etgstse

1. Электр жабдықтарын жөндеу жөніндегі электромонтер
Энергияның басқа түрлерімен салыстырғанда
электр энергиясының үлкен артықшылығы
бар: қашықтыққа берудің
қарапайымдылығы, энергияның басқа
түрлеріне айналудың қарапайымдылығы

2. ЭЛЕКТРОМАТЕРИАЛТАНУ
ТЕСТ
СЫЗБАЛАРДЫ ОҚУ
ТЕСТ
ТЕСТ
ТЕСТ
ТЕСТ
ЭЛЕКТРОТЕХНИКА
ЭЛЕКТРОНИКА
ТӨЗІМДІЛІК ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ
ӨЛШЕМДЕР

3. ЭЛЕКТРОМАТЕРИАЛТАНУ
Мазмұны
Электр энергиясының физикалық
табиғаты
Заттардың электр өткізгіштігі бойынша
жіктелуі
Өткізгіш материалдар
Электр өрісіндегі диэлектриктер
Оқшаулағыш материалдар
Оқшаулағыш материалдардың ыстыққа
төзімділігі бойынша жіктелуі
Жартылай өткізгіш материалдар

4. ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ТАБИҒАТЫ
Молекула-заттың механикалық бөлінуінің шегі.
Молекула атомдардан тұрады. Атом ядродан және
ядро айналасында айналатын электрондардан
тұрады. Ядрода оң зарядталған протондар және
нейтрондық зарядтары жоқ.
Протон-оң электр заряды бар бөлшек..Электрондар-
атом ядросының айналасында орбитада үлкен
жылдамдықпен айналатын ең кішкентай теріс
зарядталған бөлшектер.Электронның заряды
е=16х10-20 Кл.бұл электр энергиясының мүмкін
болатын ең кіші (бөлінбейтін) бөлшегі.

5. Жалпы Атом электрлік бейтарап. Бұл атомдағы барлық электрондардың
жалпы теріс заряды ядроның оң зарядына тең болғандықтан болады.Белгілі
бір жағдайларда атомдар электрондарды жоғалтуы немесе оларды көрші
атомдардан алуы мүмкін.
Атом бейтарап егер протондар саны электрондар санына тең болса.
Теріс ион-электрондар саны протондар санынан үлкен атом.
Оң ион – протондар саны электрондар санынан үлкен атом.
Свободный электрон - электрон, оторвавшийся от ядра. Он имеет
свободное движение.

6. Өткізгіштер (соңғы орбитада 3 электронға дейін) бірінші және екінші типте
болады. Бірінші типтегі өткізгіштерге Барлық металдар мен олардың
қорытпалары жатады. Екінші типтегі өткізгіштерге электролиттер деп
аталатын тұздардың, қышқылдардың, сілтілердің сулы ерітінділері жатады.
Бос электрондар бірінші типтегі өткізгіштер арқылы жүре алады. Екінші
типтегі өткізгіштер бойынша-иондар.
ЗАТТАРДЫҢ ЭЛЕКТР ӨТКІЗГІШТІГІ БОЙЫНША
ЖІКТЕЛУІ
ӨТКІЗГІШТЕР
Жартылай өткізгіштер өткізгіштер мен диэлектриктер арасында аралық орынды
алады.
ДИЭЛЕКТРИКТЕР
ЖАРТЫЛАЙ
ӨТКІЗГІШТЕР
Қалыпты жағдайда диэлектриктерде бос, электрлік зарядталған бөлшектер жоқ,
сондықтан олардың электр өткізгіштігі шамалы

7. ӨТКІЗГІШ МАТЕРИАЛДАРДЫҢ ЖІКТЕЛУІ

8. Өткізгіштігі жоғары материалдар-МЫС
Мыстың өткізгіш материал ретінде кеңінен
қолданылуын қамтамасыз ететін артықшылықтары:
Шағын меншікті кедергі (меншікті кедергі - 0,0175 ОМ
ммм2); жоғары механикалық беріктік;
Коррозияға төзімділік (Мыстың қарқынды тотығуы тек
жоғары температурада болады);
Жақсы өңдеу қабілеті-мыс парақтарға, таспаларға
оралып, сымға тартылады, оның қалыңдығы миллиметрдің
мыңнан бір бөлігіне дейін жеткізілуі мүмкін;дәнекерлеу және
дәнекерлеу оңай
Жұмсақ мыс ММ сымдар, кабельдер, тарату
құрылғыларының шиналары, трансформатор
орамалары, икемділік пен икемділік маңызды электр
машиналары үшін қолданылады. Қатты мыс МТ
жоғары механикалық беріктікті, қаттылықты және
абразияға төзімділікті қамтамасыз ету қажет болған
жағдайда қолданылады.

9. Қола-қалайы, алюминий, қалайы, кремний, бериллий,
кадмий және басқа металдармен мыс қорытпалары.
Қола қасиеттері-құю кезінде аз көлемді шөгу,
қаттылықтың жоғарылауы, икемділік (мыспен
салыстырғанда), үлкен тозуға төзімділік және коррозияға
төзімділік. Осы құнды қасиеттерінің арқасында қола
втулкалар, тісті доңғалақтар, ток серіппелері (қола таспа)
және басқа бөлшектерді жасау үшін машина жасауда
кеңінен қолданылады. Кадмий қола-байланыс сымдары
мен коллекторлық пластиналар үшін ерекше жауапты.
Жез мырышпен мыс қорытпалары -, онда мырыш
мөлшері 43% дейін жетуі мүмкін. Сонымен қатар, жез
мырыштың құрамы ең үлкен механикалық беріктікке ие.
Құрамында 30-32% мырыш бар жездер ең икемділікке
ие, сондықтан олардан ыстық немесе суық илемдеу
және тарту арқылы өнімдер жасалады: парақтар,
таспалар, сымдар және т. б.
МЫС ҚОРЫТПАЛАРЫ

10. Өткізгіштігі жоғары материалдар-АЛЮМИНИЙ
Алюминий және оның бірқатар қорытпалары оның арқасында
электротехникада кеңінен қолданылады:
жоғары электр өткізгіштік;коррозияға төзімділік;
тығыздығы төмен;жақсы қысыммен өңдеу;
қымбат мыс пен оның өткізгіш қорытпаларымен салыстырғанда құны аз.
Алюминийдің кедергісі Мыстың кедергісінен 1,6 есе көп, бірақ
алюминий мысқа қарағанда 3,5 есе жеңіл.
Алюминийдің кемшілігі-оның төмен механикалық беріктігі.
Электротехникалық мақсаттар үшін құрамында 0,5% - дан
аспайтын қоспалары бар алюминий қолданылады.
Алюминий фольга, электродтар және электролиттік
конденсаторлардың корпустарын жасау үшін жоғары
тазалықтағы Алюминий (қоспалардың 0,03% - дан аспайды)
қолданылады. Алюминий пленкалары интегралды чиптерде
жеке тізбек элементтері арасындағы байланысты
қамтамасыз ету үшін контактілер мен өзара байланыс
ретінде кеңінен қолданылады.

11. Алюминий қорытпалары
Алюминий қорытпалары механикалық беріктігін
арттырады.
Мұндай қорытпаның мысалы алдрей,Алдрейдің
жоғары механикалық қасиеттері.
АВ-Е маркалы алюминий қорытпасы шетелдік
аналогтармен бірдей компоненттерден тұрады (андрей
мен алмелек), олардың пайыздық мөлшерімен аздап
ерекшеленеді.
АВ-Е, андрей және алмелек типті қорытпалар жеңіл алюминий
қорытпаларына жатады. Алюминий мөлшері орташа есеппен 98.6%, ал
магний, кремний және темір ~1.4% құрайды.
Алюминий қорытпаларының электр өткізгіштігі өнеркәсіптік тазалықтағы
электротехникалық алюминиймен салыстырғанда орта есеппен 10% - ға
төмендейді, ал беріктік шегі 2 есе артады.
Алюминий қорытпасынан жасалған сымдар жеңіл конструкциялы болат
алюминий сымдарына қарағанда сыну беріктігі мен масса қатынасының
жоғары мәніне ие, бұл жалпы аралықтың ұлғаюына немесе салбырау
буынының төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Алюминий-кремний қорытпалары (силуминдер) құю үшін жақсы.
Олардан электр машиналарының корпустары жиі құйылады.

12. Жоғары кедергісі бар материалдар
Жоғары кедергісі бар металл өткізгіш материалдарды үш
топқа бөлуге болады:
- дәл электр өлшеу құралдары мен үлгілі резисторлар
үшін манганин – (3% Ni, 12% Мп, 85% Си) – сарғыш реңкпен
ерекшеленеді, диаметрі 0,02 мм – ге дейін жұқа сымға жақсы
тартылады; қалыңдығы 0,01-1 мм және ені 10-300 мм таспа
түрінде де жасалады; - резисторлар мен реостаттар үшін-
константан (40% Ni, 60% si). Константан жақсы өңделеді;
оны сымға тартып, манганинмен бірдей өлшемдегі
таспаға айналдыруға болады. Константан жұмыс
температурасы 400
– 450°С аспайтын жағдайларда реостаттар мен электр
қыздыру элементтерін жасау үшін қолданылады. -
қыздыру аспаптары үшін жүктеме реостаттарының жоғары
Жұмыс температурасы бар
- никель, хром және темір (нихром); хром, алюминий
және темір (фехрал) қорытпалары.

13. Отқа төзімді металдар
Отқа төзімді металдарға балқу
температурасы 1700°С-тан асатын металдар
жатады. негізгі отқа төзімді металдар-вольфрам
(электродтар, жылытқыштар, серіппелер,
электронды шамдардағы ілгектер), молибден
(электр пештерінің қыздыру элементтері), тантал
(генератор шамдарының анодтары мен торлары,
тікелей және жанама қыздыру катодтары,
конденсаторлар), ниобий (қуатты шамдардағы
қыздыру катодтары генераторлық), Хром,
ванадий, титан, цирконий және рений.
Барлық отқа төзімді металдар ауада
қыздырылған кезде Ұшпа қосылыстар түзу үшін
қарқынды тотығады. Сондықтан оларды тек
вакуумда немесе қорғаныс ортасында жұмыс
істейтін қыздыру элементтерін жасау үшін
қолдануға болады.
ВОЛЬФРАМОВАЯ
ПРОВОЛОКА

14. Асыл металдар
Алтын. Алтынның жұқа қабықшалары
ретінде қолданылады
фоторезисторлардағы мөлдір электродтар және
фотоэлементтер, өзара байланыс және
байланыс ретінде пленка
чиптеріндегі сайттар.
Күміс. Күміс әртүрлі қуаттағы аппаратурадағы байланыстар үшін
қолданылады. Күміс сонымен қатар диэлектриктерге тікелей қолдану үшін,
электродтар ретінде, керамикалық және слюда конденсаторларын өндіруде
қолданылады. Жоғары өткізгіштік қабатын алу үшін толқын өткізгіштердің ішкі
беттері күміспен жабылған.
Платина платина 1600°C дейін жұмыс температурасына есептелген
термопараларды жасау үшін қолданылады.электрометрлерде және басқа
сезімтал құрылғыларда жылжымалы жүйелерді ілу үшін қолданылатын
диаметрі шамамен 0,001 мм болатын платинадан жасалған жұқа жіптер кейбір
байланыс қорытпаларына негіз болады. Ең көп тарағандары-иридий платина
қорытпалары; олар тотықпайды, қаттылығы жоғары, механикалық тозуы аз,
қосылудың жоғары жиілігіне мүмкіндік береді, бірақ қымбат және
контактілердің жоғары сенімділігін қамтамасыз ету қажет болған жағдайда
қолданылады.
Палладий бірқатар қасиеттері бойынша платинаға жақын және көбінесе
оны алмастырғыш ретінде қызмет етеді, өйткені ол 4-5 есе арзан. Палладий
және оның күміс және мыс қорытпалары байланыс материалдары ретінде

15. Балқу температурасының орташа мәні бар
металдар
Ең арзан және қол жетімді металл темір ретінде, жоғары
механикалық беріктігі бар өткізгіш материал ретінде де
қызығушылық. Электротехникада ең көп қолданылатын Парақ
электротехникалық болат болды. Бұл болат темір мен кремнийдің
қорытпасы болып табылады, оның құрамы 0,8 - 4,8% құрайды. Темірде
кремнийдің болуы таза темірмен салыстырғанда электр кедергісін
арттырады, нәтижесінде құйынды токтардың жоғалуы азаяды.
Электротехникалық қаңылтыр Болат жақсы магниттік сипаттамаларға ие-
жоғары қанығу индукциясы, төмен коэрцитивті күш және гистерезиске аз
шығын. Осы қасиеттерінің арқасында ол электротехникада электр
машиналарының статорлары мен роторларының өзектерін, қуат
трансформаторларының өзектерін, ток трансформаторларын және әртүрлі
Электр аппараттарының магниттік өткізгіштерін жасау үшін кеңінен
қолданылады.Никель-электронды шамдарды, катодтардың кейбір түрлерін
арматуралау үшін материал ретінде кеңінен қолданылады.

16. Дәнекерлер
Дәнекерлеу-дәнекерлеу кезінде қолданылатын арнайы
қорытпалар. Жұмсақ дәнекерлеуге балқу температурасы 300°С – қа
дейін, қатты дәнекерлеуге-300°С-тан жоғары, дәнекерленген
металдардың физика-химиялық қасиеттерін, дәнекерлеудің қажетті
механикалық беріктігін, оның коррозияға төзімділігі мен құнын ескере
отырып, дәнекерлеу таңдалады. Ток өткізгіш бөліктерді дәнекерлеу
кезінде дәнекерлеудің нақты өткізгіштігін ескеру қажет.
Жұмсақ дәнекерлер-құрамында 10-нан 90% - ға дейін қалайы
бар қалайы-қорғасын POS қорытпалары . Ең көп таралған қатты
дәнекерлер-мыс-мырыш және күміс, әр түрлі қоспалары бар.

17. Неметаллические проводящие материалы
Көміртекті материалдар.
Қатты металл емес өткізгіштердің ішінде графит ең көп
қолданылады – таза көміртектің аллотропты түрлерінің бірі. Шағын
кедергімен қатар графиттің құнды қасиеттері айтарлықтай жылу
өткізгіштік, көптеген химиялық агрессивті ортаға төзімділік, жоғары
температураға төзімділік, өңдеудің қарапайымдылығы болып
табылады. Электр көмір өнімдерін өндіру үшін табиғи графит, антрацит
және пиролитикалық көміртек қолданылады.

18. ЭЛЕКТР ӨРІСІНДЕГІ ДИЭЛЕКТРИКТЕР.
Диэлектриктердің электр өткізгіштігі электрондар мен
диэлектрик атомдарының ядросы арасындағы өте күшті
байланысқа байланысты іс жүзінде нөлге тең.
Егер диэлектрик электростатикалық өріске
орналастырылса, онда атомдардың поляризациясы,
атомның өзінде әртүрлі зарядтардың орын ауыстыруы
болады.
Сыртқы электр өрісінің әсерінен байланысты электр зарядтарыныңмещысуы
поляризация деп аталады. Поляризацияланған атомдар өздерінің электр өрісін
жасайды, олардың кернеулігі сыртқы өріске қарсы бағытталған. Поляризация
нәтижесінде диэлектриктің ішіндегі өріс әлсірейді.
Диполь-атомның немесе молекуланың жабық кеңістігінде бір-бірінен қысқа
қашықтықта орналасқан екі түрлі зарядтың жүйесі.Электрлік диполь-бұл
диэлектриктің атомы, онда электронның орбитасы сыртқы өрістің Eсырт.
бағытына қарама-қарсы бағытта созылады.

19. ДИЭЛЕКТРЛІК ӨТКІЗГІШТІК
Вакуумдағы электр өрісінің кернеулігі диэлектрикке қарағанда
қанша есе көп екенін көрсететін шама осы диэлектриктің
диэлектрлік өткізгіштігі деп аталады.
мұндағы ε-диэлектриктің өткізгіштігі,
E0-вакуумдағы электр өрісінің кернеулігі,
Е-диэлектриктегі электр өрісінің кернеулігі. Диэлектриктің
поляризациясының қарқындылығы оның диэлектрлік өткізгіштігіне
байланысты.
Ол неғұрлым үлкен болса, диэлектриктегі поляризация соғұрлым
қарқынды болады және ондағы электр өрісі әлсіз болады.
Е = Евнешн-Евнутр

20. Электр беріктігі
Егер диэлектрик күшті электр өрісіне орналастырылса, оның
кернеулігін арттыруға болады, содан кейін қандай да бір кернеу
мәнімен диэлектрик бұзылады, электрондар атомнан алшақтайды,
яғни диэлектрик иондалады және ол өткізгішке айналады.
Бұзылу орын алатын сыртқы өрістің кернеулігі
диэлектриктің ену кернеулігі немесе диэлектриктің электрлік
беріктігі деп аталады. Ал диэлектриктің бұзылуы орын алатын
кернеу бұзылу кернеуі деп аталады.
Еп - электр беріктігі
U - кернеу
H – электр оқшаулағыш материал үлгісінің қалыңдығы, мм

21. ЭЛЕКТР ОҚШАУЛАҒЫШ МАТЕРИАЛДАР
Электр оқшаулағыш материалдар немесе
диэлектриктер оқшаулауды жүзеге асыратын
материалдар деп аталады, яғни олар әртүрлі электрлік
потенциалдардағы кез-келген өткізгіш бөліктер
арасында электр тогының ағып кетуіне жол бермейді.
Диэлектриктердің электр кедергісі өте жоғары.
Қатты диэлектриктер бұзылудың екі негізгі түрін сезіне
алады: жылу және электр. Жылу сынуы-ағып кету тогы
шығаратын жылудың әсерінен оқшаулаудың термиялық
бұзылуы (күйдіру, жарылу). Электр тогының бұзылуы
диэлектриктің құрамына кіретін иондарға күшті электр
өрісінің тікелей әсерінен болатын диэлектриктің
бұзылуы деп аталады.

22. Электр оқшаулағыш материалдардың
жіктелуі
Химиялық құрамы бойынша диэлектриктер органикалық және
бейорганикалық болып бөлінеді. Барлық органикалық
диэлектриктердің молекулаларындағы негізгі элемент-көміртегі.
Бейорганикалық диэлектриктерде көміртегі жоқ.
Бейорганикалық диэлектриктер (слюда, керамика және т.б.)
ыстыққа төзімділігі жоғары.Алу әдісіне сәйкес табиғи (табиғи) және
синтетикалық диэлектриктер ажыратылады. Синтетикалық
диэлектриктер берілген электрлік және физика-химиялық қасиеттер
кешенімен жасалуы мүмкін, сондықтан олар электротехникада
кеңінен қолданылады.
Агрегаттық күйге сәйкес диэлектриктер газ тәрізді, сұйық және
қатты болады. Ең үлкені-қатты диэлектриктер тобы.

23. Сұйық электр оқшаулағыш материалдардың жіктелуі

24. Бастапқы қатты электр оқшаулағыш материалдардың
жіктелуі

25. Қатты электр оқшаулағыш материалдардың
туындыларының жіктелуі

26. Электр оқшаулағыш материалдардың электрлік
қасиеттері
көлемдік
кедергі
беттік
қарсылық
диэлектрлік
өткізгіштік
температура
коэффициенті
диэлектрлік жоғалту
бұрышының тангенсі
Электр беріктігі
Механикалық
беріктік
Объемное сопротивление - -величина, дающая возможность оценить
электрическое сопротивление материала при протекании через него
постоянного тока. Величина, обратная удельному объемному
сопротивлению, называется объемной проводимостью.
Поверхностное сопротивление - величина, позволяющая оценить
электрическое сопротивление материала при протекании постоянного тока
по его поверхности между электродами. Величина, обратная удельному
поверхностному сопротивлению, называется поверхностной
проводимостью.
Температурный коэффициент удельного электрического
сопротивления — величина, определяющая изменение удельного
сопротивления материала с изменением его температуры. С повышением
температуры у всех диэлектриков электрическое сопротивление
уменьшается, следовательно, их температурный коэффициент удельного
сопротивления имеет отрицательный знак.
Температурный коэффициент диэлектрической проницаемости — величина,
дающая возможность оценить характер изменения диэлектрической
проницаемости, а следовательно, и емкости изоляции с изменением температуры.
Диэлектрическая проницаемость — величина, показывающая зависимость
электрической индукции от напряжённости электрического поля. Она позволяет
оценить способность материала создавать электрическую емкость.
Тангенс угла диэлектрических потерь — величина, определяющая
потери мощности в диэлектрике, работающем при переменном
напряжении.
Электрическая прочность — величина, позволяющая оценить
способность диэлектрика противостоять разрушению его электрическим
напряжением.
Механическая прочность электроизоляционных и других материалов
оценивается при помощи следующих характеристик:
•предел прочности материала при растяжении ;
•относительное удлинение при растяжении;
•предел прочности материала при сжатии;
•предел прочности материала при статическом изгибе;
•удельная ударная вязкость;
•сопротивление раскалыванию.

