Islamic fudemental,

2. ‫؟‬ ‫چيست‬ ‫مدرنيته‬!
‫ترديد‬ ‫و‬ ‫تشكيك‬ ‫داشتن‬ ‫روا‬‫كهن‬ ‫های‬‫باورداشت‬ ‫در‬
(‫اعتمادی‬ ‫بی‬‫ها‬‫سنت‬ ‫به‬)

3. «‫اش‬ ‫خودكرده‬ ‫نابالغی‬ ‫از‬ ‫است‬ ‫آدمی‬ ‫درآمدن‬ ‫به‬ ‫روشنگری‬.
‫رهنمودديگری‬ ‫بدون‬ ‫خود‬ ‫فهم‬ ‫كاربردن‬ ‫به‬ ‫در‬ ‫ناتوان‬ ‫يعنی‬ ‫نابالغی‬.
‫بلكه‬ ‫فهم‬ ‫كاستی‬ ‫نه‬ ،‫آن‬ ‫علت‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫خودكرده‬ ‫هنگامی‬ ‫نابالغی‬
‫رهنمود‬ ‫بدون‬ ‫خويش‬ ‫فهم‬ ‫كاربردن‬ ‫به‬ ‫در‬ ‫دليری‬ ‫و‬ ‫عزم‬ ‫كاستی‬
‫باشد‬ ‫ديگری‬.»
‫كانت‬ ‫امانوئل‬«‫؟‬ ‫چيست‬ ‫روشنگری‬»

4. ‫فيلسوفانی‬ ‫سو‬ ‫يك‬ ‫از‬‫را‬ ‫آلمانی‬ ‫آليسم‬ ‫ايده‬ ‫زمان‬ ‫تا‬ ‫سقراط‬ ‫از‬ ‫ورزی‬ ‫فلسفه‬ ‫سير‬ ‫هگل‬ ‫چون‬
‫پديدار‬ ‫پيشرفتی‬‫شناختی‬ ‫سو‬ ‫يك‬ ‫از‬‫فرايند‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫كنند‬‫می‬ ‫بررسی‬ ‫منطقی‬ ‫و‬«‫خدا‬‫گونه‬‫عقل‬»‫د‬‫ر‬
‫مدرن‬ ‫پسا‬ ‫فالسفه‬ ‫ها‬‫بعد‬ ‫و‬ ‫هايدگر‬ ‫و‬ ‫نيچه‬ ‫چون‬ ‫متفكرانی‬ ‫ديگر‬ ‫سوی‬ ‫از‬ ‫و‬ ،‫كند‬‫می‬ ‫پيروی‬ ‫تاريخ‬‫و‬
‫عنوان‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫شكن‬ ‫ساختار‬«‫نيست‬‫عقل‬ ‫افول‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫وجود‬ ‫فراموشی‬ ،‫انگاری‬‫انتقادی‬»‫به‬ ‫صحبت‬
‫آورند‬‫می‬ ‫ميان‬.‫افكار‬ ‫و‬ ‫عقايد‬ ‫رزمگاه‬ ‫توان‬‫می‬ ،‫علم‬ ‫تاريخ‬ ‫خالف‬ ‫بر‬ ،‫را‬ ‫فلسفه‬ ‫تاريخ‬ ،‫عنوان‬ ‫هر‬ ‫به‬
‫مقوله‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫دانست‬«‫انديشيدن‬»‫عنصر‬ ‫از‬«‫پيشرفت‬»‫كند‬‫می‬ ‫جلوه‬ ‫تر‬‫مهم‬.‫اينجا‬ ‫در‬ ‫مهم‬ ،‫زيرا‬،
‫مف‬ ‫با‬ ‫انديشيدن‬ ‫شيوه‬ ‫و‬ ‫حقيقت‬ ‫از‬ ‫كذب‬ ‫تفكيك‬ ‫بلكه‬ ،‫نيست‬ ‫گذشته‬ ‫بر‬ ‫حال‬ ‫برتری‬ ‫و‬ ‫مزيت‬‫اهيم‬
‫است‬.
‫گريزی‬ ‫سنت‬ ‫و‬ ‫مدرنيته‬ ‫در‬ ‫فلسفه‬ ‫جايگاه‬

5. ‫مدرنيته‬ ‫های‬ ‫مولفه‬
‫روا‬‫أر‬ ‫ترديد‬ ‫و‬ ‫تشكيك‬ ‫داشتن‬‫كهن‬ ‫ی‬ ‫ها‬‫باورداشت‬«‫اعتمادی‬‫بی‬‫به‬‫ها‬‫سنت‬»
‫اعتقاد‬‫ی‬‫اداره‬ ‫و‬ ‫ساخت‬ ‫در‬ ‫آسمانی‬ ‫های‬‫هدايت‬ ‫از‬ ‫بشر‬ ‫نيازی‬‫بی‬ ‫به‬‫جامعه‬«‫به‬‫اعت‬‫بار‬
‫شرايع‬‫دينی‬»
‫مشكالت‬ ‫حل‬ ‫در‬ ‫بشری‬ ‫عقل‬ ‫كفايت‬‫بشر‬«‫خودبسندگی‬‫محوری‬ ‫انسان‬ ‫و‬ ‫انسان‬‫يا‬
‫اومانيسم‬»
‫متنازع‬ ‫مسائل‬ ‫در‬ ‫برهان‬ ‫و‬ ‫عقل‬ ‫حجيت‬ ‫قبول‬‫فيه‬«‫عقل‬‫يا‬ ‫بسندگی‬‫رشناليس‬‫م‬»
‫كارآمد‬ ‫عقل‬ ‫جوبه‬ ‫حقيقت‬ ‫عقل‬ ‫از‬ ‫انصراف‬.«‫اقتناع‬‫ابزاری‬ ‫نقش‬ ‫به‬‫عقل‬»
‫نمود‬ ‫منحصر‬ ‫و‬ ‫روش‬ ‫به‬ ‫عمل‬ ‫دانستن‬ ‫متكی‬»‫روش‬‫تجربه‬«‫روش‬ ‫وحدت‬»
‫الطبيعه‬ ‫ماوراء‬ ‫از‬ ‫علمی‬ ‫معرفت‬ ‫ساختن‬ ‫آزاد‬«‫دين‬»‫و‬‫متافيزيك‬«‫فلسفه‬».

6. ‫مدرنيته‬ ‫فرايند‬
‫مدرنيته‬،‫فرآيند‬‫و‬ ‫خرافات‬ ‫رفتن‬ ‫بين‬ ‫از‬«‫آغازنردبان‬‫خرد‬ ‫حكومت‬»‫با‬ ‫همبسته‬ ‫آن‬‫ی‬‫ايده‬ ‫و‬ ‫است‬
‫ايده‬‫كر‬ ‫نظر‬‫صرف‬ ‫نيز‬ ‫ديگری‬ ‫از‬ ،‫بگذاريم‬ ‫كنار‬ ‫را‬ ‫يكی‬ ‫هرگاه‬ ‫كه‬ ‫چنان‬ ،‫است‬ ‫خردباوری‬،‫ايم‬‫ده‬
‫خرد‬ ‫برتری‬ ‫از‬ ‫برداشت‬ ‫همين‬ ‫به‬ ،‫قوانين‬ ‫شدن‬ ‫دنيوی‬ ‫به‬ ‫زمينی‬ ‫زيرا‬‫انسانی‬«‫علم‬‫از‬ ‫اعم‬،‫فكری‬ ،‫ی‬
‫و‬ ‫هنری‬ ،‫حقوقی‬ ،‫فلسفی‬...»‫است‬ ‫استوار‬ ‫دينی‬ ‫و‬ ‫سنتی‬ ‫قوانين‬ ‫بر‬.‫نظريه‬ ،‫رو‬‫اين‬ ‫از‬
«‫زدايی‬‫افسون‬»‫ميان‬ ‫شكاف‬ ‫معضل‬ ‫از‬ ‫بحث‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫است‬‫مدعی‬ ،‫وبر‬‫سنتی‬‫جامعهی‬‫و‬‫جامعه‬،‫مدرن‬
‫مفهوم‬ ‫از‬«‫بخردانه‬ ‫جامعه‬»‫ی‬‫جامعه‬ ‫مقالب‬ ‫در‬«‫نابخردانه‬»‫سنخن‬‫گفت‬.‫خ‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫ای‬‫جامعه‬‫رد‬
‫ب‬ ‫بلكه‬ ،‫كند‬‫می‬ ‫تعيين‬ ‫را‬ ‫تكنولوژيك‬ ‫ـ‬ ‫فنی‬ ‫های‬‫فعاليت‬ ‫و‬ ‫علمی‬ ‫های‬‫كنش‬ ‫تنها‬ ‫نه‬‫شناسی‬‫هستی‬ ‫ه‬
،‫انسان‬‫شيوهی‬‫اداری‬ ‫حيات‬ ‫به‬ ‫و‬‫سياسی‬ ‫زندگی‬ ‫و‬ ‫حكومت‬‫جامعه‬‫دهد‬‫می‬ ‫شكل‬ ‫نيز‬ ‫او‬.

7. ‫محض‬ ‫عقل‬ ‫و‬ ‫هگل‬
‫بار‬ ‫نخستين‬ ‫برای‬ ‫خرد‬ ‫حقيقت‬ ‫در‬‫هم‬ ،‫را‬ ‫علم‬‫ما‬ ‫به‬‫و‬ ‫داد‬ ‫نشان‬
‫آنجا‬ ‫تا‬ ،‫را‬ ‫انسان‬ ‫اجتماعی‬ ‫زندگی‬ ‫های‬‫موقعيت‬ ‫هم‬‫كه‬‫هگل‬
‫حقوق‬ ‫ی‬‫فلسفه‬ ‫پيشگفتار‬ ‫در‬(1821)‫كرد‬ ‫اعالم‬:
«‫است‬ ‫عقالنی‬ ‫است‬ ‫واقعی‬ ‫آنچه‬ ‫و‬ ‫واقعی‬ ‫است‬ ‫عقالنی‬ ‫آنچه‬».

8. ‫گويد‬ ‫می‬ ‫وبرچه‬ ‫ماكس‬
•‫از‬‫وبر‬ ‫ماكس‬‫نظر‬‫عصر‬ ‫در‬ ،«‫علم‬ ‫ماقبل‬»‫يا‬«‫عالم‬ ‫جهالت‬ ‫دوران‬»‫ناچار‬ ‫مردم‬ ،
‫ب‬ ‫او‬ ‫طرح‬ ‫و‬ ‫قصد‬ ‫كه‬ ‫كنند‬ ‫تلقی‬ ‫فاعلی‬ ‫فعل‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫های‬‫پديده‬ ‫و‬ ‫جهان‬ ‫بودند‬‫جهان‬ ‫ه‬
‫ميان‬ ‫موجود‬ ‫ّی‬‫ل‬‫ع‬ ‫روابط‬ ‫درك‬ ‫از‬ ‫آنان‬ ‫زيرا‬ ‫بخشد؛‬‫می‬ ‫معنی‬‫عاجز‬ ‫ها‬‫پديده‬
‫بودند؛‬‫اما‬‫با‬ ‫نيچه‬‫تغبير‬ ‫به‬ ‫يا‬ ‫تجربی‬ ‫علم‬ ‫پيروزی‬ ‫با‬«‫خداوند‬ ‫مرگ‬»‫د‬ ،‫به‬ ‫نيازی‬ ‫يگر‬
‫ب‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫ميان‬ ‫طولی‬ ‫ارتباط‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫ها‬‫پديده‬ ‫روابط‬ ‫زيرا‬ ‫نيست؛‬ ‫فرضيه‬ ‫اين‬‫يك‬ ‫ا‬
‫شد‬‫تبديل‬ ‫ها‬‫پديده‬ ‫خود‬ ‫ميان‬‫معلولی‬ ‫و‬ ‫ّی‬‫ل‬‫ع‬ ‫ارتباط‬ ‫به‬ ،‫فراطبيعی‬ ‫وجود‬‫است‬ ‫ه‬.
•‫است‬ ‫جهان‬ ‫درباره‬ ‫اساسی‬ ‫اعتقاد‬ ‫چند‬ ‫دربردارنده‬ ‫علم‬.«‫عقال‬ ‫درك‬ ‫قابليت‬،‫نی‬
‫و‬ ‫طبيعت‬ ‫يكنواخت‬ ‫طبيعت‬ ‫مندی‬‫سامان‬ ‫يا‬ ‫بودن‬ ‫منظم‬ ،‫پذيری‬‫فهم‬ ‫اصل‬
‫ارزشمندی‬‫علم‬»‫اند‬‫مبانی‬ ‫اين‬ ‫جمله‬ ‫از‬.

9. ‫دین‬ ‫و‬ ‫علم‬ ‫رابطه‬
‫عبارت‬ ‫علم‬‫از‬ ‫است‬«‫علمی‬‫روش‬ ‫با‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫ها‬‫واقعيت‬ ‫عينی‬ ‫آوری‬‫جمع‬
‫شود‬‫می‬ ‫حاصل‬ ‫كلی‬ ‫قوانين‬.»
‫ديدگاه‬‫از‬ ‫ای‬ ‫دوره‬ ‫به‬ ‫مربوط‬ ‫آنرا‬ ‫بلكه‬ ،‫نيست‬ ‫دين‬ ‫نفی‬ ‫پی‬ ‫در‬ ‫پسادينی‬
‫و‬ ‫فكری‬ ‫رشد‬‫اجتماعی‬‫بشر‬‫است‬ ‫آمده‬ ‫سر‬ ‫به‬ ‫زمانش‬ ‫كه‬ ‫داند‬ ‫می‬.‫زبان‬ ‫به‬
‫آسيب‬ ‫از‬ ‫بيشتر‬ ‫دين‬ ‫سودمندی‬ ‫كه‬ ‫بوده‬ ‫زمانی‬ ‫كه‬ ‫دارد‬ ‫باور‬ ‫پسادين‬ ‫ديگر‬
‫بر‬ ‫روز‬ ‫به‬ ‫روز‬ ‫بشری‬ ‫تمدن‬ ‫پيشرفت‬ ‫با‬ ‫اما‬ ،‫است‬ ‫بوده‬ ‫آن‬ ‫اجتماعی‬ ‫های‬
‫دين‬ ‫امروز‬ ‫ی‬ ‫جامعه‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫جايی‬ ‫تا‬ ،‫شده‬ ‫افزوده‬ ‫دين‬ ‫جانبی‬ ‫های‬ ‫آسيب‬
‫است‬ ‫بازدارنده‬ ‫حركت‬ ‫يك‬ ‫باشد‬ ‫پيشرو‬ ‫حركتی‬ ‫آنكه‬ ‫از‬ ‫بيش‬.

10. ‫دينان‬ ‫ضد‬ ‫بندی‬ ‫تقسيم‬
‫ضد‬ ‫دینداران‬‫دین‬:‫هستند‬ ‫دسته‬ ‫این‬ ‫از‬ ‫دین‬ ‫ضد‬ ‫افراد‬ ‫بیشتر‬ ‫عامه‬ ‫باور‬ ‫برخالف‬.
‫باورمندان‬‫هر‬ ‫به‬ ‫پس‬ ،‫غلط‬ ‫را‬ ‫ادیان‬ ‫باقی‬ ‫و‬ ‫دانند‬ ‫می‬ ‫حق‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫دین‬ ‫که‬ ‫خاصی‬ ‫دین‬
‫با‬ ‫جدال‬ ‫به‬ ‫ای‬ ‫وسیله‬‫ادیان‬‫دیگر‬‫پردازند‬ ‫می‬.‫نگرش‬ ‫گونه‬ ‫این‬ ‫از‬ ‫است‬ ‫پر‬ ‫بشر‬ ‫تاریخ‬
‫همه‬ ‫بگوییم‬ ‫است‬ ‫بهتر‬ ،‫دینی‬ ‫ضد‬‫ای‬ ‫گونه‬ ‫به‬ ‫دینداران‬«‫دین‬ ‫ضد‬»‫این‬ ‫چون‬ ‫هستند‬
‫است‬ ‫دین‬ ‫اصول‬ ‫از‬ ‫یکی‬.

11. ‫ناباوران‬ ‫دين‬
‫دين‬ ‫بی‬‫ها‬، ‫ناباوران‬ ‫دين‬ ‫يا‬‫خاصی‬ ‫دين‬ ‫باورمند‬ ‫زمانی‬ ‫كه‬ ‫هستند‬ ‫كسانی‬
‫و‬ ‫اند‬ ‫شده‬ ‫خسته‬ ‫خود‬ ‫دين‬ ‫از‬ ‫سياسی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫مسائل‬ ‫بخاطر‬ ‫اما‬ ،‫اند‬ ‫بوده‬
‫دين‬ ‫هوادار‬ ‫كه‬ ‫تفاوت‬ ‫اين‬ ‫با‬ ‫دانند‬ ‫می‬ ‫بدبختی‬ ‫عمل‬ ‫را‬ ‫دين‬ ‫نخست‬ ‫دسته‬ ‫مانند‬
‫نيستند‬ ‫هم‬ ‫خاصی‬.
‫گرا‬ ‫ندانم‬ ‫آنها‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫اما‬ ،‫دارند‬ ‫باور‬ ‫را‬ ‫شخصی‬ ‫خدا‬ ‫هنوز‬ ‫افراد‬ ‫اين‬ ‫معموال‬
‫شود‬ ‫می‬ ‫يافت‬ ‫هم‬ ‫خداناباور‬ ‫و‬.‫نمونه‬‫ی‬ ‫جامعه‬ ‫در‬ ‫دين‬ ‫ضد‬ ‫های‬ ‫دين‬ ‫بی‬
‫ايران‬ ‫امروزی‬‫فراوا‬‫هستند‬ ‫ن‬.‫قبول‬ ‫را‬ ‫خدا‬ ‫فقط‬ ‫گويند‬ ‫می‬ ‫معموال‬ ‫كه‬ ‫كسانی‬
‫مخالف‬ ‫امروز‬ ‫اجتماعی‬ ‫شرايط‬ ‫بخاطر‬ ‫اسالم‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫دارند‬‫هستند‬.‫قضييه‬ ‫اشكال‬
‫كنند‬ ‫نمی‬ ‫تلقی‬ ‫دار‬ ‫خود،دين‬ ‫همكيشان‬ ‫جز‬ ‫را‬ ‫هيچكس‬ ‫شيعيان‬ ‫كه‬ ‫آنست‬!

12. ‫پ‬‫سادین‬‫َساخداباوری‬‫پ‬ ‫یا‬
‫گيری‬ ‫شكل‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫ای‬ ‫قبيله‬ ‫اخالقيات‬ ‫و‬ ‫رسوم‬ ‫و‬ ‫آداب‬ ‫كردن‬ ‫قانونمند‬ ‫ای‬ ‫گونه‬ ‫به‬ ‫دين‬
‫و‬ ‫شد‬ ‫بندی‬ ‫سازمان‬ ‫رفته‬ ‫رفته‬ ‫محلی‬ ‫های‬ ‫حكومت‬‫دقيق‬‫ا‬‫ظهور‬ ‫نخستين‬ ‫های‬ ‫تمدن‬ ‫با‬ ‫همزمان‬
‫باشد‬ ‫اجتماعی‬ ‫كنترل‬ ‫برای‬ ‫عاملی‬ ‫تا‬ ‫كرد‬.‫به‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫آغاز‬ ‫خدايان‬ ‫برای‬ ‫هايی‬ ‫سمبل‬ ‫ساختن‬ ‫با‬
‫رسيد‬ ‫تكامل‬ ‫به‬ ‫ها‬ ‫آسمان‬ ‫در‬ ‫فرضی‬ ‫خدايی‬.
‫مدنی‬ ‫قانون‬ ‫و‬ ‫اساسی‬ ‫قانون‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫می‬ ‫بازی‬ ‫را‬ ‫نقشی‬ ‫همان‬ ‫گذشته‬ ‫در‬ ‫دين‬ ‫كه‬ ‫گفت‬ ‫توان‬ ‫می‬
‫كند‬ ‫می‬ ‫بازی‬ ‫كنونی‬ ‫دوران‬ ‫در‬.‫به‬ ‫بشر‬ ‫را‬ ‫مدنی‬ ‫و‬ ‫اساسی‬ ‫قوانين‬ ‫نخستين‬ ‫بهتر‬ ‫زبان‬ ‫به‬ ‫يا‬
‫امر‬ ‫يك‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫تبديل‬ ‫و‬ ‫سازی‬ ‫مقدس‬ ‫آن‬ ‫اجرايی‬ ‫اهرم‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫تدوين‬ ‫دينی‬ ‫قوانين‬ ‫صورت‬
‫بود‬ ‫آن‬ ‫عذاب‬ ‫و‬ ‫فرضی‬ ‫خدای‬ ‫از‬ ‫ترس‬ ‫حس‬ ‫ايجاد‬ ‫و‬ ‫بااليی‬ ‫و‬ ‫قدسی‬.

13. ‫وپساخداباوران‬ ‫پسادين‬ ‫تفاوتهای‬
‫نيست‬ ‫ها‬ ‫اگنوستيك‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫آتئيست‬ ‫به‬ ‫منحصر‬ ‫َسادين‬‫پ‬ ‫ديدگاه‬.‫خ‬ ‫دين‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫باشند‬ ‫افرادی‬ ‫است‬ ‫ممكن‬‫سته‬
‫نخست‬ ‫ی‬ ‫آفريننده‬ ‫خدای‬ ‫يا‬ ‫شخصی‬ ‫خدا‬ ‫به‬ ‫هنوز‬ ‫ولی‬ ‫باشند‬ ‫شده‬«‫حال‬‫پانته‬ ‫يا‬ ‫ئيست‬ ‫ده‬ ‫شكل‬ ‫به‬‫ئي‬‫ست‬»
‫هاست‬ ‫اگنوستيك‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫آتئيست‬ ‫به‬ ‫منحصر‬ ‫َساخداباوری‬‫پ‬ ‫ديدگاه‬ ‫ما‬ ‫دين‬ ‫دوران‬ ‫و‬ ‫باشند‬ ‫داشته‬ ‫باور‬.‫آن‬‫ها‬
‫كه‬ ‫گفت‬ ‫توان‬ ‫می‬ ‫حداقل‬ ،‫نيست‬ ‫آن‬ ‫وجود‬ ‫بر‬ ‫ای‬ ‫نشانه‬ ‫و‬ ‫اند‬ ‫كرده‬ ‫معرفی‬ ‫اديان‬ ‫را‬ ‫خدا‬ ‫كه‬ ‫دارند‬ ‫باور‬
‫باشد‬ ‫هم‬ ‫خدايی‬ ‫فرض‬ ‫بر‬ ‫اگر‬«‫ندانم‬‫گرای‬‫ضعيف‬»‫ندارد‬ ‫تاثيری‬ ‫هيچ‬ ‫ما‬ ‫زندگی‬ ‫در‬.‫اين‬ ‫از‬ ‫بايد‬ ‫پس‬
‫برای‬ ‫بهتری‬ ‫راهكارهای‬ ‫تا‬ ‫يافت‬ ‫رهايی‬ ‫نبوده‬ ‫كاربردی‬ ‫ولی‬ ‫داده‬ ‫می‬ ‫آرامش‬ ‫بشر‬ ‫به‬ ‫زمانی‬ ‫كه‬ ‫توهم‬
‫كرد‬ ‫پيدا‬ ‫بشری‬ ‫مختلف‬ ‫های‬ ‫پيشرفت‬.
‫و‬ ‫سكوالريسم‬ ‫وجود‬ ‫اما‬ ،‫پردازند‬ ‫نمی‬ ‫مقابله‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫ندارند‬ ‫مشكلی‬ ‫دين‬ ‫وجود‬ ‫با‬ ‫پساخداباوران‬
‫دانند‬ ‫می‬ ‫سالم‬ ‫جامعه‬ ‫يك‬ ‫ی‬ ‫الزمه‬ ‫را‬ ‫دينی‬ ‫تندروی‬ ‫های‬ ‫ديدگاه‬ ‫كنترل‬ ‫و‬ ‫سياست‬ ‫از‬ ‫دين‬ ‫جدايی‬.‫به‬ ‫بنا‬
‫سكوالريسم‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫زمانی‬ ‫تا‬ ‫متعادل‬ ‫دينداری‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫ديدگاه‬ ‫اين‬‫پای‬‫بند‬‫است‬ ‫تحمل‬ ‫قابل‬ ‫باشد‬.

14. ‫علم‬ ‫دستاوردهای‬
•‫گيری‬‫رأی‬ ‫و‬ ‫انتخابات‬ ‫برگزاری‬ ،‫ليبرال‬ ‫ساالری‬‫مردم‬ ،‫دموكراسی‬ ‫ظهور‬.
•‫فردی‬ ‫های‬‫آزادی‬ ‫گسترش‬ ‫و‬ ‫فردگرايی‬ ،‫گرايی‬‫انسان‬.
•‫مرد‬ ‫و‬ ‫زن‬ ‫ميان‬ ‫مساوی‬ ‫حقوق‬ ‫داشتن‬ ‫به‬ ‫اعتقاد‬ ‫و‬ ‫طلبی‬‫برابری‬.
•‫نادرست‬ ‫های‬‫سنت‬ ‫از‬ ‫گريز‬ ‫و‬ ‫تعبدستييزی‬ ،‫آزادانديشی‬.
•‫دولت‬ ‫و‬ ‫سياست‬ ‫از‬ ‫دين‬ ‫جدايی‬‫يعنی‬ ،‫والئيسيت‬ ‫سكوالر‬ ‫های‬‫نظام‬ ‫آمدن‬ ‫وجود‬ ‫به‬‫ه‬.
•‫قرار‬ ‫فاعل‬ ‫و‬ ‫سوبژه‬‫گرفتن‬‫فراين‬ ‫و‬ ‫بوروكراسی‬‫اعتالی‬ ،‫طبيعت‬ ‫جهان‬ ‫در‬ ‫انسان‬‫د‬
‫ن‬ ‫طور‬ ‫به‬ ‫اكنون‬ ‫وبر‬ ‫ماكس‬ ‫گفته‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫زدايی‬‫افسون‬ ‫طريق‬ ‫از‬ ‫جهان‬ ‫سازی‬‫عقلی‬‫به‬ ‫اخواسته‬
‫ايجاد‬«‫آهنين‬ ‫فقس‬»‫است‬ ‫انجاميده‬ ‫جهان‬ ‫در‬.
•‫چون‬ ‫هايی‬‫ايده‬ ‫طريق‬ ‫از‬ ‫تاريخ‬ ‫فلسفه‬ ‫اعتالی‬«‫پيشرفت‬»،«‫شك‬»،«‫نقد‬»‫و‬«‫بحر‬‫ان‬»‫به‬
‫مدرنيته‬ ‫ی‬‫كننده‬‫متعادل‬ ‫های‬‫ايده‬ ‫ی‬‫منزله‬.
•

15. ‫ايران‬ ‫به‬ ‫آريائی‬ ‫اقوام‬ ‫ورورد‬
‫كوچيدند‬ ‫ايران‬ ‫به‬ ‫آريايی‬ ‫اقوام‬ ،‫ميالد‬ ‫از‬ ‫قبل‬ ‫سال‬ ‫هزار‬ ‫يك‬ ‫حدود‬ ‫در‬.‫اقو‬ ‫اين‬ ‫ورود‬ ‫با‬،‫ام‬
‫چه‬ ‫و‬ ‫آميخت‬ ‫هم‬ ‫در‬ ‫تدريج‬ ‫به‬ ‫بوميان‬ ‫ساكن‬ ‫تمدن‬ ‫با‬ ‫آريايی‬ ‫كوچنده‬ ‫و‬ ‫شبانی‬ ‫تمدن‬‫اقوام‬ ‫ره‬
‫گرفت‬ ‫شكل‬ ‫ايرانی‬.‫ترتيب‬ ‫به‬ ،‫اعراب‬ ‫هجوم‬ ‫از‬ ‫قبل‬ ‫ساله‬ ‫پانصد‬ ‫و‬ ‫هزار‬ ‫يك‬ ‫دوران‬ ‫در‬،‫مادها‬
‫كردند‬ ‫حكومت‬ ‫ايران‬ ‫بر‬ ‫ساسانيان‬ ‫و‬ ‫پارتيان‬ ،‫سلوكيان‬ ،‫هخامنشيان‬.‫از‬ ‫دوران‬ ‫اين‬‫هفتم‬ ‫قرن‬
‫در‬ ‫و‬ ‫شود‬ ‫می‬ ‫آغاز‬ ‫ميالد‬ ‫از‬ ‫قبل‬652‫يابد‬ ‫می‬ ‫خاتمه‬ ‫ميالدی‬.

16. ‫ساسانی‬ ‫جامعه‬ ‫مختصات‬
‫كند‬ ‫می‬ ‫زندگی‬ ،‫مانند‬ ‫كاست‬ ‫مقررات‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫ای‬ ‫جامعه‬ ،‫ساسانی‬ ‫جامعه‬.‫ج‬ ‫اين‬ ‫در‬‫امعه‬
‫گذار‬ ‫جهان‬ ‫به‬ ‫پا‬ ‫كه‬ ‫اجتماعی‬ ‫قشر‬ ‫و‬ ‫طبقه‬ ‫هر‬ ‫در‬ ‫كس‬ ‫هر‬ ‫كه‬ ،‫نفوذ‬ ‫قابل‬ ‫غير‬ ‫و‬ ‫بسته‬‫بايد‬ ‫می‬ ،‫ده‬
‫در‬ ‫مرگ‬ ‫زمان‬ ‫تا‬‫طبقه‬ ‫و‬ ‫قشر‬ ‫همان‬‫نمايد‬ ‫زندگی‬.
‫تو‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫شده‬ ‫محصور‬ ‫روحانيون‬ ‫و‬ ‫اشراف‬ ‫از‬ ‫ضخيمی‬ ‫ديوار‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫گرفته‬ ‫قرار‬ ‫راس‬ ‫در‬ ‫شاه‬‫ده‬
‫دارد‬ ‫بسيار‬ ‫فاصله‬ ‫مردم‬.‫مختصات‬ ‫دارای‬ ‫بلكه‬،‫سياسی‬ ‫مطلقه‬ ‫قدرت‬ ‫مظهر‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ‫او‬‫مذهبی‬
‫دارد‬ ‫روحانی‬ ‫جنبه‬ ‫قدرتش‬ ‫و‬ ‫است‬.‫برای‬ ‫اداری‬ ‫امور‬ ‫مركز‬ ‫و‬ ‫دولتی‬ ‫دستگاه‬ ‫او‬ ‫دربار‬
‫ط‬ ‫و‬ ‫عريض‬ ‫بسيار‬ ‫تشريفات‬ ‫اجرای‬ ‫و‬ ‫جاسوسان‬ ‫اخبار‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫ماليات‬ ‫دريافت‬ ‫و‬ ‫لشكريان‬‫است‬ ‫ويل‬.

17. ‫ايران‬ ‫در‬ ‫فلسفه‬
‫يون‬ ‫فسلفه‬ ‫كه‬ ‫ساسانيان‬ ‫و‬ ‫اشكانيان‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫جز‬ ،‫ايران‬ ‫در‬ ‫اسالم‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫دوران‬ ‫در‬،‫رم‬ ،‫ان‬
‫اخص‬ ‫معنای‬ ‫به‬ ‫فلسفه‬ ،‫رسيد‬ ‫ايران‬ ‫به‬ ‫بيزانس‬ ‫و‬ ‫اسكندريه‬‫كلمه‬«‫به‬‫جهان‬ ‫مثابه‬‫بر‬ ‫مبتنی‬ ‫بينی‬
‫استدالالت‬ ‫و‬ ‫مقوالت‬‫منطقی‬»،‫و‬ ‫موجود‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫آنچه‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫نداشته‬ ‫وجود‬ ‫عمده‬ ‫بطور‬
‫مذ‬ ‫غير‬ ‫تفكر‬ ،‫اخالق‬ ‫و‬ ‫سياست‬ ‫مانند‬ ‫عملی‬ ‫امور‬ ‫رشته‬ ‫يك‬ ‫در‬ ‫بيشتر‬ ،‫بوده‬ ‫متداول‬‫بر‬ ‫مبتنی‬ ‫هبی‬
‫طبيعی‬ ‫دين‬ ‫چند‬ ‫هر‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫بوده‬ ،‫دادها‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫آئين‬ ‫و‬ ‫انردزها‬ ‫بصورت‬ ‫تعميم‬ ‫و‬ ‫تجربه‬«‫م‬‫زديسنا‬
»‫يا‬«‫زرتشت‬ ‫آئين‬»‫كه‬‫طبيعت‬ ‫قوای‬ ‫و‬ ‫عناصر‬ ‫آن‬ ‫در‬‫مانند‬«‫و‬ ‫آب‬‫آتش‬‫وخورشيد‬‫و‬‫ن‬‫ور‬»‫مقام‬
‫ها‬ ‫گنوستيك‬ ‫فلسفی‬ ‫آراء‬ ‫رخنه‬ ‫عليه‬ ‫خود‬ ‫نبرد‬ ‫در‬ ،‫داشتند‬ ‫مقدس‬‫و‬‫نوافالطونيا‬‫ن‬‫و‬‫انواع‬
‫ا‬ ‫تدريج‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫شود‬ ‫فسلفی‬ ‫بحث‬ ‫جرو‬ ‫مرحله‬ ‫وارد‬ ‫شد‬ ‫ناچار‬ ‫ديگر‬ ‫آميز‬ ‫الحاد‬ ‫تفكرات‬‫لهيات‬
‫ب‬ ‫جهان‬ ‫يك‬ ‫مرحله‬ ‫به‬ ‫هرگز‬ ‫تفكر‬ ‫از‬ ‫مرحله‬ ‫اين‬ ،‫همه‬ ‫اين‬ ‫با‬ ،‫آورد‬ ‫بوجود‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫مستدل‬‫ينی‬
‫د‬ ‫بينی‬ ‫جهان‬ ‫بصورت‬ ‫عمده‬ ‫بطور‬ ‫و‬ ‫كماكان‬ ‫و‬ ‫نرسيد‬ ‫كلمه‬ ‫واقعی‬ ‫معنای‬ ‫به‬ ‫فلسفی‬‫الهيات‬ ‫و‬ ‫ينی‬
‫ماند‬ ‫باقی‬ ‫بدان‬ ‫وابسته‬.

18. ‫ميالدى‬ ‫ّل‬‫و‬‫ا‬ ‫قرن‬ ‫پنج‬ ‫چهار‬ ‫طول‬ ‫در‬(‫ساسانيان‬ ‫و‬ ‫اشكانيان‬)‫همه‬‫بزرگ‬ ‫اديان‬‫آن‬
‫دوران‬(‫هندو‬ ‫و‬ ‫بودايى‬ ،‫مسيحى‬ ،‫يهودى‬)‫اي‬ ‫امپراتورى‬ ‫از‬ ‫وسيعى‬ ‫مناطق‬ ‫در‬‫ران‬
‫اجتماعى‬ ‫روند‬ ،‫تاريخى‬ ‫منطق‬ ‫به‬ ،‫شده‬ ‫پخش‬ ‫باستانی‬ ‫آيين‬ ‫با‬ ‫رقابت‬ ‫در‬‫اين‬ ‫در‬
‫مى‬ ‫شكل‬ ‫سمت‬‫گونا‬ ‫اين‬ ‫همزيستى‬ ‫حفظ‬ ‫پی‬ ‫در‬ ‫مركزى‬ ‫حكومت‬ ‫كه‬ ‫گرفت‬‫گونى‬‫ها‬
‫بسوى‬ ‫و‬ ‫دهد‬ ‫قرار‬ ‫مذهبى‬ ‫ّق‬‫ل‬‫تع‬ ‫وراى‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬«‫سياسى‬ ‫دولت‬»‫يابد‬ ‫ّل‬‫و‬‫تح‬.‫د‬‫و‬
‫رسمى‬ ‫مذهب‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫زرتشتى‬ ‫دين‬ ‫اعالم‬ ،‫ساسانی‬ ‫عصر‬ ‫در‬ ‫متناقض‬ ‫روند‬‫دولتى‬
‫رويارويی‬ ‫عيار‬ ‫خوبى‬ ‫به‬ ،‫ديگر‬ ‫سوى‬ ‫از‬ ‫مزدكى‬ ‫جنبش‬ ‫آمدن‬ ‫بر‬ ‫و‬ ‫سو‬ ‫يك‬ ‫از‬‫و‬
‫می‬ ‫نشان‬ ‫را‬ ‫سمت‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫ايرانى‬ ‫جامعهء‬ ‫درونى‬ ‫كشاكش‬‫دهد‬.
‫؟‬ ‫رسمی‬ ‫مذهب‬ ‫با‬ ‫تعارض‬ ‫در‬ ‫سياسی‬ ‫دولت‬

19. ‫دين‬ ‫در‬ ‫مدرنيته‬ ‫حلول‬
‫آشنايی‬ ‫سرآغاز‬‫با‬ ‫ايرانيان‬‫عصر‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مدرن‬ ‫انديشه‬ ‫و‬ ‫فكر‬ ‫مبانی‬‫م‬‫شروطه‬‫باز‬
‫اجتما‬ ‫فكری‬ ‫فضای‬ ‫در‬ ‫اساسی‬ ‫مقوالتی‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫دورانی‬ ‫گردانند؛‬‫می‬‫عی‬
‫مطرح‬ ‫ايران‬،‫پارلمان‬ ،‫قانون‬ ،‫مساوات‬ ،‫عدالت‬ ،‫آزادی‬ ‫چون‬ ‫مسائلی‬ ‫شد؛‬
‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫نظام‬ ،‫شورايی‬ ‫نظام‬ ،‫اكثريت‬ ‫حق‬...‫هاي‬‫اسلوب‬ ،‫مبنا‬ ‫اين‬ ‫بر‬‫ی‬
‫شد‬ ‫مطرح‬ ‫رايج‬ ‫اعتقادی‬ ‫نظام‬ ‫از‬ ‫متفاوت‬.
،‫گرايی‬‫بومی‬ ‫و‬ ‫ستيزی‬‫غرب‬ ‫دوره‬ ،‫گرايی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫غرب‬ ‫با‬ ‫آشنايی‬ ‫ی‬‫دوره‬
‫گزينی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫شناسی‬‫غرب‬‫دوره‬.

20. ‫گرايی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫غرب‬ ‫با‬ ‫آشنايی‬ ‫ی‬‫دوره‬
‫از‬ ‫دوره‬ ‫اين‬‫چون‬‫افرادی‬ ‫كه‬ ‫زمانی‬ ‫از‬ ‫يعنی‬ ‫شود؛‬‫می‬ ‫شروع‬ ‫هجری‬ ‫سيزدهم‬ ‫سده‬ ‫اواسط‬
‫دانشمندش‬ ‫وزير‬ ‫و‬ ‫ميرزا‬ ‫عباس‬«‫قائم‬‫مقام‬‫فراهانی‬»،‫برای‬ ‫را‬ ‫دانشجويانی‬ ‫و‬ ‫سفيران‬
‫توسط‬ ‫موضوع‬ ‫اين‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫و‬ ‫فرستادند‬ ‫اروپا‬ ‫به‬ ‫فنون‬ ‫و‬ ‫علوم‬ ‫فراگيری‬«‫ميرزا‬‫خان‬‫تقی‬
‫اميركبير‬»‫تأسيس‬ ‫با‬«‫دارالفنون‬»‫با‬ ‫نيز‬ ‫و‬‫گسيل‬‫ايرانی‬ ‫دانشجويان‬‫ش‬ ‫پيگيری‬ ‫خارج‬ ‫به‬‫د‬.
‫اروپايی‬ ‫های‬‫كتاب‬ ‫از‬ ‫بسياری‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پس‬‫ترجمه‬‫زمينه‬ ‫در‬ ‫بسياری‬ ‫تأليفات‬ ‫و‬‫آوردهای‬ ‫دست‬
‫غرب‬‫جديد‬ ‫دنيای‬‫به‬‫درآمد‬‫نگارش‬.‫و‬ ‫كردند‬ ‫منتشر‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫های‬‫سفرنامه‬ ‫فرستادگان‬ ‫و‬ ‫سفيران‬
‫شدند‬ ‫تشكيل‬ ‫فراماسونری‬ ‫محافل‬ ‫و‬ ‫خواه‬‫ترقی‬ ‫های‬‫جمعيت‬.

21. ‫در‬‫در‬ ‫توانستند‬ ‫بنياد‬ ‫دين‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫دو‬ ،‫ميانه‬ ‫های‬ ‫سده‬‫ايران‬‫زمين‬‫اي‬ ‫به‬‫دئولوژی‬
‫شوند‬ ‫مبدل‬ ‫دولت‬:‫مخالف‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫باطنی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫يا‬ ‫اسماعيلی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫يكی‬‫با‬ ‫ت‬
‫بطور‬ ،‫كشيد‬ ‫چالش‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫عباسی‬ ‫حكومت‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫عباسيان‬ ‫دولت‬ ‫با‬ ‫خالفت‬‫كه‬ ‫ی‬
‫گرفت‬ ‫قرار‬ ‫سقوط‬ ‫معرض‬ ‫در‬ ‫عباسی‬ ‫خالفت‬.‫ايراني‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫اين‬ ‫ايجاد‬ ‫در‬‫نقش‬ ‫ان‬
‫اسماعي‬ ‫كه‬ ‫نميداد‬ ‫راه‬ ‫خود‬ ‫به‬ ‫نيزترديدی‬ ‫بغداد‬ ‫خليفه‬ ‫و‬ ‫كردند‬ ‫بازی‬ ‫مهمی‬‫كه‬ ‫را‬ ‫ليان‬
‫مهمتري‬ ‫بخواند‬ ‫مجوس‬ ، ‫ميشود‬ ‫ياد‬ ‫نيز‬ ‫باطنی‬ ‫و‬ ‫فاطمی‬ ‫عنوانهای‬ ‫با‬ ‫آنها‬ ‫از‬‫نظريه‬ ‫ن‬
‫زمين‬ ‫درايران‬ ‫اسماعيلی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫پرداز‬"‫بلخی‬ ‫قباديانی‬ ‫ناصرخسرو‬"‫ب‬‫ود‬.
‫فاطمی‬ ‫دولت‬ ‫نخست‬ ‫توانستند‬ ‫اسماعيليان‬(1171-909‫ميالدی‬)‫الموت‬ ‫دولت‬ ‫سپس‬ ‫و‬
(1256-1090‫ميالدی‬)‫نهادند‬ ‫بنا‬ ‫را‬
‫زمين‬ ‫ایران‬ ‫ميانه‬ ‫های‬ ‫سده‬ ‫در‬ ‫دینی‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫دو‬

22. ‫بود‬ ‫تاريخ‬ ‫همين‬ ‫از‬‫كه‬‫عباسيان‬‫قل‬ ‫كه‬ ‫بغداد‬ ‫خالفت‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫ضعف‬ ‫به‬‫ب‬
‫ايجاد‬ ‫ضرورت‬ ‫و‬ ‫بردند‬ ‫پی‬ ‫بود‬ ‫اسالمی‬ ‫خالفت‬‫يك‬‫ايدئولوژی‬‫قدرتمند‬ ‫دولتی‬
‫تا‬ ،‫پذيرفتند‬ ‫اجبار‬ ‫به‬ ‫را‬‫بتوان‬‫ن‬‫د‬‫مقابل‬ ‫در‬‫ايدئولوژی‬‫های‬‫از‬ ‫معارض‬‫م‬‫شروعيت‬
‫خالفت‬‫مقابل‬ ‫در‬‫ايدئولوژی‬‫منسجم‬‫ديگ‬ ‫ايدئولوژيهای‬ ‫و‬ ‫اسماعيليان‬‫حفاظت‬ ‫ر‬
‫كند‬.‫ايدئولوژی‬ ‫اين‬‫با‬‫نبوغ‬‫غزالی‬(1111-1058‫ميالدی‬)‫در‬‫تدبير‬ ‫سايه‬ ‫زير‬
‫شمشير‬ ‫قدرت‬ ‫و‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬‫سلجوقيان‬(1194-1037‫ميالدی‬)‫به‬‫آمد‬ ‫وجود‬.
‫كه‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫دو‬ ‫با‬ ‫ايرانيان‬ ‫ترتيب‬ ‫اين‬ ‫به‬‫سياست‬‫های‬‫پ‬ ‫را‬ ‫متفاوتی‬،‫ميگرفت‬ ‫ی‬
‫تسخير‬‫بغداد‬‫دادند‬ ‫قرار‬ ‫هدف‬ ‫را‬
‫ایران‬ ‫ميانه‬ ‫های‬ ‫سده‬ ‫در‬ ‫دینی‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫دو‬‫زمين‬(2)

23. ‫ايدئولوژی‬‫اسماعيليان‬‫موجد‬«‫سياست‬‫براندازی‬‫مسلحانه‬»‫بود‬،‫از‬ ‫اما‬
‫غزالی‬ ‫ايدئولوژی‬‫سياست‬«‫از‬ ‫خالفت‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫تسخير‬‫درون‬»‫ميآ‬ ‫بر‬ ‫سر‬‫ورد‬.
‫هر‬‫ايدئولوژی‬ ‫دو‬‫درشكل‬،‫اسالمی‬«‫شيعه‬ ‫اسماعيليان‬»‫غزالی‬ ‫و‬«‫سنی‬-‫صوفی‬»‫بود‬-
‫ليكن‬‫در‬‫بودند‬ ‫متفاوت‬ ‫محتوا‬.‫ايدئولوژی‬‫اسماعيلی‬‫درون‬ ‫از‬‫عقل‬‫گرا‬،‫اعتزالی‬ ،
‫بود‬ ‫ارسطويی‬ ‫و‬ ‫فلسفی‬.‫درون‬ ‫از‬ ‫غزالی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫اما‬‫منتقد‬‫عقل‬‫گرايی‬،‫اشعری‬
‫مسلك‬‫فلسفه‬ ،‫ستيز‬‫بود‬ ‫صوفيانه‬ ‫و‬.
‫بنا‬‫اسماعيلی‬ ‫ايدئولوژی‬ ،‫نوين‬ ‫سياسی‬ ‫ادبيات‬ ‫به‬‫به‬‫شدت‬‫و‬ ‫راديكال‬‫ا‬‫يدئ‬‫ولوژی‬‫غزالی‬
‫شدت‬ ‫به‬‫محافظه‬‫كار‬‫بود‬.‫هدف‬ ‫يك‬ ‫در‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫دو‬ ‫هر‬‫سياسی‬‫اشتراك‬‫آن‬ ،‫داشتند‬‫هم‬
‫بود‬ ‫عباسی‬ ‫خالفت‬ ‫تسخير‬.
‫صوفيگری‬ ‫و‬ ‫عقل‬ ‫منازعه‬

24. ‫هم‬ ‫عباسی‬ ‫خالفت‬‫با‬«‫تصوف‬»‫كه‬‫غزالی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫اركان‬ ‫از‬‫بود‬‫هم‬ ‫و‬،‫با‬
«‫اسماعيلی‬ ‫يدئولوژی‬ ‫ا‬»‫مخالف‬ ‫سخت‬‫برای‬ ‫داشت‬ ‫قدرت‬ ‫كه‬ ‫جايی‬ ‫تا‬ ‫و‬ ‫بود‬
‫بود‬ ‫كرده‬ ‫تالش‬ ‫آنها‬ ‫نابودی‬.‫در‬‫ای‬ ‫لحظه‬‫كه‬‫رفتند‬ ‫می‬ ‫مصر‬ ‫اسماعيليان‬‫تا‬
‫بر‬ ‫را‬ ‫عباسيان‬ ‫بساط‬‫چينند‬‫مصر‬ ‫اسماعيليان‬ ‫پايتخت‬ ‫قاهره‬ ‫تابع‬ ‫را‬ ‫بغداد‬ ‫و‬‫ك‬‫نند‬،
‫خراسانی‬ ‫دبيران‬‫شمشير‬ ِ‫ت‬‫قدر‬ ‫با‬‫سال‬ ‫در‬ ‫سلجوقيان‬1055‫بغداد‬ ‫ميالدی‬‫را‬
‫تسخير‬‫را‬ ‫اسماعيليان‬ ‫خطر‬ ‫و‬‫برطرف‬ ‫موقتا‬‫تثبي‬ ‫خالفت‬ ‫مركز‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫نفوذ‬ ‫و‬‫ت‬
‫كردند‬.
‫بغداد‬ ‫فتح‬ ‫و‬ ‫سلجوقيان‬

25. ‫با‬‫تاسيس‬‫بوروكراسی‬ ‫با‬ ‫منطبق‬ ‫سلجوقی‬ ‫دولت‬‫ايران‬‫زمينی‬‫و‬ ‫بغداد‬ ‫در‬ ‫خراسانيان‬ ‫نفوذ‬ ،‫ك‬‫ل‬‫امپراتوری‬
‫يافت‬ ‫گسترش‬ ‫اسالمی‬.‫نظام‬‫الملك‬‫دولت‬ ‫ثبات‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫دريافته‬ ‫فراست‬ ‫با‬ ‫توسی‬‫تنها‬‫نم‬‫ی‬‫تواند‬‫م‬‫بر‬ ‫تكی‬
‫تاج‬ ‫پيوند‬،‫شمشيربا‬ ‫قدرت‬،‫سياسی‬ ‫ثبات‬ ‫تداوم‬ ‫و‬ ‫باشد‬ ‫بوروكراسی‬‫مستلزم‬‫ايدئولوژی‬‫ني‬‫هست‬ ‫ز‬.‫كه‬ ‫ويژه‬ ‫به‬
‫استقرار‬ ‫برخالف‬ ‫دولت‬ ‫جدی‬ ‫رقيب‬ ‫الموت‬ ‫اسماعيليان‬‫دولت‬‫سلجوقی‬‫در‬ ،‫بخش‬‫های‬‫از‬ ‫بزرگی‬‫اي‬‫ران‬‫زمين‬
‫خويش‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫و‬ ‫ميكردند‬ ‫حاكميت‬ ‫اعمال‬‫را‬‫دادند‬ ‫می‬ ‫گسترش‬.
‫نظام‬‫الملك‬‫به‬ ‫دادن‬ ‫خاتمه‬ ‫برای‬ ‫توسی‬‫چ‬‫ندگانگی‬‫تاسيس‬ ،‫ايدئولوژيك‬‫نظاميه‬‫ها‬‫را‬‫دردست‬‫ور‬‫قرار‬ ‫كار‬
‫داد‬.‫دل‬ ‫در‬ ‫امپراتوری‬ ‫شكل‬ ‫ديگر‬ ‫كه‬ ‫سلجوقی‬ ‫دولت‬ ‫سياسی‬ ‫يكپارچگی‬‫خالفت‬‫اسالمی‬‫خو‬ ‫به‬،‫بود‬ ‫گرفته‬ ‫د‬
‫بود‬ ‫حقوقی‬ ‫ثبات‬ ‫و‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫پشتوانه‬ ‫نيازمند‬.
‫سه‬ ‫بنياد‬‫نظام‬ ‫نظریه‬ ‫در‬ ‫سياسی‬ ‫قدرت‬ ‫گانه‬‫الملک‬(‫ت‬‫و‬ ‫بوروکراسی‬ ،‫اج‬‫ایدئولوژی‬)

26. ‫ا‬‫يجاد‬‫نظاميه‬ ‫مدارس‬‫كه‬‫منتسب‬‫نام‬ ‫به‬‫مؤسس‬‫اش‬«‫نظام‬‫توسی‬ ‫الملك‬»‫د‬ ‫سياست‬ ‫نتيجه‬ ،‫است‬‫برای‬ ‫ولت‬
‫يك‬ ‫ايجاد‬‫ايدئولوژی‬‫دولتی‬‫درآورد‬ ‫خويش‬ ‫ديسيپلين‬ ‫زير‬ ‫را‬ ‫آموزشی‬ ‫نظام‬ ‫بتواند‬ ‫تا‬ ‫بود‬.‫نظام‬‫الملك‬
‫كه‬ ‫بود‬ ‫دريافته‬‫حفظ‬‫يكپاچگی‬‫بدون‬ ‫دولت‬‫يك‬‫پارچگی‬‫بايست‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫ناممكن‬ ‫ايدئولوژيك‬‫پايان‬ ‫برای‬ ‫ی‬
‫به‬ ‫دادن‬‫چندگانگی‬‫ايدئولوژيك‬‫يك‬ ‫بتواند‬ ‫تا‬ ‫شود‬ ‫داده‬ ‫سازمان‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫تعرضی‬ ،‫جامعه‬‫ايدئولوژی‬
‫را‬ ‫دولتی‬ ‫فراگير‬‫ايدئولوژی‬ ‫برديگر‬‫های‬‫گرداند‬ ‫غالب‬ ‫رقيب‬.‫تاسيس‬‫نظاميه‬‫ها‬‫تمامی‬ ‫در‬ ‫نيتی‬ ‫چنين‬ ‫با‬
‫امپراتوری‬ ‫قلمرو‬‫دردستور‬‫بود‬ ‫گرفته‬ ‫قرار‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫روز‬.‫سياست‬ ‫اجرای‬ ‫در‬‫ايدئولوژی‬‫سازی‬،‫دين‬ ‫از‬
‫غزالی‬ ‫محمد‬‫درراستای‬‫كرد‬ ‫ايفا‬ ‫بزرگی‬ ‫نقش‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫سياسی‬ ‫اهداف‬.
‫سه‬ ‫بنياد‬‫نظام‬ ‫نظریه‬ ‫در‬ ‫سياسی‬ ‫قدرت‬ ‫گانه‬‫الملک‬(2)

27. ‫تاسيس‬‫نظاميه‬‫ها‬‫امپراتوری‬ ‫قلمرو‬ ‫تمامی‬ ‫در‬ ‫نيتی‬ ‫چنين‬ ‫با‬‫دردستور‬‫قرار‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫روز‬‫بود‬ ‫گرفته‬.‫در‬
‫سياست‬ ‫اجرای‬‫ايدئولوژی‬‫سازی‬‫غزالی‬ ‫محمد‬ ،‫دين‬ ‫از‬‫درراستای‬‫نق‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫سياسی‬ ‫اهداف‬‫ش‬
‫كرد‬ ‫ايفا‬ ‫بزرگی‬..
‫غ‬‫زالی‬‫با‬‫تافت‬ ‫نمی‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫تعقل‬ ‫و‬ ‫عقل‬ ‫عمدتا‬ ‫كه‬ ‫متعدد‬ ‫تاليفات‬‫ايدئولوژی‬ ،‫های‬‫سياس‬ ‫مخالف‬‫ت‬‫نظام‬ ‫های‬
‫الملك‬‫معنای‬ ‫و‬ ‫روح‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫داد‬ ‫قرار‬ ‫نقد‬ ‫مورد‬ ‫را‬‫تازه‬‫ای‬‫بخشيد‬.‫غزالی‬‫با‬‫تاليفاتش‬‫منسج‬ ‫منظومه‬ ‫يك‬‫م‬
‫از‬ ‫پيش‬ ‫كه‬ ‫ساخت‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫نظر‬ ‫مورد‬ ‫اسالم‬ ‫برای‬ ‫ايدئولوژيك‬‫آن‬‫سابقه‬‫نداشت‬.‫تا‬ ‫اسالمی‬ ‫خالفت‬
‫بود‬ ‫منسجم‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫يك‬ ‫فاقد‬ ‫غزالی‬ ‫از‬ ‫پيش‬.‫اسالم‬‫خالفت‬‫مجموعه‬‫گوناگون‬ ‫راستاهای‬ ‫از‬ ‫بود‬ ‫متفرقی‬
‫متنازع‬ ‫الهياتی‬ ‫مباحث‬ ‫و‬ ‫فقهی‬.‫عمدتا‬ ‫خالفت‬ ‫استمرار‬‫برپايه‬‫بود‬ ‫اسالمی‬ ‫احكام‬ ‫اجرای‬.‫بی‬‫جهت‬‫كه‬ ‫نبود‬
‫مخالفان‬ ‫ايدئولوژيهای‬ ‫تعرضهای‬ ‫مقابل‬ ‫در‬ ‫خالفت‬‫به‬‫آسيب‬ ‫شدت‬‫پذير‬‫احكام‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫آنان‬ ‫و‬ ‫بود‬‫و‬ ‫الحاد‬ ‫و‬ ‫كفر‬
‫ميكرد‬ ‫سركوب‬ ‫خشونت‬ ‫با‬ ‫نفاق‬.‫نيز‬ ‫را‬ ‫فارابی‬ ‫و‬ ‫سينا‬ ‫ابوعلی‬ ‫كه‬ ‫بس‬ ‫همين‬ ‫غزالی‬ ‫انديشی‬ ‫تاريك‬ ‫در‬‫تكفير‬
‫نمود؟‬!
‫سه‬ ‫بنياد‬‫نظام‬ ‫نظریه‬ ‫در‬ ‫سياسی‬ ‫قدرت‬ ‫گانه‬‫الملک‬(3)

28. ‫بنياد‬‫غزالی‬ ‫ايدئولوژی‬‫مبنای‬ ‫بر‬‫تلفيق‬‫شريعت‬‫فقهی‬‫با‬‫و‬ ‫عادات‬ ،‫عبادات‬‫معامالت‬‫و‬‫باورهای‬‫صوفيانه‬
‫استواربود‬.‫در‬‫تغييرناپذير‬ ‫اصول‬ ،‫ايدئولوژی‬ ‫اين‬‫شريعت‬(‫اصول‬،‫ظاهری‬‫شكلی‬،‫با‬‫وجد‬‫صو‬ ‫وشوق‬‫فيانه‬،
‫ذوقی‬،‫فردبنياد‬ ،‫درون‬‫يافتی‬‫ميگردد‬ ‫كسب‬ ‫اخالقی‬ ‫مراقبت‬ ‫طريق‬ ‫از‬ ‫كه‬-)‫در‬ ،‫هم‬‫می‬‫آميزند‬.‫اين‬‫درهم‬
‫آميزی‬‫يك‬ ‫جز‬ ‫چيزی‬‫ايدئولوژی‬‫سازی‬‫و‬ ‫بغداد‬ ‫خالفت‬ ‫كردن‬ ‫منطبق‬ ‫برای‬‫پادشاهی‬‫سلجوقی‬‫س‬ ‫بر‬‫اختار‬
‫ب‬‫وروكراسی‬‫نبود‬ ‫ايرانی‬.
‫هدف‬‫شريعت‬ ‫نجات‬ ،‫آميزش‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫غزالی‬‫بحران‬‫زده‬‫ای‬‫كه‬‫ديگر‬‫جاذبه‬‫اش‬‫طري‬ ‫از‬ ،‫بود‬ ‫داده‬ ‫دست‬ ‫از‬ ‫را‬‫ق‬
‫و‬ ‫محبوبيت‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫تصوفی‬ ‫با‬ ‫همنشينی‬‫مقبوليت‬‫داشت‬.‫های‬ ‫خانه‬ ‫تاريك‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مدارس‬ ‫اين‬ ‫واقع‬ ‫در‬ ‫غزالی‬
‫كرد‬ ‫تبديل‬ ‫حكومت‬ ‫از‬ ‫پاسداری‬ ‫برای‬ ‫ايدلوژيك‬.
‫غزال‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫بنياد‬‫ی‬

29. ، ‫بودند‬ ‫اسالم‬ ‫و‬ ‫عرب‬ ‫با‬ ‫مبارزه‬ ‫مدعی‬ ‫كه‬ ‫ايرانيان‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫غزالی‬ ‫فكری‬ ‫زعامت‬ ‫تحت‬‫با‬‫اين‬‫ايدئول‬‫وژی‬‫سازی‬
‫نخستين‬ ‫برای‬‫بار‬‫به‬‫اسالم‬‫قابل‬ ‫هويت‬‫ارائه‬‫س‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫پايگاه‬ ‫اسالمی‬ ‫حكوت‬ ‫برای‬ ‫و‬ ‫داديم‬‫اختيم‬.‫زيرا‬‫تا‬
‫از‬ ‫پيش‬‫غزالی‬،«‫اسالم‬»،‫به‬‫دوم‬ ‫سده‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫ويژه‬-‫مفهوم‬ ‫در‬ ‫مجموع‬ ‫در‬‫فقهی‬‫اش‬‫خود‬‫راعرضه‬‫بود‬ ‫كرده‬.‫به‬
‫برداشتی‬ ‫كه‬ ‫حنفی‬ ‫فقه‬ ‫ويژه‬‫بين‬‫النهرينی‬‫با‬ ‫ميكرد‬ ‫ارائه‬ ‫حقوق‬ ‫از‬‫معارضانی‬‫سرسخت‬-‫همچون‬‫مالكی‬‫ها‬‫و‬
‫حنبل‬‫ها‬-‫بود‬ ‫شده‬ ‫روبرو‬ ‫اسالمی‬ ‫قلمرو‬ ‫در‬.‫مضافا‬‫ناب‬ ‫مباحث‬‫تر‬‫جدال‬ ‫در‬ ‫الهياتی‬‫بين‬‫اشاعره‬‫به‬ ‫معتزله‬ ‫و‬‫بن‬
‫بست‬‫بود‬ ‫رسيده‬.‫چهار‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫اسالمی‬ ‫امپراتوری‬ ‫عمال‬ ‫چهارگانه‬ ‫فقه‬‫حوزه‬‫حقوقی‬‫بود‬ ‫كرده‬ ‫تقسيم‬.‫مباحث‬
‫تاثير‬ ‫زير‬ ‫نيز‬ ‫الهياتی‬‫كنش‬‫های‬‫از‬ ‫يكی‬ ‫از‬ ‫سياسی‬‫حوزه‬‫متعدد‬ ‫های‬‫فقهی‬‫تاثير‬‫بود‬ ‫پذيرفته‬‫تعدد‬ ‫اين‬ ‫كه‬ ‫ند‬
‫حوزه‬‫های‬‫و‬ ‫حقوقی‬‫الهياتی‬،‫تهديدی‬‫جدی‬‫برای‬‫اسالمی‬ ‫امپراتوری‬‫كه‬‫پادشاهی‬‫ها‬‫و‬‫اميرنشين‬‫های‬‫م‬‫ختلف‬
‫ميگرديد‬ ‫محسوب‬ ‫بود‬ ‫ساخته‬ ‫متحد‬ ‫خويش‬ ‫درون‬ ‫در‬ ‫را‬
‫تحميل‬ ‫را‬ ‫دولتی‬ ‫واپسگرائی‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫غزالی‬ ‫چگونه‬‫کرد‬

30. ‫دبيران‬‫ايرانی‬‫تالش‬ ‫بودند‬ ‫رسانده‬ ‫قدرت‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫سلجوقيان‬ ‫كه‬‫می‬‫كردند‬‫سو‬ ‫به‬ ‫خالفت‬ ‫بحران‬ ‫كه‬‫گسترش‬ ‫د‬
‫گردد‬ ‫حل‬ ‫ايرانی‬ ‫بوروكراسی‬ ‫قدرت‬.‫عميدالملك‬ ‫مانند‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫هوايی‬ ‫و‬ ‫حال‬ ‫چنين‬ ‫در‬
‫كندری‬‫خواجه‬ ‫و‬‫نظام‬‫الملك‬‫جاافتاده‬ ‫بوروكراسی‬ ‫گسترش‬ ‫خدمت‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫سلجوقيان‬ ‫شمشير‬ ‫قدرت‬
‫بودند‬ ‫داده‬ ‫قرار‬ ‫ايرانی‬.‫نيازمند‬ ‫هدفی‬ ‫چنين‬ ‫به‬ ‫رسيدن‬‫ايدئولوژی‬‫ای‬‫ري‬ ‫و‬ ‫مقبوليت‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بود‬‫شه‬
‫باشد‬ ‫داشته‬.‫هدايت‬ ‫مسيری‬ ‫در‬ ‫بايستی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫اين‬ ‫حال‬ ‫عين‬ ‫در‬‫می‬‫گرديد‬‫مناس‬ ‫تثبيت‬ ‫كار‬ ‫كه‬‫بات‬
‫گرداند‬ ‫متحقق‬ ‫را‬ ‫ايرانی‬ ‫دبيران‬ ‫نظر‬ ‫مورد‬ ‫بازرگانی‬ ‫گسترش‬ ‫و‬ ‫فئوداليسم‬.‫بايد‬ ‫سويی‬ ‫از‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫اين‬
‫به‬‫جنبش‬‫عقل‬‫گرای‬‫معتزله‬‫را‬ ‫شرع‬ ‫صوفيانه‬ ‫اخالق‬ ‫تزريق‬ ‫با‬ ‫ديگر‬ ‫سوی‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫ميزد‬ ‫لگام‬‫تلطيف‬‫می‬‫كرد‬..
‫تحميل‬ ‫را‬ ‫دولتی‬ ‫واپسگرائی‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫غزالی‬ ‫چگونه‬‫کرد‬(2)

31. ‫دهد‬ ‫می‬ ‫نشان‬ ‫تاريخی‬ ‫منصفانه‬ ‫های‬ ‫بررسی‬‫زيرا‬ ‫است‬ ‫كرده‬ ‫ارائه‬ ‫غزالی‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫همان‬ ‫حقيقت‬ ‫در‬ ‫اسالم‬ ‫كه‬‫پيش‬ ‫تا‬،‫غزالی‬ ‫از‬
‫جز‬ ‫چيزی‬ ‫خالفت‬ ‫اسالم‬‫ای‬ ‫مجموعه‬‫متنازع‬ ‫كالمی‬ ‫مباحث‬ ‫و‬ ‫فقهی‬ ‫احكام‬ ‫از‬‫غيرمنسجم‬ ‫و‬‫نبود‬.‫نام‬‫معروف‬ ‫كتاب‬‫غزالی‬
«‫دين‬ ‫علوم‬ ‫احيای‬‫زنده‬ ‫يعنی‬‫علم‬ ‫كردن‬‫دين‬»‫هم‬‫همين‬ ‫به‬ ‫اشاره‬‫دارد‬ ‫معنا‬.
‫ايدئولوژی‬‫اين‬ ‫از‬ ‫غزالی‬ ‫كه‬‫تلفيق‬«‫شريعت‬‫و‬‫تصوف‬»‫ساخت‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫بود‬ ‫لبه‬ ‫دو‬ ‫شمشيری‬ ،.‫يكسو‬ ‫از‬‫و‬ ‫دين‬‫و‬ ‫هرج‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫شريعت‬
‫خارج‬ ،‫بود‬ ‫شده‬ ‫دچار‬ ‫كه‬ ‫زوالی‬ ‫و‬ ‫كالمی‬ ‫و‬ ‫فقهی‬ ‫مرج‬‫كرد‬ ‫می‬‫معنا‬ ‫اين‬ ‫به‬ ،‫تقليد‬ ‫كه‬‫فقهی‬ ‫مذاهب‬ ‫از‬‫را‬ ‫متعدد‬‫منشاء‬ ‫كه‬‫بی‬
‫نظمی‬‫را‬ ‫بود‬ ‫دولت‬ ‫در‬ ‫سياسی‬‫دانست‬ ‫نمی‬ ‫ضروری‬‫از‬ ‫و‬ ،‫ديگر‬ ‫سوی‬‫پای‬‫تصوف‬«‫زمان‬ ‫آن‬ ‫تا‬‫مستقل‬»‫دولت‬ ‫درون‬ ‫به‬ ‫را‬
‫كشاند‬‫برآمد‬ ‫خطر‬ ‫ترتيب‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫تا‬ ،‫جنبش‬ ‫يك‬‫و‬ ‫صوفيان‬ ‫ميان‬ ‫از‬ ‫حكومتی‬ ‫ضد‬ ‫سياسی‬ ‫مستقل‬‫تر‬ ‫خالص‬ ‫های‬ ‫جنبش‬‫ايران‬‫را‬ ‫ی‬
‫منتفی‬‫كرد‬.‫كالم؟‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫مفصل‬ ‫حديث‬ ‫بخوان‬ ‫خود‬ ‫تو‬!
‫تحميل‬ ‫را‬ ‫دولتی‬ ‫واپسگرائی‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫غزالی‬ ‫چگونه‬‫کرد‬(3)

32. ‫اين‬‫باب‬ ‫خوانشی‬ ‫القای‬ ‫راستای‬ ‫در‬ ‫غزالی‬ ‫تالش‬‫طبع‬‫بينش‬‫كه‬ ‫سياستی‬ ‫و‬‫نظام‬‫الملك‬‫ب‬ ‫آن‬ ‫پی‬ ‫در‬‫ود‬
«‫تسخير‬‫ايدئولوژيك‬‫بغداد‬»‫راستايی‬ ‫تزريق‬ ‫طريق‬ ‫از‬‫ازانديشه‬‫های‬‫ايرانی‬.
‫تقليد‬ ‫در‬ ‫دولت‬ ‫ضرورت‬ ‫عدم‬ ‫نظريه‬ ‫از‬ ‫غزالی‬ ‫هدف‬«‫پيروی‬»‫طرح‬ ،‫مذاهب‬ ‫از‬‫نظريه‬‫سياسی‬‫آن‬ ‫بر‬ ‫بنا‬ ‫كه‬ ‫بود‬
‫اعتبار‬ ‫دارای‬ ‫حكومت‬ ‫حكم‬ ‫تنها‬‫بوده‬‫پيروی‬ ‫و‬ ‫قبول‬ ‫به‬ ‫مكلف‬ ‫همگان‬ ‫و‬‫ازآن‬‫هستند‬‫م‬ ‫ارباب‬ ‫حكم‬ ‫نه‬ ‫و‬‫و‬ ‫ذاهب‬
‫اراده‬ ‫از‬ ‫بيرون‬ ‫اجتهادهای‬‫حكومت‬.
‫غزالی‬‫را‬ ‫مذاهب‬ ‫وجود‬‫رد‬‫نميكند‬‫را‬ ‫مذاهب‬ ‫ارباب‬ ‫از‬ ‫حكومت‬ ‫تبعيت‬ ‫لزوم‬ ‫ولی‬‫بی‬‫معنا‬‫ميداند‬.‫وسيله‬ ‫اين‬ ‫به‬
‫حكومت‬ ‫استبداد‬،‫از‬‫برآمد‬ ‫دولت‬ ‫سياست‬‫كرده‬‫ايدئولوژيك‬ ‫پشتوانه‬ ‫و‬‫می‬‫يابد‬.‫ايدئولوژيك‬ ‫تعرض‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫پس‬
‫و‬‫پشتوانه‬‫مالی‬‫قرار‬ ‫دولت‬ ‫سلطه‬ ‫زير‬ ‫مذاهب‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ،‫آن‬ ‫از‬ ‫حمايت‬ ‫در‬ ‫نظامی‬ ‫و‬‫می‬‫گرفت‬‫فلس‬ ‫بلكه‬ ،‫فه‬
‫وآزادانديشی‬‫ايدئولوژی‬ ‫منگنه‬ ‫در‬ ‫نيز‬ ‫دولتی‬ ِ‫ن‬‫دي‬ ‫از‬ ‫بيرون‬‫دين‬‫بنياد‬‫شده‬ ‫سياسی‬ ‫شدت‬ ‫به‬ ‫و‬‫ق‬‫رارمی‬‫گرفت‬.
‫دانش‬‫ها‬‫با‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پس‬ ،‫داشتند‬ ‫قرار‬ ‫اسالمی‬ ‫مذاهب‬ ‫الهيات‬ ‫فشار‬ ‫زير‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫تا‬ ‫كه‬‫قبول‬‫قيمومت‬‫ا‬‫يدئولوژی‬
‫قبول‬ ‫به‬ ‫منوط‬ ‫بقايشان‬ ،‫دولتی‬‫بی‬‫قيد‬‫دولتی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫شرط‬ ‫و‬‫می‬‫شد‬.‫از‬‫آن‬‫پس‬‫اين‬ ‫رواق‬ ‫در‬ ‫تنها‬ ‫نيز‬ ‫فلسفه‬
‫ابراز‬ ‫برای‬ ‫امكانی‬ ‫دولتی‬ ‫ايدئولوژی‬‫وجود‬‫يافته‬‫حقيقت‬ ‫در‬ ‫و‬‫شد‬ ‫می‬ ‫دين‬ ‫تابع‬ ‫فلسقه‬.
‫تحميل‬ ‫را‬ ‫دولتی‬ ‫واپسگرائی‬ ‫ایدئولوژی‬ ‫غزالی‬ ‫چگونه‬‫کرد‬(4)

