Jubileusz 25-lecia Towarzystwa Polsko-Niemieckiego w Poznaniu

1. Program polsko-niemieckiej konferencji:
„W poszukiwaniu modelu współdziałania i współpracy polskich i niemieckich organizacji
pozarządowych na szczeblu regionalnym”.
„Stosunki między dwoma państwami kształtowane są nie poprzez rządy, lecz pojedynczych ludzi“
(przewodniczący Federalnego Związku Towarzystw Polsko-Niemieckich) 1
Rok 2016 obfituje w obszarze stosunków polsko-niemieckich w liczne rocznice i
wydarzenia, spośród których wskazać można, jako szczególne dla organizacji pozarządowych,
jubileusz dwudziestej piątej rocznicy niemiecko-polskiego traktatu sąsiedzkiego, podpisanego 17
czerwca 1991 roku i zaplanowany na przełom września i października Kongres Towarzystw
Niemiecko-Polskich w Gdańsku. Szczególnie w odniesieniu do wymienionego Kongresu brak jest
podobnych inicjatyw ze strony Towarzystw Polsko-Niemieckich. Próbą wypełnienia tej luki jest
podjęty przez Towarzystwo Polsko-Niemieckie w Poznaniu projekt zawierający konferencję
poświęconą nie tylko podsumowaniu trwającej ćwierć wieku działalności Towarzystw w Polsce, ale
przede wszystkim wypracowaniu przyszłościowego modelu współpracy polskich organizacji
pozarządowych z niemieckimi partnerami.
Nikła obecność w historiografii i mediach wiedzy o Towarzystwach Polsko-Niemieckich w
Polsce i Niemiecko-Polskich w Niemczech, a za nią gasnące społeczne zainteresowanie nimi i
jeszcze mniejsza gotowość do udziału w ich działalności, musi budzić zapytania o przyczyny tego
niepokojącego procesu. Zjawiska te dotyczą nie tylko tych stowarzyszeń, lecz wszelkich
niekomercyjnych organizacji, funkcjonujących na bazie oddolnych inicjatyw i spontanicznego
zaangażowania regionalnych i lokalnych działaczy. Należy szukać drogi wyjścia z tej niekorzystnej
sytuacji, przynajmniej poprzez zaproponowanie nowego modelu funkcjonowania tych organizacji,
uwzględniającego uwarunkowania nieustannie zmieniającej się rzeczywistości i pojawiających się
stale nowych wyzwań.
Potrzeby istnienia wymienianych Towarzystw nie można kwestionować, choćby z powodu
ich asocjacyjnych i identyfikacyjnych funkcji, ważnych zwłaszcza dla regionalnych i lokalnych
społeczeństw, zamieszkujących tereny przygraniczne oraz obszary tak zwanych prowincji
wschodnich Rzeszy, które po II wojnie światowej, na mocy postanowień z Teheranu, Jałty i
Poczdamu weszły w granice przesuniętego na zachód państwa polskiego. Coraz wyraźniej
artykułowana jest autentyczna potrzeba przezwyciężania uprzedzeń i stereotypów funkcjonujących
nadal między Niemcami i Polakami. To samo dotyczy potrzeby wyjścia z długiego cienia, jaki na
relacje polsko-niemieckie rzuciła tragiczna przeszłość, a zwłaszcza II wojna światowa. Ocenia się,
że potrzeby przezwyciężenia uprzedzeń i stereotypów oraz wyjścia z cieniów tragicznej przeszłości
stanowią konieczny warunek normalnych polsko-niemieckich relacji, współpracy i przyjaznych
stosunków.