27. Материалдардың ыстыққа төзімділігі бойынша
жіктелуі
Ыстыққа төзімділік - бұл максималды температура диэлектриктің қызмет
ету мерзімі қысқармайды
Осы параметр бойынша барлық диэлектриктер ыстыққа төзімділігі
бойынша 7 сыныпқа бөлінеді:
Класс изоляции
Y А Е В F Н С
Предельная допустимая
температура при
длительной работе, oС
80 105 120 130 155 180 Более
180

28. Материалдардың ыстыққа төзімділігі бойынша жіктелуі
Y
• сіңдірілмеген және сұйық диэлектрикке батырылмаған талшықты
материалдар: мақта талшығы, целлюлоза, картон, қағаз, табиғи
жібек және олардың комбинациясы
• Шекті температура 90° C.
A
• май, май және шайыр және басқа оқшаулағыш лактарға
малынған жасанды жібек материалдары.
• Шекті температура 105° C.
E
• кейбір синтетикалық органикалық пленкалар, талшықтар,
шайырлар, қосылыстар және басқа материалдар.
• Шекті температура 120° C.
B
• Слюда, асбест және шыны талшық негізіндегі материалдар,
кәдімгі ыстыққа төзімді органикалық байланыстырушы
материалдарды қолдана отырып жасалған: микалент, асбест
қағазы, шыны мата, шыны талшық, миканит және басқа
материалдар және олардың комбинациясы.
• Шекті температура 130° C.

29. Материалдардың ыстыққа төзімділігі бойынша
жіктелуі
F
• тиісті ыстыққа төзімді шайырлар мен лактармен сіңдірілген
Слюда, асбест және шыны талшық негізіндегі материалдар.
• Шекті температура 155° C.
H
• Слюда, асбест және шыны талшықтан жасалған материалдар,
кремний органикалық байланыстырғыштармен және сіңдіргіш
қосылыстармен қолданылады.
• Шекті температура 180" С.
C
• слюда, керамика, шыны, кварц немесе олардың комбинациясы,
органикалық шығу тегі байланыстырғыш заттар мен
материалдарсыз қолданылады. Оқшаулаудың жұмыс
температурасы 180° С-тан жоғары.
• Шекті температура белгіленбейді.

30. Жартылай өткізгіш материалдар
Жартылай өткізгіштер-диэлектриктер мен өткізгіштер арасында орта
орын алатын элементтер.
Жартылай өткізгіштердің кедергісі температураның жоғарылауымен,
қоспалардың болуымен, жарықтың өзгеруімен төмендейді.
Типтік жартылай өткізгіштер-германия мен кремний кристалдары,
галлий арсенидінің селені, галлий фосфиді және т. б.

32. Көршілес екі атомның бір орбитада
электрондардың жалпы жұбын (изо,а) түзу
үшін химиялық байланысы ковалентті
немесе жұптық Электрон деп аталады
және шартты түрде электрондарды
байланыстыратын екі сызықпен
бейнеленген.
Оның схемалық бейнесі
Кристалдық тордағы байланыстар германия
Жартылай өткізгіштің кристалды торы
Krist1. swf

33. Жартылай өткізгіштердің өткізгіштік түрлері
- электрондық өткізгіштік
- Жартылай өткізгіш қызған кезде бөлшектердің кинетикалық
энергиясы жоғарылайды және жеке байланыстар үзіледі. Кейбір
электрондар өз орбиталарынан шығып, металдағы электрондар
сияқты бос болады. Электр өрісінде олар электр тогын
қалыптастыру үшін тор түйіндері арасында қозғалады.
Температураның жоғарылауымен үзілген байланыстар саны,
демек, бос электрондар көбейеді.
Бос электрондардың қозғалысына байланысты электр
өткізгіштік жартылай өткізгіштің электронды өткізгіштігі
немесе n өткізгіштігі деп аталады.

34. Жартылай өткізгіштердің өткізгіштік түрлері
Проводимость, возникающая в
результате перемещения дырок,
называется дырочной
проводимостью, или р
проводимостью.
Коваленттік байланыстарда бос электрондар пайда болған кезде бос
электронмен толтырылмаған (бос) орын - "электронды тесік"пайда болады.
Тесік электронның атомнан бөліну орнында пайда болғандықтан, оның
пайда болу аймағында артық оң заряд пайда болады. Коваленттік
байланыстарда бос электрондар пайда болған кезде бос электронмен
толтырылмаған (бос) орын - "электронды тесік"пайда болады.
Тесік электронның атомнан бөліну орнында пайда болғандықтан, оның
пайда болу аймағында артық оң заряд пайда болады.

35. Идеал кристалда ток электрондар мен "тесіктердің" тең санымен
жасалады.
n=ρ
Өткізгіштіктің бұл түрі жартылай өткізгіштердің өзіндік өткізгіштігі деп
аталады.
Жартылай өткізгіштердің маңызды ерекшелігі - оларда қоспалар болған
кезде, өзіндік өткізгіштігімен қатар, қосымша — қоспа өткізгіштігі пайда
болады.
Қоспаның концентрациясын өзгерту арқылы сіз белгілі бір белгінің заряд
тасымалдаушыларының санын айтарлықтай өзгерте аласыз. Осының
арқасында теріс немесе оң зарядталған тасымалдаушылардың басым
концентрациясы бар жартылай өткізгіштерді жасауға болады.

36. Схема связи примесей с германием
а) пятивалентной (донорной) б) трехвалентной (акцепторной)
Атомдағы валенттілік электрондары көп
қоспалар(мышьяк, сурьма, фосфор)
берілген жартылай өткізгіштің атомымен
салыстырғанда электронды
өткізгіштіктің басым болуы (n-өткізгіштік)
және донор деп аталады.
Берілген жартылай өткізгіштің
атомымен(индий, галлий, алюминий)
салыстырғанда атомда валенттілік
электрондарының саны аз қоспалар
тесік өткізгіштігінің басым болуын
тудырады және акцепторлық деп
аталады.
Қоспалы жартылай өткізгіштегі өткізгіштік түрін анықтайтын заряд тасымалдаушылар
негізгі деп аталады (p-жартылай өткізгіштегі тесіктер және n-жартылай өткізгіштегі
электрондар), ал қарама — қарсы таңбадағы заряд тасымалдаушылар негізгі емес
деп аталады.

37. .
При потере электронов тело приобретает:
1.Положительный заряд;
2.Отрицательный заряд;
3.Нейтральный заряд
Заряженный атом называется:
1.Ионом
2.Протоном;
3.Электроном.
Тело, приобретая электроны получает:
1.Положительный заряд;
2.Нейтральный заряд;
3.Отрицательный заряд.
Электрон имеет заряд:
1.Положительный;
2.Отрицательный;
3.Нейтральный.
Атом ядросының заряды бар:
1.Оң;
2.Теріс;
3.Бейтарап.

38. Классы нагревостойкости электроизоляционных
материалов:
А. A B C D E F H;
Б. Y A E B F H C;
B. A E B F H.
При увеличении температуры у полупроводников
удельное сопротивление
А. увеличивается
Б. уменьшается
В. не меняется
На какие классы подразделяют материалы по поведению в
электрическом поле.
А. проводниковые и изоляционные;
Б. проводниковые и магнитные;
В. проводниковые, полупроводниковые и диэлектрические;
Г. магнитные и немагнитные.
Электрической прочностью диэлектрика называют
А. напряжение пробоя;
Б. напряженность электрического поля в момент
пробоя;
В. время, в течение которого материал не разрушается
под действием электрического поля.
Электротехническая сталь для изготовления
сердечников машин и трансформаторов является
А. магнитотвердым веществом;
Б. магнитомягким материалом.
В. полупроводником
К какому классу нагревостойкости относятся
материалы на основе слюды, асбеста и
стекловолокна с синтетическими связующими,
способные длительно выдерживать (без потери
свойств) температуру до 155 0С?
А. H;
Б. C;
В. В;
Г. F;
Полупроводниковый материал, легированный
пятивалентным мышьяком будет являться
полупроводником
А. p- типа;
Б. n- типа;
В. магнитомягкими
Типичными полупроводниками являются:
А. натрий;
Б. индий;
В. кремний;
Г. германий
Способность материалов противостоять
разрушению в электрическом поле называют
А. Электрическим сопротивлением;
Б. Электрической прочностью;
В. Электрической стойкостью.
Кремнистая электротехническая сталь (Э1, Э2, Э3,
Э4) характеризуется:
А. повышенным удельным электрическим
сопротивлением;
Б. повышенной магнитной проницаемостью.
В. электрическим сопротивлением

39. СЫЗБАЛАРДЫ ОҚУ
Схема-бұл шартты кескіндер немесе белгілер түрінде өнімнің құрамдас
бөліктерін және олардың арасындағы байланысты көрсететін құжат.
Мазмұны
Бұйымның құрамына кіретін
элементтер мен байланыстардың
түрлеріне байланысты
схемалардың түрлері және
олардың кодтары
Схема түрлері
Электр тізбектеріндегі шартты
графикалық белгілер
Элементтердің ең көп таралған
түрлерінің әріптік кодтарыБір
сызықты схемалар

41. Бұйымның (қондырғының) құрамына кіретін элементтер
мен байланыстардың түрлеріне байланысты
схемалардың түрлері және олардың кодтары
Схема түрі Анықтама Схема
түрінің
коды
Схема
электрическая
Шартты бейнелер немесе белгілер түрінде электр
энергиясының көмегімен әрекет ететін бұйымның
құрамдас бөліктері және олардың өзара
байланысы бар құжат
Э
Гидравликалық
Схема
Шартты кескіндер немесе белгілер түрінде
сұйықтықты пайдаланатын бұйымның құрамдас
бөліктері және олардың өзара байланысы бар
құжат
Г
Пневматикалық
Схема
Шартты кескіндер немесе белгілер түрінде ауаны
пайдаланатын бұйымның құрамдас бөліктері
және олардың өзара байланысы бар құжат
П
Кинематикалық
Схема
Шартты кескіндер немесе белгілер түрінде
механикалық құрамдас бөліктер және олардың
өзара байланысы бар құжат
К
Энергетикалық
Схема
Шартты бейнелер немесе белгілер түрінде
энергетикалық қондырғылардың құрамдас
бөліктері және олардың өзара байланысы бар
құжат
Р

42. Схема түрлері
Схема түрі Анықтама
Схема
түрінің
коды
Құрылымдық
Схема
Өнімнің негізгі функционалды бөліктерін,
олардың мақсаты мен байланысын анықтайтын
құжат
1
Схема
функционалды
Бұйымның (қондырғының) немесе тұтастай
бұйымның (қондырғының) жекелеген
функционалдық тізбектерінде жүретін
процестерді түсіндіретін құжат
2
Схемалық
Схема (толық)
Элементтердің толық құрамын және олардың
арасындағы байланысты анықтайтын және,
әдетте, өнімнің (қондырғының) жұмыс
принциптері туралы толық (егжей-тегжейлі)түсінік
беретін құжат
3
Қосылу
схемасы
(монтаждау)
Бұйымның (қондырғының) құрамдас бөліктерінің
қосылыстарын көрсететін және осы қосылыстар
жүзеге асырылатын сымдарды, жгуттарды,
кабельдерді немесе құбырларды, сондай-ақ
оларды қосу және енгізу орындарын (қосқыштар,
тақталар, қысқыштар және т. б.) айқындайтын
құжат
4

43. ЭЛЕКТР СХЕМАЛАРЫНДАҒЫ ШАРТТЫ ГРАФИКАЛЫҚ
БЕЛГІЛЕР (ГОСТ 2.722-68)
Атауы
Белгіле
у.
Атауы
Белгіле
у..
Статор. Статор орамасы. Жалпы
белгілеу
Ротор. Жалпы белгілеу және қысқа
тұйықталған
Орамасы, коллекторы және
щеткалары бар Ротор
Электр машинасы. Жалпы белгілеу
Машина асинхронды үш фазалы
статорды орау фазаларының алты
шығарылған ұштары және қысқа
тұйықталған роторы бар
Ескерту. Шеңбердің ішінде мынадай
деректерді көрсетуге жол беріледі: а)
машинаның түрі (генератор - Г(G),
қозғалтқыш - М(M), тахогенератор -
ТГ(BR) және т. б.; б) токтың түрі,
фазалардың саны немесе
орамалардың қосылу түрі, мысалы,
үш фазалы генератор
Орамасы жұлдызға қосылған
фазалық роторы бар асинхронды үш
фазалы Машина, статор орамасы -
үшбұрышқа
Ротордағы қоздыру орамасы бар
синхронды үш фазалы жасырын
полюсті Машина; статор орамасы
үшбұрышқа қосылған
Тұрақты қоздыру тұрақты ток
машинасы
Машина постоянного тока с
параллельным возбуждением
Машина постоянного тока с
независимым возбуждением
Машина постоянного тока со
смешанным возбуждением
Машина постоянного тока с
Двигатель коллекторный однофазный

44. Индукторлар, реакторлар, дроссельдер, трансформаторлар,
автотрансформаторлар және магниттік күшейткіштер
Атауы Белгілеу Атауы
Белгіл
еу
Трансформаторды,
автотрансформаторды, дроссельді
және магниттік күшейткішті орау
Магниттік өткізгіші бар бір фазалы
Трансформатор
Үш орамалы магниттік өткізгіші бар
бір фазалы Трансформатор
Магниттік өткізгіші бар бір фазалы
Автотрансформатор
Бір қайталама Ток трансформаторы
Ферромагниттік магниттік
Дроссель
Реактор

45. Атауы
Белгіле
у.
Атауы
Белгіл
еу.
Қыздыру шамы жарықтандыру
және ескерту.
Дабыл шамдарын бейнелеу
кезінде секторларды қаралау
рұқсат етіледі
Газ разрядты шам жарықтандыру
және сигнал беру. Жалпы белгілеу:
төрт қорытындымен
Қарапайым электродтары бар
жоғары қысымды разрядты шам
Газ разрядты (люминесцентті)
шамдарға арналған Стартер
(стартер)
Қарапайым электродтары бар
ультра жоғары қысымды разрядты
шам
Жарық көздері (ГОСТ 2.732-68)

46. Атауы Белгілеу. Атауы Белгілеу.
Диод PNP типті Транзистор
Жарық шығаратын Диод
(жарық диоды)
N типті арнасы бар өріс
Транзисторы
Варикап (сыйымдылық диоды)
NPN типті Транзистор,
коллектор корпусқа қосылған
Фотодиод
Тиристор катодты басқарумен
құлыпталмайтын Триод
Стабилитрон
Триодтық Тиристор, анодпен
басқарылатын, кері бағытта
құлыпталады
Диодты тиристор (динистор) Фоторезистор
Жартылай өткізгіш құрылғылар
ЖАРТЫЛАЙ ӨТКІЗГІШ ҚҰРЫЛҒЫЛАР

47. Элементтердің ең көп таралған түрлерінің әріптік кодтары
Кодтың бірінші әрпі
(міндетті)
Элементтер түрлерінің тобы Элементтер түрлерінің мысалдары
Екі
әріпт
ен
тұрат
ын
код
С
Конденсаторлар
D
Интегралды схемалар,
микроқұрылғылар
Интегралды аналогтық Схема DA
Интегралды Схема, сандық,
логикалық элемент
DD
Ақпаратты сақтау құрылғылары
DS
Кешіктіру құрылғысы DT
Е
Элементтер әртүрлі
Қыздыру элементі
EК
Жарықтандыру шамы
EL
Пиропатрон
ET

48. F Разрядтағыштар, сақтандырғыштар,
қорғаныс құрылғылары
Дискретті лездік ток қорғаныс
элементі
FA
Инерциялық әсер ету тогы
бойынша қорғаудың дискретті
элементі
FP
Сақтандырғыш балқымалы FU
Кернеуден қорғаудың
дискретті элементі,
разрядтаушы
FV
G Генераторлар, қуат көздері Батарея GB
Н Индикациялық және сигналдық
құрылғылар
Дыбыстық дабыл құралы HA
Таңба индикаторы HG
Жарық дабылы құрылғысы HL
К Реле, контакторлар, стартерлер Ағымдағы Реле КA
Көрсеткіш релесі КН
Электр жылу релесі КК
Контактор, магниттік Стартер КМ
Уақыт релесі КT
Кернеу релесі KV
L Индукторлар, дроссельдер Люминесцентті
жарықтандыру дроссельі
LL
М Қозғалтқыштар

49. Р Аспаптар, өлшеу жабдықтары
Е с к е р т у. Р
к о м б и н а ц и я с ы н қ о л д а н у ғ а
р ұ қ с а т ет і л м е й д і
Амперметр РA
Импульстік есептегіш PC
Жиілік өлшегіш PF
Белсенді энергия есептегіші PI
Реактивті энергия есептегіші РК
Омметр PR
Тіркеу құралы PS
Сағат, әрекет ету уақытын өлшегіш РТ
Вольтметр PV
Ваттметр PW
Q Электр тізбектеріндегі
ажыратқыштар мен ажыратқыштар
(энергиямен жабдықтау, жабдықты
қуаттандыру және т. б.)
Ажыратқыш Автоматты QF
Қысқа тұйықталу QK
Ажыратқыш QS
R Резисторлар Терморезистор RK
Потенциометр RP
Өлшеу шунты RS
Варистор RU
S Басқару, сигнал беру және өлшеу
тізбектеріндегі коммутациялық
құрылғылар
Е с к е р т у. S F б ел г і с і э л е к т р
т і з б е к т е р і н і ң к о н т а к т і л е р і
ж о қ қ ұ р ы л ғ ы л а р ү ш і н
қ о л д а н ы л а д ы .
Выключатель или переключатель SA
Выключатель кнопочный SB
SF
Ажыратқыш Автоматты
Әртүрлі әсерлерден іске қосылатын
ажыратқыштар:
деңгейден SL
от давления SP
позициядан (жол) SQ
айналу жиілігінен SR
температурадан SK

50. Т Трансформаторлар,
автотрансформаторлар
Ток трансформаторы ТА
Электромагниттік тұрақтандырғыш TS
Кернеу трансформаторы TV
U Байланыс құрылғылары Модулятор UB
Электр шамаларын электр
шамаларына түрлендіргіштер
Демодулятор UR
Кемсітуші UI
Жиілік түрлендіргіші, инвертор, жиілік
генераторы, түзеткіш
UZ
V Электровакуумды және
жартылай өткізгіш аспаптар
Диод, стабилитрон VD
Электровакуумды аспап VL
Транзистор VТ
Тиристор VS
W Микротолқынды сызықтар
мен элементтер
Бөлгіш WE
Қысқа тұйықталу WК
Қақпа WS
Антенналар Трансформатор, гетерогенділік, фазалық
түрлендіргіш
WT
Аттенюатор WU
Антенна WA

51. X Байланыс
байланыстары
Ток тартқыш, сырғанау контактісі ХА
Түйреуіш XP
Ұя XS
Қосылым жиналмалы XT
Жоғары жиілікті қосқыш XW
Y Электромагниттік
жетегі бар механикалық
құрылғылар
Электромагнит YA
Электромагниттік жетекті тежегіш YB
Электромагниттік жетекті Муфта YC
Электромагниттік картридж немесе
тақта
YH
Z Құрылғылар соңғы
сүзгілер Шектегіш
ZL
Шектеулер Кварц сүзгісі

52. "Бір сызықты электрмен жабдықтау схемасы бұл
қоректендіру желісінің үш фазасының графикалық бейнесі
және әр түрлі электр элементтерін бір сызық түрінде
байланыстырады. Бұл Конвенцияны енгізу электрмен
жабдықтау схемаларын едәуір жеңілдетеді және қолайсыз
етеді.
Үш фазалы кернеудің шартты дисплейі, мысалы, "а" суретте келтірілген
және оның жеңілдетілген дисплейі, бұл бір сызықты тізбектердің пайда
болуына себеп болды, "в"суретте көрсетілген.
Бір сызықты схемалар

53. Укажите вид реле, обозначаемых кодами:
•KT;
•KV;
•KK;
•KH.
Ответы:
А. токовое;
Б. указательное;
В. электротепловое;
Г. времени;
Д. напряжения.
Укажите устройство, применяемое в электрических
схемах, указываемое буквенным кодом: М
Ответы:
А. двигатель;
Б. модулятор;
В. магнит.
Укажите элементы электрических схем, обозначаемые буквенными кодами:
•P;
•M;
•DA;
•K.
Ответы:
А. измерительный прибор;
Б. двигатель асинхронный;
В. схема интегральная аналоговая;
Г. реле;
Д. электромагнит.
Укажите устройство, применяемое в электрических схемах, указываемое
буквенным кодом: KV
Ответы:
А. реле напряжения;
Б. реле времени;
В. контактор.
Укажите виды схем наиболее широко применяемых в
электрооборудовании промышленных предприятий
А. Кинематические
Б. Пневматические
В .Гидравлические
Г. Электрические
Д. Комбинированные
Укажите типы принципиальных схем, которые, как
правило, на практике выполняются в однолинейном
изображении
А.Цепи управления приводом
Б.цепи защиты, блокировки, сигнализации
В.Первичные(силовые)цепи
Выберите правильный элемент
1. Разрядники, предохранители
2.Измерительные приборы
3.Конденсатор
4.Лаппа освещения
5.Двигатель асинхронный
6.Резистор
Ответы:
А. Р
Б. М
В. F
Г. ЕL
Д. С
Е. R
Сопоставьте буквенное обозначение элементов схем с
их наименованием
1.Выключатель силовой цепи автоматический
2. Выключатель кнопочный
3.Выключатель путевой
4.Рубильник
А. SB
Б. QF
B. SQ
Г. Q

54. 1 2 3 4 5 6
А. тиристор катодты басқарумен құлыпталмайтын
Триод
Б. Стабилитрон
В. диодты тиристор (динистор)
Г. NPN типті Транзистор, коллектор корпусқа қосылған
Д. Диод
Е. Фотодиод

55. 1 2 3 4 5 6 7
А. аралас қоздыру тұрақты ток машинасы
Б. параллельді қоздыру тұрақты ток машинасы
В. Тұрақты ток машинасы
Г. тәуелсіз қозуы бар тұрақты ток машинасы
Д. тұрақты магниттерден қозған тұрақты ток машинасы
Е. орамасы жұлдызға қосылған фазалық роторы бар асинхронды
үш фазалы Машина, статор орамасы – үшбұрышқа
Ж. орамасы, коллекторы және щеткалары бар Ротор

56. ЭЛЕКТРОТЕХНИКА
Мазмұны
Тұрақты ток және оның негізгі заңдары
Конденсаторлар
Электромагнетизм
Айнымалы ток және оның негізгі
заңдары
Үш фазалы жүйелер

57. Электр өткізгіштік бос зарядталған бөлшектердің болуымен
анықталады.
Атомның электрондарды жоғалту немесе алу қабілеті ядродан ең
алыс сыртқы қабаттағы электрондар санына байланысты.
Электронның бөлінуі үшін сырттан қосымша энергия (жылу, жарық,
механикалық) алу керек.
ТҰРАҚТЫ ТОК ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ ЗАҢДАРЫ

58. Металдардағы электр тогы
Өткізгіштегі электрондардың бағытталған қозғалысы металдардағы электр тогы
деп аталады

59. Электр тогының болуы үшін қажетті жағдайлар:
- затта бос электр зарядтарының болуы (бос электрондар немесе
иондар);
- өткізгіште электр өрісінің болуы, яғни өткізгіштің ұштарында
потенциалдар айырмашылығының болуы
Өткізгіштің ұштарында потенциалдар айырмашылығын келесі жолдармен
сақтауға болады:
а) өткізгіштің ұштары бойынша полярлықтың мерзімді ауысуы;
б) өткізгіштің бір ұшына электрондарды беру және оларды екінші ұшынан
алу арқылы.Бұл жұмысты ток көздері орындайды.

