1. O solo

2. O solo é a parte superficial discontinua da codia
terrestre, formado por materiais de orixe mineral
(procedentes da disgregación das rochas) e orgánica
ou “humus” (restos dos seres vivos ).

3. Os materiais dos solos están dispostos en capas
horizontais superpostas (horizontes). O corte e a
representación destas capas é o PEFIL DO SOLO.
HORIZONTE A
Zona superior onde se acumulan os restos
de materia orgánica e viven os animais.
HORIZONTE B
Formado por unha mestura de rocha
disgregada e parte dos materiais
que transporta a auga cara abaixo.
HORIZONTE C
Parte fonda próxima á rocha nai .
ROCHA
Base sobre a que se sustentan os
outros materiais.

4. FORMACIÓN E EVOLUCIÓN DO SOLO
rocha
-Disgregación das rochas por efecto das diferencias de temperatura, acción da
auga, o vento, raíces das plantas, animais… Ás partículas minerais vánselle
engadindo restos das plantas que se asentan alí e de animais.

7. PROCESOS DE TRANSFORMACIÓN DO SOLO
PROCESOS FÍSICOS
As partículas vólvense máis
pequenas sen que se modifique a
súa composición. Predominan nos
desertos e nas zonas áridas e frías.
FRACTURAS
Rotura das rochas en pezas.
DISGREGACIÓN
Desintegración das rochas en
partículas de pequeno tamaño.
DISOLUCIÓNS
Desintegración molecular das
rochas por acción da auga.
ARRASTRES
Transporte dos materiais a
outro lugar diferente do da súa
orixe.
DEPÓSITO
Acumumación de materiais

8. Lousas rotas polos cambios de temperatura

9. PROCESOS DE TRANSFORMACIÓN DO SOLO
PROCESOS QUÍMICOS
As substancias transfórmanse en
outras diferentes. Dependen da
temperatura e da humidade. Son
especialmente activos nos climas
cálidos e húmidos e moi lentos nos
fríos e secos.
HIDRÓLISE
transformación pola auga e
produción de novos
compostos que conteñen
hidróxeno e osíxeno
CARBONATACIÓN
formación de minerais
carbonatados por reacción
co dióxido de carbono
presente no aire
OXIDACIÓN
Combinación co osíxeno.
REDUCCION
Perda de osíxeno.

10. Descomposición química do granito

11. OS MATERIAIS DO SOLO
-Anacos de pedras
-Gravas: partículas maiores de 2
milímetros.
-Area: partículas de tamaño
comprendido entre os 2 e os 0,05
milímetros.
-Limos: partículas comprendidas
entre os 0,05 e os 0,002 milímetros
-Arxilas: partículas menores de
0,002 milímetros.
-Materia orgánica, sobre todo
restos vexetais
-Auga
-Aire
Non todos os solos teñen o
mesmo número e tipo de
partículas nin na mesma
proporción.
Os materiais do solo son os
responsábeis das súas
características e da súa utilidade.

12. A AUGA
A auga é un importante compoñente do
solo. É a parte líquida do mesmo, que se
presenta como unha disolución acuosa
de distintos elementos.

13. A auga móvese por dentro do solo en tódalas direccións: para abaixo e para os lados
impulsada pola gravidade e o relevo e cara arriba por evaporación.
evapotranspiración
absorción
higroscópica
escorrentías
evaporación
A auga chega ao solo
procedente da chuvia e ás
veces despois de escorrer
pola superficie ou polo
interior do terreo e polas
plantas, e sae del por
absorción das plantas, por
evaporación e por escoado
cara ás capas profundas e
ás fontes e mananciais.
absorción radicular
capilaridade
infiltración
CAPA FREÁTICA

14. A falta de auga impide o desenvolvemento da vida no solo

15. O AIRE
Ocupa os ocos que existen entre as
partículas do solo, cando non están
ocupados pola auga.
É necesario para a respiración dos
seres que viven nel e para as raíces
das plantas.

16. A perda do aire do solo pon en perigo
a vida dos animais e das plantas que
viven nel. Pode producirse por
inundación ou por compactación.

17. Os labores de aireado do solo son
importantes para o desenvolvemento da vida
no seu interior.

18. PROPIEDADES DO SOLO
PROPIEDADES FÍSICAS:
Dependen do tamaño das partículas e a capacidade para agruparse.
Textura: está determinada pola distinta
proporción de partículas grosas e finas.
Tipos de
solos
segundo a
súa textura
-Arxiloso: máis dun 55% de arxila
-Limoso: máis do 85% de limo
-Areoso: máis do 85% de area
-Franco: menos dun 25% de arxila e
proporcións semellantes de area e limo. É
o que presenta as mellores condicións
para o desenvolvementos das plantas.