Jak napisała w swojej książce „Pamięć - brzemię i uwolnienie” Anna Wolff-Powęska,
główną przyczyną polsko-niemieckich sporów o przyszłość są poważne niedobory wzajemnej
wiedzy o sobie (dysonanse poznawcze), trwanie, a często podtrzymywanie przez polityki
historyczne elit politycznych i rządów, konfliktogennych obrazów wspólnej przeszłości i ich
interpretacji a także coraz powszechniejsza nieznajomość języka bezpośredniego - najbliższego
sąsiada. Poza tym wiedza o kraju i ludziach z obszaru leżącego obok, dla przeciętnego obywatela,
zarówno w Polsce jak i w Niemczech jest niewielka, kontakty bezpośrednie zbyt rzadkie i
1
Stosunki między dwoma państwami kształtowane są ie poprzez rządy, lecz pojedynczych ludzi, Rozmowa Dialogu z
Dieterem Nietanem, deputowanym do Bundestagu, Przewodniczącym Federalnego Związku Towarzystw Niemieck-
Polskich., w . Magazyn Polsko-Niemiecki DIALOG01/2016

2. ograniczone do wąskich środowisk.2
Do przełomu 1989 roku z przyczyn ideologicznych i
politycznych bezpośrednie wzajemne kontakty Niemców z Polakami były ograniczone i znajdowały
się pod silną kontrolą państwa polskiego. Ustalenia traktatu z 17 czerwca 1991 roku o dobrym
sąsiedztwie i przyjaznej współpracy stały się wyzwaniem dla powstających wówczas Towarzystw
Polsko-Niemieckich w Polsce i Niemiecko-Polskich w krajach związkowych dotychczasowej
Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Tylko dla przypomnienia dodaje się, że pierwsze
Towarzystwo Niemiecko-Polskie założone zostało w Hamburguw roku 1972, drugie w Berlinie
Zachodnim w roku1973, kolejne w Monachium w roku 1974. Powstające od roku 1991
Towarzystwa Polsko-Niemieckie swoje cele formułowały bardzo podobnie, w duchu
wymienionego wyżej polsko-niemieckiego traktatu z 17. VI.1991. Przykładowo statutowe cele
Towarzystwa w Poznaniu brzmią następująco:
„1. Celami działania Towarzystwa jest nawiązywanie i rozwijanie kontaktów polsko - niemieckich,
służących wzajemnemu poznawaniu się różnych środowisk i społeczności w Wielkopolsce i krajach
związkowych Republiki Federalnej Niemiec, dla tworzenia warunków na rzecz wszechstronnej
współpracy między Polakami i Niemcami.
2. Cele działania realizuje się poprzez upowszechnianie wiedzy o kulturze, nauce, gospodarce oraz
współczesnych i historycznych problemach Polski i Niemiec, wśród swoich członków i
sympatyków oraz wśród zainteresowanych obywateli niemieckich, głównie członków Towarzystw
Niemiecko - Polskich.”3
Przedmiotem projektu poznańskiego Towarzystwa są dokonania, stan obecny i przyszłość
działalności organizacji pozarządowych, aktywnych na płaszczyźnie bezpośrednich kontaktów
między Polakami i Niemcami. Trzon projektu stanowi dwudniowa międzynarodowa konferencja
podzielona na trzy części: historyczno-metodologiczną, warsztatową i dyskusję panelową.
Uzupełnieniami będą: prezentacja wystawy „Z dziejów Towarzystw Polsko-Niemieckich i
Niemiecko-Polskich” wraz z promocją katalogu towarzyszącego tej wystawie oraz wycieczka
studyjna pn. „Śladami niemieckich i polsko-niemieckich miejsc pamięci w Poznaniu”. W części
pierwszej wystąpią uczeni Uniwersytetu w Poznaniu przedstawiając dzieje stosunków polsko-
niemieckich po 1989 roku oraz historię relacji (współpracy i konfliktu) między Niemcami i
Polakami w Poznaniu, zwłaszcza od XIX do XXI wieku. Przedstawiona zostanie także działalność
Towarzystwa Polsko-Niemieckiego w Poznaniu oraz jego obecność w literaturze naukowej i
mediach. Podobnie zaprezentują swoje organizacje przedstawiciele zaproszonych Towarzystw
Polsko-Niemieckich i Niemiecko-Polskich. Z kolei ideą warsztatów będzie próba podsumowania
trwającej ćwierćwiecze aktywności Towarzystw a w tym ich roli w realizacji idei porozumienia i
pojednania polsko-niemieckiego w różnych regionach obu krajów. Dyskusja na temat
zgromadzonych doświadczeń powinna umożliwić ocenę dorobku, być swego rodzaju bilansem oraz
refleksją na temat aktualnego stanu aktywności tych stowarzyszeń. Efektem dyskusji powinna być
propozycja modelu działalności Towarzystw uwzględniającego nowe uwarunkowania. Ważna
będzie też dyskusja wokół wspólnej monografii poświęconej dziejom tych organizacji.
