βοιωτικές ασπίδες και τα βοιωτικά κράνη. Στ χος ήταν η στέ- ρεη και αποτελεσματική κατασκευή των πλων, μως τους ενδιέφερε ι- διαίτερα η καλαίσθητη εμφάνιση και η διακ σμησή τους με πολύτιμα υλι- Προετοιμασία Eλλήνων πολεμιστών. Eρυθρ μορφη αγγειογραφία. Γύρω στο 500 π.X., (Bιέννη). κά, ώστε να ξεχωρίζουν απ τα πλα 22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 22. Eπιχρυσωμένο περιτραχήλιο απτη Bεργίνα. Mακεδονικ ς Xάλκινα κορινθιακά κράνη. (Aρχαιολογικ Mουσείο Oλυμπίας). τάφος II. Tρίτο τέταρτο του 4ου αι. π.X. των άλλων. Aυτ είχε ως συνέπεια βασιλιά Φίλιππο B΄ ή στον Φίλιππο Γ΄ χι μ νο στην ανδρεία των Eλλήνων, μπτο, ελαφρύ και ανθεκτικ για την τα πολυτελή πλα να προξενούν δέ- τον Aρριδαίο, είναι απ τα καλύτερα αλλά και στην υπεροχή των πλων κατασκευή ασπίδων και τ ξων. ος στον αντίπαλο και να προσθέτουν παραδείγματα καταστ λιστων πλων τους. Aπ τα πλα που διασώθηκαν κύρος σ’ αυτ ν που τα φορούσε. που σώθηκαν. Πρέπει να τονιστεί τι μπορούμε να παρακολουθήσουμε Aνθεκτικ τητα – Eπίσης, επικρατούσε η αντίληψη λα τα πλα, είτε απλά είτε με πολυ- την εφαρμογή και την εξέλιξη της τι η νίκη ή ο θάνατος έπρεπε να τελή διακ σμηση, ήταν κατασκευα- τεχνολογίας, η οποία ήταν εντυπω- προσαρμογή τους βρει με τα λαμπρ τερα πλα σμένα αποκλειστικά για πολεμική σιακή στον τομέα αυτ . H κατασκευή Eφαρμογή γνώσεων χημείας διαπι- τους (Ξενοφ. Aνάβ. 3. 27). χρήση. Δεν υπήρχαν τελετουργικά εν ς πλου δεν ήταν απλώς έργο ε- στώνεται απ την επιλογή των κρα- πλα. Tα πλα της Bεργίνας, τα ο- ν ς χειροτέχνη σιδηρουργού, αλλά μάτων που επελέγησαν σε κάθε πε- Πολυτελή ποία αναφέρθηκαν, είναι κατασκευα- αποτέλεσμα συνδυασμού επιστημο- ρίπτωση, ώστε να εξασφαλιστεί η μέ- σμένα με τις προδιαγραφές αποτε- νικών στοιχείων και τεχνικής εφαρ- γιστη ανθεκτικ τητα και το ελάχιστο Στις αρχαίες πηγές υπάρχουν πλη- λεσματικ τητας που προβλέπονταν μογής τους. ροφορίες για πολυτελή πλα. Oι α- βάρος του μετάλλου, καθώς και απ για λα τα πλα. Oι ανάγλυφες μορ- H κατασκευή ξιφών, λογχών και την ειδική επεξεργασία τους, πως ξιωματικοί και οι βασιλείς ξεχώριζαν φές στο έμβλημα της ασπίδας δεν α- βελών προφανώς είχε μελετηθεί ια- στη μάχη απ τη λαμπρ τητα των - είναι η βαφή (ατσάλωμα). Eπίσης, εί- ποτελούσαν εμπ διο για τη χρήση τρικώς ώστε να έχουν θανατηφ ρο ναι προφανής η χρήση γεωμετρίας πλων τους. Aναφέρουμε την περίφη- της στον π λεμο, καθώς η κατα- αποτέλεσμα (εμβάπτισή τους σε δη- μη πανοπλία του Aχιλλέα, την ασπίδα και μαθηματικών στην επιλογή του σκευή τους ήταν πολύ στέρεη. λητήριο, κατασκευή λεπίδων τέτοια του Aλκιβιάδη «εκ χρυσού και ελέ- σχήματος κάθε πλου, στον υπολο- ώστε να εισέρχεται αέρας στην πλη- φαντος...», τη χρυσοπ ρφυρη ασπί- γισμ των αναλογιών των επιμέρους Aποτελεσματικά γή). Eίναι εμφανής η εφαρμογή γνώ- στοιχείων του, τον προσδιορισμ δα του Nικία και τα λαμπρά πλα του σεων φυσικής στην κατασκευή βε- Mεγάλου Aλεξάνδρου, ο οποίος στη Oυσιαστικ στοιχείο της κατα- του κέντρου βάρους και στην εν γέ- λών και ακοντίων ώστε να έχουν αε- μάχη των Γαυγαμήλων φορούσε πε- σκευής των πλων δεν ήταν ασφα- νει εκτέλεση του σχεδίου. Eπιπλέον, ροδυναμικ σχήμα, μεγάλο βεληνε- ριτραχήλιο στολισμένο με πολύτι- λώς η διακ σμηση, αλλά η αποτελε- μεριμνούσαν ώστε ο σχεδιασμ ς του κές και ευστοχία. Eπίσης, εξειδικευ- μους λίθους. σματικ τητα και η ανθεκτικ τητά οπλισμού να ανταποκρίνεται στην α- μένες γνώσεις φυτολογίας ήταν α- H χρυσελεφάντινη ασπίδα, το χρυ- τους. Tα ελληνικής κατασκευής - νατομία του σώματος, να παρέχει ε- παραίτητες για την επιλογή του κα- λευθερία κινήσεων και να είναι εύ- σοποίκιλτο ξίφος και η επίχρυση ε- πλα υπερείχαν μεταξύ των πλων τάλληλου ξύλου για κάθε πλο. Eυ- χρηστος. πένδυση της φαρέτρας, τα οποία του τ τε γνωστού κ σμου. O Hρ δο- θύγραμμο, επίμηκες, σκληρ , ελα- Για την καλύτερη προσαρμογή των βρέθηκαν στον μακεδονικ τάφο II τος τονίζει τι οι νίκες των Eλλήνων στικ και ελαφρύ έπρεπε να είναι το πλων στο σώμα και για την άμβλυν- της Bεργίνας, που αποδ θηκε στον εναντίον των Περσών οφείλονταν - ξύλο για δ ρατα και ακ ντια· εύκα- ση των εχθρικών πληγμάτων χρησι- μοποιούσαν επενδύσεις απ δέρμα, ύφασμα ή σπ γγο, σε κράνη, περι- τραχήλια, θώρακες και κνημίδες. Για να ανταποκριθούν σ’ αυτές τις απαι- τήσεις, στα εργαστήρια οπλοποιίας εργαζ ταν πολυάριθμο προσωπικ ποικίλων ειδικοτήτων (σιδηρουργοί, ξυλουργοί, μεταλλοτεχνίτες, σκυτο- τ μοι, γλύπτες, ζωγράφοι). Eνδεικτική της αποτελεσματικ τη- τας της βαφής του σιδήρου είναι η πληροφορία σχετικά με το ξίφος του Πύρρου, ο οποίος κατάφερε μ νο με ένα δυνατ χτύπημα του ξίφους του να εξουδετερώσει έναν μεγαλ σωμο Mαμερτίνο στη μάχη κοντά στο Pή- O Mενέλαος γιο της Mεγάλης Eλλάδας, ανοίγο- οπλισμένος ντας στα δύο το κρανίο του και σχί- με κράνος, ζοντας το κορμί του έως κάτω, ώστε θώρακα, το ένα τμήμα να πέσει δεξιά και το ξίφος και αργολική άλλο αριστερά. ασπίδα. H μελέτη της οπλοποιίας μας δίνει Eρυθρ στοιχεία για τα τεχνολογικά επιτεύγ- μορφη ματα των αρχαίων Eλλήνων που α- κύλικα φορούν την κατασκευή των πλων, του 5ου τα οποία διασφάλισαν την άνθηση αι. π.X. του ελληνικού πολιτισμού και δημι- (Mουσείο ούργησαν τις προϋποθέσεις για τη Λούβρου). διάδοση και την επικράτησή του. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 23
- 23. H ανάπαυση τωνπολεμιστών: ο Aχιλλέας και ο Aίαντας παίζουν πεσσούς, κρατώντας πάντα τα φράξινα δ ρατά τους. H πενηντάκωπος, το πλοίο της Oμηρικής Eποχής (Nαυτικ Mουσείο Mυκ νου). Δρυτ μοι και ξυλουργοί Oι χρήσεις του ξύλου στην αρχαία Eλλάδα Tης Στέλλας Kοκκίνη κοβ ταν πάνω στα βουνά, εκεί που Aναπλ. Kαθηγήτριας στο Eργαστήριο Συστηματι- σήμερα συναντάμε τα ψηλά ευθυ- κής Bοτανικής και Φυτογεωγραφίας, Tμήμα Bιο- τενή μαύρα πεύκα. Tα παραθαλάσ- λογίας, Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης σια είδη πεύκου, «η πεύκη», δεν προτιμώνται γιατί έχουν χαμηλ τε- H XΛΩPIΣ, σύμφωνα με την ελληνι- ρους και συχνά στρεβλούς κορ- κή μυθολογία, ήταν η θεά που προ- μούς. Λιγ τερο γνώστες του ελλη- στάτευε την ανάπτυξη και την ευη- νικού φυσικού περιβάλλοντος, οι μερία των φυτών. Πληροφορία που σύγχρονοι ναυπηγοί που ανακατα- μαρτυρά τι οι αρχαίοι Eλληνες δεν σκεύασαν την τριήρη Oλυμπιάδα ήταν ανυποψίαστοι του φυτικού πιστεύουν τι εξαφανίστηκε απ πλούτου που τους περιέβαλλε. την Eλλάδα το είδος πεύκου που Γραπτές μαρτυρίες και καλλιτεχνι- χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι στην κές απεικονίσεις της αρχαι τητας κατασκευή πλοίων και επιλέγουν έ- φανερώνουν βαθιά γνώση των γνω- να αμερικάνικο είδος, το oregon ρισμάτων των διαφορετικών φυτι- pine. κών ειδών και του ιδιαίτερου βι το- Tα ευθυτενή έλατα δίνουν τα που που αυτά συναντώνται «...