33. ‫نيشاپور‬ ‫نظاميه‬ ‫نخست‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫دولت‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫يكپارچگی‬ ‫هدف‬ ‫به‬ ‫وصول‬ ‫برای‬(450‫ه‬.‫ق‬-1057
‫م‬)‫كه‬‫به‬‫آن‬«‫دارالعلم‬»،«‫دانش‬ ‫سرای‬»‫يا‬«‫دانشگاه‬»‫می‬‫گفتند‬‫شد‬ ‫تاسيس‬.‫سال‬ ‫يك‬ ‫دانشگاه‬ ‫اين‬
‫از‬ ‫پيش‬‫تولد‬‫غزالی‬‫دستور‬ ‫به‬ ‫و‬‫نظام‬‫الملك‬‫شد‬ ‫ساخته‬.‫هومانيست‬ ‫و‬ ‫حقوقدان‬ ‫به‬ ‫دانشگاه‬ ‫اين‬ ‫رياست‬
‫برجسته‬‫ای‬‫به‬‫شد‬ ‫واگذار‬ ‫جوينی‬ ‫عبدالملك‬ ‫نام‬.‫دانشگاه‬ ‫اين‬ ‫در‬«‫تصوف‬»‫هويت‬‫و‬ ‫يافت‬ ‫آكادميك‬
‫پايه‬ ‫بر‬ ‫علوم‬‫صلح‬‫اجتماعی‬‫ترويج‬ ‫و‬ ‫تبليغ‬‫می‬‫شد‬.‫ميشود‬ ‫گفته‬ ‫و‬ ،‫يافت‬ ‫پرورش‬ ‫مدرسه‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫غزالی‬
‫و‬ ‫خيام‬ ‫كه‬‫عطار‬‫دانش‬ ‫نيز‬‫آموخته‬‫بزرگ‬ ‫دانشگاه‬ ‫اين‬‫بوده‬‫اند‬.‫همان‬ ‫با‬ ‫مشابه‬ ‫مدرسه‬ ‫چندين‬ ‫سپس‬
‫در‬ ‫نام‬‫شهرهای‬‫مختلف‬‫خال‬ ‫قلب‬ ‫در‬ ‫بغداد‬ ‫نظاميه‬ ‫آن‬ ‫بزرگترين‬ ‫و‬ ‫مهمترين‬ ‫كه‬ ‫آمد‬ ‫وجود‬ ‫به‬‫بود‬ ‫فت‬
‫آن‬ ‫رياست‬ ‫كه‬‫به‬‫غزالی‬‫گرديد‬ ‫واگذار‬.‫نخستين‬ ،‫نظاميه‬ ‫مدارس‬‫دانشگاه‬‫های‬‫ايران‬ ‫در‬ ‫ميانه‬ ‫سده‬‫و‬
‫قلمرو‬‫خالفت‬‫عباسی‬‫بودند‬
‫نخستين‬ ‫تاسيس‬‫دانشگاه‬‫ها‬‫دينی‬ ‫ی‬-‫قلم‬ ‫و‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫ايدئولوژيك‬‫اسالمی‬ ‫رو‬

34. ‫و‬ ‫ها‬ ‫ويژگی‬‫تفاوت‬‫ن‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫آن‬ ،‫داشتند‬ ‫وجود‬ ‫هم‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫كه‬ ‫مدارسی‬ ‫با‬ ‫علمی‬ ‫مراكز‬ ‫اين‬،‫خست‬
‫آن‬ ‫پاسدار‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫دولت‬ ‫كه‬ ‫دينی‬ ‫سايه‬ ‫در‬ ‫دانش‬ ‫آنكه‬ ‫دوم‬ ‫و‬ ،‫بودند‬ ‫سيستماتيك‬‫می‬‫دانس‬‫ت‬‫قرار‬
‫ميگرفت‬.‫كه‬ ‫بود‬ ‫معنا‬ ‫آن‬ ‫به‬ ‫اين‬‫دانش‬‫ها‬‫قرار‬ ‫دولت‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫با‬ ‫تعارض‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫آنجا‬ ‫تا‬‫نمی‬
،‫گرفتند‬‫و‬ ‫آزاد‬‫می‬ ‫حمايت‬‫شدند‬.‫در‬ ‫دانش‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫روندی‬ ‫اين‬‫سده‬‫های‬‫ني‬ ‫مسيحی‬ ‫اروپای‬ ‫در‬ ‫ميانه‬‫ز‬
‫بود‬ ‫كرده‬ ‫طی‬.
‫ت‬ ‫مستقيما‬ ‫مدارس‬ ‫مسيحی‬ ‫اروپای‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫نظاميه‬ ‫مدارس‬ ‫و‬ ‫اروپايی‬ ‫مدارس‬ ‫تفاوت‬‫حت‬
‫واليت‬‫و‬‫كه‬ ‫حالی‬ ‫در‬ ،‫بودند‬ ‫كليسا‬ ‫سرپرستی‬‫نظاميه‬‫ها‬‫وسيله‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫مدارس‬ ‫و‬‫د‬‫ولت‬‫های‬
‫پادشاهی‬-‫سكوالر‬‫آمدند‬ ‫وجود‬ ‫به‬.‫تامين‬ ‫اوقافی‬ ‫از‬ ‫آن‬ ‫بودجه‬‫می‬‫شد‬‫ب‬ ‫اشخاص‬ ‫يا‬ ‫دولت‬ ‫عمدتا‬ ‫كه‬‫ه‬
‫آن‬‫مدرسه‬‫می‬ ‫تخصيص‬‫دادند‬.‫كه‬ ‫است‬ ‫داليلی‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫تفاوت‬ ‫اين‬‫دانش‬‫ها‬‫در‬ ‫خالفت‬ ‫قلمرو‬ ‫در‬
‫با‬ ‫قياس‬‫اروپای‬‫مسيحی‬‫و‬ ‫تنوع‬ ‫از‬‫ظرفيت‬‫های‬‫برخوردار‬ ‫بيشتری‬‫شدند‬،‫برای‬ ‫ای‬ ‫زمينه‬ ‫و‬‫آزادی‬
‫عمل‬‫بيشتردانش‬‫پژوهان‬‫آمد‬ ‫وجود‬ ‫به‬ ‫مسيحی‬ ‫دنيای‬ ‫به‬ ‫نسبت‬ ‫اسالمی‬ ‫دنيای‬ ‫در‬
‫گيهای‬ ‫ويژ‬‫نخستين‬‫دانشگاه‬‫ها‬‫دينی‬ ‫ی‬-‫قلمرو‬ ‫و‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫ايدئولوژيك‬‫اس‬‫المی‬(1)

35. ‫ديسيپلي‬ ‫زير‬ ‫نيز‬ ‫را‬ ‫اخالقی‬ ‫ُرمهای‬‫ن‬ ،‫مالكيت‬ ‫مناسبات‬ ‫بر‬ ‫عالوه‬ ‫حقوق‬ ‫دانشگاهها‬ ‫اين‬ ‫در‬‫حقوقی‬ ‫ن‬
‫قرارمی‬‫داد‬.‫در‬‫اين‬‫دانشگاه‬‫ها‬، ‫فقه‬‫كالم‬‫تدريس‬ ‫رياضيات‬ ،‫حقوق‬ ،‫می‬‫گرديد‬.‫دانشگاه‬«‫ن‬‫ظاميه‬»
‫نيشاپور‬‫ازلحاظ‬‫زمانی‬31‫معتبر‬ ‫دانشگاه‬ ‫نخستين‬ ‫از‬ ‫جلوتر‬ ‫سال‬‫اروپا‬«‫بولونا‬‫تاسيس‬1088»‫و‬
‫صد‬ ‫حدود‬‫سال‬‫مقدم‬‫دانشگاه‬ ‫بر‬‫پاريس‬«‫سده‬ ‫نخست‬ ‫نيمه‬ ‫تاسيس‬12»‫و‬‫بر‬ ‫مقدم‬‫دانشگاه‬‫های‬
‫و‬ ‫اكسفورد‬‫كمبريج‬‫كه‬‫در‬ ‫ترتيب‬ ‫به‬‫سالهای‬«1167‫و‬»1209،‫بودند‬ ‫شده‬ ‫تاسيس‬‫ايجاد‬‫گرديد‬.‫مواد‬
‫درسی‬‫دانشگاه‬‫های‬‫تاسيس‬‫در‬ ‫شده‬‫سده‬‫های‬‫د‬ ‫نظاميه‬ ‫دانشگاههای‬ ‫و‬ ‫مسيحی‬ ‫اروپای‬ ‫ميانه‬‫قلمرو‬ ‫ر‬
‫اسالمی‬ ‫خالفت‬‫از‬‫لحاظ‬‫يكديگرند‬ ‫به‬ ‫شبيه‬ ‫عنوان‬.‫آنها‬ ‫همه‬ ‫در‬‫رشته‬‫های‬‫حقوق‬ ،‫الهيات‬-‫فقه‬-
‫اصلی‬ ‫ستونهای‬‫تدريس‬‫بودند‬
‫گيهای‬ ‫ويژ‬‫نخستين‬‫دانشگاه‬‫ها‬‫دينی‬ ‫ی‬-‫قلمرو‬ ‫و‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫ايدئولوژيك‬‫اس‬‫المی‬(2)

36. ‫نظام‬ ‫حاكميت‬‫ايدئولوژيك‬‫در‬‫مدارس‬‫نظاميه‬‫شد‬ ‫باعث‬،‫آن‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫كه‬ ‫انديشه‬ ‫آزادی‬‫دچار‬ ‫نيز‬
‫بود‬ ‫محدوديت‬،‫تحت‬‫خاص‬ ‫مقررات‬‫مدرسه‬‫ای‬‫با‬‫ويژگی‬‫های‬‫سده‬‫ميانه‬‫ای‬«‫وسطا‬ ‫قرون‬»‫قرار‬
‫گرفت‬.‫و‬ ‫فلسفه‬‫الهيات‬‫با‬‫ر‬‫درديگر‬‫آنچه‬ ‫و‬ ‫ادغام‬،‫اسالمی‬ ‫حكمت‬‫نام‬‫نتي‬ ،‫است‬ ‫گرفته‬‫همين‬ ‫جه‬
‫در‬‫است‬ ‫آميختگی‬.
‫ب‬‫ا‬‫آميزش‬‫بين‬ ‫مرز‬ ،‫تصوف‬ ‫و‬ ‫كالم‬ ‫با‬ ‫فلسفه‬‫استدالل‬‫خردبنياد‬ ‫ورزی‬«‫فلسفی‬-»‫استدالل‬‫ورزی‬
‫الهياتی‬‫كه‬‫برای‬‫گرفته‬ ‫كار‬ ‫به‬ ‫تغييرناپذير‬ ‫اصول‬ ‫اثبات‬‫می‬‫شد‬،‫گرديد‬ ‫مخدوش‬.‫ا‬‫صطالح‬«‫حكيم‬
‫الهی‬.‫يا‬«‫الهی‬ ‫حكمت‬‫يا‬ ‫و‬«‫فلسفه‬‫عرفانی‬»‫و‬«‫اسالمی‬ ‫فيلسوف‬»‫يا‬«‫اسالمی‬ ‫فلسفه‬»‫كه‬‫تا‬
‫وسيله‬ ‫به‬ ‫نيز‬ ‫امروز‬‫عده‬‫ای‬‫كار‬‫ميشود‬ ‫برده‬‫بازمانده‬ ،‫ای‬‫از‬‫سنت‬‫های‬‫سده‬‫ميانه‬‫ای‬«‫ق‬‫رون‬
‫وسطايی‬»‫آن‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫است‬‫فلسفه‬‫ديسيپلين‬ ‫زير‬‫های‬‫ا‬ ‫كرده‬ ‫آميزش‬ ‫تصوف‬ ‫با‬ ‫الهياتی‬‫ست‬.
‫گيهای‬ ‫ويژ‬‫نخستين‬‫دانشگاه‬‫ها‬‫دينی‬ ‫ی‬-‫قلمرو‬ ‫و‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫ايدئولوژيك‬‫اس‬‫المی‬(3)

37. ‫نظام‬ ‫حاكميت‬‫ايدئولوژيك‬‫در‬‫مدارس‬‫نظاميه‬‫شد‬ ‫باعث‬،‫ني‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫كه‬ ‫انديشه‬ ‫آزادی‬‫دچار‬ ‫ز‬
‫بود‬ ‫محدوديت‬،‫تحت‬‫خاص‬ ‫مقررات‬‫مدرسه‬‫ای‬‫با‬‫ويژگی‬‫های‬‫سده‬‫ميانه‬‫ای‬(‫وسطا‬ ‫قرون‬)‫قرار‬
‫گرفت‬.‫و‬ ‫فلسفه‬‫الهيات‬‫با‬‫ر‬‫درديگر‬‫آنچه‬ ‫و‬ ‫ادغام‬،‫اسالمی‬ ‫حكمت‬‫نام‬‫ه‬ ‫نتيجه‬ ،‫است‬ ‫گرفته‬‫مين‬
‫در‬‫است‬ ‫آميختگی‬.
‫ب‬‫ا‬‫آميزش‬‫بين‬ ‫مرز‬ ،‫تصوف‬ ‫و‬ ‫كالم‬ ‫با‬ ‫فلسفه‬‫استدالل‬‫ورزی‬‫خردبنياد‬-‫فلسفی‬-‫و‬‫استدالل‬‫ورزی‬
‫الهياتی‬‫كه‬‫برای‬‫گرفته‬ ‫كار‬ ‫به‬ ‫تغييرناپذير‬ ‫اصول‬ ‫اثبات‬‫می‬‫گرديد‬ ‫شدمخدوش‬.‫اصطال‬‫ح‬«‫حكيم‬‫الهی‬.
‫يا‬«‫الهی‬ ‫حكمت‬‫يا‬ ‫و‬«‫فلسفه‬‫عرفانی‬»‫و‬«‫اسالمی‬ ‫فيلسوف‬»‫يا‬«‫اسالمی‬ ‫فلسفه‬»‫كه‬‫تا‬‫به‬ ‫نيز‬ ‫امروز‬
‫وسيله‬‫عده‬‫ای‬‫كار‬‫ميشود‬ ‫برده‬‫بازمانده‬ ،‫ای‬‫از‬‫سنت‬‫های‬‫سده‬‫ميانه‬‫ای‬(‫وسطايی‬ ‫قرون‬)‫كه‬ ‫است‬
‫آن‬ ‫در‬‫فلسفه‬‫ديسيپلين‬ ‫زير‬‫های‬‫است‬ ‫كرده‬ ‫آميزش‬ ‫تصوف‬ ‫با‬ ‫الهياتی‬.
‫گيهای‬ ‫ويژ‬‫نخستين‬‫دانشگاه‬‫ها‬‫دينی‬ ‫ی‬-‫قلمرو‬ ‫و‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫ايدئولوژيك‬‫اس‬‫المی‬(4)

38. ، ‫ايران‬ ‫در‬ ‫اسالم‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫فلسفه‬ ‫و‬ ‫تفكر‬ ‫اوليه‬ ‫دوران‬‫انفعالی‬ ‫ولی‬ ‫مخالف‬ ‫جريان‬ ‫يك‬‫وجوددا‬‫كه‬ ‫شت‬
‫هجری‬ ‫هشتم‬ ‫قرن‬ ‫در‬ ‫بويژه‬ ‫چند‬ ‫تحوالتی‬ ‫طی‬«14‫ميالدی‬»‫اين‬ ‫و‬ ‫گرفت‬ ‫خود‬ ‫به‬ ‫جويانه‬ ‫مبارزه‬ ‫شكل‬
‫ت‬ ‫مركز‬ ‫دراويش‬ ‫های‬ ‫خانقاه‬ ‫و‬ ‫درآمد‬ ‫دراويش‬ ‫خلقی‬ ‫جنبش‬ ‫صورت‬ ‫به‬ ‫عرفان‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫زمانی‬ ‫در‬‫جمع‬
‫گرديد‬ ‫وران‬ ‫پيشه‬ ‫سياسی‬.
‫از‬ ‫پس‬ ‫ايرانی‬ ‫تفكر‬ ‫دوم‬ ‫دوران‬‫از‬ ‫بود‬ ‫عبارت‬ ‫اسالم‬«‫و‬ ‫وحدت‬ ،‫قضاوقدر‬ ،‫الادريت‬ ،‫شكاكيت‬‫و‬ ‫جود‬
‫تمثيل‬ ‫و‬ ‫ابتدايی‬ ‫يا‬ ‫ساده‬ ‫ديالكتيك‬ ‫و‬ ‫وجود‬ ‫وحدت‬ ،‫حافظ‬ ‫گرايی‬ ‫لذت‬‫مولوی‬».‫مهم‬‫ترين‬‫نمايندگان‬
،‫فكری‬‫بودند‬ ‫ديگر‬ ‫تن‬ ‫چند‬ ‫و‬ ‫حافظ‬ ،‫مولوی‬ ،‫تبريزی‬ ‫شمس‬.
‫ايرانيان‬ ‫فكری‬ ‫های‬ ‫نهضت‬ ‫اولين‬

39. ‫پي‬ ‫به‬ ‫منجر‬ ‫كه‬ ‫فئودالی‬ ‫مناسبات‬ ‫تكامل‬ ‫و‬ ‫اسالمی‬ ‫خالفت‬ ‫تحوالت‬ ‫و‬ ‫تغيير‬ ‫در‬ ‫بعدها‬ ‫اما‬‫های‬ ‫فرقه‬ ‫دايش‬
‫و‬ ‫رو‬ ‫ميانه‬‫تندرو‬‫شيعه‬ ‫تندرو‬ ‫های‬ ‫فرقه‬ ‫از‬ ‫برخی‬ ،‫گرديد‬ ‫شيعه‬«‫اسماعيليان‬ ‫نظير‬»‫منك‬‫معاد‬ ‫ر‬
‫دانستند‬ ‫روحی‬ ‫امری‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫شدند‬ ‫جسمانی‬.‫د‬ ‫اسماعيليان‬ ‫مركز‬ ‫در‬ ‫خصوص‬ ‫به‬ ‫انديشه‬ ‫اين‬‫ايران‬ ‫ر‬
‫گرفت‬ ‫قوت‬ ‫ديگر‬ ‫جای‬ ‫هر‬ ‫از‬ ‫بيش‬.‫قلعه‬ ‫در‬ ‫اسماعيليان‬ ‫رهبر‬ ‫چهارمين‬‫الموت‬«‫محم‬ ‫بن‬ ‫حسن‬‫بزرگ‬ ‫د‬
‫اميد‬»‫به‬ ‫ملقب‬«‫علی‬‫ذكره‬‫السالم‬»‫ششم‬ ‫قرن‬ ‫در‬ ‫يعنی‬ ‫وسطا‬ ‫قرون‬ ‫دوران‬ ‫ترين‬ ‫تاريك‬ ‫در‬‫هجری‬
«12‫ميالدی‬»‫و‬ ‫است‬ ‫قديم‬ ‫عالم‬ ‫كه‬ ‫داشت‬ ‫اظهار‬ ‫و‬ ‫ناميد‬ ‫زمان‬ ‫امام‬ ‫را‬ ‫خود‬ ،‫بزرگ‬ ‫اجتماع‬ ‫يك‬ ‫در‬
‫است‬ ‫نامتناهی‬ ‫زمان‬ ،‫نشده‬ ‫خلق‬.‫مرگ‬ ‫كس‬ ‫هر‬ ‫قيامت‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫خيالی‬ ‫و‬ ‫موهوم‬ ‫امری‬ ‫دوزخ‬ ‫و‬ ‫بهشت‬
‫اوست‬.‫علم‬ ‫تحصيل‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مردم‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫ساقط‬ ‫را‬ ‫شرعی‬ ‫تكاليف‬ ‫تمام‬ ،‫تاريخی‬ ‫نطق‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫او‬‫و‬
‫كرد‬ ‫دعوت‬ ‫كودكان‬ ‫تربيت‬ ‫و‬ ‫زنان‬ ‫كردن‬ ‫آزاد‬ ‫و‬ ‫صنايع‬ ‫ترويج‬ ‫و‬ ‫نيكوكاری‬.‫چو‬ ،‫او‬ ‫آئين‬ ‫در‬‫و‬ ‫قيامت‬ ‫ن‬
‫شوند‬ ‫مند‬ ‫بهره‬ ‫زندگی‬ ‫نعمات‬ ‫تمام‬ ‫از‬ ‫بايست‬ ‫می‬ ‫مردم‬ ،‫نبود‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫دوزخی‬ ‫و‬ ‫بهشت‬.«‫داش‬‫تن‬‫بيش‬
‫حرام‬ ،‫همسر‬ ‫يك‬ ‫از‬»‫بود‬.‫داشت‬ ‫قرار‬ ‫اول‬ ‫مرتبه‬ ‫در‬ ‫علم‬ ‫ترويج‬ ‫و‬ ‫تربيت‬ ‫و‬ ‫تعليم‬.‫زن‬ ‫و‬ ‫شراب‬‫و‬ ‫ظلم‬ ‫و‬ ‫ا‬
‫بود‬ ‫ممنوع‬ ‫شكنجه‬ ‫و‬ ‫قتل‬.
‫ايرانيان‬ ‫فكری‬ ‫های‬ ‫نهضت‬ ‫اولين‬(2)

40. ‫الموت‬ ‫قلعه‬ ‫در‬ ‫اسماعيليان‬ ‫رهبر‬ ‫چهارمين‬«‫اميد‬ ‫بزرگ‬ ‫محمد‬ ‫بن‬ ‫حسن‬»‫به‬ ‫ملقب‬«‫ذ‬ ‫علی‬‫كره‬
‫السالم‬»‫اساسی‬ ‫انديشه‬ ‫دو‬ ،‫اجتماع‬ ‫اين‬ ‫در‬‫غي‬ ‫و‬ ‫اسالمی‬ ‫فرق‬ ‫ساير‬ ‫بعدها‬ ‫تا‬ ‫كرد‬ ‫طرح‬ ‫را‬‫اسالمی‬ ‫ر‬
‫گيرند‬ ‫بهره‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫وفالسفه‬ ‫علما‬ ‫همچنين‬ ‫و‬:
1-‫نخست‬‫است‬ ‫نامتناهی‬ ‫زمان‬ ‫و‬ ‫نيست‬ ‫حادث‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫قديم‬ ‫عالم‬ ‫آنكه‬.‫جه‬ ‫كه‬ ‫معنی‬ ‫بدين‬‫ان‬
«‫ماده‬»‫نشده‬ ‫خلق‬ ‫كسی‬ ‫توسط‬ ‫و‬ ‫داشته‬ ‫وجود‬ ‫ابتدا‬ ‫از‬
2-‫ديگر‬‫هستند‬ ‫خيالی‬ ‫امری‬ ‫و‬ ‫داشت‬ ‫نخواهند‬ ‫وجود‬ ‫دوزخ‬ ‫و‬ ‫بهشت‬ ‫و‬ ‫معاد‬ ‫آنكه‬.
‫ايرانيان‬ ‫فكری‬ ‫های‬ ‫نهضت‬ ‫اولين‬(3)

41. ‫داشت‬ ‫بيان‬ ‫راسل‬ ‫برتراند‬«‫كرد‬ ‫امتحان‬ ‫را‬ ‫خدا‬ ‫وجود‬ ‫اصلی‬ ‫های‬‫بحث‬ ‫تمام‬ ‫من‬‫و‬ ‫م‬
‫نبودند‬ ‫معتبر‬ ‫من‬ ‫ديد‬ ‫از‬ ‫منطقی‬ ‫لحاظ‬ ‫از‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫از‬ ‫كدام‬ ‫هيچ‬.»
‫زيگموند‬‫بود‬ ‫افزوده‬ ‫فرويدهم‬«‫ا‬ ‫ای‬‫وسيله‬ ‫بلكه‬ ،‫نبود‬ ‫دروغ‬ ‫يك‬ ‫خدا‬ ‫ايده‬‫ز‬
‫شد‬‫می‬ ‫گشايی‬ ‫رمز‬ ‫شناسی‬‫روان‬ ‫با‬ ‫بايد‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫ناخودآگاهی‬.‫شخصی‬ ‫خدای‬(‫يعنی‬
‫دينی‬ ‫خدای‬)‫نبود‬ ‫گونه‬ ‫پدر‬ ‫واالی‬ ‫مدال‬ ‫يك‬ ‫جز‬ ‫چيزی‬.‫انسا‬ ‫نوزادی‬ ‫به‬ ‫مذهب‬‫ها‬‫ن‬
‫است‬ ‫بلوغ‬ ‫به‬ ‫بچگی‬ ‫تبديل‬ ‫از‬ ‫ضروری‬ ‫مرحله‬ ‫يك‬ ،‫دارد‬ ‫تعلق‬.»
‫بزرگان‬ ‫ديدگاه‬ ‫از‬ ‫باوری‬ ‫خدا‬

42. ‫رازی‬ ‫زكريای‬ ‫محمدبن‬ ‫گفت‬ ‫بتوان‬ ‫جرئت‬ ‫به‬ ‫شايد‬(251313‫ه‬.‫ق‬)‫را‬ ‫پزشكی‬ ‫علم‬ ‫پدر‬‫است‬ ‫كسی‬ ‫تنها‬
‫فرهنگی‬ ‫تاريخ‬ ‫درازنای‬ ‫در‬ ‫كه‬‫بر‬ ‫؛‬ ‫ايرانيان‬‫ی‬‫پايه‬‫گمانه‬‫سر‬ ،‫خرد‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ‫و‬ ،‫هوش‬ ‫برابری‬‫وری‬
‫است‬ ‫كشيده‬ ‫پرسش‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫امامان‬ ‫و‬ ‫پيامبران‬.‫ديگ‬ ‫انداز‬‫چشم‬ ‫امروز‬ ‫تواند‬‫می‬ ‫ای‬‫انگاره‬ ‫چنين‬‫در‬ ‫ری‬
‫بگشايد‬ ‫سياسی‬ ‫ی‬‫انديشه‬ ‫برابر‬.‫اس‬ ‫رازی‬ ‫و‬ ‫ابوحاتم‬ ‫گوی‬‫و‬‫گفت‬ ِ‫ن‬‫كانو‬ ،‫پيامبری‬ ‫انكار‬‫ت‬.‫از‬ ‫رازی‬
‫آ‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫به‬ ‫ايمان‬ ‫و‬ ،‫كند‬‫می‬ ‫انكار‬ ‫را‬ ‫پيامبری‬ ،‫خرد‬ ‫برابری‬ ‫ی‬‫گمانه‬ ‫ی‬‫پايه‬ ‫بر‬ ،‫يكسو‬‫و‬ ‫دميان‬
‫داند‬‫می‬ ‫زيانبار‬ ‫شان‬‫همزيستی‬.‫تن‬ ‫و‬ ‫پيامبران‬ ‫گفتار‬ ‫نابخردی‬ ‫ی‬‫پايه‬ ‫بر‬ ‫ديگر‬ ‫سوی‬ ‫از‬ ‫و‬‫ميان‬ ‫های‬‫اقض‬
‫يابد‬‫می‬ ‫ياوه‬ ‫و‬ ‫خرافات‬ ‫هم‬ ‫را‬ ‫شان‬‫قوانين‬ ،‫آنان‬.‫جايی‬ ‫پيامبری‬ ‫و‬ ‫پيامبر‬ ‫از‬ ‫دريافتی‬ ‫چنين‬‫برای‬
‫گذارد‬‫نمی‬ ‫هم‬ ‫دين‬ ‫پذيرش‬.
‫خردم‬ ‫ستيزی‬ ‫دين‬ ‫نخستين‬‫ندانه‬

43. ‫و‬ ‫مشروطيت‬ ‫سوی‬ ‫به‬ ‫حركت‬ ‫مسير‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫نوزدهم‬ ‫سده‬ ‫ميانه‬ ‫سالهای‬ ‫از‬‫قانون‬‫خ‬‫واهی‬
‫در‬‫ايران‬‫روشنگری‬‫هايی‬‫نقاد‬ ‫انديشه‬ ‫رهايی‬ ‫برای‬‫فلسفی‬،‫از‬‫انديشه‬‫های‬‫معبودی‬
‫الهياتی‬ ‫و‬ ‫صوفيانه‬‫صورت‬‫گرفت‬‫بار‬ ‫به‬ ‫خوبی‬ ‫نتايج‬ ‫و‬‫آورد‬.
‫تفكيك‬ ‫هدف‬ ‫با‬‫دانش‬‫های‬‫باورهای‬ ‫و‬ ‫الهيات‬ ‫از‬ ‫عقلی‬ ‫و‬ ‫تجربی‬‫صوفيانه‬‫مد‬‫ارس‬
‫آمدند‬ ‫وجود‬ ‫به‬ ‫جديد‬.‫و‬ ‫مدارس‬ ‫اين‬‫دانشگاه‬‫ها‬‫تفكي‬ ‫و‬ ‫جامعه‬ ‫كردن‬ ‫سكوالر‬ ‫در‬‫ك‬
‫سياست‬‫دنيوی‬‫از‬«‫خير‬‫و‬‫شر‬‫ا‬‫خروی‬»‫كردند‬ ‫ايفا‬ ‫بزرگی‬ ‫نقش‬.‫چهل‬ ‫دهه‬ ‫از‬ ‫اما‬
‫يك‬ ‫شاهد‬ ‫خورشيدی‬‫بازگشت‬‫فرهنگی‬‫به‬‫سده‬‫های‬‫ميانه‬«‫وسطا‬ ‫قرون‬»‫هستيم‬.
‫از‬ ‫نفوذی‬ ‫با‬ ‫محافل‬‫تحصيل‬‫دانشگاه‬ ‫كردگان‬‫خارج‬ ‫های‬‫و‬‫مالهای‬ ‫با‬ ‫داخل‬‫حو‬‫زه‬‫ای‬
‫آثار‬ ‫و‬ ‫شدند‬ ‫همكاسه‬‫سد‬‫های‬ ‫ه‬‫روز‬ ‫باب‬ ‫ادبياتی‬ ‫با‬ ‫نقادی‬ ‫بدون‬ ‫را‬ ‫ميانه‬،‫با‬‫زسازی‬
‫كردند‬.
‫به‬ ‫غيرانتقادی‬ ‫بازگشت‬‫سده‬‫ها‬‫ی‬‫مي‬‫انه‬

44. ‫به‬ ‫دانشگاه‬ ‫و‬ ‫حوزه‬ ‫تلفيق‬ ‫عنوان‬ ‫با‬ ‫اسالمی‬ ‫انقالب‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫كاركرد‬ ‫همين‬‫سياست‬‫رسمی‬‫اسالمی‬ ‫دولت‬
‫گرديد‬ ‫مبدل‬.‫خورشيدی‬ ‫چهل‬ ‫دهه‬ ‫در‬ ‫روحانيان‬ ‫و‬ ‫روشنفكران‬ ‫همكاری‬ ‫نتيجه‬‫به‬‫صورت‬‫معجون‬‫ضد‬
‫فرهنگی‬‫گسترده‬‫ای‬‫گرفت‬ ‫خود‬ ‫تاثير‬ ‫زير‬ ‫را‬ ‫جوان‬ ‫نسل‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫عرضه‬ ‫جامعه‬ ‫به‬.‫وحدت‬ ‫ملقمه‬ ‫واقع‬ ‫در‬
«‫دانشگاه‬ ‫و‬ ‫حوزه‬»، ‫هستند‬ ‫الجمع‬ ‫مانع‬ ‫و‬ ‫متعارض‬ ‫پديده‬ ‫دو‬ ‫كه‬‫درست‬‫پ‬ ‫جامعه‬ ‫كه‬ ‫زمانی‬ ‫در‬‫ويای‬
‫فهم‬ ‫برای‬ ‫روشنگری‬ ‫دوران‬ ‫يك‬ ‫به‬ ‫ايران‬‫پيچيدگی‬‫های‬‫مدرن‬ ‫دنيای‬‫ورو‬‫داش‬ ‫نياز‬ ‫جلو‬ ‫به‬،‫ت‬
‫را‬ ‫افكار‬ ‫حوزويان‬ ‫و‬ ‫روشنفكران‬ ‫از‬ ‫مجموعه‬ ‫اين‬ ‫فرهنگی‬ ‫ضد‬ ‫توليدات‬‫به‬‫سده‬‫های‬‫ب‬ ‫ميانه‬‫ازگشت‬
‫داد‬.‫امثال‬ ‫تركيب‬ ‫توليد‬ ‫و‬ ‫محصول‬«‫شريعتمداری‬ ‫علی‬ ‫ودكتر‬ ‫سروش‬ ‫دكتر‬»‫روحاني‬ ‫با‬ ،‫همچون‬ ‫ونی‬
«‫احمدی‬ ‫احمد‬ ‫االسالم‬ ‫حجت‬»‫ا‬ ‫دانشگاه‬ ‫پاكسازی‬ ‫فاجعه‬ ، ‫فرهنگی‬ ‫انقالب‬ ‫شورايعالی‬ ‫در‬‫ز‬
‫شد‬ ‫خارج‬ ‫به‬ ‫ايرانی‬ ‫گان‬ ‫نخبه‬ ‫خيل‬ ‫مهاجرت‬ ‫و‬ ‫عزيمت‬ ‫و‬ ‫منورالفكرها‬.
‫به‬ ‫غيرانتقادی‬ ‫بازگشت‬‫سده‬‫ها‬‫ميانه‬ ‫ی‬(2)

45. ‫فكری‬ ‫برداشت‬ ‫حاصل‬‫روشنفكران‬‫و‬ ‫راستی‬ ‫دست‬‫محافظه‬‫كار‬‫تخريب‬ ‫در‬‫درست‬‫انديش‬‫ی‬‫كمتر‬
‫اززيان‬‫باری‬‫روشنفكران‬ ‫فرهنگی‬ ‫محصوالت‬‫بی‬‫چپ‬ ‫مايه‬‫گرا‬‫دوراندي‬ ‫فاقد‬ ‫احساسی‬ ‫ی‬‫شی‬‫نبوده‬
‫است‬..
‫سپهر‬‫بخش‬ ‫ذهنی‬ ‫و‬ ‫فرهنگی‬‫قابل‬‫توجهی‬‫كردن‬ ‫شركت‬ ‫اسالمی‬ ‫انقالب‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫نسلی‬ ‫از‬‫دو‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫د‬
‫بود‬ ‫شده‬ ‫تغذيه‬ ‫مخرب‬ ‫منبع‬.‫در‬‫اين‬‫سالها‬‫ادبيات‬‫چپ‬‫روانه‬‫و‬ ‫نقد‬ ‫مورد‬ ‫زيادی‬ ‫حد‬ ‫به‬‫بررسی‬‫قر‬‫ار‬
‫گرفته‬،‫اما‬‫و‬ ‫ادبيات‬‫محصوالت‬‫فرهنگی‬‫راستی‬ ‫دست‬‫مس‬ ‫های‬ ‫رسانه‬ ‫و‬ ‫نشريات‬ ‫غياب‬ ‫در‬‫خوب‬ ‫تقل‬
‫همچون‬ ‫نشرياتی‬ ‫در‬ ، ‫انديش‬«‫صداو‬ ، ‫پويا‬ ‫انديشه‬ ، ‫مهرنامه‬....»‫زير‬‫اس‬ ‫حاكميت‬ ‫حمايت‬‫المی‬
‫همچنان‬ ‫موجود‬‫بازار‬‫وگرمی‬ ‫مكارانه‬‫دارند‬.ِ‫ت‬‫ذهني‬‫فرهنگ‬‫سازی‬‫برای‬‫گذشت‬ ‫تاريخ‬ ‫پاكسازی‬‫ه‬
‫براندازی‬‫نظام‬‫با‬ ‫ايرانی‬ ‫گذشتگان‬ ‫مترقی‬ ‫فكری‬‫دوگر‬ ‫اين‬ ‫نانوشته‬ ‫و‬ ‫نوشته‬ ‫اتحاد‬‫صورت‬ ‫وه‬‫گرفت‬‫ه‬
‫است‬.
‫نتيجه‬‫بازگشت‬‫به‬ ‫غيرانتقادی‬‫سده‬‫ها‬‫مي‬ ‫ی‬‫انه‬(3)

46. ‫معتزله‬
‫َه‬‫ل‬ِ‫ز‬َ‫ت‬‫ُع‬‫م‬‫از‬ ‫گروهی‬‫متكلمان‬‫به‬ ‫معتقد‬ ‫كه‬ ‫ّت‬‫ن‬‫س‬ ‫اهل‬ ِ‫ن‬‫مسلما‬«‫اصالت‬‫برابر‬ ‫در‬ ‫عقل‬‫نق‬‫ل‬»‫هستند‬.
‫معتزله‬‫نظری‬ ‫عقل‬‫های‬‫آموزه‬ ‫بر‬ ‫را‬‫وحيانی‬‫دانند‬‫می‬ ‫حاكم‬.‫ّيت‬‫ل‬‫ك‬ ‫در‬ ‫ثمراتی‬ ،‫اصل‬ ‫اين‬‫نظام‬
‫از‬ ‫ويژه‬ ‫برداشتی‬ ‫و‬ ‫داشته‬ ‫همراه‬ ‫به‬ ‫آنان‬ ‫دينی‬ ‫عقايد‬ ‫و‬ ‫فكری‬‫توحيد‬‫و‬‫الهی‬ ‫عدل‬‫د‬ ‫به‬‫داده‬ ‫ست‬
‫به‬ ،‫رو‬ ‫بدين‬ ‫و‬ ‫است‬‫تأويل‬‫است‬ ‫ناسازگار‬ ‫عقل‬ ‫با‬ ،‫ظاهر‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫دينی‬ ‫متون‬ ‫از‬ ‫دسته‬ ‫آن‬‫پرداختند‬ ،.
‫ب‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫كردند‬ ‫انكار‬ ‫شده‬ ‫تصريح‬ ‫آن‬ ‫به‬ ‫متون‬ ‫برخی‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫الهی‬ ‫رؤيت‬ ،‫مثال‬ ‫برای‬‫تأويل‬ ‫ه‬
‫مك‬ ‫از‬ ‫خداوند‬ ‫چون‬ ‫و‬ ‫نيست‬ ‫ممكن‬ ‫جهت‬ ‫و‬ ‫مكان‬ ‫بدون‬ ‫رؤيت‬ ،‫عقلی‬ ‫لحاظ‬ ‫به‬ ‫زيرا‬ ‫بردند؛‬‫و‬ ‫ان‬
‫نيست‬ ‫ممكن‬ ‫آخرت‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫جهان‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫او‬ ‫رؤيت‬ ،‫است‬ ‫منزه‬ ‫جهت‬.‫آ‬ ‫با‬ ‫معتزله‬ ‫عقايد‬ ‫برخی‬‫رای‬
‫اتفاق‬ ‫مورد‬‫سنت‬ ‫اهل‬‫دارد‬ ‫آشكار‬ ‫تضاد‬.
‫متكلمان‬ ‫ميان‬ ‫در‬‫به‬ ‫معتزله‬ ،‫سنت‬ ‫اهل‬‫اماميه‬ ‫متكلمان‬‫اصول‬ ‫برخی‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫نزديكترند‬‫اعتقادی‬
‫مانند‬‫توحيد‬‫و‬‫عدل‬‫مشتركند‬ ‫هم‬ ‫با‬.‫ارتباط‬‫نزديك‬«‫شيعيان‬‫و‬‫معتزله‬»‫در‬‫د‬ ‫برخی‬‫های‬‫وره‬
‫مانند‬ ‫شيعه‬ ‫گرای‬ ‫عقل‬ ‫علمای‬ ‫از‬ ‫برخی‬ ‫شده‬ ‫بيشتر‬ ‫تاريخی‬«‫شيخ‬‫مفيد‬‫و‬‫سيد‬‫مرت‬‫ضی‬»‫به‬‫معتزله‬
‫بودند‬ ‫نزديك‬.

47. ‫معتز‬ ‫بنيادين‬ ‫اصول‬‫له‬
1-‫صفاتی‬ ‫توحيد‬
2-‫عدل‬
3-‫وعد‬«‫قول‬‫به‬‫پاداش‬»
4-‫وعيد‬«‫قول‬‫به‬‫عذاب‬»،‫دو‬ ‫ميان‬ ‫منزلتی‬‫منزلت‬
5-‫منكر‬ ‫از‬ ‫نهی‬ ‫و‬ ‫معروف‬ ‫به‬ ‫امر‬.

48. ‫مرجئه‬
‫كلمه‬((‫مرجئه‬))‫از‬ ‫است‬ ‫ماخوذ‬ ‫گروهی‬ ‫عقيده‬ ‫به‬ ‫بنا‬«‫ارجاء‬»‫س‬ ‫و‬ ‫تاخير‬ ‫و‬ ‫امهال‬ ‫معنی‬ ‫به‬‫بب‬
‫به‬ ‫را‬ ‫كار‬ ‫و‬ ‫دادند‬ ‫نمی‬ ‫كسی‬ ‫كفر‬ ‫به‬ ‫قطعی‬ ‫حكم‬ ،‫اختالف‬ ‫موارد‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫اين‬ ‫تسميه‬‫و‬ ‫خدا‬
‫گفتند‬ ‫می‬ ‫كردندو‬ ‫می‬ ‫واگذار‬ ‫قيامت‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫حقيقت‬ ‫كشف‬«‫نرجی‬‫الی‬ ‫الناس‬ ‫امر‬‫اهلل‬».‫به‬ ‫بنا‬
، ‫ديگر‬ ‫گروهی‬ ‫عقيده‬«‫مرجئه‬»‫از‬«‫ارجاء‬»‫زي‬ ‫است‬ ‫شده‬ ‫گرفته‬ ‫ساختن‬ ‫اميدوار‬ ‫معنی‬ ‫به‬‫كه‬ ‫را‬
‫ساختند‬ ‫نمی‬ ‫نوميد‬ ‫ايمان‬ ‫مزايای‬ ‫از‬ ‫شهادتين‬ ‫اداء‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫عصيان‬ ‫اهل‬ ،‫فرقه‬ ‫اين‬ ‫پيروان‬‫را‬ ‫آنها‬ ‫و‬
‫داشتند‬ ‫آمرزش‬ ‫طلب‬ ‫همه‬ ‫برای‬ ‫و‬ ‫دانستند‬ ‫نمی‬ ‫كافر‬.
«‫مرجئه‬»‫استك‬ ‫ترك‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫محبت‬ ‫و‬ ‫خدا‬ ‫معرفت‬ ‫از‬ ‫است‬ ‫عبارت‬ ‫ايمان‬ ‫كه‬ ‫بودند‬ ‫معتقد‬ ‫چون‬‫و‬ ،‫بار‬
‫توجه‬ ‫مورد‬ ‫شدت‬ ‫به‬ ،‫رساند‬ ‫نمی‬ ‫ضرری‬ ‫او‬ ‫به‬ ‫معاصی‬ ،‫شد‬ ‫حاصل‬ ‫كسی‬ ‫در‬ ‫اينها‬ ‫چون‬«‫امو‬‫يان‬»
‫بودند‬‫كه‬ ‫زيرا‬«‫معاويه‬»‫دانستند‬ ‫می‬ ‫حق‬ ‫بر‬ ‫خليفه‬ ‫را‬.

49. ‫گويند‬ ‫می‬ ‫چه‬ ‫ها‬ ‫مالكی‬
‫مذهب‬‫است‬ ‫سنت‬ ‫اهل‬ ‫فقهی‬ ‫چهارگانه‬ ‫مذاهب‬ ‫از‬ ‫يكی‬ ‫مالكی‬.‫اين‬ ‫مؤسس‬
،‫مذهب‬«‫مالك‬‫َس‬‫ن‬َ‫ا‬ ‫بن‬‫اصبحی‬»‫است‬ ‫مدينه‬ ‫تابعی‬ ‫فقيهان‬ ‫سوم‬ ‫طبقه‬ ‫از‬.‫او‬
‫سالهای‬ ‫حدود‬90‫تا‬97‫هجری‬‫وبنابر‬ ‫متولد‬‫سـال‬ ‫در‬ ‫قولى‬179‫هـجـرى‬
‫كرد‬ ‫وفات‬.
‫مالك‬‫س‬ ‫او‬ ‫ناخشنودی‬ ‫همين‬ ‫چنانچه‬ ،‫بوده‬ ‫ناراضی‬ ‫عباسيان‬ ‫از‬ ‫انس‬ ‫ابن‬‫بب‬
‫گشت‬ ‫او‬ ‫به‬ ‫اندلس‬ ‫امويان‬ ‫گرايش‬.‫بود‬ ‫معتقد‬ ‫او‬«‫ظاهر‬‫بر‬ ‫قرآن‬‫سنت‬»‫مقدم‬
‫می‬ ‫بزرگ‬ ‫جرم‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫شمرده‬ ‫زشت‬ ‫را‬ ‫خدا‬ ‫رسول‬ ‫اصحاب‬ ‫بر‬ ‫طعن‬ ‫او‬ ،‫است‬
‫دانست‬.‫مالك‬‫نظام‬«‫استخالف‬»‫قدي‬ ‫به‬ ‫همچنين‬ ‫او‬ ،‫دانست‬ ‫می‬ ‫صحيح‬ ‫را‬‫م‬
‫مسلك‬ ‫جبری‬ ‫و‬ ‫داشت‬ ‫اذعان‬ ‫قرآن‬ ‫بودن‬‫بود‬.‫پ‬ ‫كالمی‬ ‫عقايد‬ ‫در‬ ‫ها‬ ‫مالكی‬‫يرو‬
‫هستند‬ ‫اشعريه‬.

50. ‫ها‬ ‫مالكی‬ ‫استنباطی‬ ‫منابع‬
1-‫قرآن‬‫كريم‬
2-‫سنت‬
3-‫اجماع‬
4-‫قياس‬
5-‫اسـتـحـسـان‬
6-‫اسـتـصـحـاب‬
7-‫مـصـالـح‬‫مرسله‬
8-‫سـد‬‫ذرائع‬
9-‫عرف‬
10-‫قـول‬‫صحابی‬

51. ‫ها‬ ‫شافعی‬
‫ِره‬‫ع‬‫َشا‬‫ا‬‫مكتب‬ ‫پيروان‬ ‫بر‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫نامی‬ ،‫كالمی‬‫علی‬ ‫ابوالحسن‬
‫اشعری‬ ‫اسماعيل‬ ‫بن‬‫شود‬‫می‬ ‫اطالق‬.‫به‬ ‫عام‬ ‫معنای‬ ‫در‬ ‫اشاعره‬
‫يا‬ ‫گرايان‬‫سنت‬‫جماعت‬ ‫و‬ ‫سنت‬ ‫اهل‬‫آنان‬ ‫يعنی‬ ،‫شود‬‫می‬ ‫گفته‬
‫خردگرايان‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ‫كه‬‫نقل‬ ‫بر‬ ،‫معتزلی‬«‫قرآن‬‫و‬‫سنت‬»‫تأكي‬‫د‬
‫و‬ ‫داشته‬‫ترجيح‬ ‫عقل‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫نقل‬‫دهند‬‫می‬.

52. ‫شافعی‬ ‫مذهب‬ ‫استنباطی‬ ‫منابع‬
1-‫كتاب‬
2-‫سنت‬
3-‫اجـماع‬
3-‫گفته‬‫صحابی‬

53. ‫ها‬ ‫حنيفی‬
‫مذهب‬‫توسط‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫سنت‬ ‫اهل‬ ‫چهارگانه‬ ‫مذاهب‬ ‫از‬ ‫حنفيه‬«‫ابوحنيفه‬‫بن‬ ‫نعمان‬‫ثابت‬»‫در‬ ‫كه‬ ‫تبار‬ ‫ايرانی‬
‫سال‬80‫سال‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫متولد‬ ‫هجری‬150‫بنيانگذاری‬ ، ‫درگذشت‬ ‫عباسی‬ ‫منصور‬ ‫زندان‬ ‫در‬ ‫هجری‬‫شد‬.‫مذهب‬
‫و‬ ‫فتوايی‬ ‫هر‬ ‫صدور‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫كه‬‫چنان‬ ‫است‬ ‫رای‬ ‫به‬ ‫قائل‬ ‫ابوحنيفه‬ ‫زيرا‬ ‫نامند‬‫می‬ ‫رای‬ ‫اهل‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫روش‬ ‫و‬
‫ماست‬ ‫نظر‬ ‫اين‬ ‫كرد‬‫می‬ ‫عنوان‬ ‫حكمی‬.‫قبول‬ ‫به‬ ‫اقدام‬ ‫شرايطی‬ ‫در‬ ‫تنها‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫مخالف‬ ‫حديث‬ ‫اهل‬ ‫اوبا‬
‫احاديث‬‫نداشت‬ ‫قبول‬ ‫را‬ ‫مفرد‬ ‫خبر‬ ‫و‬ ‫حديث‬ ‫و‬ ‫باشد‬ ‫شده‬ ‫نقل‬ ‫تابعين‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫كرد‬‫می‬ ‫متواتر‬،
. ‫باشد‬ ‫وی‬ ‫فقهی‬ ‫روش‬ ‫در‬ ‫تأثيرش‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫بودن‬ ‫متكلم‬ ‫بخاطر‬ ‫تواند‬‫می‬ ‫او‬ ‫شيوه‬ ‫اين‬.‫و‬ ‫قياس‬ ‫او‬ ‫همچنين‬
‫پذيرفت‬ ‫اجتهاد‬ ‫در‬ ‫اصول‬ ‫عنوان‬‫به‬ ‫هم‬ ‫را‬ ‫.استحسان‬

54. ‫حنيفی‬ ‫مذهب‬ ‫استنباطی‬ ‫منابع‬
1-‫قرآن‬
2-‫سنت‬
3-‫قول‬‫صحابه‬
4-‫قياس‬‫رای‬ ‫و‬
4-‫استحسان‬
5-‫اجماع‬
6-‫عرف‬

55. ‫حنبلی‬ ‫مكتب‬
‫حنبلی‬‫های‬‫شاخه‬ ‫از‬ ‫يكی‬ ‫نام‬‫سنی‬ ‫كيش‬‫دين‬ ‫از‬‫و‬ ‫فقهی‬ ‫مذاهب‬ ‫از‬ ‫و‬ ،‫اسالم‬‫پيرو‬«‫عبدالرحمان‬ ‫ابو‬‫احم‬‫د‬
‫ابن‬‫حنبل‬»‫از‬‫گانه‬ ‫چهار‬ ‫ائمه‬‫سنت‬‫و‬‫است‬ ‫جماعت‬.‫او‬‫چهارمين‬‫امام‬‫از‬‫ا‬‫مامان‬(‫مذهبی‬ ‫رهبران‬)‫اهل‬
‫است‬ ‫سنت‬.‫وی‬‫سال‬ ‫در‬164‫در‬ ‫قمری‬ ‫هجری‬‫بغداد‬‫سال‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫زاده‬241‫درگذشت‬.‫حنبل‬ ‫ابن‬‫اهل‬
‫حديث‬‫نداشت‬ ‫رای‬ ‫به‬ ‫توجهی‬ ‫و‬ ‫بود‬.‫به‬ ً‫ا‬‫صرف‬ ‫او‬ ‫استناد‬‫قرآن‬‫و‬‫حديث‬‫پ‬‫يامبر‬‫اسالم‬‫بود‬.‫پسر‬ ‫محمد‬
‫عبدالوهاب‬‫مؤسس‬‫وهابيت‬‫است‬‫داشته‬ ‫حنبلی‬ ‫مذهب‬ ‫نيز‬.
‫است‬‫پذيرفته‬ ‫و‬ ‫گرفته‬ ‫مبنا‬ ‫را‬ ‫اصل‬ ‫دو‬ ‫خود‬ ‫مذهب‬ ‫در‬ ‫او‬:
‫است‬ ‫بطالن‬ ‫عبادات‬ ‫در‬ ‫اوليه‬ ‫اصل‬،‫مگر‬‫باشد‬ ‫آمده‬ ‫صحت‬ ‫بر‬ ‫دليلی‬ ‫كه‬ ‫آن‬.
‫است‬ ‫صحت‬ ‫عقود‬ ‫و‬ ‫معامالت‬ ‫در‬ ‫اوليه‬ ‫اصل‬،‫مگر‬‫باش‬ ‫رسيده‬ ‫بطالن‬ ‫و‬ ‫تحريم‬ ‫بر‬ ‫دليلی‬ ‫كه‬ ‫آن‬‫د‬.
‫بنابراين‬‫طرفهای‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫شرطی‬ ‫هر‬ ‫به‬ ‫شدن‬ ‫ملتزم‬ ‫و‬ ‫نهادن‬ ‫احترام‬ ‫حنبل‬ ‫ابن‬ ‫احمد‬ ‫شيوه‬ ‫اساس‬‫معامله‬
، ‫شومد‬ ‫متعد‬‫شرط‬ ‫آن‬ ‫حرمت‬ ‫بر‬ ‫دليلی‬ ‫شارع‬ ‫سوی‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫آن‬ ‫مگر‬‫باشد‬ ‫وجودداشته‬.

56. ‫حنبل‬ ‫مذهب‬ ‫استنباطی‬ ‫منابع‬‫ی‬
1-‫اهلل‬‫كتاب‬«‫قرآن‬»
2-‫سنت‬‫اهلل‬‫رسول‬«‫محمد‬»
3-‫فتوای‬‫صحابه‬‫پيامبر‬‫اسالم‬
4-‫قول‬‫برخی‬‫از‬‫صحابه‬‫كه‬‫موافق‬‫با‬‫كتاب‬‫باشد‬
5-‫تمام‬‫احاديث‬‫مرسل‬‫و‬‫ضعيف‬

57. ‫؟‬ ‫چيست‬ ‫بنيادگرائی‬
‫مفهوم‬‫بنيادگرايی‬«Fundamentalism»‫كه‬‫ريشه‬‫در‬‫جهان‬‫مسيحيت‬‫غرب‬،‫دارد‬‫نخستين‬‫با‬‫ر‬
‫پروتستان‬‫های‬‫انجيلی‬‫آمريكا‬‫در‬‫دهه‬1910‫با‬‫انتشار‬‫جزواتی‬‫با‬‫عنوان‬«Fundamental»‫به‬
‫صورت‬‫ارادی‬‫و‬‫خود‬‫خواسته‬‫اين‬‫واژه‬‫را‬‫به‬‫خود‬‫اطالق‬،‫نموده‬‫و‬‫در‬‫مخالفت‬‫با‬‫اصول‬
،‫مدرنيسم‬‫بازگشت‬‫به‬‫اصول‬‫مسيحيت‬‫را‬‫كه‬‫از‬‫ديدگاه‬‫دنيای‬‫مدرن‬‫غرب‬‫سخت‬‫گي‬‫رانه‬‫و‬
‫متعصبانه‬‫تلقی‬‫می‬،‫شد‬‫مطرح‬‫كردند‬.‫اما‬،‫امروزه‬‫دنيای‬‫مدرن‬‫غرب‬‫در‬‫مواجهه‬‫با‬‫حرك‬‫ت‬
‫های‬‫اسالمی‬‫معاصر‬‫اين‬‫اصطالح‬‫را‬‫بدون‬‫توجه‬‫به‬‫تفاوت‬‫ها‬‫و‬‫مبانی‬‫متفاوت‬‫انديشه‬‫ای‬‫و‬
‫عملی‬‫بر‬‫اين‬‫جريان‬‫ها‬‫اطالق‬‫كرده‬‫است‬.

58. ‫بنيادگرايان‬(‫ها‬ ‫سلفی‬)
‫َفی‬‫ل‬َ‫س‬‫به‬‫گروهی‬‫از‬‫مسلمانان‬‫اهل‬‫سنت‬‫گفته‬‫شود‬‫می‬‫كه‬‫به‬‫دين‬‫اسالم‬‫تمسك‬‫جسته‬‫و‬‫خود‬‫را‬‫پيرو‬‫سلف‬
‫صالح‬‫دانند‬‫می‬‫و‬‫در‬‫عمل‬‫و‬‫اعتقادات‬‫خود‬‫از‬‫پيامبر‬،‫اسالم‬‫صحابه‬‫و‬‫تابعين‬‫تبعيت‬‫كنن‬‫می‬‫د‬.‫ها‬‫سلفی‬
‫تنها‬‫قرآن‬‫و‬‫سنت‬‫را‬‫منابع‬‫احكام‬‫و‬‫تصميمات‬‫خود‬‫دانند‬‫می‬.‫سلفی‬‫گری‬‫دو‬‫ركن‬‫اساسی‬‫دارد‬:
1-‫يكی‬‫بازگشت‬‫به‬‫شيوه‬‫زندگی‬‫و‬‫مرام‬‫سلف‬‫صالح‬‫و‬‫در‬‫نهايت‬‫سنت‬‫حجاز‬‫و‬‫به‬‫خصوص‬‫سن‬‫ت‬‫اهل‬‫مدينه‬
‫در‬1400‫سال‬،‫پيش‬
2-‫مبارزه‬‫با‬،‫بدعت‬‫يعنی‬‫هر‬‫چيزی‬‫كه‬‫ها‬‫سلفی‬‫جديد‬‫بر‬‫خالف‬‫سنت‬‫دانند‬‫می‬.‫های‬‫سلفی‬‫مع‬‫اصر‬‫بر‬
‫معنی‬‫خاصی‬‫ازتوحيد‬‫تأكيد‬‫زيادی‬‫دارند‬‫كه‬‫باعث‬‫شود‬‫می‬‫افراد‬‫بسياری‬«‫نامعتقد‬»‫به‬‫آن‬‫ت‬‫لقی‬‫گردند‬.
‫گری‬‫سلفی‬‫دارای‬‫ابعاد‬،‫مذهبی‬،‫فرهنگی‬،‫اجتماعی‬‫و‬‫سياسی‬‫است‬‫و‬‫تأثيری‬‫بنيادين‬‫بر‬‫م‬‫تفكران‬‫مسلمان‬
‫در‬‫گوشه‬‫و‬‫كنار‬‫جهان‬‫اسالم‬‫گذاشته‬‫است‬.

59. ‫سلف‬ ‫اوليه‬ ‫پيشينه‬‫ها‬ ‫ی‬
‫اين‬ ‫كنندگان‬ ‫تبيين‬ ‫ترين‬‫مهم‬ ‫از‬ ،‫سنت‬ ‫اهل‬ ‫مذهب‬ ‫چهارمين‬ ‫گذار‬‫پايه‬ ،‫حنبل‬ ‫بن‬ ‫احمد‬‫رويه‬‫كه‬ ‫بود‬ ‫فكری‬
‫بعدها‬«‫گری‬‫سلفی‬»‫آورد‬ ‫بوجود‬ ‫را‬.‫حنبل‬ ‫ابن‬«‫قرآن‬‫بر‬ ‫را‬‫عقل‬»‫داد‬‫می‬ ‫برتری‬(‫و‬ ‫قرآن‬ ‫ميان‬ ‫تناقضی‬ ‫و‬
‫ديد‬‫نمی‬ ‫عقل‬)‫و‬‫تاويل‬‫و‬‫كالم‬‫كرد‬‫می‬ ‫رد‬ ‫را‬.‫برای‬ ‫را‬ ‫سختی‬ ‫قوانين‬ ‫او‬‫اجتهاد‬‫استفاده‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫وضع‬
‫از‬‫قياس‬‫كرد‬ ‫محدود‬ ‫را‬.‫بعدها‬«‫ابن‬‫تيميه‬»،‫فراوانی‬ ‫تأثير‬ ‫گری‬‫سلفی‬ ‫تحول‬ ‫در‬ ،‫حنبلی‬ ‫مكتب‬ ‫فقهای‬ ‫از‬
‫داشت‬.‫های‬‫نوآوری‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫بدعت‬ ‫با‬ ‫مخالفت‬ ‫به‬ ‫او‬‫پرداخت‬ ‫صوفيان‬.‫شود‬ ‫می‬ ‫گفته‬ ‫دليل‬ ‫بهمين‬
‫ترين‬‫قديمی‬‫مربوط‬ ‫سلفی‬ ‫افكار‬‫احمد‬ ‫به‬‫بن‬‫حنبل‬«241–186‫ق‬»‫است‬.‫هجری‬ ‫هشتم‬ ‫قرن‬ ‫در‬‫ابن‬
‫تيميه‬«728–661‫ق‬»‫برمبنای‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫افكار‬‫تفكرات‬«‫بن‬ ‫احمد‬‫حنبل‬»‫سامان‬ ‫و‬ ‫بازسازی‬‫رغم‬‫علی‬ ‫اما‬ ‫داد‬
‫در‬ ‫خاصی‬ ‫نتيجه‬ ‫فراوان‬ ‫های‬‫فعاليت‬‫تا‬ ‫برنداشت‬‫در‬ ‫اينكه‬‫هجری‬ ‫دوازدهم‬ ‫قرن‬«‫محمد‬‫بن‬
‫عبدالوهاب‬«1200–1115‫ق‬»‫افكار‬‫تيميه‬ ‫ابن‬‫كرد‬ ‫گذاری‬‫پايه‬ ‫را‬ ‫وهابيت‬ ‫فرقه‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫عرضه‬ ‫نويی‬ ‫قالب‬ ‫در‬ ‫را‬

60. ‫ها‬ ‫سلفی‬ ‫نوين‬ ‫پيشينه‬
‫گری‬‫سلفی‬،‫جديد‬‫رويكردی‬‫متمايز‬‫از‬‫سلفی‬‫گری‬‫ظاهرگراست‬‫كه‬‫در‬‫آغاز‬‫قرن‬‫بيستم‬‫و‬
‫در‬‫واكنش‬‫به‬‫های‬‫پيشرفت‬‫غرب‬،‫توسط‬‫سيد‬‫الدين‬‫جمال‬‫اسدآبادی‬‫و‬‫محمد‬‫عب‬‫ده‬‫با‬
‫هدف‬‫آزادسازی‬‫امت‬‫اسالم‬‫از‬‫تقليد‬‫و‬‫جمود‬‫و‬‫احيای‬،‫اخالقی‬،‫فرهنگی‬‫و‬‫سياسی‬
‫گذاری‬‫بنيان‬‫شد‬.‫سلفيان‬‫بر‬‫بازگرداندن‬‫تفكر‬‫اسالمی‬‫به‬‫اصل‬‫خالص‬،‫آن‬‫ت‬‫بعيت‬‫از‬‫قرآن‬
‫و‬،‫سنت‬‫مردود‬‫دانستن‬‫تفسيرهای‬،‫جديد‬‫و‬‫حفظ‬‫اتحاد‬‫امت‬‫اسالمی‬‫تأكيد‬‫دارن‬‫د‬.
‫آنان‬‫تقليد‬‫را‬‫نفی‬‫كنند‬‫می‬‫و‬‫تالش‬‫كنند‬‫می‬‫سازگاری‬‫اسالم‬‫و‬‫دانش‬‫جديد‬‫را‬‫نشان‬
‫دهند‬.‫مشهورترين‬‫های‬‫گروه‬‫الهام‬‫گرفته‬‫از‬‫گری‬‫سلفی‬«‫المسلمين‬‫اخوان‬»‫و‬«‫جم‬‫اعت‬
‫اسالمی‬»‫هستند‬.‫در‬‫اواخر‬‫قرن‬،‫بيستم‬‫اين‬‫اصطالح‬‫به‬‫گران‬‫اصالح‬‫گرا‬‫سنت‬‫ا‬‫طالق‬
‫شد‬‫می‬.

61. ‫سلف‬ ‫نوين‬ ‫پيشينه‬‫ها‬ ‫ی‬
‫سلفی‬‫های‬‫نوين‬‫با‬‫تكيه‬‫بر‬«‫االسالم‬‫هو‬‫الحل‬».‫اعتقاد‬‫ريشه‬‫های‬‫فالكت‬‫جهان‬‫اسالم‬‫را‬‫باي‬‫د‬‫در‬‫دوری‬
‫جستن‬‫از‬‫تعاليم‬‫اصيل‬‫قرآن‬‫و‬‫سنت‬‫دانست‬.‫اصرار‬‫اين‬‫جماعت‬‫بر‬‫اجرای‬‫سريع‬‫و‬‫بدون‬‫قيد‬‫و‬‫شرط‬
‫احكام‬‫اسالمی‬،‫با‬‫فهم‬‫و‬‫اجتهادی‬ً‫ال‬‫كام‬‫ظاهری‬‫از‬‫آيات‬‫و‬‫روايات‬‫و‬‫به‬‫زعم‬‫آنان‬‫بدون‬‫در‬‫نظر‬‫گر‬‫فتن‬
،‫قيود‬‫اصالحات‬‫و‬‫تغييرات‬‫بعدی‬‫در‬‫احكام‬‫كه‬ً‫ا‬‫عمدت‬‫از‬‫سوی‬‫علمای‬‫سنتی‬‫سده‬‫های‬‫بعدی‬‫اع‬‫مال‬‫شده‬
‫است،ـ‬‫با‬‫روشی‬‫انعطاف‬،‫ناپذير‬‫بی‬‫مصالحه‬‫و‬،‫بدوی‬‫آنان‬‫را‬‫در‬‫اكثر‬‫موارد‬‫تبديل‬‫به‬‫نيروي‬‫ی‬‫سياسی‬‫و‬
‫معطوف‬‫به‬‫نتيجه‬‫ساخته‬‫است‬.‫پيشينه‬‫چنين‬‫باور‬‫هايی‬‫با‬‫پيوند‬‫های‬‫ضعيف‬‫به‬«‫ابن‬‫حن‬‫بل‬»،‫امام‬،‫مذهب‬
،‫حنبلی‬‫و‬‫بعدها‬‫به‬«‫ابن‬‫تيميه‬»‫در‬‫قرن‬‫هفتم‬‫و‬‫هشتم‬‫هجری‬‫و‬«‫محمد‬‫ابن‬‫عبدالوهاب‬»‫در‬‫قرن‬‫د‬‫وازدهم‬
‫می‬‫رسد‬.

62. ‫نوي‬ ‫های‬ ‫سلفی‬ ‫نخستين‬‫ن‬
‫ا‬‫مودودی‬ ‫بواالعلی‬‫پاكستانی‬‫رويكرد‬ ‫كرد‬ ‫تالش‬ ‫مصرانه‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫كسی‬ ‫نخستين‬‫محض‬ ‫سياسی‬
‫باشد‬ ‫داشته‬ ‫اسالم‬ ‫به‬.‫است‬ ‫پاكستان‬ ‫اسالمی‬ ‫جماعت‬ ‫مؤسس‬ ‫او‬.‫اح‬ ‫پی‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫حزبی‬‫اسالم‬ ‫يای‬
‫است‬‫بوده‬ ‫پاكستان‬ ‫در‬ ‫سپس‬ ‫و‬ ‫هند‬ ‫قاره‬ ‫شبه‬ ‫در‬.‫س‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫پاكستان‬ ‫اسالمی‬ ‫جماعت‬ ‫او‬‫ال‬1941
‫كرد‬ ‫گذاری‬‫پايه‬.‫احزاب‬ ‫از‬ ‫الگوبرداری‬ ‫با‬ ‫او‬ ‫تشكيالت‬‫كمونيست‬‫اروپا‬‫بود‬ ‫يافته‬ ‫سازمان‬.‫با‬
‫كه‬‫آن‬«‫پاكستان‬ ‫اسالمی‬ ‫جماعت‬»‫مانند‬«‫المسلمين‬‫اخوان‬«‫ت‬ ،‫وفيق‬‫اجتماعی‬ ‫و‬ ‫سياسی‬
‫ا‬ ‫مدرن‬ ‫انديشه‬ ‫بر‬ ‫سازمان‬ ‫آن‬ ‫گذار‬‫بنيان‬ ‫بينش‬ ‫تأثير‬ ‫اما‬ ،‫نياورد‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫چندانی‬‫بسيار‬ ،‫سالمی‬
‫عميق‬‫بود‬.‫ا‬ ‫در‬ ‫اسدآبادی‬ ‫الدين‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫و‬ ‫مصر‬ ‫در‬ ‫سيدقطب‬ ‫وی‬ ‫تاثر‬ ‫تحت‬ ‫افراد‬ ‫از‬‫يران‬
‫بودند‬.

63. ‫مودودی‬ ‫تفكر‬ ‫بنياد‬
«‫مودودی‬»‫جريانی‬ ‫نماينده‬ ‫واقع‬ ‫،در‬ ‫پاكستان‬ ‫اهل‬‫است‬‫كه‬‫موسوم‬ ‫اسالمی‬ ‫بنيادگرايان‬ ‫به‬ ‫امروزه‬‫هستند‬.
‫به‬ ‫واكنش‬ ‫در‬ ‫جريان‬ ‫اين‬‫مدرنيته‬‫هر‬ ‫بدون‬ ‫اسالمی‬ ‫اصيل‬ ‫های‬‫سنت‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫به‬ ‫معتقد‬ ‫و‬ ‫گرفته‬ ‫شكل‬‫گونه‬
‫است‬ ‫بشری‬ ‫های‬‫آموزه‬ ‫با‬ ‫آن‬ ‫انطباق‬ ‫برای‬ ‫وسوسه‬.‫ا‬ ‫رويكرد‬ ،‫مودودی‬ ‫های‬‫مشخصه‬ ‫بارزترين‬ ‫از‬ ‫يكی‬‫نكاری‬
‫است‬‫بوده‬ ‫غربی‬ ‫های‬‫پديده‬ ‫به‬ ‫نسبت‬ ‫وی‬.‫مودودی‬‫همچون‬«‫نوری‬ ‫اهلل‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬»، ‫اش‬ ‫ايرانی‬ ‫سلف‬‫با‬
‫صراحت‬‫بدرستی‬ ‫و‬‫اعالم‬‫كه‬ ‫كرد‬«‫اسالم‬،‫دموكراسی‬‫و‬‫ليبراليسم‬‫نيست‬.‫ليبراليسم‬ ‫و‬ ‫خواه‬‫مشروطه‬ ‫اسالم‬
‫نيست‬.‫اسالم‬ ‫تنها‬ ‫اسالم‬‫است‬»‫ب‬ ‫و‬ ‫باشند‬ ‫ناب‬ ‫مسلمانی‬ ‫يا‬ ‫بگيرند‬ ‫تصميم‬ ‫بايد‬ ‫مسلمانان‬ ‫و‬‫يا‬ ‫نورزند‬ ‫شرك‬ ‫خدا‬ ‫ه‬
‫اجتناب‬ ‫خويش‬ ‫ايمان‬ ‫مقتضای‬ ‫و‬ ‫اسالم‬ ‫سر‬ ‫بر‬ ‫جهان‬ ‫با‬ ‫شدن‬ ‫رويارو‬ ‫از‬‫ورزند‬.‫اسالم‬ ‫كه‬ ‫دارد‬ ‫تأكيد‬ ‫مودودی‬
‫است‬ ‫مدنی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫نظام‬ ‫برای‬ ‫گوناگونی‬ ‫و‬ ‫متعدد‬ ‫قوانين‬ ‫واجد‬.‫از‬ ‫تأثيرپذيری‬ ‫با‬ ‫او‬‫ا‬‫های‬‫يدئولوژی‬‫مدرن‬
‫های‬‫نظام‬ ‫از‬ ‫برتر‬ ‫و‬ ‫متمايز‬ ‫و‬ ‫فراگير‬ ‫ای‬‫ايدئولوژی‬ ‫را‬ ‫اسالم‬ ‫كرد‬ ‫تالش‬ ،‫غربی‬‫داری‬‫سرمايه‬‫معرفی‬ ‫كمونيسم‬ ‫و‬
‫كند‬

64. ‫مودودی‬ ‫تفكر‬ ‫بنياد‬(2)
‫مودودی‬‫بعدها‬‫در‬‫برانگيز‬‫جنجال‬ ‫کتاب‬«‫قرآن‬ ‫در‬ ‫چهارگانه‬ ‫اصطالحات‬»‫سال‬ ‫در‬۱۹4۱‫ادعاهایی‬ ‫ميالدی‬
‫مطرح‬‫کرد‬‫نداشتند‬ ‫وجود‬ ‫او‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫تا‬ ‫که‬.،‫قرآن‬ ‫نزول‬ ‫عصر‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫که‬ ‫شد‬ ‫مدعی‬ ‫او‬«‫مفاهيم‬‫اساسی‬‫قرآن‬»
‫از‬ ‫اند‬‫عبارت‬ ،‫او‬ ‫نظر‬ ‫از‬ ‫که‬«‫اله‬»‫و‬«‫رب‬»‫و‬«‫دین‬»‫و‬«‫عبادت‬»‫مخفی‬ ‫نظرها‬ ‫از‬ ‫متوالی‬ ‫های‬‫سده‬ ‫درازای‬ ‫در‬ ،
‫ماند‬‫ه‬‫سوء‬ ‫دچار‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫به‬ ‫نسبت‬ ‫مسلمانان‬ ‫و‬‫تفاهم‬‫پی‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫معانی‬ ‫کنه‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫شدند‬‫نبرد‬‫اند‬ ‫ه‬.‫ها‬‫آن‬«‫اله‬»‫به‬ ‫را‬
‫معنای‬«‫بت‬»‫و‬«‫رب‬»‫معنای‬ ‫به‬ ‫را‬«‫پروردگار‬»‫و‬«‫عبادت‬»‫را‬‫معنی‬‫هم‬«‫خداپرستی‬‫قربانی‬ ‫و‬‫کردن‬»
‫و‬«‫سجده‬‫و‬‫نماز‬‫و‬‫دین‬‫را‬«‫مذهب‬»‫اند‬‫پنداشته‬.‫یعنی‬‫تمام‬‫تاریخ‬‫انحطاط‬ ‫و‬ ‫ضاللت‬ ‫و‬ ‫جهل‬ ‫از‬ ‫پر‬ ،‫اسالم‬
‫است‬‫بوده‬.‫سلطه‬ ‫و‬ ‫حاکميت‬ ،‫قرآن‬ ‫اساسی‬ ‫مفاهيم‬ ‫که‬ ‫کرد‬ ‫ادعا‬ ‫همچنين‬ ‫او‬«‫اله‬»‫و‬«‫رب‬»‫و‬ ‫دین‬ ‫و‬ ‫است‬‫عبادت‬
‫هستند‬ ‫دو‬ ‫این‬ ‫به‬ ‫رسيدن‬ ‫برای‬ ‫هایی‬‫راه‬.