60. Токтың биологиялық әсері дене тіндерінің тітіркенуі мен қозуында,
құрысулардың пайда болуында, тыныс алуды тоқтатуда, жүрек
қызметінің өзгеруінде көрінеді.

61. ТОК МӨЛШЕРІ
Ток мөлшері-уақыт бірлігінде өткізгіштің көлденең қимасы арқылы өтетін
заряд.
Q - заряд, Кл (Кулон)
t - уақыт , сек
1А= 1 Кл1 с
1 А = 103mA = 106mkA = 10-3 kA
Токты өлшеу үшін амперметр құралы қолданылады. Амперметр электр
тізбегіне тізбектей қосылады.

62. Электр кедергісі
Өткізгіштің ток ағынына қарсы тұруы электр кедергісі
деп аталады.
Белгіленеді –R
Өлшем бірлігі- Ом
1Ом = 103 mОм = 10-3 Ком = 10-6 Мом
Қарсылық мөлшері өткізгіштің материалына, оның
мөлшеріне, температурасына байланысты.

63. Біз сегментті өлшейміз:
нихром диаметрі 0.4-
Ұзындығы 30 см мыс
диаметрі 0.4 Ұзындығы-30
см
14.00mA 14.33mA
Біз сегменттерді
өлшейміз:нихром
диаметрі 0.4-
Ұзындығы 30 см
нихром диаметрі
0.4-ұзындығы 90
см
13.16mA
14.00mA
Измеряем отрезки:
Диаметр нихрома 0.4-
длина 30 см диаметр
нихрома 1.0-длина
14.21mA
14.00mA
Қорытынды:
Өткізгіштің кедергісі материалға, көлденең қиманың
ауданына, өткізгіштің ұзындығына байланысты

64. Қарсылықты салыстыру үшін түрлі
материалдар енгізілді қарсылық ұғымы.
Меншікті кедергі-бұл 20 Со температурада
өлшенген 1 м қимасы 1 м2 өткізгіштің
кедергісі.
Белгілеу – p
Өлшем бірлігі – Ом мм2 м
материал Меншікті
қарсылық
Күміс 0.016
Мыс 0.0175
Алюминий 0.0293
Болат 0.13 – 0.25
Қорғасын 0.22
Вольфрам 0.055
Висмут 0.029
Алтын 0.023
Манганин 0.42
Никель 0.09-0.11
Олово 0.12
Платина 0.1
ртуть 0.958
Константан 0.4 -0.5
Нихром 1.1
Хромаль 1.3
Фехраль 1.4
Меншікті қарсылық

65. Кедергінің мөлшері мен материалына тәуелділігі
Ұзындықтың ұлғаюымен қарсылық артады,
ал қиманың ұлғаюымен ол азаяды.
l-өткізгіштің ұзындығы, м
S-Қима ауданы, мм2
S= π D24 π =3.14
D- өткізгіштің диаметрі

66. Резисторлар-қамтамасыз ететін бөлшектер берілген
(номиналды) электр тізбегінің кедергісі.
Қарсылық айнымалылары (потенциометрлер) үш терминалға ие болуы
мүмкін, олардың бірі өткізгіш қабаттың бетінде жылжитын жылжымалы
контактімен байланысты.
Айнымалы резистордың кез-келген экстремалды терминалы мен жылжымалы
түйреуіш арасындағы кедергі қозғалтқыштың орналасуына байланысты.

67. Сызықтық резисторлар деп аталады, олардың кедергісі ағып жатқан
токтың немесе қолданылатын кернеудің мәніне тәуелді емес (яғни
өзгермейді)
Сызықтық емес резисторлар деп аталады, олардың кедергісі мәнге,
қолданылатын кернеуге немесе ағып жатқан токқа байланысты
өзгереді. Мәселен, кедергісі жарықтандыру қыздыру шамдары
болмаған кезде, ток 10-15 есе аз қалыпты жануы. Сызықты емес
құрылғыларға көптеген жартылай өткізгіш құрылғылар жатады.

68. Қарсылықтың температураға тәуелділігі
R2 = R1 + R1 α (t2 – t1)
α – температура коэффициенті
t1, t2 - қарсылықтарға сәйкес келетін температура R1 и
R1
Металл өткізгіштерде абсолютті нөлге жақын температурада
қарсылық күрт төмендейді.

69. Электр өткізгіштік
Қарсылықтың кері мәні өткізгіштік деп
аталады
Белгіленеді- q
q = 1R
Өлшем бірлігі 1Ом = См (Сименс)

70. Электр тізбегі
Электр тізбегі бұл ток өтетін тұйық цикл. Қуат көзінен, жүктемеден,
қосқыш сымдардан, өлшеу коммутациясынан, қорғаныс құралдарынан
тұрады.Ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Ішкі тізбекке қуат көзі, ал
қалғанының бәрі сыртқы тізбекке жатады. Шартты түрде ток бағыты үшін
плюс пен минус бағыты қабылданады.

71. Электр қозғаушы күш. Кернеу
ЭҚК-бұл бүкіл тізбек бойынша оң сынақ зарядын
тасымалдауда орындалатын жұмыс. Кернеу-
біртекті өткізгіштің ұштары арасындағы
потенциалдар айырмасы.
ЭМӨ белгіленуі-Е, кернеулер-U.
Өлшем бірлігі-вольт. Құрылғы вольтметр. ЭҚК
өлшеуге арналған Вольтметр өлшеу жүргізілетін
тізбек учаскесіне параллель кернеуді өлшеу үшін
жүктеме өшірілген кезде қуат көзінің қысқыштарына
қосылады.
Е =Uвнутр+ Uвнеш

72. Ом заңын 1827 жылы неміс физигі Георг ОМ
эксперименталды түрде ашты.

73. ОМ Заңы
а) бүкіл тізбек үшін
R = Rвнеш + rвнут
Тізбектегі ток күші электр энергиясы көзінің E о электр
қозғаушы күшіне тура пропорционал R тізбегінің
толық кедергісіне кері пропорционал

74. Ток кернеуге тура пропорционал тізбектің бөлігі және кедергіге кері пропорционал
тізбектің осы бөлігі
U, В — кернеу немесеU = φ1– φ2 — разность
потенциалов, φ1>φ2;
R, Ом ― қарсылық
Тізбек учаскесі үшін Ом заңы

75. Кирхгоф заңдары
Кирхгофтың бірінші заңы
Кирхгофтың екінші заңыТұйық тізбектегі ЭҚК алгебралық
қосындысы кернеудің төмендеуінің алгебралық
қосындысына тең
∑Е= ∑IR
Тармақталу нүктесіне бағытталған токтардың қосындысы
одан бағытталған токтардың қосындысына тең бұл
Кирхгофтың бірінші заңы:
I = I1 + I2 + I3 …..

76. Электр тогының жұмысы
Тізбек учаскесіндегі тұрақты токтың жұмысы кернеуге және
жұмыс орындалатын уақытқа ток күшінің көбейтіндісіне тең
А = IUt
А- электр тогының жұмысы, Дж
I- электр тогы, А
U- кернеу, В
t - уақыт ,с
Жұмыстың белгісі токтың әсерінен өткізгіштің қызуы болып
табылады.

77. Электр тогының қуаты
Қуат бірлігі– Вт (ватт).
Қуатты өлшеу құралы ваттметр.
Тұтынушыларды қосу әдістеріне қарамастан, генератор беретін қуат
осы тізбекке қосылған жеке тұтынушылардың қуаттарының
қосындысына тең.
Бір секундта токпен орындалатын
жұмыс қуат деп аталады

79. Сериялық байланыс бір ток өтетін тармақталмаған тізбекті құрайды.
A
V
R1
R2
R3
E
Тізбектің жекелеген бөліктерінің ұштары арасындағы кернеулер;
U1=Ir1; U2 Ir2; U3=Ir3.
Сондықтан,
U1 : U2 : U3 = r1 : r2 : r3
т.е. жеке кедергілердегі кернеудің төмендеуі кедергі шамаларына
пропорционалды.
Жеке кедергілердегі кернеудің төмендеуінің қосындысы тізбекке қолданылатын
кернеуге тең:
U = U1 + U2 + U3
Жалпы қарсылық жеке кедергілердің қосындысына тең:
Rоб = R1 + R2 + R3
Бүкіл тізбектің қуаты жеке учаскелердің қуаттылығының қосындысына тең:
Р = Р1 + Р2 + Р3

80. Өткізгіштердің параллель қосылымы
Параллель қосылыс тармақталған тізбекті құрайды.
Барлық кедергілер бірдей екі түйін арасында қосылады А
және Б сондықтан олардың кернеуі U бірдей.
V
A
I1 I
2 I3
R
1 R
2 R
3
E

81. Ом заңы бойынша жекелеген тармақтардағы токтар тең
I1 = U/r1 = Ug1; I2 = U/r2 = Ug2 ; I3 = U/r3 = Ug3
яғни, жеке тармақтар арасындағы токтың бөлінуі бұтақтардың өткізгіштігіне
тура пропорционал немесе олардың қарсылығына кері пропорционал.
Тармақталу нүктесіне бағытталған токтардың қосындысы одан бағытталған
токтардың қосындысына тең бұл Кирхгофтың бірінші заңы:
I = I1 + I2 + I3
Тізбектің жалпы өткізгіштігі жеке тармақтардың өткізгіштігінің қосындысына
тең:
g = g1 + g2 + g3
I/r = I/ r1 + I/ r2 + I/ r=
Бүкіл тізбектің қуаты жеке учаскелердің қуаттылығының қосындысына тең:
Р = Р1 + Р2 + Р3

82. Аралас қосылыс
Аралас қосылған бірнеше резисторлардың кедергісін анықтау үшін алдымен
резисторларға параллель немесе тізбектей қосылған қарсылық табылып,
содан кейін оларды табылғанға тең кедергісі бар бір
Резистормен
ауыстырады.

83. Байланыс сериялы, яғни екі реледегі ток бірдей,
ал кернеу кедергілерге пропорционалды түрде
бөлінеді. Қуат тең
P=UI1000 ОМ
кедергісі бар реле жұмыс істейді
10 Ом және 1000 Ом кедергісі бар
екі реле тізбектей қосылды. Қуат
қосылған кезде бір ғана жұмыс
істеді. Қайсысы?

84. Тізбектің әртүрлі бөліктеріндегі Токтар мен кернеулерді
есептеуЭлементтерді ерікті түрде қосатын электр тізбектерінде:
1. Элементтер тізбектей немесе параллель қосылған бөлімдерді
бөлектеңіз.
2. Осы учаскелердегі Резисторларды бір резистормен ауыстырыңыз,
оның жалпы кедергісі Rбұл тізбектің қалған бөліктеріндегі ток күшін
өзгертпейді.
3. Егер жаңадан пайда болған тізбекте элементтердің сериялық
немесе параллель байланысы бар бөлімдер болса, мұндай
әрекеттерді тағы бір рет қайталаңыз. Нәтижесінде тізбек ток көзіне
қосылған бір резисторы бар тізбекке тең болуы керек.
4. Тұйық тізбек үшін Ом заңын қолдана отырып, электр тогының көзі
арқылы өтетін ток күшін есептеңіз.
5. Резистордағы ток күші мен кернеуді электр тізбегі элементтерінің
тізбекті және параллель қосылыстарының заңдылықтарын қолдана
отырып, бастапқы тізбекті жеңілдету қадамдарымен жоғарылату
арқылы есептеңіз.

87. I
I5
I1 I2
I4
I3

88. I
I5
I1 I2
I4 I3

90. t
R
U
Q 

2

91. Жылыту үшін сымдардың қимасын тексеру
Осы ток күші үшін рұқсат етілген сымның қимасы Электр қондырғыларын (ПЭЭ) орнату
қағидаларында келтірілген сымдар мен кабельдерге рұқсат етілген ұзақ мерзімді ток
жүктемелерінің кестелері бойынша айқындалады.
Сым рұқсат етілген ток берілген немесе есептелген токқа тең немесе одан үлкен болатындай
етіп таңдалады.
Сымның
көлденең
қимасы,мм2
Мыс сымдағы
рұқсат етілген
ток, А
Алюминий
сымындағы
рұқсат етілген
ток, А
0.5 11
1 17
2.5 30 24
4 41 32
6 50 36
10 80 55
25 140 105
50 215 165

92. Конденсатор-бұл диэлектрикпен бөлінген өткізгіш электродтардан
(тақтайшалардан) тұратын және оның сыйымдылығын пайдалануға
арналған электр тізбегінің элементі.
КОНДЕНСАТОР

93. Конденсатордың сыйымдылығы-бұл конденсаторда жинақталған
зарядтың оның электродтары арасындағы потенциалдар
айырмашылығына қатынасы (қолданылатын кернеу)
C =
𝐪
𝐔
С — сыйымдылығы, Ф; q — заряд, Кл;
u - конденсатор тақталарындағы потенциалдар айырмасы, В.
Халықаралық SI жүйесіндегі сыйымдылық бірлігі үшін мұндай
конденсатордың сыйымдылығы қабылданады, оның потенциалы бір
вольтқа артады, оған бір кулон (кл) зарядты жеткізгенде. Бұл бірлік
фарада (Ф) деп аталады.
1Ф = 106µкФ = 109 нФ = 1012 пФ

94. Номиналды кернеу-конденсаторда белгіленген кернеу
мәні, ол параметрлерді рұқсат етілген шектерде сақтай
отырып, қызмет ету мерзімі ішінде берілген жағдайларда
жұмыс істей алады.
Номиналды кернеу конденсатордың дизайнына және
қолданылатын материалдардың қасиеттеріне
байланысты.
Пайдалану кезінде конденсатордағы кернеу номиналдыдан
аспауы керек.
Температураның жоғарылауымен конденсаторлардың
көптеген түрлері үшін рұқсат етілген кернеу төмендейді.

95. Конденсатор пластиналарын тұрақты кернеумен қоректендіру көзіне
жалғаған кезде оларда шамасы бойынша тең, бірақ белгісі бойынша
қарама-қарсы электр зарядтары түзіледі.
Пластиналардағы потенциалдар айырмасы кернеуге тең болған кезде
токтың өтуі тоқтайды.

96. Конденсатордағы кернеудің жоғарылауымен заряд тогы азаяды және нөлге
айналады, ал ондағы кернеу тез артады.

97. Конденсатордың заряды мен разряд процесінің
ұзақтығы
• Конденсатордың сыйымдылығының жоғарылауымен оның
тақталарында жиналатын зарядтардың саны артады, ал тізбектің
кедергісі жоғарылаған сайын зарядтау тогы азаяды, бұл
тақталарда зарядтардың жиналуын баяулатады
Зарядтау
тогы
• Қарсылық пен сыйымдылықтың артуы разрядтың ұзақтығын
арттырады.
Разряд
тогы
Уақыт тұрақтысыτ =RC
Уақыт константасы конденсатордың заряды (разряды) кезінде U немесе I
"E" (2.7) рет өзгеретін уақытты көрсетеді және бүкіл процесті 5τ арқылы
аяқталған деп санауға болады
При t=о - ток ең үлкен мәнге ие;
При t= 𝛕 - ең үлкен ток мәнінің 37%
При t= 2 𝛕 –14 % дейін
При t=3 𝛕 -5 % дейін

98. Конденсатор тұрақты кернеу
тізбегіне қосылған кезде ток
заряд пен разряд сәтінде қысқа
уақыт ішінде өтеді,сондықтан
конденсатор тұрақты ток
өткізбейді деп санауға болады.

99. Конденсаторлардың кернеулерінің қосындысы тізбекке қолданылатын кернеуге
тең:
U = U1 + U2 + U3
Эквивалентті сыйымдылықтың кері мәні жеке конденсаторлардың
сыйымдылықтарының кері шамаларының қосындысына тең:

100. Сыйымдылықты арттыру үшін параллель қосылыс
қолданылады.
U= U1 = U2 = U3
Жеке конденсаторлардың тақталарындағы
зарядтар олардың сыйымдылығына тура
пропорционал
Әр конденсатордағы кернеу қолданылатын
кернеуге тең.
Q1 =C1 U Q2 = C2 U Q3 = C3 U
C = QU = C1 +C2 +C3

101. 1. Егер олардың номиналды
сыйымдылығы тең болса,
қосылған үш параллель
конденсаторға қандай кернеуді
қосуға болады:
100 В, 150 В, 50 В.

102. При последовательном : напряжение на
каждом 50 В, а эквивалентная емкость 2
пФ
При параллельном : напряжение на
каждом 100 В, а эквивалентная емкость 8
пФ
2 . 4 пФ сыйымдылығы бар екі
бірдей конденсатор 100 в кернеуі
бар желіге қосылды, ал олар
алдымен тізбектей, содан кейін
параллель қосылды. Бұл жағдайда
оларға кернеу мен эквивалентті
сыйымдылық қалай өзгерді?

103. 3. Егер біріншісінің сыйымдылығы
4 пФ, ал екіншісінің сыйымдылығы
4 нФ болса, олардың тізбектелген
қосылымында кернеу қай
конденсаторда үлкен болады?
Егер біріншісінің сыйымдылығы 4 пФ, ал екіншісінің сыйымдылығы 4 нФ болса, олардың тізбектелген қосылымында кернеу қай конденсаторда үлкен бола

104. Ол сыйымдылықты арттыру қажет болған жағдайда
қолданылады, ал желінің кернеуі конденсатордың рұқсат
етілген кернеуінен үлкен болады.Мұндай тізбектерді
есептеу кезінде тізбекті және параллель қосылыстарға
арналған формулалар қолданылады, тізбекті біртіндеп
жеңілдетеді және оны бір қарапайым түрге келтіреді.

105. Электромагнетизм
Магнетизм – бұл құбылысэлектр қозғалысымен бірге жүредізарядтар.Магниттің
екі полюсі бар: солтүстік және Оңтүстік.Полюс - бұл ең үлкен күштер пайда
болатын орындарөзара әрекеттесу. Аттас полюстер итеріледі,әр түрлі атаулар
тартады.
Магнитное поле – это особый вид материи, через
которую передается действие магнитных сил.
Шартты түрде графикалық түрде магнит өрісі күш сызықтары түрінде
бейнеленген.

106. Күш сызықтарының қасиеттері
-кеңістікте күш сызықтары солтүстік полюстен оңтүстікке, магниттің ішінде
оңтүстіктен солтүстікке қарай жабық күйінде қалады деп саналады;
-ешқашан қиылыспайды;
-олар ең қысқа жолмен жабылуға тырысады;
-олар бір-біріне перпендикуляр бағытталған күшпен әрекет етеді.

107. Заттардың магниттік қасиеттері бойынша жіктелуі
• ферромагниттік (өздігінен жақсы
магниттеледі және басқа денелерді
магниттей алады) - темір, болат, шойын,
никель, кобальт, арнайы қорытпалар;
• парамагниттік (әлсіз магниттелген және
әлсіз тартылған) марганец, алюминий,
қалайы, платина;
• диамагниттік (әлсіз итерілген) мыс,
мырыш, қорғасын, сынап, күміс.

108. Магнитные величины
Магниттік индукция-бұл күш сызықтарына перпендикуляр орналасқан
көлденең қиманың бірлігіне келетін күш сызықтарының саны.
Белгіленеді-В
Өлшем бірлігі:СГС - Гс (Гаусс)
СИ Всм2= Вбм2= Тл (Тесла)
• 1 Тл = 104 Гс
Магнит ағыны-бетке енетін күш сызықтарының толық саныФ = В S
Ф-магниттік ағын,
Вб (Вебер)В-магниттік индукция,
ТлS-Қима ауданы,
м2Өлшем бірліктері:
СГС - Гс. См2- Мкс (Максвелл)
СИ- Вбм2. м2= Вб (Вебер)
1Вб = 108 МКс

109. Магниттік өткізгіштік
Абсолютті-ортаның магнит ағынын өткізу қабілетіµӨлшем бірлігі:
ОМ смμ0 = 4p10 -7 ОМ с м тұрақты магниттік шама
(вакуумның абсолютті магниттік өткізгіштігі)
Салыстырмалы-берілген ортаның магниттік өткізгіштігі вакуумға қарағанда
магнит ағынын қанша есе жақсы немесе нашар өткізетінін көрсететін сан.
µ= µаµ0
Магнит өрісінің қарқындылығы - қоршаған ортаны ескермей магнит
өрісінің қарқындылығы
Н = вμа
Өлшем бірлігі амШиеленістің мөлшері осы өрісті тудырған себептерге
байланысты:- тұрақты магниттер - олардың магниттелу дәрежесінен;-
токпен жасалған өрістер үшін-ток мөлшерінен және сымдардың пішінінен.