W zamierzeniu organizatorów projektu konferencja powinna dać możliwość ujawnienia
potrzeby szerszego włączenia do współpracy lokalnych środowisk, podejmujących różne inicjatywy
związane z polsko-niemieckim dziedzictwem kulturowym. Aktualnym przykładem może być
obejmująca całą Wielkopolskę aktywność organizacji pozarządowych i samorządów terytorialnych
wokół dawnych cmentarzy ewangelickich, ich odnajdowania, dokumentowania, a także
porządkowania i rewitalizacji. Pierwszy etap efektów tego działania przedstawiony został na
2
Wollf-Powęska Anna, Borussia 2002, nr 27, s.
3
Statut Towarzystwa Polsko-Niemieckiego w Poznaniu z dnia 17.12.2002 http://www.tpn.poznan.pl/ (Dostęp
12.07.2016)

3. konferencji pod tytułem ”Ziemia skrywa kości”, będącej częścią projektu ”Ziemia skrywa kości,
zapomniane krajobrazy pamięci – cmentarze protestanckie w Wielkopolsce po 1945 roku”.
Współorganizatorem tego projektu, wspólnie z Instytutem Historii Uniwersytetu im. Adama
Mickiewicza, jest Towarzystwo Polsko-Niemieckie w Poznaniu. Organizatorzy oczekują, że w
czasie konferencji przedstawione zostaną przykłady polsko-niemieckiej przeszłości regionów i
miast, promowane nie tylko ze względów ekonomicznych, lecz także z powodu ich dawnej
wielokulturowości, służącej kształtowaniu nowoczesnej, otwartej na różne kultury tożsamości ich
mieszkańców.
Wnioski, jakie pojawią się w wyniku konferencji i całego projektu powinny służyć dalszej
dyskusji wokół zgromadzonych doświadczeń, oceny dorobku oraz refleksji na temat aktualnego
stanu aktywności Towarzystw Polsko-Niemieckich i Niemiecko-Polskich. Ich efektem powinno
być zaproponowanie modelu działalności tych Towarzystw, uwzględniającego nowe
uwarunkowania społeczne, ekonomiczne i polityczne a także w większym stopniu i zakresie
zwróconemu ku młodemu pokoleniu. Istotną przesłanką w poszukiwaniu nowych rozwiązań jest
wypowiedź ministra spraw zagranicznych Witolda Waszczykowskiego, który w wywiadzie dla
niemiecko-polskiego magazynu „Dialog” stwierdził: „Wszystkie formy współpracy na szczeblu
społeczeństw obywatelskich uważam za bardzo cenne. Takie inicjatywy, jak Towarzystwa Polsko-
Niemieckie, polegające na bezpośrednich kontaktach międzyludzkich i stanowiące forum rozmów i
dyskusji na różnorodne tematy, w tym również tematy trudne, najlepiej rozwijają wiedzę o sobie
nawzajem, pomagają zwalczać stereotypy i uprzedzenia oraz wzbogacają wzajemną ofertę
oświatową i kulturalną”. (Magazyn „DIALOG” 2016, nr 1, s. 29)
Organizatorzy projektu
1. Centrum Instytut Wielkopolski UAM.
2. Instytut Historii UAM w Poznaniu.
3. Towarzystwo Polsko-Niemieckie w Poznaniu.
Partnerzy
1. Krajowy Związek Towarzystw Polsko-Niemieckich z siedzibą w Bielsku-Białej.
2. Towarzystwa Niemiecko-Polskie z Magdeburga, Monachium i Poczdamu.
3. Towarzystwa Polsko-Niemieckie z Bydgoszczy, Gdańska i Rzeszowa.
Współpraca i sponsorzy
- Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej w Warszawie;
- Konsul Generalny Republiki Federalnej Niemiec we Wrocławiu;
- Wydział Kultury Urzędu Miejskiego w Poznaniu;
- Związek Literatów Polskich, Oddział w Poznaniu.