65. ‫مودودی‬ ‫تفكر‬ ‫بنياد‬(3)
‫کتاب‬ ‫در‬ ‫مودودی‬«‫قرآن‬ ‫در‬ ‫چهارگانه‬ ‫اصطالحات‬»‫ک‬‫هيچ‬ ‫که‬ ‫کند‬‫می‬ ‫تصریح‬‫از‬ ‫دام‬
‫مانند‬ ‫اسالمی‬ ‫عبادات‬«‫ن‬‫ماز‬،،‫روزه‬‫زکات‬‫و‬‫حج‬»‫اموری‬‫و‬ ‫نيستند‬ ‫لذاته‬ ‫مطلوب‬
‫هستند‬ ‫اسالمی‬ ‫حکومت‬ ‫تشکيل‬ ‫برای‬ ‫ابزاری‬ ‫تنها‬.
‫ندوی‬‫مودودی‬ ‫برجسته‬ ‫شاگردان‬ ‫از‬‫در‬‫چني‬ ‫معنی‬ ‫که‬ ‫گوید‬‫می‬ ‫ادعا‬ ‫این‬ ‫نقد‬‫ن‬
‫برای‬ ‫مسلمانان‬ ‫که‬ ‫است‬ ‫این‬ ‫بينشی‬«‫روح‬‫و‬ ‫پرستش‬ ‫جوهره‬ ‫و‬‫کمال‬ ،‫اخالص‬،‫نفس‬
‫خشوع‬ ‫و‬‫درونی‬»‫دنيوی‬ ‫مقاصد‬ ‫و‬ ‫ثروت‬ ‫و‬ ‫قدرت‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫نشوند‬ ‫قائل‬ ‫ارزشی‬ ‫خود‬‫روی‬
‫بياورند‬.

66. ‫مودودی‬ ‫تفكر‬ ‫بنياد‬(4)
‫گفته‬ ‫به‬‫ابوالحسن‬‫ندوی‬‫سياس‬ ‫انقالب‬ ‫ایجاد‬ ،‫پيامبران‬ ‫بعثت‬ ‫هدف‬ ‫که‬ ‫ادعا‬ ‫این‬ ‫پيامد‬ ،‫از‬ ‫که‬ ‫بوده‬ ‫ی‬
‫د‬ ‫رستگاری‬ ‫و‬ ‫خدا‬ ‫خشنودی‬ ‫که‬ ‫اینکه‬ ‫و‬ ‫برآید‬ ‫سالم‬ ‫اجتماع‬ ‫و‬ ‫اقتصاد‬ ‫با‬ ‫تمدنی‬ ،‫آن‬ ‫درون‬‫آخرت‬ ‫ر‬،
‫در‬،‫است‬ ‫اسالمی‬ ‫نظامی‬ ‫ایجاد‬ ‫گرو‬‫لذا‬‫پروردگ‬ ‫رضای‬ ‫طلب‬ ‫و‬ ‫آخرت‬ ‫به‬ ‫توجه‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫مومنان‬،‫ار‬
‫را‬ ‫خود‬ ‫تالش‬ ‫همه‬‫برای‬‫آوردن‬ ‫دست‬ ‫به‬«‫سياسی‬ ‫قدرت‬»‫پرستی‬‫ماده‬ ‫مسير‬ ‫و‬ ‫دهند‬‫می‬ ‫خرج‬ ‫به‬‫را‬
‫پيمایند‬‫می‬.‫قدرت‬ ‫کسب‬ ‫خروس‬ ‫دم‬ ‫خودمان‬ ‫اهلل‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬ ‫و‬ ‫قطب‬ ‫سيد‬ ‫و‬ ‫مودودی‬ ‫امثال‬ ‫واقع‬ ‫در‬
‫موعظه‬ ‫را‬ ‫بهرطریق‬‫ميکردند؟‬!

67. ‫اسالم‬ ‫جهان‬ ‫در‬ ‫ها‬ ‫نوسلفی‬ ‫فكری‬ ‫رهبران‬ ‫برخی‬
«‫اسدآبادی‬ ‫الدین‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬–‫ایران‬»،«‫رشيدرضا‬ ،‫البنا‬ ‫حسن‬ ، ‫عبده‬ ‫محمد‬–‫مصر‬»،«‫عبد‬‫الرزاق‬
‫االلبانی‬ ‫ناصرالدین‬ ‫محمد‬ ،‫طاهرالجزایری‬ ، ‫بيطار‬–‫سوریه‬»‫بادیس‬ ‫بن‬ ‫عبدالحميد‬ ،«‫مف‬‫رب‬»،
«‫الشهال‬ ‫سالم‬-‫لبنان‬»،«‫مودودی‬-‫پاکستان‬»

68. •‫از‬‫آغاز‬‫قرن‬‫چهاردهم‬‫هجری‬‫بود‬‫كه‬‫مكتب‬"‫سلفيه‬"‫بر‬‫سر‬‫ها‬‫زبان‬‫اف‬‫تاد‬‫و‬
‫گروهى‬‫آن‬‫را‬‫به‬‫عنوان‬"‫دين‬"‫برگزيدند‬‫و‬‫خود‬‫را‬"‫سلفى‬"‫ناميدند‬‫و‬
‫برخى‬‫آن‬‫را‬"‫روش‬‫فكرى‬"‫براى‬‫رسيدن‬‫به‬‫حقيقت‬‫اسالم‬‫دانستند‬.
•‫ها‬‫سلفى‬‫خود‬‫را‬‫پيرو‬‫مكتب‬"‫اهل‬‫حديث‬"‫دانند‬‫مى‬‫كه‬‫در‬‫عصر‬‫عباس‬‫يان‬‫و‬
‫پس‬‫از‬‫اختالف‬‫با‬‫معتزله‬‫و‬‫اهل‬‫كالم‬‫و‬‫شيعيان‬‫پديد‬‫آمدند‬.
•‫پس‬‫از‬‫درگذشت‬"‫احمد‬‫بن‬‫حنبل‬"‫در‬‫سال‬241‫ه‬‫جری‬‫قمری‬‫كه‬‫بنيانگذار‬
‫مذهب‬‫اهل‬‫حديث‬،‫است‬‫اين‬‫شيوه‬‫در‬‫ميان‬"‫حنابله‬"‫ادامه‬‫داشت‬.‫حناب‬‫له‬
‫در‬‫اصول‬‫و‬‫فروع‬‫و‬‫عقيده‬‫و‬،‫احكام‬‫خود‬‫را‬‫پيرو‬‫اهل‬‫حديث‬‫دانستن‬‫می‬‫د‬‫و‬
‫تا‬‫مدتى‬‫خلفاى‬‫عباسى‬‫به‬‫ترويج‬‫اين‬‫مكتب‬‫پرداختند‬.
‫ها‬ ‫سلفيی‬ ‫با‬ ‫آشنائی‬

69. ‫در‬‫سال‬305"‫ابوالحسن‬‫اشعرى‬"‫تحت‬‫عنوان‬"‫احياى‬‫مكتب‬‫اهل‬‫حديث‬"
‫باالخص‬‫دررابطه‬‫با‬«‫احمد‬‫بن‬‫حنبل‬»،‫مكتبى‬‫را‬‫پا‬‫يه‬‫رى‬‫گذا‬‫كرد‬‫و‬‫خوا‬‫ست‬
‫اصالحاتى‬‫در‬‫عقيده‬‫اهل‬‫حديث‬‫ايجاد‬،‫كند‬‫زيرا‬‫عقيده‬‫آنان‬‫با‬‫خرافات‬‫ز‬‫يادى‬
‫آميخته‬‫شده‬‫بود‬‫و‬‫پيوسته‬‫گفتند‬‫مى‬"،‫قرآن‬‫قديم‬‫است‬"‫و‬‫بشر‬‫در‬‫ز‬‫ندگى‬‫خود‬
‫فاقد‬"‫اختيار‬"‫است‬‫و‬‫خدا‬‫دست‬‫و‬‫پا‬‫و‬‫چشم‬‫و‬‫ديگر‬‫اعضا‬‫دارد‬.‫او‬‫براى‬‫اص‬‫الح‬
‫اين‬،‫مكتب‬‫قد‬‫علم‬‫كرد‬‫و‬‫تاحدى‬‫توانست‬‫اصالحاتى‬‫انجام‬،‫دهد‬‫ولى‬‫مت‬‫عصبين‬
‫اهل‬‫حديث‬‫او‬‫را‬‫از‬‫خود‬‫طرد‬‫كردند‬.
‫حديث‬ ‫اهل‬ ‫مكتب‬ ‫شكست‬

70. ‫با‬‫پيدايش‬‫مكتب‬‫اشعرى‬‫شكاف‬‫عميقى‬‫بين‬«‫اهل‬‫حديث‬=‫حنبلی‬
‫ها‬»‫و‬‫اين‬‫گروه‬‫از‬‫اهل‬‫سنت‬‫پديد‬‫آمد‬‫و‬‫اين‬‫دو‬‫پيوسته‬‫در‬‫جن‬‫گ‬‫و‬
‫جدال‬‫بودند‬‫كه‬‫گاهى‬‫به‬‫ريزى‬‫خون‬،‫انجاميد‬‫مى‬‫زيرا‬‫طور‬‫همان‬
‫كه‬‫گفته‬،‫شد‬‫اشعرى‬‫اصالحاتى‬‫در‬‫عقيده‬‫اهل‬‫حديث‬‫انجام‬‫د‬‫اد‬‫و‬
‫براى‬‫خود‬‫در‬‫مسائل‬‫عقيدتى‬‫مقامى‬‫قائل‬‫شد‬.
‫حديث‬ ‫اهل‬ ‫مكتب‬ ‫و‬ ‫اشعری‬ ‫مكتب‬ ‫منازعه‬

71. ‫حرانی‬ ‫تيميه‬ ‫ابن‬ ‫ظهور‬
‫يكی‬‫از‬‫نقاط‬‫عطف‬‫تفكر‬‫گرايی‬‫سلف‬‫ظهور‬«‫بن‬‫تيميه‬‫حرانی‬»‫است‬.‫او‬‫ب‬‫عد‬‫از‬‫آنكه‬
‫به‬‫جای‬‫پدرش‬‫بر‬‫كرسی‬‫تدريس‬‫و‬‫استفتاء‬،‫نشست‬‫عقايدی‬‫در‬‫مسائل‬‫ت‬‫وحيدی‬‫و‬
‫جانبداری‬‫از‬‫اهل‬‫حديث‬‫و‬‫پيروی‬‫از‬‫سلف‬‫و‬‫مخالفت‬‫با‬‫ساير‬‫های‬‫گروه‬‫فكری‬‫و‬
‫های‬‫فرقه‬‫كالمی‬‫و‬‫فقهی‬‫بيان‬‫كرد‬‫كه‬‫در‬‫ميان‬‫مسلمانان‬‫اختالف‬‫شديدی‬‫درباره‬
‫افكار‬‫او‬‫پديد‬‫آمد‬‫تا‬‫جايی‬‫كه‬‫برخی‬‫او‬‫را‬‫به‬‫عنوان‬‫رهبر‬‫فكری‬‫خويش‬‫پذ‬‫يرفتند‬
‫و‬‫برخی‬‫نيز‬‫او‬‫را‬‫به‬‫شدت‬‫انكار‬‫كردند‬‫و‬‫عقايد‬‫او‬‫را‬‫بدعت‬‫دانستند‬‫و‬‫فت‬‫وا‬‫به‬‫قتل‬
‫يا‬‫حبس‬‫او‬‫دادند‬.

72. ‫در‬‫تمام‬‫اين‬‫دوران‬‫كه‬‫اهل‬‫حديث‬‫در‬‫يك‬‫طرف‬‫و‬‫اشاعره‬‫در‬‫طرف‬‫ديگر‬
،‫بودند‬‫هرگز‬"‫سلف‬"‫و‬"‫سلفيه‬"‫به‬‫عنوان‬‫مذهب‬‫مطرح‬‫نبود‬‫تا‬‫اينكه‬«‫تيميه‬‫ابن‬»
‫دعوت‬‫به‬‫شيوه‬‫سلف‬‫را‬‫شعار‬‫مكتب‬‫خود‬،‫ساخت‬‫ولى‬‫در‬‫عين‬‫حال‬‫از‬‫كلم‬‫ه‬
"‫سلفيه‬"‫بهره‬‫گرفت‬‫نمى‬‫و‬،‫گفت‬‫مى‬‫ما‬‫تابع‬"‫اهل‬‫سنت‬‫و‬‫جماعت‬"‫هست‬‫يم‬‫كه‬‫در‬
‫سه‬‫قرن‬‫نخست‬«‫از‬‫سال‬11‫تا‬300‫ه‬‫جری‬‫قمری‬»‫اند‬‫زيسته‬.
‫سلفيه‬ ‫و‬ ‫اشاعره‬ ، ‫حديث‬ ‫اهل‬

73. ‫احيا‬‫تيميه‬ ‫ابن‬ ‫سلفيه‬‫عبدالوهاب‬ ‫بن‬ ‫محمد‬ ‫توسط‬
‫پس‬‫از‬‫درگذشت‬«‫تيميه‬‫ابن‬»‫و‬‫هجوم‬‫فقيهان‬‫همه‬‫مذاهب‬‫بر‬‫ضد‬‫او‬
‫دعوت‬‫به‬‫پيروى‬‫از‬‫اهل‬،‫حديث‬‫آن‬‫هم‬‫به‬‫شيوه‬‫اين‬‫گروه‬‫محدود‬
‫چندان‬‫رونقى‬‫نداشت‬‫و‬‫برخى‬‫از‬‫شاگردان‬،‫او‬‫مانند‬«‫ذهبى‬»‫و‬«‫اب‬‫ن‬
‫قيم‬»‫و‬«‫ابن‬‫كثير‬»،‫نتوانستند‬‫شيوه‬‫او‬‫را‬‫ترويج‬‫و‬‫گسترش‬‫دهند‬‫و‬
‫پيروانى‬‫فراهم‬،‫آورند‬‫زيرا‬‫او‬‫در‬‫اى‬‫نقطه‬«‫شام‬‫و‬‫مصر‬»‫اين‬‫فك‬‫ر‬‫را‬
‫مطرح‬‫كرد‬‫كه‬‫مركز‬‫علم‬‫و‬‫دانش‬‫و‬‫قله‬،‫فقاهت‬‫به‬‫شمار‬‫می‬‫رفت‬.

74. ‫چهارصد‬‫سال‬‫بعد‬‫از‬‫ابن‬‫تيميه‬‫در‬‫اواسط‬‫قرن‬‫دوازدهم‬‫هجری‬‫شخص‬‫ديگری‬‫به‬‫نام‬"‫محمد‬‫ب‬‫ن‬
‫عبدالوهاب‬"‫ساكن‬‫نجد‬‫حجاز‬‫مسائل‬‫ابن‬‫تيميه‬‫و‬‫نظرات‬‫وی‬‫را‬‫پيگيری‬‫كرد‬.«‫محمد‬‫بن‬
‫عبدالوهاب‬»‫چون‬‫از‬‫علم‬‫وافر‬‫ابن‬‫تيميه‬‫مند‬‫بهره‬،‫نبود‬‫راه‬‫عمل‬‫و‬‫اقدام‬‫را‬‫برگزيد‬‫و‬‫رساله‬‫های‬
‫كوچك‬‫و‬‫قاطع‬‫پر‬‫از‬‫آيه‬‫و‬‫حديث‬‫بدون‬‫اصطالحات‬‫علمی‬‫برای‬‫تعليم‬‫عوام‬‫به‬‫نگارش‬‫درآو‬‫رد‬‫و‬‫به‬
‫شمشير‬‫متوسل‬‫شد‬‫و‬‫راه‬‫تندی‬‫و‬‫خشونت‬‫را‬‫پيش‬‫گرفت‬.‫وی‬‫تابعين‬‫اش‬‫برنامه‬‫را‬‫مسلم‬‫ين‬‫و‬‫موحدين‬
‫و‬‫مخالفينش‬‫را‬«‫كفار‬‫و‬‫مشركين‬»‫ناميد‬‫و‬‫شروع‬‫به‬‫تبليغ‬‫عقايد‬‫خود‬‫كرد‬‫كه‬‫آنها‬‫را‬"ُ‫م‬ّ‫ر‬‫قرآن‬‫و‬
‫حديث‬"‫پنداشت‬‫می‬‫و‬‫بر‬‫سر‬‫آن‬‫با‬‫قبايل‬‫همسايه‬‫خود‬‫به‬‫جنگ‬‫پرداخت‬.
‫عبدالوهاب‬ ‫بن‬ ‫محمد‬ ‫ظهور‬

75. «‫محمد‬‫بن‬‫عبدالوهاب‬»‫سرانجام‬‫به‬‫كمك‬‫و‬‫با‬‫حمايت‬‫رئيس‬‫ای‬‫قبيله‬‫ب‬‫ه‬‫نام‬
"‫محمد‬‫بن‬‫سعود‬"‫دولت‬‫كوچكی‬‫را‬‫در‬‫شهر‬"‫درعيه‬"‫از‬‫شهرهای‬‫نجد‬‫بنا‬‫ك‬‫رد‬‫و‬
‫احكام‬‫شرعی‬‫را‬‫برابر‬‫نظريات‬‫خود‬‫كه‬‫از‬‫ها‬‫حنبلی‬‫و‬‫اهل‬‫حديث‬‫آموخته‬‫ب‬،‫ود‬
‫به‬‫اجرا‬‫گذاشت‬‫و‬‫تبليغات‬‫خود‬‫را‬‫بر‬‫تبيين‬‫شرك‬‫و‬‫توحيد‬‫متمركز‬‫ك‬‫رد‬‫و‬‫به‬
‫ويران‬‫كردن‬‫ها‬‫مقبره‬‫و‬‫بناهای‬‫ساخته‬‫شده‬‫بر‬‫قبور‬‫پرداخت‬.‫برخالف‬‫اب‬‫ن‬‫تيميه‬
‫كه‬‫به‬‫وحدت‬‫جهان‬‫اسالم‬‫بر‬‫گرد‬‫های‬‫انديشه‬‫سلف‬‫انديشيد‬‫می‬‫كه‬‫مس‬‫لك‬‫ناب‬
‫اهل‬‫سنتش‬،‫دانست‬‫می‬«‫محمد‬‫ابن‬‫عبدالوهاب‬»‫بيشتر‬‫به‬‫پيروزی‬‫گرو‬‫ه‬‫تحت‬
‫فرمان‬‫خود‬‫انديشيد‬‫می‬.
‫سعودی‬ ‫حكومت‬ ‫طليعه‬

76. ‫بعد‬‫از‬‫ابن‬‫عبدالوهاب‬‫تا‬‫مدتی‬‫نزديك‬‫به‬26‫سال‬‫اساس‬
‫دست‬‫گ‬‫اهی‬‫كه‬‫او‬‫ب‬‫ه‬‫همياری‬«‫محمد‬‫بن‬‫سعود‬»‫و‬«‫عبدالع‬‫زيز‬»
‫پسرش‬‫ريزی‬‫پايه‬‫كرده‬،‫بود‬‫پابرجا‬‫بود‬‫و‬‫حتی‬‫در‬‫نقاط‬‫ی‬‫از‬
‫جهان‬‫اسالم‬‫چون‬‫يمن‬‫و‬‫آفريقا‬‫و‬‫و‬‫هند‬‫و‬‫عراق‬‫نيز‬‫به‬‫روش‬
‫سلفيان‬‫تبعيت‬‫كردند‬‫می‬.
‫عبدالوهاب‬ ‫ابن‬ ‫با‬ ‫سعود‬ ‫ابن‬ ‫اتحاد‬

77. ‫نام‬‫ابداعی‬"‫وهابی‬"‫كه‬‫از‬‫طرف‬‫معاندين‬‫اين‬‫جماعت‬‫بر‬‫آنها‬‫نهاده‬‫شده‬‫بود‬،‫به‬
‫عنوان‬‫گذار‬‫بدعت‬‫و‬‫دين‬‫بی‬‫و‬‫كننده‬‫توهين‬‫به‬‫مقدسات‬‫در‬‫سراسر‬‫جهان‬‫اس‬‫المی‬‫آن‬
‫روز‬‫شايع‬‫شد‬‫و‬‫لذا‬«‫سلطان‬‫عثمانی‬‫و‬‫شاه‬‫ايران‬»‫برای‬‫سركوب‬‫آنها‬‫لشك‬‫رها‬
‫تدارك‬‫ديده‬‫و‬‫روانه‬‫كردند‬.‫سرانجام‬‫در‬‫سال‬1232‫يا‬27‫سال‬‫بعد‬‫از‬‫فوت‬
«‫محمد‬‫بن‬‫عبدالوهاب‬»‫سپاهيان‬"‫محمد‬‫علی‬‫پاشا‬"،‫والی‬‫مصر‬‫به‬‫اشاره‬‫سل‬‫طان‬
‫عثمانی‬‫مركز‬‫آنها‬‫يعنی‬‫شهر‬‫درعيه‬‫را‬‫به‬‫تصرف‬‫خود‬‫درآورده‬‫و‬‫كانون‬‫سي‬‫اسی‬‫و‬
‫نظامی‬‫اين‬‫جماعت‬‫را‬‫درهم‬،‫شكستند‬‫ولی‬‫پس‬‫از‬‫مدتی‬‫ها‬‫وهابی‬‫باز‬‫امارتی‬
‫مجدد‬‫را‬‫در‬‫رياض‬‫تاسيس‬‫كردند‬‫كه‬‫آن‬‫هم‬‫در‬‫سال‬1250‫با‬‫كشته‬‫شدن‬"‫تركی‬
‫بن‬‫عبداهلل‬"‫دچار‬‫ضعف‬‫و‬‫فروپاشی‬‫شد‬.
‫عبدالوهاب‬ ‫ابن‬ ‫سركوب‬

78. ‫مصر‬‫سرزمين‬‫كهنی‬‫است‬‫كه‬‫اواخر‬‫قرن‬‫دهم‬‫هجری‬‫ها‬‫عثمانی‬‫ب‬‫ر‬
‫آن‬‫مسلط‬‫شدند‬‫و‬‫در‬‫سال‬1177‫هجری‬‫شمسی‬‫به‬‫تصرف‬‫ناپلئون‬
‫درآمد‬.‫هفت‬‫سال‬‫بعد‬‫عثمانی‬‫با‬‫كمك‬‫انگليس‬،‫ناپلئون‬‫را‬‫از‬‫مصر‬
‫بيرون‬‫كرد‬‫و‬"‫محمد‬‫علی‬‫داودی‬"‫را‬‫حاكم‬‫مصر‬‫كرد‬‫تا‬‫مصر‬‫را‬
‫آرام‬‫كند‬.‫او‬‫سلسله‬‫ها‬‫خديو‬(‫پاشاها‬)‫را‬‫در‬‫مصر‬‫گذاری‬‫پايه‬‫و‬
‫آرام‬‫آرام‬‫مصر‬‫را‬‫از‬‫عثمانی‬‫مستقل‬‫كرد‬.
‫كلئوپاترا‬ ‫سرزمين‬

79. ‫حمله‬‫ناپلئون‬‫به‬‫عثمانی‬‫و‬‫تصرف‬‫مصر‬‫ضعف‬‫امپراتوری‬‫ع‬‫ثمانی‬‫را‬
‫آشكار‬‫و‬‫های‬‫جنبش‬‫اسالمی‬‫را‬‫تر‬‫فعال‬‫كرد‬.‫از‬‫اوايل‬‫قرن‬‫سي‬‫زدهم‬
‫هجری‬‫شمسی‬‫هرچه‬‫نفوذ‬‫عثمانی‬‫در‬‫مصر‬‫كم‬،‫شد‬‫می‬‫نفوذ‬
‫ها‬‫اروپايی‬‫بيشتر‬‫شد‬‫تا‬‫جايی‬‫كه‬‫حدود‬‫سال‬1261‫هجری‬‫شمسی‬
‫انگليس‬‫كنترل‬‫همه‬‫امور‬‫مالی‬‫و‬‫اداری‬‫مصر‬‫را‬‫در‬‫دست‬‫گرفت‬‫و‬
‫مصر‬‫را‬‫مستعمره‬‫خود‬‫كرد‬.‫در‬‫چنين‬‫دورانی‬«‫سيد‬‫جمال‬‫الدي‬‫ن‬
‫اسد‬‫آبادی‬»‫به‬‫مصر‬‫آمد‬‫و‬‫جوانان‬‫مصر‬‫را‬‫به‬‫مبارزه‬‫عليه‬‫انگ‬‫ليس‬
‫دعوت‬‫كرد‬.
‫مصريان‬ ‫بيداری‬ ‫جنبش‬

80. ‫الدين‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬‫گ‬ ‫باز‬ ‫پيامبر‬ ‫دوران‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ،‫كرد‬‫می‬ ‫دعوت‬ ‫را‬ ‫مسلمانان‬‫ردند‬.‫در‬
‫م‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫استعماری‬ ‫سلطه‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫كسی‬ ‫اولين‬ ‫او‬ ،‫سياسی‬ ‫مبارزات‬ ‫عالم‬‫ردم‬
‫استعمار‬ ‫سلطه‬ ‫نام‬ ‫به‬ ‫چيزی‬ ‫سيدجمال‬ ‫از‬ ‫قبل‬ ،‫كرد‬ ‫معنا‬ ‫زمان‬ ‫آن‬ ‫مسلمان‬‫برای‬ ‫ی‬
‫نبود‬ ‫شده‬ ‫شناخته‬ ‫حتی‬ ‫مسلمان‬ ‫مردم‬.‫ابر‬ ،‫زغلول‬ ‫سعد‬ ،‫عبده‬ ‫محمد‬ ‫شيخ‬‫اهيم‬
‫م‬ ‫و‬ ‫سوری‬ ،‫لبنانی‬ ‫نويسندگان‬ ‫از‬ ‫ديگر‬ ‫بسياری‬ ‫و‬ ‫زغلول‬ ‫فتحی‬ ،‫هبالوی‬‫دور‬ ‫صری‬
‫اعتراض‬ ‫های‬‫جنبش‬ ‫مصر‬ ‫در‬ ‫خصوص‬ ‫به‬ ‫مقاالتشان‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫شدند‬ ‫جمع‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬‫عليه‬ ‫ی‬
‫تاسيس‬ ‫در‬ ‫آنها‬ ‫مهمترين‬ ‫كه‬ ‫انداختند‬ ‫راه‬ ‫به‬ ‫انگليس‬ ‫استعمار‬"‫و‬ ‫انجمن‬‫طنی‬"‫و‬
‫قيام‬"‫پاشا‬ ‫اعرابی‬"‫كرد‬ ‫پيدا‬ ‫نمود‬.
‫مصر‬ ‫در‬ ‫اسالم‬ ‫اتحاد‬

81. ‫دولت‬‫مصر‬«‫سيد‬‫جمال‬»‫را‬‫از‬‫اين‬‫كشور‬‫اخراج‬،‫كرد‬‫تا‬‫بعد‬‫شاگردانش‬‫راهش‬‫را‬‫ا‬‫دامه‬
‫دهند‬.‫يكی‬‫از‬‫مهمترين‬‫شاگردان‬‫سيد‬‫جمال‬‫در‬‫مصر‬«‫محمد‬‫عبده‬»‫بود‬.‫او‬‫كه‬‫س‬‫ها‬‫ال‬‫با‬
‫سيد‬‫جمال‬‫همراه‬،‫بود‬‫وقتی‬‫به‬‫مصر‬‫بازگشت‬‫روش‬‫انقالبی‬‫و‬‫حماسی‬‫سيد‬‫را‬‫ك‬‫نار‬
‫گذاشت‬‫و‬‫برای‬‫رسيدن‬‫به‬‫های‬‫آرمان‬‫او‬‫روشی‬‫آرام‬‫را‬‫پيش‬‫گرفت‬.
«‫محمد‬‫عبده‬»‫راه‬‫نجات‬‫مسلمانان‬‫را‬‫بازگشت‬‫به‬‫اسالم‬‫دوران‬‫پيامبر‬‫و‬‫اسالم‬‫س‬‫لف‬
،‫ديد‬‫می‬‫ولی‬‫بر‬‫عقل‬‫و‬‫آگاهی‬‫تأكيد‬‫كرد‬‫می‬‫و‬،‫گفت‬‫می‬‫اگر‬‫دين‬‫را‬‫درست‬‫درك‬‫ك‬،‫نيم‬
‫بينيم‬‫می‬‫در‬‫دين‬‫مالك‬‫شناخت‬‫عقل‬‫است‬‫و‬‫ايمانی‬‫كه‬‫بر‬‫عقل‬‫استوار‬‫نباشد‬،‫پذيرفته‬
‫نيست‬.‫او‬‫گفت‬‫می‬‫بايد‬‫بازگشت‬‫به‬‫گذشته‬‫يعنی‬‫گری‬‫سلفی‬‫دست‬‫برداري‬‫م‬‫و‬‫سعی‬،‫كنيم‬
‫دين‬‫را‬‫همانگونه‬‫بفهميم‬‫كه‬‫گذشت‬‫ه‬‫گان‬‫فهميدند‬‫می‬.
‫محمد‬ ‫ظهور‬‫مصر‬ ‫در‬ ‫عبده‬

82. ‫عبده‬‫با‬‫گرايی‬‫نص‬‫و‬‫تقديرگرايی‬‫مخالف‬‫بود‬‫و‬‫تالش‬،‫كرد‬‫می‬‫دين‬‫را‬‫با‬‫د‬‫نيای‬
‫جديد‬‫مطابقت‬‫دهد‬‫و‬«‫نظام‬‫خالفت‬»‫را‬‫نظام‬‫مطلوب‬‫سياسی‬‫در‬‫اسالم‬‫دان‬‫می‬‫ست‬
‫و‬،‫گفت‬‫می‬‫اگر‬‫مردم‬‫ببينند‬‫خليفه‬‫اشتباه‬،‫كند‬‫می‬‫توانند‬‫می‬‫عليه‬‫او‬‫قيام‬‫كنند‬.
‫محمد‬‫عبده‬‫شاگردان‬‫بسياری‬‫تربيت‬‫كرد‬‫كه‬"‫رشيد‬‫رضا‬"‫از‬‫مشهورترين‬‫آنان‬‫بود‬.
‫وی‬‫اهل‬‫سوريه‬‫بود‬‫و‬‫در‬‫مدارس‬‫دينی‬‫مخالفان‬‫خالفت‬‫عثمانی‬‫درس‬‫خوانده‬‫و‬‫با‬
‫خواندن‬«‫عروه‬‫الوثقی‬»‫با‬«‫جمال‬‫و‬‫عبده‬»‫آشنا‬‫شده‬‫بود‬.‫زمانی‬‫كه‬‫عبده‬‫از‬‫تبعيد‬
،‫برگشت‬‫رشيد‬‫رضا‬‫به‬‫مصر‬‫رفت‬‫و‬‫شاگرد‬‫و‬‫همراه‬‫او‬‫شد‬.
‫عبده‬ ‫تفكرات‬ ‫مايه‬ ‫بن‬

83. ‫رشيد‬‫رضا‬‫سلفی‬‫متعصب‬‫و‬‫تا‬‫حدودی‬‫متمايل‬‫به‬‫وهابيت‬‫بود‬‫كه‬‫طلبی‬‫مبارزه‬‫و‬‫انق‬‫گری‬‫البی‬«
‫سيد‬‫جمال‬»‫را‬‫با‬‫روش‬«‫فرهنگی‬‫و‬‫تربيتی‬‫عبده‬»‫تلفيق‬‫كرد‬.‫رشيد‬‫رضا‬‫ابتدا‬‫تال‬‫ش‬،‫كرد‬‫نشان‬
‫دهد‬‫خليفه‬‫مقدس‬‫نيست‬‫و‬‫از‬‫ايده‬‫چند‬‫حكومت‬‫اسالمی‬‫به‬‫جای‬‫يك‬‫امپراتوری‬‫اسالمی‬‫دفاع‬
‫كرد‬.
‫هنوز‬‫مدتی‬‫از‬‫های‬‫بحث‬‫رشيد‬‫رضا‬‫نگذشته‬‫بود‬‫كه‬‫امپراتوری‬‫عثمانی‬‫منحل‬‫و‬‫مقام‬‫خ‬‫الفت‬
‫برچيده‬‫شد‬‫و‬‫های‬‫كشور‬‫جديدی‬‫شكل‬‫گرفتند‬‫كه‬‫مهمترين‬‫سوال‬‫آنها‬‫سيستم‬‫حك‬‫ومتی‬‫جايگزين‬
‫خالفت‬‫بود‬.‫اسناد‬‫و‬‫مدارك‬‫جديد‬‫نشان‬‫می‬‫دهد‬‫كه‬‫بريتانيا‬‫برای‬‫فروپاشی‬‫خالفت‬‫عثم‬‫انی‬
‫بعنوان‬‫رقيب‬‫منطقه‬‫ای‬‫از‬‫خيزش‬‫های‬‫درون‬‫مستعمرات‬‫عثمانی‬‫مستقيم‬‫و‬‫غير‬‫مست‬‫قيم‬‫حمايت‬
‫می‬‫كرده‬‫است‬‫؟‬!
‫عبده‬ ‫و‬ ‫رضا‬ ‫رشيد‬

84. ‫درمصر‬‫آن‬‫زمان‬‫سه‬‫گرايش‬،‫گرا‬‫ملی‬‫گرا‬‫غرب‬‫و‬‫گراها‬‫اسالم‬‫با‬‫هم‬‫رقابت‬
‫كردند‬‫می‬‫تا‬‫با‬‫كسب‬‫مقبوليت‬‫ميان‬‫مردم‬‫خود‬‫را‬‫جايگزين‬‫مناسبی‬‫برای‬
‫سيستم‬‫گذشته‬‫معرفی‬‫كنند‬.‫در‬‫اين‬‫ميان‬‫گراها‬‫اسالم‬،‫گفتند‬‫می‬‫بايد‬‫از‬‫اسالم‬
‫سلفی‬‫اطاعت‬‫كرد‬‫تا‬‫به‬‫دوران‬‫شكوه‬‫اسالم‬‫در‬‫صدر‬‫اسالم‬‫باز‬‫گرديم‬.
‫در‬‫ميان‬‫شاگردان‬‫رشيد‬،‫رضا‬«‫حسن‬‫البنا‬»‫شيخ‬‫مكالی‬‫كراواتی‬‫در‬‫س‬‫ال‬
1927‫در‬‫شهر‬«‫اسماعيليه‬»‫مصر‬‫جمعيتی‬‫گرا‬‫اسالم‬‫بنيان‬‫گذاشت‬‫ك‬‫ه‬‫خيلی‬
‫زود‬‫از‬‫تأثيرگذارترين‬‫های‬‫گروه‬‫اسالمی‬‫در‬،‫آفريقا‬،‫اروپا‬‫آسيا‬‫و‬‫حت‬‫ی‬
‫آمريكا‬‫شد‬.
‫المسلمين‬ ‫اخوان‬ ‫تولد‬

85. ‫سلفی‬ ‫تشکل‬ ‫مهمترین‬ ‫آغاز‬
‫حسن‬‫البنا‬‫در‬‫قاهره‬‫سازمانش‬‫را‬‫گسترش‬‫داد‬.‫برای‬‫سازمانش‬‫قانون‬‫اساسی‬‫و‬‫نامه‬‫آيين‬‫داخلی‬
‫نوشت‬.‫نشريه‬"‫الملسمين‬‫االخوان‬"‫را‬‫منتشر‬‫و‬‫تشكيالتش‬‫را‬‫تقويت‬‫كرد‬‫تا‬‫هر‬‫روز‬‫ب‬‫ر‬‫تعداد‬
‫هوادارانش‬‫بيشتر‬‫شود‬.‫الملسمين‬‫اخوان‬‫هدف‬‫اصلی‬‫خود‬‫را‬‫تشكيل‬‫حكومت‬‫اسالمی‬‫در‬‫مصر‬‫و‬
‫تمامی‬‫های‬‫كشور‬‫جهان‬‫اسالم‬‫اعالم‬،‫كرد‬‫اما‬‫در‬‫اين‬‫راه‬‫بر‬‫تشكيل‬‫حكومت‬‫اسالمی‬
‫جويانه‬‫مسالمت‬‫تاكيد‬‫و‬‫كودتا‬‫را‬‫رد‬‫كرد‬‫می‬.‫جوانان‬‫پرشور‬‫اخوان‬‫روش‬‫معتدل‬‫او‬‫را‬
‫پسنديدند‬‫نمی‬‫و‬‫بارها‬‫از‬‫او‬‫انتقاد‬‫كرده‬‫و‬‫خواستند‬‫درباره‬‫برخی‬‫مسائل‬،‫مالی‬‫ها‬‫كمك‬‫ی‬‫دريافتی‬
‫و‬‫روابطش‬‫با‬‫پادشاه‬‫و‬‫دولت‬‫و‬‫حتی‬‫ها‬‫انگليسی‬‫توضيح‬‫دهد‬.‫توضيحات‬‫حسن‬‫البنا‬‫هو‬‫ادارانش‬‫را‬
‫قانع‬‫نكرد‬‫و‬‫موجب‬‫شد‬‫در‬‫سال‬1938‫از‬‫اخوان‬‫جدا‬‫شده‬‫و‬‫گروه‬"‫جمعيت‬‫جوانان‬‫محمد‬"‫را‬
‫تشكيل‬‫دادند‬.

86. ‫مصر‬ ‫در‬ ‫ها‬‫سلفی‬ ‫های‬‫درگيری‬
‫اخوان‬‫در‬‫سال‬1944‫در‬‫انتخابات‬‫پارلمان‬‫مصر‬‫شركت‬،‫كرد‬‫اما‬‫دولت‬‫ب‬‫ا‬
‫تقلب‬،‫نگذاشت‬‫يك‬‫هيچ‬‫از‬‫های‬‫نامزد‬‫اخوان‬‫رای‬‫بياورد‬.‫اين‬‫موضوع‬
‫ها‬‫اخوانی‬‫را‬‫به‬‫شدت‬‫خشمگين‬‫كرد‬‫و‬‫آنها‬‫را‬‫به‬‫ها‬‫خيابان‬‫كشاند‬‫كه‬
‫درگيری‬‫آنها‬‫با‬‫هواداران‬‫حزب‬‫كمونيست‬«‫وفد‬»‫را‬‫درپی‬‫داشت‬.
‫برافروخته‬‫شدن‬‫آتش‬‫جنگ‬‫عليه‬‫اسرائيل‬‫تاحدودی‬‫درگيری‬‫بين‬‫آنها‬‫را‬
‫آرام‬‫كرد‬.‫اما‬‫پس‬‫از‬‫جنگ‬‫بار‬‫ديگر‬‫اين‬‫اختالفات‬‫دوباره‬‫از‬‫سر‬‫گرفت‬‫ه‬،‫شد‬
‫تا‬‫اينكه‬‫در‬‫سال‬1948‫دولت‬‫مصر‬‫الملسمين‬‫اخوان‬‫را‬‫منحل‬‫كرد‬.

87. ‫حسن‬‫النا‬‫خيلی‬‫پيگير‬‫قضيه‬‫انحالل‬‫جماعت‬،‫نشد‬‫اما‬‫ها‬‫اخوانی‬‫توانستند‬‫نمی‬‫انحالل‬‫جماعت‬‫را‬
‫بپذيرند‬.‫آنها‬‫بيست‬‫روز‬‫بعد‬«‫نقراشی‬‫پاشا‬»،‫وزير‬‫نخست‬‫مصر‬‫را‬‫به‬‫جرم‬‫خيانت‬‫به‬‫و‬‫طن‬‫و‬‫انحالل‬
‫اخوان‬‫ترور‬‫كردند‬.‫دولت‬‫جديد‬‫از‬‫حسن‬‫البنا‬‫خواست‬‫ترور‬‫پاشا‬‫را‬‫محكوم‬‫كند‬‫تا‬‫با‬‫هم‬‫مذ‬‫اكره‬
،‫كنند‬‫او‬‫اين‬‫كار‬‫را‬‫كرد‬.‫اين‬‫موضوع‬‫ها‬‫اخوانی‬‫را‬‫تر‬‫عصبانی‬‫كرد‬.‫در‬‫سال‬1950‫پادشاه‬
،‫مصر‬‫حسن‬‫البنا‬‫را‬‫ترور‬‫و‬‫تشييع‬‫را‬‫برای‬‫او‬‫ممنوع‬،‫كرد‬‫در‬‫مقابل‬‫ها‬‫اخوانی‬‫هم‬‫تالش‬‫كر‬،‫دند‬
‫رئيس‬‫نمايندگان‬‫مجلس‬‫و‬‫وزير‬‫نخست‬‫را‬‫ترور‬‫كنند‬‫كه‬‫نتوانستند‬.
‫حسن‬ ‫ترور‬‫البنا‬

88. ‫سال‬‫بعد‬‫دولت‬‫مصر‬‫استعفا‬‫داد‬‫و‬‫دولت‬‫جديد‬‫با‬‫ها‬‫اخوانی‬‫كنار‬‫آ‬‫مد‬‫و‬
‫اين‬‫جماعت‬‫را‬‫قانونی‬‫اعالم‬،‫كرد‬‫اما‬‫ها‬‫اخوانی‬‫كه‬‫در‬‫اواخر‬‫دوران‬
‫حسن‬‫البنا‬‫متفرق‬‫شده‬،‫بودند‬‫ديگر‬‫توانستند‬‫نمی‬‫دور‬‫هم‬‫جمع‬‫شوند؛‬‫به‬
‫خصوص‬‫كه‬‫مدتی‬‫مرشد‬‫هم‬‫نداشتند‬‫و‬‫اين‬‫موجب‬‫بروز‬‫انشعاباتی‬‫در‬
‫اخوان‬‫شد‬.‫اما‬‫بهر‬‫حال‬‫اخوان‬‫ديگر‬‫يك‬‫تشكيالت‬‫سراسری‬‫قدرتمن‬‫دبود‬
‫كه‬‫نمی‬‫شد‬‫آنرا‬‫ناديده‬‫گرفت‬.
‫المسلمين‬ ‫اخوان‬ ‫در‬ ‫مجدد‬ ‫انشعاب‬

89. ‫قطب‬ ‫سيد‬ ‫بازگشت‬
‫ها‬‫شيوه‬ ‫درباره‬ ‫تا‬ ‫فرستاد‬ ‫آمريكا‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫مصر‬ ‫دولت‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫معلم‬ ‫قطب‬ ‫سيد‬‫آموزش‬ ‫ی‬
‫برگشت‬ ‫وقتی‬ ‫و‬ ‫ماند‬ ‫آمريكا‬ ‫در‬ ‫سال‬ ‫دو‬ ‫او‬ ،‫كند‬ ‫تحقيق‬ ‫آمريكا‬ ‫در‬ ‫پرورش‬ ‫و‬‫چنان‬
‫است‬ ‫شده‬ ‫متولد‬ ‫دوباره‬ ،‫گفت‬‫می‬ ‫خودش‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫عوض‬.‫ك‬ ‫بود‬ ‫آمريكا‬ ‫در‬ ‫سيد‬‫ه‬
‫ش‬ ‫كشته‬ ‫از‬ ‫آمريكايی‬ ‫مطبوعات‬ ‫خوشحالی‬ ‫نزديك‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫ترور‬ ‫البنا‬ ‫حسن‬‫دن‬‫حسن‬
‫بپيوندد‬ ‫اخوان‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫در‬ ‫گرفت‬ ‫تصميم‬ ‫و‬ ‫ديد‬ ‫را‬ ‫البنا‬.
‫سيد‬‫آش‬ ‫رضا‬ ‫رشيد‬ ‫به‬ ‫متمايل‬ ‫های‬‫سلفی‬ ‫و‬ ‫گراها‬‫اسالم‬ ‫با‬ ‫گذشته‬ ‫از‬ ‫قطب‬‫بود‬ ‫نا‬.‫وی‬
‫دولت‬ ‫كارهای‬ ‫از‬ ‫آمريكا‬ ‫از‬ ‫بازگشت‬ ‫در‬‫ی‬‫درباره‬ ‫را‬ ‫مطالعاتش‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫استعفا‬‫اسالم‬
‫ك‬‫می‬ ‫انتقاد‬ ‫ها‬‫وهابی‬ ‫از‬ ‫چند‬ ‫هر‬ ،‫شد‬ ‫متأثر‬ ‫بسيار‬ ‫مودودی‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫داد‬ ‫ادامه‬ ‫سلفی‬‫كه‬ ‫رد‬
‫بودند‬ ‫رسيده‬ ‫قدرت‬ ‫به‬ ‫عربستان‬ ‫در‬.

90. ‫سيد‬‫قطب‬‫در‬‫توحيد‬‫و‬‫تفسير‬‫قرآن‬‫از‬«‫ابن‬‫تيميه‬»‫پيروی‬‫كرد‬‫و‬‫تق‬‫گرايی‬‫دير‬‫و‬
‫گرايی‬‫نص‬‫را‬‫پذيرفت‬‫و‬‫مانند‬‫حسن‬‫البنا‬‫و‬‫مودودی‬‫مسلمانان‬‫را‬‫به‬‫ت‬‫شكيل‬
‫حكومت‬‫اسالمی‬‫دعوت‬‫كرد‬.
‫قطب‬‫برای‬‫رسيدن‬‫به‬‫حكومت‬‫اسالمی‬‫جهاد‬‫و‬‫انقالب‬‫عليه‬‫حاكم‬‫وقت‬‫ر‬‫ا‬‫توصيه‬
‫كرد‬‫می‬‫و‬‫برای‬‫همين‬‫او‬‫را‬‫اولين‬‫كسی‬‫دان‬‫می‬‫ند‬‫كه‬‫مفهوم‬‫انقالب‬‫را‬‫وارد‬
‫ادبيات‬‫سياسی‬‫اهل‬‫سنت‬‫كرد‬.‫به‬‫نظر‬‫قطب‬‫ای‬‫جامعه‬‫كه‬‫خدا‬‫را‬‫قبول‬‫د‬،‫ارد‬
‫ولی‬‫به‬‫قوانين‬‫دينش‬‫عمل‬‫نكند‬‫جامعه‬‫جاهلی‬‫است‬.‫او‬‫بر‬‫جهاد‬‫خيلی‬‫ت‬‫أكيد‬
‫كرد‬‫می‬‫و‬،‫گفت‬‫می‬‫در‬‫چنين‬‫ای‬‫جامعه‬‫بايد‬‫عليه‬‫حاكم‬‫جهاد‬‫كرد‬.
‫قطب‬ ‫سيد‬ ‫روش‬ ‫و‬ ‫سيره‬

91. ‫مواضع‬«‫سيد‬‫قطب‬»‫عليه‬‫آمريكا‬‫و‬‫صهيونيسم‬‫از‬‫تمايزات‬‫مهم‬‫سيد‬‫قط‬‫ب‬‫نسبت‬‫به‬
‫ديگر‬‫انديشمندان‬‫سلفی‬‫است‬.‫او‬‫اولين‬‫كسی‬‫بود‬‫كه‬‫از‬«‫اسالم‬‫آمريك‬‫ايی‬»‫گفت‬‫و‬
‫مسلمانان‬‫را‬‫به‬‫اتحاد‬‫دعوت‬‫كرد‬‫و‬‫تفرقه‬‫را‬‫خواست‬‫استعمار‬‫دانست‬.
‫سيد‬‫قطب‬‫بدليل‬‫مخالفت‬‫با‬‫قيام‬‫افسران‬‫آزاد‬‫به‬‫رهبری‬‫جمال‬‫عبدالناص‬‫ر‬‫بدستور‬
‫اصر‬‫زندانی‬‫شد‬‫تا‬‫پنج‬‫سال‬‫بعد‬‫با‬‫وساطت‬«‫عبدالسالم‬‫عارف‬»،‫رئيس‬‫ج‬‫مهوری‬
‫عراق‬‫از‬‫زندان‬‫آزاد‬‫شود‬.‫پس‬‫از‬‫آزادی‬‫از‬‫زندان‬‫مقاالت‬‫سيد‬‫قطب‬‫تر‬‫تند‬‫و‬
‫تر‬‫انتقادی‬‫شد‬‫و‬‫ها‬‫سلفی‬‫هم‬‫تر‬‫جدی‬‫سخنان‬‫او‬‫را‬‫پی‬‫گرفتند‬.‫اين‬‫موجب‬‫ش‬،‫د‬
‫دولت‬‫انقالبی‬‫ناصر‬‫دوباره‬‫سيد‬‫قطب‬‫را‬‫دادگاهی‬‫و‬‫به‬«‫اعدام‬»‫محكوم‬‫كن‬‫د‬.
‫قطب‬ ‫سيد‬ ‫سرانجام‬

92. ‫مسلمانان‬ ‫جامعه‬‫مصر‬
«‫مسلمانان‬ ‫جامعه‬»‫رهبری‬ ‫با‬«‫مصطفی‬ ‫شكری‬»‫داش‬ ‫شديدی‬ ‫سلفی‬ ‫گرايش‬‫و‬ ‫ت‬
‫را‬ ‫مسلمانان‬ ‫امروزی‬ ‫جامعه‬«‫كفار‬ ‫جامعه‬»‫مس‬ ‫چنين‬ ‫از‬ ‫بايد‬ ،‫گفت‬‫می‬ ‫و‬ ‫ناميد‬‫لمانانی‬
‫كرد‬ ‫جهاد‬ ‫ديگران‬ ‫كردن‬ ‫پاك‬ ‫برای‬ ‫بعد‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫پاك‬ ‫تا‬ ‫گرفت‬ ‫كناره‬.
‫دوران‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫اسالمی‬ ‫جوامع‬ ‫تمامی‬ ،‫بود‬ ‫معتقد‬ ‫مصطفی‬ ‫شكری‬«‫چ‬ ‫و‬ ‫پيامبر‬‫خليفه‬ ‫هار‬
‫كافر‬»‫بپيوندند‬ ‫او‬ ‫گروه‬ ‫به‬ ‫آنكه‬ ‫مگر‬ ،‫كنند‬‫نمی‬ ‫پيدا‬ ‫نجات‬ ‫و‬ ‫اند‬‫شده‬.‫آن‬‫به‬ ‫كه‬ ‫ها‬
«‫ها‬‫تكفيری‬»‫يا‬«‫جهاد‬ ‫و‬ ‫تكفير‬ ‫گروه‬»‫را‬ ‫مسلمانان‬ ‫ديگر‬ ،‫بودند‬ ‫معروف‬ ‫هم‬‫تكفير‬
،‫گفتند‬‫می‬ ‫و‬ ‫كردند‬‫می‬‫افراد‬‫از‬ ‫بيرون‬«‫جم‬‫مسلمانان‬ ‫اعت‬»‫نجات‬ ‫برای‬ ‫راهی‬
‫ندارند‬.‫هس‬ ‫يك‬ ‫ابتدا‬ ‫پيامبر‬ ‫از‬ ‫پيروی‬ ‫با‬ ‫بايد‬ ‫مسلمانان‬ ،‫گفتند‬‫می‬ ‫آنها‬‫و‬ ‫نيرومند‬ ‫ته‬
‫كنند‬ ‫مقابله‬ ‫كفر‬ ‫تمامی‬ ‫با‬ ‫بعد‬ ‫و‬ ‫دهند‬ ‫تشكيل‬ ‫مؤمنان‬ ‫از‬ ‫قوی‬.

93. ‫اسالمی‬ ‫آزادیبخش‬ ‫سازمان‬
«‫سازمان‬‫آزاديبخش‬‫اسالمی‬»‫انشعابی‬‫ديگر‬‫در‬‫اخوان‬‫المسلمين‬‫بود‬‫كه‬
‫های‬‫گرايش‬‫سلفی‬‫تری‬‫معتدل‬،‫داشت‬‫اما‬‫از‬‫جامعه‬‫گيری‬‫كناره‬‫كرد‬‫نمی‬.‫ر‬‫هبر‬
‫سازمان‬«‫صالح‬‫سريه‬»‫فلسطينی‬‫االصل‬‫بود‬‫كه‬‫روش‬‫تری‬‫ماليم‬‫نسبت‬‫به‬«‫شكری‬»
‫داشت‬‫و‬‫در‬‫شورايی‬‫دوازده‬‫نفره‬‫برای‬‫گروهش‬‫تصميم‬‫گرفت‬‫می‬.‫آنها‬‫دنب‬‫ال‬
‫استقرار‬‫حكومت‬‫اسالمی‬‫در‬‫مصر‬‫بودند‬‫و‬‫برای‬‫رسيدن‬‫به‬‫قدرت‬‫بين‬‫اعض‬‫ای‬
‫ارتش‬‫نفوذ‬‫كردند‬‫می‬.‫اين‬‫سازمان‬‫در‬‫سال‬1977‫درصدد‬‫كودتا‬‫عليه‬‫دولت‬‫مصر‬
‫برآمد‬‫كه‬‫دولت‬‫آن‬‫را‬‫منحل‬‫كرد‬.‫مطبوعات‬‫مصر‬‫اين‬‫ها‬‫گروه‬‫را‬‫خوارج‬‫قرن‬
‫بيستم‬‫ناميدند‬.‫بيشتر‬‫اعضای‬‫اين‬‫دو‬‫گروه‬‫از‬‫فارغ‬‫التحصيالن‬‫دانش‬‫گاه‬‫بودند‬.

94. ‫سازمان‬‫جهاد‬
‫سازمان‬‫جهاد‬"‫فرمانده‬‫و‬‫رهبر‬‫خاصی‬‫نداشت‬‫و‬‫به‬‫صورت‬‫شورايی‬‫اداره‬‫شد‬‫می‬‫و‬‫ميان‬
،‫ها‬‫ارتشی‬‫های‬‫نيرو‬‫امنيتی‬‫و‬‫مأموران‬‫دولتی‬‫نفوذ‬‫كرد‬‫می‬‫تا‬‫اهدافش‬‫را‬‫پيش‬‫بب‬‫رد‬.‫عدم‬
‫تمركز‬‫پذيری‬‫انعطاف‬‫آنها‬‫در‬‫تصميم‬‫گيری‬‫و‬‫عمليات‬‫باال‬‫را‬‫برده‬‫بود‬.‫ه‬‫جهادی‬‫ا‬‫به‬‫شدت‬
‫از‬"‫خالد‬‫فرج‬"،‫مرشد‬‫اشان‬‫روحی‬‫كه‬‫سلفی‬‫بود‬‫و‬‫همچنين‬‫ابن‬‫تيميه‬‫و‬‫سيد‬‫قطب‬‫متأثر‬
‫بودند‬.‫خالد‬‫فرج‬‫گفت‬‫می‬‫چون‬‫حاكمان‬‫مسلمان‬‫را‬،‫مسيحيان‬‫ها‬‫كمونيست‬‫و‬‫صهي‬‫ها‬‫ونيست‬
‫آموزش‬،‫اند‬‫داده‬‫مسلمانان‬‫بايد‬‫عليه‬‫آنها‬‫اعالم‬‫جهاد‬‫كنند‬.‫او‬‫همكاری‬‫با‬‫فرمانر‬‫وای‬
‫كافر‬‫را‬‫كه‬‫ادعای‬‫مسلمانی‬،‫دارد‬‫حرام‬‫و‬‫مجازات‬‫او‬‫را‬‫مرگ‬‫و‬‫تنها‬‫شكل‬‫جهاد‬‫را‬‫مبارز‬‫ه‬
‫مسلحانه‬‫و‬‫ديگر‬‫های‬‫راه‬‫آميز‬‫مسالمت‬‫مثل‬‫شعار‬‫دادن‬‫و‬‫حزب‬‫داشتن‬‫را‬‫نشانه‬‫ترس‬‫و‬
‫حماقت‬‫دانست‬‫می‬‫و‬‫معتقد‬،‫بود‬‫اسالم‬‫تنها‬‫با‬‫ی‬‫نيرو‬‫اسحله‬‫پيروز‬،‫شود‬‫می‬‫اما‬‫ب‬‫رای‬
‫پيروزی‬‫اسالم‬‫ابتدا‬‫بايد‬‫با‬‫كفر‬‫داخلی‬(‫حكومت‬)‫و‬‫سپس‬‫با‬‫كفر‬‫خارجی‬‫مبارز‬‫ه‬‫كرد‬.

95. ‫سادات‬ ‫انور‬ ‫دوره‬ ‫در‬ ‫ها‬‫سلفی‬
‫انورسادات‬‫در‬‫دوره‬‫قيام‬‫افسران‬‫آزاد‬‫مصر‬‫بدليل‬‫دارا‬‫بودن‬‫گرايشات‬‫اسال‬،‫می‬
‫افسر‬‫رابط‬‫قيام‬‫كنندگان‬،‫با‬‫جماعات‬‫اسالمی‬‫و‬‫اخوان‬‫المسلمين‬‫بود‬.‫ب‬‫ا‬‫ر‬‫وی‬‫كار‬
‫آمدن‬«‫انور‬‫سادات‬»‫به‬‫جای‬‫ناصر‬،‫فعاليت‬‫اسالم‬‫گراها‬‫عليه‬‫دولت‬‫و‬‫مسي‬‫حيان‬
‫شدت‬‫گرفت‬.‫او‬‫با‬‫دستگيری‬‫اعضای‬‫التكفير‬‫و‬‫نهضت‬‫آزاديبخش‬‫تالش‬،‫كرد‬‫اسالم‬
‫گراها‬‫و‬‫مساجد‬‫را‬‫كنترل‬‫كند‬.‫توجه‬‫غرب‬‫و‬‫اسرائيل‬‫به‬،‫سادات‬‫های‬‫تهديد‬‫ا‬‫و‬‫نسبت‬
‫به‬‫گراها‬‫ملی‬‫واسالم‬‫گراها‬‫و‬‫سرانجام‬‫كنار‬‫آمدن‬‫با‬‫اسرائيل‬‫او‬‫را‬‫ميان‬‫مص‬‫ها‬‫ری‬‫و‬
‫حتی‬‫اعراب‬‫منفور‬‫كرد‬‫و‬‫در‬‫نهايت‬‫سال‬1980«‫خالد‬‫اسالمبولی‬»‫از‬‫اعضای‬،‫جهاد‬
‫او‬‫را‬‫اعدام‬‫انقالبی‬‫كرد‬.‫اشتباه‬‫سادات‬‫پاكسازی‬‫حلقه‬‫هواداران‬‫ناصر‬‫از‬‫ارتش‬‫و‬
‫دولت‬‫بود‬‫كه‬‫وزنه‬‫اخوان‬‫را‬‫سنگين‬‫تر‬‫كرده‬‫بود‬.

96. ‫با‬‫ترور‬،‫سادات‬‫حسنی‬،‫مبارك‬‫جانشين‬‫وی‬‫با‬‫كمك‬‫آمريكا‬‫و‬‫اسرائيل‬‫مبارزه‬‫شديد‬‫ی‬‫را‬‫عليه‬
‫گراها‬‫اسالم‬‫آغاز‬‫كرد‬‫كه‬‫به‬‫درگيری‬‫و‬‫جنگ‬‫مسلحانه‬‫با‬‫آنها‬‫انجاميد‬.‫ها‬‫اخوانی‬‫تا‬‫م‬‫ها‬‫دت‬‫در‬
‫زمان‬‫مبارك‬‫سركوب‬،‫شدند‬‫اما‬‫سرانجام‬‫بعد‬‫از‬‫سه‬‫دهه‬‫حاكميت‬‫حسنی‬‫مبارك‬،‫اخوان‬‫ی‬‫ها‬
‫سوار‬‫بر‬‫يك‬‫انتخابات‬‫سراسری‬‫قدرت‬‫را‬‫بدست‬‫گرفتند‬‫اما‬«‫تحجر‬،‫واپس‬‫گرائی‬‫و‬
‫انحصارطلبی‬‫ماهوی‬»‫آنان‬‫باعث‬‫شد‬‫ارتش‬‫بطريقی‬‫رندانه‬‫از‬‫نارضايتی‬‫مردم‬‫سوء‬‫استفاده‬‫و‬
‫اخوان‬‫المسلمين‬‫را‬‫بركنار‬‫و‬‫غير‬‫قانونی‬‫اعالم‬‫و‬‫رهبران‬‫آنرا‬‫به‬‫زندان‬‫افكند‬..
‫مصر‬ ‫در‬ ‫المسلمين‬ ‫اخوان‬ ‫تراژدی‬ ‫پايان‬

97. ‫افغانستان‬ ‫در‬ ‫جهادی‬ ‫گروههای‬ ‫ظهور‬
‫افغانس‬ ‫در‬ ‫طالبان‬ ‫گروه‬ ‫ظهور‬ ‫باعث‬ ، ‫شوروی‬ ‫ارتش‬ ‫توسط‬ ‫افغانستان‬ ‫اشغال‬،‫و‬ ‫تان‬
‫اسالم‬ ‫كيان‬ ‫از‬ ‫دفاع‬ ‫برای‬ ‫اسالم‬ ‫جهان‬ ‫سراسر‬ ‫از‬ ‫جهادی‬ ‫متعدد‬ ‫های‬ ‫گروه‬ ‫ورود‬!‫؟‬‫در‬
‫ام‬ ‫طريق‬ ‫از‬ ‫اسلحه‬ ‫تامين‬ ‫و‬ ‫عربستان‬ ‫توسط‬ ‫آنها‬ ‫مالی‬ ‫تامين‬ ‫با‬ ‫افغانستان‬‫و‬ ‫ريكا‬
‫توسط‬ ‫آنان‬ ‫ساماندهی‬ ‫و‬ ‫آموزش‬‫ارتش‬‫شد‬ ‫پاكستان‬.‫ب‬ ‫بعدها‬ ‫كه‬ ‫ها‬ ‫گروه‬ ‫اين‬‫گروه‬ ‫ه‬
‫های‬«‫افغان‬ ‫عرب‬»‫يافتند‬ ‫شهرت‬‫بنام‬ ‫سازمانی‬«‫القاعده‬»‫كردن‬ ‫گذاری‬ ‫پايه‬‫در‬ ‫كه‬ ‫د‬
‫آنها‬ ‫سازماندهی‬«‫سيا‬»‫داشت‬ ‫برعهده‬ ‫را‬ ‫فعالی‬ ‫نقش‬.‫ب‬ ‫و‬ ‫جنگ‬ ‫پايان‬ ‫از‬ ‫بعد‬‫ازگشت‬
‫جنگ‬ ‫و‬ ‫جنگجويان‬‫خود‬ ‫متبوع‬ ‫کشورهای‬ ‫به‬ ‫ساالران‬«‫القاعده‬»‫سازم‬ ‫بعنوان‬‫جهاد‬ ‫ان‬
‫رهبری‬ ‫با‬ ‫اسالمی‬ ‫کشورهای‬ ‫در‬‫از‬ ‫الدن‬ ‫بن‬‫مطرود‬ ‫شاهزادگان‬‫عربستانی‬‫سر‬‫اسری‬
‫شد‬.

98. ‫داعش‬ ‫پيشينه‬
‫از‬ ‫گروه‬ ‫يك‬ ‫تشكيالتی‬ ‫ادامه‬ ‫واقع‬ ‫در‬ ‫داعش‬‫جهادی‬ ‫های‬‫سلفی‬‫رهبری‬ ‫به‬ ‫عراق‬ ‫در‬«‫ابو‬‫مصعب‬
‫زرقاوی‬»‫باشد‬‫می‬.‫زرقاوی‬ ‫گروه‬‫جزو‬«‫القاعده‬»‫سال‬ ‫و‬ ‫بود‬2006‫شد‬ ‫كشته‬ ‫عراق‬ ‫در‬.‫در‬ ‫او‬
‫فتواهای‬ ‫به‬ ‫همواره‬ ‫خود‬ ‫های‬‫اعالميه‬«‫تيميه‬ ‫ابن‬»‫كرد‬‫می‬ ‫استناد‬.‫را‬ ‫خود‬ ‫نيز‬ ‫بغدادی‬‫پيرو‬
«‫تيميه‬ ‫ابن‬»‫دانست‬‫می‬.‫درواقع‬«‫ابن‬‫تيميه‬»‫است‬ ‫جهادی‬ ‫گروهای‬ ‫همه‬ ‫معنوی‬ ‫پدر‬.‫اف‬‫كار‬
«‫تيميه‬ ‫ابن‬»‫روشن‬‫است‬ ‫صريح‬ ‫و‬.‫اينك‬ ‫مگر‬ ‫است‬ ‫مخالف‬ ‫بكلی‬ ‫عقل‬ ‫مرجعيت‬ ‫با‬ ‫او‬‫راستای‬ ‫در‬ ‫ه‬
‫باشد‬ ‫احاديث‬ ‫و‬ ‫نقل‬ ‫تأييد‬.‫حرام‬ ‫را‬ ‫مشركين‬ ‫و‬ ‫كفار‬ ‫با‬ ‫تعامل‬ ‫هرگونه‬ ‫او‬‫وهمچنين‬‫ت‬‫فكرات‬
‫داند‬‫می‬ ‫كافر‬ ‫را‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫و‬ ‫مردود‬ ‫نيز‬ ‫را‬ ‫شيعيان‬ ‫اسالمی‬.‫حكومت‬ ‫برپايی‬ ‫جهادی‬ ‫های‬‫گروه‬
‫دانند‬‫می‬ ‫خود‬ ‫شرعی‬ ‫وظيفه‬ ‫را‬ ‫اسالمی‬ ‫شريعت‬ ‫اجرای‬ ‫و‬ ‫دينی‬

99. ‫داعش‬ ‫باوراساسی‬
‫يكی‬‫به‬ ‫اعتقاد‬ ‫گروه‬ ‫اين‬ ‫اساسی‬ ‫باورهای‬ ‫از‬‫الوقوع‬‫ظهورقريب‬«‫موعود‬ ‫مهدی‬»‫و‬
‫فرارسيدن‬‫آخرت‬‫ومشاهده‬«‫عالئم‬‫برپايی‬‫قيامت‬»‫است‬.‫روايات‬ ‫اساس‬ ‫بر‬‫م‬‫ورد‬
‫داعش؛‬ ‫قبول‬‫درآخرالزمان‬‫دجال‬«‫دروغين‬ ‫مسيح‬»‫از‬‫خراسان‬‫و‬ ‫كند‬‫می‬ ‫ظهور‬
‫فقط‬ ‫طوريكه‬ ‫به‬ ‫كشد‬‫می‬ ‫را‬ ‫مسلمانان‬ ‫از‬ ‫زيادی‬ ‫تعداد‬5‫مانده‬‫باقی‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫از‬ ‫نفر‬ ‫هزار‬
‫شوند‬‫می‬ ‫محاصره‬ ‫المقدس‬‫بيت‬ ‫در‬ ‫و‬.‫كه‬ ‫زمانی‬ ‫در‬ ‫درست‬«‫دجال‬»‫آماده‬‫ت‬ ‫شود‬‫می‬‫ا‬
‫كند‬ ‫يكسره‬ ‫را‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫كار‬.‫و‬ ‫گردد‬‫بازمی‬ ‫زمين‬ ‫به‬ ‫مسيح‬«‫دجال‬»‫درآورد‬ ‫پا‬ ‫از‬ ‫را‬‫و‬ ‫ه‬
‫پيروزی‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مسلمين‬ ‫سپاه‬‫رساند‬‫می‬.‫خ‬ ‫تسخير‬ ‫به‬ ‫داعش‬ ‫عالقه‬ ‫و‬ ‫التفات‬‫بر‬ ‫نيز‬ ‫راسان‬
‫است‬ ‫دروغين‬ ‫روايت‬ ‫همين‬ ‫مبنای‬.

100. ‫داع‬ ‫ستيزی‬ ‫شيعه‬ ‫نظری‬ ‫مبانی‬‫ش‬
1-‫بدعت‬
2-‫بزرگداشت‬‫پيامبر‬ ‫مقام‬(‫ص‬)‫اوليای‬ ‫و‬‫دين‬
3-‫امامت‬ ‫بحث‬
4-‫شفاعت‬
5-‫زيارت‬
6-‫توسل‬

101. ‫صف‬ ‫حكومت‬ ‫در‬ ‫روحانيت‬ ‫دستگاه‬ ‫فساد‬‫وی‬
‫كه‬ ‫بود‬ ‫شده‬ ‫فساد‬ ‫آلوده‬ ‫بقدری‬ ‫صفويه‬ ‫دستگاه‬ ‫در‬ ‫روحانيت‬‫عباس‬ ‫شاه‬‫در‬‫ن‬‫كه‬ ‫ای‬‫امه‬
‫با‬‫ب‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫نوشته‬ ‫سعدالدين‬ ‫مال‬ ‫به‬ ‫اردوبادی‬ ‫بيگ‬ ‫حاتم‬ ‫الدوله‬ ‫اعتماد‬ ‫تحرير‬‫رعايت‬ ‫ه‬
‫نويسد‬‫می‬ ‫و‬ ‫كند‬‫می‬ ‫آشنا‬ ‫سياسی‬ ‫و‬ ‫اخالقی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫اصول‬ ‫از‬ ‫بعضی‬:
«‫آيي‬ ‫پيروان‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫بدانند‬ ‫منسوب‬ ‫واليت‬ ‫و‬ ‫ّت‬‫و‬‫نب‬ ‫خاندان‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫كه‬ ‫كسانی‬‫و‬ ‫اسالم‬ ‫ن‬
‫انس‬ ‫آداب‬ ‫و‬ ‫رسوم‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫قوانين‬ ‫و‬ ‫احكام‬ ‫به‬ ‫آيند‬ ‫شمار‬ ‫به‬ ‫مبين‬ ‫شرع‬ ‫تابع‬‫و‬ ‫انی‬
‫و‬ ‫ظلم‬ ‫قبيل‬ ‫از‬ ‫پليده‬ ‫معاصی‬ ‫و‬ ‫ناروا‬ ‫و‬ ‫قبيح‬ ‫اعمال‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫عمل‬ ‫آن‬ ‫اخالقی‬‫و‬ ‫ستم‬
‫نامشرو‬ ‫طريق‬ ‫به‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫غلبه‬ ‫و‬ ‫قهر‬ ‫به‬ ‫زر‬ ‫و‬ ‫سيم‬ ‫كسب‬ ‫و‬ ‫عمومی‬ ‫وجوه‬ ‫و‬ ‫اموال‬ ‫اخذ‬‫كه‬ ‫ع‬
‫اخ‬ ‫كه‬ ‫كارهايی‬ ‫و‬ ‫مردم‬ ‫نواميس‬ ‫هتك‬ ‫همچنين‬ ‫و‬ ‫باشد‬ ‫داشته‬ ‫فريبنده‬ ‫ظاهری‬‫و‬ ‫الق‬
‫پاي‬ ‫شريعت‬ ‫مبين‬ ‫اصول‬ ‫بر‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫احتراز‬ ‫و‬ ‫دوری‬ ‫سازد‬ ‫متزلزل‬ ‫را‬ ‫عامه‬ ‫عفت‬‫بند‬
‫باشند‬.»«‫تاريخ‬ ‫از‬ ‫نقل‬‫ج‬ ، ‫ايران‬ ‫اجتماعی‬.‫ص‬ ،‫سوم‬483»

102. ‫انسان‬ ‫يا‬ ‫رعيت‬
‫ال‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫امری‬ ‫مشروطه‬ ‫دوران‬ ‫مردم‬ ‫سياسی‬ ‫زندگی‬ ‫و‬ ‫ادبيات‬ ‫در‬ ‫مدرن‬ ‫انسان‬ ‫ظهور‬‫بالی‬
‫تفس‬ ‫و‬ ‫كشف‬ ‫قابل‬ ‫بازمانده‬ ‫های‬‫داده‬ ‫انواع‬ ‫ساير‬ ‫و‬ ‫اسناد‬ ،‫ها‬‫نامه‬ ،‫پراكنده‬ ‫های‬‫نوشته‬‫ير‬
‫استانسان‬‫نخس‬ ،‫ظالم‬ ‫عليه‬ ‫قيام‬ ‫شرط‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫حاكمان‬ ‫ظلم‬ ‫تنگنای‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫جديدی‬‫به‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫ت‬
‫كند‬‫می‬ ‫تالش‬ ‫خود‬ ‫حق‬ ‫برای‬ ‫و‬ ‫نيست‬ ‫رمه‬ ‫و‬ ‫رعيت‬ ‫كه‬ ‫شناسد‬‫می‬ ‫جديدی‬ ‫انسان‬ ‫عنوان‬‫به‬ ‫و‬
‫كند‬ ‫استيفا‬ ‫ممكن‬ ‫وجه‬ ‫هر‬ ‫به‬ ‫حاكم‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫اش‬‫اوليه‬ ‫حقوق‬ ‫كه‬ ‫دهد‬‫می‬ ‫حق‬ ‫خود‬.‫در‬ ‫امر‬ ‫اين‬
‫آشك‬ ‫موجود‬ ‫سياسی‬ ‫استبداد‬ ‫عليه‬ ‫شورش‬ ‫يعنی‬ ‫شود‬‫می‬ ‫ناميده‬ ‫مشروطه‬ ‫قيام‬ ‫آنچه‬‫است‬ ‫ار‬.
‫شهرون‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫خويشتن‬ ‫از‬ ‫مردم‬ ‫انتظار‬ ‫دگرگونی‬ ‫مدد‬ ‫به‬ ‫جز‬ ‫عادتی‬ ‫خارق‬ ‫امر‬ ‫چنين‬‫و‬ ‫د‬
«‫شخص‬»‫نيست‬ ‫تصور‬ ‫قابل‬ ‫حقوق‬ ‫دارای‬..، ‫انسان‬ ‫بنام‬ ‫مفهومی‬ ‫مشروطيت‬ ‫از‬ ‫قبل‬ ‫تا‬‫شهروند‬
‫شاه‬ ‫رعيت‬ ‫كشور‬ ‫اهالی‬ ‫همه‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫نمی‬ ‫بكاربرده‬«‫رعايا‬»‫محسوب‬‫ميشدند‬.