σα κουπιά και τα κατάρτια του πλοίου. λεύκα, που σε φαρδύ, βαθύ, βαλτ το- «...στα τορνευτά καθίσαν ελάτινα κου- πο φυτρώνει, κι ίσια πάνω τραβάει, και πιά και γέμισαν αφρούς το κύμα γύ- μοναχά κατάκορφα φυτρώνουν τα ρα...» (Oδ. μ 171–172). Πενήντα έλα- κλαριά της, αμαξομάστορας την έκοψε τα κ βονταν για τα κουπιά (ένα για μ’ αστραφτερ τσεκούρι, να τη λυγίσει κάθε κουπί) και ένα για το κατάρτι και τροχ γυρος να γίνει σε ώριο αμά- μιας πενηντάκοπου, του πλοίου της ξι... ». (Iλ. Δ 482–486). Oμηρικής εποχής. Στην εκστρατεία Oι πολυάριθμες άμεσες ή έμμε- κατά της Tροίας που περιγράφει ο σες αναφορές υλοτ μησης δέν- Oμηρος, πήραν μέρος 934 πενηντά- δρων στα ομηρικά κείμενα, τεχνική Oι λεύκες (Populus spp.) έχουν ελαφρύ, ελαστικ και εύκολα επεξεργαζ με- κοποι που (X 51 έλατα) αντιστοι- που απαιτεί είδικές γνώσεις «...ο νο ξύλο. χούν σε 47.634 υλοτομημένα έλατα. νους τον κάνει, κι χι η δύναμη, τον ά- H πιέση που δέχτηκαν τα ελατοδά- ξιο λοτ μο...» (Iλ. Ψ 315) και κατάλ- Tο εξαιρετικά σκληρ αλλά και ελα- των πλοίων) εργάζονται κάτω απ ση απ την ανάπτυξη της ναυτικής ληλα εργαλεία, υποδεικνύουν μια στικ ξύλο του φράξου ή μελιάς, την έμπνευση της Aθηνάς, «Oπως ισχύος των Eλλήνων γίνεται ακ μη συστηματική εκμετάλλευση των δέντρο άγνωστο ίσως στους νεοέλ- μαδέρι ισιώνει σε άρμενο μιαν άκρη ως εντον τερη ταν στην ακμή του α- δασικών διαπλάσεων του ελλαδι- ληνες, έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης άλλη η στάφνη σε άξιου μαστ ρου χέ- θηναϊκού στ λου η κάθε τριήρης εί- κού χώρου απ την εποχή εκείνη. O και σύμφωνα με τον Hσίοδο απ αυτ ρια, η φώτιση της Aθηνάς που κάνει τα χε 170 ελάτινα κουπιά. Ωστ σο, ενώ υλοτ μος λέγεται «δρυτ μος», μια είμαστε πλασμένοι «...Kι ο Δίας πατέ- μυστικά που κρύβει η τέχνη του καλά οι φυσικές διαπλάσεις των χαμη- και το συχν τερα υλοτομούμενο ρας έπειτα τρίτο θνητών ανθρώπων να τα κατέχει» (Iλ. O 410–412) και συ- λών υψομέτρων, που κύρια τροφο- δένδρο ήταν η φυλοβ λλος δρυς ή γένος έπλασε,...ήταν πλασμένο απ γκαταλέγονται στους «χρήσιμους δοτούσαν με καύσιμη ύλη τις αν- βελανιδιά, δένδρο αφιερωμένο κονταρ ξυλα (εκ μελιάν) πολεμικ και για το κοιν τεχνίτες» που καλεί κα- θρώπινες δραστηρι τητες, υπο- στον παντοδύναμο Δία. Eκτ ς απ φοβερ περίσσια» (Eργα και Hμέρες νείς ακ μη «κι απ’ της γης τα πέρα- βαθμίστηκαν έντονα μετά τη μα- τις βελανιδιές, άλλα 20 αυτοφυή 143–145). Aπ ξύλο φράξου κατα- τα» (Oδ. ρ 386–390). κροχρ νια αποψίλωσή τους, τα ε- δένδρα υλοτομούνται συστηματικά σκευάζονται τα δ ρατα που με το Tα δέντρα που κατεξοχήν χρησι- λατοδάση αντέδρασαν γεννώντας και το ξύλο τους χρησιμοποιείται ε- χάλκινο αιχμηρ τους άκρο αποτε- μοποιούνται στην κατασκευή πλοί- ένα νέο παιδί, που σήμερα κυριαρ- πιλεκτικά στην κατασκευή οικοδο- λούν τον ατομικ εξοπλισμ κάθε ων είναι η δρυς, το πεύκο, η λεύκα, χεί στην οροσειρά της Πίνδου, την μών, γεωργικών εργαλείων, αμα- πολεμιστή. και το έλατο. Aξίζει να σχολιαστεί η Abies borisii–regis, υβρίδιο της ελλη- ξιών, πλων και πλοίων. επιλογή του είδους πεύκου στην νικής και ευρωπαϊκής ελάτης. Γε- Mια χαρακτηριστική περίπτωση ε- Nαυπηγική κατασκευή της καρίνας των πλοί- γον ς που υποδηλώνει πως η ελλη- ξειδικευμένης χρήσης ξύλου στις ων. Oπως μας λέει ο Oμηρος, «...για νική χλωρίδα δεν έπαιξε μ νο το οικοδομές είναι η κατασκευή των Tα ευθυτενή ξύλα του κυπαρισσι- δρυς, για λεύκα χάμω για πεύκο τρι- ρ λο του παθητικού θύματος της θαλάμων – ειδικών δωματίων στα ο- ού και του έλατου δίνουν τα δοκά- σμέγαλο, που ‘κ ψαν πα στα βουνά οι τεχνολογικής ανάπτυξης των αρ- ποία φυλάγονταν τα μάλλινα ρούχα ρια των οικιών, τα κουπιά και τα κα- μάστοροι με τα νι χτιστα τσεκούρια χαίων Eλλήνων αλλά αντέδρασε και – απ το αρωματικ ξύλο του κέ- τάρτια των πλοίων. Oι ξυλουργοί τους, καρένα να το κάνουν...» (Iλ. N συνεξελίχθηκε με την ανθρώπινη δρου που έχει εντομοκτ νο δράση. (και ιδιαίτερα οι κατασκευαστές 389–391), το πεύκο αυτ , «η πίτυς», ν ηση. 24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 24. «Eίματα ευποίητα» Yφαντικές τεχνικές και υφάντρες στους αρχαίους χρ νους Tης Iριδας Tζαχίλη Λεπτομέρεια κρατώντας μια στάμνα στο κεφάλι λευκής οινοχ ης, της (Hρ δοτος 5, 12). Aρχαιολ γου, μέλους της Eταιρίας Mελέτης Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας που φαίνονται πολύ καθαρά Aργαλει ς H TEXNH της ύφανσης είναι μια απ οι κινήσεις Aς έρθουμε τέλος στην ύφανση του γνεσίματος. τις βασικές, τις σταθερές τεχνικές αυτή καθαυτή. Tο βασικ της μέσο H γνέστρα που αναπτύσσονται ή μεταβάλλονται σύρει σιγά σιγά είναι ο αργαλει ς. Aργαλει ς μπορεί με ρυθμούς σταθερούς, διαπερνούν το μαλλί απ να είναι ένας οποιοσδήποτε μηχανι- κοινωνικές ανακατατάξεις και ελάχι- την κλακάτη, σμ ς με τον οποίο τεντώνεται ένας στα επηρεάζονται απ ιστορικές τύ- που είναι αριθμ ς νημάτων, τα στημ νια, για χες. Oι αλλαγές και οι καινοτομίες στερεωμένες να περάσουν ανάμεσά τους τα υφά- υιοθετούνται ή διαδίδονται με μεγα- οι ίνες, και δια που τέμνονται με τα πρώτα σε λύτερη βραδύτητα απ τι στις τε- με το άλλο χέρι ορθή γωνία. Tα στημ νια χωρίζονται χνολογίες αιχμής (π.χ. μέταλλα, ναυ- τροφοδοτεί εναλλάξ σε δύο σειρές τα περιττά πηγική, κ.ά.), δείχνουν μως μια μα- την κλωστή, που και τα άρτια. H βασική κίνηση της ύ- κροβι τητα που λείπει απ αυτές. σχηματίζεται απ φανσης είναι η μετακίνησή τους - Για παράδειγμα, ο κάθετος αργαλει- την περιστροφική λων μαζί των στημονιών, κάθε σει- ς με βάρη, ο βασικ ς τύπος αργα- κίνηση ράς, μπρος και πίσω ώστε να σχημα- λειού στην αρχαι τητα, επιβίωσε ώς του αδραχτιού. τίζεται ένα άνοιγμα απ που περνά τα μέσα του 20ου αιώνα στη Σκανδι- Zωγράφος με μιας το υφάδι τυλιγμένο στη ναβία. του Bρύγου, σαΐτα. H ύφανση είναι τεχνική της μεγά- γύρω στο 490 Aυτή είναι η βασική μηχανοποίηση π.X., (Bρετανικ λης διάρκειας. Mε τα προϊ ντα της που έχει ήδη επιτευχθεί απ τους Mουσείο). μως, τα υφάσματα, τα ενδύματα, πρωιμ τερους γνωστούς αργαλει- τις στολές, συμβαίνει ακριβώς το α- ούς στον αιγαιακ χώρο, τους κάθε- ντίθετο. H ψη τους είναι ευμετάβο- τους αργαλειούς με βάρη. Στον αρ- λη, επιδιώκεται το νέο και η αλλαγή. γαλει αυτ ν τα στημ νια τεντώνο- Oι ιστορικές τύχες, η παρουσία ξέ- νται μεταξύ δύο κάθετων δοκών. H νων, οι κοινωνικοί συσχετισμοί τα μία τους άκρη δένεται στο οριζ ντιο καθορίζουν απολύτως. Oι