110. Ток өткізгіштің магнит өрісі
• Ток өткізгіштің айналасында оның
бүкіл ұзындығы бойынша магнит өрісі
пайда болады. Күш сызықтары
концентрлі шеңберлерде жабылады.
• Кернеу мөлшері:
Н= I2πа
І-ток шамасы, Аа-өткізгіш осінен кернеу
анықталатын нүктеге дейінгі
қашықтық, м
• Күш сызықтарының бағыты токтың
бағытына байланысты және гимлет
ережесі бойынша анықталады
• Гимлетті оның ұшы ток бағытында
қозғалатындай етіп айналдыру керек.
Содан кейін тұтқаның айналу бағыты
магнит өрісінің бағытын көрсетеді.

111. Электромагниттің магнит өрісінің
полярлығы токтың бағытына
байланысты және оң қол
ережесі бойынша анықталады.
Оң қолыңызбен электромагнитті
төрт саусақ токтың бағытын
көрсететіндей етіп орап алу керек.
Содан кейін бас бармақ Солтүстік
полюсті көрсетеді
Электромагниттің ішіндегі өріс
Н = I ω𝑙
электрический ток
ω-бұрылыстар саны
𝑙 -катушкалардың
ұзындығы
Электромагнит-спираль тәрізді өткізгіш. Жеке бұрылыстардың магнит
өрістері қосылып, жалпы шоғырланған магнит өрісін құрайды.Соленоидтың
полюстері оның ұштарында орналасқан

112. Ферромагниттік материалдарды магниттеу
Атомдардағы электрондар айналмалы
ток түзеді және орбита жазықтығына
перпендикуляр магнит ағынын
жасайды. Магниттелмеген
ферромагниттік материалдың жеке
электрондарының өрістерітәртіпсіз
орналастырылған, жалпы дене
магниттік қасиеттерді көрсетпейді.
Магниттік материалдарды
магниттеу үшін денені тұрақты
ток өткізетін катушканың ішіне
орналастырады. Нәтижесінде
элементар магниттердің өрістері
реттелген күйге келеді, олардың
өрістері қосылады және денесі
магниттеледі.

113. Ферромагниттік материалдардың магниттік өткізгіштігі
шамасы айнымалы және кернеуге байланысты.
Полярлық өзгерген
кездеқолданылатын кернеу
денеалдымен
магниттеледі,содан кейін ол
магниттеледі.
Ферромагниттік
материалдарды магниттеу
және қайта магниттеу процесі
деп аталады гистерезис.Бұл
процесті көрсететін График –
цикл гистерезис
Қалдық магниттік индукция-магниттелу кезіндегі магниттік индукция
шамасы нөлдік кернеуге сәйкес келеді.
Коэрциативті күш-бұл толық магнитсіздендіру орын алатын шиеленістің
мөлшері.Гистерезис кезінде магниттелу процесі коэрцитивті күшті жеңу үшін
энергияны қажет етеді. Бұл энергия жылу түрінде бөлінеді.

114. Ферромагниттік материалдардың жіктелуі
Магнитті жұмсақолардың аз
қалдық магниттік индукциясы және
коэрцивтік күші бар.
Өзектер мен магниттік өткізгіштер
ретінде қолданылады
(темір,электротехникалық
Болат,пермаллой,альсифер,
магнитодиэлектриктер).
Магнитқатты материалдар үлкен
қалдық магнетизмге және
коэрцитивті күшке ие.
Тұрақты магниттер-(хром,
вольфрам, кобальт болаттары
және арнайы қорытпалар) жасау
үшін қолданылады.)

115. Магнит өрісінде ток өткізгіш
Магнит өрісіне орналастырылған ток өткізгіш өріс жағынан электромагниттік
механикалық күштің (ампер күші) әсерін сезінеді, ол өткізгішті магниттік күш
сызықтарына тік бұрышпен жылжытуға тырысады.
Егер тұйық контур магнит өрісіне салынып, бейтарапқа қатысты жылжытылса,
контур бейтарапқа айналады, ол инерциядан өтіп, артқа қарай бастайды.
Жақтаудың айналуын жасау үшін бейтарап контурға жеткенде ондағы магнит
тогының немесе полюстің бағытын өзгерту керек.

116. Электромагниттік күштің бағыты мен шамасы
Егер сіз сол қолыңызды магниттік күш сызықтары алақанға
перпендикуляр болатындай етіп орналастырсаңыз және төрт
созылған саусақ токтың бағытын көрсетсе, онда бас бармақ бүгілген
саусақ өткізгішке әсер ететін күштің бағытын көрсетеді.
F = B 𝑙 I sin α

117. Егер өткізгіштерде токтың бағыты әр
түрлі бағытта болса, онда бұл
өткізгіштер магниттердің аттас
полюстерінің өзара итерілуіне ұқсас
болады.
Егер бірдей өткізгіштер арқылы
бірдей бағыттағы токтар өтсе онда
бұл өткізгіштер тартылады

118. Электромагниттік индукция
Электромагниттік индукция құбылысы ашық 1831
жылы ағылшын физигі Фарадей.
Индукцияланған ЭҚК алуға болады:
а) өткізгіш магнит өрісімен қиылысқан кезде.
б) өткізгіш магнит өрісін кесіп өткенде.
Өткізгіштің электрондары сырттан сыналадымагнит
өрісі магнит күшінің әрекеті.Осы күштің әсерінен электрондар бір жаққа, ал
ұштарында сысады өткізгіштің потенциалдар айырмасы пайда болады.

119. Индукцияланған ЭҚК бағыты мен шамасы
Егер оң қолды күш сызықтары алақанға кіретіндей етіп орналастырса және
бас бармақ бүгілген болса, онда төрт созылған саусақ ЭҚК бағытын
көрсетеді.Индукцияланған ЭҚК шамасы уақыт бірлігінде күш сызықтары
қиылысқан сайын үлкен болады.
E = B 𝑙 V sin α
B-магниттік индуктивтілік,Тл
𝑙-өткізгіштің белсенді ұзындығыа
V-жылдамдық, мсSin
α-жылдамдық векторы мен күш
векторы арасындағы бұрыштың
синусысызықтармен.
Егер өткізгіш күш сызықтарын дұрыс
бұрышпен кесіп өтсе, ЭМӨ максималды
болады.
Егер өткізгіш күш сызықтары бойымен
қозғалса, ЭҚК нөлге тең болады.

120. Магнит өрісінде рамка бір айналымда айналғанда ЭҚК нөлден максимумға
дейін артады,ол нөлге дейін төмендейді, содан кейін қайтадан максималды
мәнге дейін көтеріледі және нөлге дейін төмендейді, бірақ басқа бағытта.
Уақыт кестесі.

121. бекітілген өткізгіштегі ток:
Iн =UR
Өткізгіш қозғалған
кезде күш
сызықтарын кесіп
өтеді, сондықтан оған
қолданылатын
кернеуге бағытталған
ЭҚК беріледі
E = B 𝑙 V
Магнит өрісіне
орналастырылған ток
өткізгішке
электромагниттік күш
әсер етеді, оның
әсерінен өткізгіш сол
қол ережесі бойынша V
жылдамдықпен
анықталған бағытта
қозғалады
F = B 𝑙 I
Нәтижесінде жылжымалы
өткізгіштегі ток азаяды
және тең болады
Iп = U – ER
ЭҚК-ГЕ ҚАРСЫ

122. Өткізгіште ЭМӨ
индукцияланады, оның
бағытын оң қол ережесі
бойынша анықтауға болады
E = B 𝑙 V
тізбек жабылған кезде ток өте
бастайды, оның бағыты ЭҚК
бағытына сәйкес келеді
I = ER0 + RВн
Тұрақты магниттің магнит өрістерінің
және өткізгіш арқылы өтетін токтың
әсерінен пайда болатын өрістің өзара
әрекеттесуі нәтижесінде
электромагниттік күш өткізгішке әсер
ете бастайды, оның бағыты сол қол
ережесі бойынша анықталады. Күш
әрекеті әрқашан жылдамдық
векторына қарсы бағытталған,
сондықтан бұл күш тежегіш деп
аталады.
F = B 𝑙I

123. Өзін-өзі индукциялау
Өзін-өзі индукциялайтын ЭҚК өткізгіште сол өткізгіш арқылы өтетін шамасы
өзгеретін токпен жасалған магнит өрісімен қиылысу арқылы пайда болады.
Өздігінен индукцияланатын ЭҚК шамасы магнит ағынының өзгеру
жылдамдығына және индуктивтілікке байланысты. Өзін-өзі индукциялау ЭҚК
бағыты Ленц заңы бойынша анықталады.Өзін-өзі индукциялайтын ЭҚК әрқашан
оны тудырған токтың өзгеруіне жол бермейтін бағытқа ие.
Индуктивтілік-бұл катушканың немесе өткізгіштің өзін-өзі индукциялайтын ЭМӨ
құру қабілетіЕгер токтың өзгеру жылдамдығы 1 А-дан 1 с-қа дейін болса,
өткізгіште ЭҚК 1 В-қа тең индуктивтілік 1 Гн (генри) тең болады.Цилиндрлік
катушканың индуктивтілігі:
L = µa ω2S𝑙
µa – абсолютті магниттік өткізгіштік
w- бұрылыстар саны
S- қима
𝑙- магнит өткізгіштің ұзындығы ( сақиналы катушкалар үшін-орташа қуат
сызығының ұзындығы)

124. Өзара индукция
Басқа өткізгіштегі токтың өзгеруіне байланысты өткізгіште индукцияланған
ЭҚК пайда болуы өзара индукция деп аталады.Екі катушка (электрлік
байланыссыз) қатар орналасқан. Ток көзі біреуіне, басқа өлшеу құралына
қосылады. Ток өзгерген кезде бірінші катушкада екіншісінде ЭҚК пайда
болады.
М1-2 –арасындағы өзара индуктивтілік бірінші және екінші катушкалармен, Г н
∆ I1 ∆t бірінші катушкадағы токтың өзгеру жылдамдығы және с
Өзара индуктивтіліктің шамасы сандық түрде өзара индукцияның ЭҚК-на тең, олбірінші
катушкада ток 1 а в 1 с өзгерген кезде екінші катушкада индукцияланады.
Өзара индуктивтілік шамасына әр катушканың индуктивтілігі әсер етеді,олардың өзара
орналасуы, сондай-ақ оларды бөлетін ортаның магниттік өткізгіштігі.
Ев = - М1-2 ∙ ∆I1 ∆t

125. Құйынды токтар
Өткізгіштер магнит өрісімен қиылысқан кезде оларға ЭҚК
жіберіледі, бұл массивтік өткізгіштің әртүрлі нүктелері арасында құйынды
токтар пайда болатын потенциалдар айырмашылығын тудырады.
Массивтік өткізгіштердің кедергісі аз болғандықтан, тіпті кіші ЭҚК үлкен
токтар жасайды.

126. Құйынды токтардың зиянды әсері
Магниттік өзектерде құйынды токтар жылуды тудырады, бұл
әкеледі:орамалардың оқшаулауының нашарлауына,магнит өткізгіштігінің
төмендеуі,қарсы магнит өрісін құру.
Құйынды токтарды азайту үшін:
өзектер магнит ағынына параллель орналасқан және бір-бірінен лакпен,
қағаздың жұқа қабатымен оқшауланған немесе жылтыратылған
электротехникалық Болаттың жеке парақтарынан (0.35-0.5 мм) алынады; әр
Болат парақтың көлденең қимасының аздығына байланысты ол арқылы
өтетін магнит ағынының мөлшері азаяды, сондықтан ондағы индукцияланған
ЭҚК және ток азаяды.

127. Біліктерді қатайту Шұңқырдағы тісті
доңғалақтарды қатайту
Индукциялық қыздыруды қолдана отырып, көлемді
қатайту индукциялық тұзды пештерде-ванналарда
жүргізіледі. Индукциялық пештер-ванналар өнімді
балқытылған тұздарда жоғары дәлдікпен белгіленген
температураға дейін тез және біркелкі қыздыруға мүмкіндік
береді
Индукциялық қыздыру кезінде құйынды токтардан
жылу тікелей дайындаманың өзінде бөлінеді. Бұл
дайындаманы тез қыздыруға мүмкіндік береді.
Құйынды ток
дефектоскопиялық
құрылғыларды орнату оңай
және пайдалану оңай, олар
сенімді нәтиже береді

128. Айнымалы ток және оның негізгі заңдары

129. Айнымалы ток
Айнымалы ток-бұл әр сәтте оның шамасы мен мезгіл-мезгіл бағытын
өзгертетін ток. Айнымалы ток алу үшін айнымалы ток генераторлары
қолданылады.

130. Айнымалы шамалардың мәндері
Лездік мән –уақыттың белгілі бір нүктесіндегі айнымалы шаманың мәні
i, u, e
Амплитудасы –айнымалы шамалардың ең үлкен мәні
Im, Um , Em
Қолданыстағы мәні –айнымалы токтың қолданыстағы мәні деп
өткізгіш арқылы біраз уақыт өтетін тұрақты токтың күші түсініледі,
онда берілген айнымалы ток сияқты жылу мөлшері бөлінеді.
I, U, E
I= 0.707 Im

131. Кезең-ЭҚК, кернеу және ток өзгерістердің толық циклін орындайтын уақыт
аралығы
Т,с
Жиілік-1 секундтағы ЭҚК, кернеу, токтың өзгеруінің толық
кезеңдерінің саны
Өлшем бірлігі-Гц (Герц)
Өнеркәсіпте қолданылатын айнымалы ток f = 50 Гц жиілігіне ие
және өнеркәсіптік жиілік тогы деп аталады. Мұндай ток кезеңінің
ұзақтығы-0,02 сек.
Бұрыштық жылдамдық-бұрыштық жылдамдық ω магнит өрісіндегі
генератор катушкасының айналу жылдамдығын сипаттайды, яғни
токтың, ЭҚК, кернеудің 1 секундтағы өзгеру бұрышы
ω = 2πf, рс

132. ФАЗАЛЫҚ СДЫСУ БҰРЫШЫ
Егер бірдей жиіліктегі екі айнымалының нөлдері мен максималды мәндері
әр түрлі уақытта болса, олар фазада қозғалады деп есептеледі. Бұл
жағдайда оң жарты периодқа ертерек кіретін немесе шығатын шамадан
асып түседі.

133. Векторлық диаграммаларды құру
Векторлық диаграммалардың құрылысы векторлық
диаграммалар берілген электр тізбегінде әрекет ететін
синусоидалы өзгеретін шамаларды бейнелейтін
векторлар жиынтығы.
Векторлардың модульдері ретінде қолданыстағы
мәндер қабылданады.
Векторларды қосуды параллелограмм немесе
көпбұрыш әдісін қолдану арқылы жасауға болады.
Векторларды тұндыру кезінде алдыңғы шаманың сағат
тіліне қарсы, Ал сағат тілімен артта қалатындығын
ескеру қажет.

134. Векторлық диаграмманы құру мысалы
I1= 3 А I2= 4 А α = 900
екінші токтан озып кетті
Масштаб: mi= 1 Асм
Екінші ток біріншісінен 900 бұрышқа озып кеткендіктен, екінші ток векторы
сағат тілімен откысумен кейінге қалдырылады.
Жалпы ток шамасы
I = mi 𝒍в = 1 Асм . 5 см = 5 А
𝒍В - вектордың ұзындығы

135. АЙНЫМАЛЫ ТОК ТІЗБЕКТЕРІНДЕГІ КЕДЕРГІ
Қарсылық-бұл белгілі бір энергия жұмсалатын
еңсеруге кедергі.
Белсенді кедергі-айнымалы ток тізбегіне қосылған
кезде энергия жылуға айналады.
Реактивтілік-айнымалы ток тізбегінде ол мен ток
көзі арасында энергия алмасу пайда болады.
Индуктивті және сыйымдылыққа бөлінеді.

136. Беттік әсер
Айнымалы ток өткізгіш арқылы
өткенде, онда токтың өзгеруіне жол
бермейтін өзіндік индукциялық ЭҚК
жасалады. Сондықтан ток өзін-өзі
индукциялау ЭҚК ең аз мәнге ие
болатын жерден өтуге тырысады.
Өткізгіштің ортасында электр
желілерінің тығыздығы үлкен
болғандықтан, ток өткізгіштің
бетінеесыстырылады. Осылайша,
пайдалы қиманың ауданы азаяды.
Бұл құбылыс беттік эффект деп
аталады.
Үстірт әсер ету құбылысы тәуелді:
- айнымалы ток жиілігінен;
- өткізгіш материалдан;
- диаметрі;
- Өткізгіштің түрі (бір бөлік немесе
көп сымды
Бұл параметрлер беттік әсер ету дәрежесіне
қалай әсер етеді?

137. БЕЛСЕНДІ ҚАРСЫЛЫҚ
Электр энергиясы пайдалы жұмысқа немесе жылу энергиясына
айналатын айнымалы ток тізбегіне енгізілген қарсылық
белсенді кедергі деп аталады.
К-беттік әсер коэффициентіТұрақты токпен өлшенген
өткізгіштің кедергісі-Төмен жиіліктерде белсенді және омдық
кедергі шамамен тең болады:
К=1
Жоғары жиілікте белсенді кедергі омнан ондаған есе үлкен.

138. Белсенді кедергісі бар электр тізбегі
Белсенді кедергісі бар айнымалы ток тізбегінде кернеудің шамасы мен
бағыты өзгерген сайын токтың шамасы мен бағыты бір уақытта
пропорционалды түрде өзгереді. Бұл ток пен кернеудің фазаға сәйкес
келетінін білдіреді.
Белсенді қарсылық тізбегі үшін Ом заңы
I = UR
Белсенді қуат әрқашан оң болады, яғни ток көзінен энергия
тұтынушыға беріледі.
P= I U, Bm

139. АЙНЫМАЛЫ ТОК ТІЗБЕГІНДЕГІ ИНДУКТИВТІЛІК
Айнымалы токтың өзі тудыратын өзін-
өзі индукциялайтын ЭҚК оның өсуіне
жол бермейді және керісінше оны
азайған кезде қолдайды.

140. АЙНЫМАЛЫ ТОК ТІЗБЕГІНДЕГІ ИНДУКТИВТІЛІК
Айнымалы токтың өзі тудыратын
өзін-өзі индукциялайтын ЭҚК оның
өсуіне жол бермейді және керісінше
оны азайған кезде қолдайды.
Кез келген уақытта катушканың қысқыштарындағы
кернеу ондағы өзіндік индукцияның ЭҚК-на тең және оған
қарама-қарсы болады.
Кернеу бұл генератор арқылы жасалады және өзін-
өзі индукциялау ЭҚК тізбегіндегі әрекетті сөндіруге кетеді.

141. АЙНЫМАЛЫ ТОК ТІЗБЕГІНДЕГІ ИНДУКТИВТІЛІК
Индукторды айнымалы ток тізбегіне қосқанда,
тізбекте ток пен кернеу арасында фазалық сдысу
пайда болады, ал ток фазадан ширек кезеңге артта
қалады.

142. Егер индуктор болса (белсенді кедергі елемеу) тұрақты ток
көзіне қосыңыз қысқа тұйықталу болады.Егер катушка
айнымалы ток көзіне қосылса. Бұл жағдайда қысқа тұйықталу
болмайды. Бұл туралы айтады. Индуктор ол арқылы өтетін
айнымалы токқа қарсылық көрсетеді. Бұл қарсылықтың сипаты
қандай және ол немен анықталады?
Өзін-өзі индукциялау ЭҚК тудыратын қарсылық
индуктивті деп аталады және xL әрпімен белгіленеді.
Өлшем бірлігі Ом
- айнымалы токтың бұрыштық
жиілігі,рад/с;
L–катушканың индуктивтілігі, Гн
f- ток жиілігі, Гц

143. Индуктивті кедергісі бар айнымалы ток тізбегі үшін Ом заңы
Ток шамасы кернеуге тура пропорционал және тізбектің
индуктивті
кедергісіне кері пропорционал
I = U / XL,
I и U — ағымдағы және кернеу мәндері,
а XL— тізбектің индуктивті кедергісі.
Жалпы айнымалы ток тізбегіндегі индуктивті кедергі кезең ішінде
электр энергиясын тұтынбайды.
Энергия көзі мен индуктивтілік арасында алмасады.
Реактивті (индуктивті сыйымдылық.
QL = UL I , ВАр

144. Айнымалы ток тізбегіндегі Конденсатор
Екінші тоқсанның басталуымен, генератордың кернеуі
алдымен төмендей бастағанда, зарядталған
конденсатор генераторға разрядталады, бұл тізбекте
разряд тогын тудырады. Генератордың кернеуі
төмендеген сайын конденсатор көбірек разрядталады
және тізбектегі разряд тогы артады. Разряд тогының
бағыты периодтың бірінші ширегіндегі заряд тогының
бағытына қарама-қарсы.