103. ‫مشروطيت‬ ‫اول‬ ‫دوره‬ ‫سرانجام‬
‫بين‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫دين‬‫لوای‬ ‫زير‬ ‫در‬ ‫دربار‬ ‫بندان‬‫قداره‬ ‫و‬ ‫قاجار‬ ‫شاه‬‫محمدعلی‬ ‫اجنبی‬ ‫عوامل‬ ‫توسط‬ ‫مجلس‬ ‫شدن‬ ‫بسته‬ ‫توپ‬ ‫به‬ ‫با‬ ‫سرانجام‬
‫و‬ ‫ها‬‫خواسته‬ ‫رفتن‬‫ها‬‫بدعت‬‫ايران‬ ‫در‬ ‫دينی‬ ‫تكفر‬ ‫های‬‫بنيان‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫معلوم‬ ،‫خواهان‬‫مشروطه‬ ‫مدرن‬‫تر‬‫سرسخت‬‫در‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫آن‬ ‫از‬
‫همچون‬ ‫نوظهوری‬ ‫های‬‫پديده‬ ‫شدن‬ ‫وارد‬ ‫برابر‬«‫فكری‬ ‫مدرنتيه‬»‫شيخيه‬ ‫برتفكر‬ ‫مبتنی‬«‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫پيروان‬‫احسائی‬»‫بابي‬ ،‫گری‬
‫انعطاف‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫و‬‫كند‬ ‫پيدا‬.‫سر‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫جدی‬ ‫طور‬‫به‬ ‫كه‬ ‫شدند‬ ‫پيدا‬ ‫ديگری‬ ‫انديشمندان‬ ،‫رويارويی‬ ‫اين‬ ‫دوم‬ ‫دوره‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫چنان‬
‫همه‬ ‫لعن‬ ‫و‬ ‫سب‬ ‫بة‬ ‫و‬ ‫ايستادند‬ ‫غربی‬ ‫تمدن‬ ‫و‬ ‫فرهنگ‬ ‫های‬‫بنيان‬ ‫مقابل‬ ‫در‬ ‫اسالمی‬ ‫فرهنگ‬ ‫حيای‬ ‫ا‬ ‫و‬‫سازی‬‫بومی‬ ‫شعار‬ ‫دادن‬
‫و‬ ‫خواهان‬ ‫مشروطه‬«‫های‬‫فكلی‬»‫پرداختند‬ ‫برگشته‬ ‫فرنگ‬ ‫از‬.‫را‬ ‫نمونه‬ ‫كه‬ ‫گيرند‬‫می‬ ‫قرار‬ ‫بسيار‬ ‫های‬‫شخصيت‬ ‫گروه‬ ‫اين‬ ‫در‬
‫برد‬ ‫نام‬‫افراد‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫توان‬‫می‬:‫آخوندزاده‬ ‫ميرزافتحعلی‬«1295-1227‫ه‬»‫مستشارالدوله‬«1313-1239‫ه‬»،‫ملكم‬ ‫ميرزا‬
‫خان‬«1326-1249‫ه‬»،‫كرمانی‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬«1314-1270‫ه‬»‫طالبوف‬ ‫عبدالرحيم‬ ‫ميرزا‬«1329-1250‫ه‬»‫و‬...‫بعدها‬
‫تری‬‫فاضل‬ ‫های‬ ‫شخصيت‬‫نظير‬‫مجتبی‬ ،‫قزوينی‬ ‫محمد‬ ‫عالمه‬ ،‫فروغی‬ ‫محمدعلی‬‫مينوی‬‫ايرانی‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫زاد‬‫تقی‬ ‫سيدحسن‬ ‫و‬
‫كننده‬ ‫تقويت‬ ،‫دارد‬ ‫وجود‬ ‫آنها‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫نسبی‬ ‫های‬‫تفاوت‬ ‫تمام‬ ‫با‬ ‫پيروانش‬ ‫و‬ ‫اسدآبادی‬ ‫الدين‬‫سيدجمال‬ ‫چون‬ ‫تبارهايی‬
‫آيند‬‫می‬ ‫شمار‬ ‫به‬ ‫گرايی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫محوری‬‫غرب‬ ‫جريان‬ ‫همين‬.‫رضاشاهی‬ ‫دوره‬ ‫پايان‬ ‫تا‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫دوره‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫تا‬ ‫وضعيت‬ ‫اين‬
‫داشت‬ ‫ادامه‬.

104. ‫را‬ ‫مذهب‬ ‫در‬ ‫تحول‬ ‫برای‬ ‫گرايان‬ ‫شيعه‬ ‫كوشش‬ ‫و‬ ‫رنسانس‬ ‫مهمترين‬«‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬»‫بعدها‬ ‫و‬
«‫باب‬ ‫محمد‬ ‫علی‬ ‫سيد‬»‫روشنفكران‬ ‫و‬ ‫علما‬ ‫از‬ ‫بسياری‬ ‫تاريخی‬ ‫مستندات‬ ‫اساس‬ ‫بر‬ ‫كه‬ ‫آوردند‬ ‫بعمل‬
‫داشت‬ ‫اعتقاد‬ ‫مومنی‬ ‫باقر‬ ‫بطوريكه‬ ،‫پيوستند‬ ‫فكری‬ ‫تحول‬ ‫اين‬ ‫به‬«‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫داری‬ ‫چراغ‬،
‫انجاميد‬ ‫ستارخان‬ ‫تفنگداری‬ ‫به‬».‫ممقانی‬ ‫اهلل‬ ‫وآبت‬ ‫تبريزی‬ ‫االسالم‬ ‫ثقه‬ ، ‫خان‬ ‫ستار‬ ‫آنكه‬ ‫جالب‬‫از‬
‫ميروند‬ ‫بشمار‬ ‫تبريز‬ ‫شيخيه‬ ‫از‬ ‫تبريز‬ ‫روحانيون‬ ‫عظام‬.‫لوای‬ ‫در‬ ‫بعدها‬ ‫شيخيه‬ ‫كوشندگان‬«‫باب‬
»‫اما‬ ‫انجاميد‬ ‫شكست‬ ‫به‬ ‫متاسفانه‬ ‫كه‬ ‫بوجودآوردند‬ ‫را‬ ‫قاجار‬ ‫دردوران‬ ‫وسطی‬ ‫قرون‬ ‫جنبش‬ ‫آخرين‬
‫دارد‬ ‫ادامه‬ ‫امروز‬ ‫به‬ ‫تا‬ ‫كه‬ ‫گزارد‬ ‫پايه‬ ‫شيعه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫بدعتی‬ ‫باب‬.‫پوشش‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بدعت‬ ‫اين‬«‫گری‬ ‫ازلی‬»
‫زير‬ ‫،را‬ ‫آبادی‬ ‫نجم‬ ‫هادی‬ ، ‫اسدآبادی‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ، ‫كرمانی‬ ‫ميرزارضای‬ ‫همچون‬ ‫بسياری‬ ‫پويندگان‬
‫بوجودآور‬ ‫شيعه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫پروتستانيسم‬ ‫نتوانست‬ ‫سرانجام‬ ،‫گردآورد‬ ‫شيعه‬ ‫دگرديسی‬ ‫پرچم‬ ‫آخرين‬‫د‬.
‫بيش‬ ‫برآن‬ ‫تحجر‬ ‫و‬ ‫مغزی‬ ‫خشكه‬ ‫بذر‬ ‫و‬ ‫بوده‬ ‫ناپذير‬ ‫اصالح‬ ‫اساسا‬ ‫شيعه‬ ‫ميشود‬ ‫گفته‬ ‫دليل‬ ‫بهمين‬‫از‬
‫است‬ ‫كرده‬ ‫ريشه‬ ‫تسنن‬ ‫اهل‬.
‫مشروطيت‬ ‫اول‬ ‫دوره‬ ‫سرانجام‬(2)

105. ‫دوم‬ ‫دوره‬:‫گرایی‬‫بومی‬ ‫و‬ ‫ستيزی‬‫غرب‬ ‫ی‬‫دوره‬
(‫انقالب‬ ‫پيروزی‬ ‫تا‬ ‫پهلوی‬ ‫محمدرضا‬ ‫پادشاهی‬ ‫از‬‫اسالمی‬)
‫در‬ ، ‫دوره‬ ‫اين‬ ‫انديشمندان‬‫نخست‬ ‫دوره‬ ‫نوانديشان‬ ‫برابر‬(‫دو‬ ‫در‬
‫قطب‬‫پذير‬‫غرب‬‫زده‬‫غرب‬ ‫و‬)‫در‬ ‫را‬ ‫ايران‬ ‫جامعه‬ ‫اصلی‬ ‫مشكل‬ ‫كه‬
‫و‬‫اقتباس‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫چاره‬ ‫نيز‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫تفكر‬ ‫حاكميت‬ ‫و‬ ‫ماندگی‬‫عقب‬
‫تبديل‬ ‫دوم‬ ‫دوره‬ ‫نوانديشان‬ ،‫دانستند‬‫می‬ ‫غرب‬ ‫به‬ ‫تشبه‬‫به‬
‫گرايانی‬‫سنت‬‫زدگی‬‫غرب‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ايران‬ ‫جامعه‬‫اصلی‬ ‫مشكل‬ ‫كه‬ ‫شدند‬
‫ي‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫های‬‫سنت‬ ‫به‬ ‫مستقيم‬ ‫بازگشت‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫چاره‬ ‫و‬ ‫نخست‬ ‫نسل‬‫ا‬
‫غرب‬ ‫شناخت‬ ‫طريق‬ ‫از‬ ‫خويش‬ ‫شناخت‬ ‫و‬ ‫گذرا‬ ‫دوره‬ ‫تحمل‬
‫ديدند‬‫می‬.

106. ‫دوم‬ ‫دوره‬ ‫های‬ ‫ويژگی‬
‫جنگ‬ ‫از‬ ‫پس‬ ً‫ا‬‫عمدت‬ ‫كه‬ ،‫غرب‬ ‫مدرن‬ ‫تمدن‬ ‫با‬ ‫زمين‬ ‫ايران‬ ‫انديشمندان‬ ‫رويارويی‬ ‫دوم‬ ‫جريان‬
‫مستقيم‬ ‫واكنش‬ ‫و‬ ‫بازخورد‬ ‫بايد‬ ،‫را‬ ‫گرفته‬ ‫شكل‬ ‫رضاشاه‬ ‫سلطنت‬ ‫پايان‬ ‫و‬ ‫دوم‬ ‫جهانی‬
‫ا‬ ‫نخست‬ ‫دوره‬ ‫بزرگ‬ ‫های‬‫شخصيت‬ ‫و‬ ‫متفكران‬ ‫پرشور‬ ‫استقبال‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ‫گروه‬ ‫اين‬ ‫انديشمندان‬‫ز‬
‫آورد‬ ‫شمار‬‫به‬ ‫زمين‬ ‫مغرب‬ ‫تمدن‬.‫در‬ ‫بلكه‬ ‫شده‬‫نمی‬ ‫غرب‬ ‫تمدن‬ ‫محض‬ ‫تسليم‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ،‫جريان‬ ‫اين‬
‫تفكرات‬‫احيای‬ ‫با‬ ‫موارد‬ ‫اغلب‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫پرداخت‬ ‫نيز‬ ‫آن‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ‫مقابل‬«‫دينی‬‫ـ‬‫مذهبی‬»‫مواجهه‬ ‫به‬
‫با‬ ‫گروه‬ ‫اين‬ ‫های‬‫آرمان‬ ‫و‬ ‫ها‬‫انديشه‬ ‫نهايت‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫آورد‬‫می‬ ‫روی‬ ‫آن‬ ‫با‬ ‫جويانه‬‫ستيزه‬ ‫و‬ ‫سرسختانه‬
‫تفكر‬ ‫احيای‬‫دينی‬‫قاجار‬ ‫دوره‬ ‫آغاز‬ ‫با‬ ‫كه‬ ،‫ايران‬ ‫در‬ ‫ساله‬ ‫هزار‬ ‫اسالمی‬ ‫های‬‫سنت‬ ‫كردن‬ ‫بيدار‬ ‫و‬
‫از‬ ‫حال‬ ‫در‬‫غرب‬ ‫با‬ ‫تعامل‬ ‫و‬‫بين‬،‫دين‬ ‫از‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫چهره‬ ‫دادن‬ ‫نشان‬ ‫با‬‫شد‬ ‫موفق‬،‫بود‬ ‫رفتن‬
‫در‬ ‫دينی‬ ‫انقالبی‬ ‫پيروزی‬ ‫ساز‬‫زمينه‬ ‫و‬ ‫بردارد‬ ‫ميان‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫غربی‬ ‫تفكر‬ ‫بنيان‬ ‫و‬ ‫پادشاهی‬ ‫نظام‬
‫بهمن‬1357‫شود‬ ‫ايران‬ ‫در‬.

107. ‫چيست‬ ‫گرائی‬ ‫بومی‬
•‫گرایی‬‫بومی‬«‫سلفی‬‫در‬ ‫گری‬‫دین‬»‫را‬‫تع‬ ‫ای‬‫آموزه‬ ‫به‬ ‫معنا‬ ‫ترین‬‫گسترده‬ ‫در‬ ‫توان‬‫می‬‫کرد‬ ‫ریف‬
‫های‬‫ارزش‬ ‫و‬ ‫باورها‬ ،‫رسوم‬ ‫ابقای‬ ‫یا‬ ‫بازگشت‬ ‫خواستار‬ ‫که‬‫دینی‬–‫فرهنگی‬‫ب‬ ‫خود‬ ‫بومی‬‫ودند‬.
‫گرایی‬‫بومی‬‫ن‬ ‫ارج‬ ،‫بیگانه‬ ‫فرهنگ‬ ‫پذیرش‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ‫مقاومت‬ ‫چون‬ ‫عمیقی‬ ‫باورهای‬ ‫در‬‫به‬ ‫هادن‬
‫خوی‬ ‫ی‬‫نیالوده‬ ‫فرهنگی‬ ‫های‬‫سنت‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫آرزوی‬ ‫و‬ ‫قومی‬ ‫راستین‬ ‫و‬ ‫اصیل‬ ‫هویت‬‫ریشه‬ ‫ش‬
‫دارد‬.‫در‬ ‫رضاشاه‬ ‫سلطنت‬ ‫یافتن‬ ‫پایان‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫ایده‬ ‫این‬‫نواندیشان‬‫شدت‬‫به‬ ‫ایرانی‬‫توجه‬ ‫مورد‬
‫های‬‫سال‬ ‫در‬ ‫تدریج‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫گرفت‬ ‫قرار‬«1330‫تا‬1350»‫غالب‬ ‫جریان‬ ‫یك‬ ‫به‬‫تبدیل‬‫شد‬.‫ایده‬
‫اندیش‬ ‫و‬ ‫شدت‬ ‫به‬ ،‫بود‬ ‫ناپذیری‬‫غرب‬ ‫روحیه‬ ‫و‬ ‫انتقادی‬ ‫اندیشه‬ ‫نوعی‬ ‫متضمن‬ ،‫مزبور‬‫های‬‫ه‬
‫کرد‬‫می‬ ‫انتقاد‬ ‫حد‬ ‫از‬ ‫بیش‬ ‫گرای‬‫غرب‬.

108. ‫بود‬ ‫چه‬ ‫گرايان‬ ‫بومی‬ ‫واكنش‬
‫جالل‬‫در‬ ‫شخصیت‬ ‫ترین‬‫معروف‬ ‫احمد‬ ‫آل‬‫میان‬‫کتاب‬ ‫افراد‬ ‫این‬«‫زدگی‬‫غرب‬»‫نیز‬ ‫و‬«‫در‬‫خدم‬‫و‬ ‫ت‬
‫خیانت‬‫روشنفکران‬»‫پرداخ‬‫می‬ ‫اول‬ ‫دوره‬ ‫نواندیشان‬ ‫رویکرد‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ً‫ا‬‫عمدت‬ ‫که‬ ‫نوشت‬ ‫را‬‫ت‬.
‫شادمان‬ ‫فخرالدین‬ ‫سید‬ ‫چون‬ ‫کسانی‬ ‫او‬ ‫جز‬ ‫به‬«1346-1286»‫شریعتی‬ ‫علی‬ ‫و‬«1356-
1312»،‫مطهری‬ ‫مرتضی‬«1358-1298»،‫کردند‬‫می‬ ‫سیر‬ ‫سیاق‬ ‫همین‬ ‫بر‬ ‫هم‬.‫موفق‬ ‫گروه‬ ‫این‬
‫چ‬ ‫آن‬ ،‫موجود‬ ‫اجتماعی‬ ‫بیماری‬ ‫که‬ ‫کنند‬ ‫قانع‬ ‫را‬ ‫ایرانی‬ ‫روشنفکران‬ ‫از‬ ‫بسیاری‬ ‫شدند‬‫که‬ ‫نان‬
‫دیگر‬ ،‫کردند‬‫می‬ ‫تصویر‬ ‫گذشته‬ ‫قرن‬ ‫در‬ ‫پیشیننیان‬«‫بلکه‬ ‫نیست‬ ،‫ماندگی‬‫عقب‬«‫زدگی‬‫غرب‬»‫است‬
‫توان‬‫می‬ ‫را‬ ‫دیگر‬ ‫برخی‬ ‫و‬ ،‫بازرگان‬ ‫مهدی‬ ،‫نصر‬ ‫سیدحسن‬ ،‫فردید‬ ‫احمد‬ ،‫شایگان‬ ‫داریوش‬‫از‬
‫آورد‬ ‫شمار‬ ‫به‬ ‫جریان‬ ‫همین‬ ‫دهندگان‬‫ادامه‬.

109. ‫شايگان‬ ‫داريوش‬ ‫سرانجام‬
‫داشتند‬ ‫مدرنيته‬ ‫به‬ ‫ترديدآميزی‬ ‫نگاه‬ ‫ما‬ ‫نسل‬.«‫زدگى‬‫غرب‬»‫اح‬‫آل‬ ‫جالل‬‫مد‬
‫شود‬‫می‬ ‫ختم‬ ‫بست‬‫بن‬ ‫به‬ ‫او‬ ‫حل‬ ‫راه‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫بد‬ ‫بسيار‬.‫كتاب‬ ‫در‬«‫درب‬ ‫آسيا‬‫رابر‬
‫غرب‬»‫نيز‬ ‫و‬«‫جديد‬ ‫انديشى‬‫تاريك‬»‫ام‬‫پرداخته‬ ‫مسئله‬ ‫اين‬ ‫به‬.‫از‬ ‫گريزى‬ ‫ما‬
‫رهگذر‬ ‫از‬ ‫بايد‬ ‫ما‬ ،‫نداريم‬ ‫مدرنيته‬‫مدرنيته‬‫بكاو‬ ‫را‬ ‫شرقى‬ ‫سنت‬ ،‫غربى‬‫يم‬.
‫كرد‬ ‫نقد‬ ‫را‬ ‫خودش‬ ‫سنت‬ ِ‫د‬‫خو‬ ‫با‬ ‫توان‬‫نمى‬.«‫كربن‬ ‫هانرى‬»‫دا‬ ‫انجام‬ ‫را‬ ‫كارى‬‫كه‬ ‫د‬
ِ‫د‬‫خو‬«‫آشتيانى‬»‫دهد‬ ‫انجام‬ ‫توانست‬‫نمى‬ ‫مسلمان‬ ‫محقق‬ ‫يك‬ ‫عنوان‬ ‫به‬.‫ام‬ ‫شرمنده‬
‫گندزد‬ ‫ما‬ ‫نسل‬!.«‫شماره‬ ‫پويا‬ ‫انديشه‬ ‫گاهنامه‬ ‫با‬ ‫مصاحبه‬36»

110. ‫سوم‬ ‫دوره‬:‫و‬ ‫شناسی‬‫غرب‬ ‫دوره‬‫گزینی‬‫غرب‬
(‫تا‬ ‫اسالمی‬ ‫انقالب‬ ‫آغاز‬ ‫از‬‫کنون‬)
‫و‬ ‫انديشمندان‬ ‫برخورد‬ ‫سوم‬ ‫دوره‬‫نوانديشان‬‫نوعی‬ ‫به‬ ‫بايد‬ ‫واقع‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫غرب‬ ‫تمدن‬ ‫با‬ ‫ايرانی‬
‫كه‬ ‫تفاوت‬ ‫اين‬ ‫با‬ ‫البته‬ ،‫دانست‬ ‫زمين‬ ‫مغرب‬ ‫با‬ ‫ايشان‬‫رويارويی‬ ‫نخستين‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫دوره‬
‫بر‬ ،‫غربی‬ ‫فرهنگ‬ ‫و‬ ‫مدرنيته‬ ‫های‬‫بنيان‬‫پذيرش‬ ‫در‬ ‫معاصر‬ ‫دينی‬ ‫نوانديشان‬‫خالف‬‫روشنفكران‬
‫تعيين‬ ‫و‬ ‫سنجی‬‫نسبت‬ ‫پيرامون‬ ‫محابا‬‫بی‬ ‫و‬ ‫زده‬‫شتاب‬ ،‫نخست‬ ‫دوره‬‫جايگاه‬‫نكردند‬ ‫عمل‬ ‫دين‬
‫در‬ ‫داری‬‫دين‬ ‫انديشه‬ ‫مقاومت‬ ‫تجربه‬ ‫قرن‬ ‫يك‬ ‫بررسی‬ ‫و‬ ‫مشاهده‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫آنان‬، ‫ايران‬‫اين‬ ‫به‬
‫اصل‬‫دست‬‫مقابل‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫تر‬‫محكم‬ ،‫سرزمين‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫دين‬ ‫سنتی‬ ‫های‬‫پايه‬ ‫كه‬ ‫يافتند‬
‫دهد‬ ‫نشان‬ ‫خود‬ ‫از‬ ‫انعطافی‬ ‫مدرن‬ ‫دنيای‬ ‫به‬ ‫ورود‬ ‫و‬ ‫آشنايی‬.‫را‬ ‫غرب‬ ‫مدرن‬ ‫تمدن‬ ‫مبانی‬ ‫آنان‬
‫به‬ ‫متعلق‬ ‫ايشان‬ ‫جامعه‬ ‫هم‬ ‫و‬ ‫خود‬ ‫هم‬ ،‫مقابل‬ ‫در‬ ‫اما‬ ،‫بودند‬ ‫پذيرفته‬ ‫نظری‬ ‫يا‬ ‫تئوری‬ ‫غالب‬ ‫در‬
‫تفسي‬ ‫دنبال‬ ‫به‬ ‫لذا‬ ،‫نداشت‬ ‫سازگاری‬ ‫غرب‬ ‫مدرن‬ ‫گفتمان‬ ‫با‬ ً‫ا‬‫ظاهر‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫كهنی‬ ‫دينی‬ ‫سنت‬‫ری‬
‫شود‬ ‫برداشته‬ ‫ميان‬ ‫از‬ ‫تعارض‬ ‫اين‬ ‫تا‬ ‫رفتند‬ ‫دين‬ ‫از‬.

111. ‫فرديد‬ ‫ستيزی‬ ‫غرب‬ ‫پروژه‬
‫پروژه‬‫همت‬ ‫به‬ ‫ستيزی‬‫غرب‬ ‫عدم‬ ‫و‬ ‫شناسی‬‫غرب‬،‫فرديد‬ ‫بزعامت‬ ‫گروهی‬‫اسالمی‬ ‫انقالب‬ ‫از‬ ‫پس‬
1357‫شد‬ ‫گرفته‬ ‫سر‬ ‫از‬ ‫شصت‬ ‫دهه‬ ‫اواخر‬ ‫در‬ ‫تر‬‫مشخص‬ ‫طور‬‫به‬ ‫و‬.‫اين‬ ‫ابتدا‬ ‫در‬ ‫آنها‬ ‫از‬ ‫بسياری‬
‫چنان‬ ‫دانستند؛‬‫می‬ ‫غربی‬ ‫تجدد‬ ‫و‬ ‫شرقی‬ ‫سنت‬ ‫ميان‬ ‫جمع‬ ‫يعنی‬ ‫خود‬ ‫نهايی‬ ‫هدف‬ ‫جهت‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫اقدام‬
‫گويد‬‫می‬ ‫باره‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫نراقی‬ ‫احسان‬ ‫كه‬:«‫هم‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫شرق‬ ‫حقيقت‬ ‫و‬ ‫غرب‬ ‫واقعيت‬ ‫كه‬ ‫ناگزيريم‬ ‫امروزه‬
‫كنيم‬ ‫يگانه‬ ‫و‬ ‫آميزيم‬.‫با‬‫وجود‬‫نقد‬ ،‫شريعت‬ ‫كردن‬ ‫تر‬‫كمرنگ‬ ‫به‬ ‫يگانگی‬ ‫اين‬ ‫كار‬ ‫بعدها‬ ،‫اين‬
‫مدرن‬ ‫واقعيت‬ ‫نفع‬ ‫به‬ ‫دينی‬ ‫های‬‫آموزه‬ ‫و‬ ‫تعاليم‬ ‫تفسير‬ ‫و‬ ‫سنتی‬ ‫اسالم‬ ‫فكری‬ ‫های‬‫بنيان‬‫انجاميد‬.‫در‬
‫خالف‬ ‫بر‬ ،‫دوره‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫دينی‬ ‫روشنفكری‬ ،‫واقع‬‫دوره‬‫رويكردی‬ ‫نه‬ ‫و‬ ‫ستيزی‬‫غرب‬ ‫روحيه‬ ‫نه‬ ،‫قبل‬
‫دارد‬ ‫دين‬ ‫به‬ ‫ايدئولوژيك‬.‫روشنفكری‬ ‫نحله‬ ‫اين‬‫به‬‫ای‬‫شيوه‬‫ليبرالی‬‫سرو‬ ،‫نگريست‬‫می‬ ‫دين‬ ‫به‬‫از‬ ‫ش‬
‫نگرند‬‫می‬ ‫آن‬ ‫به‬ ‫دموكراسی‬ ‫منظر‬ ‫از‬ ‫ملكيان‬ ‫و‬ ‫ليبراليسم‬ ‫پهنه‬.‫شريعتی‬‫با‬«‫دوزخيان‬‫روی‬‫زمين‬»
‫فرانس‬ ‫نوشته‬‫با‬ ‫سروش‬ ‫كه‬ ‫حالی‬ ‫در‬ ‫بود‬ ‫عدالت‬ ‫و‬ ‫انقالب‬ ‫جستجوی‬ ‫در‬ ‫فانون‬«‫جامعه‬‫دشمنان‬ ‫و‬ ‫باز‬
‫آن‬»‫پوپر‬ ‫نوشته‬‫دارد‬ ‫دموكراسی‬ ‫و‬ ‫آزادی‬ ‫دغدغه‬ ‫بيشتر‬ ،.

112. ‫شريعتی‬ ‫دكتر‬‫تز‬ ‫طرح‬ ‫و‬ ‫مدرنيته‬ ‫نقد‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫مذهبی‬ ‫روشنفكر‬ ‫ديگر‬ ،«‫بازگشت‬‫خويشتن‬ ‫به‬»
‫های‬‫سياست‬ ‫به‬ ‫انتقادی‬ ‫واكنش‬ ‫نوعی‬‫گرايانه‬ ‫غرب‬‫داد‬‫می‬ ‫نشان‬ ‫خود‬ ‫از‬ ‫پهلوی‬ ‫محمدرضا‬.‫واقع‬
‫د‬ ‫زمانی‬ ‫همان‬ ،‫مدرنيته‬ ‫با‬ ‫مخالفت‬ ‫و‬ ‫غربزدگی‬ ‫و‬ ‫گرايی‬‫بومی‬ ‫مبحث‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫اين‬ ‫امر‬ ‫اين‬‫ايران‬ ‫ر‬
‫مانند‬ ‫غربی‬ ‫جهان‬ ‫های‬‫ذهن‬ ‫ترين‬‫حساس‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫شكوفا‬«‫آلبركامو‬،‫ماركوزه‬ ،‫فروم‬ ‫اريك‬ ،‫پل‬ ‫ژان‬
‫و‬ ‫بی‬ ‫آرنولدتويين‬ ،‫سارتر‬‫هايدگر‬»‫ف‬ ‫و‬ ‫فرهنگی‬ ،‫سياسی‬ ،‫اجتماعی‬ ‫های‬‫بحران‬ ‫خاطر‬ ‫به‬‫بعد‬ ‫لسفی‬
،‫غرب‬ ‫مسير‬ ‫و‬ ‫ها‬‫شايستگی‬ ‫درباره‬ ‫اروپا‬ ‫در‬ ‫جنگ‬ ‫از‬‫ترديدهای‬‫جدی‬«‫يكنو‬ ‫از‬ ‫همه‬ ‫جه‬ ‫اگر‬‫و‬ ‫ع‬
‫نبودند‬ ‫جنس‬»‫وارد‬‫كردند‬.
‫ابوذری‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ، ‫شريعتی‬ ‫بنيادگرائی‬

113. ‫نخشب‬ ‫محمد‬ ‫تالش‬«‫سوسياليست‬ ‫خداپرستان‬ ‫نهضت‬ ‫رهبر‬»‫طري‬ ‫از‬ ‫دين‬ ‫ارتقای‬ ‫برای‬ ،‫با‬ ‫وصلت‬ ‫ق‬
‫استناد‬ ‫به‬ ‫سوسياليسم‬«‫اال‬ ‫لالنسان‬ ‫ليس‬‫ماسعی‬-‫نيست‬ ‫كارش‬ ‫حاصل‬ ‫چز‬ ‫انسان‬»‫و‬«‫له‬ ‫المعاش‬
‫معاد‬ ‫ال‬‫له‬–‫نخواهيد‬ ‫،معاد‬ ‫معيشت‬ ‫بی‬ ‫انسان‬ ‫از‬»‫و‬‫جدي‬ ‫مسايل‬ ‫مورد‬ ‫در‬ ‫تازه‬ ‫اجتهادات‬ ‫با‬‫د‬
«‫مستحدثات‬»‫رهائی‬ ‫،برای‬‫از‬‫سنت‬‫های‬‫شده‬ ‫رها‬ ‫وپاگير‬ ‫دست‬‫توسط‬‫سنتی‬ ‫روحانيت‬‫و‬‫تحول‬
‫ايجاد‬ ‫برای‬ ‫وی‬ ‫كوشش‬ ‫عليرغم‬ ‫اما‬ ‫نمود‬ ‫بسيار‬ ‫كوشش‬ ، ‫مذهبی‬ ‫نوگرای‬ ‫انديشه‬ ‫در‬‫يك‬‫رابطه‬
‫تاريخ‬ ،‫جامعه‬ ‫و‬ ‫فرد‬ ،‫واقتصاد‬ ‫فرهنگ‬ ،‫وعين‬ ‫ذهن‬ ‫بين‬ ‫ديالكتيكی‬‫وطبيعت‬‫بجائ‬ ‫راه‬‫نبرد‬ ‫ی‬!‫و‬
‫اح‬ ‫و‬ ‫خويش‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫به‬ ‫راهی‬ ‫نه‬ ‫بود؟‬ ‫كرده‬ ‫خوش‬ ‫جا‬ ‫خود‬ ‫آهنی‬ ‫پوستين‬ ‫همان‬ ‫در‬ ‫اسالم‬‫يای‬
‫بود‬ ‫ساز‬ ‫چاره‬ ‫موقت‬ ‫های‬ ‫وصلت‬ ‫نه‬ ‫و‬ ‫وجودداشت‬ ‫گذشته‬ ‫سنتهای‬.
‫سوسياليست‬ ‫خداپرستان‬ ‫نهضت‬

114. ‫شريعت‬ ‫خويش‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫پروژه‬‫ی‬
‫است‬ ‫مطرح‬ ‫االن‬ ‫روشنفكران‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫ای‬‫اساسی‬ ‫مسئله‬.‫ميان‬‫امري‬ ‫روشنفكران‬ ،‫افريقا‬ ‫روشنفكران‬‫كای‬
‫آن‬ ‫و‬ ،‫است‬ ‫مطرح‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫هم‬ ‫تازگی‬ ‫و‬ ،‫آسيا‬ ،‫التين‬‫مسئله‬«‫به‬ ‫بازگشت‬‫خويش‬»‫است‬.‫توض‬ ‫بايد‬ ً‫ال‬‫قب‬‫يح‬
‫رفو‬ ‫اسالم‬ ‫يك‬ ‫به‬ ‫من‬ ‫ّه‬‫ي‬‫تك‬ ،‫كنم‬‫می‬ ‫ّه‬‫ي‬‫تك‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ‫كنم‬‫می‬ ‫ّه‬‫ي‬‫تك‬ ‫مذهب‬ ‫به‬ ‫من‬ ‫ايد‬‫شنيده‬ ‫اگر‬ ‫كه‬ ‫بدهم‬‫شده‬‫رم‬
‫ا‬ ‫من‬ ‫برای‬ ‫مذهبی‬ ‫بينش‬ ‫اين‬ ‫و‬ ،‫است‬ ‫اسالمی‬ ‫رنسانس‬ ‫نهضت‬ ‫يك‬ ‫بر‬ ‫مبتنی‬ ‫و‬ ‫آگاهانه‬ ‫شده‬ ‫نظر‬ ‫تجديد‬ ‫و‬‫ز‬
‫بعد‬ ‫و‬ ‫بگذارم‬ ‫خودم‬ ‫جلوی‬ ‫را‬ ‫گوناگون‬ ‫اديان‬ ‫و‬ ‫مختلف‬ ‫های‬‫فرقه‬ ‫بنشينم‬ ‫كه‬ ‫نيامده‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫طريق‬ ‫اين‬
‫عنوان‬ ‫تحت‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ‫باالخره‬ ‫و‬ ‫كنم‬ ‫مطالعه‬ ‫را‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫يكی‬ ‫يكی‬«‫برتر‬ ‫دين‬»‫طري‬ ‫از‬ ‫من‬ ‫بلكه‬ ،‫شوم‬ ‫معتقد‬‫ق‬
‫ام‬‫رفته‬ ‫ديگری‬.‫خالصه‬‫جامعه‬ ‫در‬ ،‫شكل‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مذهب‬ ‫مسئله‬ ‫من‬ ‫كه‬ ‫نيست‬ ‫عاطفه‬ ‫و‬ ‫فكر‬ ‫يك‬ ‫اساس‬ ‫بر‬
‫ندارد‬ ‫هم‬ ‫مذهبی‬ ‫احساس‬ ‫كه‬ ‫روشنفكر‬ ‫يك‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫طوری‬ ‫مذهب‬ ‫به‬ ‫من‬ ‫ّكای‬‫ت‬‫ا‬ ‫چه‬ ،‫كنم‬‫می‬ ‫مطرح‬
‫كند‬ ‫ّه‬‫ي‬‫تك‬ ‫آن‬ ‫بر‬ ‫و‬ ‫بيايد‬ ‫من‬ ‫با‬ ‫تواند‬‫می‬.‫اجتم‬ ‫ّت‬‫ي‬‫مسئول‬ ‫يك‬ ‫و‬ ‫ايمان‬ ‫يك‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫ام‬‫ّه‬‫ي‬‫تك‬ ‫من‬ ‫منتهی‬‫اعی‬
‫شريك‬ ‫من‬ ‫با‬ ‫تواند‬‫می‬ ‫اجتماعی‬ ‫ّت‬‫ي‬‫مسئول‬ ‫يك‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫فقط‬ ‫روشنفكر‬ ‫آن‬ ‫ولی‬ ‫است‬‫باشد‬.‫ز‬ ‫شريعتی‬‫نده‬
‫بگويد‬ ‫شايگان‬ ‫دكتر‬ ‫مرحوم‬ ‫مثل‬ ‫احتماال‬ ‫و‬ ‫مالحظه‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫به‬ ‫بازكشت‬ ‫آثار‬ ‫تا‬ ‫نماند‬«‫زديم‬ ‫گند‬»!‫؟‬

115. ‫گويند‬ ‫می‬ ‫چه‬ ‫نوانديشان‬
‫ن‬ ‫نوانديشا‬‫سوم‬ ‫دور‬(‫محور‬ ‫هرمنوتيك‬ ‫نوانديشان‬ ‫يا‬)‫در‬ ،‫كرد‬ ‫روی‬‫به‬ ‫خود‬
‫مدرن‬ ‫دنيای‬ ‫و‬ ‫غرب‬،‫گذشته‬‫استعماری‬‫و‬ ‫گرفته‬ ‫ناديده‬ ‫را‬ ‫غرب‬‫اين‬ ‫در‬ ً‫ال‬‫اصو‬
‫كند‬‫می‬ ‫سنگينی‬ ‫انديشه‬ ‫ترازوی‬ ‫در‬ ‫غرب‬ ‫مثبت‬ ‫كفه‬ ،‫نوانديشی‬ ‫از‬ ‫موج‬.
‫غرب‬ ‫به‬ ‫مراجعه‬ ‫خالف‬ ‫بر‬ ،‫گروه‬ ‫اين‬ ‫فكری‬ ‫نحله‬ ‫و‬ ‫منظومه‬ ‫در‬ ‫غرب‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬
،‫فلسفی‬ ،‫فكری‬ ‫بازگشت‬ ‫يك‬ ،‫ايران‬ ‫در‬ ‫روشنفكری‬ ‫جريان‬ ‫نخست‬ ‫دوره‬ ‫در‬
‫و‬ ‫علمی‬ ‫مدرن‬ ‫مبانی‬ ‫شناسايی‬ ‫به‬ ‫حوصله‬ ‫روی‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫آگاهانه‬ ‫و‬‫عميق‬
‫در‬ ‫و‬ ‫پردازد‬‫می‬ ‫غرب‬ ‫تمدن‬ ‫فكری‬‫آن‬ ‫نهايت‬‫گذشته‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫سنت‬ ‫بر‬ ‫را‬
‫دهد‬‫می‬ ‫ترجيح‬ ‫خود‬ ‫اعتقادی‬.

116. ‫هرمنوتيك‬ ‫ابزار‬
‫هرمنوتیك‬‫اسال‬ ‫فورمالیستی‬ ‫نظام‬ ‫آن‬ ‫وسیله‬ ‫به‬ ‫بتوانند‬ ‫سوم‬ ‫موج‬ ‫نواندیشان‬ ‫تا‬ ‫بود‬ ‫ابزار‬ ‫بهترین‬ ‫میان‬ ‫این‬ ‫در‬ ‫فلسفی‬‫را‬ ‫فقهی‬ ‫م‬
‫را‬ ‫دین‬ ‫احکام‬ ‫از‬ ‫بسیاری‬ ‫توانست‬‫می‬ ‫مدرن‬ ‫دوره‬ ‫در‬ ‫که‬ ‫کنند‬ ‫تبدیل‬ ‫نوینی‬ ‫گری‬‫غایت‬ ‫و‬ ‫معنوی‬ ‫اسالم‬ ‫به‬«‫ن‬ ‫عصر‬ ‫با‬ ‫متناسب‬‫زول‬
‫دوران‬ ‫آن‬ ‫زمانی‬ ‫شرایط‬ ‫و‬ ‫اقلیمی‬‫شرایط‬ ‫و‬»‫کند‬ ‫تفسیر‬.‫ش‬ ‫قائل‬ ‫تمایز‬ ‫با‬ ‫اغلب‬ ‫تا‬ ‫اند‬‫کوشیده‬ ‫تفاسیر‬ ‫این‬ ‫طریق‬ ‫از‬ ‫اینان‬‫دن‬
‫دو‬ ‫درجه‬ ‫و‬ ‫یك‬ ‫درجه‬ ‫معرفت‬ ‫به‬ ‫دینی‬ ‫معرفت‬ ‫بندی‬‫تقسیم‬ ‫یا‬ ،‫دینی‬ ‫معرفت‬ ‫و‬ ‫دین‬ ‫میان‬(‫سه‬ ‫درجه‬ ‫حتی‬ ‫و‬)‫احکام‬ ‫از‬ ‫آنچه‬ ‫هر‬ ،
‫و‬ ‫بازگردانند‬ ‫تاریخ‬ ‫طول‬ ‫در‬ ‫دین‬ ‫از‬ ‫آدمیان‬ ‫تلقی‬ ‫و‬ ‫فهم‬ ‫به‬ ،‫ندارد‬ ‫سازگاری‬ ‫مدرن‬ ‫جهان‬ ‫با‬ ‫که‬ ‫را‬ ‫اسالمی‬ ‫های‬‫آموزه‬ ‫و‬
،‫عیبی‬ ‫ندارد‬ ‫خود‬ ‫ذات‬ ‫به‬ ‫اسالم‬ ‫که‬ ‫دهند‬ ‫نشان‬ ‫گونه‬ ‫این‬ ً‫ا‬‫اصطالح‬‫که‬ ‫هرعیبی‬‫ماست‬ ‫مسلمانی‬ ‫از‬ ‫هست‬.‫ترین‬‫مهم‬ ‫از‬
‫و‬ ‫کدیور‬ ‫محسن‬ ،‫ملکیان‬ ‫مصطفی‬ ،‫شبستری‬ ‫مجتهد‬ ‫محمد‬ ،‫سروش‬ ‫عبدالکریم‬ ‫به‬ ‫توان‬‫می‬ ‫دوره‬ ‫این‬ ‫نواندیشان‬...‫کرد‬ ‫اشاره‬.

117. ‫مبانی‬‫رويكرد‬‫هرمنوتيكی‬
‫نخست‬:‫است‬ ‫دینی‬ ‫معرفت‬ ،‫واقع‬ ‫در‬ ،‫دینی‬ ‫حقیقت‬ ‫از‬ ‫ها‬‫انسان‬ ‫بهره‬.‫همیشه‬ ‫متدینان‬
‫تن‬ ‫کنون‬ ‫تا‬ ‫ایشان‬ ‫بهره‬ ‫اما‬ ،‫جویند‬‫می‬ ‫را‬ ‫دینی‬ ‫حقبیقت‬ ‫از‬ ‫جویند‬‫می‬ ‫را‬ ‫دینی‬ ‫حقیقت‬،‫ها‬
‫نیچه‬ ‫اصل‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫گادامر‬ ،‫هایدگر‬ ‫رأی‬ ‫اساس‬ ‫بر‬ ‫که‬ ‫چنان‬ ‫است؛‬ ‫بوده‬ ‫دینی‬ ‫معرفت‬
«،‫است‬ ‫شده‬‫پرتاب‬ ‫شده‬ ‫تفسیر‬‫پیش‬‫از‬‫جهانی‬ ‫در‬ ‫اش‬‫وجودی‬ ‫سرنوشت‬ ‫اقتضاء‬ ‫به‬ ‫آدمی‬
‫نامد‬‫می‬ ‫حقیقت‬ ‫آنچه‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫حقیقت‬ ‫تقسیر‬ ‫همان‬ ،‫حقیقت‬ ‫از‬ ‫او‬ ‫حظ‬ ‫بنابراین‬«‫حقیقت‬
‫تفسیری‬»‫یا‬«‫استعاری‬ ‫حقیقت‬»‫نیست‬ ‫بیش‬.

118. ‫رويكرد‬ ‫مبانی‬‫هرمنوتيكی‬(‫دوم‬)
‫دوم‬:‫بر‬ ‫مبتنی‬ ‫همواره‬ ‫دين‬ ‫تفسير‬ ‫و‬ ‫فهم‬«‫ها‬‫فهم‬ ‫پيش‬»‫و‬«‫های‬‫فرض‬‫پيش‬»
،‫فلسفی‬‫هرمنوتيك‬ ‫اساس‬ ‫بر‬ ‫كه‬ ‫حالی‬ ‫در‬ ،‫است‬ ‫بوده‬ ‫دين‬ ‫متوليان‬ ‫و‬ ‫علما‬
«‫تفكر‬ ‫خالء‬ ‫در‬ ‫گاه‬‫هيچ‬ ‫انسان‬‫كند‬‫نمی‬»‫؛‬‫يعنی‬‫هرگاه‬‫صر‬ ‫معرفتی‬ ‫و‬ ‫فهم‬ً‫ا‬‫ف‬
‫آن‬ ‫شدن‬ ‫عوض‬ ‫با‬ ‫لذا‬ ،‫گيرد‬‫می‬ ‫صورت‬ ‫خاصی‬ ‫انداز‬‫چشم‬ ‫و‬ ‫منظر‬ ‫از‬
‫ها‬‫پديده‬ ‫و‬ ‫مسائل‬ ‫از‬ ‫ديگری‬ ‫تفسير‬ ‫و‬ ‫دريافت‬ ،‫ها‬‫فرض‬‫پيش‬ ‫و‬ ‫ها‬‫فهم‬‫پيش‬
‫آمد‬ ‫خواهد‬ ‫وجود‬‫به‬.‫دين‬ ‫های‬‫داده‬‫از‬ ‫بيشتر‬ ‫آگاهی‬ ‫يا‬ ‫تغيير‬ ‫با‬ ‫نه‬ ‫بنابراين‬‫ی‬
‫ها‬‫فرض‬‫پيش‬ ‫در‬ ‫اندك‬ ‫دگرگونی‬ ‫با‬ ً‫ا‬‫صرف‬ ‫بلكه‬ ،‫تاريخ‬ ‫و‬ ‫روايات‬ ‫قبيل‬ ‫از‬
‫آيد‬‫می‬ ‫دست‬‫به‬ ‫دينی‬ ‫معارف‬ ‫در‬ ‫بنيادين‬ ‫تحول‬.

119. ‫رويكرد‬ ‫مبانی‬‫هرمنوتيكی‬(‫سوم‬)
‫سوم‬:‫در‬ ‫معیاری‬ ‫و‬ ‫مالك‬ ‫گونه‬‫هیچ‬‫قطعی‬ ‫کشف‬‫آدمیان‬ ‫برای‬ ‫دین‬ ‫حقیقت‬
‫نظریه‬ ‫اساس‬ ‫بر‬ ‫زیرا‬ ،‫ندارد‬ ‫وجود‬«‫دور‬»‫در‬‫هرمونوتیك‬«‫معرفتی‬ ‫انقالب‬
‫کانت‬»‫داد‬ ‫نشان‬‫ذهن‬ ‫که‬‫در‬ ‫حتی‬ ‫جایگاه‬ ‫از‬ ‫معاصر‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫آدمی‬
،‫شناسایی‬ ‫اعمال‬ ‫ترین‬‫ساده‬‫نظیر‬«‫شناسایی‬‫حسی‬»،‫قابل‬ ‫معیار‬ ‫تواند‬‫نمی‬
‫داشته‬ ‫خود‬ ‫اطراف‬ ‫های‬‫پدیده‬ ‫ادراك‬ ‫صحت‬ ‫و‬ ‫واقعی‬ ‫انعکاس‬ ‫بر‬ ‫اعتمادی‬
‫و‬ ‫تجربه‬‫قابل‬ ‫غیر‬ ‫ای‬‫پدیده‬ ‫حقیقت‬ ‫درك‬ ‫به‬ ‫نسبت‬ ‫تواند‬‫می‬ ‫چگونه‬ ‫حال‬ ،‫باشد‬
‫مفهوم‬ ‫دهد؟‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫درستی‬ ‫معیار‬ ‫خود‬ ‫از‬ ‫باالتر‬«‫دور‬»‫فلسفی‬ ‫هرمنوتیك‬ ‫در‬
‫فرایند‬ ‫در‬ ‫دوگانگی‬ ‫همین‬ ‫به‬ ‫ناظر‬«‫فهم‬»‫است‬.

120. ‫رويكرد‬ ‫مبانی‬‫هرمنوتيكی‬(‫چهارم‬)
‫چهارم‬:‫حقیقت‬ ‫به‬ ‫رسیدن‬ ‫برای‬ ‫پژوهش‬ ‫مسیر‬ ‫و‬ ‫حرکت‬
‫به‬ ‫تواند‬‫می‬ ‫همواره‬ ‫و‬ ‫رسید‬ ‫نخواهد‬ ‫نهایت‬ ‫به‬ ‫هرگز‬ ،‫دین‬
‫هرمنوتیك‬ ‫در‬ ‫زیرا‬ ‫باشد؛‬ ‫داشته‬ ‫وجود‬ ‫آدمیان‬ ‫تعداد‬
‫فلسفی‬‫با‬‫رئ‬ ‫الگوی‬ ‫و‬ ‫تفسیری‬ ‫حقیقت‬ ‫مفاهیم‬ ‫پذیرش‬‫الیسم‬
‫نخواهد‬ ‫معنا‬ ،‫نهایی‬ ‫و‬ ‫درست‬ ً‫ال‬‫کام‬ ‫حقیقت‬ ‫دیگر‬ ‫پیچیده‬
‫ب‬ ‫باشد‬ ‫حق‬ ‫بر‬ ‫نفسه‬‫فی‬ ‫که‬ ‫نهایی‬ ‫تفسیر‬ ‫پندار‬ ‫و‬ ‫داشت‬‫ه‬
‫شد‬ ‫خواهد‬ ‫تبدیل‬ ‫ممتنع‬ ‫و‬ ‫محال‬ ‫آرمانی‬.‫و‬ ‫فهم‬ ‫مسیر‬ ‫زیرا‬
،‫تفسیر‬‫که‬ ‫ایست‬‫جاده‬‫را‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫دارد‬ ‫امتداد‬ ‫نهایت‬‫بی‬ ‫تا‬
‫نیست‬ ‫متصور‬ ‫پایانی‬.

121. ‫مبانی‬‫رويكرد‬‫هرمنوتيكی‬(‫پنجم‬)
‫پنجم‬:‫در‬ ‫و‬ ‫متفاوت‬ ‫های‬‫قرائت‬‫عین‬‫تواند‬‫می‬ ‫درستی‬ ‫حال‬
‫زیرا‬ ‫باشد‬ ‫داشته‬ ‫وجود‬ ‫دینی‬ ‫متن‬ ‫از‬‫با‬‫قبول‬«‫حقیقت‬
‫تأویلی‬»‫صحیح‬ ‫متعدد‬ ‫فهم‬‫و‬«‫نه‬‫صحیح‬ ً‫ا‬‫مطلق‬»‫متن‬‫یك‬ ‫از‬
‫یابند‬‫می‬ ‫ظهور‬‫امکان‬.‫های‬‫قرائت‬ ‫بحث‬ ،‫دیگر‬ ‫تعبیر‬ ‫به‬
‫شمار‬ ‫به‬ ‫گادامر‬ ‫فلسفی‬ ‫هرمنوتیك‬ ‫بالفصل‬ ‫نتایج‬ ‫از‬ ،‫مختلف‬
‫آید‬‫می‬»

122. ‫رويكرد‬ ‫مبانی‬‫هرمنوتيكی‬(‫ششم‬)
‫ششم‬:‫بر‬ ‫مبتنی‬ ‫دینی‬ ‫متون‬ ‫فهم‬‫نظام‬«‫گیرد‬‫می‬ ‫صورت‬ ‫گفتگو‬ ‫و‬ ‫پاسخ‬ ‫و‬ ‫پرسش‬.‫ت‬‫ا‬
ً‫ا‬‫اساس‬ ‫که‬ ‫چرا‬ ‫شنید؛‬ ‫نخواهیم‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫نیز‬ ‫پاسخی‬ ‫باشیم‬ ‫نداشته‬ ‫متن‬ ‫از‬ ‫پرسش‬«‫در‬
‫حقیقت‬ ‫شناخت‬ ‫مسیر‬‫در‬ ‫آدمی‬ ‫که‬ ‫نیست‬ ‫این‬ ‫از‬ ‫تر‬‫مهم‬ ‫اصلی‬ ‫هیچ‬ ‫فلسفی‬ ‫هرمنوتیك‬،
‫ممکن‬ ‫که‬ ‫کند‬ ‫قبول‬ ‫یعنی‬ ‫دهد؛‬ ‫قرار‬ ‫مکالمه‬ ‫موقعیت‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬‫بخشی‬ ‫است‬‫از‬
‫باشد‬ ‫مخاطب‬ ‫نزد‬ ‫دیگر‬ ‫بخشی‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫نزد‬ ‫حقیقت‬.‫معاد‬ ،‫مطلق‬ ‫حقیقت‬ ‫یافتن‬ ‫به‬ ‫اعتقاد‬‫ل‬
‫است‬ ‫آن‬ ‫انکار‬.‫است‬ ‫گفته‬ ‫باره‬ ‫این‬ ‫در‬ ‫گادامر‬:«‫که‬ ‫شناخت‬ ‫توان‬‫می‬ ‫را‬ ‫متن‬ ‫یك‬ ‫زمانی‬
‫دهد‬‫پاسخ‬ ‫آنها‬ ‫به‬‫باید‬ ‫متن‬ ‫که‬ ‫باشیم‬ ‫یافته‬ ‫آگاهی‬ ‫هایی‬‫پرسش‬ ‫از‬»‫پرسش‬ ‫با‬ ‫یعنی‬‫های‬
‫یابد‬‫می‬ ‫تحول‬ ‫دینی‬ ‫معرفت‬ ‫دسه‬ ،‫ای‬‫شبکه‬ ‫جامعه‬ ‫در‬ ‫ویژه‬ ‫به‬ ‫جدید‬.

123. ‫رويكرد‬ ‫مبانی‬‫هرمنوتيكی‬(‫هفتم‬)
‫هفتم‬:‫بشری‬ ‫و‬ ‫زمینی‬‫ای‬‫پدیده‬ ‫آدمی‬ ‫زبان‬ ‫همچون‬ ‫دین‬ ‫زبان‬‫که‬ ‫است‬‫ب‬‫ا‬
‫آین‬ ‫لذا‬ ،‫دارد‬ ‫مستقیمی‬ ‫روابط‬ ‫و‬ ‫نسبت‬ ‫انسانی‬ ‫فرهنگ‬ ‫حیاتو‬ ،‫جهان‬‫تمام‬ ‫ه‬
‫معی‬ ‫نحوه‬ ‫دهندة‬ ‫نشان‬ ‫همچنین‬ ‫و‬ ‫آن‬ ‫به‬ ‫تکلم‬ ‫قوم‬ ‫آرزوهای‬ ‫و‬ ‫آمال‬ ‫نمای‬‫شت‬
‫فلسفی‬ ‫هرمنوتیك‬ ‫در‬ ‫زیا‬ ،‫است‬ ‫آنان‬«‫گاه‬‫تجلی‬ ‫زبان‬، ‫وجود‬‫ف‬ ‫و‬ ‫جهان‬‫رهنگ‬
‫انسانی‬»‫است‬.‫ب‬‫می‬ ،‫متون‬ ‫ویژه‬ ‫به‬ ،‫زبانی‬ ‫های‬‫پدیده‬ ‫در‬ ‫دلیل‬ ‫همین‬ ‫به‬‫ایست‬
‫ن‬ ‫میان‬ ‫این‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫انسان‬ ‫فرهنگ‬ ‫و‬ ‫جهان‬ ‫و‬ ‫هستی‬ ‫های‬‫نشانه‬ ‫دنبال‬ ‫به‬‫قش‬
‫ا‬ ‫ناچیز‬ ‫بسیار‬ ‫ها‬‫نشانه‬ ‫این‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ،‫متن‬ ‫آورنده‬‫پدید‬ ‫یا‬ ‫مؤلف‬ ‫نیت‬‫ست‬.‫این‬ ‫بر‬
‫فرهنگ‬ ‫و‬ ‫زبانی‬ ‫های‬‫محدودیت‬ ‫چارچوب‬ ‫در‬ ً‫ا‬‫لزوم‬ ‫دینی‬ ‫هر‬ ‫معارف‬ ،‫بنیاد‬
‫است‬ ‫بوده‬ ‫ها‬‫کاستی‬ ‫خوش‬‫دست‬ ‫و‬ ‫شده‬ ‫ارائه‬ ‫انسانی‬.

124. ‫اسالمی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫در‬ ‫پوپريسم‬ ‫ظهور‬
‫دهه‬ ‫در‬1370‫در‬ ‫اسالمی‬ ‫ايدئولوژی‬ ‫در‬ ‫جديد‬ ‫گرايشات‬‫ايران‬‫در‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫ظاهر‬
‫دهه‬ ‫انقالبی‬ ‫عقايد‬ ‫و‬ ‫اصول‬40‫و‬60‫اند‬‫كرده‬ ‫ترديد‬.‫آن‬ ‫از‬‫روند‬‫پس‬‫روشنفكری‬ ‫اصل‬
‫شد‬ ‫مذهبی‬ ‫رفورميسم‬ ‫ايران‬ ‫در‬.‫اسالمی‬ ‫تفوق‬ ،‫جديد‬ ‫اسالمی‬ ‫عقايد‬ ‫اين‬ ‫ظهور‬
‫چالش‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫ايدئولوژيگ‬ ‫و‬ ‫انقالبی‬‫راديگاليسم‬ ‫نقش‬ ‫و‬ ‫كشيده‬‫جريان‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫مذهبی‬
‫روشنفكری‬ ‫حيات‬ ‫اصلی‬‫است‬ ‫كشيده‬ ‫نقد‬ ‫به‬.‫روشنفكران‬ ‫جديد‬ ‫نسل‬‫ادعا‬ ‫مذهبی‬
‫كه‬ ‫دارد‬«‫فردی‬‫آزادی‬ ‫بر‬‫زيستی‬‫هم‬ ‫و‬ ‫فرهنگی‬ ‫گشودگی‬ ،‫غرب‬ ‫با‬‫آميز‬‫صلح‬»‫بند‬ ‫پای‬
‫است‬.

125. ‫دين‬ ‫هرمونيكی‬ ‫تفسير‬
•‫سوم‬ ‫دوره‬ ‫نواندیشان‬ ‫مراد‬ ‫اما‬(‫یعنی‬‫صاحبان‬‫دین‬ ‫از‬ ‫هرمنوتیکی‬ ‫تفسیر‬)‫سکوالریس‬ ‫از‬‫عرفی‬ ‫و‬ ‫م‬
‫پاپ‬ ‫دستگاه‬ ‫و‬ ‫کلیسا‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫که‬ ‫نیست‬ ‫اروپا‬ ‫میانه‬ ‫های‬‫سده‬ ‫تجربة‬ ‫به‬ ‫شبیه‬ ‫چیزی‬ ،‫شدن‬‫را‬ ‫خود‬ ،‫ی‬
‫ش‬ ‫سکوالر‬ ‫روند‬ ‫با‬ ‫که‬ ‫نیست‬ ‫این‬ ‫ایشان‬ ‫مراد‬ ‫همچنین‬ ‫بودند؛‬ ‫کرده‬ ‫دنیوی‬ ‫امور‬ ‫در‬ ‫درگیر‬‫دن‬«‫دین‬»
‫دهد‬ ‫دخالت‬ ‫دنیا‬ ‫امور‬ ‫همه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫یعنی‬ ،‫شود‬‫دنیایی‬ ‫بیشتر‬ ‫هرچه‬.‫ت‬ ‫به‬ ‫مربوط‬ ‫معنا‬ ‫این‬‫جربه‬
‫از‬ ‫است؛‬ ‫گرفته‬ ‫قرار‬ ‫نیز‬ ‫ناقدان‬ ‫نقد‬ ‫مورد‬ ‫البته‬ ‫که‬ ‫است‬ ‫میانه‬ ‫سده‬ ‫اروپایی‬«‫اراسموس‬»‫ت‬‫سده‬ ‫سه‬ ‫ا‬
‫افکار‬ ‫در‬ ‫بعد‬«‫هگل‬»‫توسط‬ ‫آن‬ ‫بعداز‬ ‫یا‬ ‫و‬«‫نیچه‬»‫که‬ ‫است‬ ‫این‬ ‫انتقادات‬ ‫این‬ ‫جوهر‬«‫کلیس‬‫ای‬
‫پ‬ ‫دنیوی‬ ‫عرفی‬ ‫امور‬ ‫مرتبة‬ ‫تا‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫باشد‬ ‫قدسیات‬ ‫به‬ ‫ناظر‬ ‫بایست‬‫می‬ ‫که‬ ‫میانه‬ ‫های‬‫سده‬‫آوردهو‬ ‫ایین‬
‫است‬ ‫پوشانده‬ ‫دیانت‬ ‫قبای‬ ،‫ها‬‫واپرستی‬ ‫به‬ ‫کلیسا‬ ‫روحانیت‬.‫ک‬ ‫دستگاه‬ ،‫پاپ‬ ‫مقام‬ ‫از‬ ‫نقد‬‫و‬ ‫لیسا‬
‫وسی‬ ‫استفاده‬ ‫سوء‬ ‫و‬ ‫دنیاداری‬‫در‬ ،‫مسیحی‬ ‫دیانت‬ ‫متولیان‬ ‫هبوط‬ ‫مبین‬ ،‫مسیحی‬ ‫روحانیت‬‫دین‬ ‫از‬ ‫ع‬
‫بود‬.»‫دی‬ ‫رفتن‬ ‫کنار‬ ‫معنای‬ ‫به‬ ‫سکوالریسم‬ ‫از‬ ‫ایشان‬ ‫مراد‬ ،‫که‬ ‫گفت‬ ‫باید‬،‫افاسیر‬ ‫این‬ ‫با‬‫سیات‬ ‫عرصه‬ ‫از‬ ‫ن‬
‫تجربه‬ ‫و‬ ‫عقل‬ ‫حوزه‬ ‫به‬ ‫عمومی‬ ‫امور‬ ‫تمشیت‬ ‫وانهادن‬ ‫و‬‫است‬ ‫بشری‬

126. ‫ال‬‫ئيسيته‬،‫در‬‫واقع‬‫است‬ ‫جديد‬ ‫عصر‬ ‫پديدار‬ ،.‫فلسفی‬ ،‫نظری‬ ‫مبانی‬‫عملی‬ ‫و‬‫ا‬ ‫آن‬‫ز‬
‫سده‬‫می‬ ‫ظاهر‬ ‫اروپا‬ ‫در‬ ‫بعد‬ ‫به‬ ‫شانزدهم‬‫شوند‬.‫جوی‬ ‫و‬ ‫جست‬ ،‫اوليه‬ ‫نگاه‬ ‫يك‬ ‫در‬ ‫پس‬‫مبانی‬
‫می‬ ‫را‬ ‫پيش‬ ‫سال‬ ‫پانصد‬ ‫هزارو‬ ‫دو‬ ‫يونان‬ ‫در‬ ‫الئيسيته‬‫غير‬ ‫اقدامی‬ ‫توان‬‫ب‬ ‫و‬ ‫تاريخی‬‫حاصل‬ ‫ی‬
‫كرد‬ ‫تلقی‬.‫پوليس‬ ،‫ما‬ ‫نظر‬ ‫مورد‬ ِ‫ت‬‫يوناني‬ ‫در‬ ‫چون‬ ‫بويژه‬«‫شهر‬»،‫خص‬ ‫خدايان‬ ‫و‬ ‫دين‬‫وصيات‬
‫ندارند‬ ‫را‬ ‫امروزی‬ ‫يكتای‬ ‫خدای‬ ‫و‬ ‫ابراهيمی‬ ‫اديان‬ ،‫مدرن‬ ‫دولت‬.‫يزدان‬ ‫در‬‫پرستی‬
‫يونانی‬(poythéisme)،‫متعدد‬ ‫خدايان‬...‫قادر‬ ‫نه‬ ‫و‬ ‫كل‬ ‫دانای‬ ‫نه‬ ،‫كامل‬ ‫نه‬ ،‫جاويدان‬ ‫نه‬
‫آن‬ ‫اند؛‬ ‫نيافريده‬ ‫را‬ ‫دنيا‬ ‫ها‬ ‫آن‬ ‫اند؛‬ ‫مطلق‬‫دنيا‬ ‫به‬ ‫جهان‬ ‫توسط‬ ‫و‬ ‫جهان‬ ‫دل‬ ‫در‬ ‫ها‬
‫آمده‬‫اند‬..‫آن‬ ‫فراز‬ ‫بر‬ ‫اما‬ ،‫آدميان‬ ‫چون‬ ،‫يونان‬ ‫خدايان‬‫كيهان‬ ‫از‬ ‫الينفكی‬ ‫بخش‬ ،‫ها‬‫اند‬.
‫شدن‬ ‫جهانی‬ ‫بستر‬ ‫در‬ ‫الئيسيته‬

127. ‫ا‬ ، ‫مارکس‬ ‫آرای‬ ‫اساس‬ ‫بر‬‫ساس‬‫نقد‬‫مذهب‬«‫را‬ ‫انسان‬ ‫مذهب‬ ‫و‬ ‫خدا‬ ،‫آفریده‬ ‫را‬ ‫مذهب‬ ‫انسان‬ ‫که‬ ‫است‬ ‫این‬
‫نکرده‬ ‫خلق‬.‫د‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫باخته‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫یا‬ ‫بازنیافته‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫هنوز‬ ‫که‬ ‫است‬ ‫انسانى‬ ‫خودآگاهى‬ ‫واقع‬ ‫در‬ ‫مذهب‬‫ست‬
‫داده‬‫است‬».‫نیست‬ ‫خود‬ ‫اطراف‬ ‫جهان‬ ‫از‬ ‫فارغ‬ ‫انتزاعى‬ ‫موجود‬ ‫یك‬ ‫انسان‬ ‫اما‬.،‫انسان‬‫جامع‬ ‫و‬ ‫دولت‬ ،‫جهان‬‫ه‬
‫است‬.‫کنند‬ ‫مى‬ ‫تولید‬ ‫را‬ ‫مذهب‬ ،‫جامعه‬ ‫و‬ ‫دولت‬ ‫این‬.‫است‬ ‫جهان‬ ‫این‬ ‫عمومى‬ ‫تئورى‬ ‫مذهب‬.‫المعار‬ ‫دائره‬‫ف‬
‫است‬ ‫پسند‬ ‫عامه‬ ‫ظاهر‬ ‫و‬ ‫فرم‬ ‫یك‬ ‫در‬ ‫آن‬ ‫منطق‬ ‫و‬ ‫آن‬.‫جه‬ ‫این‬ ‫توجیه‬ ‫عمومى‬ ‫زمینه‬ ‫و‬ ‫جهان‬ ‫این‬ ‫معنویات‬‫ان‬
‫است‬.‫است‬ ‫گونه‬ ‫شبح‬ ‫قالب‬ ‫یك‬ ‫در‬ ‫بشرى‬ ‫ذات‬ ‫انعکاس‬.‫غیر‬ ‫اى‬ ‫مبارزه‬ ‫رو‬ ‫این‬ ‫از‬ ‫مذهب‬ ‫علیه‬ ‫مبارزه‬‫مستقیم‬
‫سازد‬ ‫مى‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫معنویات‬ ‫مذهب‬ ‫که‬ ‫است‬ ‫جهانى‬ ‫علیه‬.‫واقعى‬ ‫هاى‬ ‫ستم‬ ‫بیان‬ ‫و‬ ‫انعکاس‬ ،‫مذهبى‬ ‫ستم‬‫ملموس‬ ‫و‬
‫است‬ ‫جهان‬ ‫این‬ ‫هاى‬ ‫ستم‬ ‫به‬ ‫اعتراض‬ ،‫مذهب‬ ‫به‬ ‫اعتراض‬ ‫و‬ ‫است‬.‫ج‬ ‫روح‬ ،‫است‬ ‫ستمدیده‬ ‫مخلوق‬ ‫آه‬ ‫مذهب‬‫هان‬
‫است‬ ‫القلب‬ ‫قسى‬ ‫جهان‬ ‫قلب‬ ‫و‬ ‫روح‬ ‫بى‬.‫است‬ ‫مردم‬ ‫افیون‬ ‫مذهب‬.‫سع‬ ‫و‬ ‫خوشى‬ ‫یك‬ ‫که‬ ‫مذهب‬ ‫به‬ ‫اعتقاد‬‫ادت‬
‫دستیاب‬ ‫براى‬ ‫مردم‬ ‫تمناى‬ ‫و‬ ‫خواست‬ ‫نشانه‬ ‫واقع‬ ‫در‬ ،‫آورد‬ ‫مى‬ ‫بوجود‬ ‫مردم‬ ‫بین‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫دروغین‬ ‫و‬ ‫خیالى‬‫به‬ ‫ى‬
‫است‬ ‫جهان‬ ‫در‬ ‫واقعى‬ ‫سعادت‬ ‫و‬ ‫خوشحالى‬.‫م‬ ‫شرایط‬ ‫و‬ ‫موقعیت‬ ‫مورد‬ ‫در‬ ‫توهم‬ ‫باید‬ ‫مردم‬ ‫که‬ ‫خواست‬ ‫این‬‫ادى‬
‫را‬ ‫موقعیت‬ ‫و‬ ‫شرایط‬ ‫این‬ ‫خود‬ ‫باید‬ ‫که‬ ‫است‬ ‫معنى‬ ‫این‬ ‫به‬ ‫بگذارند‬ ‫کنار‬ ‫را‬ ‫شان‬«‫که‬‫خ‬ ‫توجیه‬ ‫براى‬‫به‬ ‫محتاج‬ ‫ود‬
‫مردم‬ ‫بین‬ ‫در‬ ‫سازى‬ ‫خیال‬ ‫و‬ ‫توهم‬‫است‬»‫دهند‬ ‫تغییر‬.‫جه‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ‫تبدیل‬ ‫مذهب‬ ‫و‬ ‫بهشت‬ ‫نقد‬ ‫رو‬ ‫این‬ ‫از‬‫زمینى‬ ‫ان‬
‫شود‬ ‫مى‬ ‫منجر‬ ‫سیاست‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫الهیات‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ،‫قانون‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ‫مذهب‬ ‫نقد‬ ،‫شود‬ ‫مى‬.
‫کارل‬‫مارکس‬‫و‬‫مذهب‬

128. ‫پاولوف‬ ‫این‬‫بود‬‫که‬‫قدرت‬ ‫از‬ ‫بار‬ ‫نخستین‬ ‫برای‬«‫عادت‬ ‫نیروی‬»
‫برای‬ ‫نظری‬ ‫و‬ ‫فکری‬ ‫تحوالت‬ ‫که‬ ‫داد‬ ‫نشان‬ ‫و‬ ‫برداشت‬ ‫پرده‬
‫که‬ ‫شوند‬ ‫عمیق‬ ‫ما‬ ‫در‬ ‫چنان‬ ‫باید‬ ‫گذشته‬ ‫های‬ ‫عادت‬ ‫بر‬ ‫چیرگی‬
‫ما‬ ‫وگرنه‬ ‫سازند‬ ‫گذشته‬ ‫های‬ ‫عادت‬ ‫جانشین‬ ‫را‬ ‫نوینی‬ ‫های‬ ‫عادت‬
‫آن‬ ‫برخالف‬ ‫عادت‬ ‫روال‬ ‫به‬ ‫اما‬ ‫پذیریم‬ ‫می‬ ‫حرف‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫چیزی‬
‫کنیم‬ ‫می‬ ‫عمل‬.‫وهدایت‬ ‫کنترل‬ ‫عادت‬ ‫نیروی‬ ‫را‬ ‫ما‬ ‫رفتار‬ ‫که‬ ‫چرا‬
‫کند‬ ‫می‬.
‫رفتار‬ ‫و‬ ‫عادت‬ ‫قدرت‬ ‫کشف‬

129. ‫درعرصه‬‫دينی‬،‫اين‬‫اصطالح‬‫بمعنای‬‫حمايت‬‫مستقيم‬‫و‬‫غير‬‫مستقيم‬‫يك‬‫فرد‬‫غير‬‫مذهبی‬‫از‬‫يك‬‫دين‬
‫ميباشد‬.‫هنگاميكه‬‫روشنفكران‬‫و‬‫نويسندگان‬‫و‬‫سياسيون‬‫غير‬‫مسلمان‬‫يا‬،‫الئيك‬‫خواهان‬‫سياست‬‫كنار‬
‫آمدن‬‫با‬‫اسالم‬‫هستند‬‫و‬‫هر‬‫گونه‬‫انتقاد‬‫صريح‬‫به‬‫اسالم‬‫را‬‫رد‬،‫ميكنند‬«‫اسالموفيل‬»‫تلقی‬‫م‬‫يشوند‬.‫اين‬
‫افراد‬‫به‬‫دليل‬‫مالحظات‬‫دوستی‬‫و‬‫سياسی‬‫و‬‫احساسی‬‫و‬‫مصلحت‬،‫طلبانه‬‫انتقاد‬‫به‬‫اسالم‬‫را‬‫ن‬‫اوارد‬‫ميدانند‬.
‫البته‬‫اين‬‫حمايت‬‫و‬‫جانبداری‬‫دارای‬‫درجه‬‫پررنگ‬‫و‬‫كم‬‫رنگ‬‫ميباشد‬.«‫اسالموفيل‬»‫كسی‬‫است‬‫كه‬
‫آگاهانه‬‫اختالل‬‫در‬‫بحث‬‫بوجود‬‫آورد‬‫می‬‫و‬‫انتقاد‬‫به‬‫دكترين‬‫اسالم‬‫و‬‫شيعه‬‫را‬‫برابر‬‫با‬‫حمله‬‫ب‬‫ه‬‫فرد‬‫مسلمان‬
‫قرار‬‫ميدهد‬.‫افزون‬‫برآن‬‫شخص‬‫اسالموفيل‬‫از‬‫نظر‬‫روانشناسی‬‫خواهان‬‫ابراز‬‫محبت‬‫به‬‫جهان‬‫اسال‬‫م‬‫و‬
‫سنت‬‫دينی‬‫است‬‫و‬‫هر‬‫گونه‬‫انتقاد‬‫به‬‫اسالم‬‫را‬‫مساوی‬‫سياست‬‫استعماری‬‫ارزيابی‬‫ميكند‬.‫ن‬‫قد‬‫علمی‬‫و‬
‫هرمنوتيك‬‫قرآن‬‫و‬‫نشاندادن‬‫خشونت‬‫و‬‫تبعيض‬‫در‬،‫قرآن‬‫برای‬،‫ها‬‫اسالموفيل‬‫نابجا‬‫و‬‫حتا‬‫نوع‬‫ی‬«‫نژاد‬
‫پرستی‬»‫است‬.
‫هستند؟‬ ‫كسانی‬ ‫چه‬ ‫ها‬ ‫اسالموفيل‬