ενδυματο- ραβδί που συνδέει τις δυο κάθετες λογικοί συρμοί ήταν και είναι ένας α- δοκούς, ενώ στην άλλη άκρη δένο- π τους τρ πους με τους οποίους νται μια σειρά βαρίδια πήλινα, λίθινα εκφράστηκαν η κοινωνική διαφορο- ή μετάλλινα, οι αγνύθες και με το βά- ποίηση ή οι κάθε είδους εθνικισμοί, ρος τους τεντώνονται τα νήματα. καθώς και η δικαίωσή τους ή η αντί- Aυτ ς είναι ο αργαλει ς της Πηνελ - σταση σ’ αυτούς. πης, σ’ αυτ ν υφάνθηκαν τα πολύ- H διαδικασία της κατασκευής των χρωμα και περίτεχνα μινωικά υφά- υφασμάτων περιλαμβάνει έναν ποι- σματα, σε τέτοιον η Λυσιστράτη και κίλο και μεγάλο αριθμ επιμέρους οι φίλες της ύφαναν τους διαφανείς εργασιών και άρα εμπλέκεται σε πο- τους χιτωνίσκους. Eίναι αργαλει ς λύ διαφορετικές τεχνικές. Για παρά- ποικίλων δυνατοτήτων, που μπο- δειγμα το μαλλί, προϊ ν μετάλλαξης, ρούν να υφανθούν πολύπλοκα ή α- σχετίζεται με τις τεχνικές της κτηνο- πλά υφάσματα και έτσι ίσως εξηγεί- τροφίας και απαιτήθηκε μακρά διαδι- ται η διάδοση και η τεράστιά του μα- κασία σταθεροποίησης της απ κτη- κροβι τητα, παρά το γεγον ς τι ή- σής του. ταν ένας βαρύς και κουραστικ ς μη- Tο λινάρι, το αρχαι τερο «βιομη- χανισμ ς για τις υφάντρες που ύφαι- χανικ » προϊ ν, απαιτεί μακρ τατη ναν ρθιες. κατεργασία για την αφαίρεση της υ- O χρ νος και η τέχνη που απαιτού- φαντικής ίνας απ το στέλεχος. Γι- σαν οι παραπάνω εργασίες προσέδι- ν ταν με την τεχνική της διάβρεξης δε στα υφαντά αξία και τα καθιστού- σε λιμνάζοντα νερά. Tο ξυλώδες μέ- σε ιδιαίτερα πολύτιμα. Oταν οι Φαία- ρος σάπιζε και απομακρυν ταν με τη Γραμμική απ δοση του βασικού τρ που ύφανσης. Tα στημ νια χωρίζονται σε κες ξεπροβοδίζουν τον Oδυσσέα σύνθλιψη του στελέχους και το χτέ- δύο σειρές εναλλάξ τα περιττά (1,3,5,7...) και τα άρτια (2,4,6,8...). H μία σειρά στον γυρισμ του στην Iθάκη, φορ- νισμα των ινών για την αφαίρεση των δένεται σε ένα ραβδί, τον καν να, που κινείται μπρος και πίσω απ την άλλη τώνουν το πλοίο του με πολύτιμα μέ- υπολειμμάτων. H τεχνική ήταν γνω- σειρά, δημιουργώντας έτσι ένα άνοιγμα απ’ που περνά το υφάδι (σχέδιο: A. ταλλα, αλλά και με είματα ευποίητα, στή απ τα μυκηναϊκά χρ νια. Castresana). με καλοκαμωμένα υφαντά. Tο γνέσιμο, βασικ στάδιο του με- τασχηματισμού της ίνας σε νήμα, στηρίζεται στον έλεγχο της κυκλι- κής κίνησης που απαιτείται για το στρίψιμο της κλωστής. Tα εργαλεία είναι το αδράχτι που περιστρέφεται και η ακίνητη ρ κα, που είναι τυ- λιγμένο το άγνεστο ακ μη μαλλί. Tο γνέσιμο απαιτεί απ τη γνέστρα ι- σορροπία, ρυθμ , συντονισμ των κινήσεων, εγρήγορση των μελών της, μία σωματική αίσθηση του χρ - H σειρά των υφαντικών εργασιών, πως σώζεται απ μελαν μορφη λήκυθο των μέσων του 6ου αιώνα π.X. (εδώ σε α- νου, της ταχύτητας, των διαστάσε- νάπτυγμα). Aπ αριστερά: H κατασκευή της πρώτης άστριφης κλωστής, στη συνέχεια δύο γυναίκες διπλώνουν το έ- ων. Συνήθως γίνεται συμπληρωματι- τοιμο ύφασμα, κατ πιν μία άλλη γνέθει ενώ η άλλη κατασκευάζει πάλι την πρώτη άστριφτη κλωστή. Aκολουθεί ο αρ- κά με άλλες δουλειές. O Δαρείος γαλει ς και τέλος το ζύγισμα του μαλλιού. Nέα Y ρκη, Metropolitan Museum. (Oι φωτογραφίες είναι απ το βιβλίο θαύμασε μία γυναίκα που οδηγεί τα «Yφαντική και υφάντρες στο προϊστορικ Aιγαίο, 2000 - 1000 π.X.», της Iριδας Tζαχίλη, εκδ. «Πανεπιστημιακές Eκδ - άλογα στο ποτάμι γνέθοντας και σεις Kρήτης», Hράκλειο 1997). KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 25
- 25. Aνακατασκευή (δεξιά) τουMηχανισμού των Aντικυθήρων α- π τον Derek de Solla Price. Πάνω, ανακατασκευή του μη- χανισμού, με διαφορετική θεώρηση των σειρμών των οδο- ντωτών τροχών απ τον Allan Bromley. Aριστερά, ένα απ τα τέσσερα θραύσματα του αρχαίου ευρήματος. O Mηχανισμ ς των Aντικυθήρων Mοναδικ αστρονομικ ργανο μεγάλης ακρίβειας με τεράστια επιστημονική και ιστορική αξία Tου N. A. Oικον μου επιγραφή του παραπήγματος, προ- ομ κεντρους δίσκους ενδείξεων, - χών και ο συνδυασμ ς σε συρμούς, Oμ τιμου καθηγητή A.Π.Θ. κύπτει πως ο μηχανισμ ς συνδε - που ένας δείκτης δείχνει τη θέση πως δ θηκε απ τον Price και μετά ταν με αστρονομικές μετρήσεις. του Hλιου σε σχέση με τους απλα- απ τον Bromley επιτρέπει να απο- TO ΠAΛAIOTEPO ργανο που χρη- H αποτίμηση των θραυσμάτων έ- νείς (το αστρικ έτος) και την ημε- δώσουμε στον μηχανισμ λειτουρ- σιμοποιούσε μαθηματικούς συρ- γινε σχεδ ν αμέσως απ τον καθη- ρομηνία. Eνς δεύτερος δείκτης δεί- γίες που συνδέονται με την κίνηση μούς οδοντωτών τροχών και κατά γητή B. Σπάη, τον νομισματολ γο I. χνει τη θέση της σελήνης ως προς της σελήνης, του ήλιου και των με- συνέπεια ο αρχαι τερος υπολογι- Σβορώνο και τον ανθυποπλοίαρχο τους απλανείς (αστρικ ς μήνας). ταξύ τους σχέσεων (εκλείψεις), που στής είναι το γνωστ εύρημα Mηχα- Π. Pεδιάδη. Oι δύο τελευταίοι συμ- Στην οπίσθια ψη υπάρχουν δύο μως απαιτούν υπολογισμούς που νισμ ς των Aντικυθήρων, που α- φωνούν τι ο μηχανισμ ς είναι α- δίσκοι ενδείξεων, που καθένας απο- πρέπει να εκτιμούν μέχρι και έξι δε- διαμφισβήτητα χρονολογήθηκε τι στρολάβος ως εκ της αντιπαράθε- τελείται απ έναν αριθμ ομ κε- καδικά ψηφία. Π.χ. ο συνδυασμ ς 19 ανήκει στην προ του 80 π.X. εποχή. σης των επιγραφών με την αντίστοι- ντρων δακτυλίων. O χαμηλ τερος ετών (Mετωνικ ς κύκλος) με τους Tέσσερα κύρια θραύσματα του μη- χη περιγραφή του Φιλ πονου. O K. δίσκος φέρει 59 διαιρέσεις, που α- 223 συνοδικούς μήνες και τους 242 χανισμού αυτού βρέθηκαν το Πά- Pάδος θεώρησε τι το ργανο ήταν ντιστοιχούν στις 29,5 μέρες του συ- δρακ ντειους μήνες, που ο δρακ - σχα του 1900 απ ομάδα σφουγγα- πλέον πολύπλοκο απλού αστρολά- νοδικού (σεληνιακού) μήνα. Eνας ντειος μήνας ισούται με 27,212220 ράδων, που εξώκειλαν στο νησί των βου. μικρ ς συμπληρωματικ ς δείκτης μέρες και 0,921493 συνοδικούς μή- Aντικυθήρων στη διάρκεια του ταξι- H πλέον σύγχρονη μελέτη του μη- μετρά τους δώδεκα συνοδικούς μή- νες, δείχνει την απαιτούμενη ακρί- διού της επιστροφής τους απ τα χανισμού έγινε απ τον καθηγητή νες. Tο πλέον σημαντικ ήταν να βεια που έπρεπε να εκφράζει ο μη- νερά της Λιβύης, που αλίευαν Price που βασίστηκε σε ραδιογραφι- συνδυάζει το Mετωνικ κύκλο με χανικ ς αυτ ς υπολογιστής. σφουγγάρια, στην πατρίδα τους τη κές έρευνες του κ. X. Kαράκαλου. τους μήνες. Eνα επιπλέον στοιχείο Tέλος, θα πρέπει να τονιστεί η ύ- Σύμη. Σε καταδύσεις διερευνητικές Aπ τις ραδιογραφίες προέκυψε τι είναι ο δρακονικ ς ή κομβικ ς μή- παρξη του διαφορικού συστήματος οι σφουγγαράδες βρέθηκαν μπρο- ο μηχανισμ ς περιείχε 32 οδοντω- νας, που είναι η γραμμή της τομής που χρησιμοποιεί μια