145. Генератордың айнымалы кернеуінің әсерінен конденсатордың заряды
кезең ішінде екі рет (периодтың бірінші және үшінші ширектері) және
оның разряды екі рет (периодтың екінші және төртінші ширектері)
болады. Бірақ конденсатордың бірінен соң бірі ауысатын зарядтары мен
разрядтары зарядтау және разряд токтарының тізбегі арқылы әр уақытта
жүретіндіктен, айнымалы ток сыйымдылығы бар тізбек арқылы өтеді деп
қорытынды жасауға болады. жиілігі қолданылатын кернеу жиілігіне
сәйкес келеді
Сыйымдылық айнымалы ток тізбегіне қосылған кезде ток
кернеуден 900 бұрышқа озады.

146. Сыйымдылық кедергісі
Айнымалы токқа сыйымдылық беретін қарсылық
сыйымдылық деп аталады.
Сыйымдылық кедергісі конденсаторда оның ЭМӨ плиталары
арасында пайда болуына байланысты.ЭҚК оның кернеуіне
қарсы бағытталған, өйткені зарядталған конденсаторды қуат
көзі ретінде қарастыруға болады. Сондықтан ЭҚК токтың
өзгеруіне жол бермейді.
Xс
f
қолданылатын кернеудің сыйымдылығы мен жиілігі
неғұрлым көп болса, сыйымдылық кедергісі соғұрлым аз
болады.

147. .
Сыйымдылығы бар тізбек үшін Ом заңы
I = UХc
Сыйымдылықтың реактивті қуаты
Qс = Uс I ,ВАр

148. Белсенді индуктивті және сыйымдылық кедергісінің
тізбекті қосылуы

149. Белсенді индуктивті және сыйымдылық кедергісінің
тізбекті қосылуы

150. Кернеу резонансы
Кернеудің резонансы сыртқы ЭҚК көзі болған кезде алынады.
тізбектің ішіне қосылған, яғни индукторға және контур
конденсаторына тізбектей қосылған:
Тізбектің толық кедергісі ең кішкентай және белсендіге тең
Z=R
тізбектегі ток максималды
I- max
Xc = XL

151. Үш фазалы жүйелер

152. Үш фазалы айнымалы ток жүйесі немесе жай үш фазалы жүйе-бұл бірдей
жиіліктегі үш ЭҚК жұмыс істейтін, бірақ кезеңнің үштен біріне (120 градус)
фазалықмещысқан тізбек немесе айнымалы ток желісі.
Құрайтын жеке тізбектер
үш фазалы жүйе фазалар деп аталады
Үш фазалы жүйелер бір фазалы жүйелермен салыстырғанда келесі
артықшылықтарға ие:
• электр энергиясының ең тиімді берілуі.
• Желілік сымдардың саны азаяды.
• жүктемені фазалық және сызықтық кернеуге қосу мүмкіндігі.
• асинхронды және синхронды қозғалтқыштардың жұмысында
қолданылатын айналмалы магнит өрісін құру.

153. ҮШ ФАЗАЛЫ ЭҚК ГРАФИГІ

154. Фазалық кернеу бұл жеке көз фазаларының немесе жүктеме
фазаларының орамаларының басталуы мен аяқталуы
арасындағы кернеулер .
Фазалық токтар-бұл көздің орамдары немесе жүктеме
фазалары арқылы өтетін токтар.
Сызықтық кернеу-бұл сызықтық сымдар арасындағы кернеу.
Сызықтық ток-сызықтық сымдар арқылы өтетін токтар.
.
"ЖҰЛДЫЗ"ГЕНЕРАТОР ОРАМАЛАРЫН ҚОСУ
Генератордың үш орамасының
ұштары нөлдік нүкте деп
аталатын жалпы түйінге қосылады
Үш фазаның ұштарының
(немесе бастауларының) жалпы
қосылу нүктесінен (жұлдыздың
нөлдік нүктесінен) нөл деп
аталатын төртінші сым
алынады.Фазалық орамалардың
бастауларына қосылған сымдар
сызықтық деп аталады.

155. Генератордың орамаларын "жұлдыз" схемасы бойынша қосқан кезде
сызықтық және фазалық токтар тең болады
Iл = Iф
Сызықтық кернеу сәйкес фазалық кернеулердің векторларының
айырмашылығына тең.
UАВ = UА – UВ UВС = UВ – UС UАС = UА – UС
Векторлық диаграммада сызықтық кернеу тең қабырғалы үшбұрыштың негізі
болып табылады.
Салынған векторлық диаграммадан сызықтық кернеу фазалық кернеуден
үлкен екенін көруге болады.

156. Генератор орамаларын үшбұрышпен жалғаған кезде соңы әр орам
келесі орамның басына қосылады.
Қосылу нүктелеріне үш сызықтық сым қосылады.
.
ГЕНЕРАТОР ОРАМАЛАРЫН "ҮШБҰРЫШПЕН"ҚОСУ

157. Сызықтық сымдар арасында тек бір орам қосылады, сондықтан сызықтық
кернеу фазалық кернеуге тең.
Uл = Uф
Сызықтық ток сәйкес фазалық токтардың векторлық айырмашылығына
тең
IАВ = IА – IВ IВС = IВ – IС IАС = IА – IС
Фазалар біркелкі жүктелген кезде сызықтық ток фазадан үлкен болады

158. Тұтынушыларды үш фазалы жүйеге қосу
Нөлдік сыммен "жұлдыз" қосылымының схемасы
Мұндай байланыс қабылдағыштың әр фазасы болған жағдайда қолданылады
сызықтық кернеуден 1.73 есе аз кернеуге есептелген, негізінен жарықтандыру
желілері үшін. Бұл жағдайда жүктеме бөлінеді топтың қуаты шамамен бірдей
үшеуі-қабылдағыш фазасы. Әр фаза сызықтық және нөлдік сым арасында
қосылады. Сондықтан қабылдағыштар қосылатын генератордың орамалары,
сондай-ақ, "жұлдыз"схемасы бойынша қосылу керек.

159. Қабылдағыштың фазалық токтары генератордың сызықтық токтары мен фазалық
токтары
Қабылдағыштың фазалық кернеулері сәйкес фазаға тең сымдардағы кернеудің
төмендеуін шегергендегі генератордың кернеуі.
Төрт сымды үш фазалы жүйеде бейтарап сым электр станциясында, желі
тармақтарында және желі бойынша белгілі бір қашықтықтар арқылы сенімді түрде
жерге тұйықталған.

160. Қалыпты жұмыс режимінде нөлдік сымдағы ток мәні шамалы, нөлдік
сымның қимасы сызықтық сымдардың қимасынан 2-3 есе аз.
Нөлдік сымдағы токтың ұлғаюы сызықтық сымдардың бірі үзілген кезде
немесе фазалардың айтарлықтай біркелкі емес жүктелуінде (қысқа
тұйықталу)орын алуы мүмкін
Нөлдік сым үзілген кезде екі фаза қосылады тізбектей және сызықтық
кернеуде.
Қабылдағыштың жүктелген фазалары (толық кедергісі аз) - аз фазаның
астында болады кернеу, ал аз жүктелген (үлкен қарсылықпен) – үлкен
кернеу астында.
Нөлдік сым ешқашан орнатылмайды сақтандырғыштар.

161. Фазалық кернеу
Uф = Uл 3
Фазалық және сызықтық токтар
Iф =Iл = Uл Z
Белсенді фазалық қуат
Pф = Uф Iф cos yф
Фазаның реактивті қуаты
Qф = Uф Iф sin yф
СХЕМА БОЙЫНША ТҰТЫНУШЫЛАРДЫ ҚОСУ
"НӨЛДІК СЫМСЫЗ ЖҰЛДЫЗ"

162. Жүктеменің әр фазасы көзден келетін екі сызықтық сымға
қосылады, яғни сызықтық сымға қосылады кернеу, ол сонымен
бірге фазалық кернеу болады Uф пот = Uл
Фазалық кернеулерсызықтыққа тең және фазалардағы
қарсылыққа тәуелді емес. Жүктеме болмаған кезде ток
болмайды.Сызықтық токтар, Кирхгофтың бірінші заңына сәйкес,
А, В және С түйіндері үшін сәйкесінше тең:
IА = IАВ – IСА IВ = IВС – IАВ IС = IСА – IВС
"ҮШБҰРЫШ"СХЕМАСЫ БОЙЫНША ТҰТЫНУШЫЛАРДЫ ҚОСУ

163. 1-тапсырма
Конденсатордың сыйымдылығы диэлектриктің
материалына, тақтайшалардың ауданына және
олардың арасындағы қашықтыққа байланысты
Жауаптар:
А. иә
Б. жоқ
В. корпус материалынан

164. 2-тапсырма
Әрбір резистордың кедергісі 3 Ом болса, электр
тізбегінің эквивалентті жалпы кедергісін
анықтаңыз.
Жауаптар:
А. 12 Ом;
Б. 3 Ом;
В. 4 Ом;
Г. 3,3 Ом

165. 3-тапсырма
Көлденең қиманың бірлік ауданы бар
Бірлік ұзындықтағы өткізгіштің
кедергісі деп аталады
Жауаптар:
А. меншікті қарсылық;
B. ток күші;
В. өткізгіштік.

166. Тапсырма 4
Көлденең қиманың бірлік ауданы
бар Бірлік ұзындықтағы
өткізгіштің кедергісі деп аталады
Жауаптар:
А. меншікті қарсылық;
B. ток күші;
В. өткізгіштік.

167. Тапсырма 5
Өткізгіштің токпен және магнит өрісімен
механикалық әрекеттесу күші деп аталады
Жауаптар:
А. электромагниттік;
B. магнитоэлектрлік;
В. Ампердің күшімен.

168. Тапсырма 6.
Тұрақты және айнымалы ток тізбектеріндегі
катушканың кедергісі бірдей ме?
Жауаптар:
А. бірдей
Б. бірдей емес.
В. егер сым екеуінде де мыс болса, бірдей

169. Тапсырма 7.
Шамның түбінде: 100 Вт, 220 В. шамның кедергісін
анықтаңыз.
Жауаптар:
А. 480 Ом
Б. 22000 Ом
В. 2,2 Ом.

170. Тапсырма 8.
Егер олардың біреуі қысқа тұйықталса, тізбектей
қосылған конденсаторлардың батарея
сыйымдылығы қалай өзгереді?
Жауап:
А. артады;
B. азаяды;
Q. өзгермейді

171. Тапсырма 9.
Үлгінің меншікті кедергісін дұрыс пішінді R
кедергісі, L ұзындығы және S көлденең
қимасының ауданы қандай формула арқылы
анықтауға болады
Жауап:
А.  = R __L__
S
Б.  = R __S__
L
В.  = R  L  S

172. Тапсырма 10 R1 және R2 параллель жалғанған екі
кедергісі бар тізбектің жалпы кедергісін есептеу
формуласын көрсетіңіз
Жауаптар:
А. Rоб. = R1 + R2
Б. Rоб. = _R1* R2__
R1 + R2
В. Rоб. = R1 + R2__
R1 * R2

173. Тапсырма 11. Тізбектің бір бөлігі үшін ОМ Заңының
дұрыс өрнектерін көрсетіңіз.
Жауаптар:
А. I = U/R;
Б. R = U/ I;
В. U = IR;
Г. U = I2R

174. Тапсырма 12
Өткізгіштің токпен және магнит
өрісімен механикалық
әрекеттесу күші деп аталады
Жауаптар:
А. электромагниттік;
B. магнитоэлектрлік;
В. Ампердің күшімен.

175. Тапсырма 13.
Тұрақты және айнымалы ток тізбектеріндегі
катушканың кедергісі бірдей ме?
Жауаптар:
А. бірдей
Б. бірдей емес.
В. егер сым екеуінде де мыс болса, бірдей

176. Тапсырма 14. Егер сіз оған Болат өзегін қоссаңыз,
катушкадағы айнымалы ток қалай өзгереді?
Жауаптар:
А.Артады.
Б. Азаяды.
В. өзгермейді.

177. Тапсырма 15. Катушканың индуктивтілігі қалай
өзгереді (l=μ μ0n2V), егер ол созылса?
Жауаптар:
А. артады;
Б. азаяды;
В. өзгермейді.

178. Тапсырма 17. Катушканың индуктивтілігі қалай
өзгереді (l=μ μ0n2V), егер ол созылса?
Жауаптар:
А. артады;
Б. азаяды;
В. өзгермейді.

179. Мазмұны
Жартылай өткізгіштердің
құрылымы
Қоспа өткізгіштігі
Электрондық тесік өткелі
ДиодЗенердиоды
Фотодиод
Жарық диоды
Биполярлық транзисторлар
Өріс транзисторлары
ТиристорларТриактарЛогикалық
элементтер
Микропроцессор
Түзеткіштер
ЭЛЕКТРОНИКА

180. Жартылай өткізгіштер
• Жартылай өткізгіштер-
периодтық жүйенің IV
тобының элементтері
• Ең жиі қолданылатын Ge,
Si
• Жартылай өткізгіштерді
қыздырған кезде олардың
электрлік кедергісі
металдардағыдай емес,
төмендейді
R
T
T
R
Проводники
Полупроводники

181. Жартылай өткізгіштердің құрылымы
• Төмен температурада
барлық жартылай өткізгіш
атомдар ковалентті
парноэлектрондық
байланыс арқылы қатты
байланысады. Бос заряд
тасымалдаушылар жоқ
және жартылай өткізгіштің
кедергісі шексіз жоғары
Si
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si

182. Жартылай өткізгіштердің құрылымы
• Қыздырылған кезде
байланыстардың бір
бөлігі үзіліп, кейбір
электрондар бос
болады. Электрондар
болған жерде оң
зарядтар пайда
болады - тесіктер
Si
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si
+ +
+
Свободные
электроны
Дырки

183. Жартылай өткізгіштердің құрылымы
• Электр өрісінің
әсерінен
электрондар бір
бағытта, ал тесіктер
қарама – қарсы
бағытта қозғала
бастайды және
жартылай өткізгіш
арқылы ток өтеді.
Si
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si
+ +
+
+ -

184. Жартылай өткізгіштердің құрылымы
Жартылай өткізгішті бос
электрондармен байыту үшін
донорлық қоспалар
қолданылады – бес валентті
мышьяк As.
Артық электрондары бар
жартылай өткізгіштер
Жартылай өткізгіштер деп
аталады
n-түрі
As
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si

185. Жартылай өткізгіштердің құрылымы
Жартылай өткізгішті бос
тесіктермен байыту үшін
акцепторлық қоспалар
қолданылады-үш валентті
индий In.
Артық саңылаулары бар
жартылай өткізгіштер
Жартылай өткізгіштер деп
аталады
P-түрі
In
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si
+

186. Қоспа өткізгіштігі
In
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si
+
As
Si Si
Si
Si Si
Si
Si Si
"N типті жартылай өткізгіштердегі артық электрондар
және"артық"
P типті жартылай өткізгіштердегі тесіктер
ҚОСПА ӨТКІЗГІШТІГІ

187. Электрондық тесік өткелі
Ол әртүрлі өткізгіштік типтері бар екі жартылай өткізгіштің шекарасында
түзіледі
Р типті және n типті екі жартылай өткізгіш аспапты контактіге қосқанда,
байланыс бірге N-облыстан р-облысқа электрондардың диффузиясы
басталады, ал "тесіктер" керісінше, р — ден n - облысқа айналады. Бұл
процесс уақыт өте келе шексіз болмайды, өйткені электрондар мен
"тесіктердің"одан әрі диффузиясына кедергі келтіретін құлыптау қабаты
пайда болады.
.

188. Электрондық тесік өткелі
Жартылай өткізгіштің
шеттерінде кернеу болмаған
кезде, түйісу орнында өзінің e '
өрісі болады, түйісу аймағы
заряд тасымалдаушылармен
таусылады және үлкен
қарсылыққа ие
p n
p n
Е’
+
+
+
+
+
-
-
-
-
-
-
Запирающий слой

189. Электрондық тесік өткелі
Кернеудің жартылай өткізгішінің
шеттеріне осылай қосылған кезде
(тікелей қосылу), ток өтпелі аймақ
арқылы өтеді, ол тарылып, оның
кедергісі күрт төмендейді.
Жартылай өткізгіш арқылы үлкен
ток өтеді.Кері қосылғанда, сыртқы
өріс құлыптау қабатының өрісін
күшейтеді, құлыптау қабаты
ұлғаяды. Жартылай өткізгіш
арқылы ток әрең өтеді.
p n
+ -
I
p n
+
-

190. Р-n ауысуының Вольт-Ампер сипаттамасы
Тікелей кернеу жоғарылаған
сайын ауысу арқылы
тікелей ток күшейеді,өтпелі
кедергінің төмендеуіне
байланысты. Белгілі бір
жағдайда тікелей кернеу
мәндері жылу бұзылуы
мүмкін.
Вахтың кері тармағы р-п ауысу температураның жоғарылауымен
айтарлықтай өсетін кері токпен анықталады. Өтпелі кедергі артады, ал
ток аз болады, өйткені оны негізгі емес заряд тасымалдаушылар
жасайды. Алайда, белгілі бір деңгейден асқан кезде U кері ток p-n
ауысу тез артады, яғни электрлік бұзылу пайда болады Кері кернеудің
одан әрі жоғарылауымен жылу сынуы орын алады. Бұл р - Р-ның істен
шығуына әкеледі.

191. Диод
Бұл бір p-n түйіспесі бар жартылай өткізгіш құрылғы. P-n ауысуында заряд
тасымалдаушылар кристалға акцепторлық немесе донорлық қоспаны
енгізген кезде пайда болады. жартылай өткізгіш диодтың бір жақты
өткізгіштігі бар, яғни ол электр клапаны болып табылады.
Электр клапандары германий, кремний, селен және мыс закисі болып
табылады. Германий және кремний клапандары екі түрге бөлінеді: нүктелік
және жазықтық.
Диодтар екі негізгі параметр бойынша бағаланады: шекті кері кернеу
(Uобр) және ол арқылы өтетін максималды ток күші (Imax). Шекті кері
кернеу-бұл жабық күйде қолданылатын диод терминалдарындағы
максималды кернеу, яғни анод минус, ал катод плюс.
Максималды жұмыс тогы-бұл диод тікелей қосылатын ток, ол диод
сәтсіздікке ұшырамай тұра алады.

192. НҮКТЕЛІК
Нүктелік германий диодына
электронды өткізгіштігі бар
германия 5 кристалы
орналастырылған, оның ұшына
анодтың серіппелі Түйреуіші 3
кіреді. Байланыс нүктесінің
астында арнайы термиялық өңдеу
нәтижесінде тесік өткізгіштігі бар
аймақ құрылады. Нүктелік және
жазықтық диодта германий 5
4 дәнекерлеу 6 кристалды
ұстағышқа бекітіледі, оған катодтың
шығысы (төменгі) 7 дәнекерленген.
Анодтың шығысы 3 сонымен қатар
дәнекерлеу 4 тесік өткізгіштігі бар
аймақта күшейтіледі және диодтың
жоғарғы жағында сыртқа
шығарылады. Металл корпус 2
6 кристалды ұстағышпен және 1
шыны оқшаулағышпен
дәнекерленген.
Жазықтық
Жазықтық германий диодында
электронды өткізгіштігі бар германия 5
пластинасына таблетка қолданылады
Үндістан, ол диодты өндіру процесінде
500°C дейін қызады және оның
атомдары германийге диффузияланып,
тесік өткізгіштігі бар аймақ түзеді.
1 - шыны оқшаулағыш 2 - металл корпус
3-анод терминалы 4-дәнекерлеу
5-кристалл 6-кристалды ұстағыш
7-сыртқы қорытындылар

193. Диодтарды таңбалау (белгілеу)
Диодты белгілеуде қолданылады
әріптер мен сандар:Бірінші элемент
(материал )
Г (немесе 1) – германий диоды;
К (немесе 2) – кремний диоды.
А – (немесе 3) - галий арсениді
Екінші элемент (аспаптардың Кіші
сыныбы)
А-ультра жоғары жиілікті
В-варикаптар
Д-түзеткіш, әмбебап, импульстік
Және-туннельдер
С-зенер диодтары
Ц- түзеткіш тіректер, блоктарҮшінші
элемент (құрылғының
мақсаты)Түзеткіштер 101-
399)Әмбебап (401-499)Импульстік
(501-599)Төртінші элемент
(аспаптардың жіктеу тобы)

194. Стабилитрон
Кремний диодтарындағы
қоспалардың концентрациясын
жоғарылату арқылы электрлік бұзылу
процесінің қайтымдылығына қол жеткізуге
болады. Бұл жағдайда Вахтың кері
тармағында токтың ауысу арқылы үлкен
өзгерістері кернеудің шамалы өзгеруіне
әкелетін учаске пайда болады. Мұндай
ВАХ бар диодтар зенер диодтары немесе
тірек диодтары деп аталады, өйткені олар
кернеуді тұрақтандыру үшін
қолданылады.
Вольт амперная характеристика стабилитрона
Зенер диодтарының негізгі
параметрлері:
Imin, IMAX сәйкесінше Вах жұмыс
учаскесін анықтайтын минималды және
максималды тұрақтандыру токтары.
Әдетте атаулардың мәні 3 мА - дан
100 мА-ға дейін, ал максимум 10 мА-дан 3
А-ға дейін болады.
Uстаб.ном-тұрақтандырудың
номиналды кернеуі, әдетте 1-ден 200 В-қа
дейін;
Схема включения стабилитрона
1-маломощный
стабилитрон;
2-мощный
стабилитрон.