130. ‫از‬‫كشور‬ ‫دو‬ ‫در‬ ‫بيست‬ ‫سده‬ ‫اوايل‬‫تاريخی‬‫از‬ ‫كه‬‫كهن‬‫های‬ ‫فرهنگ‬ ‫ترين‬‫منطقه‬‫هستند‬«‫مصر‬ ‫و‬ ‫ايران‬»،
‫جنبشهای‬‫اسالمی‬‫حال‬ ‫در‬ ‫شيعه‬ ‫يا‬ ‫سنی‬ ،‫بنيادگرا‬‫گيری‬ ‫شكل‬‫چرا‬ ،‫بود‬‫؟‬
‫اصالحاتی‬ ‫كشور‬ ‫دو‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫درست‬ ‫زيرا‬‫كه‬‫با‬‫شدند‬ ‫اجرا‬ ‫و‬ ‫شروع‬ ‫نداشت‬ ‫همخوانی‬ ‫شريعت‬.‫بنيادگراي‬‫ی‬
‫معنا‬ ،‫جديد‬ ‫عصر‬ ‫با‬ ،‫مدرن‬ ‫دوران‬ ‫با‬‫پيدا‬‫بودند‬.‫بس‬ ‫دليل‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫ارتجاعی‬ ‫پديده‬ ‫اين‬ ‫شناخت‬‫يار‬
‫سخت‬«‫بنيادگرا‬»‫ميكند‬.‫آن‬ ‫از‬ ‫پيش‬‫همه‬‫و‬‫استبداد‬ ‫با‬ ‫مبارزه‬ ‫از‬ ‫پوششی‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫مشكل‬
‫كه‬ ،‫ميكرد‬ ‫ارائه‬ ‫بيرونی‬ ‫استعمار‬ ‫و‬ ‫درونی‬‫هردو‬‫داشتند‬ ‫واقعيت‬.‫وجود‬ ‫با‬ ،‫يكسو‬ ‫از‬ ،‫ايران‬ ‫در‬‫جنبش‬
،‫مدرن‬ ‫اساسی‬ ‫قانون‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬‫حكومت‬‫سلطنتی‬‫ميكرد‬ ‫ديكتاتوری‬ ‫شاه‬ ‫و‬ ‫ماند‬ ‫مطلقه‬ ‫همچنان‬.‫ا‬ ‫و‬‫ز‬
‫به‬ ‫انگليس‬ ‫و‬ ‫آمريكا‬ ‫ديگر‬ ‫سوی‬‫نفع‬‫سلطنت‬‫كردند‬ ‫كودتا‬ ‫مصدق‬ ‫دولت‬ ‫عليه‬ ‫و‬.‫مصر‬ ‫در‬ ‫و‬«‫مانند‬‫ساي‬‫ر‬
‫عربی‬ ‫كشورهای‬-‫اسالمی‬»‫از‬‫يكسو‬‫استعمار‬«‫به‬‫ويژه‬‫انگلستان‬»‫و‬ ،‫بود‬ ‫درآورده‬ ‫مردم‬ ‫روزگار‬ ‫از‬ ‫دمار‬
‫دمكراسی‬ ‫از‬ ،‫ديگر‬ ‫سوی‬ ‫از‬‫و‬‫حاكميت‬،‫نبود‬ ‫خبری‬ ‫هيچ‬ ‫ملت‬.‫جوامع‬ ‫اين‬ ‫تمام‬ ‫بدنه‬ ،‫بعالوه‬(‫ه‬ ‫توده‬‫ای‬
‫مردم‬)‫عميق‬ ‫گونهای‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫هنوز‬‫درباورهای‬‫دينی‬-‫زندگی‬ ‫مذهبی‬‫گذراندند‬ ‫می‬‫روشنگ‬ ‫جنبش‬ ‫و‬‫و‬ ‫ری‬
‫آن‬ ‫اروپايی‬ ‫معنای‬ ‫به‬ ‫خردگرايی‬«‫هردليل‬ ‫به‬»‫ميخوا‬ ‫آنچه‬ ‫يا‬ ،‫بود‬ ‫نكرد‬ ‫شروع‬ ‫هنوز‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫كار‬‫ست‬
‫از‬ ،‫شد‬ ‫خفه‬ ‫نطفه‬ ‫در‬ ‫شود‬ ‫شروع‬‫سوی‬‫ساالران‬ ‫دين‬‫مستبد‬ ‫حكومتگران‬ ‫و‬.
‫بنيادگرائی‬ ‫تولد‬

131. ‫نه‬ ‫بنيادگرائی‬‫تنها‬‫بنياد‬ ‫كه‬ ، ‫نيست‬ ‫غربی‬ ‫باورهای‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫ارزش‬ ‫برای‬ ‫جدی‬ ‫تهديدی‬‫با‬ ‫گراها‬
‫های‬ ‫انديشه‬‫واپس‬‫گراو‬‫و‬ ‫مخالفی‬ ‫سرهر‬ ‫زدن‬ ‫وگردن‬ ، ‫مهار‬ ‫بی‬ ‫و‬ ‫خشن‬ ‫های‬ ‫خشونت‬ ‫اعمال‬
‫كمك‬ ‫مدرن‬ ‫های‬ ‫ارزش‬ ‫و‬ ‫منش‬ ، ‫بينش‬ ‫گسترش‬ ‫به‬ ‫،عمال‬ ‫منتقدی‬ ‫هر‬ ‫گلوی‬ ‫كردن‬ ‫پاره‬‫خواهند‬
‫كرد‬.‫بتوا‬ ‫تا‬ ‫دين‬ ‫ضد‬ ‫بنيادگرايان‬ ‫برای‬ ‫بود‬ ‫خواهند‬ ‫موجهی‬ ‫و‬ ‫عينی‬ ‫ای‬ ‫پشتوانه‬ ‫و‬‫استفاده‬ ‫با‬ ‫نند‬
‫آوردند‬ ‫بر‬ ‫فرياد‬ ‫مذهبی‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫ازنوانديشان‬ ‫جديد‬ ‫تمدن‬ ‫سازی‬ ‫غيريت‬ ‫بر‬ ‫آن‬ ‫از‬.
‫تال‬ ، ‫درآن‬ ‫مجاز‬ ‫صدای‬ ‫تنها‬ ‫كه‬ ‫خاموش‬ ‫گورستان‬ ‫به‬ ‫نشاط‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫پويا‬ ‫جامعه‬ ‫باتبديل‬‫تفكر‬ ‫بی‬ ‫وت‬
"‫قرآن‬"‫تذكر‬ ‫بی‬ ‫اذكار‬ ‫و‬"‫ها‬ ‫ادعيه‬"‫مانند‬ ‫های‬ ‫ارزش‬ ، ‫است‬‫آزادی‬‫حقوق‬ ، ‫دموكراسی‬ ،
‫ه‬ ‫فزايند‬ ‫اهميت‬ ‫بارديگر‬ ، ‫انسانی‬ ‫خرد‬ ‫و‬ ‫عقل‬ ، ‫مذهبی‬ ‫تسامح‬ ، ‫دينی‬ ‫تساهل‬ ، ‫بشر‬‫خواهند‬
‫يافت‬.‫و‬ ‫جلب‬ ‫خود‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫ای‬ ‫فزاينده‬ ‫عاليق‬ ‫و‬ ‫توجه‬ ، ‫فقدان‬ ‫،درشرايط‬ ‫ها‬ ‫ارزش‬ ‫اين‬ ‫زيرا‬
‫نمود‬ ‫خواهند‬ ‫جذب‬.
‫جديد‬ ‫و‬ ‫قديم‬ ‫بنيادگرايان‬ ‫آغوشی‬ ‫هم‬

132. ‫س‬ ‫اما‬ ،‫بنيادی‬ ، ‫ذهنی‬ ‫باور‬ ‫بردو‬ ، ‫آنان‬ ‫راديكال‬ ‫وگفتمان‬ ‫گرايی‬ ‫بنياد‬ ‫ايدئولوژی‬‫انديشانه‬ ‫اده‬
‫استواراست‬.‫اف‬ ‫معدود‬ ‫و‬ ‫واقعی‬ ‫كيشان‬ ‫راست‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫خود‬ ‫از‬ ‫تلقی‬ ‫با‬ ‫بنيادگرايان‬‫ممتازی‬ ‫راد‬
‫ت‬ ‫و‬ ‫دفاع‬ ‫در‬ ‫جهانی‬ ‫رسالت‬ ‫به‬ ‫اعتقاد‬ ، ‫نخست‬ ‫اند‬ ‫اسالمی‬ ‫ميراث‬ ‫اصلی‬ ‫داران‬ ‫ميراث‬ ‫كه‬‫رويج‬
‫اعتقا‬ ، ‫اينكه‬ ‫دوم‬ ‫و‬ ‫دارند‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫سلف‬ ‫از‬ ‫مانده‬ ‫جا‬ ‫به‬ ‫دينی‬ ‫های‬ ‫آموزه‬ ‫و‬ ‫باورها‬ ، ‫ها‬ ‫ارزش‬‫د‬
‫ب‬ ‫زدن‬ ‫دست‬ ‫و‬ ‫آورده‬ ‫ارمغان‬ ‫به‬ ‫ها‬ ‫آن‬ ‫برای‬ ‫عمل‬ ‫آزادی‬ ، ‫رسالت‬ ‫اين‬ ‫تحقق‬ ‫كه‬ ‫اصل‬ ‫اين‬ ‫به‬‫ه‬
‫بخشد‬ ‫می‬ ‫مشروعيت‬ ‫آميزرا‬ ‫خشونت‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫جانبه‬ ‫يك‬ ‫اقدامات‬.‫ه‬ ‫برداشت‬ ‫گونه‬ ‫اين‬‫تلقی‬ ‫و‬ ‫ا‬
‫را‬ ‫بنيادگرايان‬ ، ‫ازخود‬ ‫خودخواهانه‬ ‫های‬«‫جزم‬، ‫گرا‬«‫انديش‬ ‫مطلق‬»،«‫گرا‬ ‫اقتدار‬»،«‫س‬‫تيزه‬
‫خشونت‬ ‫و‬ ‫جو‬‫طلب‬»‫است‬ ‫آورده‬ ‫بار‬ ‫به‬.‫درگفتمان‬ ‫گفت،آنان‬ ‫توان‬ ‫می‬ ‫درحاليكه‬
‫و‬ ‫بينی‬ ‫خودبزرگ‬ ‫توهم‬ ‫دچار‬ ‫خود‬ ‫ايدئولوژيك‬"‫استغنا‬"‫گرفتار‬ ‫و‬"‫كمال‬ ‫پندار‬"‫هست‬‫ند‬.‫اين‬
‫گيری‬ ‫رابطه‬ ‫و‬ ‫افراد‬ ‫با‬ ‫معقول‬ ‫ستد‬ ‫و‬ ‫داد‬ ‫راه‬ ‫آنان‬ ‫كه‬ ‫گرديده‬ ‫باعث‬ ،‫توهمی‬ ‫ی‬ ‫ها‬ ‫پندار‬‫مثبت‬
‫ببندند‬ ‫را‬ ‫جهان‬ ‫با‬.
‫قومی‬ ‫امارات‬ ‫يا‬ ‫اسالمی‬ ‫خالفت‬

133. "‫ب‬ ‫نفررا‬ ‫ده‬ ، ‫هستند‬ ‫دشمن‬ ‫سعود‬ ‫ابن‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫ازكسانی‬ ‫يا‬ ‫حائل‬ ‫ازمردم‬ ‫شمريا‬ ‫ازقبيله‬ ‫هركس‬، ‫برسانند‬ ‫قتل‬ ‫ه‬
‫يافت‬ ‫خواهد‬ ‫ه‬ ‫را‬ ‫بهشت‬ ‫به‬ ‫حسابی‬ ‫هيچ‬ ‫بدون‬.‫كنند‬ ‫واگذارمی‬ ‫او‬ ‫به‬ ‫حوری‬ ‫ده‬ ‫دربهشت‬.‫هري‬ ‫سن‬‫از‬ ‫ك‬
‫پرندگ‬ ‫شده‬ ‫بريان‬ ‫گوشت‬ ‫عالوه‬ ‫به‬ ‫دارد‬ ‫برآمده‬ ‫تازه‬ ‫های‬ ‫پستان‬ ‫و‬ ‫بيشترنيست‬ ‫سال‬ ‫پانزده‬‫برای‬ ‫كه‬ ‫ان‬
‫گ‬ ‫قرار‬ ‫او‬ ‫دردهان‬ ‫و‬ ‫شود‬ ‫جدا‬ ‫استخوان‬ ‫از‬ ‫بريان‬ ‫گوشت‬ ‫تا‬ ‫بازكرده‬ ‫را‬ ‫دهانش‬ ‫است‬ ‫كافی‬ ‫آن‬ ‫خوردن‬‫يرد‬
.‫گيرد‬ ‫می‬ ‫قرار‬ ‫اختياراو‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫شير‬ ‫و‬ ‫صفا‬ ‫عسل‬ ‫نهرهای‬ ‫اضافه‬ ‫به‬.‫كس‬ ‫به‬ ‫بهشت‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫ها‬ ‫اين‬‫دهند‬ ‫می‬ ‫ی‬
‫نمايند‬ ‫قتل‬ ‫به‬ ‫وهابيت،اقدام‬ ‫پرچم‬ ‫زير‬ ‫كه‬."
‫اين‬‫ب‬ ‫رسيدن‬ ‫برای‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫وامانده‬ ‫بيكارو‬ ،‫فقير‬ ‫افراد‬ ‫برای‬ ، ‫بنيادگرايان‬ ‫نسيه‬ ‫پاداش‬ ‫است‬‫كذايی‬ ‫بهشت‬ ‫ه‬
‫كنند‬ ‫می‬ ‫مرگ‬ ‫به‬ ‫محكوم‬ ‫را‬ ‫ديگران‬ ‫و‬ ‫خود‬ ،.‫دراين‬ ‫مادی‬ ‫رفاه‬ ‫و‬ ‫نعم‬ ‫به‬ ‫رسيدن‬ ‫اميد‬ ، ‫بنابراين‬‫را‬ ‫جهان‬
‫جستجو‬ ‫آنان‬ ‫های‬ ‫درطرح‬ ‫نبايد‬‫نمود‬،‫دركنارانتحار‬ ‫زندگی‬ ‫و‬ ‫اخروی‬ ‫ت‬ ‫وسعاد‬ ‫بهشت‬ ‫به‬ ‫بلكه‬‫ها‬ ‫كننده‬
‫انديشيد‬ ‫بايد‬‫اندازی‬ ‫چشم‬ ‫ارائه‬ ‫توانائی‬ ‫مردود‬ ‫های‬ ‫انديشه‬ ‫اين‬ ‫های‬ ‫اساساتئوريسين‬ ‫زيرا‬‫اميد‬ ‫و‬ ‫زيبا‬
‫خودندارند‬ ‫گروندگان‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫واقعی‬ ‫جهان‬ ‫در‬ ‫بخش‬.‫ن‬ ‫بهر‬ ‫ميخواهند‬ ‫خود‬ ‫پيروان‬ ‫از‬ ‫آنان‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫كبت‬
‫خام‬ ‫و‬ ‫باطل‬ ‫خيال‬ ‫زهی‬ ‫؟‬ ‫است‬ ‫آنان‬ ‫اختيار‬ ‫در‬ ‫جهان‬ ‫آن‬ ‫كه‬ ‫دهند‬ ‫تن‬ ‫جهان‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫خواری‬ ‫و‬.
‫وهابی‬ ‫بنياگرايان‬ ‫آرمانی‬ ‫های‬ ‫وعده‬ ‫نمونه‬

134. ‫دينی‬ ‫طلبان‬ ‫اصالح‬ ‫آرمان‬ ‫نمونه‬
«‫اي‬ ‫ضميمه‬ ‫رسوم‬ ‫اكثر‬ ‫قيد‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫ما‬ ‫ملت‬ ‫و‬ ‫شدی‬ ‫پيدا‬ ‫ثالثی‬ ‫كاش‬‫ن‬
‫ما‬ ‫آوای‬ ‫بلند‬ ‫ممدوحه‬ ‫آيين‬ ‫عدالت‬ ‫ساله‬‫هزار‬ ‫سلطنت‬ ‫كه‬ ‫ها‬‫عرب‬
‫به‬ ‫را‬‫زوال‬‫است‬ ‫زمين‬ ‫روی‬ ‫گلستان‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫ما‬ ‫وطن‬ ‫و‬ ‫آوردند‬
‫را‬ ‫ما‬ ‫و‬ ‫كردند‬ ‫خراب‬ ‫اندر‬ ‫خراب‬‫اين‬ ‫به‬‫و‬ ‫سرافكندگی‬ ‫و‬ ‫ذلت‬
‫نبوت‬ ‫رسوم‬ ‫به‬ ‫نه‬ ‫اما‬ ،‫نمودی‬ ‫آزاد‬ ،‫رسانيدند‬ ‫رذالت‬ ‫و‬ ‫عبوديت‬
‫خالف‬ ‫كه‬ ،‫امامت‬ ‫يا‬‫من‬ ‫انديشه‬‫و‬ ‫حكمت‬ ‫رسم‬ ‫به‬ ‫بلكه‬ ،‫است‬
‫فيلسوفيت‬.»-"‫آخوندزاده‬ ‫ميرزافتعلی‬ ‫مكتوبات‬ ‫از‬"

135. ‫دين‬ ‫در‬ ‫مدرنيته‬ ‫حلول‬
‫آشنايی‬ ‫سرآغاز‬‫با‬ ‫ايرانيان‬‫عصر‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مدرن‬ ‫انديشه‬ ‫و‬ ‫فكر‬ ‫مبانی‬‫م‬‫شروطه‬‫باز‬
‫اجتما‬ ‫فكری‬ ‫فضای‬ ‫در‬ ‫اساسی‬ ‫مقوالتی‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫دورانی‬ ‫گردانند؛‬‫می‬‫عی‬
‫مطرح‬ ‫ايران‬،‫پارلمان‬ ،‫قانون‬ ،‫مساوات‬ ،‫عدالت‬ ،‫آزادی‬ ‫چون‬ ‫مسائلی‬ ‫شد؛‬
‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫نظام‬ ،‫شورايی‬ ‫نظام‬ ،‫اكثريت‬ ‫حق‬...‫هاي‬‫اسلوب‬ ،‫مبنا‬ ‫اين‬ ‫بر‬‫ی‬
‫شد‬ ‫مطرح‬ ‫رايج‬ ‫اعتقادی‬ ‫نظام‬ ‫از‬ ‫متفاوت‬.
،‫گرايی‬‫بومی‬ ‫و‬ ‫ستيزی‬‫غرب‬ ‫دوره‬ ،‫گرايی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫غرب‬ ‫با‬ ‫آشنايی‬ ‫ی‬‫دوره‬
‫گزينی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫شناسی‬‫غرب‬‫دوره‬.

136. ‫گرايی‬‫غرب‬ ‫و‬ ‫غرب‬ ‫با‬ ‫آشنايی‬ ‫ی‬‫دوره‬
‫از‬ ‫دوره‬ ‫اين‬‫چون‬‫افرادی‬ ‫كه‬ ‫زمانی‬ ‫از‬ ‫يعنی‬ ‫شود؛‬‫می‬ ‫شروع‬ ‫هجری‬ ‫سيزدهم‬ ‫سده‬ ‫اواسط‬
‫دانشمندش‬ ‫وزير‬ ‫و‬ ‫ميرزا‬ ‫عباس‬«‫قائم‬‫مقام‬‫فراهانی‬»،‫برای‬ ‫را‬ ‫دانشجويانی‬ ‫و‬ ‫سفيران‬
‫توسط‬ ‫موضوع‬ ‫اين‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫و‬ ‫فرستادند‬ ‫اروپا‬ ‫به‬ ‫فنون‬ ‫و‬ ‫علوم‬ ‫فراگيری‬«‫ميرزا‬‫خان‬‫تقی‬
‫اميركبير‬»‫تأسيس‬ ‫با‬«‫دارالفنون‬»‫با‬ ‫نيز‬ ‫و‬‫گسيل‬‫ايرانی‬ ‫دانشجويان‬‫ش‬ ‫پيگيری‬ ‫خارج‬ ‫به‬‫د‬.
‫اروپايی‬ ‫های‬‫كتاب‬ ‫از‬ ‫بسياری‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پس‬‫ترجمه‬‫زمينه‬ ‫در‬ ‫بسياری‬ ‫تأليفات‬ ‫و‬‫آوردهای‬ ‫دست‬
‫غرب‬‫جديد‬ ‫دنيای‬‫به‬‫درآمد‬‫نگارش‬.‫و‬ ‫كردند‬ ‫منتشر‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫های‬‫سفرنامه‬ ‫فرستادگان‬ ‫و‬ ‫سفيران‬
‫شدند‬ ‫تشكيل‬ ‫فراماسونری‬ ‫محافل‬ ‫و‬ ‫خواه‬‫ترقی‬ ‫های‬‫جمعيت‬.

137. ‫اگر‬‫همه‬‫تاريخ‬‫رأی‬ ‫هم‬ ‫مطلب‬ ‫يك‬ ‫در‬ ‫ايرانی‬ ‫نگاران‬‫باشن‬‫آن‬ ‫د‬
‫نفريعنی‬ ‫پنج‬ ‫كه‬ ‫اينست‬«‫ميرزا‬‫م‬ ،‫تبريزی‬ ‫طالبوف‬‫يرزا‬
،‫ملكم‬ ‫ميرزا‬ ،‫آخوندزاده‬ ‫فتحعلی‬‫سيد‬‫جمال‬‫الدين‬‫ا‬‫سدآ‬‫بادی‬
‫ا‬‫فغانی‬‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬‫كرمانی‬»‫و‬ ‫روشنفكران‬ ‫سرآمد‬
‫دوران‬ ‫در‬ ‫روشنگران‬‫پيش‬‫مشروطه‬ ‫انقالب‬ ‫از‬‫اند‬ ‫بوده‬.
‫مشروطيت‬ ‫فكری‬ ‫كوشندگان‬

138. «...‫سينه‬ ،‫برزن‬ ‫و‬ ‫كوچه‬ ‫در‬‫مويه‬ ‫و‬ ‫زنان‬‫ع‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫ناله‬ ‫كنان‬‫رش‬
‫می‬‫رساند‬.‫می‬‫می‬ ‫جواب‬ ‫است؟‬ ‫شده‬ ‫چه‬ ‫بابا‬ ‫كه‬ ‫پرسی‬‫ك‬ ‫دهد‬‫ه‬
،‫عرب‬ ‫پانزده‬ ‫ده‬ ،‫اين‬ ‫از‬ ‫قبل‬ ‫سال‬ ‫چند‬ ‫و‬ ‫دويست‬ ‫و‬ ‫هزار‬ ‫چرا‬
‫است‬ ‫كشته‬ ‫كوفه‬ ‫صحرای‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫عرب‬ ‫پانزده‬ ‫ده‬»‫؟‬!
«‫آخوندزاده‬ ‫فتعلی‬ ‫ميرزا‬»
‫مذهبی‬ ‫گری‬ ‫خرافه‬ ‫با‬ ‫ضديت‬

139. ‫ايران‬ ‫در‬ ‫نوانديشی‬ ‫و‬ ‫تالطم‬ ‫دوران‬
‫كه‬ ‫است‬ ‫آن‬ ‫دوره‬ ‫اين‬ ‫ويژگی‬‫و‬ ‫ها‬‫داده‬ ‫از‬‫عظيمی‬ ‫خيل‬ ‫با‬ ‫انديشه‬ ‫اصحاب‬ ‫و‬ ‫فرهنگی‬ ‫جامعه‬ ،‫قرن‬ ‫نيم‬ ‫از‬‫كمتر‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫ناگاه‬ ‫به‬
‫شدند‬ ‫موجاه‬ ‫غرب‬ ‫و‬ ‫اروپا‬ ‫انگيز‬‫حيرت‬ ‫های‬‫پيشرفت‬ ‫درباره‬ ‫اطالعات‬.‫از‬ ‫و‬ ‫رفته‬ ‫هم‬ ‫فرنگ‬ ‫به‬ ‫ها‬‫آن‬ ‫از‬ ‫جمعی‬ ،‫آن‬ ‫بر‬ ‫افزون‬
‫بودند‬ ‫كرده‬ ‫مشاده‬ ‫را‬ ‫موارد‬ ‫اين‬ ‫نزديگ‬.‫كمبودهای‬ ‫با‬‫غرب‬ ‫های‬‫داشته‬ ‫مقايسه‬ ،‫دانست‬ ‫مقايسه‬ ‫دوره‬ ً‫ا‬‫مشخص‬ ‫بايد‬ ‫را‬ ‫دوره‬ ‫اين‬
‫اسالمی‬ ‫جامعه‬ ‫كه‬ ‫انحطاطی‬ ‫با‬ ‫غرب‬ ‫های‬‫پيشرفت‬ ‫مقايسه‬ ،‫ما‬‫ايران‬‫بود‬ ‫گرفته‬ ‫فرا‬ ‫را‬.‫نگری‬ ً‫ا‬‫عمدت‬ ‫دوره‬ ‫اين‬ ‫انديشمندان‬
‫ب‬ ‫نسبت‬ ‫ای‬‫مشتاقانه‬ ‫و‬ ‫گرايانه‬‫اقبال‬ ً‫ال‬‫كام‬ ‫رويكرد‬ ‫عوض‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫جامعه‬ ‫دينی‬ ‫فرهنگ‬ ‫و‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ‫نسبت‬ ‫ای‬‫معاندانه‬ ‫و‬ ‫انتقادی‬‫ه‬
‫تمد‬ ‫و‬ ‫فرهنگ‬»‫داشتند‬ ‫غرب‬.‫نگاهی‬ ،‫غرب‬ ‫به‬ ‫آنان‬ ‫نگاه‬‫آميز‬‫تحسين‬‫است‬ ‫حيرت‬ ‫و‬ ‫شيفتگی‬‫با‬ ‫همراه‬ ‫موارد‬ ‫ای‬‫پاره‬ ‫در‬ ‫و‬.
‫نوشته‬ ‫نامه‬‫حيرت‬ ‫كتاب‬«‫ايلچی‬ ‫ابوالحسن‬»‫آيد‬‫می‬ ‫شمار‬‫به‬ ‫زمينه‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫بارزی‬ ‫بسيار‬ ‫ای‬‫نمونه‬.‫ميرزافتحعل‬ ،‫نمونه‬ ‫برای‬‫ی‬
‫آخوندزاده‬«1295-1228‫ه‬.‫ق‬»‫كه‬ ‫است‬ ‫دوره‬ ‫اين‬ ‫متفكران‬ ‫از‬ ‫يكی‬‫بااسالم‬‫ندارد‬ ‫خوشی‬ ‫ميانه‬ ‫نيز‬.‫مانع‬ ‫را‬ ‫اسالم‬ ‫وی‬
‫داند‬‫می‬ ‫ايران‬ ‫زوال‬ ‫عامل‬ ‫را‬ ‫ايران‬ ‫به‬ ‫اسالم‬ ‫آمدن‬ ‫و‬ ‫تمدن‬ ‫گسترش‬ ‫و‬ ‫بسط‬.

140. ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬«‫كنت‬‫فورت‬ ‫دوموت‬‫اروپايی‬»‫كارآم‬ ‫پليسی‬ ‫تفتيش‬ ‫دستگاه‬ ‫تا‬ ‫آورد‬ ‫ايران‬ ‫به‬ ‫را‬‫و‬ ‫نمايد‬ ‫پا‬ ‫بر‬ ‫دی‬
‫افكند‬ ‫مدرن‬ ‫پوششی‬ ‫را‬ ‫عمومی‬ ‫پيگرد‬ ‫و‬ ‫سركوب‬.‫شاه‬ ‫فرمان‬ ‫به‬ ‫ايتاليايی‬ ‫افسر‬ ‫اين‬«‫قا‬ ‫كتابچه‬‫نون‬»‫در‬ ‫و‬ ‫نوشت‬
‫حتی‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫تصريح‬ ‫آن‬«‫بد‬‫ماه‬ ‫شش‬ ‫تا‬ ‫روز‬ ‫دو‬ ‫از‬ ‫رسمی‬ ‫مذهب‬ ‫از‬ ‫راندن‬ ‫سخن‬‫حبس‬»‫داشته‬‫و‬«‫ت‬ ‫پنج‬ ‫از‬‫ومان‬
‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫گسترش‬ ‫صرف‬ ‫تا‬ ‫شود‬ ‫داده‬ ‫مجتهدان‬ ‫به‬ ‫نقدی‬ ‫جريمه‬ ‫تومان‬ ‫صد‬ ‫تا‬‫نمايند‬».‫روشنی‬ ‫به‬‫آ‬‫بودكه‬ ‫مده‬
«‫هر‬‫خواهد‬ ‫حبس‬ ‫سال‬ ‫پنج‬ ‫الی‬ ‫ماه‬ ‫پنج‬ ‫از‬ ‫دهد‬ ‫انتشار‬ ‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫عليه‬ ‫كتابی‬ ‫كه‬ ‫كسی‬‫شد‬».‫كتاب‬‫قانون‬ ‫چه‬
‫ناصری‬ ‫جديد‬ ‫پليس‬«‫مواظيت‬‫قوانين‬ ‫و‬ ‫شريعت‬ ‫احكام‬‫مذهبی‬»‫ش‬ ‫حكومتی‬ ‫نظميه‬ ‫وظايف‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫را‬‫و‬ ‫ناخت‬
‫آورد‬ ‫آن‬ ‫دگرانديشان‬ ‫و‬ ‫نافرمانان‬ ‫بر‬ ‫احكامی‬.
‫روزنامه‬‫ی‬«‫اختر‬»،‫آو‬ ‫فراهم‬ ‫در‬ ‫منورالفكر‬ ‫ازليان‬ ‫قلم‬ ‫ياری‬ ‫به‬ ،‫باشد‬ ‫ازليان‬ ‫رسمی‬ ‫ارگان‬ ‫آنكه‬ ‫بی‬‫و‬ ‫بستر‬ ‫ردن‬
‫كرد‬ ‫ايفا‬ ‫موثری‬ ‫نقش‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫ترور‬ ‫ذهنی‬ ‫طرح‬.‫مطالب‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ادعا‬ ‫اين‬ ‫های‬ ‫نشانه‬ ‫و‬ ‫داليل‬«‫اخت‬‫ر‬»‫در‬
‫كتاب‬«‫استانبول‬ ‫اختر‬ ‫بر‬ ‫تاملی‬-‫بخش‬‫اختر‬»‫و‬«‫و‬ ‫نهيليستی‬ ‫های‬ ‫انديشه‬‫سوسياليستی‬»‫آو‬‫است‬ ‫شده‬ ‫رده‬.‫بر‬
‫ج‬ ‫بسط‬ ‫و‬ ‫شرح‬ ‫و‬ ‫ثبت‬ ،‫روسيه‬ ‫و‬ ‫اروپا‬ ‫آنارشيستی‬ ‫و‬ ‫نيهيلستی‬ ‫های‬ ‫نحله‬ ‫و‬ ‫تحرك‬ ‫اخبار‬ ‫كشيدن‬‫برخی‬ ‫زئيات‬
‫گرديد‬ ‫موثر‬ ‫خود‬ ‫سهم‬ ‫به‬ ‫طرحی‬ ‫چنين‬ ‫ذهنی‬ ‫بستر‬ ‫آفرينش‬ ‫و‬ ‫برانگيختن‬ ‫در‬ ‫ترورها‬.
‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫خفيه‬ ‫پليس‬ ‫دستگاه‬

141. ‫قاجار‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫وسطی‬ ‫قرون‬ ‫جنبش‬ ‫آخرين‬
‫ق‬ ‫از‬ ‫گسست‬ ‫برای‬ ‫شيعی‬ ‫مذهب‬ ‫راهبران‬ ‫های‬ ‫تالش‬ ‫آخرين‬ ‫اوليه‬ ‫فرآيند‬ ‫شيخيه‬ ‫ظهور‬‫يود‬
‫شد‬ ‫ختم‬ ‫گری‬ ‫بهائی‬ ‫سپس‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫و‬ ‫بابيه‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫سنتی‬.‫آ‬ ‫های‬ ‫تفاوت‬ ‫چه‬ ‫اگر‬‫بين‬ ‫شكاری‬
‫بابيگری‬ ‫و‬ ‫رشتی‬ ‫كاظم‬ ‫سيد‬ ‫و‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫به‬ ‫متعلق‬ ‫شيخيه‬ ‫تفكرات‬،‫ب‬‫ها‬ ‫بهائی‬ ‫ا‬‫وجود‬
‫ستارخان‬ ‫تفنگداری‬ ‫به‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫داری‬ ‫چراغ‬ ‫حاليكه‬ ‫در‬ ‫زيرا‬ ، ‫است‬ ‫داشته‬‫وانقالب‬
‫مشروطيت‬‫برآمدند‬ ‫سالطين‬ ‫و‬ ‫ملوك‬ ‫با‬ ‫مصالحه‬ ‫در‬ ‫از‬ ‫ها‬ ‫بهائی‬ ، ‫شد‬ ‫منجر‬.‫تن‬ ‫برای‬‫افكار‬ ‫وير‬
‫رض‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬ ‫شيخيه‬ ‫زمره‬ ‫از‬ ‫تبريزی‬ ‫االسالم‬ ‫ثقه‬ ، ‫ستارخان‬ ‫كه‬ ‫بس‬ ‫همين‬ ‫ايران‬ ‫ملت‬‫كرمانی‬ ‫ای‬
‫اند؟‬ ‫بوده‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫از‬ ‫نيز‬!

142. ‫نگاه‬ ‫اسالمی‬ ‫انقالب‬ ‫ماهيت‬‫دارد‬ ‫و‬ ‫داشت‬ ‫عقب‬ ‫به‬.‫در‬ ،‫اسالمی‬ ‫انقالب‬‫اول‬ ‫درجه‬‫حاك‬ ‫حق‬ ،‫ميت‬
‫ايران‬ ‫مشروطه‬ ‫انقالب‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫را‬‫از‬«‫و‬ ‫شاه‬‫شيخ‬»‫در‬ ‫و‬ ‫سلب‬‫اختيار‬«‫ملت‬»‫بود‬ ‫گذاشته‬‫،دوباره‬
‫گذاشت‬ ‫مجتهدان‬ ‫و‬ ‫فقها‬ ‫كامل‬ ‫اختيار‬ ‫در‬ ‫بار‬ ‫اين‬ ‫و‬ ‫سلب‬ ‫ملت‬ ‫از‬.‫تاري‬ ‫نگاه‬ ‫از‬ ‫عمل‬ ‫اين‬‫خ‬‫جهانی‬
‫به‬‫پ‬ ‫به‬ ‫برگشت‬ ،‫ايران‬ ‫تاريخ‬ ‫نگاه‬ ‫از‬ ‫و‬ ،‫فرانسه‬ ‫انقالب‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫به‬ ‫برگشت‬ ‫معنای‬‫از‬ ‫يش‬‫انقالب‬
‫مشروطه‬‫است‬.‫انقالب‬ ‫اين‬ ‫در‬«‫فرديت‬»‫و‬ ‫رفت‬ ‫ميان‬ ‫از‬«‫امت‬»‫را‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫نشست‬ ‫آن‬ ‫جای‬‫ه‬
‫خودمختاری‬«‫فرد‬‫و‬‫ملت‬»‫شد‬ ‫برده‬ ‫ميان‬ ‫از‬.‫ك‬ ‫گرفت‬ ‫انجام‬ ‫دورانی‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫يعنی‬‫ملت‬ ‫ه‬
‫مقوله‬ ‫نه‬ ‫اصوال‬‫و‬ ‫سياسی‬‫حاكميت‬ ‫حق‬ ‫منشأ‬ ‫نه‬‫حكومت‬ ‫با‬‫اسالمی‬«‫خدا‬»‫جای‬ ‫به‬‫انس‬‫قائم‬ ‫ان‬
‫نشست‬ ‫ذات‬ ‫به‬.‫حاكميت‬ ‫با‬«‫فقيه‬ ‫واليت‬ ‫اهلل‬»‫تقسيم‬‫مس‬ ‫قوه‬ ‫سه‬ ‫به‬ ‫حكومت‬ ‫قوای‬‫كنترل‬ ‫و‬ ‫تقل‬
‫شد‬ ‫برده‬ ‫ميان‬ ‫از‬ ،‫است‬ ‫دمكراتيك‬ ‫و‬ ‫مدرن‬ ‫حكومتهای‬ ‫اساس‬ ‫كه‬ ،‫آنها‬ ‫متقابل‬‫بود‬.‫وم‬‫ا‬‫برگشتيم‬
‫حاكمان‬ ‫كه‬ ‫مطلقی‬ ‫حكومتهای‬ ‫دوران‬ ‫به‬‫چه‬ ‫هر‬‫كه‬ ‫دورانی‬ ‫به‬ ،‫ميكردند‬ ‫ميخواستند‬«‫و‬ ‫ملل‬
‫جمهوريت‬‫مردم‬»،‫عمال‬ ‫و‬ ‫بودند‬ ‫هيچكاره‬‫ابزار‬ ‫به‬‫اهداف‬ ‫اجرايی‬‫ش‬ ‫تبديل‬ ‫ساالران‬ ‫دين‬‫د‬.
‫اسالمی‬ ‫انقالب‬‫بود‬ ‫گذشته‬ ‫به‬ ‫رجعت‬

143. ‫جعلی‬ ،‫وضعی‬ ‫امری‬ ‫برحكومت‬ ‫واليت‬«‫يعنی‬‫فرمان‬ ‫و‬ ‫قرارداد‬ ‫تابع‬‫شارع‬»‫اعتب‬ ‫امری‬ ‫و‬‫اری‬
‫دارد‬ ‫شارع‬ ‫جعل‬ ‫به‬ ‫نياز‬ ‫آن‬ ‫ثبوت‬ ‫و‬ ‫است‬.‫شرايط‬ ‫هر‬ ‫در‬ ‫حكومت‬ ‫مشروعيت‬ ‫حيث‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫و‬‫ی‬
«‫چه‬‫زمان‬‫معصومين‬‫دوران‬ ‫در‬ ‫چه‬ ‫و‬‫غيبت‬»‫مقدس‬ ‫شارع‬ ‫ناحيه‬ ‫از‬ ‫انتصاب‬ ‫و‬ ‫اذن‬ ‫نيازمند‬‫است‬
‫ائمه‬ ‫از‬ ‫متعدد‬ ‫روايات‬ ‫و‬ ‫فراوان‬ ‫ادله‬ ‫طبق‬ ‫شد‬ ‫گفته‬ ‫كه‬ ‫چنان‬ ‫و‬‫اطهار‬«‫ع‬»‫و‬‫امام‬ ً‫ا‬‫خصوص‬
‫عصر‬«‫عج‬»‫تكليف‬ ‫آن‬ ‫طی‬ ‫كه‬ ‫مباركی‬ ‫توقيع‬ ‫در‬‫را‬ ‫شيعيان‬‫خودمعي‬ ‫غيبت‬ ‫دوران‬ ‫در‬‫فرموده‬ ‫ن‬
‫فرموده‬ ‫منصوب‬ ‫واليت‬ ‫منصب‬ ‫به‬ ‫عام‬ ‫اذن‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫شرايط‬ ‫واجد‬ ‫عادل‬ ‫فقهای‬ ،‫اند‬‫اند‬.
‫حاكم‬ ‫انتصاب‬ ‫و‬ ‫مردم‬ ‫رای‬ ‫مورد‬ ‫در‬ ‫خمينی‬ ‫امام‬ ‫نظريه‬

144. ‫سازند‬ ‫می‬ ‫غريبه‬ ‫و‬ ‫عجيبه‬ ‫های‬ ‫خواب‬ ‫بعضی‬.‫گويند‬ ‫می‬ ‫غريب‬ ‫مهمل‬ ‫های‬ ‫لفظ‬ ‫بعضی‬‫دست‬ ‫و‬
‫خوابانند‬ ‫می‬ ‫چشم‬ ‫ميدهندو‬ ‫تكان‬.‫و‬ ‫شياطين‬ ‫از‬ ‫بعضی‬‫جن‬‫كنند‬ ‫می‬ ‫اظهار‬ ‫خدمه‬.‫بع‬‫ضی‬
‫كنند‬ ‫می‬ ‫امام‬ ‫جانب‬ ‫از‬ ‫غيب‬ ‫اخبار‬ ‫ادعای‬.‫ام‬ ‫جانب‬ ‫از‬ ‫نيابت‬ ‫مدعی‬ ‫عوام‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫بعضی‬‫می‬ ‫ام‬
‫هكذا‬ ‫گردندو‬
‫داری‬ ‫مملكت‬ ‫كتاب‬ ‫الحق‬ ‫بستان‬ ‫كتاب‬ ‫از‬ ‫نقل‬»‫زهرا‬ ‫اهتمام‬ ‫به‬ ‫زنجانی‬ ‫ابراهيم‬ ‫شيخ‬ ‫تاليف‬‫پور‬ ‫عرب‬»
‫زنجانی‬ ‫ابراهيم‬ ‫شيخ‬ ‫نظريه‬‫قاضی‬‫نوری‬ ‫اله‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬ ‫محكمه‬

145. ‫آن‬ ‫نه‬ ‫مگر‬‫كه‬ ‫است‬‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬«‫رابع‬ ‫ركن‬»‫وال‬ ‫و‬ ‫دانست‬ ‫می‬ ‫امت‬ ‫و‬ ‫امام‬ ‫واسط‬ ‫را‬‫يت‬
‫شعار‬ ‫و‬ ‫زمان‬ ‫امام‬ ‫نيابت‬ ‫متضمن‬ ‫هم‬ ‫فقيه‬«‫ن‬ ‫را‬ ‫خمينی‬ ، ‫مهدی‬ ‫انقالب‬ ‫تا‬ ‫خدايا‬ ، ‫خدايا‬‫گهدار‬»
‫شيخيه‬ ‫انديشه‬ ‫بر‬ ‫چكونه‬ ‫پس‬ ، ‫است‬ ‫حق‬ ‫حضرت‬ ‫با‬ ‫خمينی‬ ‫بودن‬ ‫درركاب‬ ‫معنای‬ ‫به‬‫وارد‬ ‫ايراد‬
‫بيرق‬ ‫بر‬ ‫آنها‬ ‫شعار‬ ‫حاليكه‬ ‫در‬ ‫كنند‬ ‫می‬‫شان‬‫؟‬ ‫است‬ ‫ثبت‬!
‫به‬ ‫را‬ ‫ای‬ ‫خامنه‬ ‫آقای‬ ‫و‬ ‫خمينی‬ ‫امام‬ ‫اسالمی‬ ‫جمهوری‬ ‫در‬ ‫مناظرات‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫سخنرانی‬ ‫در‬ ‫بارها‬
‫عنوان‬«‫زمان‬ ‫امام‬ ‫نايب‬»‫يا‬ ‫و‬«‫زمين‬ ‫روی‬ ‫امام‬ ‫قائم‬»‫پسينگاه‬ ‫كه‬ ‫اند‬ ‫كرده‬ ‫معرفی‬‫تف‬‫شيخيه‬ ‫كر‬
‫است‬ ‫بوده‬.
‫شيخيه‬ ‫نظريات‬ ‫با‬ ‫زمان‬ ‫امام‬ ‫نايب‬ ‫و‬ ‫فقيه‬ ‫واليت‬ ‫همانی‬ ‫اين‬

146. ‫ب‬ ‫برگشت‬ ‫برای‬ ‫ارتجاعی‬ ‫بنيادگرای‬ ‫تاريخی‬ ‫جنبش‬ ‫يك‬ ‫شروع‬ ‫ايران‬ ‫اسالمی‬ ‫انقالب‬‫ه‬‫دوران‬
‫اسالم‬ ‫طالئی‬‫بز‬ ‫يا‬ ‫كوچك‬ ‫اشتباه‬ ‫به‬ ‫ربطی‬ ‫الزاما‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫آن‬ ‫پيروزی‬ ‫كه‬ ‫هست‬ ‫و‬ ‫بوده‬‫يا‬ ‫اين‬ ‫رگ‬
‫نداشت‬ ‫آن‬‫آمد‬ ‫می‬ ،‫دليل‬ ‫به‬ ،‫زود‬ ‫يا‬ ‫دير‬ ،‫شرايط‬‫پيش‬‫آمده‬«‫ايدئول‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ،‫اجتماعی‬‫وژيك‬»،
‫در‬ ‫كه‬ ‫همچنان‬‫بنيادگرايی‬ ، ‫سايركشورها‬‫از‬ ‫اسالمی‬ ‫حكومت‬ ‫تشكيل‬ ‫برای‬ ‫اسالمی‬«‫آ‬‫سيای‬‫ميانه‬
‫چين‬ ‫و‬ ‫روسيه‬ ‫درون‬ ‫تا‬ ‫قفقاز‬ ‫تا‬‫وتقريبا‬‫ميانه‬ ‫تا‬ ‫شمال‬ ‫و‬ ‫نزديك‬ ‫خاور‬ ‫و‬ ‫خاورميانه‬ ‫تمام‬‫افريقا‬ ‫قاره‬
،‫طالبان‬ ‫گوناگون‬ ‫اشكال‬ ‫در‬ ‫را‬‫فقيهيان‬ ‫واليت‬،‫الشباب‬ ،‫داعشيان‬ ،‫وهابيان‬ ،‫اهلل‬ ‫حزب‬‫بوكو‬ ،
‫و‬ ،‫حراميان‬…»‫ايجاد‬ ‫نيزدرپيامد‬«‫سبز‬ ‫كمربند‬»‫دمكراتي‬ ‫های‬ ‫جنبش‬ ‫با‬ ‫مقابله‬ ‫برای‬‫مستقل‬ ‫ك‬
‫داد‬ ‫رخ‬ ، ‫امريكا‬ ‫مخالف‬.‫مترق‬ ‫جناح‬ ‫عليه‬ ‫بر‬ ‫طالبان‬ ‫و‬ ‫جهانی‬ ‫ارتجاع‬ ‫همراهی‬ ‫مشخص‬ ‫نمونه‬‫ی‬
«‫مسعود‬ ‫احمدشاه‬»‫امراست‬ ‫اين‬ ‫مويد‬ ‫افغانستان‬ ‫در‬.‫گستر‬ ،‫سرسخت‬ ،‫طوالنی‬ ‫زندگی‬‫به‬ ‫رو‬ ‫و‬ ‫ده‬
‫پديده‬ ‫اين‬ ‫گسترش‬«‫دينی،مذهبی‬ ،‫سياسی‬»‫يك‬ ‫با‬ ‫ما‬ ‫كه‬ ‫ميدهد‬ ‫نشان‬«‫تاريخ‬ ‫جنبش‬‫ی‬-
‫ارتجاعی‬»‫با‬ ‫نه‬ ‫و‬ ‫هستيم‬ ‫روبرو‬‫هايی‬ ‫گروهك‬‫كوچك‬‫بتوان‬ ‫كه‬‫ك‬ ‫مهار‬ ‫سادگی‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫آنها‬‫رد‬.‫هنوز‬
‫زمان‬ ‫دهه‬ ‫چند‬‫خواهد‬ ‫می‬‫اين‬ ‫انرژی‬ ‫تا‬‫العمل‬ ‫عكس‬‫ارتجاعی‬‫مدرنيسم‬ ‫به‬‫آن‬ ‫دستاوردهای‬ ‫و‬‫به‬
‫بدهد‬ ‫دست‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫كشش‬ ‫تا‬ ،‫رسد‬ ‫آخر‬
‫عتيق‬ ‫عهد‬ ‫به‬ ‫مسلمانان‬ ‫رجعت‬

147. ‫پيشينه‬‫اسالمی‬ ‫مذاهب‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫مهدويت‬‫گردد‬ ‫می‬ ‫باز‬ ‫زيديه‬ ‫فرقه‬ ‫تفكر‬ ‫به‬.‫نصيري‬‫سده‬ ‫در‬ ‫ه‬‫ششم‬
‫دادند‬ ‫الهی‬ ‫شبه‬ ‫منزلتی‬ ‫چهارم‬ ‫ی‬ ‫خليفه‬ ‫به‬.‫م‬ ‫در‬ ‫اوليه‬ ‫طيف‬ ‫ترين‬ ‫بزرگ‬ ‫اسماعيليان‬‫مذاهب‬ ‫يان‬
‫پروراندن‬ ‫در‬ ‫اسالمی‬‫ايده‬‫موثر‬ ‫و‬ ‫كوشا‬ ‫مهدويت‬‫بودند‬.‫اسماعيليان‬ ‫دينی‬ ‫آموزه‬ ‫مبنای‬‫الموت‬ ‫در‬
‫خداشناسی‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫آن‬ ‫متضمن‬‫و‬ ‫عقل‬ ‫به‬‫نظر‬»‫بلكه‬ ،‫نيست‬‫به‬«‫و‬ ‫امام‬ ‫تعليم‬‫مرجعيت‬»‫اوست‬.
‫بود‬ ‫اميد‬ ‫بزرگ‬ ‫حسن‬‫اوست‬ ‫هم‬ ‫موعود‬ ‫و‬ ‫حجت‬ ‫شد‬ ‫مدعی‬ ‫كه‬.‫شده‬ ‫اعالم‬ ‫قيامت‬ ‫در‬‫بسيا‬ ،‫او‬‫ری‬
‫كردند‬ ‫اعالم‬ ‫منسوخ‬ ‫را‬ ‫غالب‬ ‫شريعت‬ ‫احكام‬ ‫و‬ ‫دستور‬.‫دوره‬ ‫يك‬ ‫پايان‬ ‫مفهوم‬ ‫به‬ ‫قيامت‬‫م‬‫و‬ ‫ذهبی‬
‫شد‬ ‫معرفی‬ ‫اخالقی‬ ‫روحانی‬ ‫گسترش‬ ‫آغاز‬ ‫و‬ ‫جسمانی‬.‫زمينی‬ ‫زندگی‬ ‫بر‬ ‫پايانی‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫و‬ ‫ظاهری‬
‫شد‬ ‫خوانده‬ ‫جهانی‬ ‫همين‬ ‫دينی‬ ‫معاد‬ ‫معنای‬ ‫و‬ ‫مطلوب‬ ‫بر‬ ‫آغازی‬.
‫حروفيان‬‫شناختند‬ ‫می‬ ‫آخرالزمان‬ ‫موعود‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫پيشوای‬ ‫نيز‬.
‫مشعشيان‬‫دادند‬ ‫جديد‬ ‫اوجی‬ ‫را‬ ‫مهدويت‬ ‫به‬ ‫باور‬ ‫خوزستان‬.‫آئي‬ ‫و‬ ‫بازنگری‬ ‫اين‬ ‫تمامی‬ ‫در‬‫ن‬
‫ظهور‬ ‫به‬ ‫اعتقاد‬ ،‫ما‬ ‫پيشينيان‬ ‫زندگی‬ ‫دشوار‬ ‫و‬ ‫ستم‬ ‫بر‬ ،‫نابرابر‬ ‫فضای‬ ‫در‬ ،‫ها‬ ‫آفرينی‬‫حتمی‬ ‫و‬ ‫ناگريز‬
‫تح‬ ‫را‬ ‫الهی‬ ‫ی‬ ‫شده‬ ‫داده‬ ‫وعده‬ ‫عدالت‬ ‫و‬ ‫اصالح‬ ‫را‬ ‫زمينی‬ ‫بشر‬ ‫كاستی‬ ‫و‬ ‫خطا‬ ‫كه‬ ‫بشر‬ ‫منجی‬‫پذير‬ ‫قق‬
‫بود‬ ‫آفريده‬ ‫جهانی‬ ‫اين‬ ‫مصائب‬ ‫تحمل‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫انگيز‬ ‫دل‬ ‫اميدی‬ ‫و‬ ‫خاطر‬ ‫آرامش‬ ،‫كند‬.
‫مهدويت‬ ‫پيشينه‬

148. ‫اوليه‬ ‫ميراث‬ ‫خواندن‬ ‫با‬‫كه‬ ‫يابيم‬ ‫می‬ ‫در‬ ‫دو‬ ‫هر‬ ‫شيعی‬ ‫و‬ ‫مسيحی‬«‫نه‬‫نه‬ ‫مسيح‬‫مهدی‬»،‫ه‬‫يك‬ ‫يچ‬
‫كنند‬ ‫تاخير‬ ‫بازگشتن‬ ‫در‬ ‫اندازه‬ ‫اين‬ ‫كه‬ ‫نبود‬ ‫قرار‬.«‫مسيحيان‬‫شيعيان‬ ‫و‬‫اوليه‬»‫گم‬‫كه‬ ‫داشتند‬ ‫ان‬
‫برقرا‬ ‫عدالت‬ ‫و‬ ‫رسيد‬ ‫خواهد‬ ‫پايان‬ ‫به‬ ‫جهان‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫خواهند‬ ‫ظهور‬ ‫زودی‬ ‫به‬ ‫مهدی‬ ‫نيز‬ ‫و‬ ‫مسيح‬‫ر‬
‫ديد‬ ‫خواهند‬ ‫را‬ ،‫داوری‬ ‫روز‬ ‫يا‬ ،‫الدين‬ ‫يوم‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫خواهد‬.‫گ‬ ‫می‬ ‫بلومنبرگ‬ ‫هانس‬ ‫كه‬ ‫گونه‬ ‫همان‬‫ويد‬
‫های‬ ‫سده‬ ‫پايان‬ ،‫جديد‬ ‫عصر‬ ‫خاستگاه‬‫و‬ ‫ميانی‬‫سكوالريسم‬ ‫آغاز‬‫آن‬‫درياف‬ ‫بشر‬ ‫كه‬ ‫بود‬‫به‬ ‫جهان‬ ‫ت‬
‫رسد‬ ‫نمی‬ ‫پايان‬ ‫به‬ ‫ها‬ ‫زودی‬ ‫اين‬.‫ب‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫جای‬ ،‫عالم‬ ‫الوقوع‬ ‫قريب‬ ‫ويرانی‬ ‫و‬ ‫ناپايداری‬ ‫حس‬‫ه‬
‫ی‬ ‫درباره‬ ‫مدرن‬ ‫های‬ ‫نظريه‬ ‫ظهور‬ ‫ی‬ ‫زمينه‬ ‫نتيجه‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫داد‬ ‫جهان‬ ‫اين‬ ‫ثبات‬ ‫به‬ ‫اعتماد‬"‫دولت‬"
‫شد‬ ‫فراهم‬.
‫مهدويت‬ ‫پيشينه‬(2)

149. ‫د‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ‫زمين‬ ‫روی‬ ‫در‬ ‫او‬ ‫نماينده‬ ‫وجود‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫موعود‬ ‫دهنده‬ ‫نجات‬ ‫ظهور‬ ‫مساله‬‫ر‬
‫بو‬ ‫مطرح‬ ، ‫اسالمی‬ ‫كشورهای‬ ‫اكثر‬ ‫در‬ ‫بلكه‬ ،‫ايران‬ ‫در‬ ‫ميالدی‬ ‫نوزدهم‬ ‫قرن‬‫و‬ ‫د‬
‫نام‬ ‫به‬ ‫كسانی‬«‫موعود‬ ‫مهدی‬»‫اجتماع‬ ‫صحنه‬ ‫در‬ ‫قدم‬‫گذاشتند‬.‫جمله‬ ‫آن‬ ‫از‬‫بودند‬
«‫غالم‬‫قاديانی‬ ‫احمد‬‫هندوستان‬ ‫در‬»،«‫محمدبن‬‫در‬ ‫المهدی‬ ‫حسن‬ ‫عبداهلل‬
‫سومالی‬»‫و‬«‫مهدی‬‫در‬ ‫سودانی‬‫سودان‬».
‫پيشينه‬‫مهدويت‬(3)

150. ‫ايران‬ ‫در‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫فراز‬
‫ب‬ ‫ورود‬ ‫هنگام‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫شده‬ ‫سرآمد‬ ‫جوانی‬ ‫اودر‬ ‫شهرت‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫بحرين‬ ‫احصای‬ ‫اهل‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬‫ه‬
‫هنگامی‬ ‫گرفت‬ ‫قرار‬ ‫دربار‬ ‫و‬ ‫مردم‬ ‫وسيع‬ ‫استقبال‬ ‫مورد‬ ‫ايران‬‫ته‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫تقاضا‬ ‫او‬ ‫از‬ ‫شاه‬ ‫كه‬،‫بماند‬ ‫ران‬
‫جواب‬ ‫چنين‬ ‫شيخ‬‫گفت‬:«،‫شد‬ ‫خواهد‬ ‫سلطنت‬ ‫امر‬ ‫تعطيل‬ ‫باعث‬ ،‫باشم‬ ‫سلطان‬ ‫جوار‬ ‫در‬ ‫من‬ ‫اگر‬‫سبب‬ ‫شاه‬
‫پرسيد‬.‫با‬ ‫البته‬ ‫داد‬ ‫پاسخ‬ ‫شاه‬ ‫ذلت؟‬ ‫به‬ ‫يا‬ ‫كرد‬ ‫خواهم‬ ‫زندگی‬ ‫عزت‬ ‫با‬ ‫اقامت‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫آيا‬ ‫گفت‬‫عزت‬ ‫كمال‬.
‫چ‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫می‬ ‫جاری‬ ‫ستم‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫احكام‬ ‫و‬ ‫اوامر‬ ‫تمام‬ ،‫حكام‬ ‫و‬ ‫سالطين‬ ‫من‬ ‫اعتقاد‬ ‫به‬ ‫داد‬ ‫پاسخ‬ ‫شيخ‬‫ون‬
‫مرا‬ ،‫رعيت‬«‫الطاعه‬ ‫مسموع‬»‫گر‬ ‫می‬ ‫پناهنده‬ ‫من‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫می‬ ‫من‬ ‫به‬ ‫رجوع‬ ‫امور‬ ‫همه‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫دانسته‬،‫دند‬
‫واجب‬ ‫من‬ ‫بر‬ ‫ايشان‬ ‫حاجات‬ ‫انجام‬ ‫و‬ ‫مسلمانان‬ ‫از‬ ‫حمايت‬‫است‬».‫از‬‫اط‬ ‫در‬ ‫مسافرت‬ ‫به‬ ‫شيخ‬ ‫پس‬ ‫اين‬‫راف‬
‫ش‬ ‫پر‬ ‫استقبال‬ ‫با‬ ‫قم‬ ‫و‬ ‫مشهد‬ ،‫نيشابور‬ ،‫شاهرود‬ ،‫كرمانشاه‬ ،‫اصفهان‬ ‫شهرهای‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫پرداخت‬ ‫ايران‬‫مردم‬ ‫ور‬
‫شد‬ ‫روبرو‬.‫خواندند‬ ‫نماز‬ ‫او‬ ‫سر‬ ‫پشت‬ ‫در‬ ‫تن‬ ‫هزار‬ ‫شانزده‬ ‫يكبار‬ ‫اصفهان‬ ‫شهر‬ ‫در‬.

151. ‫ايران‬ ‫در‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫فراز‬(1)
‫دراحاديث‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫مرتبت‬‫كه‬ ‫بود‬ ‫درجه‬ ‫بدان‬ ‫تا‬ ‫عرفان‬ ‫و‬«‫تنكابنی‬‫قص‬ ‫مولف‬‫ص‬‫العلما‬»
‫را‬ ‫او‬«‫سرآمد‬‫علمای‬‫عصر‬»‫است‬ ‫دانسته‬.‫چنان‬ ‫ايران‬ ‫شهرهای‬ ‫از‬ ‫يك‬ ‫هر‬ ‫به‬ ‫شيخ‬ ‫ورود‬ ‫هنگام‬‫مورد‬
‫بود‬ ‫برانگيخته‬ ‫را‬ ‫علما‬ ‫ساير‬ ‫خودپسندی‬ ‫و‬ ‫رشك‬ ‫كه‬ ‫گرفت‬ ‫می‬ ‫قرار‬ ‫استقبال‬.
‫آن‬‫ه‬ ‫توده‬ ‫كه‬ ‫اقبالی‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫آمده‬ ‫عمل‬ ‫به‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫از‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫نظير‬ ‫بی‬ ‫استقبال‬‫مردم‬ ‫ای‬
‫آن‬ ‫نماينده‬ ‫برغانی‬ ‫تقی‬ ‫محمد‬ ‫مال‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫روحانيونی‬ ‫پسندی‬ ‫خود‬ ،‫بودند‬ ‫داده‬ ‫نشان‬ ‫او‬ ‫به‬‫به‬ ،‫بود‬ ‫ان‬
‫بود‬ ‫كرده‬ ‫دار‬ ‫جريحه‬ ‫شدت‬.‫متز‬ ‫مثابه‬ ‫به‬ ،‫او‬ ‫آراء‬ ‫و‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫به‬ ‫مردم‬ ‫فراوان‬ ‫اقبال‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫لزل‬
‫بود‬ ‫روحانيون‬ ‫قدرت‬ ‫گرديدن‬.، ‫علما‬ ‫از‬ ‫برخی‬ ‫توسط‬ ‫شيخ‬ ‫تكفير‬ ‫دليل‬ ‫بهمين‬‫دف‬ ‫برای‬‫دين‬ ‫از‬ ‫اع‬
‫بود‬ ‫شخصی‬ ‫های‬ ‫طلبی‬ ‫جاه‬ ‫ارضاء‬ ‫برای‬ ،‫باشد‬.

152. ‫قاجار‬ ‫دربار‬ ‫و‬ ‫عراق‬ ‫كربالی‬ ‫در‬ ‫شيخيه‬ ‫نفوذ‬
‫بود‬ ‫شده‬ ‫كشيده‬ ‫هم‬ ‫شاهزادگان‬ ‫ميان‬ ‫به‬ ‫حتی‬ ‫شيخيه‬ ‫نفوذ‬.‫نشان‬ ‫اوليه‬ ‫بررسيهای‬‫اقبال‬ ‫از‬
‫بود‬ ‫شيخيه‬ ‫به‬ ‫قاجار‬ ‫خواه‬ ‫تحول‬ ‫شاهزادگان‬ ‫بسياری‬.‫هنگامی‬ ‫رابطه‬ ‫همين‬ ‫در‬‫مح‬ ‫كه‬،‫مدشاه‬
‫كرد‬ ‫راكور‬ ‫بالفصل‬ ‫شاهزادگان‬ ‫از‬ ‫يكدسته‬«‫رسمی‬‫جاری‬ ‫هميشه‬ ‫ايران‬ ‫تاريخ‬ ‫در‬ ‫كه‬‫بوده‬»‫و‬
‫نگ‬ ‫آنان‬ ‫از‬ ‫رشتی‬ ‫كاظم‬ ‫سيد‬ ،‫بردند‬ ‫می‬ ‫بسر‬ ‫عراق‬ ‫در‬ ‫تنگدستی‬ ‫نهايت‬ ‫در‬ ‫عده‬ ‫اين‬‫می‬ ‫داری‬ ‫اه‬
‫كرد‬.‫داشت‬ ‫قرار‬ ‫عراق‬ ‫كربالی‬ ‫در‬ ‫اساسا‬ ‫شيخيه‬ ‫اوليه‬ ‫پايگاه‬ ‫كه‬ ‫بايددانست‬.

153. ‫شيخيه‬ ‫انتشارات‬
‫حدود‬ ‫در‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫آثار‬132‫حكمت‬ ‫مانند‬ ‫مختلف‬ ‫های‬ ‫رشته‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫دارد‬ ‫عنوان‬
‫تال‬ ‫شيعه‬ ‫اعتقادات‬ ‫اصول‬ ‫و‬ ‫ادبی‬ ‫رساالت‬ ،‫فلسفه‬ ،‫قرآن‬ ‫تفسير‬ ،‫فقه‬ ‫اصول‬ ،‫الهی‬‫گرديده‬ ‫يف‬
‫است‬.‫شامل‬ ‫كه‬ ‫آنها‬ ‫از‬ ‫بزرگی‬ ‫مجموعه‬ ‫و‬ ‫شده‬ ‫تاليف‬ ‫عربی‬ ‫زبان‬ ‫به‬ ‫آثار‬ ‫اين‬99‫با‬ ‫است‬ ‫رساله‬
‫است‬ ‫رسيده‬ ‫چاپ‬ ‫به‬ ‫الكلم‬ ‫جوامع‬ ‫نام‬.‫حدود‬ ‫در‬ ‫نيز‬ ‫رشتی‬ ‫كاظم‬ ‫سيد‬ ‫آثار‬170‫دارد‬ ‫عنوان‬.
‫فار‬ ‫زبان‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫كتاب‬ ‫پانزده‬ ‫كه‬ ‫شده‬ ‫نگاشته‬ ‫عربی‬ ‫و‬ ‫فارسی‬ ‫های‬ ‫زبان‬ ‫به‬ ‫آثار‬ ‫اين‬‫سی‬
‫است‬«‫عملی‬ ‫و‬ ‫عقلی‬ ‫كاربرد‬ ‫دارای‬ ‫انتشارات‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫بسياری‬ ‫ممكنست‬ ‫آنكه‬ ‫از‬ ‫فارغ‬‫نباشند‬»
‫اين‬‫دوران‬ ‫درآن‬ ‫مدعی‬ ‫علمای‬ ‫بسياری‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫حالی‬ ‫در‬‫فاقد‬ ‫دوران‬ ‫اين‬ ‫و‬‫مكت‬ ‫نوشته‬‫و‬ ‫وب‬
‫عوامفريب‬ ‫سروته‬ ‫بی‬ ‫های‬ ‫روايت‬ ‫راوی‬ ‫عمدتا‬‫هستند‬ ‫و‬ ‫بوده‬.

154. ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫فكری‬ ‫مايه‬ ‫بن‬
‫دارد‬ ‫قرار‬ ‫واليت‬ ‫مساله‬ ‫و‬ ‫شناسی‬ ‫امام‬ ‫بر‬ ،‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫معتقدات‬ ‫اساس‬.‫دريافت‬ ‫برای‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫معتقد‬ ‫او‬‫اخبار‬
‫ا‬ ‫تنها‬ ‫و‬ ‫اند‬ ‫يافته‬ ‫وفات‬ ‫امامان‬ ‫تمام‬ ‫چون‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫مراجعه‬ ‫امامان‬ ‫به‬ ‫بايد‬ ،‫دين‬ ‫حقايق‬ ‫يا‬ ‫مذهبی‬ ‫صحيح‬‫مام‬
،‫است‬ ‫غايب‬ ‫نظرها‬ ‫از‬ ‫ولی‬ ،‫زنده‬ ‫شيعه‬ ‫دوازدهم‬«‫دنياي‬ ‫مقام‬ ‫صاحب‬ ‫كه‬ ‫مجتهدان‬ ‫سخنان‬ ‫به‬ ‫نبايد‬ ‫پس‬‫و‬ ‫ی‬
‫كرد‬ ‫اعتنا‬ ،‫هستند‬ ‫ظاهری‬ ‫نفوذی‬».‫اما‬ ‫خصوص‬ ‫به‬ ،‫امامان‬ ‫عهده‬ ‫به‬ ‫دين‬ ‫صحيح‬ ‫اخبار‬ ‫تصديق‬ ‫بلكه‬‫غايب‬ ‫م‬
‫است‬.‫م‬ ‫نظر‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫غايب‬ ‫جسمی‬ ‫نظر‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫آخر‬ ‫امام‬ ‫يا‬ ‫حاضر‬ ‫امام‬ ‫با‬ ‫معنوی‬ ‫نحوی‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫داشت‬ ‫عقيده‬ ‫او‬‫عنوی‬
‫كند‬ ‫می‬ ‫كشف‬ ‫را‬ ‫امامت‬ ‫حقايق‬ ‫و‬ ‫دارد‬ ‫ارتباط‬ ،‫است‬ ‫حاضر‬.‫گو‬ ‫هر‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫معنوی‬ ‫كشفی‬ ،‫كشف‬ ‫اين‬‫كشف‬ ‫نه‬
‫ها‬ ‫كتاب‬ ‫راه‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫ظاهری‬‫دارد‬ ‫تفاوت‬ ،‫آيد‬ ‫می‬ ‫دست‬ ‫به‬.‫م‬ ‫را‬ ‫وقت‬ ‫روحانيت‬ ‫و‬ ‫تقليد‬ ‫اساس‬ ‫مايه‬ ‫بن‬ ‫اين‬‫ورد‬
‫بردند‬ ‫پناه‬ ‫شيخ‬ ‫تكفير‬ ‫به‬ ‫بطوريكه‬ ‫ساخت‬ ‫فراهم‬ ‫را‬ ‫آنان‬ ‫وحشت‬ ‫موجبات‬ ‫و‬ ‫داد‬ ‫می‬ ‫قرار‬ ‫تعرض‬.

155. ‫معمم‬ ‫مجتهدی‬‫مانند‬ ‫اماميه‬ ‫شيعه‬‫ابراهيم‬ ‫شيخ‬‫برجست‬ ‫علمای‬ ‫از‬ ‫زنجانی‬‫دوران‬ ‫ه‬
‫مسروطيت‬«‫شيخ‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫محكمه‬ ‫قاضی‬‫نوری‬ ‫اله‬ ‫فضل‬‫به‬ ‫را‬‫مرگ‬‫واو‬ ‫محكوم‬‫بر‬ ‫را‬
‫داركرد‬ ‫سر‬»،،‫روی‬ ‫هيچ‬ ‫به‬‫ش‬ ‫نمی‬ ‫مشروعيتی‬ ‫اسالم‬ ‫در‬ ‫روحانيت‬ ‫نهاد‬ ‫برای‬‫ناسد‬.
‫مشروعيت‬ ‫هنگامی‬ ،‫دارد‬ ‫ويژه‬ ‫امتياز‬ ‫كه‬ ‫صنفی‬ ‫يا‬ ‫طبقه‬ ‫مقام‬ ‫در‬ ،‫روحانيت‬‫يابد‬ ‫می‬
‫واسطه‬ ،‫اسالم‬ ‫در‬ ‫كه‬‫باشد‬ ‫داشته‬ ‫معنا‬ ‫خالق‬ ‫و‬ ‫خلق‬ ‫ميان‬.‫چ‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫او‬ ‫نظر‬ ‫از‬‫ه‬
،‫شود‬ ‫می‬ ‫دينی‬ ‫های‬ ‫تكليف‬ ‫و‬ ‫امور‬ ‫به‬ ‫مربوط‬‫و‬ ‫خدا‬ ‫ميان‬ ‫ای‬ ‫واسطه‬ ،‫اسالم‬ ‫در‬
‫نيست‬ ‫انسان‬.‫اصو‬ ‫خالف‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫روحانيان‬ ‫عموم‬ ‫كردار‬ ‫كه‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫جدا‬ ،‫زنجانی‬‫و‬ ‫ل‬
‫اسالم‬ ‫های‬ ‫آموزه‬"‫واقعی‬"‫دارد‬ ‫باور‬ ،‫داند‬ ‫می‬"‫ا‬ ‫اسالم‬ ،‫ترديد‬ ‫و‬ ‫شك‬ ‫هيچ‬ ‫بی‬‫ز‬
،‫نكرده‬ ‫مقرر‬ ‫روحانی‬ ‫صنف‬ ‫يك‬ ،‫بشر‬ ‫و‬ ‫امت‬‫ندارد‬ ‫روحانی‬ ً‫ا‬‫قطع‬ ‫اسالم‬."
‫مشروطيت‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫زنجانی‬ ‫ابراهيم‬ ‫شيخ‬ ‫نظريه‬

156. ‫وسطی‬ ‫قرون‬ ‫های‬ ‫تاريكخانه‬ ‫در‬ ‫وحشت‬
‫العن‬ ‫مطلق‬ ‫سلطان‬ ‫داشتند؟‬ ‫وحشت‬ ‫شيخيه‬ ‫انقالبی‬ ‫شناسی‬ ‫امام‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫كسانی‬ ‫چه‬‫انبوه‬ ،‫ان‬
‫فئودال‬ ‫روحانيون‬ ‫باالی‬ ‫قشر‬ ‫و‬ ‫درباريان‬ ،‫اشراف‬ ،‫مالكان‬ ،‫ها‬ ‫فئودال‬ ‫انبوه‬ ،‫شاهزادگان‬.‫اگر‬
‫سرنگونی‬ ‫شد‬ ‫می‬ ‫قرار‬‫توده‬ ‫حكومت‬ ‫و‬ ‫پيروزی‬ ‫و‬ ‫تاريكی‬ ‫و‬ ‫اهريمنان‬ ‫و‬ ‫استبداد‬ ‫و‬ ‫ظلم‬‫های‬
‫و‬ ‫ستمكش‬‫چه‬ ، ‫گيرد‬ ‫صورت‬ ‫روستايی‬‫پذيرفتند‬ ‫می‬ ‫جان‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫كسانی‬‫؟‬
‫شهری‬ ‫و‬ ‫روستايی‬ ‫تپيده‬ ‫خاك‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫گرسنه‬ ‫های‬ ‫توده‬ ‫انبوه‬.‫ه‬ ‫فئودال‬ ،‫درباريان‬ ‫چه‬ ‫هر‬،‫ا‬
‫بودن‬ ‫عالقه‬ ‫بی‬ ‫او‬ ‫نزديك‬ ‫ظهور‬ ‫و‬ ‫غايب‬ ‫امام‬ ‫به‬ ‫روحانی‬ ‫باالی‬ ‫قشر‬ ‫و‬ ‫اشراف‬ ،‫شاهزادگان‬‫توده‬ ،‫د‬
‫فكری‬ ‫مشغله‬ ‫هيچ‬ ‫روستايی‬ ‫و‬ ‫شهری‬ ‫های‬‫ديگری‬«‫ظهور‬ ‫آرزوی‬ ‫جز‬‫نزديك‬»‫نداشتن‬ ‫او‬‫د‬.