είσοδο που τη στά σε ένα ναυάγιο της ρωμαϊκής ε- τούς τροχούς. Eπιχειρήθηκε ανα- του επιπέδου της τροχιάς της σελή- μεταφέρει σε δύο εξ δους. Στα συ- ποχής, που έκρυβε θησαυρούς αρ- σύνθεση των εμπλεκομένων τρο- νης γύρω απ τη γη με την εκλειπτι- στήματα αυτά η ταχύτητα περι- χαιολογικούς, μεταξύ των οποίων χών και ανακατασκευή του μηχανι- κή, γιατί αυτ ς καθορίζει τις εκλεί- στροφής της εισ δου είναι ίση με τα θραύσματα αυτά. σμού ώστε να αποκαλυφθεί η λει- ψεις. Mε το συνδυασμ αυτ ν οδη- τη διαφορά ταχυτήτων των δύο ε- Tα θραύσματα αρχικά δεν προκά- τουργία του. Mε βάση τις μελέτες γούμαστε στο κύκλο Σάρος, δηλαδή ξ δων. Tέτοια διαφορικά συναντά- λεσαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αυτές ο Price ανακατασκεύασε το τον κύκλο των εκλείψεων, που απο- με σε σημερινές κατασκευές, πως τα άλλα ευρήματα ήταν πιο εντυπω- μηχανισμ . Hταν ένα ορθογώνιο δεικνύεται απ την ανάγνωση των σε μηχανές έλξης και οπωσδήποτε σιακά. Oμως ήταν τα μ να που έφε- κουτί ύψους 33 εκ., πλάτος 17 εκ. επιγραφών της οπίσθιας πλάκας τίποτε ανάλογο δεν υπάρχει πριν α- ραν επιγραφές και επομένως τα μ - και πάχους 10 εκ. και σχηματίζονταν (γραμμή 42, που ο αριθμ ς 223 π τα μέσα του 19ου αιώνα. Στον να που επέτρεπαν σε πρώτη προ- απ μπρούντζινους δίσκους 2 χιλ. προφανώς υποδηλώνει τους συνο- Mηχανισμ των Aντικυθήρων το σέγγιση τον προσδιορισμ της χρο- πάχους με πλαίσιο ξύλινο. Oι δίσκοι δικούς μήνες που συμβαίνουν 19 διαφορικ σύστημα επιτρέπει το νολογίας του ναυαγίου. Aπ τις επι- έφεραν τις επιγραφές. εκλείψεις). συσχετισμ των συνοδικών δεδο- γραφές αυτές, και ιδιαίτερα απ την Στην εμπρ σθια ψη έφερε δύο Oι αριθμοί των δοντιών των τρο- μένων με τα αστρικά. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 27
- 26. Tα αστρονομικά ργανα Γνώμονες, ηλιακά ωρολ για, αστρολάβοι και άλλα ργανα παρατηρήσεως των ουρανίων φαινομένων Tης Mάρως K. Παπαθανασίου μ νον δι’ αστρολάβων ωροσκοπίων. Δρος Mαθηματικών, δρος Bυζαντινολογίας, Eξ αρχής ήσαν γνωστοί δυο τύποι επικ. καθηγήτριας της Iστορίας αστρολάβου, ο σφαιρικ ς και ο επί- των Θετικών Eπιστημών στο Tμήμα Mαθηματικών του Πανεπιστημίου Aθηνών πεδος. O σφαιρικ ς αστρολάβος, τον τρ πον κατασκευής του οποίου H MAΓEYTIKH ομορφιά του νυκτερι- εκθέτει ο Πτολεμαίος, ήταν μια αρ- νού ουρανού με τις χιλιάδες των α- θρωτή σφαίρα· χρησίμευε για τον στέρων του ώθησε απ αρχαιοτάτων προσδιορισμ της θέσεως των αστέ- χρ νων τον άνθρωπο στην παρατή- ρων ως προς την εκλειπτική (ζωδια- ρηση των ουρανίων φαινομένων. H κ κύκλο) και ιδιαιτέρως για τη μελέ- σπουδαι τητά τους για την επισή- τη της κινήσεως της σελήνης. O επί- μανση των εποχών και την έναρξη πεδος αστρολάβος απετέλεσε το γεωργικών εργασιών και ναυτιλια- σπουδαι τερο αστρονομικ ργανο κών δραστηριοτήτων φαίνονται στο απ την ελληνιστική εποχή έως και έργο του Hσι δου Eργα και Hμέραι. τον 17ο αιώνα στον δυτικ κ σμο, ε- Kάθε ημέρα ο Hλιος στέλνει τις α- νώ στον μουσουλμανικ η χρήση του κτίνες του στη γη καθώς διαγράφει διετηρήθη έως και τον 19ον αιώνα. H την τροχιά του στον ουραν και απ θεωρητική βάση κατασκευής του α- το εκάστοτε ύψος του επάνω απ νάγεται στον μεγάλο αστρον μο τον τοπικ ν ορίζοντα εξαρτάται το Iππαρχο (2ος αι. π.X.), πως μαρτυ- μήκος της σκιάς, την οποία ρίχνουν ρεί ο Συνέσιος Kυρήνης. Πρ κειται τα αντικείμενα. Bάσει αυτής της α- περί της στερεογραφικής προβολής, πλής παρατηρήσεως κατεσκευάσθη δηλαδή απεικονίσεως σφαίρας επά- το αρχαι τερο αστρονομικ ργανο, νω σε επίπεδο κατά τέτοιον τρ πο, ο γνώμων ή σκιαθήρας, ένας κατα- ώστε να διατηρούνται η ισ της των κ ρυφος στύλος, του οποίου το μή- γωνιών και οι αναλογίες των μηκών, κος της σκιάς μεταβάλλεται τ σον απαραίτητες προϋποθέσεις ομοι τη- κατά τη διάρκεια της ημέρας σον τας για την αναγνώριση των σχημα- και κατά τη διάρκεια του έτους. Tην τισμών των αστέρων σε επίπεδο ημέρα το ελάχιστο μήκος της σκιάς Hλιακ ρολ ι ιδιαίτερου τύπου απ τους Φιλίππους της Mακεδονίας, χρο- χάρτη. H αρχαιοτέρα σωζομένη περι- σημειώνεται την αληθή μεσημβρία, νολογούμενο βάσει επιγραφών στο 250-350 μ.X. Aνακατασκευή απ τον Δ. γραφή του οργάνου ευρίσκεται στο Kριάρη. έργο του Iωάννου του Φιλοπ νου δηλαδή τη στιγμή της διαβάσεως του ηλίου απ τον μεσημβριν του (6ος αι. μ.X.) Περί της του αστρολά- τ που. Kατά τη διάρκεια του έτους η βου χρήσεως και κατασκευής. μεγαλύτερη μεσημβρινή σκιά του H σπουδαι της του αστρολάβου έ- γνώμονος σημειώνεται την ημέρα γκειται στη δυνατ τητα μετρήσεως του χειμερινού ηλιοστασίου (ή τρο- και αμέσου υπολογισμού διαφ ρων πής) και η μικρ τερη μεσημβρινή αστρονομικών και τοπογραφικών σκιά την ημέρα του θερινού ηλιοστα- στοιχείων: π.χ. της ακριβούς ώρας ο- σίου. Kατ πιν προσδιορίζεται γεωμε- ποιαδήποτε στιγμή της ημέρας ή της τρικώς το μήκος της σκιάς κατά τις ι- νύκτας· του ωροσκ που και του με- σημερίες, επομένως και οι ημερομη- σουρανήματος, δηλαδή της μοίρας νίες τους. O υπολογισμ ς της ακρι- (και πρώτου λεπτού) του ζωδιακού η βούς διαρκείας του έτους και κάθε οποία ανατέλλει κάθε στιγμή και ε- μίας απ τις τέσσερις εποχές απετέ- κείνης η οποία μεσουρανεί αντιστοί- λεσε βασική επιδίωξη των αρχαίων χως· της ακριβούς ώρας ανατολής, αστρον μων. μεσουρανήσεως και δύσεως των H σπουδαι της της χρήσεως του διαφ ρων αστέρων· της θέσεώς γνώμονος για τη μέτρηση του ημε- τους κατά τα διάφορα συστήματα ρησίου χρ νου καθ’ λη τη διάρκεια συντεταγμένων· του προσδιορισμού του έτους, οδήγησε στην ανάπτυξη του κλίματος, δηλαδή του γεωγραφι- ιδιαιτέρου επιστημονικού κλάδου, κού πλάτους εν ς τ που κ.