195. Тұрақтандыру коэффициентін арттыру үшін тұрақтандырушы ұяшықтардың
каскадты қосылуы қолданылады.
Көп жасушалы тұрақтандырғыштың кемшілігі - шектеу
резисторларындағы кернеудің үлкен жоғалуы. Тұрақтандырылған кернеуді
арттыру үшін зенер диодтарының сериялық қосылуы қолданылады.
Егер зенер диодтары қарсы бағытта қосылса, онда оларға айнымалы
кернеу берілген кезде Шығыс кернеуінің екі жақты шектелуі орын алады.

196. Қарапайым фотодиод-бұл қарапайым жартылай өткізгіш диод, ол
қамтамасыз етіледі оптикалық сәулеленудің р-n-ауысуына әсер ету мүмкіндігі.
Сәулелену ағыны толығымен болмаған кезде тепе-теңдік күйінде
тасымалдаушы концентрациясы, потенциалдың таралуы және фотодиодтың
энергетикалық аймақ диаграммасы әдеттегі p-n құрылымына толығымен
сәйкес келеді.
P-n-түйісу жазықтығына перпендикуляр бағытта сәулеленуге ұшыраған
кезде, тыйым салынған аймақтың енінен үлкен энергиясы бар фотондарды
сіңіру нәтижесінде N-аймақта электронды тесік жұптары пайда болады. Бұл
электрондар мен тесіктер фототасымалдаушылар деп
аталады.Фототасымалдаушылар n-аймақтың тереңдігіне диффузияланған
кезде электрондар мен тесіктердің негізгі үлесі рекомбинациялауға уақыт жоқ
және p–n-түйісу шекарасына жетеді. Мұнда фототасымалдаушылар p–n-өтпелі
электр өрісімен бөлінеді, саңылаулар p-аймағына өтеді, ал электрондар өтпелі
өрісті жеңе алмайды және p–n-Өтпелі және N-аймақ шекарасында
жиналады.Осылайша, p-n түйісуі арқылы өтетін ток негізгі емес
тасымалдаушы-тесіктердің дрейфіне байланысты. Фототасымалдаушылардың
дрейфтік тогы фототок деп аталады.
ФОТОДИОД

197. Фотодиод Фото түрлендіру режимінде жұмыс істеген кезде қуат көзі e
тізбекке құлыптау бағытында қосылады (сурет., а). Вах фотодиодының
кері тармақтары әртүрлі жарықтандыруда қолданылады (сурет., б).
Фотодиодты Фото түрлендіру режимінде қосу схемасы: А - қосу
схемасы, Б-фотодиод
RN жүктеме резисторындағы Ток пен кернеуді RN резисторының
кедергісіне сәйкес келетін фотодиод пен жүктеме сызығының қиылысу
нүктелері арқылы графикалық түрде анықтауға болады.
Жарық болмаған кезде фотодиод қалыпты диод режимінде жұмыс
істейді. Германий фотодиодтарындағы қара ток 10 - 30 мкА, кремний 1 - 3
мкА құрайды.

198. СВЕТОДИОД
Жарықдиодты шамдар-бұл диодтардың ерекше класы көрінетін және
көрінбейтін жарық шығарады. Көрінбейтін Жарық-инфрақызыл немесе
ультракүлгін сәулелердегі Жарық ауқымы. Бірақ өнеркәсіп үшін әлі де
үлкен көрінетін жарығы бар жарықдиодты шамдар рөл атқарады.
Жарықдиодты шамдар кез келген сияқты параметрлерге ие басқа диодтар,
бірақ әдетте олардың максималды тогы айтарлықтай төмен. Шекті кері
кернеу (Uобр) 10 вольтқа жетуі мүмкін. Максималды ток (I max) Қарапайым
жарық диодтары үшін шамамен 50 мА шектеледі. Сондықтан кәдімгі
диодты қосқан кезде резисторды онымен бірге тізбектей қосу керек.

199. Артықшылықтары:
Жарық диодтарында жоғары механикалық беріктік пен сенімділікті(соққы
мен дірілге төзімділік) қамтамасыз ететін шыны колбалар мен жіпшелер
жоқ
2. Қыздырудың және жоғары кернеудің болмауы электр және өрт
қауіпсіздігінің жоғары деңгейіне кепілдік береді
3. Инерцияс жоғары өнімділік
4 қажет болған кезде жарық диодтарын қажет етеді. Миниатюралық
5. Ұзақ қызмет ету мерзімі (беріктік)
6. Жоғары тиімділік,
7. Салыстырмалы түрде төмен қуат кернеулері және тұтынылатын токтар,
төмен қуат тұтыну
8. Әр түрлі жарқыл түстерінің көп мөлшері, сәулелену бағыты
9. Реттелетін қарқындылық
Кемшіліктері:
1. Салыстырмалы түрде жоғары құны. Жарықдиодты шамдармен
салыстырғанда кәдімгі қыздыру шамы үшін ақша/люмен қатынасы
шамамен 100 есе 2 құрайды. Бір элементтен аз жарық ағыны
2. Уақыт өте келе жарықдиодты параметрлердің деградациясы
3. Қуат көзіне қойылатын талаптардың жоғарылауы

200. Транзисторларды жасау технологиясы олардың негізгі
түрлерін анықтайды:
биполярлық,
далалық
аталған түрлердің әрқайсысын оларды өндіруде
қолданылатын жартылай өткізгіштердің материалдарымен,
комбинацияларымен (комбинацияларымен) анықталатын
өткізгіштік түріне қарай жіктеуге болады.

201. Биполярлы транзисторлар
Транзистор электрлік тербелістерді күшейтуге және генерациялауға арналған
және үш аймақтан тұратын кремний немесе германия пластинасы болып
табылатын екі p-n түйіспесі бар жартылай өткізгіш құрылғы деп аталады.
Екі шеткі аймақ әрқашан бірдей өткізгіштік түріне ие, ал ортасы қарама - қарсы
өткізгіштікке ие. Шеткі аймақтары электронды өткізгіштігі бар және ортаңғы
тесік өткізгіштігі бар транзисторлар n - r-n-типті транзисторлар деп аталады,
олардың шеткі аймақтарында тесік, ал орташа электронды өткізгіштігі r - n-r-
типті транзисторлар.
Бір-бірінен p-n өтпелерімен бөлінген іргелес аймақтар
Эмитент Е, база Б және коллектор К деп аталады.

203. N-r-n транзисторының жұмыс принципі және Конвенциясы
База - эмиттер (б) өтпесі арқылы өтетін Ток Эмитент - коллектор
аймағының кедергісінің өзгеруіне әкеледі, сәйкесінше Ik
коллекторының тогы өзгереді және оның мәні негізгіден үлкен
болады. Транзистордың материалы жартылай өткізгіш болғандықтан,
ток тек ауысу түрімен анықталған бір бағытта жүре алады. Тиісінше,
транзистордың қосылу полярлығы (өткізгіштік түрі) анықталады (түзу
- p-n-p, кері - n-p-n.

204. Р-n-р типті жазықтық германий транзисторының құрылғылары: 1 - Кристалл ұстағыш; 2 - коллекторлық
ауысу; 3 - база; 4 - базаның шығысы; 5 - Эмитенттің шығысы; 6 - эмиттер; 7-эмитенттік ауысу; 8-коллектор; 9-
коллектордың шығысы
Негіз-электронды өткізгіштігі бар германий кристалынан жасалған 3-тақта.
Пластинаның екі жағында Эмитент 6 және коллектор 8 ретінде қызмет ететін
индий электродтары балқытылған. Балқу кезінде Үндістан осы
электродтардың әрқайсысы мен германий пластинасының негізі арасында
тесік өткізгіштігі бар аймақтар пайда болады және эмитент 7 және коллектор 2
р-n-түйіспелер жасалады.8-Коллектор 1-кристалды ұстағышқа бекітіледі, одан
9-коллектордың шығысы сыртқа өтеді. 5-эмитент пен 4-базаның
қорытындылары корпустан шыны өткізгіш изоляторлармен
оқшауланған.Транзистор металл корпусқа орналастырылған.

205. Бірінші элемент-Г, К, А әрпі немесе 1, 2, 3 саны-жартылай
өткізгіш материалды және транзистордың температуралық
жағдайын сипаттайды.
1. Әрпі немесе 1 Саны германий транзисторларына беріледі;
2. К әрпі немесе 2 Саны кремний транзисторларына
тағайындалады;
3. А әрпі немесе 3 саны жартылай өткізгіш материалы галлий
арсениді болып табылатын транзисторларға
тағайындалады.Әріптің орнына тұрған сан бұл
транзистордың жоғары температурада жұмыс істей
алатындығын көрсетеді: германий 60ºс-тан жоғары, ал
кремний 85ºС-тан жоғары.Екінші элемент - "транзистор"
бастапқы сөзінен шыққан Т әрпі.Үшінші элемент-101-ден
999-ға дейінгі үш таңбалы сан-зауыттың реттік даму
нөмірін және транзистордың мақсатын көрсетеді. Бұл
параметрлер транзисторлық анықтамалықта
берілген.Төртінші элемент-А-дан К-ге дейінгі әріп –

206. Биполярлық транзистордың жұмыс режимдері
Қалыпты белсенді режим-Эмитент-базаның ауысуы тікелей бағытта
(ашық), ал коллектор-базаның ауысуы керісінше (жабық).
Инверсиялық белсенді режим-эмитенттік ауысудың кері қосылуы
бар, ал коллекторлық ауысудың тікелей қосылуы бар.
Қанықтыру режимі-p-n түйіспелерінің екеуі де алға бағытталған
(екеуі де ашық).
Кесу режимі-Бұл режимде құрылғының екі p - n ауысуы да кері
бағыттамещысады (екеуі де жабық).

207. Общий коллектор
Жалпы база
Общий эмиттер
Қосу схемалары
n-p-n

208. Жалпы эмитенті бар схема бойынша қосылған p-n-r типті транзистордың
статикалық сипаттамалары.
кіру
демалыс күндері
OE жалпы эмитенті бар тізбек үшін
кіріс тізбегі базалық тізбек болып
табылады және кіріс сипаттамасы
эмитент пен коллектор арасындағы
тұрақты кернеудегі базалық токтың
Эмитент-базалық кернеуге тәуелділігін
көрсетеді,
т. е.
Iб = f(Uэб) при Uэк = const.
Бұл тізбектің Шығыс тізбегі
коллектор тізбегі және шығыс
сипаттамасы болып табылады -
коллектор тогының Эмитент -
коллектор кернеуіне тұрақты
базалық токқа тәуелділігі, яғни.
Iк = f(Uэк) при I6 = const.

209. Өріс Транзисторы жартылай өткізгіш құрылғы деп аталады, оның
күшейту қасиеттері электр өрісімен басқарылатын өткізгіш арна
арқылы өтетін негізгі тасымалдаушылардың ағынына байланысты.
Өріс транзисторының әрекеті бір полярлықтың заряд
тасымалдаушыларына байланысты.
.
Электр сигналы берілетін өріс транзисторының электроды" арна арқылы өтетін
токтың мөлшерін басқару үшін қолданылатын қақпа деп аталады. Бұл арнаның
кедергісі қақпаға қолданылатын кернеу мөлшеріне байланысты, яғни көзден
ағынға (IC) ағатын ток қақпа мен көз арасындағы кернеуге байланысты.
1. Кристалдың өткізгіштігіне байланысты p арнасы мен n арнасы бар далалық
құрылғылар ажыратылады.
ӨРІС ТРАНЗИСТОРЛАРЫ
Заряд тасымалдаушылары өткізгіш
арнаға ағатын өріс транзисторының
электродын көз деп атайды, ал олар
арнадан ағып жатқан электродты ағызу
деп атайды

210. Қарапайым, өріс Транзисторы жартылай өткізгіш
материалдың пластинасынан тұрады, орталық
бөлігінде бір p-n түйісуі бар және шеттерінде
түзетілмейтін контактілері бар. Бұл құрылғының
әрекеті p-n кеңістіктік заряд аймағының қалыңдығының
оған қолданылатын кернеуден ауысуына негізделген.
Құлыптау қабаты жылжымалы заряд
тасымалдаушылардан мүлдем айырылғандықтан,
оның өткізгіштігі нөлге жақын.
Осылайша, құлыптау қабатымен қамтылмаған
жартылай өткізгіш пластинада өткізгіш арна пайда
болады, оның көлденең қимасы HMO қалыңдығына
байланысты. Егер сіз суретте көрсетілгендей E2 қуат
көзін қоссаңыз, онда жартылай өткізгіш пластина
арқылы түзеткіш түйреуіштер арасында ток ағып
кетеді. Заряд тасымалдаушылардың ағыны реттелетін
жартылай өткізгіштегі аймақ өткізгіш арна деп аталады.

211. Өріс транзисторлары екі түрге бөлінеді:
- p-n-өтпелі басқару;-металл-диэлектрик-жартылай өткізгіш (MDP)
құрылымымен p-n-өтпелі басқару Транзисторы P - немесе n-типті электр
өткізгіштігі бар жартылай өткізгіш материалдан жасалған пластина
(учаске) болып табылады, оның ұштарына электродтар қосылған - ағын
және шығу тегі.
- Пластинаның бойында электр өткелі (p-n өткелі немесе соққы
тосқауылы) орындалады, одан электрод ысырмасы шығарылады.

212. ТИРИСТОР
Тири́ стор — p-n-p-n типті төрт қабатты құрылымы бар жартылай өткізгіш
монокристалл негізінде жасалған, екі тұрақты күйі бар жартылай өткізгіш
құрылғы-төмен өткізгіштік күйі (тиристор Құлыпталған) және жоғары
өткізгіштік күйі (тиристор ашық). Қарама-қарсы бағытта тиристор тек
құлыптау қасиеттеріне ие. Яғни, тиристор-басқарылатын диод.
Тиристорлар тринисторларға, динисторларға және триисторларға бөлінеді.
Тиристорды электр тізбегіндегі жабық күйден ашық күйге ауыстыру
құрылғыға сыртқы әсер ету арқылы жүзеге асырылады: кернеу (ток) немесе
жарық (фототиристор).

213. Вольт-Ампер сипаттамасы
Тиристордың сызықтық емес жарылғыш вольтамперлік сипаттамасы бар
(ВАХ).
2-3 ашық күй (тікелей өткізгіштік).
2-құрылғы арқылы ең аз ih тогы
өтеді.
0-4 құрылғының кері құлыптау
режимін сипаттайды.
4-5-кері үзіліс режимі
0-1 учаске, құрылғының жоғары кедергісі
- тікелей құлыптау.
1-тиристорды қосу.
2-Теріс дифференциалды кедергісі бар 1
және 2 учаске.

214. ТРИНИСТОР
Тринисторда анод пен катод арасындағы оң потенциалдық айырмашылық кезінде
оның басқару электродына белгілі бір ұзындық пен шаманың ток импульсін беру
арқылы қосу кернеуін арнайы төмендетуге болады, ал құрылымдық жағынан
тринистор тек басқару электродының болуымен ерекшеленеді.

216. Тиристор:
1-катодты түйреуіш,
2-корпус,
3-кристалды ұстағыш,
4-кристалды құрылым,
5-дәнекерлеу,
6-изолятор,
7-анодты түйреуіш,
8-басқару электродының
Түйреуіші

217. Симистор
Симисмор-айнымалы кернеумен жұмыс істейтін жүйелерде кеңінен
қолданылатын жартылай өткізгіш құрылғы. Жеңілдетілген түрде оны
басқарылатын қосқыш ретінде қарастыруға болады.
Басқару тогы болмаған кезде, кез-келген айнымалы кернеу кезінде
триак өткізгіштік күйден жабық күйге ауысады.
Триакты қарама-қарсы параллель қосылған екі
тиристормен елестетуге болады. Ол екі бағытта да ток
өткізеді. Триакта үш электрод бар: бір басқару және жұмыс
тогының өтуіне арналған екі негізгі.
Триак құрылымы Егер басқару электроды арқылы ашатын ток өтсе
немесе оның A1 және A2 электродтары арасындағы кернеу белгілі бір
максималды мәннен асып кетсе, триак ашылады.
Триак А1 және А2 түйреуіштері арасындағы полярлықты өзгерткеннен
кейін немесе жұмыс тогының мәні IU ұстау тогынан аз болса, жабық күйге
өтеді.

218. ЛОГИКАЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕР
Логикалық элементтер-ақпаратты сандық түрде өңдеуге арналған
құрылғылар (екілік логикадағы жоғары — "1" және төмен — "0"
деңгейдегі сигналдар тізбегі, физикалық логикалық элементтер
механикалық, электромеханикалық (электромагниттік релелерде),
электронды (диодтар мен транзисторларда), пневматикалық,
гидравликалық, оптикалық және др.
Логикалық элементтер логикалық функцияны(операцияны) кіріс
сигналдарымен (операндтармен, мәліметтермен) орындайды.
;

219. Y логикалық теріске шығару функциясын жүзеге асыратын "жоқ" элементі =
.
"Немесе" элементі логикалық қосу функцияларын жүзеге
асырады
"Және" элементі логикалық көбейту функцияларын жүзеге
асырады

220. "Немесе-жоқ"элементі
Элемент " "және-емес",

221. Импульстік кернеу, мысалы, сол мультивибратордың шығуынан, триггер
кірісіне (C2 конденсаторы) беріледі және оны бір тұрақты күйден екіншісіне
ауыстырады. Бұл триггер дағдыларында теріс кернеулер кезектесіп пайда
болады — транзисторлардың кез келгені ашық болғанда, оның коллекторында
нөлге жуық кернеу болады, ал транзистор жабылған кезде оның
коллекторында "минус"болады

222. МИКРОПРОЦЕССОР
Микропроцессор-бұл Электронды компоненттердің интеграциясы
жоғары бір немесе бірнеше Интегралды микросхемалар түрінде
жасалған сандық ақпаратты өңдеуге және осы өңдеу процестерін
басқаруға арналған бағдарламалық жасақтамамен басқарылатын
құрылғы.
Микропроцессорлық жинақ - бұл функционалды түрде аяқталған
бір есептеу құрылғысын іске асыруға қажетті чипсет.
MP архитектурасы-бұл техникалық, пайдалану сипаттамаларын
анықтайтын аппараттық, микробағдарламалық жасақтама және
бағдарламалық жасақтама жиынтығы.
Микропроцессорлық жүйе-басқарылатын және бақылау-өлшеу
жүйесі, оның өңдеу элементі микропроцессор болып табылады.

223. Арифметикалық-логикалық
құрылғы операндтарды уақытша
сақтауға арналған регистрлер
мен регистрлерді ауыстыратын
жеделдетілген тасымалдау
схемалары бар екілік қосқыштан
тұрады.
Басқару құрылғысы команданы
орындау процесінде ALU және ішкі
регистрлердің жұмысын
басқарады.
Командадағы операциялар кодына
сәйкес, ол MP блоктарын
басқарудың ішкі сигналдарын
құрайды. Команданың мекен-жай
бөлігі басқару сигналдарымен
бірге белгілі бір жад ұяшығынан
деректерді оқу немесе ұяшыққа
деректерді жазу үшін
қолданылады. УУ сигналдары
бойынша әрбір жаңа, кезекті
команданы іріктеу жүзеге
асырылады.

224. ТҮЗЕТКІШ
Айнымалы ток көзінің энергиясын тұрақты токқа түрлендіруге
арналған түзеткіш құрылғы түзеткіш деп аталады.
Айнымалы токты тұрақты токқа
түрлендіру үшін әртүрлі типтегі электр
клапандары қолданылады: электронды
(кенотрондар), жартылай өткізгіш
(германий, кремний және т.б.), иондық
(газотрондар, тиратрондар және т. б.).
Әрбір клапан келесі параметрлермен
сипатталады: ток амплитудасы, токтың
орташа мәні, кері кернеу амплитудасы,
ішкі кедергі.

225. ТҮЗЕТУ СХЕМАЛАРЫ
Түзету схемасы орамалардың қосылыстары трансформатор және
вентильдерді қосу тәртібі трансформатордың қайталама
орамаларына
Айнымалы кернеу көзінің фазаларының санына сәйкес бір
1.фазалы ток түзеткіштері мен үш фазалы ток түзеткіштері
ажыратылады.
2. Қақпаларды трансформатордың қайталама орамасына қосу
әдісі бойынша-нөлдік схемалар, трансформатордың
қайталама орамасының нөлдік (ортаңғы) нүктесін және нөлдік
нүкте оқшауланған немесе трансформатордың қайталама
орамалары үшбұрышқа қосылған көпір схемалары.
3. Қуат жүктемесі бойынша түзеткіштер төмен қуатқа (кВт
бірліктері), орташа қуатқа (ондаған кВт) және үлкен қуатқа
(Rpot > 100 кВт) бөлінеді.
4. Түзеткіштің қуатына қарамастан, барлық тізбектер бір
соққыға немесе бір жарымға және екі соққыға (екі жарымға)
бөлінеді.

226. Түзеткіштер
Схеманың негізгі элементтері: а) Қуат трансформаторы түзеткіштің кіріс
және шығыс кернеуін және жеке түзеткіш тізбектердің электрлік бөлінуін
сәйкестендіруге қызмет етеді (яғни қоректендіру желісі мен жүктеме желісін
бөледі); б) клапан блогы жүктеме тізбегіндегі токтың бір жақты ағынын
қамтамасыз етеді, нәтижесінде айнымалы кернеу пульсацияға айналады;
в) тегістеу сүзгісі жүктемедегі кернеудің пульсациясын қажетті мәнге дейін
азайтуға арналған; г) қоректендіру желісінің кернеуінің ауытқуы кезінде
немесе жүктеме тогының өзгеруі кезінде түзетілген кернеудің орташа мәнін
тұрақтандыруға қызмет ететін кернеу тұрақтандырғышы.