157. ‫شيخيه‬ ‫با‬ ‫شيعه‬ ‫تفاوت‬
‫پ‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫كس‬ ‫هر‬ ‫و‬ ‫دارند‬ ‫اعتقاد‬ ،‫معاد‬ ‫و‬ ‫امامت‬ ،‫نبوت‬ ،‫عدل‬ ،‫توحيد‬ ‫اصل‬ ‫پنج‬ ‫به‬ ‫شيعيان‬‫باور‬ ‫اصل‬ ‫نج‬
‫شيعه‬ ،‫باشد‬ ‫داشته‬‫نامند‬ ‫می‬ ‫اماميه‬.‫شيخيه‬ ‫ّا‬‫م‬‫ا‬‫ب‬ ‫دين‬ ‫كه‬ ‫معتقدند‬ ،‫اصل‬ ‫پنج‬ ‫اين‬ ‫جای‬ ‫به‬‫ركن‬ ‫چهار‬ ‫ر‬
‫يعنی‬ ،‫است‬ ‫استوار‬«‫معرفت‬‫جامع‬ ‫فقيه‬ ‫معرفت‬ ‫و‬ ‫امام‬ ‫معرفت‬ ،‫پيامبر‬ ‫معرفت‬ ،‫خداوند‬‫الشراي‬‫ط‬»‫در‬ ‫كه‬
‫را‬ ‫اخير‬ ‫ركن‬ ‫اين‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫ـ‬ ‫السالم‬ ‫عليه‬ ‫ـ‬ ‫امام‬ ‫جانشين‬ ،‫غيبت‬ ‫زمان‬«‫رابع‬ ‫ركن‬»‫يا‬«‫چهارم‬ ‫ركن‬»‫می‬
‫نامند‬.‫شيخيه‬ ‫عقيده‬ ‫به‬‫احسايی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫ابتداء‬ ‫رابع‬ ‫ركن‬،‫اي‬ ‫رشتی‬ ‫كاظم‬ ‫سيد‬ ‫سپس‬‫و‬ ‫يافت‬ ‫را‬ ‫مقام‬ ‫ن‬
‫ص‬ ‫به‬ ‫خان‬ ‫كريم‬ ‫نوادگان‬ ‫و‬ ‫فرزندان‬ ‫نيز‬ ‫وی‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫و‬ ‫رسيد‬ ‫درجه‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫خان‬ ‫كريم‬ ‫حاج‬ ‫او‬ ‫از‬ ‫بعد‬‫ورت‬
‫گردد‬ ‫می‬ ‫وی‬ ‫جانشين‬ ‫ارثی‬.‫بايد‬‫ك‬ ‫نمی‬ ‫انكار‬ ‫را‬ ‫عدل‬ ‫و‬ ‫معاد‬ ‫اصل‬ ‫كرمان‬ ‫شيخيه‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫يادآور‬‫ولی‬ ‫نند؛‬
‫گويند‬ ‫می‬:‫نيست‬ ‫آنها‬ ‫ذكر‬ ‫برای‬ ‫دليلی‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫مسلمات‬ ‫از‬ ‫دو‬ ‫اين‬.‫تفس‬ ‫در‬ ‫طباطبائی‬ ‫عالمه‬‫يرالميزان‬
‫جرگه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫شيخيه‬‫اماميه‬ ‫شيعيان‬‫كند‬ ‫می‬ ‫تلقی‬.

158. 1-‫شيخيه‬‫درمورد‬‫امام‬ ‫غيبت‬‫ب‬ ،‫نيست‬ ‫زنده‬ ‫خود‬ ‫پيكرجسمانی‬ ‫با‬ ‫وی‬ ‫كه‬ ‫بودند‬ ‫معتقد‬ ‫زمان‬‫جوهر‬ ‫با‬ ‫ل‬
‫ا‬ ‫بكمك‬ ‫و‬ ‫برگزيند‬ ‫خويش‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫مختلف‬ ‫های‬ ‫كالبد‬ ‫ميتواند‬ ‫روح‬ ‫اين‬ ‫و‬ ‫بسرميبرد‬ ‫روحانی‬‫ها‬ ‫كالبد‬ ‫ين‬
‫دهد‬ ‫ادامه‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫زندگی‬.‫ه‬ ‫ازنهضت‬ ‫بسياری‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫تناسخ‬ ‫و‬ ‫حلول‬ ‫تكرارنظريه‬ ‫سخن‬ ‫اين‬‫ای‬
‫اند‬ ‫مجهزبوده‬ ‫بدان‬ ‫درآغازاسالم‬ ‫ما‬ ‫اجتماعی‬.
2-‫جسمانی‬ ‫بصورت‬ ‫پيامبررا‬ ‫معراج‬ ‫شيخيه‬‫ندانسته‬‫هورقل‬ ‫بدن‬ ‫با‬ ‫پيامبر‬ ‫كه‬ ‫معتقدند‬ ‫و‬‫يايی‬(‫رويا‬ ‫در‬)‫به‬
‫است‬ ‫رفته‬ ‫معراج‬
3-‫د‬ ‫معتقدند‬ ‫و‬ ‫دانسته‬ ‫غيرممكن‬ ‫او‬ ‫جسمانی‬ ‫بدن‬ ‫با‬ ‫نيز‬ ‫آخرت‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫انسانها‬ ‫بازگشت‬ ‫معراج‬‫آخرت‬ ‫ر‬
‫شد‬ ‫خواند‬ ‫ظاهر‬ ‫قليايی‬ ‫هور‬ ‫بدن‬ ‫با‬ ‫انسانها‬.‫روايت‬ ‫از‬ ‫سازگارتر‬ ‫علم‬ ‫با‬ ‫اساسا‬ ‫نظريه‬ ‫سه‬ ‫اين‬‫و‬ ‫شيعه‬ ‫سنتی‬
‫است‬ ‫اسالمی‬ ‫مذاهب‬ ‫ساير‬
4-‫عمال‬ ‫؛‬ ‫شيعه‬ ‫تاريخ‬ ‫در‬ ‫بار‬ ‫نخستين‬ ‫برای‬ ‫شيخيه‬‫كردند‬ ‫مرسوم‬ ‫را‬ ‫ديالكتيكی‬ ‫الهيات‬.
5-‫ان‬‫بوده‬ ‫معتقد‬ ‫مرد‬ ‫و‬ ‫زن‬ ‫بين‬ ‫حقوق‬ ‫تساوی‬ ‫نوعی‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫ميكرده‬ ‫نفی‬ ‫را‬ ‫زوجات‬ ‫تعدد‬ ‫شيخيه‬‫د‬.
6-‫را‬ ‫قرآن‬ ‫شيخيه‬«‫خدا‬ ‫رسول‬ ‫كالم‬»‫دانند‬ ‫می‬.‫از‬ ‫بعد‬ ‫كه‬ ‫موضوعی‬156‫و‬ ‫سروش‬ ‫دكتر‬ ‫توسط‬ ‫سال‬
‫شود؟‬ ‫می‬ ‫بيان‬ ‫هم‬ ‫گنجی‬!»
‫شيخيه‬ ‫فكری‬ ‫ريشه‬

159. ‫ها‬ ‫پديده‬ ‫كه‬ ‫مبنا‬ ‫اين‬ ‫بر‬ ‫شيخيه‬ ‫گذاران‬ ‫بنيان‬«‫ظاهر‬‫و‬‫باطنی‬»‫مناب‬ ‫از‬ ‫خود‬ ‫تفسير‬ ‫در‬ ،‫دارند‬‫نقد‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫ع‬
‫شناخت‬«‫ظاهری‬»‫پ‬ ‫كه‬ ‫برآمدند‬ ‫دگرانديش‬ ‫اصولی‬ ‫و‬ ‫عقايد‬ ‫ی‬ ‫عرضه‬ ‫صدد‬ ‫در‬ ،‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫اوليای‬‫يشينه‬
‫داشت‬ ‫اسماعيليان‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫پيشين‬ ‫مذهبی‬ ‫های‬ ‫دسته‬ ‫و‬ ‫آئين‬ ‫گری‬ ‫باطنی‬ ‫در‬ ‫ريشه‬ ‫و‬.‫واقعي‬‫كه‬ ‫است‬ ‫اين‬ ‫ت‬
‫ب‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫اسالمی‬ ‫متعارف‬ ‫غير‬ ‫مذاهب‬ ‫رهروان‬ ‫تر‬ ‫پيش‬ ‫را‬ ‫احسايی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫آرای‬ ‫از‬ ‫زيادی‬ ‫بخش‬‫رخی‬
‫ام‬ ،‫بودند‬ ‫كرده‬ ‫عرضه‬ ‫فهم‬ ‫خواص‬ ‫و‬ ‫رند‬ ‫زبانی‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫لفافه‬ ‫در‬ ‫نامدار‬ ‫عرفای‬ ‫و‬ ‫اماميه‬ ‫دينی‬ ‫علمای‬‫شيخ‬ ‫ا‬
‫مقتض‬ ‫به‬ ‫رو‬ ‫ت‬ ‫صريح‬ ‫و‬ ‫تر‬ ‫منسجم‬ ‫را‬ ‫آرا‬ ‫آن‬،‫خويش‬ ‫ی‬ ‫مبتكرانه‬ ‫های‬ ‫دستكاری‬ ‫و‬ ‫افزودن‬ ‫با‬ ‫احمد‬‫ای‬
‫نمود‬ ‫عمومی‬ ‫ی‬ ‫عرضه‬ ،‫زمانه‬.‫است‬ ‫بوده‬ ‫آفرين‬ ‫تحرك‬ ‫همواره‬ ‫و‬ ‫برانگيزاننده‬ ‫يكه‬ ‫امر‬.‫د‬ ‫منابع‬‫شيخ‬ ‫ينی‬
‫بود‬ ‫قرآنی‬ ‫آيات‬ ‫برخی‬ ‫از‬ ‫متفاوت‬ ‫تفسير‬ ‫و‬ ‫احاديث‬ ‫و‬ ‫اخبار‬ ً‫ا‬‫عمدت‬.‫كر‬ ‫استدالل‬ ‫آنها‬ ‫مخالفان‬‫كه‬ ‫دند‬
‫از‬ ‫غالت‬ ‫های‬ ‫فرقه‬ ‫باورمندان‬ ‫تر‬ ‫پيش‬ ‫را‬ ‫آيات‬ ‫از‬ ‫تفسيرها‬ ‫و‬ ‫اخبار‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫بسياری‬‫جمله‬«‫اسماع‬‫يليه‬»
‫ندارند‬ ‫اعتباری‬ ‫لذا‬ ،‫بودند‬ ‫كرده‬ ‫عنوان‬.‫و‬ ‫عمو‬ ‫برغانی‬ ‫تقی‬ ‫محمد‬ ‫مال‬‫پدرشوهر‬«‫زن‬ ‫العين‬ ‫قره‬‫نامدار‬
‫دگرانديش‬‫زمانه‬»،‫شيخ‬ ‫تكفير‬ ‫حكم‬‫احسائی‬ ‫احمد‬‫نمود‬ ‫صادر‬ ‫را‬.‫ع‬ ‫در‬ ‫شيعه‬ ‫بزرگان‬ ‫برخی‬‫همچون‬ ‫تبات‬
«‫سيد‬‫محمد‬‫مجاهد‬»‫از‬ ،‫مراجع‬،‫شيعيان‬‫دادند‬ ‫شيخی‬ ‫گذار‬ ‫بدعت‬ ‫تكفير‬ ‫بر‬ ‫حكم‬ ‫نيز‬.
‫شيخيه‬ ‫فكری‬ ‫ريشه‬

160. ‫عنوان‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫آرای‬ ‫در‬‫شده‬‫دارد‬ ‫مرتبه‬ ‫سه‬ ‫جسم‬ ‫كه‬:
1-،‫خاكی‬ ‫و‬ ‫دنيايی‬ ‫جسم‬2-‫جسم‬‫و‬ ‫قليايی‬ ‫هور‬3-‫جسم‬‫اخروی‬،
‫كه‬‫دارد‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫ی‬ ‫ويژه‬ ‫خصوصيات‬ ‫و‬ ‫عناصر‬ ‫اينان‬ ‫از‬ ‫يك‬ ‫هر‬.‫متشكل‬ ‫زمينی‬ ‫جسم‬ ،‫روايت‬ ‫اين‬ ‫در‬‫از‬
‫باشد‬ ‫ماندگار‬ ‫تواند‬ ‫نمی‬ ‫و‬ ‫بوده‬ ‫فانی‬ ‫قليايی‬ ‫و‬ ‫معمولی‬ ‫عناصر‬.‫بدن‬ ‫با‬ ‫معاد‬ ‫كرد‬ ‫طرح‬ ‫شيخ‬‫قليايی‬ ‫هور‬
‫پذيرد‬ ‫می‬ ‫صورت‬.‫قام‬ ‫و‬ ‫بدن‬ ‫همين‬ ‫با‬ ‫قيامت‬ ‫روز‬ ‫در‬ ‫انسان‬ ‫رجعت‬ ‫به‬ ‫باور‬ ‫دليل‬ ‫به‬ ‫شيعه‬ ‫فقهای‬‫جسمانی‬ ‫ت‬
‫خواندند‬ ‫مرتد‬ ‫را‬ ‫او‬ ،‫دنيوی‬ ‫و‬.‫باز‬ ‫دنيوی‬ ‫و‬ ‫خاكی‬ ‫عناصر‬ ‫از‬ ‫تصفيه‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫بدن‬ ‫گفت‬ ‫می‬ ‫شيخ‬‫گردد‬ ‫می‬.‫و‬
‫قلياست‬ ‫هور‬ ‫عالم‬ ‫از‬ ‫باقی‬ ‫جسد‬ ‫اين‬.‫پادا‬ ‫و‬ ‫كيفر‬ ‫به‬ ‫بنا‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫خواهد‬ ‫محشور‬ ‫رستاخيز‬ ‫روز‬ ‫در‬ ‫و‬‫جايگاه‬ ،‫ش‬
‫خواهد‬ ‫بهشت‬ ‫و‬ ‫جهنم‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬‫يافت‬.»‫حميد‬ ‫حميد‬»‫شيخی‬ ‫بعدها‬ ‫كه‬ ‫ماركسيستی‬ ‫انديشمند‬‫مدعی‬ ‫شد‬
‫بكاربرد‬ ‫شيعه‬ ‫درالهيات‬ ‫را‬ ‫ديالكتيك‬ ‫بار‬ ‫اولين‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ، ‫است‬
•
‫شيخيه‬ ‫فكری‬ ‫ريشه‬

161. ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫های‬ ‫آموزه‬ ‫ماهوی‬ ‫تفاوت‬ ‫يك‬‫با‬ ‫احسائی‬‫د‬ ‫تفسير‬ ‫و‬ ‫فهم‬ ،‫اماميه‬ ‫شيعه‬ ‫سنتی‬ ‫علمای‬‫او‬ ‫گرانديش‬
‫بود‬ ‫زمان‬ ‫امام‬ ‫نواب‬ ‫از‬.
‫كبر‬ ‫غيبت‬ ‫آغاز‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫كه‬ ‫فشردند‬ ‫می‬ ‫پای‬ ‫باور‬ ‫اين‬ ‫بر‬ ‫اصولی‬ ‫مكتب‬ ‫پيرو‬ ‫ی‬ ‫شيعه‬ ‫علمای‬‫ی‬(‫از‬329‫ق‬)
‫و‬ ‫فهم‬ ‫منبع‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫مجتهدين‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫شده‬ ‫مسدود‬ ‫غايب‬ ‫امام‬ ‫انحصاری‬ ‫و‬ ‫مستقيم‬ ‫نيابت‬ ‫باب‬‫تا‬ ‫پيروی‬
‫دارند‬ ‫عهده‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫مومنين‬ ‫كنترل‬ ‫و‬ ‫هدايت‬ ،‫بشريت‬ ‫ناجی‬ ‫ظهور‬ ‫زمان‬.‫ب‬ ‫صراحت‬ ‫به‬ ‫احسايی‬ ‫شيخ‬‫نفی‬ ‫ه‬
‫واسط‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫عصر‬ ‫كامل‬ ‫انسان‬ ‫يا‬ ‫رابعه‬ ‫ركن‬ ‫ی‬ ‫انديشه‬ ‫و‬ ‫برآمد‬ ‫علما‬ ‫واسطگی‬ ‫اجتهاد‬ ‫ی‬ ‫مولفه‬‫و‬ ‫فيض‬ ‫ی‬ ‫ه‬
‫است‬ ‫دين‬ ‫حقيقت‬ ‫ی‬ ‫كننده‬ ‫آشكار‬ ‫و‬ ‫غايب‬ ‫امام‬ ‫و‬ ‫مومنين‬ ‫ميان‬ ‫رابط‬‫بركشيد‬.‫ش‬ ‫طريق‬ ‫بدين‬‫احمد‬ ‫يخ‬
‫گرفت‬ ‫قرار‬ ‫آنان‬ ‫غضب‬ ‫مورد‬ ‫علت‬ ‫وبهمين‬ ‫برچيد‬ ‫را‬ ‫اصولی‬ ‫علمای‬ ‫دكان‬ ‫و‬ ‫بساط‬ ‫درواقع‬
‫شيخيه‬ ‫فكری‬ ‫ريشه‬

162. ‫آفرينی‬ ‫بدعت‬ ‫با‬ ‫همزمان‬،‫شيخيه‬‫باطنی‬ ‫مفهوم‬ ‫بازآفرينی‬‫گرای‬«‫اناالحق‬»-‫خدايم‬ ‫من‬-‫د‬‫نيمه‬ ‫ر‬‫اول‬
‫الهی‬ ‫علی‬ ‫آئين‬ ‫پرشمار‬ ‫رهروان‬ ‫كه‬ ‫چنان‬ ،‫نوزدهم‬ ‫قرن‬(‫گورانان‬)‫امكان‬ ،‫است‬ ‫گواه‬ ‫برهه‬ ‫اين‬ ‫در‬
‫برآمدن‬‫داد‬ ‫تازه‬ ‫روحی‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫اطراف‬ ‫های‬ ‫انسان‬ ‫ميان‬ ‫از‬ ‫منجی‬.‫ديگر‬ ‫سوی‬ ‫از‬«‫خدايی‬ ‫درويشان‬»
‫هم‬‫پراكندند‬ ‫می‬ ‫و‬ ‫سروده‬ ‫را‬ ‫منجی‬ ‫خدايان‬ ‫انسان‬ ‫از‬ ‫خود‬ ‫روايت‬ ‫بازار‬ ‫و‬ ‫كوچه‬ ‫در‬.‫با‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫منجی‬
‫و‬ ‫داده‬ ‫تشخيص‬ ‫را‬ ‫زمانه‬ ‫نيازهای‬ ،‫دينی‬ ‫منابع‬ ‫نهان‬ ‫معانی‬ ‫بازپردازی‬‫گر‬ ‫هدايت‬‫باشد‬ ‫نجات‬.‫ا‬‫روشن‬ ‫ينكه‬
‫حتی‬ ‫و‬ ‫علم‬ ‫و‬ ‫فضل‬ ‫اهل‬ ‫تا‬ ‫مومنين‬ ‫و‬ ‫داران‬ ‫دين‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫زمانه‬ ‫ايران‬ ‫ی‬ ‫جامعه‬ ‫عناصر‬ ‫ضميرترين‬‫نخبگان‬
‫فرهيخته‬ ‫شاهزادگان‬ ‫برخی‬ ‫و‬ ‫حكومت‬ ‫كارگزار‬‫وي‬ ‫به‬ ‫متعارف‬ ‫غير‬ ‫های‬ ‫آئين‬ ‫و‬ ‫فرقه‬ ‫به‬ ‫قاجاريه‬‫شيخيه‬ ‫ژه‬
‫بود‬ ‫گشايی‬ ‫راه‬ ‫خواست‬ ‫و‬ ‫نوين‬ ‫تحرك‬ ‫و‬ ‫تكاپو‬ ‫اين‬ ‫بر‬ ‫شاهدی‬ ‫خود‬ ،‫دادند‬ ‫نشان‬ ‫اقبال‬.‫گ‬ ‫غالب‬‫به‬ ‫روندگان‬
‫می‬ ‫ورزان‬ ‫دين‬ ‫عمومی‬ ‫اخالق‬ ‫تهذيب‬ ‫و‬ ‫كشور‬ ‫بهورزی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫نجات‬ ‫عامل‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫جديد‬ ‫مكتب‬
‫شناختند‬.
‫شيخيه‬ ‫فكری‬ ‫ريشه‬

163. ‫رشتی‬ ‫سيدكاظم‬ ‫وی‬ ‫بالفصل‬ ‫شاگرد‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫وفات‬ ‫از‬ ‫بعد‬‫جانشين‬
‫نمود‬ ‫بسيار‬ ‫كوشش‬ ‫شيخيه‬ ‫امر‬ ‫توسعه‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫وی‬.‫فوت‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫اما‬‫كاظم‬ ‫سيد‬
،‫بيابند‬ ‫را‬ ‫وی‬ ‫جانشين‬ ‫تا‬ ‫بگردند‬ ‫پيروانش‬ ‫بود‬ ‫داده‬ ‫بشارت‬ ‫وی‬ ‫چون‬‫برسر‬
‫آمد‬ ‫پيش‬ ‫نظر‬ ‫اختالف‬ ‫وی‬ ‫جانشينی‬.‫يكطرف‬ ‫از‬«‫باب‬ ‫محمد‬ ‫علی‬ ‫سيد‬»‫دعوی‬
‫خان‬ ‫كريم‬ ‫محمد‬ ‫حاج‬ ‫هم‬ ‫كرمان‬ ‫در‬ ‫اما‬ ‫داشت‬ ‫ظهور‬ ‫و‬ ‫جانشينی‬«‫وابست‬ ‫از‬‫گان‬
‫قاجار‬ ‫دربار‬»‫تبريز‬ ‫در‬ ‫و‬«‫ثقه‬ ‫شفيع‬ ‫ميرزا‬‫االسالم‬»‫جانشينی‬ ‫ادعای‬‫هبری‬ ‫و‬
‫با‬ ‫حاليكه‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫نموده‬ ‫اعالم‬ ‫را‬ ‫شيخيه‬‫به‬ ‫حكومت‬‫بو‬ ‫آورده‬ ‫روی‬ ‫مماشات‬، ‫دند‬
‫بر‬‫كردند‬ ‫اقدام‬ ‫باب‬ ‫عليه‬.
‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫جانشينان‬

164. ‫سيد‬‫اوليه‬ ‫آثار‬ ‫در‬ ‫باب‬‫مكتب‬ ‫مدرس‬ ‫دو‬ ‫خود‬‫شيخی‬«‫سيد‬ ‫و‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬‫كاظ‬‫م‬»‫را‬
‫آنه‬ ‫و‬ ‫شناساند‬ ‫الهی‬ ‫دانش‬ ‫و‬ ‫خلقت‬ ‫حقيقت‬ ‫به‬ ‫رسيدن‬ ‫های‬ ‫دروازه‬ ‫عنوان‬ ‫به‬‫را‬ ‫ا‬
‫معرفی‬ ‫خويش‬ ‫ظهور‬ ‫پيشگام‬ ‫و‬ ‫دهنده‬ ‫بشارت‬‫كرد‬.‫باب‬‫باو‬ ‫و‬ ‫خود‬ ‫روايت‬ ‫به‬‫رمندان‬
، ‫بابی‬ ‫آئين‬‫سطح‬ ‫و‬ ‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫اوليای‬ ‫و‬ ‫زمانه‬ ‫عناد‬ ‫پر‬ ‫روزگار‬ ‫مصلحت‬ ‫به‬‫فهم‬
‫نمود‬ ‫آشكار‬ ‫و‬ ‫عرضه‬ ‫تدريج‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫دعوی‬ ‫عمومی‬.‫شب‬ ‫در‬ ‫ابتدا‬5‫جمادی‬
‫االول‬1260‫قمری‬(23‫می‬1844‫م‬)‫كننده‬ ‫آشكار‬ ‫و‬ ‫رابط‬ ‫را‬ ‫خود‬‫حجت‬ ‫پيام‬
‫ا‬ ‫و‬ ‫برجسته‬ ‫شاگردان‬ ‫از‬ ‫ای‬ ‫بشرويه‬ ‫حسين‬ ‫مال‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫دعوی‬ ‫و‬ ‫خواند‬ ‫زمان‬‫هل‬
‫كرد‬ ‫آشكار‬ ‫شيراز‬ ‫در‬ ،‫كاظم‬ ‫سيد‬ ‫فضل‬.
‫زمان‬ ‫حجت‬ ‫پيام‬ ‫دعوی‬

165. 1-‫رسمی‬ ‫دين‬ ‫عليه‬ ‫نوين‬ ‫بدعت‬ ‫و‬ ‫الحاد‬ ‫يك‬ ‫بصورت‬ ‫كه‬ ‫جنبش‬ ‫مذهبی‬ ‫رنگ‬«‫شيعه‬‫اثنی‬‫عشری‬»‫ظهورم‬‫ی‬‫كند‬.
2-‫كارگيری‬ ‫به‬‫درمواردی‬ ‫و‬ ‫تناسخ‬ ‫و‬ ‫حلول‬ ‫انديشه‬ ،‫طلبی‬ ‫مساوات‬ ‫مانند‬ ،‫اجتماعی‬ ‫سنتی‬ ‫عقايد‬ ‫برخی‬‫بازگشت‬ ‫چند‬
‫مالكيت‬ ‫درمورد‬ ‫مزدكی‬ ‫كمونيسم‬ ‫بنوعی‬.
3-‫وجود‬‫طلبانه‬ ‫اصالح‬ ‫نظريات‬ ‫برخی‬ ‫نوين‬ ‫خصايص‬‫سود‬ ‫به‬‫بورژوزی‬‫شهر‬«‫بازرگانان‬‫و‬‫كسبه‬»‫ك‬ ‫است‬‫سيد‬ ‫بويژه‬ ‫ه‬
‫كند‬ ‫می‬ ‫منعكس‬ ‫خود‬ ‫دينی‬ ‫درآموزش‬ ‫باب‬ ‫علی‬ ‫محمد‬.
4-‫جنبش‬‫در‬ ‫سپاهی‬ ‫جنبش‬ ‫مانند‬ ،‫آسيا‬ ‫در‬ ‫بزرگ‬ ‫های‬ ‫جنبش‬ ‫و‬ ‫دراروپا‬ ‫ها‬ ‫انقالب‬ ‫سلسله‬ ‫يك‬ ‫با‬ ‫بابيان‬‫جنبش‬ ‫و‬ ‫هند‬
‫ج‬ ‫هم‬ ‫نوزدهم‬ ‫قرن‬ ‫نيمه‬ ‫انقالبی‬ ‫های‬‫نهضت‬ ‫جهانی‬ ‫زنجيره‬ ‫دريك‬ ‫لذا‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫افتاده‬ ‫مقارن‬ ‫درچين‬ ‫پينگ‬ ‫تای‬‫گرفته‬ ‫ای‬
‫است‬.
5-‫های‬ ‫رفرم‬ ‫و‬ ‫ما‬ ‫كشور‬ ‫حاكمه‬ ‫هيئت‬ ‫بعدی‬ ‫جوش‬ ‫و‬ ‫درجنب‬ ‫ترديد‬ ‫بدون‬ ‫جنبش‬ ‫اين‬‫اس‬ ‫اميركبيرموثربوده‬‫ت‬.
6-‫تاثيرداش‬ ‫مشروطه‬ ‫جنبش‬ ‫پيدايش‬ ‫سپس‬ ‫و‬ ‫مشروطيت‬ ‫روشنگران‬ ‫برای‬ ‫سازی‬ ‫زمينه‬ ‫در‬ ‫جنبش‬ ‫اين‬‫لذا‬ ،‫است‬ ‫ته‬
‫دارای‬ ‫كشورما‬ ‫درتاريخ‬‫سكوت‬ ‫آن‬ ‫مورد‬ ‫در‬ ‫نبايد‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫ای‬ ‫شايسته‬ ‫جايگاه‬‫پيشه‬‫ذه‬ ‫پايه‬ ‫بر‬ ‫يا‬ ‫كردو‬‫مذهبی‬ ‫نيات‬
‫نشست‬ ‫قضاوت‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫مخالفان‬.
7-‫بابيه‬‫بصورت‬ ‫آن‬ ‫بعدی‬ ‫تحوالت‬ ‫و‬‫ازليه‬‫و‬،‫بهائيه‬‫بعنوان‬‫جريان‬ ‫يك‬‫مذهبی‬‫ن‬ ‫درتاريخ‬ ‫همگون‬ ‫نقش‬ ،‫است‬ ‫داشته‬.
‫تالش‬ ‫آن‬ ‫معطوف‬ ‫صرفا‬ ‫ما‬ ‫توجه‬‫سلطن‬ ‫اول‬ ‫چهارسال‬ ‫طی‬ ‫حداقل‬ ‫باب‬ ‫آموزش‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫انقالبی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫های‬‫ت‬
‫است‬ ‫بوده‬ ‫آن‬ ‫انگيزه‬ ‫قاجاردرايران‬ ‫ناصرالدينشاه‬.
‫بابيه؟‬ ‫جنبش‬ ‫های‬ ‫ويژگی‬

166. ‫كرد‬ ‫آشكار‬ ‫دعوی‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫اصل‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫ديرين‬ ‫سنت‬ ‫در‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫آرای‬ ‫دينی‬ ‫جوهر‬‫معانی‬ ‫ن‬
‫بود‬ ‫استوار‬ ‫مقدس‬ ‫متون‬ ‫ی‬ ‫نهفته‬.‫دي‬ ‫اوليای‬ ‫با‬ ‫تقابل‬ ‫در‬ ‫همواره‬ ‫دينی‬ ‫انديشان‬ ‫دگر‬‫غالب‬ ‫ن‬
‫اند‬ ‫گرديده‬ ‫زمانه‬ ‫الزام‬ ‫مطابق‬ ‫دينی‬ ‫متون‬ ‫ی‬ ‫نهفته‬ ‫و‬ ‫باطنی‬ ‫معانی‬ ‫مدعی‬.‫باب‬ ‫سيد‬‫در‬ ‫ابتدا‬
‫آ‬ ‫صحنه‬ ‫به‬ ‫قرآن‬ ‫در‬ ‫الهی‬ ‫پيام‬ ‫حقيقی‬ ‫و‬ ‫باطنی‬ ‫معانی‬ ‫ی‬ ‫كننده‬ ‫عرضه‬ ‫و‬ ‫مفسر‬ ‫مقام‬‫مد‬.‫آثار‬
‫در‬ ‫قرآن‬ ‫های‬ ‫سوره‬ ‫تفسير‬ ‫در‬ ‫بازنگاری‬ ‫و‬ ‫بازنگری‬ ‫و‬ ‫قرائت‬ ‫اين‬ ‫پی‬ ‫در‬ ‫همه‬ ‫او‬ ‫ی‬ ‫اوليه‬‫سوی‬
‫مومنين‬ ‫اولين‬ ‫اقناع‬‫امر‬«‫حروف‬‫حی‬»‫شد‬ ‫مكتوب‬.‫متفاوت‬ ‫قرائتی‬ ‫ی‬ ‫عرضه‬ ‫و‬ ‫رويه‬ ‫اين‬‫فهم‬ ‫از‬
‫تقا‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫بابی‬ ‫آيين‬ ‫رهروان‬ ‫ناگزير‬ ‫به‬ ،‫دينی‬ ‫متون‬ ‫از‬ ‫اماميه‬ ‫ی‬ ‫شيعه‬ ‫مذهب‬ ‫اوليای‬‫مبارزه‬ ‫و‬ ‫بل‬
‫كشاند‬ ‫آنان‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ‫مقاومت‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ‫قدرت‬ ‫اوليای‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫مرادهای‬ ‫با‬.
‫بابيه‬ ‫فكری‬ ‫ريشه‬(2)

167. ‫های‬ ‫آموزه‬‫درآن‬ ‫ای‬ ‫تازه‬ ‫نكته‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫دينی‬ ‫آموزش‬ ‫يك‬ ‫باب‬، ‫نبود‬‫تاز‬ ‫دعاوی‬ ‫جزآنكه‬‫ای‬‫ه‬
‫و‬ ‫كنارشنيده‬ ‫و‬ ‫گوشه‬ ‫از‬ ‫آنرا‬ ‫باب‬ ‫كه‬ ‫مترقی‬ ‫های‬ ‫گرايش‬ ‫درآن‬ ،‫حال‬ ‫درعين‬ ‫ولی‬ ،‫است‬
‫گردآورده‬‫بود‬،‫ديده‬‫شود‬ ‫می‬.‫با‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫مذهب‬ ‫تا‬ ‫كوشيد‬ ‫باب‬‫مقتضيات‬‫م‬ ‫و‬ ‫روزگار‬‫ذاق‬
‫ضرورت‬ ‫از‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫سازگارسازد‬ ‫زمانه‬‫برقراری‬ ‫به‬‫پو‬ ‫كردن‬ ‫يكسان‬ ‫و‬ ‫تلگراف‬ ‫و‬ ‫پست‬‫ايجاد‬ ‫و‬ ‫ل‬
‫جاده‬ ‫و‬ ‫راه‬‫تاسيس‬ ‫و‬‫نشريات‬ ‫و‬ ‫چاپخانه‬‫گفت‬ ‫سخن‬.‫توجيه‬ ‫در‬ ‫برای‬‫خود‬ ‫رسالت‬‫مدع‬‫ی‬‫شد‬
‫در‬ ‫و‬ ‫ادواريست‬ ‫را‬ ‫تاريخ‬ ‫كه‬‫پيامبری‬ ‫ای‬ ‫هردوره‬‫آ‬ ‫می‬ ‫ای‬ ‫تازه‬ ‫شرايع‬ ‫و‬ ‫قوانين‬ ‫و‬ ‫آيد‬ ‫می‬‫ورد‬
‫سازد‬ ‫می‬ ‫منسوخ‬ ‫را‬ ‫كهن‬ ‫شرايع‬ ‫و‬ ‫قوانين‬ ‫و‬.‫كرد‬ ‫منع‬ ‫را‬ ‫فلسفه‬ ‫و‬ ‫فقه‬ ‫آموختن‬.‫و‬ ‫آداب‬‫و‬ ‫رسوم‬
‫ساخت‬ ‫دگرگون‬ ‫را‬ ‫دينی‬ ‫ديگرمناسك‬ ‫و‬ ‫قبله‬.‫پذي‬ ‫مذهبی‬ ‫عيد‬ ‫بعنوان‬ ‫را‬ ‫نوروز‬ ‫عيد‬‫رفت‬.
‫بابيه‬ ‫های‬ ‫آموزه‬

168. ‫بی‬‫خود‬ ‫كه‬ ‫شيخی‬ ‫مكتب‬ ‫از‬ ‫متفاوت‬ ‫و‬ ‫اسالمی‬ ‫غير‬ ‫آئين‬ ‫بابيه‬ ‫گمان‬‫شيعه‬ ‫را‬
‫است‬ ‫بوده‬ ،‫شناخت‬ ‫می‬ ‫راستين‬.‫اوليه‬ ‫مورخان‬ ‫و‬ ‫قلم‬ ‫اهل‬ ‫اما‬‫ب‬ ‫همه‬ ،‫بابی‬‫ه‬
‫بش‬ ‫و‬ ‫بابی‬ ‫امر‬ ‫آفرينان‬ ‫بستر‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫شيخی‬ ‫مشرب‬ ‫گذاران‬ ‫بنيان‬‫دهنده‬ ‫ارت‬
‫ظهور‬‫اند‬ ‫كرده‬ ‫استناد‬ ‫جديد‬.‫س‬ ‫دعوی‬ ‫در‬ ‫تاثير‬ ‫بر‬ ‫عالوه‬ ‫شيخيه‬ ‫آرای‬،‫باب‬ ‫يد‬
‫گرديد‬ ‫موثر‬ ‫نيز‬ ‫بهائی‬ ‫آئين‬ ‫پيدايش‬ ‫در‬.
‫بابيه؟‬ ‫جنبش‬ ‫های‬ ‫ويژگی‬

169. ‫نگاش‬ ‫فارسی‬ ‫و‬ ‫عربی‬ ‫زبان‬ ‫دو‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫بيان‬ ‫كتاب‬ ‫او‬ ‫اثر‬ ‫ترين‬ ‫مهم‬‫و‬ ‫شده‬ ‫ته‬
‫هنگامی‬ ‫را‬ ‫كتاب‬ ‫اين‬‫تاليف‬‫كه‬ ‫كرد‬«‫پيامبری‬ ‫مدعی‬»‫بي‬ ‫و‬ ‫گرديده‬‫كتاب‬ ‫را‬ ‫ان‬
‫و‬ ‫خود‬ ‫آئين‬ ‫مقدس‬«‫قرآن‬ ‫ناسخ‬»‫دانست‬ ‫می‬.‫به‬ ‫كتاب‬ ‫اين‬«‫واحد‬ ‫نوزده‬»‫و‬
‫به‬ ‫واحد‬ ‫هر‬«‫باب‬ ‫نوزده‬»،‫آن‬ ‫ابواب‬ ‫مجموع‬ ‫و‬ ‫شده‬ ‫تقسيم‬«‫سيصد‬‫شص‬ ‫و‬‫و‬ ‫ت‬
‫يك‬‫باب‬«361»‫است‬.‫او‬ ‫شناسی‬ ‫جهان‬ ‫و‬ ‫الهيات‬ ‫باب‬ ‫دين‬ ‫فروع‬ ‫و‬ ‫اصول‬ ‫تمام‬
‫ح‬ ،‫نماز‬ ،‫معاد‬ ،‫نبوت‬ ،‫توحيد‬ ‫درباره‬ ‫فصولی‬ ‫شامل‬ ‫و‬ ‫آمده‬ ‫گرد‬ ‫اثر‬ ‫اين‬ ‫در‬‫و‬ ‫ج‬
‫است‬ ‫اجتماعی‬ ‫زندگی‬ ‫درباره‬ ‫دستوراتی‬.‫اين‬ ‫واحد‬ ‫نوزده‬ ‫مجموع‬ ‫از‬ ‫باب‬
،‫كتاب‬«‫واحد‬ ‫يازده‬»‫تحرير‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫تحرير‬ ‫را‬ ‫آن‬«‫واحد‬ ‫هشت‬»‫باقيمانده‬‫به‬ ‫را‬
‫خود‬ ‫جانشين‬«‫يحيی‬‫صبح‬‫ازل‬»‫كرد‬ ‫واگذار‬.
‫بيان‬ ‫كتاب‬ ‫مختصات‬

170. ‫احسايی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫آفرينی‬ ‫بدعت‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫ها‬ ‫ده‬«1241-1166‫قمری‬/1825-1752
‫ميالدی‬»‫مشروطه‬ ‫ی‬ ‫زمانه‬ ‫مسلك‬ ‫ازلی‬ ‫مورخ‬ ،-‫كرمانی‬ ‫االسالم‬ ‫ناظم‬-‫جلس‬ ‫شرح‬ ‫در‬‫های‬ ‫ه‬
‫بابی‬ ‫كيش‬ ‫پروردگان‬ ‫از‬ ‫يكی‬ ‫نقل‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫مخفی‬ ‫انجمن‬«‫ذوالرياستين‬ ‫جناب‬»‫ت‬ ‫برای‬‫حرك‬
‫ك‬ ‫خواست‬ ‫ايرانيان‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫طلبی‬ ‫قانون‬ ‫و‬ ‫ملی‬ ‫حس‬ ‫برانگيختن‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫آفرينی‬‫شيوه‬ ‫از‬ ‫ه‬
‫شود‬ ‫پيروی‬ ‫احسايی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫دينی‬ ‫منابع‬ ‫از‬ ‫تاويل‬.‫زمان‬ ‫به‬ ‫چون‬ ‫شد‬ ‫گفته‬«‫شيخ‬‫احمد‬
‫رسيد‬ ‫احسايی‬....‫اس‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫قسم‬ ‫همه‬ ‫توانيم‬ ‫می‬ ‫كه‬ ‫شده‬ ‫مفتوح‬ ‫ما‬ ‫روی‬ ‫بر‬ ‫علم‬ ‫از‬ ‫بابی‬‫تفاده‬
‫كنيم‬.‫همو‬‫می‬‫افزايد‬:‫بايد‬ ‫ما‬ ‫شيخ‬ ‫روال‬ ‫همان‬ ‫به‬ ‫گروه‬ ‫اجتماعی‬ ‫تحرك‬ ‫و‬ ‫كار‬ ‫ادامه‬ ‫در‬
‫با‬ ‫را‬ ‫احاديث‬ ‫و‬ ‫روايات‬«‫منطبق‬ ‫امروز‬»‫و‬ ‫كرده‬«‫آنها‬‫خودمان‬ ‫زمان‬ ‫با‬ ‫را‬‫ببينيم‬.»
‫بابيه؟‬ ‫جنبش‬ ‫های‬ ‫ويژگی‬

171. ‫سرسختانه‬ ‫عناد‬ ‫و‬ ‫مقابله‬ ‫با‬ ‫آغاز‬ ‫همان‬ ‫از‬ ‫بابی‬ ‫آئين‬‫شد‬ ‫مواجه‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬.‫با‬‫ورهای‬
‫پيشينه‬ ‫و‬ ‫متشرع‬ ‫درآميخته‬‫آموزه‬ ‫و‬ ‫شيخی‬‫های‬‫مجل‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫او‬ ‫شيخی‬ ‫مدرس‬ ‫و‬ ‫مشاور‬‫س‬
‫و‬ ‫مناظره‬‫محاكمهی‬‫ضديت‬ ‫اين‬ ‫در‬ ،‫داشت‬ ‫حضور‬ ‫وليعصد‬ ‫كنار‬ ‫هم‬ ‫تبريز‬ ‫در‬ ‫باب‬ ‫سيد‬‫تاثير‬ ‫بی‬
‫نبود‬.‫شناختند‬ ‫می‬ ‫خود‬ ‫پيشوای‬ ‫و‬ ‫آئين‬ ‫دشمن‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫نيز‬ ‫بابيان‬.‫ت‬ ‫ترين‬ ‫قديمی‬ ‫در‬‫نگاری‬ ‫اريخ‬
‫مذاكره‬ ‫زمان‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫خوانی‬ ‫می‬ ‫بابيان‬‫فرستاده‬ ‫با‬ ‫بابی‬ ‫سران‬‫دولتی‬ ‫نظامی‬ ‫نيروی‬‫پاسخ‬ ‫در‬ ‫و‬
‫كه‬ ‫آورد‬ ‫صراحت‬ ‫به‬ ‫حی‬ ‫حروف‬ ‫از‬ ‫قدوس‬ ،‫دنيا‬ ‫يا‬ ‫داريد‬ ‫دين‬ ‫دعوای‬ ‫آيا‬ ‫كه‬ ‫پرسش‬ ‫اين‬:
«‫ناصرالدين‬‫س‬ ‫مايم‬ ‫و‬ ‫باشند‬ ‫می‬ ‫معذب‬ ‫الهی‬ ‫آتش‬ ‫در‬ ‫او‬ ‫انصار‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫باطل‬ ‫سلطان‬ ‫شاه‬‫لطان‬
‫می‬ ‫را‬ ‫خداوند‬ ‫حضرت‬ ‫رضاجويی‬ ‫كه‬ ‫حق‬‫نمائيم‬»
‫بابيه‬ ‫با‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫عناد‬ ‫و‬ ‫مخالفت‬

172. ‫توانمند‬ ‫و‬ ‫متمركز‬ ‫حكومت‬ ‫يك‬ ‫برپايی‬ ‫برای‬ ‫اميركبير‬ ‫خواست‬‫در‬‫اداره‬‫ب‬ ‫رويارويی‬‫بابيان‬ ‫ا‬
‫افتاد‬ ‫موثر‬ ‫جو‬ ‫مبارزه‬.‫مذهبی‬ ‫باورهای‬ ‫مبنای‬ ‫به‬ ‫هم‬ ‫و‬ ‫دليل‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫هم‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬‫درهم‬
‫آميخته‬«‫شيعه‬-‫شيخی‬»‫س‬ ‫بابيان‬ ‫با‬ ‫خود‬ ‫سلطنت‬ ‫قرن‬ ‫نيم‬ ‫قريب‬ ‫در‬ ‫هرگز‬ ‫خويش‬‫و‬ ‫رآشتی‬
‫ب‬ ‫بنا‬ ،‫شاه‬ ‫زای‬ ‫كينه‬ ‫عناد‬ ‫اين‬ ‫دهد‬ ‫می‬ ‫نشان‬ ‫اسناد‬ ‫و‬ ‫شواهد‬ ‫كه‬ ‫چنان‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫نداشت‬ ‫مدارا‬‫ر‬
‫كتاب‬ ‫های‬ ‫آموزه‬«‫بيان‬»»‫آمدن‬ ‫كار‬ ‫روی‬ ‫لزوم‬ ‫به‬ ‫اعتقاد‬ ‫و‬«‫بابی‬ ‫سلطان‬»‫اجرای‬ ‫برای‬
‫مشروع‬ ‫غير‬ ‫را‬ ‫حكومتش‬ ‫و‬ ‫غاصب‬ ‫را‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ،‫آئين‬ ‫گسترش‬ ‫و‬ ‫شريعت‬ ‫احكام‬‫می‬
‫شناختند‬.‫دي‬ ‫عناد‬ ‫و‬ ‫كينه‬ ،‫شاه‬ ‫مستقيم‬ ‫تائيد‬ ‫و‬ ‫دستور‬ ‫به‬ ‫كيش‬ ‫پيشوای‬ ‫اعدام‬‫افزود‬ ‫ای‬ ‫رينه‬.
‫د‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫قتل‬ ‫مسئول‬ ‫از‬ ‫انتقام‬ ‫و‬ ‫نكردند‬ ‫فراموش‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫پيشوای‬ ‫قتل‬ ‫هرگز‬ ‫بابيان‬‫و‬ ‫كار‬ ‫ستور‬
‫دادند‬ ‫قرار‬ ‫خود‬ ‫آئينی‬ ‫تكليف‬.
‫بابيه‬ ‫با‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫عناد‬ ‫و‬ ‫مخالفت‬

173. ، ‫پيشوا‬ ‫مرگ‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫بابيان‬ ‫مهم‬ ‫جمعی‬ ‫دسته‬ ‫اقدام‬ ‫اولين‬‫يافت‬ ‫ترورسازمان‬ ‫به‬ ‫اقدام‬‫ه‬
‫در‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬1267‫با‬ ‫مصادف‬ ‫قمری‬1852‫ميالدی‬‫بود‬.‫در‬ ‫به‬ ‫جان‬ ‫بابيان‬ ‫از‬ ‫جمعی‬
‫كردند‬ ‫اجرا‬ ‫و‬ ‫طرح‬ ‫را‬ ‫شاه‬ ‫ترور‬ ‫نقشه‬ ،‫ها‬ ‫قلعه‬ ‫شورش‬ ‫و‬ ‫مقاومت‬ ‫برده‬.‫ج‬ ‫ولی‬ ‫مجروح‬ ‫شاه‬‫ان‬
‫برد‬ ‫در‬ ‫به‬.‫تقابل‬ ‫تصميم‬ ‫و‬ ‫اراده‬ ،‫نافرجام‬ ‫قصد‬ ‫سوء‬‫خونين‬«‫اهل‬‫دشمنان‬ ‫و‬ ‫دولت‬‫دگ‬‫رانديشی‬»
‫نمود‬ ‫تسهيل‬ ‫را‬.‫و‬ ‫جويانه‬ ‫انتقام‬ ‫عمل‬‫توطئه‬‫او‬ ‫به‬ ‫كارآمدتری‬ ‫ی‬ ‫بهانه‬ ،‫بار‬ ‫خشونت‬‫سياسی‬ ‫ليای‬
‫حفظ‬ ‫برای‬ ‫آنان‬ ‫بيشتر‬ ‫پيگرد‬ ‫و‬ ‫سركوب‬ ‫و‬ ‫دگرانديشان‬ ‫كشتار‬ ‫به‬ ‫تا‬ ‫داد‬ ‫مذهبی‬ ‫و‬‫اقتدار‬ ‫و‬ ‫نظم‬
‫يازند‬ ‫دست‬ ‫موجود‬.‫دگراندي‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫مرگبار‬ ‫و‬ ‫سنگين‬ ‫چنان‬ ‫قصد‬ ‫سوء‬ ‫آن‬ ‫پيامدهای‬‫پرشمار‬ ‫شان‬
‫نكردند‬ ‫راست‬ ‫قد‬ ‫ها‬ ‫دهه‬ ‫تا‬ ‫و‬ ‫برگرداندند‬ ‫روی‬ ‫بعضا‬ ‫و‬ ‫پراكنده‬ ‫يا‬ ‫رفته‬ ‫خفا‬ ‫به‬ ‫زمانه‬.
‫بابيه‬ ‫با‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫عناد‬ ‫و‬ ‫مخالفت‬

174. «‫بابی‬‫بكشند‬ ‫تبريز‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ها‬.‫او‬ ‫رفقای‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫اسامی‬ ‫تحقق‬ ‫هم‬ ‫باز‬«‫باب‬ ‫سيد‬»
‫بكشند‬ ‫تبريز‬ ‫در‬ ‫را‬.‫رفق‬ ‫پرسيدن‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫زنجان‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫حكيم‬ ‫محمد‬ ‫آقا‬‫او‬ ‫ای‬
‫بكشند‬.‫انبار‬ ‫به‬ ‫توپخانه‬ ‫حبس‬ ‫از‬ ‫خان‬ ‫رضاقلی‬«‫حكومتی‬ ‫زندان‬»‫بي‬‫آنجا‬ ،‫ايد‬
‫كنند‬ ‫خفه‬.‫شود‬ ‫خفه‬ ‫انبار‬ ‫در‬ ‫عطار‬ ‫محمدكريم‬.‫رفق‬ ‫اسامی‬ ‫دادن‬ ‫از‬ ‫بعد‬،‫ا‬
‫هستند‬ ‫جا‬ ‫هر‬ ،‫كنند‬ ‫تجسس‬‫بگيرند‬».
‫نسخه‬ ‫از‬ ‫بابيان‬ ‫كشتار‬ ‫مورد‬ ‫در‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫فرمان‬‫كتابخانه‬ ‫خطی‬ ‫های‬‫تهران‬ ‫دانشگاه‬ ‫مركزی‬

175. ‫روزافزو‬ ‫هراس‬ ‫موجب‬ ،‫بابيان‬ ‫عليه‬ ‫خونين‬ ‫اقدامات‬ ‫و‬ ‫كشتار‬ ‫ماشين‬ ‫مهيب‬ ‫اثر‬ ‫و‬ ‫شوك‬‫فضای‬ ‫و‬ ‫ن‬
‫گرديد‬ ‫جامعه‬ ‫سطح‬ ‫در‬ ‫عمومی‬ ‫زای‬ ‫وحشت‬.‫از‬ ‫پرهيز‬ ‫برای‬ ‫خواص‬ ‫و‬ ‫عوام‬«‫جرم‬‫انگ‬ ‫و‬
‫بابيگری‬»‫دو‬ ‫جو‬ ‫تحول‬ ‫و‬ ‫دگرانديش‬ ‫عنصر‬ ‫هر‬ ‫از‬ ،‫آن‬ ‫پيامد‬ ‫مالی‬ ‫و‬ ‫جانی‬ ‫های‬ ‫خسارت‬ ‫و‬‫ری‬
‫گ‬ ‫سبقت‬ ‫هم‬ ‫از‬ ‫غالب‬ ‫مذهبی‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ‫قدرت‬ ‫اهل‬ ‫با‬ ‫همگرايی‬ ‫و‬ ‫نزديكی‬ ‫برای‬ ‫و‬ ‫گزيده‬‫رفتند‬.
‫دگران‬ ‫و‬ ‫نوآوری‬ ‫به‬ ‫مذهب‬ ‫و‬ ‫سياست‬ ‫اهل‬ ‫تعدی‬ ‫و‬ ‫تهاجم‬ ،‫عمومی‬ ‫فضای‬ ‫همين‬ ‫بستر‬ ‫بر‬‫ديشی‬
‫گردان‬ ‫تر‬ ‫مصمم‬ ‫و‬ ‫تر‬ ‫منسجم‬ ‫عمومی‬ ‫كنترل‬ ‫و‬ ‫نظارت‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫شريعت‬ ‫اهل‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫تر‬ ‫افزون‬‫يد‬.
‫با‬ ‫همگرايی‬ ‫و‬ ‫ارتباط‬ ‫در‬ ‫قدرتشان‬ ‫و‬ ‫پيوند‬ ‫و‬ ‫يافته‬ ‫بيشتر‬ ‫منزلت‬ ‫دينی‬ ‫علمای‬‫حك‬‫گران‬ ‫ومت‬
‫گسترده‬ ‫غاصب‬‫شد‬ ‫تر‬ ‫عميق‬ ‫و‬ ‫تر‬.‫سرحدات‬ ‫از‬ ‫خارج‬ ‫به‬ ‫ناچار‬ ‫به‬ ‫يا‬ ‫نيز‬ ‫دگرانديشان‬‫ممالك‬
‫بمانند‬ ‫امان‬ ‫در‬ ‫آزار‬ ‫از‬ ‫تا‬ ‫گزيدند‬ ‫تقيه‬ ‫راه‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫گريختند‬ ‫محروسه‬.
‫بابيان‬ ‫كشتار‬ ‫آمدهای‬ ‫پی‬

176. ،‫تبريز‬ ‫چهريق‬ ‫قلعه‬ ‫در‬ ‫باب‬ ‫بازداشت‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫يكسال‬‫بابيان‬‫سراسر‬‫در‬ ‫ايران‬"‫بدش‬‫ت‬"‫گرد‬ ‫نقطه‬
‫آمدند‬.‫بارفروشی‬ ‫مالمحمدعلی‬ ‫و‬ ‫ای‬ ‫بشرويه‬ ‫مالحسين‬ ‫مانند‬ ‫باب‬ ‫سرشناس‬ ‫پيروان‬‫به‬ ‫معروف‬
‫جزء‬ ‫كه‬ ‫قدوس‬18‫كه‬ ‫ايست‬ ‫نفراوليه‬‫باب‬ ‫به‬‫ب‬ ‫معروف‬ ‫زنجانی‬ ‫علی‬ ‫محمد‬ ‫و‬ ‫اند‬ ‫گرويده‬‫ه‬
‫داشتند‬ ‫شركت‬ ‫جلسه‬ ‫دراين‬ ‫ديگران‬ ‫و‬ ‫حجت‬.‫دخت‬ ‫تاج‬ ‫زرين‬ ‫العين‬ ‫قره‬ ‫اجتماع‬ ‫دراين‬‫مال‬ ‫ر‬
‫به‬ ‫متخلص‬ ‫برغائی‬ ‫صالح‬"‫طاهره‬"‫شاع‬ ‫و‬ ‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫شگفت‬ ‫های‬ ‫ازچهره‬ ‫يكی‬ ‫كه‬‫و‬ ‫ادبيه‬ ‫و‬ ‫ره‬
‫د‬ ‫باب‬ ‫مترقی‬ ‫ازتعاليم‬ ‫استفاده‬ ‫با‬ ‫است‬ ‫زنان‬ ‫نوادر‬ ‫از‬ ‫ما‬ ‫كهن‬ ‫درتاريخ‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫سخنور‬‫زنان‬ ‫رمورد‬
، ‫باب‬ ‫واقعی‬ ‫نيات‬ ‫بيان‬ ‫بقصد‬ ‫و‬‫و‬ ‫برداشت‬ ‫خويش‬ ‫رخساره‬ ‫از‬ ‫روبند‬‫درمقاب‬ ‫حجاب‬ ‫بی‬‫مردان‬ ‫ل‬
‫ظاهرشد‬.‫آمد‬ ‫بميان‬ ‫غنی‬ ‫و‬ ‫فقير‬ ‫مساوات‬ ‫و‬ ‫اموال‬ ‫اشتراك‬ ‫و‬ ‫مالكيت‬ ‫ازلغو‬ ‫صحبت‬.‫اي‬‫صحبت‬ ‫ن‬
‫بردارد‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫سهم‬ ‫بايد‬ ‫هركس‬ ‫مشترك‬ ‫المال‬ ‫ازبيت‬ ‫كه‬ ‫آمد‬ ‫بميان‬.‫مطالبی‬ ‫اينها‬‫تازه‬ ‫بود‬
‫افكار‬ ‫آن‬ ‫نمودار‬ ‫و‬ ‫نبود‬ ‫منعكس‬ ‫شكل‬ ‫باين‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫كارانه‬ ‫محافظه‬ ‫درتعاليم‬ ‫كه‬‫اشتراكی‬
‫نيزجلو‬ ‫نقطويه‬ ‫و‬ ‫حروفيه‬ ‫جنبش‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫ايران‬ ‫درسراسرتاريخ‬ ‫مزدكيان‬ ‫دهقانی‬‫هائی‬ ‫ه‬
‫است‬ ‫داشته‬.‫ساخت‬ ‫زورمتفرق‬ ‫به‬ ‫آنرا‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫بدشت‬ ‫اجتماع‬ ‫متوجه‬ ‫دولت‬.
‫زرين‬ ‫العين‬ ‫قره‬‫تاج‬(‫طاهره‬)

177. ‫كتاب‬ ‫در‬ ‫طبری‬ ‫احسان‬‫اي‬ ‫در‬ ‫انقالبی‬ ‫های‬ ‫جنبش‬ ‫پيرامون‬ ‫ها‬ ‫بررسی‬ ‫برخی‬‫ران‬
‫است‬ ‫نوشته‬«‫جنبش‬‫بورژواز‬ ‫طبقاتی‬ ‫تمايالت‬ ‫درآن‬ ‫كه‬ ‫بابيه‬ ‫انقالبی‬‫رشد‬ ‫درحال‬ ‫ی‬
‫شعاره‬ ‫ازلحاظ‬ ،‫بود‬ ‫منعكس‬ ‫دهقانان‬ ‫و‬ ‫وران‬ ‫پيشه‬ ‫دمكراتيك‬ ‫های‬‫خواست‬ ‫و‬‫و‬ ‫ا‬
‫ع‬ ‫ايران‬ ‫خلقهای‬ ‫دالورانه‬ ‫های‬ ‫قيام‬ ‫درتاريخ‬ ‫روشن‬ ‫فصل‬ ‫خود‬ ‫عمل‬ ‫های‬‫شيوه‬‫ليه‬
‫مانند‬ ‫بابيان‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫فئودال‬ ‫اشراف‬ ‫و‬ ‫شاهان‬‫باب‬‫،الباب‬،،‫قدوس‬‫حجت‬‫و‬‫دارا‬‫بی‬‫و‬
‫طاهره‬ ‫بويژه‬(‫العين‬ ‫قره‬)‫از‬‫انقالب‬ ‫های‬ ‫جنبش‬ ‫تابناك‬ ‫و‬ ‫شگرف‬ ‫سيماهای‬‫ايران‬ ‫ی‬
‫هستند‬»
‫معنی‬ ‫به‬ ‫العين‬ ‫قره‬:«‫نورديده‬»‫طاهر‬ ‫به‬ ‫رشتی‬ ‫سيدكاظم‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫لقبی‬‫داده‬ ‫ه‬
‫بود‬.
‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫ماهيت‬

178. ‫پرسش‬‫جوانی‬ ‫چگونه‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫اين‬ ‫مهم‬25‫و‬ ‫سران‬ ‫از‬ ‫بزرگی‬ ‫جمع‬ ‫توانسته‬ ‫ساله‬
‫گ‬ ‫چتر‬ ‫يك‬ ‫زير‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫ی‬ ‫زمانه‬ ‫سياسی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫فرهيختگان‬‫آورد‬ ‫رد‬
‫جانب‬ ‫همه‬ ‫پيروی‬ ‫و‬ ‫اطاعت‬ ‫او‬ ‫از‬ ،‫دست‬ ‫كف‬ ‫بر‬ ‫جان‬ ،‫نشناخته‬ ‫پا‬ ‫از‬ ‫سر‬ ‫آنان‬ ‫و‬‫ه‬
‫نمايند‬.‫نيمه‬ ‫متفاوت‬ ‫و‬ ‫گسترده‬ ‫آوری‬ ‫روی‬ ‫در‬‫ع‬ ،‫باب‬ ‫امر‬ ‫به‬ ‫نوزدهم‬ ‫ی‬ ‫سده‬‫الوه‬
‫زير‬ ‫آتش‬ ‫با‬ ‫آميخته‬ ‫هم‬ ‫در‬ ‫سنتی‬ ‫ناجی‬ ‫و‬ ‫حجت‬ ‫دينی‬ ‫های‬ ‫داده‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫آموزه‬ ‫بر‬
‫شخصيت‬ ‫و‬ ‫آرا‬ ‫ترديد‬ ‫بی‬ ،‫موجود‬ ‫وضع‬ ‫به‬ ‫ها‬ ‫قراری‬ ‫بی‬ ‫و‬ ‫اعتراض‬ ‫خاكستر‬
‫است‬ ‫بوده‬ ‫موثر‬ ‫هم‬ ‫پيشوا‬ ‫كاريزمای‬.‫ه‬ ‫ولی‬ ‫كردند‬ ‫مهدويت‬ ‫دعوی‬ ‫بسياری‬‫يچ‬
‫نگرديد‬ ‫موثر‬ ‫و‬ ‫پيگير‬ ،‫گسترده‬ ‫اقبال‬ ‫مورد‬ ‫باب‬ ‫امر‬ ‫همچون‬ ‫كدام‬.‫ا‬ ‫برخی‬‫هل‬
‫معترضي‬ ‫سنت‬ ،‫باب‬ ‫دعوی‬ ‫نسبی‬ ‫توفيق‬ ‫و‬ ‫آمدن‬ ‫بر‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫برآنند‬ ‫پژوهش‬‫ن‬
‫است‬ ‫داشته‬ ‫اساسی‬ ‫نقش‬ ‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫اوليای‬ ‫و‬ ‫فقه‬ ‫عليه‬ ‫دينی‬ ‫دگرانديش‬.
‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫ماهيت‬

179. ،‫بابى‬ ‫رستاخيز‬‫در‬ ‫كه‬ ‫جوان‬ ‫طلبه‬ ‫يك‬ ‫بدست‬ ‫هم‬ ‫آن‬25‫در‬ ‫و‬ ‫مدعی‬ ‫سالگی‬31‫تيرباران‬ ‫سالگی‬
‫شد‬،‫درست‬‫مذهبی‬ ‫جنبش‬ ‫يك‬ ‫مشخصات‬ ‫از‬ ‫برخوردارى‬ ‫سبب‬ ‫به‬-‫انديش‬ ‫كج‬ ‫همه‬ ‫عليرغم‬‫های‬ ‫ی‬
‫مذهبی‬ ‫های‬ ‫جنبش‬ ‫خاص‬-‫در‬‫تمامى‬ ‫به‬ ‫سخت‬ ‫تكانى‬ ‫كوتاهى‬ ‫مدت‬‫جامعه‬‫ساخ‬ ‫وارد‬ ‫ايرانى‬‫ت‬
‫مقابل‬ ‫در‬ ‫اما‬‫پيروزى‬ ‫از‬ ‫مذهبى‬ ‫و‬ ‫سياسى‬ ‫حاكميت‬ ‫گستردهء‬ ‫ائتالف‬ ‫تهاجم‬‫بازماند‬.‫دست‬‫حاكميت‬ ‫گاه‬
‫روحانيت‬،‫ر‬ ‫زيرا‬ ‫بود‬ ‫افتاده‬ ‫بوحشت‬ ‫رستاخيز‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫سياسی‬ ‫حاكميت‬ ‫دستگاه‬ ‫از‬ ‫بيش‬‫عمال‬ ‫ستاخيز‬
‫آخرالزمان‬ ‫موعود‬ ‫تكوين‬ ‫و‬ ‫زمان‬ ‫امام‬ ‫ظهور‬ ‫مورد‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫روحانيت‬ ‫كاسبی‬ ‫دكان‬،‫كرد‬ ‫تعطيل‬‫بود‬ ‫ه‬
.‫اين‬‫رستاخيز‬‫يك‬ ‫به‬ ‫زدن‬ ‫دامن‬ ‫كم‬‫دست‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫پيروزى‬ ‫صورت‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫داشت‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫قدرت‬‫مبار‬‫زه‬
،‫داخلى‬ ‫طوالنى‬‫مايه‬ ‫درون‬ ‫همان‬ ‫به‬‫قرون‬ ‫مذهب‬ ‫انحصارى‬ ‫قدرت‬ ،‫اروپا‬ ‫در‬ ‫تاريخى‬ ‫ّل‬‫و‬‫تح‬
‫تكانه‬ ‫و‬ ‫شكند‬ ‫درهم‬ ‫را‬ ‫وسطايی‬‫به‬ ‫ايران‬ ‫آن‬ ‫كمك‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫باشد‬ ‫اى‬‫مرحله‬‫باالترى‬ ‫كيفى‬‫يابد‬ ‫دست‬.
‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫ماهيت‬(2)

180. ‫دو‬‫كتاب‬«‫بيان‬»‫پارسی‬ ‫زبان‬ ‫به‬‫و‬«‫بيان‬»‫زبان‬ ‫به‬‫آئين‬ ‫مقدس‬ ‫و‬ ‫مهم‬ ‫آثار‬ ‫زمره‬ ‫در‬ ‫عربی‬‫بابی‬
‫شوند‬ ‫می‬ ‫محسوب‬.‫مبنای‬ ‫بر‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫اوليه‬ ‫آثار‬‫بركشيدن‬«‫باطنی‬ ‫معانی‬»‫دين‬ ‫متون‬‫در‬ ‫اسالمی‬ ‫ی‬
‫ش‬ ‫و‬ ‫شيخی‬ ‫علمی‬ ‫اقناع‬ ‫سوی‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫خطاب‬ ً‫ا‬‫عمدت‬ ،‫نويت‬ ‫دين‬ ‫تدريجی‬ ‫آفرينی‬ ‫بستر‬ ‫سوی‬‫امر‬ ‫به‬ ‫يعه‬
‫اند‬ ‫شده‬ ‫نگاشته‬ ‫جديد‬.‫كنند‬ ‫آشكار‬ ‫و‬ ‫عصر‬ ‫حجت‬ ‫رابط‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫ابتدا‬ ‫در‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫ی‬ ‫ه‬
‫كننده‬ ‫آشكار‬ ‫و‬ ‫قرآن‬ ‫مفسر‬ ‫مقام‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫معرفی‬ ‫الهی‬ ‫پيام‬ ‫حقيقت‬‫اس‬ ‫دينی‬ ‫متون‬ ‫حقيقت‬‫المی‬
‫شناساند‬.‫عر‬ ‫متون‬ ‫بازپردازی‬ ‫و‬ ‫تفسير‬ ‫در‬ ً‫ا‬‫عمدت‬ ‫آئين‬ ‫پيشوای‬ ‫های‬ ‫نوشته‬ ‫نخستين‬‫به‬ ‫اسالمی‬ ‫بی‬
‫و‬ ‫سبك‬ ‫به‬ ‫واقع‬ ‫در‬ ،‫دين‬ ‫اهل‬ ‫خواص‬ ‫و‬ ‫نخبگان‬ ‫اقناع‬ ‫سوی‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫قرآن‬ ‫های‬ ‫سوره‬ ‫فهم‬ ‫در‬ ‫ويگه‬‫روال‬
‫منابع‬‫مقدس‬«‫عربی‬-‫اسالمی‬»‫شد‬ ‫عرضه‬.‫رازآل‬ ‫و‬ ‫پوشيده‬ ‫قالب‬ ‫رغم‬ ‫به‬ ‫ابتدا‬ ‫همان‬ ‫از‬ ‫اما‬‫متون‬ ‫ود‬
‫اله‬ ‫مظهر‬ ‫و‬ ‫خواست‬ ‫تجسم‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫های‬ ‫نوشته‬ ‫و‬ ‫بوده‬ ‫آوری‬ ‫دين‬ ‫و‬ ‫قائميت‬ ‫نوعی‬ ‫مدعی‬ ،‫بابی‬‫می‬ ‫ی‬
‫است‬ ‫شناخته‬.
‫بابيه‬ ‫جنش‬ ‫ماهيت‬(3)

181. ‫از‬‫كه‬ ‫كه‬ ‫آنجا‬‫دستگ‬ ‫درون‬ ‫از‬ ‫برخاسته‬ ،‫مذهبى‬ ‫جنبش‬ ‫يك‬ ‫بعنوان‬ ‫بابيت‬‫حاكميت‬ ‫اه‬
‫جهان‬ ‫و‬ ‫عملكرد‬ ‫با‬ ‫كامل‬ ‫تعارض‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫شيعه‬‫اين‬ ‫بينى‬،‫بود‬ ‫حاكميت‬‫اهمي‬ ‫از‬‫ت‬
‫تاريخ‬‫برخوردار‬ ‫سازى‬‫حتى‬ ‫زيرا‬ ‫بوده‬‫اروپا‬ ‫در‬ ‫لوتر‬ ‫رفورماسيون‬...‫ن‬ ‫جرئت‬،‫كرد‬
‫رف‬ ‫قصد‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫ادعا‬ ‫تنها‬ ‫و‬ ،‫گردد‬ ‫مسيحيت‬ ‫نسخ‬ ‫و‬ ‫جديد‬ ‫دين‬ ‫آوردن‬ ‫ّعى‬‫د‬‫م‬‫يا‬ ‫ورم‬
‫دارد‬ ‫را‬ ‫دين‬ ‫اصالح‬.‫اتكاى‬ ‫به‬ ‫باب‬ ‫محمد‬ ‫على‬ ‫سيد‬ ‫اما‬، ‫خود‬ ‫زمانه‬ ‫بازسازی‬
‫شد‬ ‫شيعه‬ ‫نسخ‬ ‫ّعى‬‫د‬‫م‬ ‫عمال‬ ‫سرانجام‬.‫مى‬ ‫كه‬ ‫نيست‬ ‫تعجب‬ ‫جاى‬‫چه‬ ‫بينيم‬‫كوشش‬
‫حركت‬ ‫اين‬ ‫ساختن‬ ‫مخدوش‬ ‫سپس‬ ‫و‬ ‫شكستن‬ ‫درهم‬ ‫براى‬ ‫عظيمى‬‫بخش‬ ‫نجات‬‫حتی‬
‫بكار‬ ‫ايران‬ ‫چپ‬ ‫سياسی‬ ‫ادبيات‬ ‫در‬‫است‬ ‫رفته‬.
‫جنبش‬ ‫ماهيت‬‫بابيه‬(4)

182. ‫پيشوای‬‫را‬ ‫خود‬ ‫ابتدا‬ ‫بابی‬ ‫آئين‬‫باب‬«‫امام‬ ‫ی‬ ‫دوازده‬‫نهان‬»‫ناميد‬.‫پذيرش‬ ‫بستر‬ ‫كه‬ ‫امری‬‫عمومی‬
‫بودند‬ ‫آورده‬ ‫فراهم‬ ‫شيخی‬ ‫مكتب‬ ‫رهبران‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫تر‬.‫شيخي‬ ‫بنيانگذار‬ ‫احسايی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬‫جانشين‬ ‫و‬ ‫ه‬
‫ای‬ ‫گونه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫نهان‬ ‫و‬ ‫آشكار‬ ،‫گفتار‬ ‫و‬ ‫نوشتار‬ ‫در‬ ‫تر‬ ‫پيش‬ ‫رشتی‬ ‫كاظم‬ ‫سيد‬ ‫او‬ ‫فاضل‬‫رابطه‬«
‫رويای‬‫صادقه‬»‫بودند‬ ‫كرده‬ ‫ترسيم‬ ‫شيعيان‬ ‫عصر‬ ‫حجت‬ ‫با‬.
‫آماده‬ ‫بايد‬ ‫مومنين‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫نزديك‬ ‫ظهور‬ ‫زمان‬ ‫كه‬ ‫او‬ ‫مكرر‬ ‫اظهار‬ ‫و‬ ‫رشتی‬ ‫كاظم‬ ‫سيد‬ ‫مرگ‬ ‫با‬‫وظيفه‬
‫مبارزه‬‫مجموع‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ،‫باشند‬ ‫بشريت‬ ‫رستگاری‬ ‫و‬ ‫عدالت‬ ‫تحقق‬ ‫در‬ ‫عصر‬ ‫حجت‬ ‫ركاب‬ ‫در‬‫عواملی‬ ‫ه‬
‫كرد‬ ‫آشكار‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫دعوی‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ،‫بود‬ ‫گسترانده‬ ‫را‬ ‫ظهور‬ ‫قراری‬ ‫بی‬ ‫كه‬.‫م‬ ‫همان‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫باب‬‫وعود‬
‫شده‬ ‫داده‬ ‫وعده‬‫و‬ ‫اديان‬‫خواند‬ ‫پيشين‬ ‫مذاهب‬.
‫باب‬ ‫پيامبری‬ ‫و‬ ‫قائميت‬ ‫ادعای‬