ά. της Γνωμονικής, της οποίας εφαρ- Aλλα αστρονομικά ργανα ήσαν τα μογή αποτελεί η τεχνική της κατα- εξής: H στερεά σφαίρα, της οποίας σκευής των ηλιακών ωρολογίων. την κατασκευή αναφέρει ο Πτολε- Tα ηλιακά ωρολ για διακρίνονται μαίος αλλ’ η αρχή της χρονολογείται σε δυο τύπους, τον ελληνικ και τον πολύ ενωρίτερα· έφερε επάνω της ρωμαϊκ . Στον ελληνικ τύπο η σκιά ζωγραφισμένους τους αστερισμούς του γνώμονος πέφτει σε ημισφαιρι- και τους βασικούς κύκλους της ου- κή επιφάνεια, τον π λο· στον ρωμαϊ- ρανίου σφαίρας, βάσει των οποίων ε- κ τύπο η σκιά πέφτει σε επιφάνεια τορνεύοντο και τοποθετούντο εξω- καλουμένη σκάφη. Συνήθως ο γνώ- Bυζαντιν ς επίπεδος αστρολάβος διαμέτρου 14 εκ. απ ορείχαλκο, του τερικώς αντίστοιχοι ξύλινοι κύκλοι μων στηρίζεται πλαγίως ώστε να έχει 1026 μ.X., ο οποίος συνεχίζει την αρχαία παράδοση. με τις υποδιαιρέσεις των μοιρών. O την κατεύθυνση του άξονος του κ - παραλλακτικ ς κανών για τον προσ- σμου, δηλαδή του άξονος περιστρο- νύκτας, εφ’ σον μ νον κατά τις δύο δή ωρολογίων, ούτε τα ηλιακά ωρο- διορισμ της θέσεως των αστέρων φής της γης, και να σκοπεύει τον β - ημερομηνίες των ισημεριών οι ώρες λ για ούτε οι κλεψύδρες πρέπει να ως προς τον ορίζοντα. O τετράντας ρειο π λο του ουρανού· στην επιφά- της ημέρας και της νύκτας είναι ίσες θεωρούνται απολύτως ακριβή· τα και ο μεσημβριν ς κύκλος για τον νεια που πέφτει η σκιά του υπάρ- μεταξύ τους και καλούνται ισημερι- μεν πρώτα λ γω πιθανής μετατοπί- προσδιορισμ του ύψους του ηλίου χουν υποδιαιρέσεις για τις 12 ώρες νές ώρες. σεως του γνώμον ς των, τα δε δεύ- κατά τη μεσουράνηση (αληθής με- της ημέρας, οι οποίες έχουν διαφο- Για τη μέτρηση του χρ νου τη νύ- τερα λ γω ανωμάλου ροής του υ- σημβρία). O ισημεριν ς κύκλος για ρετική διάρκεια κατά τις διάφορες ε- κτα χρησιμοποιούντο κλεψύδρες. γρού υπ την επενέργεια διαφ ρων τον προσδιορισμ του χρ νου των ι- ποχές, γι’ αυτ και ονομάζονται και- Oμως, κατά το μεγάλο αστρον μο παραγ ντων· ακριβείς μετρήσεις σημεριών· και ο κανών του Iππάρχου ρικές ώρες· είναι επίσης διαφορετι- Kλαύδιο Πτολεμαίο (2ος αι. μ.X.) απ του χρ νου, έως και του πρώτου λε- για τη μέτρηση του γωνιακού εύ- κής διάρκειας και απ τις ώρες της τα διάφορα είδη ωροσκοπίων, δηλα- πτού της ώρας, μπορούν να γίνουν ρους του ηλιακού δίσκου. 26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 27. Iατρική τεχνολογία Eργαλεία και μηχανήματα της αρχαιοελληνικής ιατρικής απ τον Iπποκράτη έως τον Γαλην Tου Σπύρου Γ. Mαρκέτου Eργαστήριο στέρια), οι μήλες (στειλεοί), τα ά- Προέδρου της Eυρωπαϊκής Eταιρείας παραγωγής γκιστρα, οι βελ νες (ακίδες), τα Φιλοσοφίας της Iατρικής, Aντιπροέδρου (αριστερά) και ράμματα, οι διαστολείς, οι σμίλες, της Διεθνούς Eταιρείας Iστορίας της Iατρικής πωλήσεως (κάτω) οι λαβίδες, οι αυλοί, οι καυτήρες χειρουργικών (σιδήρια), οι καθετήρες, οι κατο- H ΓENIKH εντύπωση που επικρατεί εργαλείων πτήρες, οι οστάγρες (οστεοκ ποι), στον ιατρικ κ σμο τι η Δυτική Iα- (χάλυψ, σίδηρος, οι οδοντάγρες (ριζάγρες), οι στα- τρική Tεχνολογία άρχισε να εξαπλώ- ορείχαλκος) φυλάγρες, οι νάρθηκες και οι σι- νεται απ τις αρχές του 19ου αιώνα, της Eλληνο- κύες (βεντούζες), που αποτελούν δηλαδή αφ’ του η κλινική ιατρική ε- ρωμαϊκής μερικά απ τα πάμπολλα διαγνω- μπλουτίστηκε με τις ανακαλύψεις περι δου (Mουσείο στικά και θεραπευτικά της εξαρτή- του στηθοσκοπίου, του θερμομέ- ματα. Bατικαν , Pώμη). τρου και του σφυγμομανομέτρου, H προσεκτική αποτίμηση του δεν είναι ακριβής. Oσοι υποστηρί- πλήθους και της ποικιλίας των ερ- ζουν την άποψη αυτή δεν γνωρίζουν γαλείων της ιπποκρατικής ιατρικής τη ρήση «ερευνάτε τας γραφές». O έρχεται να επικυρώσει στην κλινική σοφ ς Iπποκράτης στην «Περί Eυ- πράξη τη γνησι τητα και τη σημα- σχημοσύνης» πραγματεία του συνι- σία δύο αποκαλυπτικών αφορισμών στά στους συναδέλφους του, χι μ - του Iπποκράτη, οι οποίοι συναποτε- νο να εξετάζουν εξονυχιστικά και με λούν τη θεωρητική βάση και προοι- προσοχή τον άρρωστο και το περι- ωνίζουν την ακμή και την τελει τη- βάλλον του, αλλά να έχουν προετοι- τα της σύγχρονης Δυτικής Iατρικής μασμένα τα ιατρικά ργανα, τα μηχα- Tεχνολογίας. νήματα και τα σιδερένια χειρουργικά Tο πλήθος της ιπποκρατικής ερ- εργαλεία, χωρίς τα οποία μπορεί να γαλειοθήκης φέρνει συνειρμικά περιέλθουν σε αμηχανία και να προ- στη μνήμη έναν απ τους πολύ καλέσουν βλάβη! Aλλά και πέραν - γνωστούς αφορισμούς του Iππο- λων αυτών συνιστά ακ μη τι πρέπει κράτη που επισημαίνει τι σα νο- να είναι εφοδιασμένοι και με μια σήματα δεν θεραπεύονται με τα πρ σθετη, απλούστερη, φορητή ερ- φάρμακα, θεραπεύονται με το χει- γαλειοθήκη για τους εξωτερικούς ρουργικ νυστέρι, πως ακριβώς α- αρρώστους. ναγνωρίζεται απ τη Δυτική Tεχνο- «Mελετάν δε χρη εν ιητρική ταύτα με- λογία των ημερών μας! τά πάσης καταστολής... ιν’ η σοι προκα- «Oκ σα φάρμακα ου ιήται σίδηρος τηρτισμένα ργανά τε και μηχαναί και ιήται...» σίδηρος και τα εξής· η γαρ εν τουτέοισιν H ποικιλία της ιπποκρατικής ερ- απορίη αμηχανίη και βλάβη εστίν. Eστω γαλειοθήκης υπενθυμίζει έναν άλ- δε σοι ετέρη παρέξοδος η λιτοτέρη προς λο, ίσως λιγ τερο γνωστ , αφορι- τας αποδημίας η δια χειρέων». σμ του Iπποκράτη που «κρούει τον Tα πρώτα σπέρματα της Iατρικής κώδωνα» του κινδύνου, τι τα σο- Tεχνολογίας ανευρίσκονται μέσα βαρά νοσήματα χρειάζονται επιθε- στην ελληνική αρχαι τητα, στο μινω- τική θεραπεία, με λεπτ τερα εξειδι- ϊκ και μυκηναϊκ πολιτισμ και στη κευμένα εργαλεία, πως επίσης α- γεωγραφική περιοχή του Aιγαίου, - ναγνωρίζεται απ τη Δυτική Tεχνο- πως μαρτυρούν αναρίθμητα αρχαιο- λογία των ημερών μας! «Eς δε τα έ- λογικά ευρήματα που κοσμούν αρκε- σχατα νουσήματα αι έσχαται θεραπεί- τά φημισμένα μουσεία. Oι ακλ νητες αι ες ακριβείην κράτισται». μως ρίζες της, πως προκύπτει απ την αναδρομική ιστοριογραφική έ- H τεχνολογική ρευνα της Iατρικής Tεχνολογίας, ε- ντοπίζονται κυρίως μέσα στα ιππο- εξάπλωση κρατικά κείμενα και σε άλλα ευρήμα- Oι εφευρέσεις εργαλείων και ορ- τα εκείνης της εποχής· και δεν είναι γάνων, οι επινοήσεις μεθ δων και οι τυχαίο, ούτε συμπτωματικ , τι πρ - ανακαλύψεις μηχανημάτων –που εί- κειται για την περίοδο του Xρυσού χαν τις καταβολές τους στην ιππο- Aιώνα. Hταν η περίοδος εκείνη κατά κρατική ιατρική– συνεχίστηκαν, ε- την οποία η ελληνική ιατρική ενα- μπλουτίστηκαν και πολλαπλασιά- γκαλίστηκε για πρώτη φορά τον φι- στηκαν στους Aλεξανδρινούς και λοσοφικ στοχασμ και ενστερνί- τους Pωμαϊκούς χρ νους, με πρω- σθηκε το τεχνολογικ πνεύμα που ταγωνιστές Eλληνες ιατρούς και είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται κορυφαίο ηγέτη τον επονομασθέ- στην Iωνία και την Kάτω Iταλία. H ιπ- και με την ιατρική, η οποία «πάντα σθω» επισημαίνει επιγραμματικά ο ντα «δεύτερο Iπποκράτη», τον εν- ποκρατική τέχνη άρχισε να γίνεται ε- πάλαι υπάρχει». Mε κύριο και χαρα- Iπποκράτης και προσυπογράφει ο δοξ τατο Γαλην . πιστήμη, χωρίς μως να απομακρύ- κτηριστικ παράδειγμα τη χειρουρ- Bυζαντιν ς Oρειβάσιος εννέα αιώ- Aξίζει να παρατηρηθεί τι η προ- νεται απ το βαθύτατο ανθρωπιστι- γική (χειρουργία=έργον χειρ ς). νες αργ τερα, συνιστώτας τι τα βολή του τεχνολογικού εξοπλισμού κ χαρακτήρα της... Στο σημείο αυτ πρέπει να διευ- εργαλεία «οφείλει γίγνεσθαι χαλκά ή της ανθρωποκεντρικής ιατρικής δεν κρινιστεί τι στην αρχαι τητα τα σιδηρά» (πρέπει να κατασκευάζο- ανήκε στις άμεσες προτεραι τητες H ιπποκρατική περισσ τερα εργαλεία (εκτ ς φυσι- νται απ χαλκ ή απ σίδηρο). της εποχής εκείνης. Eτσι, θα μπο- εργαλειοθήκη κά απ τα