Komitet naukowy
Prof. zw. dr hab. Witold Molik, Instytut Historii UAM w Poznaniu (przewodniczący), prof. zw. dr
hab. Anna Wolff-Powęska, prof. dr hab. Przemysław Matusik, prof. dr hab. Jerzy Kołacki, prof. dr
hab. Krzysztof Rzepa, przedstawiciele Towarzystw Polsko-Niemieckich i Niemiecko-Polskich.
Program
09.XII.2015 - Piątek
9.00-10.00

4. I. Przywitanie i otwarcie obrad
1. Przywitanie przez organizatora, przewodniczącego Towarzystwa Polsko-Niemieckiego w
Poznaniu
2. Otwarcie konferencji
3. Wystąpienie Dyrektora IH UAM
4. Wystąpienie przedstawiciela Prezydenta Miasta Poznania
5. Wystąpienie przewodniczącego Krajowego Związku Towarzystw Polsko-Niemieckich
6. Wystąpienia zaproszonych gości
10.00 – 11.00
I. Część historyczna i metodologiczna
1. Referat wiodący: Rola i funkcje organizacji pozarządowych w procesie polsko-niemieckiego
pojednania 1991 – 2016. Antecedencje i perspektywy rozwoju.
2. Osobno i razem. Polskie i niemieckie organizacje społeczne i oświatowe w Poznaniu.
- dyskusja
11.30 – 12.00 przerwa kawowa
12.00-13.30
3. Meandry albo blaski i cienie współpracy polsko-niemieckiej na przykładzie 25 lat działalności
Towarzystwa Polsko-Niemieckiego w Poznaniu.
4. Towarzystwa Polsko-Niemieckie i Niemiecko-Polskie w historiografii i mediach.
- dyskusja.
14.00-15.30 – przerwa obiadowa
15.30-17.00
II. Część warsztatowa
„Doświadczenia przeszłości dla przyszłości”
1. Wystąpienia referentów z Towarzystw Polsko-Niemieckich z Bydgoszczy, Gdańska,
Poznania i Rzeszowa (do dwudziestu minut każdy z referentów).
2. Wystąpienia referentów - gości z Towarzystw Niemiecko-Polskich z Magdeburga,
Monachium i Poczdamu (do dwudziestu minut każdy z referentów).
- dyskusja
17.00-17.30 przerwa kawowa
17.30-19.00
III. Dyskusja panelowa „Perspektywy i zagrożenia - propozycja modelu działalności
Towarzystw Polsko-Niemieckich w Polsce i Niemiecko-Polskich w Niemczech”
Dyskusja, będąc kontynuacją części warsztatowej, kierunkowana będzie przez moderatorów
na formułowanie wniosków, wynikających z tematu konferencji, czyli na budowanie efektywnego
modelu współdziałania i współpracy polskich i niemieckich organizacji pozarządowych na szczeblu
regionalnym.
19.15 – wspólna kolacja

5. 10.XII.2015 - Sobota
9.30-12.30
IV. Wycieczka studyjna: „Śladami niemieckich i polsko-niemieckich miejsc pamięci w
Poznaniu”
Proponujemy szlak przez Ostrów Tumski, Stare Miasto i Dzielnicę Cesarską, po jednej godzinie na
każdy element szlaku. Przejazd na Ostrów Tumski, następnie na Stare Miasto oraz powrót spod
Centrum Kultury Zamek do Kampusu Uniwersyteckiego autobusem.
13.00-13.30 – przerwa obiadowa
13.30-15.00 – Dyskusja końcowa i podsumowanie obrad.

6. 10.XII.2015 - Sobota
9.30-12.30
IV. Wycieczka studyjna: „Śladami niemieckich i polsko-niemieckich miejsc pamięci w
Poznaniu”
Proponujemy szlak przez Ostrów Tumski, Stare Miasto i Dzielnicę Cesarską, po jednej godzinie na
każdy element szlaku. Przejazd na Ostrów Tumski, następnie na Stare Miasto oraz powrót spod
Centrum Kultury Zamek do Kampusu Uniwersyteckiego autobusem.
13.00-13.30 – przerwa obiadowa
13.30-15.00 – Dyskusja końcowa i podsumowanie obrad.