19. PROPIEDADES FÍSICAS
Estrutura: está determinada polas características e a
disposición dos elementos.
Porosidade: cantidade de espazos libres que hai nun
solo. Depende directamente da estrutura e da textura.
Da porosidade depende a
capacidade dun solo para reter,
gañar ou perder auga.
Existen solos ben drenados, polos
que a auga discorre facilmente, e
solos que permanecen
enchoupados (hidromorfos).

20. PROPIEDADES QUÍMICAS:
Dependen da composición
e da actividade química
dos materiais que forman o
solo.
O principal factor a ter en
conta nas propiedades
químicas do solo é o pH, o
nivel de elementos ácidos
ou básicos que ten un
terreo.
As características químicas do
solo son importantísimas porque
van determinar o tipo e a
cantidade de substancias útiles
que van a atopar nel as plantas o
que pode favorecer ou limitar o
seu desenvolvemento.
Medidor de pH

21. Nos terreos de cultivo as características químicas modifícanse co
engadido de fertilizantes.
Tendo en conta o contido de sílice os solos clasifícanse en ácidos,
básicos e neutros. Os solos de Galicia son xeralmente ácidos.

22. As propiedades químicas dos terreos seleccionan de forma natural
as plantas que viven no lugar.
Os piñeiros prefiren os terreos acedos.
As aciñeiras prefiren os terreos básicos.

23. Solo ultrabásico de serpentinas, con especies de plantas pouco comúns.

24. PROPIEDADES BIOLÓXICAS:
Dependen da actividade dos organismos que viven no solo.
Indican a capacidade para transformar os materiais en substancias
aproveitables polas plantas. Os principais encargados desta
función son as bacterias. Da súa variedade e cantidade depende a
capacidade de producción do solo.
Ciclo do nitróxeno
O nitróxeno da atmosfera pode ser aproveitado polas
plantas grazas á actividade das bacterias nitrificantes que
o incorporan ao solo en forma e nitratos.
Raíz de leguminosa con nódulos de
bacterias fixadoras de nitróxeno.

25. TIPOS DE SOLOS
A combinación das diferentes propiedades e características dá lugar á
existencia de moi diferentes tipos de solos. Tendo en conta estas
variables, a FAO (Organización das Nacións Unidas para a Agricultura),
clasifica os solos do mundo en 106 categorías diferentes.
Os máis comúns en Galicia son o leptosol, o cambisol e o regosol.

26. LEPTOSOL
É o solo máis simple, no seu
primeiro estadio de formación.
Está formado por dous horizontes: a
rocha nai (da que proceden os
elementos disgregados) e unha fina
capa de material mineral con algo de
materia orgánica.
É un solo pobre, sen utilidade
agrícola nin forestal, típico de
cumes e encostas fortes.

27. REGOSOL
Ten un grao máis avanzado de
formación.
Os materiais disgregados das
rochas xa están mesturados cos
restos das primeiras especies
vexetais establecidas.
A capa de solo xa ten unha certa
gordura que permite o
desenvolvemento de especies
arbustivas e forestais resistentes.
É a terra de montes e toxeiras.
Non ten utilidade agrícola.

28. CAMBISOL
É un un solo máis evolucionado,
de tres horizontes. O primeiro ou
superior está formado por unha
mestura de abundante materia
vexetal e mineral, o segundo
horizonte está formado por restos
da rocha que lle deu orixe e
algunha materia orgánica
procedente do lavado do primeiro
horizonte. E debaixo a rocha nai.
É o solo máis abundante de
Galicia, onde conforma a meirande
parte da superficie agrícola.

29. OS SERES VIVOS DO SOLO

30. AS PLANTAS
Son os seres vivos máis visibles do solo. A maioría introducen as súas raíces
nel para suxeitarse e para buscar a auga e os sales minerais que necesitan para
alimentarse. No solo agóchanse e xerminan as sementes.

31. As plantas son axentes formadores de solo pola actividade disgregadora das súas
raíces e pola achega de materia orgánica cando remata o seu ciclo vital.
Os restos dos vexetais incorpóranse ao solo como fontes de materia orgánica,
imprescindible para a formación do humus.

32. OS FUNGOS
Son organismos descompoñedores formadores de solo que aproveitan
a materia orgánica para alimentarse e liberan minerais. Introducen o
seu micelio no interior do solo para extraer alimentos dos restos de
materia orgánica.