ιατρικά εργαλεία της λι- H ιπποκρατική εργαλειοθήκη εί- ρούσε να εξηγηθεί το γεγον ς γιατί θίνης εποχής) ήταν κατασκευασμέ- ναι πλούσια σε χειρουργικά εργα- δεν είχε προσελκύσει ιδιαίτερη προ- Kάθε μορφή δραστηρι τητος του να κυρίως απ χαλκ (ή απ διάφο- λεία. Oι μελετητές της κυριολεκτι- σοχή στους παλαι τερους ιστορι- ανθρώπινου πνεύματος έχει τα δι- ρα κράματα του χαλκού με άλλα κά εντυπωσιάζονται! Eνδεικτικά, κούς, οι οποίοι είχαν επικεντρώσει κά της εργαλεία. Tο ίδιο ακριβώς μέταλλα) και απ σίδηρο. «Xαλκώ- σκ ρπια και στην τύχη, σημειώνο- το ενδιαφέρον τους περισσ τερο δεν θα μπορούσε να μη συμβαίνει ματι δε πλην των οργάνων μηδενί χρή- νται ονομαστικά τα μαχαίρια (νυ- στα φυσικά φαιν μενα, στην κλινική 28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 28. H Iπποκράτειος κλίμακα(αριστερά) και το Iπποκράτειο βάθρο αποτελούν τις δύο πρώτες βασικές τεχνολογικές επινοήσεις της Oρθοπεδικής Θεραπευτικής. Aπ βυζαντιν κώδικα του 11ου αι. (Λαυρεντιανή Bιβλιοθήκη, Φλωρεντία). H κλεψύδρα του Hροφίλου (300 π.X.) είναι το πρώτο ργανο με το οποίο με- λετήθηκε ο σφυγμ ς σε συνδυασμ με τις αναπνευστικές κινήσεις (εισπνοή - εκπνοή). ιατρική και στις ηθικοδεοντολογικές μάτων και τη θεραπεία των καταγ- αρχές που πρέπει να την διέπουν, μάτων. H πατρ τητα του ιπποκρα- παρά στην περιγραφή των τεχνολο- τείου οργάνου διεκδικήθηκε αργ - γικών της κατακτήσεων. Eξάλλου, τερα απ πολλούς, πως απ το το γεγον ς τι οι Eλληνες ποτέ δεν διάσημο Aραβα ιατρ Aβικένα κατά υπήρξαν άγρυπνοι φρουροί των επι- τον 10ο αιώνα και απ δύο Γάλλους τευγμάτων τους ερμηνεύει γιατί αρ- ορθοπεδικούς, ακριβώς πριν απ έ- Tα μεταφορικά μέσα των τραυματιών και των ασθενών στους αρχαίους ελλη- κετοί ξένοι ερευνητές προσπάθη- ναν αιώνα (1897), δηλαδή 15 και 25 νικούς χρ νους ήταν τα φορεία (ράντζα) και τα ασθενοφ ρα (άμαξες). σαν αργ τερα να τα αντιγράψουν ολ κληρους αιώνες αντιστοίχως (Aρχαιολογικ Mουσείο Φλωρεντίας). και να διεκδικήσουν την πατρ τητά μετά την αρχική περιγραφή του απ τους, ισχυριζ μενοι –τις περισσ τε- τον Iπποκράτη! ταν ο άρρωστος έχει πυρετ ο ρίσκονται μέσα στα επιτεύγματα ρες φορές «αντιστάσεως μη ού- ⅷ O Aλεξανδριν ς Hρ φιλος (απ σφυγμ ς του γίνεται «πυκν τερος, της αρχαίας ελληνικής ιατρικής, σης»– τι τάχα ήταν δικά τους! Δύο τη Xαλκηδ να της Bιθυνίας) επι- μεγαλύτερος και δυνατ τερος». Eί- της οποίας η καθοριστική συμβολή απ τα αναρίθμητα ιστορικά παρα- ν ησε (4ος αι. π.X.) μια μικρή κλεψύ- κοσι αιώνες αργ τερα (16ος) ο διά- θα μπορούσε να παραβληθεί και να δείγματα αρκούν για να αποδείξουν δρα, με τη βοήθεια της οποίας με- σημος Iταλ ς φυσιολ γος Santorio, αποδειχθεί τι, ίσως, είναι εξίσου του λ γου το αληθές. λέτησε το σφυγμ και την αναπνοή στηριζ μενος στα ευρήματα του σημαντική με εκείνες της φιλοσο- ⅷ O Iπποκράτης (5ος αι. π.X.) επι- σε συσχετισμ με τις μεταβολές Eλληνα Hρ φιλου, κατ ρθωσε να φίας, της λογοτεχνίας, της πολιτι- ν ησε ένα ξύλινο θεραπευτικ ρ- που επέρχονται στα αγγεία κατά τη περιγράψει μια βελτιωμένη συ- κής τέχνης, των καλών τεχνών και γανο, το λεγ μενο ιπποκράτειο βά- φάση της εισπνοής και της εκπνοής. σκευή για τη μελέτη του σφυγμού... των φυσικών επιστημών που άνθη- θρο, το οποίο χρησιμοποίησε πρώ- Eτσι, σύμφωνα με τα ευρήματα της Oι καταβολές και οι ρίζες της Δυ- σαν κατά την περίοδο του Xρυσού τος για την ανάταξη των εξαρθρη- πραγματείας του «Περί Σφυγμών», τικής Iατρικής Tεχνολογίας ανευ- Aιώνα. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 29
- 29. Tης Eυαγγελίας A.Bαρέλλα Eπ. καθηγήτριας τμήματος Xημείας AΠΘ, δρ Θεολογίας KOΣMHMATA και αναθήματα, επι- τραπέζια σκεύη και αγροτικά εργα- λεία, σωληνώσεις αστικών δικτύων και συνδέσεις κι νων, πλα και νο- μίσματα –τα προϊ ντα της επεξερ- γασίας των μετάλλων– σηματοδο- τούν τις φάσεις του πολιτισμού και διασώζουν τις τεχνικές και αισθητι- κές του επιλογές. Tεκμηριωμένη απ ποικίλης υφής κατάλοιπα, η μεταλλοτεχνική μεθοδολογία του αρχαιοελληνικού κ σμου είχε συ- νάμα την τύχη να αποτυπωθεί σε ειδικά εγχειρίδια, μάρτυρες μεγα- λ πνοων επιδιώξεων και νεωτερι- στικών διεργασιών. Tα άνισα και ε- νίοτε ελλειπτικά τούτα κείμενα α- νάγονται κατά το πλείστον στην πτολεμαϊκή και αυτοκρατορική Aλεξάνδρεια, απηχούν ωστ σο πα- λαι τατες εμπειρικές γνώσεις, εκ- πεφρασμένες με ενσυνείδητη συ- νέπεια ρων και συμβ λων. Πρώτιστο μέλημα της μεταλλο- τεχνίας υπήρξε φυσικώ τω λ γω η χειραγώγηση εν ς κατ’ εξοχήν α- νυπ τακτου υλικού, χειραγώγηση Σιδηρουργείο. Aμφορέας 5ου π.X. αιώνα (Aρχαιολογικ Mουσείο Bερολίνου). φανερή στην επιμελή σμίλευση, αλλά και τη λαμπρή εμφάνιση των αντικειμένων. H εισαγωγή ευφυών μεθ δων και πρωτοτύπων οργάνων –απ τις περίτεχνες καμίνους και τα ιδι ρρυθμα δοχεία ρυθμιζ με- νης παροχής στις εξεζητημένες Προηγμένη μεταλλοτεχνία συσκευές συνεχούς λειτουργίας και τους αποστακτήρες πολλαπλών Πρωτοποριακές αναζητήσεις και εφαρμογές μιας δυναμικής τεχνολογίας βραχι νων– επέτρεψε να παρα- χθούν κράματα σταθερής συστά- λμον και ανάμιξον, και έπαρον κασ- πορεία που συνιστά στ χο και λ γο λοσοφικ τούτο πλαίσιο, περίφημοι σεως και ενώσεις δεδομένων ιδιο- σίτερον γ° α΄, και σφυρίσας κατάκο- υπάρξεως των πάντων: ατελείς κα- χρυσοποιοί – Δημ κριτος και Bώ- τήτων, επέτρεψε εν τέλει την ου- ψον, μίξον μετά του είδους εκείνου, τά την φύσιν, ο χαλκ ς, ο κασσίτε- λος, Mαρία και Kλεοπάτρα, Oλυ- σιαστική βελτίωση του προϊ ντος και θες εν τη χώνη, και κλείσον άνω- ρος, ο μ λυβδος ή ο σίδηρος ανέ- μπι δωρος και Zώσιμος, Συνέσιος με ταυτ χρονη μείωση του κ - θεν μετά πηλού, και φύσα και ας βρά- βλεψαν πριν ακ μη αναπτυχθούν ε- επίσκοπος Πτολεμαΐδος– θα ομιλή- στους, την γένεση μιας δυναμικής ση, ταν νοήσης τι εχύθη, απ κλει- παρκώς στην γήινη μήτρα, είναι ε- σουν περί της συγγενείας ή απωθή- και εντυπωσιακής κατά την εξέλιξη σον και χύσον, και πάλιν ανάμιξον τα κτρώματα μιας αργής κυοφορίας σεως των σωματικών φύσεων, θα τεχνολογίας. είδη και ποίησον ως το πρ τερον, ώ- χρυσού. O τεχνίτης αναλαμβάνει να στοχεύσουν στην επαναληψιμ τη- Στα πλαίσια, άλλωστε, ανταπο- στε να θέσης λον εκείνο το είδος, και επανορθώση την διατάραξη της αρ- τα των αποτελεσμάτων, θα αναπτύ- κρίσεως, στις ανάγκες εν ς κοινω- γίνεται ως χρυσ ς. χεγ νου οδεύσεως υποκαθιστών ξουν τρ πους ελέγχου της θερμο- νικώς ανερχομένου αστικού κοι- την διακοπείσα υποχθ νιο ωρίμαν- κρασίας, θα αποκαθάρουν πρώτες νού, μάλλον χαμηλών αγοραστικών Aλχημεία ση διά των εργαστηριακών του πα- ύλες, θα χειρισθούν οξέα και αλκά- δυνατοτήτων, συνήθης αποβαίνει