183. ‫ميرزا‬ ‫ناصرالدين‬ ‫حضور‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫تبريز‬ ‫ی‬ ‫محكمه‬ ‫در‬ ‫باب‬‫اعالم‬ ‫و‬ ‫اقرار‬ ‫رسما‬ ‫وليعهد‬‫نمود‬:
«‫من‬‫هستيد‬ ‫او‬ ‫ظهور‬ ‫منتظر‬ ‫است‬ ‫سال‬ ‫هزار‬ ‫كه‬ ‫هستم‬ ‫موعودی‬ ‫قائم‬ ‫همان‬.»
‫رمضان‬ ‫مجلس‬ ‫در‬ ‫زيركی‬ ‫با‬ ‫لفافه‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫تر‬ ‫پيش‬ ‫كه‬ ‫ادعايی‬1261‫ديگری‬ ‫ی‬ ‫گونه‬ ‫به‬ ‫شيراز‬ ‫در‬ ‫ق‬
‫بود‬ ‫نموده‬ ‫اعالم‬.‫ش‬ ‫در‬ ‫او‬ ‫كردن‬ ‫توبه‬ ‫و‬ ‫گذاردن‬ ‫فشار‬ ‫در‬ ‫برای‬ ‫كه‬ ‫مانند‬ ‫محاكمه‬ ‫مجلس‬ ‫آن‬ ‫در‬‫يراز‬
‫بود‬ ‫گفته‬ ،‫شد‬ ‫برپا‬:
«‫لعنت‬‫ب‬ ‫امام‬ ‫باب‬ ‫مرا‬ ‫كه‬ ‫كسی‬ ‫بر‬ ‫خدا‬ ‫لعنت‬ ،‫بداند‬ ‫غايب‬ ‫امام‬ ‫وكيل‬ ‫مرا‬ ‫كه‬ ‫كسی‬ ‫بر‬ ‫خدا‬‫داند‬.»
‫برخی‬ ‫كه‬ ‫سخنانی‬‫به‬«‫توبه‬‫گويی‬»‫اند‬ ‫داده‬ ‫نسبت‬ ‫او‬.‫آشك‬ ‫معنای‬ ‫الی‬ ‫به‬ ‫ال‬ ‫در‬ ‫واقع‬ ‫در‬‫نهان‬ ‫و‬ ‫ار‬
‫ق‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫فراتر‬ ‫بلكه‬ ‫شناسد‬ ‫نمی‬ ‫غايب‬ ‫امام‬ ‫باب‬ ‫و‬ ‫وكيل‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫گفته‬ ‫سخنان‬ ‫اين‬‫رسول‬ ‫و‬ ‫ائم‬
‫داند‬ ‫می‬ ‫خدا‬.
‫باب‬ ‫پيامبری‬ ‫و‬ ‫قائميت‬ ‫ادعای‬

184. ‫آنكه‬ ‫خالصه‬«‫بابيت‬»‫در‬ ‫آنچه‬ ‫هر‬ ‫نفى‬‫جامعه‬‫بود‬ ‫منفى‬ ‫ايرانى‬‫بر‬ ‫را‬
‫نوشت‬ ‫خود‬ ‫پرچم‬.‫جاذب‬ ‫قشرى‬ ‫و‬ ‫طبقه‬ ‫هر‬ ‫در‬‫همه‬‫مترق‬ ‫پتانسيل‬‫ى‬
‫پاك‬ ‫گندم‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫گشت‬ ‫موجود‬‫ا‬ ‫و‬ ‫قاجار‬ ‫شاهزادگان‬ ‫تا‬ ،‫اصفهانی‬ ‫كن‬‫ز‬
‫از‬ ‫عظيم‬ ‫جمعى‬ ‫تا‬ ‫سرشناس‬ ‫مجتهدان‬‫گان‬ ‫طلبه‬‫هويت‬ ‫بحران‬ ‫به‬‫دچار‬
‫نمود‬ ‫جلب‬ ‫بخود‬ ،‫را‬ ‫آمده‬.‫ويژه‬ ‫قشر‬ ‫به‬ ‫خاصى‬ ‫توجه‬ ‫راه‬ ‫اين‬ ‫در‬‫اى‬
‫نظر‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫جنبش‬ ‫اين‬ ‫بايد‬ ‫نيز‬ ‫سبب‬ ‫بدين‬ ‫و‬ ‫نداشت‬‫فلسفه‬‫س‬،‫مدرن‬ ‫ياسى‬
‫نمود‬ ‫ارزيابى‬ ‫ايران‬ ‫ملى‬ ‫جنبش‬ ‫اولين‬.
‫ملی‬ ‫جنبش‬ ‫يا‬ ‫بابيت‬

185. ‫ب‬ ‫در‬ ‫مذهبی‬ ‫اجبار‬ ‫و‬ ‫فريضه‬ ‫گونه‬ ‫هر‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫جديد‬ ‫امر‬ ‫رهروان‬ ،‫بدشت‬ ‫گردهمايی‬ ‫در‬ ‫يابی‬ ‫سران‬‫رابر‬
‫آزادخواندند‬ ‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫اوليای‬.‫دگرانديش‬ ‫تاريخ‬ ‫در‬ ‫مومنين‬ ‫به‬ ‫تكليف‬ ‫و‬ ‫تعهد‬ ‫از‬ ‫رهايی‬‫و‬ ‫دينی‬ ‫ی‬
‫نبود‬ ‫پيشينه‬ ‫بی‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫اجتماعی‬.‫و‬ ‫حروفی‬ ‫باورمندان‬‫اسماعيلی‬«‫در‬ ‫ويژه‬ ‫به‬‫الموت‬»‫از‬ ‫رها‬
‫بودند‬ ‫شده‬ ‫دانسته‬ ‫احكام‬ ‫به‬ ‫تكليف‬ ‫هرگونه‬.‫از‬ ‫شريعت‬ ‫منهيات‬ ‫و‬ ‫تكاليف‬ ‫برداشتن‬‫فضای‬ ‫و‬ ‫دوش‬
‫و‬ ‫سنتی‬ ‫فقه‬ ‫از‬ ‫گذر‬ ‫شرعی‬ ‫موانع‬ ‫شكستن‬ ‫سرآغاز‬ ،‫مومنين‬ ‫اجتماعی‬ ‫و‬ ‫خصوصی‬ ‫زيست‬‫دری‬ ‫گشودن‬
‫بود‬ ‫نوين‬ ‫های‬ ‫افق‬ ‫به‬.
‫از‬‫گ‬ ‫قرار‬ ‫عمل‬ ‫و‬ ‫مدنظر‬ ،‫معاش‬ ‫و‬ ‫معاد‬ ‫انديشه‬ ‫در‬ ‫متفاوت‬ ‫معرفتی‬ ‫آراستن‬ ‫و‬ ‫ايجاد‬ ‫زمان‬ ‫اين‬‫رفت‬.
‫زيس‬ ‫با‬ ‫حق‬ ‫مظهر‬ ‫مقام‬ ‫در‬ ‫و‬ ،‫باشد‬ ‫پروردگار‬ ‫خواست‬ ‫و‬ ‫اراده‬ ‫بيانگر‬ ‫زمينی‬ ‫انسانی‬ ‫اينكه‬‫بالواسطه‬ ‫ت‬
‫به‬ ‫مومنين‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫مستقيم‬ ‫و‬«‫بيان‬»‫و‬ ‫بهزيستی‬ ‫چگونگی‬ ‫و‬ ‫چيستی‬‫رويه‬ ‫و‬ ‫راه‬‫تعال‬‫و‬ ‫كتب‬ ،‫برآيد‬ ‫ی‬
‫متون‬ ‫به‬ ‫پيامبران‬ ‫با‬ ‫فرشتگان‬ ‫ميان‬ ‫مكالمه‬ ‫برآمده‬ ‫و‬ ‫آسمان‬ ‫انحصار‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫دينی‬ ‫منابع‬‫مدار‬ ‫گيتی‬ ‫ی‬
‫مبدل‬‫كرد‬.
‫بابيان‬ ‫بدشت‬ ‫ايدئولوژيك‬ ‫همايش‬

186. ‫اين‬ ‫رويداد‬ ‫مهمترين‬«‫گردهائی‬»‫اس‬ ‫نسخ‬ ‫و‬ ‫فسخ‬ ‫نماد‬ ‫بعنوان‬ ‫طاهره‬ ‫افكندن‬ ‫چهره‬ ‫از‬ ‫حجاب‬‫الم‬
‫بود‬.‫بعنوان‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ‫آنهم‬«‫زن‬ ‫از‬ ‫حجاب‬ ‫رفع‬»‫اسال‬ ‫برانداختن‬ ‫براى‬ ‫نمادى‬ ‫بعنوان‬ ‫بلكه‬ ،‫و‬ ‫كل‬ ‫در‬ ‫م‬
‫آن‬ ‫جزء‬.‫مى‬ ‫بابيان‬‫حت‬ ‫آنها‬ ،‫كنند‬ ‫ترك‬ ‫را‬ ‫اسالمى‬ ‫مناسك‬ ‫ديگر‬ ‫و‬ ‫روزه‬ ‫و‬ ‫نماز‬ ‫توانستند‬‫ى‬
‫مى‬‫خدايى‬ ‫ادعاى‬ ‫توانستند‬(‫الهب‬ ‫انا‬ ‫انى‬)،‫كنند‬(‫و‬ ‫قدوس‬ ،‫طاهره‬ ‫چنانكه‬«‫احباء‬ ‫بعضى‬»‫چنين‬ ‫نيز‬
‫كردند‬)‫زنند‬ ‫دامن‬ ‫خاصى‬ ‫هيجان‬ ‫به‬ ‫آنكه‬ ‫بدون‬.‫برانداختن‬ ‫ليكن‬«‫اسالمى‬ ‫حجاب‬»‫چ‬ ‫تنها‬‫بود‬ ‫يزى‬
‫مى‬ ‫كه‬‫گيرد‬ ‫هدف‬ ‫را‬ ‫اسالم‬ ‫اجتماعى‬ ‫تسلط‬ ‫محتوا‬ ‫و‬ ‫شكل‬ ‫در‬ ‫توانست‬.‫ز‬ ‫از‬ ،‫امروز‬ ‫ايرانيان‬‫مرد‬ ‫و‬ ‫ن‬
‫تعيين‬ ‫نقش‬ ‫بخوبى‬‫كنندهء‬«‫حجاب‬»‫در‬ ‫را‬«‫فكرى‬ ‫سيستم‬»‫اسالم‬ ‫عملى‬ ‫ّط‬‫ل‬‫تس‬ ‫و‬‫درياف‬‫ته‬‫مى‬ ‫و‬‫توانند‬
‫م‬ ‫حاكميت‬ ‫كامل‬ ‫نفى‬ ‫جهت‬ ‫در‬ ‫ارجمندى‬ ‫انقالبى‬ ‫قدم‬ ‫چه‬ ‫طاهره‬ ‫افكندن‬ ‫حجاب‬ ،‫كنند‬ ‫ّر‬‫و‬‫تص‬‫ذهبى‬
‫است‬ ‫بوده‬ ‫ايران‬.
‫بدشت‬ ‫در‬ ‫العين‬ ‫قره‬ ‫حجاب‬ ‫رفع‬

187. "‫معنی‬‫و‬ ‫پاك‬ ‫زناشويی‬ ‫عمل‬ ‫از‬ ‫خواهند‬‫می‬ ‫ها‬‫زن‬ ‫آيا‬ ‫چيست؟‬ ‫مردان‬ ‫با‬ ‫همكاری‬ ‫و‬ ‫زنان‬ ‫آزادی‬
‫و‬ ‫حامله‬ ‫و‬ ‫نكنند‬ ‫عمل‬ ‫خود‬ ‫طبيعی‬ ‫سازمان‬ ‫طبق‬ ‫ماه‬ ‫هر‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫كنند؟‬ ‫خودداری‬ ‫مردان‬ ‫با‬ ‫مشروع‬‫بچه‬
‫جامعه‬ ‫نسل‬ ‫و‬ ‫باشند‬ ‫شريك‬ ،‫زحمات‬ ‫اين‬ ‫نكردن‬ ‫تحمل‬ ‫در‬ ‫جامعه‬ ‫مردان‬ ‫با‬ ‫تا‬ ‫نشوند؟‬ ‫هم‬ ‫دار‬‫را‬
‫اص‬ ‫مردی‬ ‫و‬ ‫زن‬ ‫و‬ ‫جامعه‬ ‫ديگر‬ ،‫مردند‬ ‫همه‬ ‫امروز‬ ‫جامعه‬ ‫كه‬ ‫ديگر‬ ‫سال‬ ‫پنجاه‬ ‫تا‬ ‫و‬ ‫قطع‬ ‫كلی‬‫به‬‫وجود‬ ‫ال‬
‫ه‬‫زن‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫مردان‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫اين‬ ‫مردان‬ ‫با‬ ‫همكاری‬ ‫و‬ ‫زنان‬ ‫آزادی‬ ‫معنی‬ ‫خير‬ ‫يا‬ ‫باشد؟‬ ‫نداشته‬‫ا‬
‫م‬ ‫توليد‬ ‫و‬ ‫فرزند‬ ‫توليد‬ ‫خود‬ ‫مبارك‬ ‫وجود‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫بشوند؟‬ ‫هم‬ ‫حامله‬ ‫و‬ ‫باشند‬ ‫داشته‬ ‫ماهانه‬ ‫دوره‬‫كنند‬ ‫ثل‬
‫باشند‬ ‫شريك‬ ‫ها‬‫زن‬ ‫با‬ ‫زحمت‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫تا‬.‫پای‬ ‫كه‬ ‫انسانی‬ ‫اين‬ ‫و‬ ‫شعور‬ ‫اين‬ ‫و‬ ‫مغز‬ ‫اين‬ ‫بر‬ ‫تفو‬‫اين‬ ‫بند‬
‫باشد‬ ‫آفريقا‬ ‫يا‬ ‫آمريكا‬ ‫يا‬ ‫اروپا‬ ‫اهل‬ ‫خواه‬ ،‫است‬ ‫اراجيف‬.
(‫نواب‬‫درايران‬ ‫دينی‬ ‫بنيادگرائی‬ ‫های‬ ‫مولفه‬ ‫شناخت‬ ‫مقاله‬ ‫از‬ ‫نقل‬ ‫اسالمی‬ ‫حكومت‬ ‫و‬ ‫جامعه‬ ‫كتاب‬ ،‫صفوی‬.)
‫زنان‬ ‫آزادی‬ ‫به‬ ‫صفوی‬ ‫نواب‬ ‫گرائی‬ ‫بنياد‬ ‫نگاه‬

188. ‫اين‬‫موانع‬ ‫به‬ ‫ايمان‬ ‫كردن‬ ‫سست‬ ‫و‬ ‫سدشكنی‬ ‫در‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫های‬ ‫نوآفرينی‬‫معرفت‬ ‫و‬
‫بيان‬ ‫با‬ ‫افزون‬ ‫روز‬ ‫گرايش‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫جويی‬ ‫ره‬ ‫بر‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫سنتی‬‫به‬ ،‫سياست‬‫فرهنگ‬ ‫و‬
‫گرديد‬ ‫موثر‬ ‫جزمی‬ ‫های‬ ‫قالب‬ ‫و‬ ‫نگره‬ ‫از‬ ‫دوری‬ ‫و‬ ‫نو‬.‫نوآفرينی‬ ‫در‬«‫بن‬‫ه‬ ‫مايه‬‫ای‬
‫سيد‬ ‫آخرالزمانی‬‫باب‬»،‫ح‬ ‫و‬ ‫ناب‬ ‫دين‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫پاكسازی‬ ‫نوعی‬‫قيقت‬
‫زمي‬ ‫انسان‬ ‫های‬ ‫سردرگمی‬ ‫پاسخگوی‬ ‫و‬ ‫انسان‬ ‫بخش‬ ‫آرامش‬ ‫و‬ ‫حافظ‬ ‫كه‬ ‫الهی‬،‫نی‬
‫ادعا‬ ‫غالب‬ ‫دين‬ ‫اوليای‬ ‫منزلت‬ ‫و‬ ‫موجوديت‬ ‫با‬ ‫مخالفت‬ ‫و‬ ‫نارضايتی‬ ‫همچنين‬‫شد‬ ‫می‬.
‫آماده‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ‫باب‬‫آرما‬ ‫و‬ ‫خواست‬ ‫همه‬ ‫از‬ ‫تر‬ ‫مهم‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ،‫سياسی‬‫ن‬
‫فرهيخت‬ ‫و‬ ‫بزرگان‬ ‫از‬ ‫جمعی‬ ‫تا‬ ‫نمود‬ ‫فراهم‬ ‫ای‬ ‫زمينه‬ ،‫ايرانيان‬ ‫طلبی‬ ‫ناجی‬‫و‬ ‫گان‬
‫ب‬ ‫و‬ ‫كوچه‬ ‫آمده‬ ‫فغان‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫معترض‬ ‫مردمان‬ ‫و‬ ‫زمانه‬ ‫اجتماعی‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫نخبگان‬،‫ازار‬
‫نظام‬ ‫و‬ ‫معرفت‬ ‫جويی‬ ‫ره‬ ‫و‬ ‫تغيير‬ ‫سوی‬ ‫در‬ ‫جديد‬ ‫آئين‬ ‫گرد‬ ‫به‬ ‫روستا‬ ‫و‬ ‫شهر‬‫موجود‬
‫آيند‬ ‫گرد‬.
‫بابيه‬ ‫های‬ ‫نوآفرينی‬

189. ‫آنچه‬‫ب‬ ‫كه‬ ‫بيان‬ ‫اهل‬ ‫آرای‬ ‫در‬ ‫نهفته‬ ‫راديكاليزم‬ ‫كه‬ ‫اين‬ ‫است‬ ‫تاكيد‬ ‫قابل‬‫امر‬ ‫نفی‬ ‫ا‬
‫ب‬ ‫همراه‬ ‫بابيه‬ ‫در‬ ‫زمانه‬ ‫الزام‬ ‫مطابق‬ ‫جديد‬ ‫ظهور‬ ‫اعالم‬ ‫و‬ ‫آوری‬ ‫پيام‬ ‫خاتميت‬،‫ود‬
‫رويه‬ ‫بستر‬‫ا‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫آنان‬ ‫بعدی‬ ‫های‬ ‫نسل‬ ‫پروردگان‬ ‫و‬ ‫بيان‬ ‫با‬ ‫جويی‬ ‫مبارزه‬‫و‬ ‫راده‬
‫نمود‬ ‫تسريع‬ ‫و‬ ‫ايجاد‬ ،‫آرمانی‬ ‫و‬ ‫متفاوت‬ ‫ای‬ ‫جامعه‬ ‫پايی‬ ‫بر‬ ‫تحرك‬.
‫قصد‬ ‫سوء‬‫نافرجام‬«15‫اوت‬1852‫ميالدی‬»‫انتق‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫جان‬ ‫به‬‫ام‬
‫آئين‬ ‫پيشوای‬ ‫قتل‬«‫باب‬»‫و‬‫با‬ ‫سران‬ ‫سوی‬ ‫از‬ ،‫غاصب‬ ‫سلطان‬ ‫بردن‬ ‫ميان‬ ‫از‬‫مانده‬ ‫قی‬
‫بابی‬‫فع‬ ‫و‬ ‫سران‬ ‫مهيب‬ ‫كشتار‬ ‫و‬ ‫سركوبی‬ ،‫دستگيری‬ ‫به‬ ،‫شد‬ ‫اجرا‬ ‫و‬ ‫طرح‬‫جا‬ ‫به‬ ‫الين‬
‫انجاميد‬ ‫مانده‬.
‫قاجار‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫ترور‬

190. «‫مال‬‫علی‬ ‫شيخ‬‫ترشيزی‬»‫يك‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫طرح‬ ‫را‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫ترور‬ ‫نقشه‬‫از‬ ‫ی‬
‫تن‬ ‫شش‬ ،‫شد‬ ‫خارج‬ ‫نياوران‬ ‫قصر‬ ‫از‬ ‫شكار‬ ‫قصد‬ ‫به‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫كه‬ ‫روزها‬‫كه‬ ‫بابی‬
‫ش‬ ‫نزديك‬ ‫او‬ ‫به‬ ‫عريضه‬ ‫دادن‬ ‫قصد‬ ‫به‬ ،‫بودند‬ ‫پوشيده‬ ‫را‬ ‫روستاييان‬ ‫لباس‬‫و‬ ‫دند‬
‫حمله‬ ‫او‬ ‫به‬ ‫طپانچه‬ ‫و‬ ‫شمشير‬ ‫با‬ ‫ناگهان‬‫بردند‬.‫اما‬‫اطراف‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫رم‬ ‫شاه‬ ‫اسب‬،‫او‬ ‫يان‬
‫كردن‬ ‫دستگير‬ ‫را‬ ‫ديگر‬ ‫تن‬ ‫چند‬ ‫و‬ ‫رساندند‬ ‫قتل‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫بابيان‬ ‫از‬ ‫چند‬ ‫تنی‬‫از‬ ‫يكی‬ ‫و‬ ‫د‬
‫ك‬ ‫فاش‬ ‫را‬ ‫بابی‬ ‫رهبران‬ ‫مخفيگاه‬ ،‫فراوان‬ ‫شكنجه‬ ‫تحمل‬ ‫دنبال‬ ‫به‬ ،‫اسيران‬‫رد‬.
‫دربار‬ ‫با‬ ‫همداستانی‬ ‫در‬ ‫ارتجاعی‬ ‫روحانيت‬«‫كشی‬ ‫بابی‬»‫ك‬ ‫انداخت‬ ‫براه‬ ‫را‬‫نقطه‬ ‫ه‬
‫شود‬ ‫می‬ ‫محسوب‬ ‫ايران‬ ‫دگراندشی‬ ‫بستر‬ ‫در‬ ‫تاريكی‬.
‫قاجار‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫ترور‬(2)

191. ‫از‬‫پرداختند‬ ‫بابيان‬ ‫كشتار‬ ‫و‬ ‫تعقيب‬ ‫به‬ ‫نيرو‬ ‫تمام‬ ‫با‬ ،‫روحانيون‬ ‫و‬ ‫قاجار‬ ‫دولت‬ ،‫پس‬ ‫اين‬.‫تاريخ‬ ‫سراسر‬
‫است‬ ‫بابيان‬ ‫عام‬ ‫قتل‬ ‫از‬ ‫آكنده‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫سلطنت‬ ‫ساله‬ ‫پنجاه‬.‫طوال‬ ‫دوران‬ ‫اين‬ ‫در‬‫كسان‬ ،‫نی‬
‫اتهام‬ ‫به‬ ،‫بسيار‬«‫گری‬ ‫بابی‬»‫روحانيون‬ ‫و‬ ‫دولت‬ ‫ماموران‬ ‫توسط‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫اعالم‬ ‫حالل‬ ‫خونشان‬‫كوچه‬ ‫در‬
‫تكه‬ ‫تكه‬ ‫بازار‬ ‫و‬‫گرديدند‬.«‫نجفی‬ ‫آقا‬»‫سي‬ ‫ملك‬ ‫بردن‬ ‫برای‬ ،‫بود‬ ‫زمان‬ ‫آن‬ ‫علماء‬ ‫اشهر‬ ‫كه‬‫ماربينی‬ ‫د‬
‫عالي‬ ‫آن‬ ‫تحريك‬ ‫به‬ ‫روشن‬ ‫روز‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫كرد‬ ‫گری‬ ‫بابی‬ ‫به‬ ‫متهم‬ ‫را‬ ‫او‬ ،‫بود‬ ‫آقا‬ ‫ملك‬ ‫مجاور‬ ‫در‬ ‫كه‬، ‫جناب‬
‫كردند‬ ‫قطعه‬ ‫قطعه‬ ‫دينی‬ ‫علوم‬ ‫طالب‬ ‫را‬ ‫ساله‬ ‫هشتاد‬ ‫پيرمرد‬ ‫سيد‬.
‫در‬‫م‬ ‫گرسنگی‬ ‫از‬ ‫مردم‬ ‫بود‬ ‫گفته‬ ‫اينكه‬ ‫گناه‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫بلديه‬ ‫رئيس‬ ‫محمدجعفر‬ ‫قحطی‬ ‫سال‬‫و‬ ‫ميرند‬ ‫ی‬
‫عادل‬ ‫قيمت‬ ‫به‬ ‫خواهد‬ ‫نمی‬ ‫و‬ ‫كرده‬ ‫جمع‬ ‫خود‬ ‫انبارهای‬ ‫در‬ ‫گندم‬ ‫خروار‬ ‫هزارها‬ ‫االسالم‬ ‫حجه‬ ‫آقای‬‫ه‬
‫عمار‬ ‫از‬ ‫برهنه‬ ‫پا‬ ‫و‬ ‫سر‬ ،‫دينی‬ ‫علوم‬ ‫طالب‬ ،‫محتكر‬ ‫االسالم‬ ‫حجه‬ ‫همان‬ ‫تحريك‬ ‫به‬ ،‫بفروشد‬‫بيرونش‬ ‫ت‬
‫آويختن‬ ‫ديگران‬ ‫عبرت‬ ‫برای‬ ‫درختی‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫بدنش‬ ‫و‬ ‫كشتند‬ ‫مصائب‬ ‫انواع‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫كشيدند‬‫د‬.
‫بابيان‬ ‫عام‬ ‫قتل‬ ‫و‬ ‫كشتار‬

192. ‫ميرزاى‬ ‫ناصرالدين‬ ‫وزير‬ ‫بعنوان‬ ‫اميركبير‬18‫ساله‬‫مى‬ ‫كه‬ ‫اى‬‫در‬ ،‫نشيند‬ ‫برتخت‬ ‫خواست‬‫آن‬‫مرحله‬
‫راندن‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫داشت‬ ‫هدف‬ ‫و‬ ‫وظيفه‬ ‫يك‬‫همه‬‫استقرار‬ ‫و‬ ‫قدرت‬ ‫مدعيان‬«‫امنيت‬»‫بود‬.‫د‬ ‫او‬ ‫مقابل‬ ‫در‬‫و‬
‫وجودداشت‬ ‫زير‬ ‫گزينه‬:
1-‫به‬‫مى‬ ‫ميدان‬ ‫بابيان‬‫ح‬ ‫پايگاه‬ ‫و‬ ‫دربارى‬ ‫ارتجاع‬ ‫قدرت‬ ‫مقابل‬ ‫در‬ ‫آنان‬ ‫با‬ ‫ائتالف‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫داد‬‫كومت‬
‫مى‬ ‫قرار‬ ‫مذهبى‬‫آينده‬ ‫با‬ ‫جدالى‬ ‫به‬ ‫اينراه‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫گرفت‬‫مى‬ ‫كشانده‬ ‫نامعلوم‬ ‫اى‬‫شد‬
2-‫مى‬ ‫مستحكم‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫قدرت‬ ،‫بابيان‬ ‫سركوب‬ ‫با‬ ،‫جامعه‬ ‫ارتجاعى‬ ‫نيروى‬ ‫با‬ ‫ائتالف‬ ‫در‬‫نمود‬.
‫اين‬ ‫كه‬ ،‫مذهبى‬ ‫حاكميت‬ ‫و‬ ‫گرفت‬ ‫پيش‬ ‫در‬ ‫ّم‬‫و‬‫د‬ ‫راه‬ ‫اميركبير‬«‫انتخاب‬»‫تاريخى‬ ‫فرصت‬ ‫را‬
‫غيرمترقبه‬،‫يافت‬ ‫بابيان‬ ‫سركوب‬ ‫براى‬ ‫اى‬‫كامل‬ ‫استقبال‬ ‫امر‬ ‫اين‬ ‫از‬‫نمود‬.
‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫و‬ ‫اميركبير‬

193. «‫بابيان‬ ‫دفع‬»‫جهت‬ ‫در‬ ‫سياسى‬ ‫ضرورت‬ ‫يك‬ ‫صورت‬ ‫به‬ ‫اميركبير‬ ‫براى‬ ‫كه‬‫تحكيم‬
‫واقع‬ ‫در‬ ،‫بود‬ ‫مطرح‬ ‫دربار‬ ‫قدرت‬‫حمله‬‫ساخت‬ ‫ممكن‬ ‫را‬ ‫مذهبى‬ ‫انقالب‬ ‫ضد‬.‫شو‬‫اهد‬
‫امير‬ ‫هدف‬ ‫بابيان‬ ‫نابودى‬ ‫و‬ ‫جمعى‬ ‫سركوب‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫دست‬ ‫در‬ ‫كافى‬ ‫قراين‬ ‫و‬‫كبير‬
‫نبود‬.‫ا‬ ‫پس‬ ،‫نپرداخت‬ ‫آنان‬ ‫قمع‬ ‫و‬ ‫قلع‬ ‫به‬ ‫حكومتش‬ ‫ّل‬‫و‬‫ا‬ ‫سال‬ ‫دو‬ ‫در‬ ‫چنانكه‬‫درهم‬ ‫ز‬
‫قلعه‬ ‫شكستن‬‫مى‬ ‫تلقى‬ ‫يافته‬ ‫پايان‬ ‫را‬ ‫مسأله‬ ‫نيز‬ ‫بابى‬ ‫هاى‬‫كرد‬.‫بنظ‬‫رسد‬ ‫می‬ ‫ر‬
‫بدنبال‬ ‫اميركبير‬«‫مسأله‬ ‫حل‬»‫ب‬ ‫را‬ ‫بابى‬ ‫سران‬ ‫نابودى‬ ،‫سياسى‬ ‫طريق‬ ‫از‬‫راى‬
‫خواباندن‬«‫غائله‬»‫مى‬ ‫كافى‬ ،‫دانست‬.‫عمامه‬‫ّيه‬‫د‬‫ر‬ ‫بسران‬‫د‬ ‫موضع‬ ‫اين‬ ‫نويس‬‫را‬ ‫ربار‬
«‫اجبار‬ ‫به‬ ‫ماليمت‬»‫انداختند‬ ‫راه‬ ‫كشی‬ ‫بابی‬ ‫و‬ ‫نموده‬ ‫تلقی‬.
‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫و‬ ‫اميركبير‬

194. ‫و‬ ‫دينی‬ ‫دگرانديش‬ ‫فرآيند‬ ‫در‬‫اين‬ ‫در‬،‫برهه‬‫اه‬ ‫ضميرترين‬ ‫روشن‬ ‫از‬ ‫جمعی‬‫فضل‬ ‫ل‬
‫ی‬ ‫روزنامه‬ ‫دور‬ ‫به‬ ‫ايرانی‬ ‫خواه‬ ‫تجديد‬ ‫قلم‬ ‫و‬«‫اختر‬»‫بو‬ ‫زده‬ ‫حلقه‬ ‫استانبول‬‫دند‬.
‫ف‬ ،‫اختر‬ ‫انتشار‬ ‫كار‬ ‫دوام‬ ‫با‬ ‫منطقه‬ ‫نظری‬ ‫و‬ ‫فرهنگی‬ ‫خروش‬ ‫و‬ ‫پرجوش‬ ‫فضای‬‫عاليت‬
‫اداره‬ ‫و‬ ‫چاپخانه‬ ‫موثر‬‫و‬ ‫شهر‬ ‫ايرانيان‬ ‫دبستان‬ ‫تاسيس‬ ‫همچنين‬ ‫آن‬ ‫ترجمه‬
،‫مدرس‬ ‫و‬ ‫گرداننده‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫زمانه‬ ‫ی‬ ‫فرهيخته‬ ‫نامداران‬ ‫از‬ ‫جمعی‬ ‫گردآمدن‬
‫و‬ ‫عمومی‬ ،‫نهان‬ ‫و‬ ‫آشكار‬ ‫های‬ ‫نشست‬ ‫برگزاری‬ ،‫فروشی‬ ‫كتاب‬ ‫چند‬ ‫برپايی‬
‫ش‬ ،‫بهائی‬ ‫و‬ ‫ازلی‬ ‫های‬ ‫محفل‬ ‫شدن‬ ‫فعال‬ ،‫دينی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ،‫فرهنگی‬ ‫خصوصی‬‫يخی‬
‫بره‬ ‫اين‬ ‫استانبول‬ ‫ايرانی‬ ‫ی‬ ‫جامعه‬ ‫متفاوت‬ ‫فضای‬ ‫همه‬ ‫صوفی‬ ‫های‬ ‫دسته‬ ‫و‬‫نشان‬ ‫را‬ ‫ه‬
‫دهد‬ ‫می‬.
‫دگرانديشان‬ ‫استانبول‬ ‫حلقه‬

195. ‫برخی‬‫در‬ ‫امضاء‬ ‫بدون‬ ‫ازلی‬ ‫بابيان‬ ‫از‬«‫اختر‬»‫نوشتند‬ ‫می‬.‫آنها‬ ‫ميان‬ ‫از‬«‫نج‬‫فعلی‬
‫دانش‬‫خوبی‬»‫و‬«‫ميرزا‬‫رضاقلی‬‫خراسانی‬»‫قل‬ ‫رضا‬ ‫ميرزا‬ ‫گه‬ ‫هستند‬ ‫مشهور‬‫ی‬
‫مدتی‬‫اداره‬ ‫مدير‬‫روزنامه‬«‫اختر‬»‫بود‬.‫پي‬ ‫مدتی‬ ‫از‬ ‫نيز‬ ‫اصفهان‬ ‫حبيب‬ ‫ميرزا‬‫تر‬ ‫ش‬
‫بود‬ ‫زده‬ ‫قلم‬ ‫اختر‬ ‫در‬.‫ميرزاحبي‬ ‫با‬ ‫زودی‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫روحی‬ ‫و‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬ ‫ورود‬ ‫با‬‫ب‬
‫نيرومند‬ ‫ی‬ ‫حلقه‬ ،‫كردند‬ ‫آغاز‬ ‫را‬ ‫مشترك‬ ‫پژوهش‬ ‫و‬ ‫تاليف‬ ‫و‬ ‫شدند‬ ‫محشور‬
‫اطراف‬ ‫در‬ ‫دگرانديشی‬‫روزنامه‬«‫اختر‬»‫شد‬ ‫پا‬ ‫بر‬.‫آنان‬ ‫ادبيات‬ ‫و‬ ‫قلم‬ ‫حضور‬‫كه‬ ‫بود‬
‫به‬ ‫ايرانيان‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫نشريه‬«‫مذهب‬ ‫اختری‬»‫جهان‬ ‫و‬ ‫دگربينی‬ ‫نشانه‬ ‫به‬‫غير‬ ‫نگری‬
‫كرد‬ ‫شهره‬ ‫آئينی‬ ‫متعارف‬.
‫دگرانديشان‬ ‫استانبول‬ ‫حلقه‬(2)

196. «‫اختر‬ ‫روزنامه‬»‫ارت‬ ‫حلقه‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫سالی‬ ‫چهارده‬ ‫قريب‬ ‫برهه‬ ‫اين‬ ‫در‬‫باطی‬
‫داخ‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫جهان‬ ‫سراسر‬ ‫زبانان‬ ‫فارسی‬ ‫و‬ ‫ايرانيان‬ ‫با‬ ‫عمومی‬ ‫مقبول‬ ‫و‬ ‫فعال‬‫ل‬
‫بود‬ ‫شده‬ ‫مقبول‬ ‫و‬ ‫تثبيت‬ ،‫كشور‬.‫خصوصی‬ ‫محفل‬‫كه‬ ‫بود‬ ‫مدتها‬ ‫ازليان‬«‫اختر‬»‫را‬
‫اشاعه‬ ‫برای‬ ‫مطلوبی‬ ‫محمل‬‫بودند‬ ‫يافته‬ ‫خود‬ ‫آرای‬.‫آغ‬ ‫و‬ ‫شيخی‬ ‫پيشينه‬‫و‬ ‫باز‬ ‫وش‬
‫مدير‬ ‫محمدطاهر‬ ‫نوگرای‬ ‫و‬ ‫بابی‬ ‫ارتباطات‬‫اختر‬ ‫روزنامه‬»‫كرد‬ ‫ياری‬ ‫نيز‬.‫اي‬‫نان‬
‫اطراف‬ ‫تر‬ ‫عمومی‬ ‫جمع‬ ‫بر‬ ‫عالوه‬‫اختر‬ ‫روزنامه‬‫تدريس‬ ‫و‬ ‫گردانندگی‬ ‫حول‬ ،
«‫دبستان‬‫ايرانيان‬‫ماوا‬»‫جامعه‬ ‫با‬ ‫فعالی‬ ‫ارتباطی‬ ‫حلقه‬ ‫و‬‫ايرانی‬‫ن‬ ‫پا‬ ‫بر‬‫مودند‬.
‫چ‬ ‫تنی‬ ‫و‬ ‫روحی‬ ‫و‬ ‫آقاخان‬ ،‫حبيب‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫مدرسه‬ ‫مدير‬ ‫خراسانی‬ ‫رضاقلی‬‫ند‬
‫آموزشكده‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫مدرس‬ ‫مقام‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ديگر‬‫كردند‬ ‫می‬ ‫تدريس‬.
‫دينی‬ ‫دگرانديشی‬ ‫در‬ ‫اختر‬ ‫روزنامه‬ ‫نفش‬

197. ‫تبريزی‬ ‫محمدطاهر‬‫مدير‬ ‫و‬ ‫بنيانگذار‬ ،‫امتياز‬ ‫صاحب‬ ‫داغی‬ ‫قراچه‬،‫اختر‬ ‫روزنامه‬‫ت‬ ‫متولد‬ ‫بازرگانی‬‫كه‬ ‫بود‬ ‫بريز‬
‫سال‬‫بود‬ ‫زنده‬ ‫مشروطيت‬ ‫اول‬.‫قريب‬ ‫انتشار‬ ‫بر‬ ‫عالوه‬23‫سال‬«‫اختر‬»،‫اداره‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫فعال‬ ‫ای‬ ‫چاپخانه‬
‫كرد‬ ‫می‬.‫بود‬ ‫مشغول‬ ‫كار‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫فضل‬ ‫اهل‬ ‫تعدادی‬ ‫كه‬ ‫داشت‬ ‫روزنامه‬ ‫ی‬ ‫اداره‬ ‫كنار‬ ‫هم‬ ‫ای‬ ‫دارالترجمه‬‫ند‬.
‫اس‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫كشور‬ ‫از‬ ‫خارج‬ ‫ايرانی‬ ‫فعال‬ ‫های‬ ‫فروشی‬ ‫كتاب‬ ‫معدود‬ ‫از‬ ‫يكی‬ ‫هم‬ ‫فروش‬ ‫كتاب‬ ‫محمود‬ ‫برادرش‬‫تانبول‬
‫كرد‬ ‫می‬ ‫اداره‬.‫مردم‬ ‫داشت‬ ‫كوشش‬ ‫او‬‫دعوت‬ ‫خوانی‬ ‫روزنامه‬ ‫به‬ ‫را‬‫اب‬ ‫سر‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫موهومات‬ ‫و‬ ‫خياالت‬ ‫بعضی‬ ‫و‬‫نای‬
‫كرد‬ ‫بيرون‬ ‫ملت‬.‫آستانه‬ ‫و‬ ‫پيش‬ ‫نسل‬ ‫دو‬ ‫بر‬ ‫خود‬ ‫و‬ ‫داد‬ ‫پرورش‬ ‫پيشرو‬ ‫و‬ ‫متجدد‬ ‫فرزندانی‬ ‫محمدطاهر‬‫مشروطه‬
‫محرك‬ ‫تاثيرات‬‫گزارد‬.‫سرلوحه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫فرهنگی‬ ‫كار‬ ‫منظم‬ ‫ای‬ ‫گونه‬ ‫به‬‫عمر‬‫داد‬ ‫قرار‬ ‫بارش‬ ‫پر‬.‫ارتبا‬ ‫از‬‫با‬ ‫او‬ ‫ط‬
‫عليهم‬ ‫محفل‬‫تبريز‬«‫آست‬ ‫در‬ ‫تبريز‬ ‫روشنفكر‬ ‫و‬ ‫فضل‬ ‫اهل‬ ‫طلب‬ ‫مشروطه‬ ‫و‬ ‫خواه‬ ‫تجدد‬ ‫تشكل‬ ‫شبه‬‫انه‬‫مشروطه‬»‫در‬
‫كتاب‬«‫نهضت‬‫تقی‬ ‫نقش‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬‫زاده‬»‫اشاره‬‫است‬ ‫شده‬.‫اعضا‬ ‫با‬ ‫او‬ ‫مكاتبات‬ ‫و‬ ‫شخصی‬ ‫رفت‬ ‫و‬ ‫آمد‬‫ی‬
‫دارد‬ ‫او‬ ‫پيشرو‬ ‫سياسی‬ ‫فهم‬ ‫از‬ ‫نشان‬ ‫محفل‬ ‫اين‬ ‫طلب‬ ‫مشروطه‬.‫ازلی‬ ‫شك‬ ‫بدون‬ ‫را‬ ‫محمدطاهر‬ ‫آنكه‬ ‫بی‬‫برشمريم‬
‫ت‬ ‫اين‬ ‫دهد‬ ‫می‬ ‫نشان‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫هم‬ ‫شواهدی‬ ‫و‬ ‫داشت‬ ‫شيخی‬ ‫ی‬ ‫پيشينه‬ ‫او‬ ‫كه‬ ‫كنيم‬ ‫اشاره‬ ‫بايد‬‫بريزی‬
‫داشت‬ ‫نزديكی‬ ‫روابط‬ ‫ازلی‬ ‫بابيان‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫زمانه‬ ‫دينی‬ ‫دگرانديشان‬ ‫با‬ ‫نگار‬ ‫روزنامه‬ ‫و‬ ‫جو‬ ‫معارف‬‫است‬ ‫ه‬.
‫اختر‬ ‫روزنامه‬ ‫موسس‬ ‫محمدطاهرتبريزی‬

198. •‫دگرانديش‬ ‫كتاب‬ ‫انتشار‬‫زمانه‬ ‫موثر‬ ‫و‬«‫سياحت‬‫ابراهيم‬ ‫نامه‬‫بيگ‬»‫ا‬ ‫مراغه‬ ‫ی‬ ‫نوشته‬‫همچون‬ ‫ی‬
‫كتابخانه‬ ‫و‬ ‫چاپخانه‬ ‫در‬ ‫طلب‬ ‫تغيير‬ ‫و‬ ‫نوجو‬ ‫آثار‬ ‫بسياری‬‫پذيرفت‬ ‫صورت‬ ‫محمدطاهر‬.‫در‬ ‫ازليان‬
‫كردند‬ ‫ايفا‬ ‫فعالی‬ ‫نقش‬ ‫آن‬ ‫مطالب‬ ‫ترويج‬ ‫و‬ ‫كتاب‬ ‫اين‬ ‫گستراندن‬.‫ف‬ ‫فروشی‬ ‫كتاب‬‫شناخته‬ ‫و‬ ‫عال‬
‫حتی‬ ‫و‬ ‫دگرانديش‬ ‫و‬ ‫پيشرو‬ ‫نشريات‬ ‫و‬ ‫كتب‬ ‫توزيع‬ ‫مركز‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ‫محمدطاهر‬ ‫شده‬‫ممنوعه‬
‫بود‬.
•‫با‬ ‫ازليان‬ ‫محفل‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫برهه‬ ‫همين‬ ‫در‬‫سردمداری‬«‫ميرزا‬‫آقاخان‬»‫قاج‬ ‫شاه‬ ‫قتل‬ ‫به‬ ‫كمر‬‫بسته‬ ‫ار‬
‫و‬«‫ميرزا‬‫رضا‬‫كرمانی‬»‫دستگيری‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫روزی‬ ‫چند‬«‫ميرزا‬‫و‬ ‫آقاخان‬‫يارانش‬»‫همراه‬ ‫به‬
«‫روحی‬ ‫ابوالقاسم‬»،‫به‬ ‫مسلكانش‬ ‫هم‬ ‫ديگر‬ ‫همكاری‬ ‫با‬ ‫تا‬ ‫شود‬ ‫می‬ ‫ايران‬ ‫راهی‬ ً‫ا‬‫سريع‬‫ت‬‫شاه‬ ‫رور‬
‫نمايد‬ ‫اقدام‬.‫تي‬ ‫و‬ ‫تند‬ ‫زبان‬ ،‫بردند‬ ‫می‬ ‫سر‬ ‫به‬ ‫مرگ‬ ‫داس‬ ‫انتظار‬ ‫در‬ ‫اسرا‬ ‫كه‬ ‫فضا‬ ‫اين‬ ‫در‬‫آقاخان‬ ‫ز‬
‫دشمن‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫كرده‬ ‫تحريك‬ ‫را‬ ‫عثمانی‬ ‫در‬ ‫ايران‬ ‫سفير‬ ‫هم‬ ‫خبيرالملك‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫يارانش‬ ‫و‬‫می‬ ‫ها‬ ‫ی‬
‫افزود‬.‫ر‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫ترور‬ ‫پهلوی‬ ‫دوره‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫اسالمی‬ ‫جمهوری‬ ‫های‬ ‫نوشته‬ ‫تاريخ‬ ‫در‬‫به‬ ‫ا‬
‫كنند؟‬ ‫می‬ ‫منسوب‬ ‫اسدآبادی‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫تحريك‬!‫ب‬ ‫پنهان‬ ‫ازلی‬ ‫انديشان‬ ‫دگر‬ ‫نقش‬ ‫تا‬‫ماند‬.
‫انتشار‬‫ملعون‬ ‫شاه‬ ‫قتل‬ ‫طراحی‬

199. •‫تاث‬ ‫و‬ ‫كارنامه‬ ،‫نام‬ ‫به‬ ،‫ايران‬ ‫در‬ ‫نوانديشی‬ ‫تاريخ‬ ‫و‬ ‫تجدد‬ ‫پيرامون‬ ‫موجود‬ ‫آثار‬ ‫غالب‬ ‫در‬‫ير‬
«‫آقاخان‬»‫اشاره‬‫است‬ ‫شده‬.‫داده‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫آدميت‬ ‫فريدون‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫مفصل‬ ‫ی‬ ‫رساله‬ ‫ترين‬ ‫مهم‬
‫است‬.‫مف‬ ‫و‬ ‫مهم‬ ‫كتاب‬ ‫دو‬ ‫مطالب‬ ‫البالی‬ ‫در‬ ‫سپس‬ ‫و‬ ‫مستقل‬ ‫اثری‬ ‫در‬ ‫هم‬ ‫بيات‬ ‫منگل‬ ‫خانم‬‫يدش‬
‫از‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫روايت‬«‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬»‫كرده‬ ‫عرضه‬‫است‬.‫آقاخان‬‫كر‬ ‫بردسير‬ ‫مشيز‬ ‫ی‬ ‫قصبه‬ ‫در‬‫مان‬
‫در‬ ‫عرفان‬ ‫پيرو‬ ‫و‬ ‫مكنت‬ ‫و‬ ‫ملك‬ ‫صاحب‬ ‫ی‬ ‫خانواده‬ ‫در‬1270‫آمد‬ ‫دنيا‬ ‫به‬ ‫ق‬.‫باورمندان‬ ‫از‬ ‫پدرش‬
‫بود‬ ‫حق‬ ‫اهل‬ ‫تصوف‬ ‫ی‬ ‫سلسله‬.‫تر‬ ‫كوچك‬ ‫برادر‬ ‫ها‬ ‫مدت‬ ‫تا‬‫آقاخان‬«‫ابدال‬‫بهادرالملك‬»‫ب‬‫ه‬
‫شد‬ ‫می‬ ‫شناخته‬ ‫منطقه‬ ‫حق‬ ‫اهل‬ ‫پير‬ ‫و‬ ‫شيخ‬ ‫عنوان‬.‫اختالف‬ ‫در‬ً‫ال‬‫احتما‬‫ديرينه‬‫ب‬ ‫آقاخان‬‫برادر‬ ‫اين‬ ‫ا‬
‫سهميه‬ ‫غصب‬ ‫به‬ ‫منجر‬ ‫كه‬ ‫مادرش‬ ‫و‬‫بود‬ ‫موثر‬ ‫هم‬ ‫مسلكی‬ ‫اختالف‬ ،‫گرديد‬ ‫او‬ ‫ارث‬.‫آقاخان‬‫در‬
‫گرويد‬ ‫بابی‬ ‫آئين‬ ‫به‬ ‫كرمان‬.«‫اند‬‫شده‬ ‫انسان‬ ‫مردم‬».‫اس‬ ‫صورت‬ ‫از‬ ‫بازمانده‬ ‫عبارت‬ ‫اين‬‫تنطاق‬
‫ب‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫سياسی‬ ‫دستگاه‬ ‫عليه‬ ‫شورش‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫كرمانی‬ ‫رضای‬ ‫ميرزا‬‫كرده‬ ‫يان‬
‫است‬.
‫بود؟‬ ‫كه‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬

200. ‫نوش‬ ‫است‬ ‫كرده‬ ‫ثبت‬ ‫را‬ ‫زمانه‬ ‫رويدادهای‬ ‫ی‬ ‫روزانه‬ ‫گزارش‬ ‫كه‬ ‫السلطنه‬ ‫اعتماد‬ ‫هم‬ ‫زمان‬ ‫همان‬‫ت‬:
«‫ميرزا‬‫ابهری‬ ‫نام‬ ‫تقی‬‫بابی‬»‫اند‬ ‫گرفته‬ ‫را‬.‫آوردند‬ ‫بيرون‬ ‫او‬ ‫بغل‬ ‫از‬ ‫زياد‬ ‫نوشتجات‬.‫شب‬‫حضور‬ ‫به‬
‫همايون‬«‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬»‫می‬‫خواندند‬.‫نوشته‬‫پ‬ ‫شاه‬ ‫فيزيكی‬ ‫حذف‬ ‫برای‬ ‫ازليان‬ ‫قصد‬ ‫از‬‫می‬ ‫بر‬ ‫رده‬
‫ك‬ ‫رضا‬ ‫ميرزا‬ ‫توسط‬ ‫اعالن‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫بعد‬ ‫سال‬ ‫چند‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫كار‬ ‫دستور‬ ‫در‬ ‫همچنان‬ ‫كه‬ ‫امری‬ ،‫داشت‬‫رمانی‬
‫درآمد‬ ‫اجرا‬ ‫به‬ ‫تنباكو‬ ‫رژی‬ ‫ی‬ ‫زمانه‬ ‫معترضين‬ ‫همان‬ ‫از‬ ‫يكی‬.‫به‬‫قت‬ ،‫يحيی‬ ‫ميرزا‬ ‫ی‬ ‫گفته‬‫ناصرالدين‬ ‫ل‬
‫شاه‬«‫برداشتن‬‫بزرگی‬ ‫سد‬...‫افكار‬ ‫برابر‬ ‫در‬‫تازه‬»‫بود‬‫بال‬ ‫كه‬‫آزاديخواه‬ ‫و‬ ‫بيداران‬ ‫پر‬ ‫و‬‫گشود‬ ‫را‬ ‫ان‬
‫ا‬ ‫ملت‬ ‫علمی‬ ‫بی‬ ‫و‬ ‫سوادی‬ ‫بی‬ ‫باالتر‬ ‫همه‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫اسبابی‬ ‫بی‬ ‫عين‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫خبری‬ ‫بی‬ ‫نهايت‬ ‫با‬ ‫و‬،‫ست‬
‫باشند‬ ‫بوده‬ ‫چيز‬ ‫همه‬ ‫دارای‬ ‫و‬ ‫رسيده‬ ‫جا‬ ‫همه‬ ‫به‬ ‫خواهند‬ ‫می‬.»‫در‬ ‫آورد‬ ‫می‬ ‫افسوس‬ ‫اما‬«‫ملتی‬‫ك‬‫از‬ ‫ه‬
‫خان‬ ‫كه‬ ‫ملتی‬ ،‫است‬ ‫دست‬ ‫تهی‬ ‫حاضر‬ ‫عصر‬ ‫معلومات‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫ملتی‬ ،‫ندارد‬ ‫باسواد‬ ‫يك‬ ‫صدنفر‬‫را‬ ‫خود‬ ‫ه‬
‫مكتب‬ ‫يك‬ ‫هنوز‬ ‫مملكتش‬ ‫سرتاسر‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫ملتی‬ ،‫دنيا‬ ‫شناسايی‬ ‫به‬ ‫رسد‬ ‫چه‬ ‫شناسد‬ ‫نمی‬‫اصول‬ ‫به‬ ‫خانه‬
‫كردن‬ ‫تربيت‬ ‫و‬ ‫معارف‬ ‫بسط‬ ،‫مدرسه‬ ‫ايجاد‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫هموطنان‬ ‫و‬ ‫و‬ ‫ملت‬«‫پسران‬‫و‬ ‫امروز‬ ‫دختران‬ ‫و‬
‫زنان‬ ‫و‬ ‫مردان‬‫فردا‬»‫می‬‫شناسد‬.
‫انتشار‬‫ملعون‬ ‫شاه‬ ‫ترور‬ ‫طراحی‬

201. ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫می‬ ‫توصيه‬ ‫خود‬ ‫پيروان‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫بعدی‬ ‫پيامبر‬ ‫سرنوشت‬ ‫نگران‬ ‫همواره‬ ‫باب‬‫تقليد‬
‫نك‬ ‫مسيحيان‬ ‫از‬ ‫پيروی‬ ‫و‬ ‫كشيدند‬ ‫دار‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫موعود‬ ‫مسيح‬ ‫كه‬ ‫نكنند‬ ‫را‬ ‫يهوديان‬‫كه‬ ‫نند‬
‫و‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫نكنند‬ ‫را‬ ‫اسالم‬ ‫اهل‬ ‫تقليد‬ ‫و‬ ‫كردند‬ ‫انكار‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫موعود‬ ‫يا‬ ‫عبداهلل‬ ‫محمدبن‬‫آنكه‬ ‫جود‬
‫كرد‬ ‫ظهور‬ ‫چون‬ ،‫بودند‬ ‫موعود‬ ‫مهدی‬ ‫انتظار‬ ‫در‬ ‫شوق‬ ‫كمال‬ ‫در‬ ‫سال‬ ‫هزار‬(‫باب‬)‫و‬ ‫زجر‬ ‫را‬ ‫او‬ ،
‫حبس‬ ‫و‬ ‫طرد‬‫كردند‬.‫خوف‬‫شو‬ ‫تكرار‬ ‫بعدی‬ ‫پيامبر‬ ‫برای‬ ‫ماجرا‬ ‫اين‬ ‫مبادا‬ ‫اينكه‬ ‫از‬ ‫باب‬‫را‬ ‫او‬ ،‫د‬
‫دع‬ ‫كه‬ ‫كس‬ ‫هر‬ ‫انكار‬ ‫يا‬ ‫و‬ ‫ايذاء‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫كند‬ ‫تاكيد‬ ‫خود‬ ‫پيروان‬ ‫به‬ ‫همواره‬ ‫تا‬ ‫كرد‬ ‫می‬ ‫وادار‬‫اين‬ ‫وی‬
‫با‬ ‫داشته‬ ‫شك‬ ‫او‬ ‫حقانيت‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫گفتار‬ ‫صدق‬ ‫در‬ ‫اينكه‬ ‫ولو‬ ،‫كنند‬ ‫خودداری‬ ،‫كرد‬ ‫را‬ ‫مقام‬‫شند‬.
‫بهائيگری‬ ‫ظهور‬ ‫و‬ ‫بابيه‬ ‫در‬ ‫انشعاب‬

202. ‫آيد‬ ‫پيش‬ ‫تفرقه‬ ‫و‬ ‫انشعاب‬ ، ‫شكستی‬ ‫هر‬ ‫پس‬ ‫از‬.‫اگرچه‬«‫باب‬»‫رسما‬«‫ن‬ ‫يحيی‬ ‫ميزرا‬‫صبح‬ ‫وری‬
‫ازل‬»‫و‬ ‫معرفی‬ ‫خود‬ ‫جانشين‬ ‫را‬«‫ازليان‬»‫با‬ ‫اما‬ ‫شدند‬ ‫می‬ ‫تلقی‬ ‫بابيه‬ ‫بحق‬ ‫وارث‬‫آشكا‬‫شدن‬ ‫ر‬
‫رفتند‬ ‫بهائيت‬ ‫سوی‬ ‫به‬ ‫آيين‬ ‫پيروان‬ ‫اكثريت‬ ،‫بابيان‬ ‫درونی‬ ‫اختالف‬.‫از‬ ‫بهائيان‬‫اين‬ ‫با‬ ‫آغاز‬ ‫همان‬
‫درب‬ ‫با‬ ‫خود‬ ‫روابط‬ ‫بهبود‬ ‫به‬ ‫داشت‬ ‫نخواهند‬ ‫دخالتی‬ ‫ايران‬ ‫داخلی‬ ‫سياست‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫نگره‬‫و‬ ‫ار‬
‫برآمدند‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫شخص‬.‫به‬ ‫ای‬ ‫نامه‬ ‫طی‬ ‫بهاء‬ ‫حسينعلی‬ ‫ابتدا‬‫شاه‬«‫ب‬ ‫مشهور‬‫لوح‬ ‫ه‬
‫سلطان‬»‫حك‬ ‫ضد‬ ‫تحركات‬ ‫ساير‬ ‫و‬ ‫شاه‬ ‫به‬ ‫قصد‬ ‫سوء‬ ‫در‬ ‫پيروانش‬ ‫و‬ ‫خود‬ ‫برائت‬ ‫درصدد‬‫هر‬ ‫و‬ ‫ومتی‬
‫برآمد‬ ‫سياست‬ ‫در‬ ‫مداخله‬ ‫نوع‬.‫م‬ ‫از‬ ‫دست‬ ‫بابيگری‬ ‫سنت‬ ‫خالف‬ ‫بر‬ ‫گری‬ ‫بهائی‬ ‫فرقه‬‫شست‬ ‫بارزه‬
‫برآمد‬ ‫حكومت‬ ‫با‬ ‫مماشات‬ ‫در‬ ‫از‬ ‫و‬.
‫بهائيگری‬ ‫ظهور‬ ‫و‬ ‫بابيه‬ ‫در‬ ‫انشعاب‬(2)

203. ‫همين‬‫رويه‬‫گرفتند‬ ‫پی‬ ‫خود‬ ‫ديگر‬ ‫الواح‬ ‫و‬ ‫آثار‬ ‫در‬ ‫بهائيان‬ ‫را‬ ‫جويانه‬ ‫آشتی‬.«‫رساله‬‫مدينه‬
‫نوشته‬1292‫قمری‬»،‫سياح‬ ‫شخصی‬ ‫ی‬ ‫مقاله‬‫سال‬ ‫در‬1302، ‫قمری‬‫سياسيه‬ ‫رساله‬‫سال‬ ‫در‬
1310‫قمری‬‫را‬ ‫پيروان‬ ،‫او‬ ‫جانشينان‬ ‫و‬ ‫پيشوا‬ ‫جانب‬ ‫از‬ ‫ديگر‬ ‫متعدد‬ ‫الواح‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫نوشته‬ ،‫به‬
‫حكومت‬ ‫مخالف‬ ‫های‬ ‫جريان‬ ‫با‬ ‫همكاری‬ ‫و‬ ‫ضديت‬ ‫نوع‬ ‫هر‬ ‫از‬ ‫پرهيز‬ ‫و‬ ‫قاجار‬ ‫حكومت‬ ‫از‬ ‫اطاعت‬
‫ويژه‬ ‫به‬«‫بابيان‬»‫فراخواند‬.‫به‬ ‫حكومتی‬ ‫سران‬ ‫با‬ ‫آنان‬ ‫متعدد‬ ‫های‬ ‫نگاری‬ ‫نامه‬‫ويژه‬«‫امين‬
‫السلطان‬‫صدراعظم‬»‫م‬ ‫اقدام‬ ‫از‬ ‫پرهيز‬ ‫و‬ ‫جويانه‬ ‫آشتی‬ ‫رويه‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫ديگری‬ ‫های‬ ‫نمونه‬‫با‬ ‫خالف‬
‫دهد‬ ‫می‬ ‫نشان‬ ‫را‬ ‫بهائيان‬ ‫قاجاريه‬.‫س‬ ‫سياست‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫حاكی‬ ‫همه‬ ‫بهائی‬ ‫منابع‬ ‫مجموع‬ ‫در‬‫و‬ ‫ازش‬
‫دارد‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫عليه‬ ‫مبارزه‬ ‫از‬ ‫اعراض‬.‫سيا‬ ‫تقابل‬ ‫از‬ ‫اجتناب‬ ‫در‬ ‫دينی‬ ‫تكليف‬‫با‬ ‫سی‬
‫گرديد‬ ‫بهائی‬ ‫پيشوايان‬ ‫الواح‬ ‫و‬ ‫آثار‬ ‫بر‬ ‫حاكم‬ ‫صراحت‬ ‫به‬ ‫قاجار‬ ‫سلطنت‬.‫تامل‬ ‫قابل‬‫كه‬ ‫است‬
‫بهائيان‬ ‫زمانه‬ ‫پيشوای‬ ،‫رضا‬ ‫ميرزا‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫شاه‬ ‫ترور‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫ها‬ ‫مدت‬‫در‬«‫لوح‬‫احبای‬ ‫قرن‬‫شرق‬»
‫را‬ ‫شاه‬ ‫قتل‬‫آمد‬ ‫پی‬‫و‬«‫جزای‬‫قبيحه‬ ‫اعمال‬‫شنيعه‬»‫دانست‬!
‫بهائيگری‬ ‫ظهور‬ ‫و‬ ‫بابيه‬ ‫در‬ ‫انشعاب‬(3)

204. ‫هدف‬ ‫نخستين‬«‫اهلل‬ ‫بهاء‬»‫ن‬ ‫زدودن‬ ‫و‬ ‫اوليه‬ ‫بابيان‬ ‫و‬ ‫باب‬ ‫آثار‬ ‫كردن‬ ‫نابود‬ ‫و‬ ‫تضعيف‬‫ام‬«‫ميرزا‬
‫صبح‬ ‫يحيی‬‫ازل‬»‫بود‬ ‫بهائيان‬ ‫خاطر‬ ‫از‬.‫خ‬ ‫ياران‬ ‫كمك‬ ‫به‬ ‫شد‬ ‫موفق‬ ‫خاصی‬ ‫زيركی‬ ‫با‬ ‫او‬‫آثار‬ ،‫ود‬
‫كند‬ ‫نابود‬ ‫و‬ ‫آوری‬ ‫جمع‬ ‫ايران‬ ‫نقاط‬ ‫تمام‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫بابيان‬ ‫و‬ ‫باب‬ ‫اصيل‬.
‫ا‬ ‫هم‬ ‫آن‬ ،‫اخالقيات‬ ‫دادن‬ ‫قرار‬ ‫و‬ ‫بابيان‬ ‫انقالبی‬ ‫خصلت‬ ‫كردن‬ ‫نابود‬ ،‫كار‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫او‬ ‫قصد‬‫خالقيات‬
‫بود‬ ‫آن‬ ‫بجای‬ ،‫شده‬ ‫حساب‬ ‫و‬ ‫مبتذل‬.‫بزرگ‬ ‫شكار‬ ‫نخستين‬،‫او‬«‫كتاب‬‫نقطه‬‫الكاف‬»‫اث‬‫حاجی‬ ‫ر‬
‫بود‬ ‫شده‬ ‫تاليف‬ ‫بابيان‬ ‫جنبش‬ ‫اوج‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫بابی‬ ‫مورخ‬ ‫كاشانی‬ ‫ميرزاجانی‬.«‫بهاء‬‫اهلل‬»‫موفق‬
‫ك‬ ‫معدوم‬ ‫و‬ ‫گردآوری‬ ‫عثمانی‬ ‫و‬ ‫عراق‬ ‫و‬ ‫ايران‬ ‫سراسر‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫كتاب‬ ‫اين‬ ‫های‬ ‫نسخه‬ ‫تمام‬ ‫شد‬‫ند‬.
‫فران‬ ‫ديپلمات‬ ‫دست‬ ‫به‬ ،‫كتاب‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫نسخه‬ ‫يك‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫باعث‬ ‫عجيب‬ ‫اتفاق‬ ‫يك‬ ‫تنها‬‫دو‬ ‫كنت‬ ،‫سوی‬
‫شود‬ ‫خارج‬ ‫ايران‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫بيفتد‬ ‫گوبينو‬.‫ك‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫اثری‬ ‫هيچ‬ ‫اكنون‬ ،‫نبود‬ ‫گوبينو‬ ‫اگر‬‫روی‬ ‫در‬ ‫تاب‬
‫نبود‬ ‫موجود‬ ‫زمين‬.
‫بهائيگری‬ ‫ظهور‬ ‫و‬ ‫بابيه‬ ‫در‬ ‫انشعاب‬(4)

205. «‫هيچ‬‫ب‬ ‫بايد‬ ‫بهائيان‬ ‫و‬ ‫كند‬ ‫اعتراض‬ ‫خود‬ ‫وقت‬ ‫های‬ ‫حكومت‬ ‫و‬ ‫سالطين‬ ‫بر‬ ‫نبايد‬ ‫كس‬‫حكومت‬ ‫ا‬
‫نداشته‬ ‫كاری‬‫باشند‬».-‫اقدس‬ ‫كتاب‬-
‫مجددا‬ ‫بهااهلل‬ ‫همچنين‬‫كتاب‬ ‫در‬«‫احكام‬ ‫گنجينه‬»‫كه‬ ‫يادآورشده‬«‫خداوند‬‫مملك‬ ‫عزت‬‫به‬ ‫را‬ ‫ت‬
‫مرتك‬ ،‫است‬ ‫آنان‬ ‫رای‬ ‫مخالف‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫امری‬ ‫كه‬ ‫نيست‬ ‫جائز‬ ‫احدی‬ ‫بر‬ ،‫فرموده‬ ‫عنايت‬ ‫ملوك‬‫ب‬
‫گردد‬».-‫احكام‬ ‫گنجينه‬-
«‫هر‬‫می‬ ‫اخراج‬ ‫بهائيان‬ ‫صف‬ ‫از‬ ،‫نمايد‬ ‫مداخله‬ ‫سياسی‬ ‫امور‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بهائی‬‫گردد‬»-‫گنجي‬‫نه‬
‫احكام‬-
‫عبدالبهاء‬ ‫او‬ ‫پسر‬ ‫توسط‬ ،‫اهلل‬ ‫بهاء‬ ‫مرگ‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫تعاليم‬ ‫اين‬(‫افندی‬ ‫عباس‬)‫تاك‬ ‫نيز‬‫تاييد‬ ‫و‬ ‫يد‬
‫گرديد‬.‫احكام‬ ‫گنجينه‬ ‫در‬ ‫نيز‬ ‫او‬‫می‬‫گويد‬:
«‫فرمان‬‫تفس‬ ‫هيچ‬ ‫مساله‬ ‫اين‬ ‫و‬ ‫نمود‬ ‫اطاعت‬ ‫حكومت‬ ‫از‬ ‫بايد‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫اين‬ ‫خداوند‬ ‫قطعی‬‫و‬ ‫ير‬
‫دارد‬ ‫نمی‬ ‫بر‬ ‫تاويل‬.‫حكوم‬ ‫اجازه‬ ‫بدون‬ ‫نبايد‬ ‫ای‬ ‫كلمه‬ ‫هيچ‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫اين‬ ‫اطاعت‬ ‫جمله‬ ‫از‬، ‫ت‬
‫چاپ‬‫گردد‬».
‫های‬ ‫آموزه‬ ‫خالف‬ ‫بر‬ ‫دقيقا‬ ‫احكام‬ ‫اين‬«‫باب‬ ‫و‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬»‫و‬ ‫اطاعت‬ ‫رسما‬ ‫و‬
‫رود‬ ‫بشمارمی‬ ‫حكومت‬ ‫از‬ ‫فرمانبرداری‬.
‫احكام‬ ‫گنجينه‬ ‫و‬ ‫اقدس‬ ‫كتاب‬ ‫در‬ ‫اهلل‬ ‫بها‬ ‫سياسی‬ ‫احكام‬

206. ‫هستند‬ ‫كسانی‬ ‫چه‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬
‫ازلی‬‫از‬ ‫گروهی‬ ‫نام‬‫پيروان‬«‫سيد‬‫محمد‬ ‫علی‬‫باب‬»‫وی‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫كه‬ ‫است‬«‫صبح‬‫ازل‬»‫را‬‫جانش‬‫ين‬
‫دانستند‬ ‫وی‬.‫پيروان‬ ‫از‬ ‫دسته‬ ‫اين‬‫شيرازی‬ ‫محمد‬ ‫سيدعلی‬‫به‬ ‫مشهور‬«‫باب‬»‫معتقد‬ ‫كه‬‫به‬‫كتاب‬
‫بيان‬‫بوده‬‫و‬«‫بيانی‬»‫موضوع‬ ‫طرح‬ ‫دنبال‬ ‫به‬ ،‫شدند‬‫می‬ ‫ناميده‬«‫من‬‫يظهره‬‫اهلل‬»‫تو‬ ‫بودن‬‫سط‬‫ميرزا‬
‫نوری‬ ‫حسينعلی‬‫سال‬ ‫در‬1866‫موعود‬ ‫اينكه‬ ‫خصوص‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ايشان‬ ‫های‬‫نظريه‬ ،‫بيان‬ ‫كتاب‬‫هست‬‫را‬ ‫ند‬
‫به‬ ‫همچنان‬ ‫و‬ ‫نپذيرفته‬‫بيان‬ ‫كتاب‬‫جانشين‬ ‫و‬‫باب‬ ‫محمد‬ ‫سيدعلی‬‫يعنی‬«‫ميرزا‬‫يحيی‬‫نوری‬‫صبح‬
‫ازل‬»‫گرفتند‬ ‫نام‬ ‫ازلی‬ ‫و‬ ‫مانده‬ ‫معتقد‬ ‫و‬ ‫پايدار‬.‫ناصرالدي‬ ‫ترور‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫ازليان‬ ‫كه‬ ‫آنجا‬ ‫از‬‫نشاه‬
‫د‬ ، ‫بودند‬ ‫مجتهدين‬ ‫مقام‬ ‫در‬ ‫حتی‬ ‫كسانيكه‬ ‫از‬ ‫بسياری‬ ، ‫نمودند‬ ‫می‬ ‫تقيه‬ ‫و‬ ‫مخفی‬ ‫خودرا‬‫ازلی‬ ‫رواقع‬
‫داشتند‬ ‫می‬ ‫پنهان‬ ‫خودرا‬ ‫اعتقاد‬ ‫كاری‬ ‫پنهان‬ ‫بدليل‬ ‫كه‬ ‫بودند‬.