33. Unha forma simbiótica típica entre
os fungos e as plantas superiores
é a formación de micorrizas.
O micelio dos fungos únese ás
raíces das plantas, que aumentan
deste xeito a súa superficie de
absorción. O fungo recibe a
cambio materia orgánica.

34. LIQUES
Son os primeiros seres vivos en establecerse de forma permanente
sobre as rochas das que extraen materiais para alimentarse. Son
tamén os primeiros formadores de solo. Desgastan as rochas e
almacenan entre os seus pregues material sobre o que poden
asentarse outros seres.

35. ANIMAIS
Hai moitos tipos de animais que viven no solo. Todos eles axudan a
formalo e enriquecelo reducindo o tamaño das partículas que o forman e
liberando os minerais. Os máis pequenos viven nos ocos ou poros que
quedan entre os grans dos materiais e os demais perforan tuneis,
aproveitan os furados construídos por outros ou viven entre os restos,
sobre todo de vexetais, da superficie.
Os ácaros viven entre os materiais do solo e nos
poros. Aliméntanse de bacterias, fungos, restos
vexetais e pequenos animais.
Nematodo

36. As cochinillas viven entre as follas, nas
fendas e debaixo das pedras. Aliméntanse
de restos vexetais e animais.
Toupa

37. Formigas

38. A miñoca, un tubo dixestivo en movemento.
As miñocas son uns bos aliados do solo. Co seu contínuo furar, subir e baixar polas galerías contribúen
a mesturar os materiais da superficie cos máis profundos e airean o solo.
As miñocas tragan, para alimentarse, a terra e os resíduos orgánicos que contén e expulsan logo a terra
e a materia orgánica “dixerida” rica en fósforo, potasio e magnesio facilmente utilizable polas plantas.
Por término medio as miñocas constitúen o 12 % do peso dos animais do solo dun prado. Sacan á
superficie entre 1,2 e 15 toneladas de terra por hectarea ao ano, ademais da que depositan nas súas
galerías. A súa actividade mellora a textura do solo, facilita a infiltración e o desaugue. A diminución do
número de miñocas reduce a fertilidade do solo.

39. O SOLO IDEAL
Capa superior cuberta con restos
vexetais. Impide a perda de humidade e
o desenvolvemento doutras especies.
Capa de descomposición . As miñocas,
os fungos, as bacterias e outros
microorganismos descompoñen e mineralizan
os restos.
Zona intermedia. Formada pola mestura
de minerais e restos orgánicos (humus). Nela
viven as bacterias fixadoras do nitróxeno,
microalgas, micorrizas... É o espazo onde se
desenvolven a maior parte das raíces
Nun m2 de solo ideal viven:
4 millóns de bacterias e
fungos,
0,5 millóns de flaxelados,
1 millón de nematodos,
200.000 ácaros,
l00.000 colémbolos,
80.000 Enchytracide,
80 miñocas...
Capa mineral.
Formada pola rocha
erosionada. Contén as
reservas de auga e os
minerais propios do solo.
Rocha nai.
Sen erosionar.

41. USOS DO SOLO
O SOLO COMO FONTE DE RECURSOS
A capa sólida da Terra (Litosfera) é a base sobre a que se asentan e
desenvolven as súas actividades un gran número de seres vivos.
Proporciónalles refuxios aos animais e nutrintes ás plantas e foi
explotada desde a antigüidade para obter materiais cos que os
seres humanos construíron vivendas e ferramentas ou obtiveron
enerxía, e sobre todo para cultivar plantas para alimentación das
persoas e do gando.

42. Construción de infraestruturas

43. Extracción de rochas e minerais

44. Construción de vivendas

45. O solo conserva no seu interior as
pegadas da historia, da época da súa
formación, da evolución dos tempos e
dos feitos que tiveron lugar neles.

46. OS PROBLEMAS DO SOLO
Os seres humanos somos os principais causantes dos problemas do solo.
Eliminamos a cuberta vexetal co que favorecemos a erosión e aceleramos
a súa destrución.
Contaminámolo cos resíduos das nosas actividades.

47. Pola inconsistencia das
súas partículas e pola
cantidade de actividades
que se desenvolve nel o
solo é un recurso fráxil e
facilmente alterable.