ρεμβάσεων και της παραλλήλου λια, τέλος δε θα εισαγάγουν την κη- η απομίμηση των ευγενών μετάλ- Tα αντικείμενα τοιαύτης φύσεως προσωπικής του καθάρσεως, οδη- ροτακίδα, συσκευή εκθέσεως του λων. Πρ κειται για σαφείς και συ- θα διολισθήσουν ενίοτε στον δ λιο γών το αγενές μέταλλο στην αρίστη μετάλλου σε ανακυκλούμενο ρεύ- χνά αναπαράξιμες συνταγές, αφο- χώρο του κιβδήλου, συγχρ νως - εκδοχή του, τον χρυσ : γραφήν μα διαβρωτικών ατμών και τον άμ- ρώσες επικάλυψη με στρώμα χρυ- μως θα αποτελέσουν την εμπειρική δίελθε την σοφωτάτην, και πλούτον βυκα, χρησιμοποιούμενο αρχικώς σίζοντος ή αργυροχρ ου υλικού, βάση της υψιπετούς χρυσοποιίας – εύροις γνώσεως υπερτέρας, ζητών, ε- για την εξάχνωση και επανασυμπύ- το οποίο παρασκευάζεται σε ad της καθ’ ημάς αλχημείας. Πράγματι. ρευνών την τρισολβίαν φύσιν, μ νην κνωση του υδραργύρου: και αυτών hoc χημική αντίδραση: λαβών του- H αρχαιοελληνική προσέγγιση φύσεις νικώσαν ενθέω τρ πω και χρυ- προ πάντων χρεία. βίκος υέλινος, σω- τίαν πτενήν γ° α΄, ομοίως κ προν γ° α΄, του κ σμου διακρίνει στην ποικιλία σ ν αιγλήεντα τίκτουσαν μ νην. λήν οστράκινος πήχεως, άγγος στεν - σύκα ξηρά και μαύρα γ° α΄, τρίψον εις των μετάλλων την επίπονο ανοδική Στο πειραματικ και συνάμα φι- στομον, εν ω έστω ο σωλήν εις το πά- χος του βικοστ μου αυτού, έχειν δε δει επί λων κρατήρα ύδατος και περιψάν σπ γγω το άγγος. Tέκνα του χειρώνακτος Hφαί- στου, σύντροφοι του εφευρετικού Eρμού και διάκονοι του υπερτάτου Eν ς, οι μεταλλοτένχες της καθ’ η- μάς αρχαι τητος εστήριξαν την α- νέλιξη του ανθρώπου με την εγκα- θίδρυση μιας πρώτης ελλ γου ερ- μηνείας των χημικών φαινομένων, αλλά και με πρακτικά επιτεύγματα καταξιωμένα στο χρ νο: μ νοι οι προσφατοι καιροί θα προβούν σε ριζικές επαναπροσεγγίσεις των διεργασιών, ενώ η θεωρητική τεκ- μηρίωση των αποτελεσμάτων θα παραμείνει εσαεί οφειλέτις των χρυσοποιών σον αφορά την επι- στημονική της έκφραση και μεθο- Xρυσοχοείο. Tοιχογραφία στον οίκο Vettii, Πομπηΐα. δολογία. 30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998
- 30. Eλεγχος ποι τηταςπροϊ ντων Mηχανισμοί προστασίας του καταναλωτή και της πολιτείας στην αρχαία Eλλάδα Tου Γιώργου Bαρουφάκη Aυτ σημαίνει τι γιν ταν ένας αυ- Eπ. Kαθηγητή Πανεπιστημίου Aθηνών, προέδρου στηρ ς έλεγχος της ποι τητας των του Eλληνικού Oργανισμού Tυποποίησης (EΛOT) αργυρών αττικών νομισμάτων και μάλιστα σε μια πολύ κακή εποχή για TEΛEYTAIA γίνεται πολύς λ γος για την αθηναϊκή οικονομία. Eπρέπε, θέματα γύρω απ την ποι τητα και λοιπ ν, η πολιτεία να λάβει τα μέτρα πολλοί ίσως να νομίζουν τι αποτε- της για να προστατέψει το ν μισμά λεί μια σύγχρονη υπ θεση, στενά της και να αυξήσει ταυτ χρονα την συνυφασμένη με τη σημερινή αλμα- αξιοπιστία του κ σμου απέναντι στο τώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας. Kι τελευταίο. μως οι ρίζες της φθάνουν βαθιά στη μακρινή αρχαι τητα και αυτ α- Eλεγχος ποι τητας ποδεικνύεται απ τα κείμενα της αρ- χαίας ελληνικής γραμματείας, απ κρασιού τις υπάρχουσες ενεπίγραφες στήλες Δύο ενδιαφέρουσες ενεπίγραφες και τέλος απ την έρευνα γύρω απ στήλες στο μουσείο της Θάσου ανα- αρχαιολογικά ευρήματα. φέρονται σε τρεις ν μους–οδηγίες H μελέτη της ενεπίγραφης στήλης γύρω απ την εμπορία, τη διακίνηση, της Eλευσίνας του 4ου αιώνα π.X. α- τη σήμανση και τον έλεγχο ποι τη- ποτέλεσε για μένα μια μεγάλη απο- τας του κρασιού. H πιο σημαντική - κάλυψη. Tο κείμενο αναφέρεται σε μως πληροφορία που μας δίνει ένας μία παραγγελία για την κατασκευή απ τους ν μους αυτούς είναι η ύ- των μπρούντζινων συνδέσμων (ε- παρξη μιας γεωγραφικής περιοχής μπολίων και π λων) που θα έμπαιναν που οριζ ταν απ τη Θάσο, το ακρω- ανάμεσα στους σπονδύλους των κι - τήρι της Παχείης και τη χερσ νησο νων της Φιλώνειας Στοάς. Eνα πανέ- του Aθω, που ίσχυαν οι ίδιοι ν μοι, μορφο κτίσμα που θα ανεγειρ ταν οι ίδιες οδηγίες, τα ίδια πρ τυπα και μπροστά σε ένα παλαι τερο, το Tε- τα ίδια πρ στιμα για τους παραβά- λεστήριο της π λης αυτής. Iδιαίτερη τες. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε εντύπωση μου προξένησε η αναφο- την περιοχή αυτή ως την αρχαι τερη ρά στη σύνθεση που θα έπρεπε να έ- ευρωπαϊκή οικονομική κοιν τητα. χουν οι μπρούντζινοι σύνδεσμοι: «… Xαλκού δε εργάσεται Mαριέως, κεκρα- Mια άλλη ενδιαφέρουσα πληροφο- μένου την δωδεκάτην τα ένδεκα μέρη ρία είναι και η ακ λουθη: Aν ένας κυ- χαλκού το δε δωδέκατον καττιτέρου». βερνήτης πλοίου, παραβαίνοντας τις Θα έπρεπε με άλλα λ για ο μπρού- οδηγίες της οικονομικής αυτής κοι- ντζος να παραχθεί στο Mάριον της ν τητας, προέβαινε στην εισαγωγή Kύπρου και το κράμα να περιέχει στα ξένου κρασιού, τ τε και αυτ ς και ο 12, τα 11 χαλκ και το 1/12, δηλαδή πλοιοκτήτης του πλοίου θα πλήρω- H επιγραφή της Eλευσίνας του 4ου αιώνα π.X. Eνα απ τα αρχαι τερα ευρω- τα 8,33% κασσίτερο. Ως άνθρωπος ναν το ίδιο πρ στιμο που θα πλήρω- παϊκά πρ τυπα, με πολύ αυστηρές τεχνικές προδιαγραφές, για την κατα- του ελέγχου ποι τητας σκέφθηκα σκευή των μπρούντζινων συνδέσμων (π λων και εμπολίων) που θα έμπαιναν νε εκείνος που θα τολμούσε να νο- τ τε τι οπωσδήποτε θα εφήρμοζαν ανάμεσα στους σπονδύλους των κι νων της Φιλώνειας Στοάς. θεύσει το κρασί με νερ , «ο παρά τον έναν εμπειρικ τρ πο ελέγχου της οίνον ύδωρ παραχέων». Aυτ σημαίνει ποι τητας των μπρούντζινων αυτών δή ήταν πάνω 6,5 φορές ακιβ τερος. σα στις τράπεζες οφείλει να δοκιμάζει τι υπήρχε ένας άλλος ν μος–οδη- συνδέσμων. Γιατί αν δεν έκαναν τον Mία άλλη ενεπίγραφη στήλη του προσκομιζ μενο ν μισμα... Aν αποδει- γία που καθ ριζε το ύψος του τιμή- έλεγχο, θα υπήρχε αναμφίβολα ο 375 π.X. αναφέρεται στον έλεγχο χθεί γνήσιο, τ τε ο Δοκιμαστής να το ε- ματος και πιθαν ν και τον τρ πο κίνδυνος νοθείας. Aυτ ενισχύεται ποι τητας των αττικών αργυρών νο- πιστρέψει στον κομιστή, εάν μως είναι δειγματοληψίας ή ακ μη και εκείνον και απ την ύπαρξη μιας άλλης επι- μισμάτων. Eνα απ τα κυρι τερα ση- υπ χαλκο ή υπομ λυβδο ή κίβδηλο να του ελέγχου ποι τητας. Πάνως η α- γραφής, η οποία αναφέρει τι η τιμή μεία του αθηναϊκού ν μου είναι τα α- το χαράξει πέρα για πέρα αμέσως και ναφορά στο πρ στιμο σε περίπτωση του χαλκού ήταν 35 δρχ. το τάλαντο, κ λουθα: «... O δε δημ σιος Δοκιμα- να το αφιερώσει στο ιερ της μητέρας νοθείας δείχνει τι χωρίς αμφιβολία ενώ του κασσιτέρου 230 δρχ., δηλα- στής (αρχαία λέξη), που κάθεται ανάμε- των θεών...». θα εφαρμοζ ταν ένας εμπειρικ ς έ- λεγχος ποι τητας, πως για παρά- δειγμα εκείνος της γευσιγνωσίας. Γενικά, λες οι εργασίες μου αυτές οδηγούν στο συμπέρασμα τι οι αρ- χαίοι Eλληνες μεγαλούργησαν χι μ - νο στη φιλοσοφία, τη φιλολογία, τις τέχνες, τα γράμματα και τον πολιτι- σμ αλλά και στον τομέα της τεχνολο- γίας και φυσικά και σε εκείνον του ε- H Φιλώνεια λέγχου της ποι τητας των προϊ ντων. Στοά, ένα Eνας αξιοθαύμαστος και καλά οργα- μορφο κτίσμα νωμένος μηχανισμ ς λειτουργούσε μπροστά για την προστασία του καταναλωτή, στο αρχαι τε- αλλά και της ίδιας της πολιτείας. ρο, το Tελε- στήριο Στο αφιέρωμα αυτ καθοριστική ήταν η της Eλευσίνας συμβολή της κ. Eυαγγελίας Bαρέλλα και (μακέτα του κ. Θ. Π. Tάσιου. Oι φωτογραφίες Iωάννη που απεικονίζουν ανακατασκευές αρ- Tραυλού, χαίων οργάνων, μηχανών κ.ά., προέρχο- νται απ τον κατάλογο της έκθεσης Mικρ «Aρχαία ελληνική τεχνολογία», εκδ. Πο- Mουσείο λιτιστική Πρωτεύουσα της Eυρώπης της Eλευσί- «Θεσσαλονίκη 1997». νας). KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH 31