227. Бір жарты кезең
Оң жарты толқын кезінде
трансформатордың қайталама
орамасындағы кернеу диод анодына, ал
минус катодқа қолданылады . Диод
ашылады және Ток трансформатордың
екінші орамасының полюсінен диод арқылы
өтеді және RN жүктеме кедергісі
трансформатордың екінші орамасының
минусына дейін.
Теріс жарты толқын кезінде диод анодына
минус, ал катодқа кіріс кернеуі плюс түседі,
яғни диодқа кері кернеу қолданылады және
ол жабық.
Трансформатор Т Қос рөл атқарады: ол
түзетілген кернеудің берілген мөлшеріне
сәйкес келетін ЭҚК түзеткіштің кірісіне
қызмет етеді және жүктеме тізбегі мен
қоректендіру желісінің гальваникалық
ажыратылуын қамтамасыз етеді.

228. Екі толқынды түзету схемасы
Екінші реттік тізбекке екі жартылай өткізгіш диод
кіреді. Жүктеме осы орамның ортаңғы нүктесіне
бекітілген.Бірінші жарты кезеңдегі қайталама
ораманың 3-ші нүктесінде 5 — ші нүктеге қатысты
оң потенциал, ал 4-ші нүктеде теріс потенциал
болады делік. Содан кейін ток D1 диоды, Dr
дроссель және қабылдағыш арқылы
трансформатордың 5 нүктесіне өтеді. Бұл кезде D2
диоды ток өткізбейді.Екінші жарты кезеңде
трансформатордың екінші орамасының
ұштарындағы потенциал өзгереді, 3 — ші нүктеде
теріс потенциал болады, ал 4-ші нүктеде оң
болады. Ток D2 диоды, Dr дроссель және
қабылдағыш арқылы 5-ші нүктеге өтеді. Бұл кезде
D1 диоды ток өткізбейді.

229. Бір фазалы көпір схемасы
Бұл тізбекте трансформатордың
қайталама орамасының
қысқыштарындағы жалпы кернеу
кәдімгі екі толқынды тізбектің
қайталама орамасының (екі жартысы)
қысқыштарындағы жалпы кернеудің
жартысына тең. Осыған байланысты
көпір схемасы үшін
трансформаторды жасауға аз
материалдар жұмсалады және ол
жеңіл әрі арзан болады. TR
трансформаторының I бастапқы
орамасы айнымалы ток желісіне
қосылған. Екінші реттік тізбек II-ге
төрт диод қосылады, ал қабылдағыш
5 және B нүктелеріне қосылады.

230. Үш фазалы токты түзету
Үш фазалы түзету схемасында үш клапан анодтармен үш фазалы
қайталама орамның фазалық бастауларына қосылады. Үш қақпаның
катодтары түзеткіштің шығысындағы оң полюс болып табылатын ортақ
нүктені құрайды; минус полюс-қайталама ораманың ортаңғы нүктесі. Кез-
келген уақытта анодтағы кернеу ең оң болатын клапан ашылады.
Екінші реттік фазалардағы кернеулер амплитудасы мен жиілігі бойынша бір-
біріне тең, бірақ фазада Т/3 кезеңінің үштен біріне ауысады .Әрбір клапанда
ең оң кернеу т/3 кезеңінің үштен бірінде болады және жүктемедегі кернеу
қайталама ораманың фазаларында синусоидалы ЭҚК конвертін білдіреді.

231. Үш фазалы көпірді түзету схемасы
ТР трансформаторының бастапқы орамасы желінің
кернеуіне байланысты жұлдызбен немесе
үшбұрышпен, ал 0 нөлдік нүктені алу үшін екінші
орам әрқашан жұлдызмен қосылады.А, в және с
қайталама орамаларының басталуы D1, D2 және
DZ клапандарының анодтарына қосылады. G
жүктемесі клапан катодтарының жалпы нүктесі мен
трансформатордың 0 қайталама орамасының
нөлдік нүктесі арасында қосылады. Әрбір диод
арқылы Ток анодтағы потенциал катодтағы
потенциалдан жоғары болған кезде ғана өтуі
мүмкін. Бұл кезеңнің үштен бірінде мүмкін, содан
кейін берілген фазадағы кернеу басқа екі фазадағы
кернеуден жоғары болады. Мәселен, мысалы, D1
диоды ашылған кезде,ол арқылы Р жүктемесіне ток
ағады. Осы уақытта D2 және D3 диодтары
құлыптаулы.

232. Мысал:
U=20 в кернеуінде Р=200 Вт тұтынушыны тұрақты токпен қамтамасыз ету үшін
Д 242 А типті стандартты диодтарды қолдана отырып, бір жартылай
периодты түзеткіштің тізбегін жинау қажет.
Шешім:
1. Кестеден диод параметрлерін жазамыз: Iдоп=10 А; Uобр=100 В.
2. 2. Р=UI формулаларынан тұтынушы тогын анықтаймыз;
3. Өткізбейтін кезеңде диодқа әсер ететін кернеуді анықтаңыз;
Uв=3,14*20=63 В.
4.Idop параметрлері бойынша диодты тексеріңіз.
Бұл схема үшін диод шартты қанағаттандыруы керек: Idop. >2 ІнБұл
жағдайда бұл шарт орындалмайды.
5.Диодты кернеу бойынша тексеріңіз
Берілген схема үшін диод u шартын қанағаттандыруы Керекбр>Uв
Бұл шарт 100 В > 63 В болғандықтан орындалады.
6. Біз түзеткіштің сызбасын жасаймыз. Шартты орындау үшін екі диодты
параллель қосу керек, содан кейін 2*10А=2*10а.

233. Тегістейтін сүзгілер
U0 тұрақты компонентінен басқа кез-келген түзету тізбегіндегі түзетілген
кернеу (орташа) um~ амплитудасы мен f1 жиілігі түзету тізбегіне тәуелді
болатын айнымалы компонентті (пульсацияны) қамтиды.пульсациялық
кернеуді тегістеу үшін конденсатор мен дроссельден тұратын тегістеу
сүзгілері қолданылады.
Конденсатор пульсациялық кернеуді тегістейді, ал дроссель жүктемеге
түсуден тегістелген кернеудің айнымалы компонентін ұстайды. Қазіргі
уақытта дроссель функцияларын кернеу тұрақтандырғыштары орындайды.

234. Сыйымдылық сүзгісін қолдану жүктеме кедергісі мен жүктемедегі
пульсация коэффициентінің жеткілікті үлкен мәндерінде ұтымды. Сүзгі
жүктемеге параллель қосылған конденсатордан тұрады.
Қызыл сызық конденсатордағы
кернеуді (немесе жүктеме
кедергісін) көрсетеді. Кернеуді
тегістеу пульсациялық кернеуді
азайту кезінде жүктемедегі ток,
демек, RN-дегі кернеу
зарядталған конденсатордың
кернеуімен қамтамасыз етіледі.
Пульсациялық кернеу
жоғарылаған кезде конденсатор
қайтадан зарядталады және т.б.
Конденсатор пульсацияны жақсы тегістейді, егер оның сыйымдылығы шарт
орындалса:
Xc= 1 / mωC, мұндағы m-тізбектің импульсі, яғни кезеңдегі толқындардың
саны.Бір фазалы бір жартылай периодты түзеткіш үшін m = 1, ортаңғы
нүктелі бір фазалы екі периодты және көпір түзеткіш үшін m = 2.

235. Индуктивті сыйымдылық сүзгілері (L-тәрізді LC сүзгісі және U-тәрізді
CLC сүзгісі) жүктеме токтарының жоғарылауында кеңінен қолданылады,
өйткені оларға кернеудің төмендеуі салыстырмалы түрде аз болуы
мүмкін. Мұндай сүзгілердің тиімділігі өте жоғары. Индуктивті
сыйымдылық сүзгілерінің кемшіліктері: үлкен өлшемдер мен массалар,
сүзгі элементтерінен электромагниттік сәулеленудің жоғарылауы,
салыстырмалы түрде жоғары шығындар және өндірістің күрделілігі.

236. Задание 1.
При увеличении температуры у полупроводников
удельное сопротивление
Ответ:
А. увеличивается
Б. уменьшается.
В. не меняется
Задание 2.
Полупроводниковый материал, легированный
пятивалентным мышьяком будет являться
полупроводником
Ответы:
А. p- типа;
Б. n- типа.
В. магнитомягкими
Задание 3.
Полупроводниковый материал, легированный
пятивалентным мышьяком будет являться
полупроводником
Ответы:
А. p- типа;
Б. n- типа.
В. магнитомягкими
Задание 4.
Полупроводниковые приборы, имеющие три или
более р-n переходов, обладающие двумя
устойчивыми состояниями, используемые для
электронного переключения называются
А. диодами;
Б. транзисторами;
В. тиристорами.
Задание 5. Мостовая схема выпрямления на
диодах является
А. однополупериодной;
Б. двухполупериодной.
В. однополупериодной со средней точкой

237. Тапсырма 6
Тиристордың Вольт-Ампер сипаттамасын ашық күй
аймағын көрсетіңіз
Жауаптар:
А. 1
Б. 2;
В. 3;
Г. 4;

238. Тапсырма 7
Диодтың Вольт - Ампер сипаттамасының қай бөлігі
диодтың электрлік бұзылуына сәйкес келетінін
көрсетіңіз
1
2
3
4
А. 1
Б. 2
В. 3
Г. 4

239. Тапсырма 8
Қандай тізбек элементі бейнеленген
схема?
Жауаптар:
А. диод;
Б. stabilitron;
В. Тиристор.

240. Тапсырма 9
Тиристордың Вольт-Ампер сипаттамасын бұзылу
аймағын көрсетіңіз.
А. 1
Б. 2
В. 3
Г. 4

241. ТӨЗІМДІЛІК ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ӨЛШЕМДЕР
Мазмұны
• Жалпы мәліметтер
• Өлшеу әдістері
• Электр өлшеу құралдарының негізгі
жіктелуі
• Құрылғылардың жалпы қасиеттері
• Өлшеу құралдарының жалпы
бөлшектері
• Магнитоэлектрлік жүйенің
аспаптары
• Түзеткіш жүйенің аспаптары
• Өлшеу шектерін кеңейту
• Кедергілерді өлшеуге арналған
аспаптар
• Электромагниттік жүйенің
аспаптары
• Электродинамикалық жүйенің
аспаптары
• Тұрақты ток кедергісін өлшеу
• Сандық өлшеу құралдары
• Электрондық есептегіш құрылғы

242. Кез-келген шаманы өлшеу дегеніміз – оны басқа
шартты түрде бірлікпен салыстыру.
Электр өлшемдерін өндіру үшін:
ЭЛЕКТРЛІК ӨЛШЕМДЕР
•–
• өлшем бірлігін немесе оның бөлшек немесе
еселігін нақты көбейту..
• Шаралар эталондық, үлгілі және жұмыс
шараларына бөлінеді
Шаралар
• Әртүрлі электр шамаларын өлшеу үшін қолданылатын
құрылғылар класы
ӨЛШЕУ
ҚҰРАЛДАРЫ
• түзеткіштер, шунттар, қосымша резисторлар және
т.б.).
• ӨЛШЕУ ТРАНСФОРМАТОРЛАРЫ
КӨМЕКШІ
ҚҰРЫЛҒЫЛАР

243. Өлшеу әдістері
Тікелей Жанама Жиынтық
Тікелей өлшемдер-бұл өлшемдер арқылы орындалатын өлшемдер, яғни
өлшенетін шама оның өлшемімен тікелей салыстырылады.
Жанама өлшемдер-бұл өлшенетін шаманың мәні тікелей өлшеулер
арқылы алынған мәндермен және берілген мәндер мен өлшенетін шама
арасындағы белгілі бір тәуелділікпен есептелетін өлшемдер.
Жиынтық өлшемдер-бұл өлшенетін шамалардың мүмкін
комбинацияларын өлшеу нәтижесінде алынған теңдеулерден тұратын
кейбір теңдеулер жүйесінің шешімі болатын өлшемдер.

244. Өлшеу құралдарының
жіктелуі
Өлшенгенді
салыстыру әдісі
бойыншашамала
ры
Санақ алу
әдісі
бойынша
Өлшенетін
шаманың
түрі
бойынша
Өлшенетін
шаманың
түрі
бойынша
Дәлдік
дәрежесі
бойынша
Тікелей
бағалау
Салыстыру
құралдары
С непосредственным
отсчетом Самопишущие
А V W
0,05 0,1 0,2
0,5 1 1,5
2,5 4
Приборами непосредственной оценки, или показывающими, называются такие,
которые позволяют производить отсчет измеряемой величины непосредственно на
шкале. К ним относятся амперметры, вольтметры, ваттметры и др.
По принципу действия приборы непосредственной оценки подразделяются на
магнитоэлектрические, электромагнитные, электродинамические
(ферродинамические), индукционные, тепловые, термоэлектрические и др
В приборах сравнения измерения осуществляются путем сравнения
измеряемой величины с какой-либо образцовой мерой или эталоном. К ним
относятся различные мосты для измерения сопротивлении и
компенсационные измерительные устройства (потенциометры).
По виду измеряемой величины применяются различные
электроизмерительные приборы:
тока — амперметр; напряжения— вольтметр; электрического сопротивления—
омметр, мосты сопротивлений; мощности — ваттметр; электрической энергии
— счетчик; частоты переменного тока — частотомер; коэффициента мощности
— фазометр.
По роду тока приборы делятся на приборы постоянного тока, приборы
переменного тока и приборы постоянного и переменного тока.
По степени точности приборы делятся на восемь классов—0,05 0,1; 0,2; 0,5;
1; 1,5; 2,5 и 4. Цифры указывают значение допустимой приведенной
погрешности в процентах.

245. Негізгі қателік-бұл қалыпты жағдайда қолданылатын өлшеу
құралының қателігі, ол әдетте берілген өлшеу құралының нормативтік-
техникалық құжаттамасында анықталады.
Абсолютті қателік-өлшенген Аиз мен өлшенген шаманың нақты және
мәндері арасындағы айырмашылыққа тең шама:
ΔA = Aиз - A.
Өлшеу дәлдігі әдетте абсолютті емес, салыстырмалы қателікпен
бағаланады – абсолютті қатенің өлшенетін шаманың нақты мәніне
пайыздық қатынасымен көрсетілген:
А мен Аиз арасындағы айырмашылық әдетте салыстырмалы түрде аз
болғандықтан, оны қарастыруға болады
.
Аспаптардың қателіктері. Дәлдік класы

246. Электр өлшеу құралдарының дәлдігін бағалау үшін келесі өрнекпен
анықталған келтірілген қателік қолданылады
мұндағы Апред-аспап шкаласының номиналды мәні, яғни аспапты
өлшеудің таңдалған шегіндегі шкаланың максималды мәні. Берілген
қателік құрылғының дәлдік класын анықтайды.
Дәлдік класы-ең үлкен қателік:
0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 1; 1,5; 2,5; 4
Құрылғының дәлдік класын көрсететін сандар γ0, берілген ең үлкен қатені
пайызбен көрсетеді.
Қалыпты жұмыс кезінде берілген қатенің максималды мәні дәлдік класынан
аспауы керек.
Аспаптардың қателіктері. Дәлдік класы

247. Қосымша қателіктер келесі себептерге байланысты болуы
мүмкін:құрылғыны дұрыс орнатпау; белгіленген температурадан ауытқу
А - (+10 - +35 0С) жабық жылытылатын үй-жайлар
Б - (-30 - +400С) жабық жылытылмайтын үй-жайлар
В1 - (-40 - + 500С)
В2 - (-50 -+ 600С)( Аспап шкаласына А әрпі қойылмайды);
сыртқы магнит өрістерінің әсеріI II III;
50 Гц жиіліктен өлшенетін шамалардың жиілігінің әсері.
Қосымша қателер

248. Электр өлшеу құралының s сезімталдығы N көрсеткісінің сызықтық немесе
бұрыштық қозғалысының осы қозғалысты тудырған өлшенетін x шамасының
өзгеруіне қатынасы деп аталады:
s = n/x
Сезімталдықтың кері мәні құрылғының бөліну бағасы деп аталады:
c = 1/s
Бөлу бағасы бір бөлімге ауытқуды тудыратын өлшенетін шаманың мәнін
анықтайды.
Жалпы алғанда, бөлу бағасы екі іргелес белгілер үшін өлшенетін шама
мәндерінің айырмасын білдіреді.
Шкаланың бөліну бағасын анықтау үшін аспаптың өлшеу шегін шкаланың
бөлінуінің жалпы санына бөлу керек.
Мысал: ток күшінің шекті мәні Iпред. = 75 А, амперметр шкаласында 150
бөлім бар. Бұл жағдайда шкаланы бөлу бағасы: ci = 0,5 a / DEL.
Электр өлшеу құралының сезімталдығы мен бөліну
бағасы

249. 1. Жылжымалы жақтауы бар магнитоэлектрлік
2. Электромагниттік
3. Электродинамикалық
Аспап жүйесі
1. Тұрақты
2. Айнымалы бір фазалы
3. Тұрақты және айнымалы
Ток түрінің белгілері
Құрылғының орналасуын белгілеу
1. Шкаланың көлденең орналасуы
2. Шкаланың тік орналасуы
3. Шкаланың көкжиекке бұрышпен көлбеу орналасуы

250. Өлшеу құралдарының жалпы бөлшектері
Корпус-аспапты механикалық әсерлерден қорғау үшін
Шкала бойынша құрылғы туралы
қысқаша ақпарат беріледі:
Дайындаушы зауыт, дайындалған
жылы,ГОСТ ол бойынша аспап
шығарылған, аспап маркасы, аспап
жүйесі, өлшенетін шамалардың әріптік
таңбалары А (амперметр), V
(вольтметр), Ώ (омметр), W (ваттметр),
ол қолданылуы мүмкін ток түрі,
аспаптың оқшаулауы тексерілген сынақ
кернеуі, класс дәлдік, құрылғының
орналасуы, температура көрсеткіші,
сыртқы магнит өрістерінен қорғау
дәрежесі,ток жиілігі
Шкала шкала әдетте өлшенетін шаманың белгілі бір мәндеріне сәйкес
келетін қара бөлімдері мен сандары бар жеңіл бет болып табылады

251. Санақ құрылғысы-көрсеткі немесе жарық сәулесі
Қарама-қарсы механизм көрсеткіні бастапқы орнына қайтару
үшін қызмет етеді. Ол серіппеден орындалады, оның бір ұшы оське
қатты жалғанған, ал екіншісі түзеткішке бекітілген.
Корректор-электромеханикалық құрылғыларда қажетті белгіге
көрсеткішті орнату үшін корректор деп аталатын құрылғы қолданылады.
Түзеткіште құрылғының корпусына бекітілген бұранда бар, оны бұрап,
серіппелерді, созылуларды немесе суспензияны бұрап, сол арқылы
құрылғының жылжымалы бөлігін бұрап, көрсеткішті қажетті белгіге орнатуға
болады.

252. Тыныштандырғыштар жебені тыныштандыруға қызмет етеді.
Тыныштандыру уақыты 4 секундтан аспауы керек.
Тыныштандыру уақыты өлшенетін шаманы құрылғыға қосқан сәттен
бастап көрсеткі тербелістерінің амплитудасы шкала ұзындығының 1% - нан
аспайтын сәтке дейін есептеледі.
Магнитоиндукциялық тыныштандырғыш тұрақты магниттен және
оның жұмыс саңылауында қозғалатын қозғалмалы бөлігінде бекітілген
металл пластинадан (алюминийден) тұрады.
Ауа тыныштандырғышы камерадан және оның ішіндегі жылжымалы
бөлікке бекітілген пластинадан тұрады.
а) әуе б) магнитоиндукциялық
Арретир-құрылғының жылжымалы бөлігін тежейтін құрылғы.

253. Магнитоэлектрлік жүйенің аспаптары
Магнитоэлектрлік жүйенің
аспаптарының жұмыс принципі тұрақты
магниттің магнит өрісі мен катушка
арқылы өтетін токтың магнит өрісінің
өзара әрекеттесуіне негізделген.
Тұрады:
1 - Болат өзек
2-жылжымалы катушка
3-қарсы механизмнің серіппелері
4-санау құрылғысы
5-полюсті қондырмалармен
жабдықталған тұрақты магнит
Тыныштандыру үшін алюминий
жақтау жақтауы қолданылады.
5

254. Ток катушка арқылы өткен кезде оның әр өткізгішіне электромагниттік
күш әсер етеді. Барлық электромагниттік күштердің жалпы әрекеті айналу
моментін тудырады
Мвр= I B Sω
B – магниттік индукция
S – раманың көлденең қимасының ауданы
ω – бұрылыстар саны
I – ток
Серіппе жасаған қарсыласу сәті
Мпр = К α
α - бұрылу бұрышы
К – серіппенің қасиеттерін ескеретін коэффициент
Тепе-теңдік сәтінде
Мвр= Мпр
SI – құрылғының ток сезімталдығы
Амперметр, вольтметр, омметр ретінде қолданылады.
SI

255. Артықшылықтары:
- құрылғы шкаласы біркелкі;
- қоршаған ортаның температурасы құрылғының көрсеткіштеріне әсер
етпейді ( температура төмендеген кезде в жоғарылайды, ал К-
төмендейді);
- сыртқы магнит өрістерінің шамалы әсері, өйткені күшті меншікті магнит
өрісі;
- аз тұтынылатын энергия.
Бұл ең сезімтал құрылғылар.
Кемшіліктері:
тек тұрақты ток тізбектерінде қолдануға болады.
-Айнымалы ток тізбектерінде өлшеу үшін түзеткішті қосу керек;
-шамадан тыс жүктемелерге сезімтал.
Өлшеу шегін кеңейту үшін шунттарды немесе қосымша кедергілерді
құрылғыға қосу керек;
күрделі дизайн және қымбат.