48. ACTIVIDADES
PROBLEMAS
ALTERNATIVAS
EXTRACCIÓN DE
ROCHAS E
MINERAIS
•Grandes depósitos de resíduos.
•Alteración da xeoloxía e a
paisaxe
•Busca de alternativas que reduzan o uso dos
recursos: enerxías renovables, reutilización e
reciclaxe de materiais.
MOVEMENTOS DE
TERRAS,
CONSTRUCIÓNS,
ENCOROS...
•Modificación da paisaxe e das
condicións xeolóxicas e
ambientais
•Estudo previo das diversas alternativas,
valoración do seu impacto ambiental, instalación
de medidas redutoras e correctoras do impacto
ambiental.
AGRICULTURA
•Esgotamento do solo
•Intoxicación do subsolo, das
augas e da atmósfera
•Utilización de prácticas agrícolas menos
agresivas, ecolóxicas.
•Diversificación dos cultivos.
•Protección do solo nos terreos con desnivel.
GANDARÍA
•Sobreexplotación de pastos
•Eliminación da cuberta vexetal.
•Destrución do solo
•Contaminación con puríns
•Utilización de especies gandeiras propias da
zona, menos agresivas para a vexetación.
•Control do números de cabezas acorde coa
capacidade do terreo.
DEFORESTACIÓN
Perda de solo
•Talas selectivas e repoboacións.
INCENDIOS
FORESTAIS
Perda de solo
•Repoboacións diversificadas con especies
adaptadas ao medio.
•Limpeza das zonas forestais.
ACTIVIDADES
MINEIRAS E
INDUSTRIAIS
•Contaminación con metais
pesados, hidrocarburos ...
•Establecemento de medidas de seguridade.
balsas de retención de residuos, filtros,
depuradoras...
•Limpeza dos solos contaminados.
DEPÓSITO DE
RESÍDUOS SÓLIDOS
URBANOS.
•Contaminación do solo e do
subsolo.
•Alteración da paisaxe
(contaminación visual)
•Redución reutilizacion e reciclaxe de todo tipo de
materiais.

49. A cuberta vexetal protexe o solo. Cando non
existe, a auga corre pola superficie e non se
filtra no terreo, arrastra o solo e pode
producir inundacións nas zonas baixas.

50. A DESERTIFICACIÓN
É unha das ameazas máis fortes coas que se enfronta a natureza.
É o resultado da rotura do equilibrio solo-auga-vexetación.
O solo despexado quéntase máis e
perde máis auga, reflicte máis
calor e quece o aire enriba del
dificultando a formación de nubes
o que impide a chuvia e fai que a
aridez sega aumentando.
A vexetación protexe o
solo e mantén a humidade
calor solar
reflexión
inmediata
Os desertos avanzan a un
ritmo de 50.000 km2 por ano.
Á natureza pódelle custar
1.000 anos crear 1 cm de
solo. Ao ser humano uns
instantes destruílo

51. A deforestación afecta ás características do solo, ás condicións climáticas e á vida do
Planeta, porque os bosques e selvas absorben dióxido de carbono e producen osíxeno.

52. Un terreo incendiado pode perder entre
50 e 100 Tm de solo por Ha e ano.
A perda do solo en Galicia é un dos
problemas ambientais mais
importantes, agravado ademais pola
forma e as características do terreo. As
fortes pendentes e pouca adherencia
entre as partículas favorecen o arrastre
do solo pola auga e o vento.

53. O compost é o fertilizante orgánico elaborado de
maneira natural polos microorganismos ao
descompoñer aerobicamente (en presenza de aire) a
materia orgánica.
A elaboración do compost constitúe unha forma de
reciclaxe pois os resíduos orgánicos transfórmanse de
novo en materia viva ao incorporarse ao ciclo de vida
dos vexetais.
PREPARACIÓN DO COMPOST
composteiro
caseiro

54. XOGA LIMPO CO SOLO
O solo é un dos bens máis preciosos da
humanidade. É un recurso limitado que se
destrúe facilmente e por eso debe ser
protexido contra a erosión e a contaminación.
•Non elimines a vexetación do solo para non
expoñelo a ser arrastrado polo vento e a auga da
chuvia.
•Se utilizas produtos químicos controla con extrema
precaución as doses e deposita os seus resíduos en
lugares seguros.
•Non deixes desperdicios. Ademáis de emporcallar
o sitio poden resultar perigosos para solo e
producir incendios.
•Procura consumir alimentos da túa zona e
cultivados ecoloxicamente..
•Cando saias á natureza usa sempre os camiños,
tanto para ir a pé como para circular con vehículos.
•Se tes unha casa con xardín fai compost cos restos
de materia orgánica. Reciclas os resíduos, aforras
en fertilizantes e mantés a boa saúde do solo.
•Non acendas lume. O que arde nun instante tarda
moitos anos en recuperarse.

55. MONTAXE: Adela Leiro
FOTOS: Adela Leiro
DEBUXOS: Mon Daporta