- 31. Aμαξήλατη επικοινωνία Πυκν τατο δίκτυο εξυπηρετούσε ολ κληρο τον αρχαίο ελλαδικ χώρο Tου Γ. A. Πίκουλα ζαν μ νον τα απολύτως απαραίτητα Eκδ τη περιοδικού H ρος, Eπίκ. Eρευνητή τεχνικά έργα· έτσι είναι λίγες, για Iνστιτούτου Eλληνικής και Pωμαϊκής παράδειγμα, οι σωζ μενες λίθινες Aρχαι τητος του E.I.E. γέφυρες, ενώ περισσ τερες θα ή- ταν οι ξύλινες. OI APXAIOI Eλληνες, γνωστοί ήδη Oι αστικοί δρ μοι είχαν συνήθως απ τα τ σα τους επιτεύγματα στο για οδ στρωμα πατημένο χώμα μα- χώρο της τεχνολογίας, δεν θα μπο- ζί με χαλίκι ή σπασμένα κεραμίδια. ρούσαν να υστερούν στον τομέα Tα λιθ στρωτα σπάνιζαν και καθιε- της χερσαίας επικοινωνίας και των ρώθηκαν μ νο κατά τα ρωμαϊκά μεταφορών. Oι πρ σφατες συνα- χρ νια. Oι δρ μοι ήταν κατά καν - φείς έρευνες αποδεικνύουν την να στενοί, εάν εξαιρέσουμε τις κε- πρ οδ τους στην οδοποιία και α- ντρικές αρτηρίες, με πλάτος που ναδεικνύουν τα άξια θαυμασμού κυμαιν ταν απ τα 2 έως τα 5 μέ- έργα τους. Aνέπτυξαν και δημιούρ- τρα. γησαν πυκν τατο οδικ δίκτυο, τε- Oι Pωμαίοι εφάρμοσαν ένα δια- λείως ιδι τυπο και ρηξικέλευθο, ε- φορετικ σύστημα για την αμαξή- ξασφαλίζοντας έτσι την απρ σκο- λατη επικοινωνία τους: λιθ στρω- πτη αμαξήλατη επικοινωνία σε λο ναν πάντοτε το δρ μο επάνω σε ι- σχεδ ν τον ελλαδικ χώρο. σχυρή θεμελίωση, πλάτους ± 4 μ. Oι δρ μοι που διέσχιζαν την ελ- Aρματροχιές αρχαίας αμαξιτού οδού κοντά στα Xρύσαφα Λακωνίας. H οδ ς και δεν χάραζαν αρματροχιές· επι- ληνική ύπαιθρο –αλλά και αυτήν συνέδεε τη Σπάρτη με τις κώμες του Πάρνωνα (φωτ.: Γ. A. Πίκουλας). πλέον συνήθιζαν τα πολλά και με- των αποικιών– ήταν δύο ειδών: αυ- γάλης κλίμακος τεχνικά έργα. H τ ς που προοριζ ταν μ νο για πε- Eγνατία Oδ ς αποτελεί τυπικ ζοπ ρους και υποζύγια, ένα δηλαδή δείγμα ρωμαϊκού δρ μου. στεν πολυπατημένο μονοπάτι, και αυτ ς που είχε κατασκευασθεί για Aπ τους προϊστο- άμαξες. Eπειδή η πρώτη κατηγορία έχει ρικούς χρ νους μια διαχρονική συνεχή παρουσία Tο οδικ σύστημα των αρχαίων και επομένως υπάρχει αδυναμία α- Eλλήνων χρονολογείται τουλάχι- κριβούς χρονολογήσεως [το μονο- στον απ τον 7ο και 6ο αιώνα π.X. πάτι δηλαδή είναι η ίδια κατασκευή Tο πιο πυκν δίκτυο βρίσκεται στην σε λες τις εποχές], η έρευνά μου Πελοπ ννησο [Λακωνία, Aρκαδία, ασχολείται πρωτίστως με τη δεύ- Aργολιδοκορινθία] και είναι έργο τερη, δηλαδή τις αμαξηλάτους ή α- της Σπάρτης. Yπάρχουν ενδείξεις μαξιτούς οδούς, επειδή αυτές τι και στα προϊστορικά χρ νια, μπορούν να χρονολογηθούν με α- τουλάχιστον οι Mυκηναίοι, διέθε- σφάλεια. ταν ένα παρ μοιο αμαξήλατο δί- κτυο, απ το οποίο πιθαν ν να κλη- Aμαξήλατη ρον μησαν τεχνογνωσία οι επερχ - μενοι. Tο δίκτυο εγκαταλείπεται επικοινωνία στο μεταίχμιο 4ου και 5ου μ.X. αιώ- Oι αρχαίοι Eλληνες, λοιπ ν, είχαν να. Kατά τα μεσαιωνικά χρ νια και δημιουργήσει ένα εντελώς δικ την τουρκοκρατία οι μεταφορές γί- τους σύστημα αμαξήλατης επικοι- νονταν με υποζύγια, σχηματίζοντας νωνίας: Xάραζαν στα βραχώδη μέ- πολυπληθή καραβάνια, απ τα γνω- ρη αυλάκια παντού και πάντοτε με στά καλντερίμια. σταθερ μετατρ χιο 1.40 μ., μέσα Eπειδή η έρευνα για τους αρχαί- στα οποία κινι ταν η δίτροχη ή τε- ους ελληνικούς δρ μους διεξάγε- τράτροχη άμαξα. Oι αρχαίοι ον μα- ται συστηματικώς μ λις την τελευ- ζαν αυτά τα αυλάκια αρματροχιές ή ταία δεκαπενταετία, η διεθνής βι- αμαξοτροχιές. H άμαξα είχε προκα- βλιογραφία αγνοεί τα εδώ πεπραγ- θορισμένη διαδρομή και κινι ταν μένα και συνεχίζει να θεωρεί τους με τους τροχούς μέσα στις αρμα- Pωμαίους πρώτους και άριστους ο- τροχιές, χωρίς να μπορεί να λοξο- δοποιούς. Xωρίς να υποβαθμίζω δρομήσει. Aυτ ήταν και το μείζον την προσφορά της Pώμης στην εξέ- επίτευγμα των Eλλήνων οδοποιών. λιξη – χι μως και στη δημιουργία– Στην πραγματικ τητα, παραλλη- της οδοποιίας, πιστεύω τι πρέπει λίζοντας το σύστημά τους με τα ση- Oδ ς Aργους - Mαντινείας: θέση Πορτίτσα, επάνω απ τη σήραγγα Aρτεμισί- να αναθεωρήσουμε τάχιστα τις υ- μερινά δεδομένα, θα λέγαμε τι ε- ου στη σημερινή λεωφ ρο Kορίνθου - Tριπ λεως, η τεχνητή δίοδος (φωτ.: Γ. πάρχουσες απ ψεις για το ποιος έ- πρ κειτο για ένα είδος σιδηροδρ - A. Πίκουλας). θεσε της βάσεις της. μου· πως ο σιδηρ δρομος έχει H Eλλάδα είχε να επιδείξει πλή- τους τροχούς επάνω στις ράγες, α- νοητ τι εφάμιλλες με τις σημερι- νώς στα πεδινά εδάφη δεν ήταν ε- ρες οδικ δίκτυο μερικούς αιώνες ντιστοίχως οι αρχαίοι Eλληνες εί- νές θα ήταν οι διαμάχες των αμαξη- φικτή η διατήρησή τους· προφανώς πριν απ τη Pώμη. Kαταλήγω λοι- χαν την άμαξα να κινείται σταθερά λατών, ταν ξαφνικά ευρίσκονταν μως έχουν βρεθεί και αρματρο- π ν τι πιθαν τατα η ρωμαϊκή οδο- μέσα στις αρματροχιές. Προφανώς αντιμέτωποι. Oι διακλαδώσεις, ε- χιές σε χώμα, κατά την ανασκαφή ποιία οφείλει περισσ τερα απ ,τι η δυνατ τητα να διασταυρωθούν κτροπές κατά τους αρχαίους, μάλι- οδών. Σήμερα, αναζητώντας σε κά- φανταζ μαστε στους Eλληνες· δα- δύο άμαξες σε τ πο δύσκολο ήταν στα είναι ίδιες με τα «ψαλίδια» του θε τ πο τις αρματροχιές, μπορούμε νείστηκε τεχνογνωσία την οποία αδύνατη και γιν ταν μ νο σε επι- σιδηροδρ μου, ώστε να καθίσταται να σχεδιάσουμε στον χάρτη επα- προήγαγε και παγίωσε. λεγμένα σημεία. Aν θυμηθούμε μά- εφικτή η αλλαγή πορείας της άμα- κριβώς τη διαδρομή μιας αρχαίας Bιβλιογραφία λιστα τη γνωστή ιστορία της οδικής ξας. οδού. Γ. A. Πίκουλας, «Oδικ δίκτυο και άμυνα», διαμάχης Oιδίποδος και Λαΐου Oι αρματροχιές σώζονται μ νο Σημειώνω τι οι αρχαίοι Eλληνες περ. H ρος: H Mεγάλη Bιβλιοθήκη αρ. 2, [Σοφ. OT 800–812], γίνεται κατα- στα βραχώδη μέρη, αφού προφα- για λ γους οικονομίας κατασκεύα- Aθήνα 1995. 32 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998