256. Түзеткіш жүйенің аспаптары
Түзеткіш құралдар-өлшеу магнитоэлектрлік механизмі мен бір
немесе бірнеше жартылай өткізгіш түзеткіштердің
тіркесімі.Түзеткіштерді өлшеу механизмдерімен байланыстырудың
барлық схемаларын екі топқа бөлуге болады – бір және екі
периодты.Өлшеу құралы төрт түзеткіш жартылай өткізгіш
элементтерден жиналған көпірдің АВ диагоналіне енгізілген. Av
диагоналіндегі айнымалы токпен оның бағытын өзгертпейтін
импульстік ток пайда болады. Тұрақты магниттің магнит өрісімен
әрекеттесетін бұл ток мәні бойынша өзгеретін, бірақ бір бағытта әрекет
ететін, I токқа пропорционалды айналу моментін жасайды.

257. ТЕРМОЭЛЕКТРЛІК ҚҰРЫЛҒЫЛАР
Термоэлектрлік өлшеу құралдары негізінен жоғары жиілікті (25 Мгц-
ке дейін) айнымалы токтарды өлшеуге қызмет етеді.
Мұндай құрылғының жұмыс принципі екі құбылысты қолдануға
негізделген:
1) өткізгіш арқылы электр тогының өтуі кезінде жылу бөлу;
2) термопараның дәнекерлеу орнын қыздыру кезінде тұрақты Э.д.
с. пайда болуы.
3) Термоэлектрлік өлшеу құралы-магнитоэлектрлік жүйенің
гальванометрінің жылытқыш пен термопарадан тұратын
термиялық түрлендіргішпен үйлесуі.

258. Ағымдағы өлшеу шектерін кеңейту
Ағымдағы өлшеу шектерін кеңейту үшін шунттар қолданылады. Шунт-
бұл құрылғыға параллель қосылған кедергі.
Манганин шыбықтарынан немесе тақтайшалардан шунт жасаңыз.Шунтта
төрт қысқыш бар.
Төтенше-ағымдағы, олардың көмегімен олар тізбекке қосылады.Ішкі-
потенциал, өлшеу механизмі оларға қосылады.
Шунттар 20 А дейінгі токтарда ішкі (бір құрылғымен жұмыс істеу үшін
жеке) және сыртқы болып табылады.
Шунтта номиналды ток, номиналды кернеу және дәлдік класы
көрсетіледі
I = IA + IШ
I = IA( RA+ RШ ) RШ = IA KШ
КШ = RA+ RШ RШ= IIA

259. Кернеуді өлшеу шектерін кеңейту
Кернеуді өлшеу шегін кеңейту үшін қосымша кедергілер
қолданылады. Қосымша қарсылық өлшеу механизмімен дәйекті түрде
қосылады және манганин сымынан жасалады.
U = UV( R Д+ RV) /RV

260. ӨЛШЕУ ТРАНСФОРМАТОРЛАРЫ
Өлшеу трансформаторлары негізінен жоғары вольтты айнымалы ток тізбегіндегі
электр өлшеу құралдарын қосу үшін қолданылады. Бұл ретте электр өлшеу
аспаптары жоғары кернеулі тізбектерден оқшауланады, бұл қызмет көрсетуші
персоналдың жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, өлшеу
трансформаторлары аспаптардың өлшеу шектерін кеңейтуге мүмкіндік береді,
яғни. кіші Токтар мен кернеулерді өлшеу үшін есептелген салыстырмалы түрде
Қарапайым аспаптардың көмегімен үлкен Токтар мен кернеулерді өлшеу.
кернеулер

261. Токты өлшеу трансформаторы
.
.
Токты өлшеу трансформаторларының жұмыс
принципі кіріс айнымалы ток күшін бастапқы
және қайталама орамалар санының
қатынасымен анықталатын коэффициентпен
Шығыс айнымалы ток күшіне түрлендіруден
тұрады.
Негізінен мұндай трансформаторлар тарату
құрылғыларында және жоғары вольтты
айнымалы ток тізбектерінде ток күшін қауіпсіз
өлшеу үшін қолданылады. Сонымен қатар, ток
трансформаторлары аппаратураны өлшеу
жүргізілетін желінің әлеуетінен оқшаулау үшін
қызмет етеді.
Токты өлшеу трансформаторлары-бұл
үлкен токтарды өлшеу ақпаратының
сигналына айналдыруға арналған арнайы
құрылғылар
1 – магнитопроводы; 2 — вторичная
обмотка; 3— крепежное кольцо;
4 — токопровод.

262. Бір фазалы кернеу трансформаторының
құрылғысы
а-кернеу трансформаторының жалпы түрі; б-алынатын бөлік; 1,5 - өткізгіш изоляторлар; 2-
жерге қосылатын болт; 3-су төгетін тығын; 4-танк; 6-орам; 7-өзек; 8 - бұрандалы тығын; 9-
жоғары вольтты кіріс контактісі

263. Кедергілерді өлшеуге арналған аспаптар. Омметр
Қуат көзі өлшеу механизміне қосылады. Тізбекке тізбектей енгізілген:
өлшенетін кедергі , ток шектейтін қосымша кедергі және магнитоэлектрлік
жүйенің құралы.
Схемадан бізде бар : I = U /RV+ RД + Rx RV + RД = R I= αCi
α = U/ Ci*1 /R+ Rx
если U/Ci -const и R – const то α =f ( 1 RX)
если Rx = 0 то α =∞ , а если R=∞ то α= 0
Құрылғының шкаласы оммен бітірілген. U Ci мәні тұрақты болып қалуы үшін
реттелетін қарсылық немесе магниттік шунт қолданылады. Әрбір өлшеудің
алдында алдымен "нөлді орнату" реттегішінің көмегімен аспап инесінің қысқа
сыртқы кедергісі кезінде нөлдік позицияға орнатылады. Бұл батареяның ЭМӨ
өзгеруіне байланысты пайда болатын қателерді жояды.

264. Жалғыз тұрақты ток көпірлері
Жалғыз көпірлердің иықтары қарсыласу дүкендерінен жасалған. R1 көмегімен
R1/R2 қатынасы орнатылады, әдетте 10-ға еселік, ал R3 көмегімен көпір
теңестіріледі.
Бір тұрақты ток көпірлері 10 Ом және одан жоғары қарсылықты өлшеу
үшін қолданылады және тұрақты ток көзінен қуат алатын төрт иықты
көпірлер болып табылады.Көпір диагоналіндегі ток нөлге тең болса, көпір
теңдестірілген. Бір көпірдің тепе-теңдік жағдайыболып табылады теңдік:
R1R4 = R2R3, демек

265. Мегаомметр оқшаулау кедергісін өлшеу үшін
қолданылады. Бұл құрылғылар өздерінің индуктор
генераторларымен жабдықталған. Индуктор тұрақты
магниттен тұрады, оның полюстері арасында якорь
тұтқасы мен айналымды арттыратын редуктор арқылы
айналады.
Генератор шығаратын кернеу бір-біріне 900 бұрышта
орналасқан екі қатты катушкадан тұратын есептегішке
беріледі. Катушкалардың электр тізбектері параллель.
The катушкалар тізбегі бір R кедергісі қосылған. the
катушкалар тізбегі өлшенетін кедергі болып
табылады. Құрылғының жылжымалы бөлігіне әр түрлі
бағытта бағытталған екі айналу моменті әсер етеді.
Мегомметр

266. Генератордың зәкірі аспаптың тұтқасы 120 айн/мин
жылдамдықпен айналғанда номиналды айналым санына жетеді.зәкірдің
білігіне центрифугалық реттегіш орналастырылған, бұл жылдамдықтың
жоғарылауы кезінде кернеудің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Сондықтан көрсеткіштер айналу жылдамдығына байланысты, егер
ол 120 айн / мин-ден асса.
Орамалардың оқшаулау кедергісін өлшеу жақсы, бірақ
ылғалдылығы жоғары оқшаулаудың зақымдану қаупін арттырмай, оны
жоғары кернеумен сынау мүмкіндігін орнатуды көздейді.
Өлшеу мегаомметрмен жүзеге асырылады, оның номиналды кернеуі
орамның номиналды кернеуіне байланысты таңдалады.
Номиналды кернеуі 500 В (660) В дейінгі орамалар үшін 500 В
мегомметрлер, кернеуі 3000 В дейінгі орамалар үшін — 1000 В үшін
мегомметрлер, номиналды кернеуі 3000 В және одан жоғары
орамалар үшін — 2500 В және одан жоғары мегомметрлер
қолданылады.

267. ПОРЯДОК ПРОВЕДЕНИЯ ИЗМЕРЕНИЙ
Оқшаулау кедергісін өлшеуді орындауға білімін тексеру туралы куәлігі және электр
қауіпсіздігі бойынша біліктілік тобы 3-тен төмен емес, 1000 в дейінгі құрылғыларда
өлшеуді орындау кезінде және 4-тен төмен емес, 1000 в жоғары құрылғыларда
өлшеуді орындау кезінде оқытылған электротехникалық персонал жіберіледі.
Өлшеуді бастамас бұрын сізге:
- мегомметр ашық сымдар (аспап көрсеткісі шексіздік белгісінде болуы керек )
және жабық сымдар (аспап көрсеткісі 0 белгісінде болуы керек)кезінде аспаптың
көрсеткіштерін тексеруден тұратын бақылау тексерісінен өтуі керек;
- сыналатын кабельде кернеудің жоқтығына көз жеткізіңіз (кернеудің жоқтығын
сыналған кернеу көрсеткішімен тексеру қажет, оның жарамдылығы электр
қондырғысының кернеу астында тұрған бөліктерінде тексерілуі тиіс;
- сыналатын кабельдің ток өткізгіш өткізгіштерін жерге тұйықтау (ток өткізгіш
бөліктерден жерге тұйықтауды мегомметр қосылғаннан кейін ғана алуға
болады).
Өлшеу аяқталғаннан кейін, құрылғының ұштарын ажыратпас бұрын,
жинақталған зарядты жерге қосу арқылы алып тастау керек.

268. Сіңіру коэффициенті
Сіңіру-суды сіңіру .Оқшаулаудың ылғалдылық дәрежесі тек
санау сәтіндегі құрылғының көрсеткіштері бойынша ғана емес, сонымен
қатар 1 минут ішінде жүргізілетін өлшеу процесінде Мегаомметр
көрсеткішінің өзгеру сипатымен де анықталады.
Аспаптың көрсеткіштерін жазу өлшеу басталғаннан кейін (R15") 15 с
(оқуды орнатудың әдеттегі уақыты) және өлшеудің соңында -
басталғаннан кейін 60 с (R60") арқылы жасалады.
Бұл көрсеткіштердің қатынасы Kak = R60/R15 абсорбция коэффициенті
деп аталады.
Оның мәні поляризация тогының диэлектрлік оқшаулау арқылы ағып
кету тогына қатынасымен анықталады.
Ылғал оқшаулау кезінде сіңіру коэффициенті 1-ге жақын.
10-30° температурада құрғақ оқшаулау кезінде Каб=1,3-2.

269. ЭЛЕКТРОМАГНИТТІК ЖҮЙЕНІҢ АСПАПТАРЫ
Әрекет принципі катушка бойымен ферромагниттік ядромен өтетін токтың
әсерінен пайда болатын магнит өрісінің өзара әрекеттесуіне негізделген.
Негізгі элементтер-оське эксцентрлік түрде орнатылған катушкалар мен болат
өзек. Құрылғылар жалпақ және дөңгелек катушкалармен екі түрлі болады.
Ішінде дөңгелек
катушкасы бар
құрылғыларда ось өтеді,
оған қозғалмалы ядро
бекітілген, ал басқа ядро
катушкамен тығыз
байланысты. Ток өткен
кезде өзектер бірдей
полярлықпен
магниттеледі және
итеріледі.
Ауытқу бұрышы
α = С I2
Амперметрлер мен вольтметрлер ретінде қолданылады

270. Артықшылықтары:
- дизайнның қарапайымдылығы және аз құны;
- тұрақты және айнымалы ток тізбектерінде қолдану мүмкіндігі;
- шамадан тыс жүктеме қабілеті.
Кемшіліктері:
- біркелкі емес масштаб;
- қуатты көп тұтыну;
- сыртқы магнит өрістерінің айтарлықтай әсері.
Сыртқы магнит өрістерінің әсерін жою үшін скрининг немесе астатикалық
механизм қолданылады.
Екі катушка тізбектей жалғанады және осьтің әр түрлі жағына
орналастырылады. Катушкаларды орау катушкалардың магнит өрістері
әртүрлі бағытта, ал айналу моменттері бір бағытта әрекет ететіндей етіп
жүзеге асырылады. Бұл жағдайда бір катушкадағы біркелкі сыртқы магнит
өрісі магнит ағынын күшейтеді, ал екіншісінде әлсірейді.

271. Электродинамикалық жүйенің аспаптары
Әрекет принципі екі катушканың магнит өрістерінің токпен
әрекеттесуіне негізделген.
Электродинамикалық құрылғылардың
артықшылықтары :
- тізбектерде тұрақты және айнымалы
токтарды пайдалану мүмкіндігі;
- тұрақты токта бітіру мүмкіндігі;
- уақыт бойынша көрсеткіштердің жоғары
тұрақтылығы;
- жоғары дәлдік класы (мысалы,
электродинамикалық амперметрлер мен
миллиамперметрлер, вольтметрлер, 0,05
дәлдік класының бір фазалы ваттметрлері,
0,5 класты жиілік өлшегіштер шығарылады).
Аспаптардың жоғары дәлдігі оларда басқа
электромеханикалық аспаптардан,
ферромагниттік элементтерден
айырмашылығы болмауына байланысты.
- Мұндай құрылғылардың кемшіліктері
ретінде мыналарды атап өтуге болады:
- сыртқы магнит өрістерінің және
механикалық әсерлердің әсері;
- тұтынудың үлкен қуаты.

272. Электродинамикалық құрылғылар ретінде қолданылады: тұрақты ток
ваттметрлері және бір фазалы, үш фазалы, айнымалы ток
ваттметрлері, амперметрлер және айнымалы және тұрақты ток
вольтметрлері. Электродинамикалық логометриялық өлшеу
механизмдері фазометрлерде, жиілік өлшегіштерде, фарадомерлерде
қолданылады.
Электродинамикалық механизмнің катушкаларын қосу схемаларыА)
катушкаларының тізбектей қосылуы шағын токтарды өлшеуге арналған
амперметрлерде қолданылады (0,5 А дейін). Параллель тізбекте б), ол үлкен
токтарда қолданылады (10 А дейін), катушкалар тізбегіндегі L1, L2 және R
резисторының индуктивтілігін таңдау .Электродинамикалық вольтметрді
катушкалармен қатар орындау үшін суретте көрсетілгендей RD қосымша
резисторы қосылады. в. мұндағы R = RD + RV-тізбектің жалпы кедергісі..

273. ҚУАТТЫ ӨЛШЕУ
Тұрақты ток қуатын өлшеу үшін кернеу мен токты өлшеу жеткілікті. Нәтиже
формула бойынша анықталады: Амперметр мен вольтметр әдісі cosj = 1 болса,
толық қуатты, сондай-ақ белсенді айнымалы ток қуатын өлшеуге жарамды.
Қуатты бір құралмен өлшеу-Ваттметр.
Қуатты өлшеу үшін электродинамикалық жүйе ең жақсы болып табылады.
Ваттметр екі катушка түрінде екі өлшеу элементімен жабдықталған: сериялық
және параллель.
Бірінші катушкада жүктемеге пропорционалды ток, ал екіншісінде желідегі
кернеуге пропорционалды ток өтеді.
Электродинамикалық ваттметрдің жылжымалы бөлігінің айналу бұрышы өлшеу
катушкаларындағы ток пен кернеудің көбейтіндісіне пропорционалды:

274. Токты өлшеу
Ток күшін тізбектей өлшеу үшін Қарсылық тізбегі К амперметрді
қосады А, тізбекте RI жоқ деп санайды. Тұрақты ток тізбектерінде бұл үшін
негізінен магнитоэлектрлік жүйенің құрылғылары қолданылады.
Айнымалы синусоидалы ток тізбектерінде негізінен электромагниттік
жүйенің амперметрлері қолданылады.
А амперметрінің өлшенетін тізбекке дәйекті қосылуы оның ішкі (меншікті)
ra кедергісі іс жүзінде нөлге тең болатындығына байланысты. Демек, оның
тізбекте болуы өлшенетін токтың шын мәніне әсер етпейді.

275. Кернеуді өлшеу
.
Электр тізбегінің кез-келген учаскесіндегі кернеу шамасын
өлшеу үшін оған параллель вольтметр кіреді V, R деп
есептейдіd тізбекте жоқ V Вольтметрінің өлшенетін тізбекке
параллель қосылуы оның ішкі кедергісінің болуына
байланысты RV өте үлкен (ең дұрысы RV = ∞). Демек, оның
тізбекте болуы өлшенетін U кернеуінің шынайы мәніне әсер
етпейді (IV = 0 вольтметр арқылы өтетін ток), сондықтан,
UV = R ∙ IR = R ∙ I, при IV = 0.

276. ИНДУКЦИЯЛЫҚ АСПАПТАР
Индукциялық жүйенің аспаптарына
электр энергиясын тұтынуды есепке
алуға қызмет ететін есептегіш жатады.
Есептегіштің негізгі бөлігі-екі орамасы
бар 1 магниттік жүйе. Бір орам тізбекке
тізбектей, ал екіншісі параллель
қосылады. Әр орамадан өтетін
айнымалы токтар айналмалы магнит
өрісін құрайтын айнымалы магнит
ағындарын қоздырады. Бұл ағындар 6
есептегіштің алюминий дискісіне еніп,
ондағы құйынды токтарды
индукциялайды. Магнит ағындарынан
пайда болған айналмалы магнит өрісінің
құйынды токтарға әсері дискіні
айналдырады. Дисктің 2 осі 3 беріліс
арқылы қозғалысты 4 санау механизміне
жібереді. Дискіні тежеу үшін Тұрақты
магнит 5 қолданылады.

277. Сандық өлшеу құралдары
DT-830B мультиметрі
мыналардан тұрады:
- F / K дисплейі-көп позициялы
қосқыш-зондтарды қосуға
арналған ұялар
- -транзисторларды тексеруге
арналған панель
- - артқы қақпақ(құрылғының
қуат көзін ауыстыру үшін
қажет болады,
- "Тәж" элементі 9 вольт)
коммутатордың позициялары
секторларға бөлінеді:
OFF / on-құрылғының қуат қосқышы
DСV-тұрақты ток кернеуін өлшеу(вольтметр)
ACV-айнымалы ток кернеуін өлшеу(вольтметр)
DCA-тұрақты токты өлшеу (амперметр).
HFE-транзисторларды өлшеуді қосу секторы .
10А-үлкен мәндерді өлшеуге арналған амперметр
секторы тұрақты ток (нұсқаулыққа сәйкес өлшеу
жүргізіледі бірнеше секунд ішінде).
Диод-диодтарды тексеруге арналған сектор.
Ом-қарсылықты өлшеу секторы.1.5 v-9v - қуат
элементтерін тексеру.

278. Электрондық есептегіш құрылғы
Құрылымдық жағынан электр есептегіш есептегіш мыналардан тұрады: терминал блогы
бар корпустар, ток өлшеу трансформаторы барлық Электрондық компоненттер
орнатылған ПХД.
Заманауи электронды есептегіштің негізгі компоненттері :
Ток трансформаторы,
СКД дисплейі (көп разрядты әріптік-цифрлық индикатор және жұмыс режимдерін,
тұтынылған электр энергиясы туралы ақпаратты, күн мен ағымдағы уақытты көрсетуге
арналған),
Электрондық тізбектің қуат көзі (микроконтроллердің және басқа электрондық тізбек
Элементтерінің қуат кернеуін алу үшін),
Микроконтроллер (электр есептегішінің негізгі бөлігі, тұтынылатын электр энергиясының
мөлшерін есептей отырып, осы сигналды талдайды және шығыс құрылғыларына және
MN-ге ақпарат беруді жүзеге асырады.др.),
нақты уақыт сағаттары (ағымдағы уақыт пен күнді санау үшін),
Телеметриялық Шығыс (эл/эн есепке алуды бақылаудың автоматтандырылған жүйесіне
қосылу үшін. немесе тікелей компьютерге,)
Супервайзер (қуат қосылған және өшірілген кезде микроконтроллер үшін қалпына
келтіру сигналын қалыптастырады және кіріс кернеуінің өзгеруін бақылайды),
басқару органдары,
Оптикалық порт (барлық эл.есептегіштер, ақпаратты тікелей электр есептегішінен алуға
мүмкіндік береді және кейбір жағдайларда оларды бағдарламалауға қызмет етеді)

279. Үш фазалы есептегіштер үш фазалы ток қолданылатын электр
қондырғыларында, сондай-ақ бір фазалы ток қолданылатын, бірақ
үш фазалы, мысалы, тұрғын үйлер мен мекемелерде
қолданылатын қондырғыларды енгізуде қолданылады. Үш фазалы
есептегіштер қондырғы тұтынатын токты жіберіп алмаса, олар ток
трансформаторларымен қолданылады.
380 вольтты төрт сымды желіге арналған үш фазалы
тікелей қосу есептегішінің қосылым схемасы