207. ‫بي‬ ‫كيش‬ ‫اخالقی‬ ‫های‬ ‫داده‬ ‫و‬ ‫آيينی‬ ‫ی‬ ‫اليه‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ‫كه‬ ،‫بهائيان‬ ‫از‬ ‫متفاوت‬ ‫ازليان‬‫به‬ ‫انی‬
‫به‬ ‫بخشيدن‬ ‫قوام‬ ‫و‬ ‫استقرار‬ ‫در‬ ،‫برآمدند‬ ‫مندی‬ ‫نظام‬ ‫جديد‬ ‫دين‬ ‫گسترش‬ ‫و‬ ‫آفرينش‬‫و‬ ‫ساختار‬
‫بسي‬ ‫فشارهای‬ ‫و‬ ‫رويدادها‬ ‫سرعت‬ ،‫نيافتند‬ ‫چندانی‬ ‫توفيق‬ ‫دينی‬ ‫شريعتی‬ ‫بنيان‬‫بيانگذار‬ ‫به‬ ‫نيز‬ ‫ار‬
‫نداد‬ ‫را‬ ‫فرصتی‬ ‫چنين‬ ‫بيان‬ ‫با‬ ‫اول‬ ‫نسل‬ ‫و‬.‫ال‬ ‫از‬ ‫فهمی‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ‫نسل‬ ‫دو‬ ‫طی‬ ‫در‬ ‫ازليان‬‫يه‬‫مبارزه‬
‫وج‬ ‫از‬ ،‫بابيان‬ ‫اول‬ ‫نسل‬ ‫و‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫های‬ ‫انديشه‬ ‫سياسی‬ ‫و‬ ‫اجتماعی‬ ‫طلب‬ ‫تغيير‬ ‫و‬ ‫جو‬‫دينی‬ ‫ه‬
‫سياسی‬ ‫های‬ ‫خواست‬ ‫و‬ ‫مشی‬ ‫به‬ ‫آيين‬-‫و‬ ‫طلب‬ ‫تجدد‬ ‫تغيير‬ ‫سوی‬ ‫و‬ ‫سمت‬ ‫در‬ ‫فرهنگی‬‫ترقی‬
‫كردند‬ ‫گذر‬ ‫ايران‬ ‫مردم‬ ‫و‬ ‫جامعه‬ ‫سكوالر‬ ‫های‬ ‫ارزش‬ ‫و‬ ‫ساختار‬ ‫برپايی‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫بنيان‬ ‫جوی‬.
‫ازليان‬ ‫رفتاری‬ ‫كيش‬

208. ‫ازليان‬‫زمانی‬ ‫هم‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫بودن‬ ‫معاصر‬ ‫از‬ ‫فهمی‬ ‫به‬ ‫بابی‬ ‫متافيزيك‬ ‫بستر‬ ‫بر‬(‫روزگار‬ ‫هم‬‫بودن‬)‫و‬
‫آن‬ ‫از‬ ‫متاثر‬ ‫فضای‬ ‫و‬ ‫آنان‬ ‫بر‬ ‫را‬ ‫نوينی‬ ‫های‬ ‫افق‬ ‫كه‬ ‫بودند‬ ‫رسيده‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پيروی‬ ‫ضرورت‬‫گشود‬.
‫حقي‬ ‫از‬ ‫نوينی‬ ‫ابعاد‬ ‫شدن‬ ‫عرضه‬ ‫و‬ ‫جديد‬ ‫ظهورهای‬ ‫با‬ ‫معرفت‬ ‫و‬ ‫علم‬ ‫انسداد‬ ،‫فهم‬ ‫اين‬ ‫در‬‫و‬ ‫قت‬
‫رسد‬ ‫می‬ ‫پايان‬ ‫به‬ ‫آن‬ ‫مظاهر‬.‫برای‬ ‫را‬ ‫ابدی‬ ‫و‬ ‫كامل‬ ‫حقيقت‬ ‫و‬ ‫بيايد‬ ‫پيامبری‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫اين‬‫ی‬ ‫همه‬
‫قرون‬ ‫و‬ ‫اعصار‬-‫مكان‬ ‫و‬ ‫زمان‬ ‫هر‬ ‫در‬-‫خال‬ ‫و‬ ‫نارسا‬ ‫نمايد‬ ‫طرح‬ ‫اخروی‬ ‫و‬ ‫دنيوی‬ ‫زيست‬ ‫برای‬‫ف‬
‫می‬ ‫آن‬ ‫متفاوت‬ ‫نياز‬ ‫و‬ ‫زمانه‬ ‫الزام‬ ‫و‬ ‫مقتضا‬ ‫بر‬ ‫دانا‬ ‫و‬ ‫ناظر‬ ‫كه‬ ‫دانستند‬ ‫خداوند‬ ‫خواست‬‫باشد‬.
‫ازليان‬ ‫رفتاری‬ ‫كيش‬(2)

209. ‫نظرشان‬ ‫مورد‬ ‫تغيير‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫سياسی‬ ‫و‬ ‫نظری‬ ‫تحرك‬ ‫عمومی‬ ‫مجرای‬ ‫چند‬ ‫از‬ ‫ازليان‬‫پيش‬
‫بردند‬.‫هويت‬ ‫بركشيدن‬ ‫و‬ ‫گری‬ ‫ايرانی‬ ،‫دينی‬ ‫نوانديشی‬ ،‫زنان‬ ‫نقش‬ ‫و‬ ‫حقوق‬،‫منزلت‬‫ملی‬ ‫نوين‬
‫دموكراس‬ ‫سوسيال‬ ،‫نوين‬ ‫و‬ ‫مدار‬ ‫ايران‬ ‫نگاری‬ ‫تاريخ‬ ،‫پيشين‬ ‫شيعه‬ ‫هويت‬ ‫مقابل‬ ‫در‬‫ويژه‬ ‫به‬ ‫ی‬
‫آگاه‬ ‫و‬ ‫دانش‬ ‫از‬ ‫بديلی‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫كتابت‬ ‫و‬ ‫نگاری‬ ‫روزنامه‬ ‫پيشبرد‬ ،‫آن‬ ‫ورز‬ ‫دين‬ ‫نوع‬‫آفرين‬ ‫ی‬
‫دولت‬ ‫ورزی‬ ‫سياست‬ ،‫سنتی‬ ‫شفاهی‬ ‫ارتباط‬ ‫وسايل‬ ‫مقابل‬ ‫در‬-‫جايگ‬ ،‫نوين‬ ‫ساز‬ ‫ملت‬‫حقوق‬ ‫زينی‬
‫های‬ ‫افق‬ ‫برگشودن‬ ‫سرانجام‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫غير‬ ‫تربيت‬ ‫و‬ ‫تعليم‬ ،‫سنتی‬ ‫فقه‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫جديد‬‫نوزايی‬ ‫نوين‬
‫عر‬ ‫همه‬ ،‫موسيقی‬ ‫و‬ ‫ترجمه‬ ،‫تئاتر‬ ،‫نمايشنامه‬ ،‫زمان‬ ‫انواع‬ ‫در‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫ادبی‬ ‫و‬ ‫فرهنگی‬‫و‬ ‫ها‬ ‫صه‬
‫اي‬ ‫اجزای‬ ‫عنوان‬ ‫و‬ ‫موضوع‬ ‫و‬ ‫محسوس‬ ‫ازليان‬ ‫تاثير‬ ‫و‬ ‫حضور‬ ‫رد‬ ‫درآنها‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫مجراهايی‬‫ن‬
‫است‬ ‫پژوهش‬.‫شد‬ ‫خواهد‬ ‫منتشر‬ ‫همبسته‬ ‫اما‬ ‫مجزا‬ ‫كتاب‬ ‫چهار‬ ‫در‬ ‫پژوهش‬.
•
‫ازليان‬ ‫رفتاری‬ ‫كيش‬(3)

210. ‫د‬ ‫بهانه‬ ‫و‬ ‫مردم‬ ‫اعتقادی‬ ‫باورهای‬ ‫با‬ ‫آشكار‬ ‫ضديت‬ ‫و‬ ‫تقابل‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫توانستند‬ ‫ازليان‬‫دست‬ ‫به‬ ‫ادن‬
‫دگراند‬ ‫جوی‬ ‫تحول‬ ‫و‬ ‫طلب‬ ‫تغيير‬ ‫های‬ ‫گروه‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫جريان‬ ‫ی‬ ‫همه‬ ‫با‬ ،‫حكومت‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫اوليای‬‫يش‬
‫اجتماعی‬ ‫همزيستی‬ ‫و‬ ‫همكاری‬ ‫نوع‬ ‫يك‬ ‫به‬-‫ي‬ ‫دست‬ ‫شهروندی‬ ‫و‬ ‫آئينی‬ ‫غير‬ ‫سياسی‬‫ابند‬.‫اينكه‬
‫تح‬ ‫در‬ ‫موثر‬ ‫و‬ ‫فعال‬ ‫حضور‬ ‫ما‬ ‫فرهنگ‬ ‫و‬ ‫جامعه‬ ‫ژرفای‬ ‫و‬ ‫آحاد‬ ‫ی‬ ‫همه‬ ‫در‬ ‫اند‬ ‫توانسته‬ ‫اينان‬‫و‬ ‫ول‬
‫ن‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫اجتماعی‬ ‫دهنده‬ ‫نجات‬ ‫فهم‬ ‫راستای‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خويش‬ ‫اهداف‬ ‫و‬ ‫بيابند‬ ‫تجدد‬ ‫و‬ ‫ترقی‬‫اجی‬
‫كارآمد‬ ،‫نوين‬ ‫ورزی‬ ‫سياست‬ ‫و‬ ‫فرهنگ‬ ،‫زيست‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫دهد‬ ‫می‬ ‫نشان‬ ،‫برند‬ ‫پيش‬ ‫قدسی‬‫اين‬ ‫ی‬
‫اند‬ ‫برده‬ ‫كار‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫آموخته‬ ‫را‬ ‫شيوه‬.‫گرف‬ ‫سر‬ ‫را‬ ‫ايرانيان‬ ‫فكر‬ ‫و‬ ‫انديشه‬ ‫سير‬ ‫اوج‬ ‫اگر‬‫جنبش‬ ‫تن‬
‫نش‬ ،‫آن‬ ‫بردن‬ ‫پيش‬ ‫و‬ ‫تدارك‬ ‫در‬ ‫بابيان‬ ‫موثر‬ ‫و‬ ‫پررنگ‬ ‫حضور‬ ،‫بدانيم‬ ‫مشروطيت‬ ‫ملی‬‫انی‬
‫برجسته‬ ‫سهم‬ ‫از‬ ‫محسوس‬‫بابيان‬‫ماست‬ ‫جامعه‬ ‫نوين‬ ‫های‬ ‫بنيان‬ ‫ريزی‬ ‫پی‬ ‫در‬.
‫ازليان‬ ‫رفتاری‬ ‫كيش‬(4)

211. ‫گز‬ ‫پيام‬ ‫يك‬ ‫به‬ ‫نيز‬ ‫را‬ ‫پيامبر‬ ‫نقش‬ ‫و‬ ‫گذارد‬ ‫می‬ ‫فراتر‬ ‫را‬ ‫پا‬ ‫حتی‬ ‫زنجانی‬‫می‬ ‫فرو‬ ‫ار‬
‫كند‬ ‫می‬ ‫نفی‬ ‫تكوين‬ ‫و‬ ‫تشريع‬ ‫مقام‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫او‬ ‫گری‬ ‫ميانجی‬ ‫و‬ ‫كاهد‬:"‫ق‬ ‫صريح‬،‫رآن‬
‫فقط‬ ‫و‬ ‫شما؛‬ ‫مانند‬ ‫فرموده‬ ‫مكرر‬ ‫و‬ ‫خوانده‬ ‫بشر‬ ‫ديگران‬ ‫مانند‬ ‫را‬ ‫پيغمبران‬«‫به‬
‫پيامبر‬»‫و‬ ‫شود‬ ‫می‬ ‫وحی‬«‫او‬»‫رساند‬ ‫می‬ ‫پيغام‬.‫كاين‬ ‫در‬ ‫تصرف‬ ‫بر‬ ‫قادر‬ ً‫ا‬‫ابد‬‫و‬ ‫ات‬
‫نيست‬ ‫مقدرات‬ ‫تغيير‬".
‫داند‬ ‫می‬ ‫امر‬ ‫دو‬ ‫را‬ ‫روحانيت‬ ‫نهاد‬ ‫گيری‬ ‫شكل‬ ‫سبب‬ ‫زنجانی‬:‫د‬ ‫ساده‬ ‫سويی‬ ‫از‬‫لی‬
‫و‬ ‫است‬ ‫پرستی‬ ‫بت‬ ‫خاستگاه‬ ‫كه‬ ‫محسوس‬ ‫امور‬ ‫پرسش‬ ‫به‬ ‫ها‬ ‫آن‬ ‫نياز‬ ‫و‬ ‫مردم‬‫سوی‬ ‫از‬
‫جمعی‬ ‫تالش‬ ‫ديگر‬«‫تر‬ ‫زيرك‬»،«‫پر‬‫فن‬‫تر‬»‫و‬«‫فريب‬ ‫آدم‬»‫برای‬«‫تسخير‬‫ر‬‫و‬ ‫وح‬
‫زحت‬ ‫عوام‬ ‫جماعت‬ ‫آن‬ ‫دل‬ ‫و‬ ‫افكار‬ ‫و‬ ‫مغز‬‫كش‬»‫مرجعيت‬ ‫و‬ ‫تفوق‬ ‫كسب‬ ‫هدف‬ ‫به‬.
‫مشروطيت‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫زنجانی‬ ‫ابراهيم‬ ‫شيخ‬ ‫نظريه‬

212. ‫دست‬ ‫و‬ ‫پاسداری‬ ‫آنها‬ ‫پروردگان‬ ‫و‬ ‫ازليان‬ ‫توسط‬ ً‫ا‬‫غالب‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬ ‫های‬ ‫نوشته‬ ‫و‬ ‫آثار‬‫نوي‬‫شده‬ ‫س‬‫يا‬
‫است‬ ‫رسيده‬ ‫ما‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫چاپی‬.‫بررسی‬ ،‫آمده‬ ‫كتاب‬ ‫متن‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫هايی‬ ‫اشاره‬ ‫و‬ ‫ارجاع‬ ‫بر‬ ‫عالوه‬‫چند‬
‫نشدنی‬ ‫جدا‬ ‫يار‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫پيگير‬ ‫باور‬ ‫نشان‬ ‫به‬ ‫بابی‬ ‫مطالعات‬ ‫ی‬ ‫حوزه‬ ‫در‬ ‫آقاخان‬ ‫مهم‬ ‫اثر‬‫اش‬«‫اح‬‫مد‬
‫روحی‬»‫است‬ ‫تامل‬ ‫ی‬ ‫شايسته‬.‫دانشگاه‬ ‫ی‬ ‫كتابخانه‬ ‫در‬ ‫براون‬ ‫ادوارد‬ ‫نفيس‬ ‫ی‬ ‫مجموعه‬ ‫در‬‫كمبريج‬
‫خطی‬ ‫ی‬ ‫نسخه‬«‫االسماء‬ ‫قيوم‬»‫پ‬ ‫اثر‬ ‫ترين‬ ‫مهم‬ ‫شايد‬ ‫كه‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫آثار‬ ‫نخستين‬ ‫از‬ ‫يكی‬‫كتاب‬ ‫از‬ ‫يش‬
‫در‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬ ‫ی‬ ‫نوشته‬ ‫دست‬ ،‫باشد‬ ‫بيان‬‫سال‬1309‫سال‬ ‫با‬ ‫مصادف‬ ‫قمری‬1892‫به‬ ‫ميالدی‬
‫دارد‬ ‫وجود‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ‫اقامت‬ ‫زمان‬.‫در‬ ‫كه‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫خواست‬ ‫به‬ ‫آقاخان‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫نسخه‬
‫بود‬ ‫فرستاده‬ ‫كمبريج‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫نوشته‬ ‫بود‬ ‫براون‬ ‫با‬ ‫مستقيم‬ ‫ی‬ ‫مكاتبه‬.‫ناقصی‬ ‫ی‬ ‫نسخه‬‫از‬«‫تاريخ‬‫قديم‬
‫بابيه‬»‫نام‬ ‫با‬ ‫بعدها‬ ‫كه‬«‫الكاف‬ ‫نقطه‬»‫مجموعه‬ ‫در‬ ،‫شد‬ ‫منتشر‬‫آثار‬«‫روحی‬-‫كرمانی‬»‫دي‬‫ده‬‫شده‬
‫است‬.
‫كرمانی‬ ‫ميرزاآقاخان‬ ‫بابيگری‬ ‫مستندات‬

213. ‫به‬،‫كرمان‬ ‫ازلی‬ ‫بزرگان‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫برادر‬ ‫الملك‬ ‫افضل‬ ‫گواه‬«‫بهشت‬ ‫هشت‬»‫م‬ ‫كار‬‫شترك‬
‫ذهن‬ ‫و‬ ‫قلم‬ ‫بيشتر‬ ‫سهم‬ ‫با‬ ‫روحی‬ ‫و‬ ‫آقاخان‬‫آقاخان‬‫است‬.‫و‬ ‫از‬ ‫سال‬ ‫چند‬ ‫فاصله‬ ‫در‬ ‫كتاب‬ ‫اين‬‫و‬ ‫رود‬
‫شد‬ ‫تكميل‬ ‫تدريج‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫نوشته‬ ‫مخفيانه‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ‫آنها‬ ‫استقرار‬.‫به‬ ‫روحی‬ ‫ی‬ ‫نامه‬ ‫در‬‫سال‬ ‫در‬ ‫براون‬
1308‫قمری‬=، ‫ميالدی‬‫كتاب‬ ‫رساندن‬ ‫سرانجام‬ ‫به‬ ‫تالش‬ ‫در‬ ‫آقاخان‬ ‫و‬ ‫او‬ ‫كه‬ ‫خوانيم‬ ‫می‬«‫هش‬‫ت‬
‫بهشت‬»‫ميباشند‬.‫می‬ ‫روحی‬‫مب‬ ‫كه‬ ‫كنند‬ ‫می‬ ‫كار‬ ‫آن‬ ‫روی‬ ‫بر‬ ‫شب‬ ‫های‬ ‫نيمه‬ ‫در‬ ً‫ا‬‫غالب‬ ‫گويد‬‫ديگران‬ ‫ادا‬
‫شوند‬ ‫آن‬ ‫در‬ ‫بابيه‬ ‫به‬ ‫مربوط‬ ‫مطالب‬ ‫متوجه‬.‫آنها‬ ‫ممتد‬ ‫نگرانی‬ ‫دل‬ ‫و‬ ‫هراس‬ ‫از‬ ‫نشان‬ ‫ها‬ ‫نامه‬‫از‬
«‫جاسوسان‬‫مقيم‬ ‫ايرانيان‬ ‫جماعت‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫خود‬ ‫دشمنان‬ ‫و‬ ‫سفارت‬ ‫خبرچينان‬ ‫و‬‫استانبول‬»‫دارد‬.
،‫بهشت‬ ‫هشت‬‫مانيفست‬‫جديد‬ ‫حقوق‬ ‫به‬ ‫بابی‬ ‫متافيزيك‬ ‫از‬ ‫گذر‬

214. ‫با‬‫می‬ ‫آقاخان‬ ‫ذهنيت‬ ‫و‬ ‫رويكرد‬ ‫شناخت‬‫كه‬ ‫دريافت‬ ‫توان‬«‫و‬ ‫بابيه‬ ‫نقد‬ ‫به‬ ‫جا‬ ‫هر‬ ‫او‬‫بابيان‬»‫می‬ ‫عكا‬‫روی‬ ‫پردازد‬
‫رهبری‬ ‫در‬ ‫بابی‬ ‫امر‬ ‫استمرار‬ ‫با‬ ‫سخنش‬«‫ازل‬ ‫صبح‬»‫گري‬ ‫دنيا‬ ‫يا‬ ‫بهائيان‬ ‫با‬ ً‫ا‬‫مشخص‬ ‫بلكه‬ ‫نيست‬‫عهدان‬ ‫سست‬ ‫و‬ ‫زان‬
‫است‬ ‫بابی‬.‫در‬ ‫آبادی‬ ‫نجم‬ ‫هادی‬ ‫شيخ‬ ‫توسط‬ ‫وجه‬ ‫بهترين‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫شيوه‬«‫العقال‬ ‫تحرير‬»‫آ‬ ‫كار‬ ‫به‬‫است‬ ‫مده‬.
‫كنش‬ ‫و‬ ‫انديشه‬ ‫های‬ ‫مايه‬ ‫بن‬ ‫تنوع‬ ‫و‬ ‫گسترده‬ ‫ابعاد‬ ‫و‬ ‫ازليان‬ ‫گرايی‬ ‫نهان‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫قلم‬ ‫اهل‬ ‫از‬ ‫بسياری‬‫آثار‬ ‫ی‬ ‫همه‬ ‫و‬
‫آشنا‬ ‫آقاخان‬،‫نبوده‬‫مع‬ ‫يا‬ ‫تعبير‬ ‫بابی‬ ‫آئين‬ ‫با‬ ‫او‬ ‫مخالفت‬ ‫نشانه‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫متن‬ ‫از‬ ‫جدا‬ ‫های‬ ‫بريده‬ ‫اين‬‫و‬ ‫اند‬ ‫كرده‬ ‫رفی‬
‫دارند‬ ‫تصريح‬ ‫او‬ ‫بودن‬ ‫دين‬ ‫بی‬ ‫در‬ ‫خود‬ ‫سخن‬ ‫و‬ ‫فرض‬ ‫بر‬.‫موثرتري‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫نوشته‬ ‫ترين‬ ‫اصلی‬ ‫در‬ ‫آقاخان‬‫عملكرد‬ ‫ن‬
‫د‬ ‫كه‬ ‫پنداشته‬ ‫اخالقی‬ ‫ضرورتی‬ ‫را‬ ‫دين‬ ‫بلكه‬ ‫نبود‬ ‫مخالف‬ ‫دين‬ ‫اساس‬ ‫و‬ ‫اديان‬ ‫ی‬ ‫همه‬ ‫با‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ‫خود‬‫صورت‬ ‫ر‬
‫است‬ ‫پويا‬ ‫مدنيت‬ ‫ياريگر‬ ‫و‬ ‫مثبت‬،‫انسان‬ ‫اجتماعی‬ ‫زندگی‬ ‫روزگار‬ ‫الزام‬ ‫و‬ ‫نياز‬ ‫با‬ ‫همراهی‬.‫ر‬ ‫همين‬ ‫در‬‫استای‬
‫ب‬ ‫سنت‬ ‫نمودن‬ ‫سازگار‬ ‫و‬ ‫زدايی‬ ‫خرافات‬ ‫و‬ ‫بيانی‬ ‫دينی‬ ‫انديشه‬ ‫بازسازی‬ ‫سوی‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫هست‬ ‫هم‬ ‫فكری‬‫به‬ ‫ابی‬
‫در‬ ‫خود‬ ‫های‬ ‫تاويل‬ ‫و‬ ‫قرائت‬«‫بهشت‬ ‫هشت‬»‫برآمد‬.‫يافت‬ ‫نمی‬ ‫زمانه‬ ‫الزام‬ ‫از‬ ‫خود‬ ‫فهم‬ ‫همخوان‬ ‫را‬ ‫آنچه‬ ‫او‬
‫پرداخت‬ ‫می‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫احكام‬ ،‫انگاشته‬ ‫ناديده‬.‫مصن‬ ‫هم‬ ‫را‬ ‫دين‬ ،‫خويش‬ ‫خدايی‬ ‫انسان‬ ‫ويژه‬ ‫فهم‬ ‫بر‬ ‫بنا‬ ‫او‬‫و‬ ‫وع‬
‫شناخت‬ ‫می‬ ‫انسان‬ ‫ساخت‬.
،‫بهشت‬ ‫هشت‬‫مانيفست‬‫حقوق‬ ‫به‬ ‫بابی‬ ‫متافيزيك‬ ‫از‬ ‫گذر‬‫جديد‬(2)

215. ‫در‬‫آقاخان‬ ‫بينی‬ ‫جهان‬‫تبع‬‫بود‬ ‫انسان‬ ‫عمل‬ ‫و‬ ‫عقل‬ ،‫دينی‬ ‫الهيات‬ ‫و‬ ‫نظم‬.‫تغي‬ ‫قابل‬ ‫را‬ ‫دو‬ ‫هر‬‫اصالح‬ ‫و‬ ‫ير‬
‫دانست‬ ‫می‬.‫د‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫اش‬ ‫رسيده‬ ‫ميراث‬ ‫به‬ ‫حق‬ ‫اهل‬ ‫خدايی‬ ‫انسان‬ ‫انديشه‬ ‫از‬ ‫مبتكرانه‬ ‫فهمی‬ ‫در‬‫هم‬ ‫ر‬
‫ب‬ ‫برگرفته‬ ‫فرنگی‬ ‫دئيستی‬ ‫و‬ ‫دنيوی‬ ‫دين‬ ‫های‬ ‫انديشه‬ ‫و‬ ‫يابی‬ ‫رجعت‬ ‫از‬ ‫آنچه‬ ‫با‬ ‫آميزی‬‫معرفتی‬ ،‫ود‬
‫بود‬ ‫آراسته‬ ‫خدا‬ ‫و‬ ‫هستی‬ ،‫انسان‬ ‫گانه‬ ‫سه‬ ‫رابطه‬ ‫از‬ ‫متفاوت‬ ‫سراپا‬.‫بهش‬ ‫هشت‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫چنان‬‫مقدماتی‬ ‫ت‬
‫داد‬ ‫دست‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫از‬.‫و‬ ‫موثر‬ ‫حضور‬ ‫ضمن‬ ‫كه‬ ‫پرداخت‬ ‫می‬ ‫و‬ ‫فهميد‬ ‫می‬ ‫ای‬ ‫گونه‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫دين‬ ‫او‬
‫رود‬ ‫پيش‬ ‫فرهنگی‬ ‫و‬ ‫اقتصادی‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ،‫اجتماعی‬ ‫انتظام‬ ‫و‬ ‫انسجام‬ ‫در‬ ،‫كارآمد‬.‫برخی‬ ‫او‬
‫را‬ ‫دين‬ ‫اخالقی‬ ‫كاركردهای‬‫می‬‫اما‬ ،‫دانست‬ ‫می‬ ‫ضروری‬ ‫عمومی‬ ‫اخالق‬ ‫درتهذيب‬ ‫و‬ ‫پذيرفت‬
‫شناخت‬ ‫می‬ ‫اصالح‬ ‫و‬ ‫تغيير‬ ‫قابل‬ ‫يكسره‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫دنيوی‬ ‫وجوه‬ ‫با‬ ‫رابطه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫دين‬ ‫عملكرد‬.
،‫بهشت‬ ‫هشت‬‫مانيفست‬‫حقوق‬ ‫به‬ ‫بابی‬ ‫متافيزيك‬ ‫از‬ ‫گذر‬‫جديد‬(3)

216. •‫دست‬ ‫در‬ ‫ناقص‬ ‫رساله‬«‫فصل‬‫خالصه‬ ‫و‬ ‫الباب‬ ‫احوال‬ ‫ترجمه‬ ‫فی‬ ‫الخطاب‬‫البيان‬»‫نيز‬‫ق‬ ‫به‬‫لم‬
‫است‬ ‫شده‬ ‫تاليف‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫رسالت‬ ‫و‬ ‫بيان‬ ‫شريعت‬ ‫از‬ ‫او‬ ‫فهم‬ ‫در‬ ‫آقاخان‬.‫المعار‬ ‫دايره‬ ‫در‬‫بهائی‬ ‫ف‬
‫عنوان‬ ‫تحت‬ ‫رساله‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫هم‬«‫البيان‬ ‫خالصه‬»‫نوش‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ‫آقاخان‬ ‫كه‬ ‫كتابی‬‫ارجاع‬ ،‫ته‬
‫اند‬ ‫داده‬.‫تا‬ ‫كند‬ ‫عرضه‬ ‫اسالمبول‬ ‫كه‬ ‫شرحی‬ ‫در‬‫اين‬‫قي‬ ‫خود‬ ‫اتفاق‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫كثيره‬ ‫نفوس‬‫ضد‬ ‫بر‬ ‫ام‬
‫آورند‬ ‫هيجان‬ ‫به‬ ‫بهائيان‬.‫الب‬ ‫خالصه‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫نام‬ ‫و‬ ‫پرداخت‬ ‫ای‬ ‫رساله‬ ‫آقاخان‬ ‫موجب‬ ‫بدين‬‫يان‬
‫نهاد‬‫شريف‬ ‫حسين‬ ‫ميرزا‬ ‫بين‬ ‫در‬ ‫محفلی‬ ‫معين‬ ‫زی‬ ‫ور‬‫رو‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫كاشانی‬ ‫مالجعفر‬ ‫پسر‬‫ازليه‬ ‫سای‬
‫ايران‬ ‫اهل‬ ‫بزرگان‬ ‫و‬ ‫دادند‬ ‫ترتيب‬ ،‫بود‬«‫استانبول‬ ‫ساكن‬»‫آن‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ترك‬ ‫رجال‬ ‫بعضی‬ ‫و‬‫محفل‬
‫نمودند‬ ‫دعوت‬.‫ج‬ ‫سيد‬ ‫كه‬ ‫مجلس‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫افزايد‬ ‫می‬ ‫خود‬ ‫روايت‬ ‫ی‬ ‫دنباله‬ ‫در‬ ‫خاوری‬ ‫اشراق‬‫مال‬
‫بر‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬ ،‫بودند‬ ‫كنندگان‬ ‫شركت‬ ‫پذيرای‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫و‬ ‫اسدآبادی‬ ‫الدين‬‫و‬ ‫خاست‬
‫از‬ ‫پس‬«‫شرحی‬‫استبداد‬ ‫معايب‬ ‫و‬ ‫دولت‬ ‫اداره‬ ‫سوء‬ ‫و‬ ‫ايرانيان‬ ‫پريشانی‬ ‫از‬‫حكومت‬»‫ن‬ ‫به‬‫كوهش‬
‫آمد‬ ‫بر‬ ‫بهائيان‬.
،‫بهشت‬ ‫هشت‬‫مانيفست‬‫حقوق‬ ‫به‬ ‫بابی‬ ‫متافيزيك‬ ‫از‬ ‫گذر‬‫جديد‬(4)

217. ‫قرارداد‬ ‫وقتی‬‫زمينه‬ ‫و‬ ‫تاريخچه‬ ،‫شد‬ ‫منعقد‬ ‫ايران‬ ‫با‬ ‫رژی‬ ‫تنباكو‬ ‫و‬ ‫توتون‬ ‫انحصار‬‫مهم‬‫نارضايتی‬‫های‬ ‫آسيب‬ ‫و‬
‫تنباك‬ ‫فروش‬ ‫و‬ ‫خريد‬ ‫در‬ ‫پررنگی‬ ‫نقش‬ ‫كه‬ ‫شهر‬ ‫آن‬ ‫ساكن‬ ‫ايرانيان‬ ‫ميان‬ ‫در‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ،‫آن‬ ‫پيامد‬‫منطقه‬ ‫در‬ ‫و‬
‫گرديد‬ ‫قرارداد‬ ‫آن‬ ‫با‬ ‫ضديت‬ ‫در‬ ‫العمل‬ ‫عكس‬ ‫آفرين‬ ‫بستر‬ ‫داشتند‬.‫ی‬ ‫روزنامه‬ ‫اطراف‬ ‫قلم‬ ‫اهل‬«‫اختر‬»‫و‬‫به‬
‫تجر‬ ‫و‬ ‫گذشته‬ ‫اين‬ ‫مبنای‬ ‫بر‬ ،‫بودند‬ ‫نزديك‬ ‫ارتباط‬ ‫در‬ ‫استانبول‬ ‫ايرانی‬ ‫تجار‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫ازليان‬ ‫ويژه‬‫به‬ ‫عثمانی‬ ‫در‬ ‫به‬
‫برآمدند‬ ‫ايران‬ ‫دولت‬ ‫با‬ ‫رژی‬ ‫قرارداد‬ ‫متن‬ ‫ارزيابی‬.‫ف‬ ‫منتظر‬ ‫بود‬ ‫ها‬ ‫مدت‬ ‫كه‬ ‫استانبول‬ ‫محفل‬ ‫ازليان‬‫رصتی‬
‫پ‬ ‫برای‬ ‫مناسب‬ ‫ای‬ ‫زمينه‬ ‫را‬ ‫تنباكو‬ ‫انحصار‬ ‫قرارداد‬ ،‫بودند‬ ‫ناصری‬ ‫حكومت‬ ‫با‬ ‫مقابله‬ ‫برای‬ ‫طاليی‬‫اهداف‬ ‫يشبرد‬
‫يافتند‬ ‫خود‬.‫های‬ ‫جويی‬ ‫ره‬ ‫و‬ ‫نارضايتی‬ ‫از‬ ‫ای‬ ‫مجموعه‬ ‫آميزی‬ ‫هم‬ ‫در‬ ‫بستر‬ ،‫رژی‬ ‫انحصار‬ ‫عليه‬ ‫اعتراض‬،‫سياسی‬
‫روزافزودن‬ ‫اجتماعی‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ،‫اقتصادی‬ ‫تنگاهای‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ‫ستيزی‬ ‫فرهنگی‬ ‫و‬ ‫مذهبی‬ ،‫فرهنگی‬‫گرديد‬ ‫زمانه‬.
‫ت‬ ‫اعظم‬ ‫صدر‬ ‫و‬ ‫شاه‬ ‫و‬ ‫لرزاند‬ ‫را‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫مقتدر‬ ً‫ا‬‫نسبت‬ ‫حاكميت‬ ‫دهه‬ ‫چند‬ ‫تداوم‬ ‫كه‬ ‫اعتراضی‬‫و‬ ‫وانمند‬
‫مستبدش‬«‫السلطان‬ ‫امين‬»‫واداشت‬ ‫نشينی‬ ‫عقب‬ ‫و‬ ‫تسليم‬ ‫به‬ ‫را‬.‫نقش‬‫ازليان‬‫و‬ ‫موثر‬ ‫اما‬ ‫شمار‬ ‫كم‬‫را‬ ‫زمانه‬ ‫فعال‬
‫است‬ ‫آمده‬ ‫قلم‬ ‫به‬ ‫موجود‬ ‫تاريخی‬ ‫كتاب‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫فراتر‬ ‫مشروطه‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫مهم‬ ‫رويداد‬ ‫اين‬ ‫در‬.
•
‫رژی‬ ‫قرارداد‬ ‫لغو‬ ‫در‬ ‫ازليان‬ ‫نقش‬

218. ‫اعتراض‬‫داشت‬ ‫پيشينه‬ ‫عثمانی‬ ‫در‬ ‫تنباكو‬ ‫رژی‬ ‫عليه‬.‫آن‬ ‫عليه‬ ‫نامه‬ ‫شكايت‬ ‫نخستين‬ ‫و‬‫راكه‬‫ك‬‫و‬ ‫ارمنی‬ ‫اركنان‬
‫عثمانی‬ ‫سلطان‬ ‫به‬ ‫عثمانی‬ ‫مقيم‬ ‫يونانی‬‫درسال‬1887‫ميالدی‬‫نوشته‬‫و‬ ‫بودند‬‫زدند‬ ‫دست‬ ‫هم‬ ‫راهپيمايی‬ ‫به‬.
‫كردند‬ ‫باران‬ ‫سنگ‬ ‫را‬ ‫استانبول‬ ‫در‬ ‫رژی‬ ‫ساختمان‬ ‫كه‬ ‫گرفت‬ ‫باال‬ ‫چنان‬ ‫آن‬ ‫اعتراض‬ ‫ی‬ ‫دامنه‬.‫ا‬ ‫اساس‬‫عتراض‬
‫به‬ ‫وادار‬ ‫را‬ ‫ايرانی‬ ‫كشاورزان‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫برآن‬‫رژی‬ ‫شركت‬ ‫به‬ ‫توتون‬ ‫فروشی‬ ‫ارزان‬‫بودند‬ ‫نموده‬.
‫عامه‬ ‫كشاندن‬ ‫و‬ ‫جلب‬ ‫در‬ ‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫علمای‬ ‫نقش‬ ‫گمان‬ ‫بی‬‫اعت‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫برهه‬ ‫در‬ ‫صحنه‬ ‫به‬ ‫بازار‬ ‫و‬ ‫كوچه‬‫راض‬
‫اس‬ ‫تامل‬ ‫و‬ ‫توجه‬ ‫شايان‬ ،‫بود‬ ‫يافته‬ ‫آشكار‬ ‫ی‬ ‫جلوه‬ ‫و‬ ‫آغاز‬ ‫تنباكو‬ ‫اندركار‬ ‫دست‬ ‫تجار‬ ‫و‬ ‫روشنفكران‬‫ت‬.»‫اما‬‫نه‬ ‫آنها‬
‫اعتراض‬ ‫آغازگر‬‫بودند‬»‫و‬«‫آغازين‬ ‫علمی‬ ‫تحرك‬ ‫و‬ ‫ذهنی‬ ‫بستر‬ ‫در‬ ‫نه‬‫آن‬»‫داشتند‬ ‫نقشی‬.‫ه‬ ‫فتوا‬ ‫آن‬‫م‬«‫چنان‬
‫مدت‬‫جنبش‬ ‫شدن‬ ‫گير‬ ‫همه‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫زمانی‬‫اعتراضی‬»‫آمد‬ ‫ميان‬ ‫به‬.
•
‫رژی‬ ‫قرارداد‬ ‫لغو‬ ‫در‬ ‫ازليان‬ ‫نقش‬(2)

219. ‫رساله‬‫ی‬«‫صادقه‬ ‫رويای‬»،‫شد‬ ‫توزيع‬ ‫اصفهان‬ ‫سطح‬ ‫در‬ ‫ای‬ ‫نامه‬ ‫شب‬ ‫های‬ ‫جزوه‬ ‫صورت‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫را‬‫قلم‬ ‫به‬
،‫ازلی‬ ‫انديش‬ ‫هم‬ ‫سه‬«‫مجداالسالم‬‫ملك‬ ‫و‬ ‫واعظ‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ،‫المتكلمين‬»،‫تعدادی‬ ‫ياری‬ ‫به‬‫ديگر‬
‫بابيان‬ ‫توسط‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫نوشته‬ ‫اصفهان‬ ‫در‬ ‫مشروطه‬ ‫ی‬ ‫آستانه‬ ‫های‬ ‫سال‬ ‫همين‬ ‫در‬ ‫همگرا‬ ‫و‬ ‫همدل‬‫در‬
‫آوردند‬ ‫كشور‬ ‫درون‬ ‫به‬ ‫مخفيانه‬ ‫و‬ ‫رسيد‬ ‫چاپ‬ ‫به‬ ‫روسيه‬ ‫پطرزبورگ‬.«‫اسداهلل‬ ‫ميرزا‬»‫از‬‫با‬‫بيان‬
‫مخ‬ ‫انتقال‬ ‫در‬ ‫بود‬ ‫مشغول‬ ‫كار‬ ‫به‬ ‫مترجم‬ ‫سمت‬ ‫در‬ ‫روسيه‬ ‫كنسولگری‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫شده‬ ‫شناخته‬‫بدون‬ ‫و‬ ‫فيانه‬
‫بو‬ ‫موثر‬ ‫سفارت‬ ‫ديپلماتيك‬ ‫پستی‬ ‫امكانات‬ ‫و‬ ‫رابط‬ ‫از‬ ‫استفاده‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫روسی‬ ‫مقامات‬ ‫اطالع‬‫د‬.
‫صادقه‬ ‫رويای‬ ‫رساله‬

220. ‫د‬ ‫زمانه‬ ‫سياست‬ ‫اهل‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫همه‬ ‫با‬ ‫سيد‬ ‫كه‬ ‫است‬ ‫اشاره‬ ‫قابل‬ ‫ازليان‬ ‫و‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫با‬ ‫رابطه‬ ‫در‬‫مراوده‬ ‫ر‬
‫بود‬.،‫آيد‬ ‫می‬ ‫بر‬ ‫تاريخی‬ ‫شواهد‬ ‫و‬ ‫ها‬ ‫روايت‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫گونه‬ ‫آن‬، ‫جمال‬ ‫سيد‬‫نخ‬ ‫و‬ ‫عامی‬ ‫هر‬ ‫سر‬ ‫از‬ ‫هوش‬‫به‬
‫ربود‬ ‫می‬ ‫خود‬ ‫مرسوم‬ ‫ی‬ ‫شيوه‬ ‫به‬.‫بابيان‬ ‫و‬ ‫شيخيان‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫همه‬ ‫با‬ ‫خود‬ ‫خاص‬ ‫مشرب‬ ‫بر‬ ‫بنا‬ ‫او‬‫محشور‬
‫گرديد‬.‫در‬ ‫باب‬ ‫سيد‬ ‫ی‬ ‫نامه‬ ‫زندگی‬ ‫اولين‬«‫دايره‬‫المعارف‬‫بستانی‬»‫به‬‫است‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫قلم‬.‫در‬
‫به‬ ‫معروف‬ ‫او‬ ‫كتب‬ ‫و‬ ‫اسناد‬ ‫مجموعه‬«‫اسناد‬‫امين‬‫الضرب‬»‫دارد‬ ‫وجود‬ ‫بابيه‬ ‫الواح‬ ‫برخی‬.‫گز‬ ‫در‬‫ارش‬
‫ر‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬ ‫الدين‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫همكاری‬ ‫و‬ ‫رابطه‬ ‫بر‬ ‫مبنی‬ ‫مستند‬ ‫مطالبی‬ ‫هم‬ ‫تركيه‬ ‫پليس‬ ‫های‬‫ديگر‬ ‫و‬ ‫ضا‬
‫است‬ ‫شده‬ ‫يافت‬ ‫ديگر‬ ‫و‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫و‬ ‫كرمانی‬ ‫آقاخان‬ ‫چون‬ ‫ازليان‬.
‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫و‬ ‫الدين‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬

221. ‫قريب‬‫تعص‬ ‫پر‬ ‫و‬ ‫سنگين‬ ‫فضای‬ ‫رغم‬ ‫به‬ ‫اصفهان‬ ‫ازليان‬ ‫محفل‬ ،‫مشروطيت‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫دهه‬ ‫يك‬‫به‬ ‫شهر‬ ‫ب‬
‫حتی‬ ‫و‬ ‫گرا‬ ‫ملی‬ ‫فرهنگی‬ ،‫اقتصادی‬ ‫های‬ ‫فعاليت‬ ‫پوشش‬ ‫در‬ ‫شده‬ ‫حساب‬ ‫و‬ ‫محسوس‬ ‫تحركاتی‬‫دينی‬
‫جذ‬ ‫در‬ ‫مخفی‬ ‫نيمه‬ ‫مجامع‬ ‫ايجاد‬ ‫به‬ ،‫باوران‬ ‫هم‬ ‫سری‬ ‫العاده‬ ‫فوق‬ ‫جمع‬ ‫كنار‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫برآمدند‬ ‫مرسوم‬‫ب‬
‫پرداختند‬ ‫شهر‬ ‫پيشرو‬ ‫و‬ ‫مستعد‬ ‫عناصر‬.‫مخفی‬ ‫نيمه‬ ‫های‬ ‫جمع‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫يكی‬‫ترقی‬»‫داشت‬ ‫نام‬.‫كه‬ ‫انجمنی‬
‫مجداالسالم‬ ‫احمد‬ ،‫واعظ‬ ‫الدين‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫چون‬ ‫آنان‬ ‫همراهان‬ ‫و‬ ‫زمانه‬ ‫شده‬ ‫شناخته‬ ‫ازليان‬ ‫از‬
‫مي‬ ،‫الملك‬ ‫فاتح‬ ‫حاجی‬ ‫چون‬ ‫سياسی‬ ‫آوازان‬ ‫هم‬ ‫از‬ ‫ديگر‬ ‫تعدادی‬ ‫و‬ ‫المتكلمين‬ ‫ملك‬ ،‫كرمانی‬‫سيد‬ ‫رزا‬
‫و‬ ‫اصفهانی‬ ‫علينقی‬....‫بود‬ ‫شده‬ ‫تشكيل‬.
•
‫اصفهان‬ ‫در‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬

222. ‫سوداگ‬ ‫نوين‬ ‫جامعه‬ ‫به‬ ‫فئودال‬ ‫كهن‬ ‫جامعه‬ ‫از‬ ‫ايران‬ ‫تاريخی‬ ‫گذار‬ ‫مرحله‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بابيان‬ ‫جنبش‬‫روی‬ ‫ری‬
‫ب‬ ‫بزرگ‬ ‫تاثيری‬ ‫ترديد‬ ‫بدون‬ ‫اما‬ ‫بود‬ ‫شكست‬ ‫به‬ ‫محكوم‬ ،‫گذشت‬ ‫آن‬ ‫شرح‬ ‫كه‬ ‫عللی‬ ‫به‬ ،‫داد‬‫خفته‬ ‫جامعه‬ ‫ر‬
‫جدي‬ ‫جامعه‬ ‫تشكل‬ ‫ومقدمات‬ ‫كرد‬ ‫تشديد‬ ‫را‬ ‫كهن‬ ‫و‬ ‫سنتی‬ ‫جامعه‬ ‫پاشيدگی‬ ‫هم‬ ‫از‬ ‫جريان‬ ‫و‬ ‫نهاد‬‫را‬ ‫د‬
‫آورد‬ ‫فراهم‬.‫اميركبير‬ ‫وقت‬ ‫صدراعظم‬ ،‫جنبش‬ ‫اين‬ ‫سركوبی‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫بالفاصله‬«‫با‬‫با‬ ‫آنكه‬‫به‬ ‫وجود‬ ‫تمام‬
‫ای‬ ‫ريشه‬ ‫تحول‬ ‫گونه‬ ‫هيچ‬ ‫ايجاد‬ ‫قصد‬ ‫و‬ ‫داشت‬ ‫اعتقاد‬ ‫مطلقه‬ ‫استبداد‬ ‫و‬ ‫كهن‬ ‫و‬ ‫سنتی‬ ‫جامعه‬‫جامعه‬ ‫در‬ ‫را‬
‫اقتصادی‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ‫نظر‬ ‫از‬‫نداشت‬»،‫ق‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫راه‬ ‫بيش‬ ‫و‬ ‫كم‬ ‫كه‬ ‫زد‬ ‫چند‬ ‫اصالحاتی‬ ‫به‬ ‫دست‬‫درت‬
‫كرد‬ ‫می‬ ‫هموار‬ ‫و‬ ‫آماده‬ ‫سوداگران‬ ‫طبقه‬ ‫گرفتن‬.
•
‫بابيه‬ ‫جنبش‬ ‫شكست‬

223. ‫در‬ ‫تاريخی‬ ‫منصفانه‬ ‫بررسی‬ ‫يك‬ ‫در‬‫غل‬ ‫تاثير‬ ‫و‬ ‫نقش‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫ما‬ ‫شيعه‬ ‫طالب‬ ‫وضعيت‬ ‫و‬ ‫تعداد‬‫و‬ ‫شده‬ ‫و‬
‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫فعالين‬ ‫ناتاريخی‬‫در‬ ،‫كند‬ ‫می‬ ‫آشناتر‬ ‫مشروطه‬ ‫زمان‬.‫ت‬ ‫در‬ ‫مشروطه‬ ‫ی‬ ‫آستانه‬ ‫در‬‫هران‬
ً‫ا‬‫جمع‬36‫حدود‬ ‫با‬ ‫دينی‬ ‫ی‬ ‫مدرسه‬1463‫داشت‬ ‫وجود‬ ‫طلبه‬.
‫در‬‫عضو‬ ‫طالب‬ ‫مشروطه‬ ‫زمان‬«‫طالب‬ ‫انجمن‬»‫داده‬ ‫گزارش‬ ‫نفر‬ ‫هزار‬ ‫قريب‬ ‫را‬ ‫تهران‬ ‫مشروطه‬ ‫حامی‬
‫اند‬.‫شيعه‬ ‫ياران‬ ‫دين‬ ‫ميان‬ ‫در‬،‫مجتهدين‬ ‫از‬ ‫تركيبی‬ ‫مشروطه‬ ‫در‬ ‫حاضر‬،‫خطيبان‬‫حر‬ ‫واعظان‬،‫ای‬ ‫فه‬
‫است‬ ‫شناسايی‬ ‫قابل‬ ‫مانده‬ ‫جا‬ ‫به‬ ‫تاريخی‬ ‫آثار‬ ‫در‬ ‫دينی‬ ‫مدارس‬ ‫شاگرد‬ ‫طالب‬ ‫و‬ ‫استادان‬.‫عمد‬‫ترين‬ ‫ه‬
‫داشتند‬ ‫سهم‬ ‫مشروطه‬ ‫تحركات‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫دينی‬ ‫ها‬ ‫مدرسه‬«‫مدارس‬‫س‬ ،‫محموديه‬ ،‫مروی‬ ،‫سپهساالر‬،‫نگلج‬
‫و‬ ‫محمديه‬ ،‫عبدالحسين‬ ‫شيخ‬...»‫برشمرد‬ ‫توان‬ ‫می‬ ‫را‬.‫مدارس‬ ‫اين‬ ‫اساتيد‬ ‫برخی‬‫نظير‬«‫ابو‬‫الحسن‬
‫حكيم‬ ‫جعفر‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬ ‫تنكابنی‬ ‫طاهر‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬ ‫جلوه‬‫الهی‬»‫زمان‬ ‫ظرف‬ ‫در‬ ‫دينی‬ ‫نوانديشی‬ ‫به‬ ‫را‬‫شناخته‬ ‫ه‬
‫شده‬‫كه‬ ‫اند‬ ‫برشمرده‬ ‫كسانی‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫و‬‫را‬ ‫بوعلی‬ ‫و‬ ‫مالصدرا‬ ‫های‬ ‫انديشه‬ ‫و‬ ‫حكمت‬ ‫و‬ ‫فسلفه‬‫ت‬‫می‬ ‫دريس‬
‫كردند‬.
‫مشروطيت‬ ‫آستانه‬ ‫در‬ ‫تهران‬ ‫مذهبی‬ ‫طالب‬ ‫نقش‬

224. ‫همه‬ ‫از‬ ‫اول‬«‫كرمان‬»‫دگراندي‬ ‫موثر‬ ‫و‬ ‫فعال‬ ‫اصلی‬ ‫مراكز‬ ‫از‬ ‫نوزدهم‬ ‫سده‬ ‫در‬ ‫ويژه‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫ديرباز‬ ‫از‬‫شی‬
‫متفاوت‬ ‫و‬ ‫متعارف‬ ‫غير‬ ‫های‬ ‫كيش‬ ‫و‬ ‫نحله‬ ‫حضور‬ ‫آئينی‬ ‫و‬ ‫دينی‬‫از‬«‫عشری‬ ‫اثنی‬ ‫ی‬ ‫شيعه‬»‫غالب‬‫ديگر‬
‫است‬ ‫بوده‬ ‫ايران‬ ‫مناطق‬.‫غير‬ ‫آوری‬ ‫روی‬ ‫برای‬ ‫موجبی‬ ‫ايران‬ ‫نقاط‬ ‫ساير‬ ‫در‬ ‫مدارا‬ ‫و‬ ‫تحمل‬ ‫عدم‬
‫گرديد‬ ‫منطقه‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫نوع‬ ‫هر‬ ‫از‬ ‫دگرانديشان‬ ‫و‬ ‫مسلمانان‬.‫مراكز‬ ‫از‬ ‫كرمان‬ ‫دوری‬«‫سي‬ ‫قدرت‬‫اسی‬-
‫دينی‬»‫منطق‬ ،‫غالب‬ ‫دينی‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ‫اوليای‬ ‫كنترل‬ ‫و‬ ‫آمد‬ ‫و‬ ‫رفت‬ ‫و‬ ‫اصلی‬ ‫های‬ ‫راه‬ ‫از‬ ‫بركنار‬‫به‬ ‫را‬ ‫ه‬
‫و‬ ‫ماورا‬‫پناهگاهی‬‫كرد‬ ‫می‬ ‫تجسم‬ ‫اينان‬ ‫برای‬.‫صو‬ ،‫حق‬ ‫اهل‬ ،‫زرتشتيان‬ ‫فعال‬ ‫و‬ ‫متنوع‬ ‫حضور‬‫فيان‬
‫انگش‬ ‫و‬ ‫برهمائی‬ ‫و‬ ‫هندو‬ ‫تعدادی‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫اسماعيليان‬ ،‫شيعه‬ ‫مذاهب‬ ‫ناراضيان‬ ،‫اللهی‬ ‫نعمت‬‫شمارانی‬ ‫ت‬
‫پيروان‬ ‫متاخر‬ ‫قرون‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫اند‬ ‫شده‬ ‫خوانده‬ ‫المذهب‬ ‫و‬ ‫ملحد‬ ،‫مذاهب‬ ‫همه‬ ‫سوی‬ ‫از‬ ‫كه‬«‫شيخ‬ ‫مكتب‬‫ی‬»
‫و‬«‫آئين‬‫نوخاسته‬‫بابی‬»‫ادعاست‬ ‫اين‬ ‫بر‬ ‫روشن‬ ‫گواهی‬.
‫دگرانديشان‬ ‫حيات‬ ‫در‬ ‫كرمان‬ ‫نقش‬

225. ‫آميزی‬ ‫درهم‬‫مقابله‬‫ميان‬ ‫ای‬ ‫فرقه‬«‫شيخيه‬‫و‬‫شيعيان‬»‫آ‬ ‫و‬ ‫فعال‬ ‫ورود‬ ‫و‬‫گاهانه‬
‫هسته‬‫و‬ ‫اختالف‬ ‫و‬ ‫شمرده‬ ‫بر‬ ‫تحركات‬ ‫و‬ ‫عوامل‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ‫كرمان‬ ‫ازليان‬ ‫ی‬‫تعدی‬
‫ساخت‬ ‫مشتعل‬ ‫را‬ ‫كرمان‬ ‫شهر‬ ،‫حكومتگران‬.‫ك‬ ‫و‬ ‫تهران‬ ‫ازليان‬ ‫هماهنگی‬‫رمان‬
‫اداره‬ ‫در‬ ‫مسلكانشان‬ ‫هم‬ ‫ياری‬ ‫با‬ ‫كه‬‫تلگراف‬‫گرديد‬ ‫تسهيل‬.‫تهران‬ ‫در‬‫تحركاتی‬
‫عزل‬ ‫درخواست‬ ‫و‬ ‫كرمان‬ ‫مردم‬ ‫با‬ ‫همدری‬ ‫ايجاد‬ ‫برای‬‫ظفرالسلطنه‬‫صورت‬
‫پذيرفت‬.‫مشروط‬ ‫همراهان‬ ‫و‬ ‫ازليان‬ ‫تا‬ ‫نمود‬ ‫فراهم‬ ‫بستری‬ ‫كرمان‬ ‫رويداد‬‫ه‬
‫عليه‬ ‫عمومی‬ ‫اعتراض‬ ‫و‬ ‫مخالفت‬ ‫آتش‬ ‫تهران‬ ‫در‬ ‫شان‬ ‫طلب‬‫عين‬‫الدوله‬
‫صدراعظم‬‫كرمان‬ ‫در‬ ‫او‬ ‫اختيار‬ ‫تحت‬ ‫حكام‬ ‫ظلم‬ ‫و‬ ‫سازند‬ ‫ور‬ ‫شعله‬ ‫را‬‫محور‬
‫حكومتی‬ ‫استبداد‬ ‫نشان‬ ‫و‬ ‫تبليغات‬‫گردد‬.
‫كرمان‬ ‫اعتراضات‬ ‫در‬ ‫ازليان‬ ‫نقش‬(1)

226. ‫شيخ‬‫افراد‬ ‫از‬ ‫كرمان‬ ‫از‬ ‫ملی‬ ‫شورای‬ ‫مجلس‬ ‫ی‬ ‫دوره‬ ‫چند‬ ‫ی‬ ‫نماينده‬ ‫روحی‬ ‫علی‬‫بنام‬«‫بيان‬ ‫اهل‬
»‫دوران‬‫بود‬ ‫پهلوی‬.‫بو‬ ‫جعفر‬ ‫مال‬ ‫داماد‬ ،‫خاندان‬ ‫اين‬ ‫بزرگ‬ ،‫علی‬ ‫شيخ‬ ‫پدر‬ ‫يوسف‬ ‫مال‬ ‫آخوند‬‫د‬.‫مال‬
‫مشروطه‬ ‫عصر‬ ‫آستانه‬ ‫فعالين‬ ‫از‬ ‫يوسف‬‫بازماندگان‬ ،‫بر‬ ‫بيان‬ ‫اهل‬ ‫از‬ ‫باورمندی‬ ‫و‬ ‫پرشمار‬‫گذارد‬ ‫جا‬.
‫با‬ ‫علی‬ ‫نامدارش‬ ‫پسر‬‫خانم‬ ‫سركار‬«‫روحی‬ ‫عطيه‬»،‫الحكما‬ ‫مصباح‬ ‫احمد‬ ‫دختر‬«‫نوه‬‫از‬ ‫صبح‬‫ل‬»
‫پيوند‬‫بست‬ ‫همسری‬.‫پسر‬ ‫ديگر‬‫مال‬«‫رضی‬‫روحی‬»،‫ابراهيمی‬ ‫صادق‬ ‫محمد‬ ‫داماد‬(1342-1265
‫شمسی‬)‫بود‬ ‫بيان‬ ‫اهل‬ ‫بزرگان‬ ‫و‬ ‫سران‬ ‫از‬.‫در‬‫انجم‬ ‫وجود‬ ‫به‬ ‫كرمان‬ ‫ازليان‬ ‫فعاليت‬ ‫درگيری‬‫ازلی‬ ‫نی‬
‫در‬‫در‬ ‫كرمان‬‫آن‬ ‫اعضای‬ ‫كه‬ ‫شده‬ ‫اشاره‬ ‫هم‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫زمان‬«‫شيخ‬‫دو‬ ‫و‬ ‫بحرالعلوم‬ ‫مهدی‬
‫رض‬ ‫ميرزا‬ ،‫كرمانی‬ ‫مشرف‬ ‫احمد‬ ‫ميرزا‬ ‫حاجی‬ ،‫الملك‬ ‫افضل‬ ‫محمود‬ ‫و‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫برادرش‬‫ا‬
‫كرمانی‬»‫كشنده‬، ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬‫كربالئی‬ ‫جواد‬ ‫سيد‬ ‫حاجی‬»‫و‬‫اس‬ ‫بوده‬ ‫ديگر‬ ‫تعدادی‬‫ت‬.
‫كرمانی‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫محفل‬(2)

227. ‫شيخ‬‫افراد‬ ‫از‬ ‫كرمان‬ ‫از‬ ‫ملی‬ ‫شورای‬ ‫مجلس‬ ‫ی‬ ‫دوره‬ ‫چند‬ ‫ی‬ ‫نماينده‬ ‫روحی‬ ‫علی‬‫بنام‬«‫بيان‬ ‫اهل‬
»‫دوران‬‫بود‬ ‫پهلوی‬.‫بو‬ ‫جعفر‬ ‫مال‬ ‫داماد‬ ،‫خاندان‬ ‫اين‬ ‫بزرگ‬ ،‫علی‬ ‫شيخ‬ ‫پدر‬ ‫يوسف‬ ‫مال‬ ‫آخوند‬‫د‬.‫مال‬
‫مشروطه‬ ‫عصر‬ ‫آستانه‬ ‫فعالين‬ ‫از‬ ‫يوسف‬‫بازماندگان‬ ،‫بر‬ ‫بيان‬ ‫اهل‬ ‫از‬ ‫باورمندی‬ ‫و‬ ‫پرشمار‬‫گذارد‬ ‫جا‬.
‫با‬ ‫علی‬ ‫نامدارش‬ ‫پسر‬‫خانم‬ ‫سركار‬«‫روحی‬ ‫عطيه‬»،‫الحكما‬ ‫مصباح‬ ‫احمد‬ ‫دختر‬«‫نوه‬‫از‬ ‫صبح‬‫ل‬»
‫پيوند‬‫بست‬ ‫همسری‬.‫پسر‬ ‫ديگر‬‫مال‬«‫رضی‬‫روحی‬»،‫ابراهيمی‬ ‫صادق‬ ‫محمد‬ ‫داماد‬(1342-1265
‫شمسی‬)‫بود‬ ‫بيان‬ ‫اهل‬ ‫بزرگان‬ ‫و‬ ‫سران‬ ‫از‬.‫در‬‫انجم‬ ‫وجود‬ ‫به‬ ‫كرمان‬ ‫ازليان‬ ‫فعاليت‬ ‫درگيری‬‫ازلی‬ ‫نی‬
‫در‬‫در‬ ‫كرمان‬‫آن‬ ‫اعضای‬ ‫كه‬ ‫شده‬ ‫اشاره‬ ‫هم‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫زمان‬«‫شيخ‬‫دو‬ ‫و‬ ‫بحرالعلوم‬ ‫مهدی‬
‫رض‬ ‫ميرزا‬ ،‫كرمانی‬ ‫مشرف‬ ‫احمد‬ ‫ميرزا‬ ‫حاجی‬ ،‫الملك‬ ‫افضل‬ ‫محمود‬ ‫و‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫برادرش‬‫ا‬
‫كرمانی‬»‫كشنده‬، ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬‫كربالئی‬ ‫جواد‬ ‫سيد‬ ‫حاجی‬»‫و‬‫اس‬ ‫بوده‬ ‫ديگر‬ ‫تعدادی‬‫ت‬.
‫كرمانی‬ ‫روحی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫محفل‬(3)

228. ‫عالوه‬‫مه‬ ‫شيخ‬ ‫انتخاب‬ ،‫دهخدا‬ ‫و‬ ‫آبادی‬ ‫دولت‬ ‫يحيی‬ ،‫روحی‬ ‫خاندان‬ ‫كل‬ ‫و‬ ‫بحرالعلوم‬ ‫مهدی‬ ‫بر‬‫دی‬
‫آبادی‬ ‫نجم‬(1284‫ق‬=1336‫ش‬)‫ب‬ ‫تهران‬ ‫بابی‬ ‫ی‬ ‫برجسته‬ ‫روحانی‬ ‫آبادی‬ ‫نجم‬ ‫هادی‬ ‫شيخ‬ ‫پسر‬‫ه‬
‫ادعاست‬ ‫اين‬ ‫نشان‬ ‫سوم‬ ‫و‬ ‫دوم‬ ‫های‬ ‫مجلس‬ ‫در‬ ‫كرمان‬ ‫نماينده‬ ‫عنوان‬.‫اف‬ ‫روز‬ ‫دوری‬ ‫با‬ ‫كه‬ ‫روندی‬‫زون‬
‫سك‬ ‫عملی‬ ‫اقدامات‬ ‫و‬ ‫نظری‬ ‫آرای‬ ‫به‬ ‫آوری‬ ‫روی‬ ‫و‬ ‫آشكار‬ ‫دينی‬ ‫های‬ ‫فعاليت‬ ‫از‬ ‫پروردگان‬ ‫ازلی‬‫والر‬
‫يافت‬ ‫ادامه‬ ‫ميزانی‬ ‫و‬ ‫درجه‬ ‫به‬ ‫شهر‬ ‫در‬ ‫تجاری‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫خيريه‬ ،‫سياسی‬ ‫های‬ ‫عرصه‬ ‫در‬.
‫پيشينه‬ ‫با‬ ‫های‬ ‫خانواده‬ ‫ميان‬ ‫در‬‫ازلی‬‫می‬ ‫دركرمان‬‫روحی‬ ،‫زاده‬ ‫صنعتی‬ ‫های‬ ‫خاندان‬ ‫به‬ ‫توان‬،
‫بع‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫نفوذ‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫فعال‬ ‫شده‬ ‫ياد‬ ‫های‬ ‫عرصه‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫اشاره‬ ‫درگاهی‬ ‫و‬ ‫قاسمی‬ ،‫سرلتی‬‫از‬ ‫د‬
‫گرديدند‬ ‫موثر‬ ‫شهر‬ ‫شدن‬ ‫سكوالريزه‬ ‫و‬ ‫مدرن‬ ‫روند‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫يافته‬ ‫حضور‬ ‫مشروطه‬.‫ب‬ ‫با‬ ‫ازليان‬‫و‬ ‫گيری‬ ‫هره‬
‫نهفته‬ ‫و‬ ‫زيرزمينی‬ ً‫ا‬‫غالب‬ ‫نيروی‬ ‫و‬ ‫هويت‬ ‫توانستند‬ ‫برهه‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫فعال‬ ‫نقش‬ ‫ايفای‬‫ر‬ ‫خود‬‫عرصه‬ ‫به‬ ‫ا‬
‫يابن‬ ‫می‬ ‫تر‬ ‫مطلوب‬ ‫و‬ ‫موثر‬ ‫منزلت‬ ‫آن‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫به‬ ‫منجر‬ ‫رويدادهای‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫آورده‬ ‫عمومی‬‫د‬.
‫كرمانی‬ ‫نامدار‬ ‫های‬ ‫ازلی‬(4)

229. ‫پيشبرد‬ ‫و‬ ‫انزوا‬ ‫از‬ ‫خود‬ ‫كشيدن‬ ‫بيرون‬ ‫برای‬ ‫رويداد‬ ‫و‬ ‫تنش‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫كرمان‬ ‫ازليان‬ ‫حال‬ ‫هر‬ ‫به‬‫اهداف‬
‫بردند‬ ‫را‬ ‫بهره‬ ‫بيشترين‬ ‫خود‬ ‫سياسی‬.‫نماينده‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫بحرالعلوم‬ ‫مهدی‬ ‫دانيم‬ ‫می‬‫عل‬‫در‬ ‫كرمان‬ ‫مای‬
‫شد‬ ‫انتخاب‬ ‫مشروطه‬ ‫اول‬ ‫مجلس‬.‫دامنه‬‫چن‬ ‫آن‬ ‫مشروطه‬ ‫عصر‬ ‫كرمان‬ ‫در‬ ‫ازليان‬ ‫روزافزون‬ ‫نفوذ‬‫ان‬
،‫دوم‬ ‫مجلس‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫شد‬«‫ميرزا‬‫آبادی‬ ‫دولت‬ ‫يحيی‬»‫رهبر‬‫شناخته‬‫شده‬،‫ازليان‬‫همچنين‬«‫علی‬‫اكبر‬
‫دهخدا‬»‫را‬‫مش‬ ‫دوم‬ ‫مجلس‬ ‫در‬ ‫كرمان‬ ‫نمايندگان‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫داشتند‬ ‫سكونت‬ ‫تهران‬ ‫در‬ ‫دو‬ ‫هر‬ ‫كه‬‫روطه‬
‫كردند‬ ‫انتخاب‬.‫خ‬ ‫پروردگان‬ ‫فرستادن‬ ‫در‬ ‫پهلوی‬ ‫سلطنت‬ ‫زمانه‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫كه‬ ‫روندی‬‫اندان‬
‫يافت‬ ‫تداوم‬ ‫ملی‬ ‫شورای‬ ‫مجلس‬ ‫به‬ ‫ازلی‬ ‫های‬.
‫كرمانی‬ ‫نامدار‬ ‫های‬ ‫ازلی‬(5)

230. ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬«‫كنت‬‫فورت‬ ‫دوموت‬‫اروپايی‬»‫كارآم‬ ‫پليسی‬ ‫تفتيش‬ ‫دستگاه‬ ‫تا‬ ‫آورد‬ ‫ايران‬ ‫به‬ ‫را‬‫و‬ ‫نمايد‬ ‫پا‬ ‫بر‬ ‫دی‬
‫افكند‬ ‫مدرن‬ ‫پوششی‬ ‫را‬ ‫عمومی‬ ‫پيگرد‬ ‫و‬ ‫سركوب‬.‫شاه‬ ‫فرمان‬ ‫به‬ ‫ايتاليايی‬ ‫افسر‬ ‫اين‬«‫قا‬ ‫كتابچه‬‫نون‬»‫در‬ ‫و‬ ‫نوشت‬
‫حتی‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫تصريح‬ ‫آن‬«‫بد‬‫ماه‬ ‫شش‬ ‫تا‬ ‫روز‬ ‫دو‬ ‫از‬ ‫رسمی‬ ‫مذهب‬ ‫از‬ ‫راندن‬ ‫سخن‬‫حبس‬»‫داشته‬‫و‬«‫ت‬ ‫پنج‬ ‫از‬‫ومان‬
‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫گسترش‬ ‫صرف‬ ‫تا‬ ‫شود‬ ‫داده‬ ‫مجتهدان‬ ‫به‬ ‫نقدی‬ ‫جريمه‬ ‫تومان‬ ‫صد‬ ‫تا‬‫نمايند‬».‫روشنی‬ ‫به‬‫آ‬‫بودكه‬ ‫مده‬
«‫هر‬‫خواهد‬ ‫حبس‬ ‫سال‬ ‫پنج‬ ‫الی‬ ‫ماه‬ ‫پنج‬ ‫از‬ ‫دهد‬ ‫انتشار‬ ‫غالب‬ ‫مذهب‬ ‫عليه‬ ‫كتابی‬ ‫كه‬ ‫كسی‬‫شد‬».‫كتاب‬‫قانون‬ ‫چه‬
‫ناصری‬ ‫جديد‬ ‫پليس‬«‫مواظيت‬‫قوانين‬ ‫و‬ ‫شريعت‬ ‫احكام‬‫مذهبی‬»‫ش‬ ‫حكومتی‬ ‫نظميه‬ ‫وظايف‬ ‫جمله‬ ‫از‬ ‫را‬‫و‬ ‫ناخت‬
‫آورد‬ ‫آن‬ ‫دگرانديشان‬ ‫و‬ ‫نافرمانان‬ ‫بر‬ ‫احكامی‬.
‫روزنامه‬‫ی‬«‫اختر‬»،‫آو‬ ‫فراهم‬ ‫در‬ ‫منورالفكر‬ ‫ازليان‬ ‫قلم‬ ‫ياری‬ ‫به‬ ،‫باشد‬ ‫ازليان‬ ‫رسمی‬ ‫ارگان‬ ‫آنكه‬ ‫بی‬‫و‬ ‫بستر‬ ‫ردن‬
‫كرد‬ ‫ايفا‬ ‫موثری‬ ‫نقش‬ ‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫ترور‬ ‫ذهنی‬ ‫طرح‬.‫مطالب‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫ادعا‬ ‫اين‬ ‫های‬ ‫نشانه‬ ‫و‬ ‫داليل‬«‫اخت‬‫ر‬»‫در‬
‫كتاب‬«‫استانبول‬ ‫اختر‬ ‫بر‬ ‫تاملی‬-‫بخش‬‫اختر‬»‫و‬«‫و‬ ‫نهيليستی‬ ‫های‬ ‫انديشه‬‫سوسياليستی‬»‫آو‬‫است‬ ‫شده‬ ‫رده‬.‫بر‬
‫ج‬ ‫بسط‬ ‫و‬ ‫شرح‬ ‫و‬ ‫ثبت‬ ،‫روسيه‬ ‫و‬ ‫اروپا‬ ‫آنارشيستی‬ ‫و‬ ‫نيهيلستی‬ ‫های‬ ‫نحله‬ ‫و‬ ‫تحرك‬ ‫اخبار‬ ‫كشيدن‬‫برخی‬ ‫زئيات‬
‫گرديد‬ ‫موثر‬ ‫خود‬ ‫سهم‬ ‫به‬ ‫طرحی‬ ‫چنين‬ ‫ذهنی‬ ‫بستر‬ ‫آفرينش‬ ‫و‬ ‫برانگيختن‬ ‫در‬ ‫ترورها‬.
‫شاه‬ ‫ناصرالدين‬ ‫خفيه‬ ‫پليس‬ ‫دستگاه‬

231. ‫بود‬ ‫شده‬ ‫شناخته‬ ً‫ال‬‫كام‬ ‫ای‬ ‫چهره‬ ‫حاكميت‬ ‫پليسی‬ ‫دستگاه‬ ‫برای‬ ‫رضا‬ ‫ميرزا‬.‫از‬ ‫او‬ ‫ارتباطات‬ ‫طيف‬ ‫در‬‫ميرزا‬ ‫كامران‬
‫شمار‬ ‫انگشت‬ ‫از‬ ‫يكی‬ ‫السلطنه‬ ‫نايب‬‫مداران‬ ‫قدرت‬‫سياسی‬‫ديرپای‬‫بزر‬ ‫الضرب‬ ‫امين‬،‫ناصری‬ ‫دوران‬‫گترين‬
‫سياح‬ ‫ميرزا‬ ،‫زمانه‬ ‫متنفذ‬ ‫بازرگان‬‫بابی‬«‫می‬ ‫بهائيان‬ ‫با‬ ‫هم‬ ‫و‬ ‫ازليان‬ ‫با‬ ‫هم‬ ‫كه‬‫جوشيد‬»،‫هادی‬ ‫ميرزا‬‫آبادی‬ ‫نجم‬
‫روزنامه‬ ‫هواخواهان‬ ،‫بابی‬ ‫باور‬ ‫با‬ ‫برجسته‬ ‫روحانی‬«‫قانون‬»‫محفل‬ ‫و‬«‫آدميت‬»،‫ا‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ،‫خان‬ ‫ملكم‬‫لدين‬
‫داشتند‬ ‫حضور‬ ‫ديگر‬ ‫بسياری‬ ‫و‬ ‫استانبول‬ ‫و‬ ‫كرمان‬ ،‫اصفهان‬ ،‫تهران‬ ‫ازلی‬ ‫فعالين‬ ،‫اسدآبادی‬.‫س‬ ‫اين‬‫ياهه‬‫نشان‬‫از‬
‫بود‬ ‫او‬ ‫اهداف‬ ‫پيشبرد‬ ‫برای‬ ‫رضا‬ ‫ميرزا‬ ‫تدبير‬ ‫و‬ ‫توانايی‬.‫ج‬ ‫ترديد‬ ‫رضا‬ ‫ميرزا‬ ‫خواندن‬ ‫عامی‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫امری‬‫روا‬ ‫دی‬
‫دارد‬ ‫می‬.‫عنوان‬ ‫ها‬ ‫بازجويی‬ ‫در‬ ‫رندانه‬ ‫بدانند‬ ‫بازجويان‬ ‫خواسته‬ ‫را‬ ‫چه‬ ‫هر‬ ‫او‬ ‫اينكه‬ ‫واقعيت‬‫هم‬ ‫ساير‬ ‫تا‬‫فكرانش‬
‫بمانند‬ ‫امان‬ ‫در‬ ‫آسيب‬ ‫از‬.
‫بود‬ ‫كه‬ ‫كرمانی‬ ‫ی‬ ‫رضا‬ ‫ميرزا‬

232. ‫دگربين‬ ‫پرورش‬ ‫در‬ ‫دانش‬ ‫و‬ ‫حق‬ ‫مظاهر‬ ‫معرفت‬ ‫بودن‬ ‫نهايت‬ ‫بی‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫فهمی‬ ‫بستر‬ ‫بر‬ ‫ازليان‬‫برگرفته‬
‫نوش‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫فرنگی‬ ‫نوين‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫غير‬ ‫تربيت‬ ‫و‬ ‫تعليم‬ ‫ضرورت‬ ‫و‬ ‫فهم‬ ‫از‬ ‫تاثير‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫بودند‬‫هم‬ ‫های‬ ‫ته‬
‫هايی‬ ‫روزنامه‬ ‫در‬ ‫آنها‬ ‫انديشان‬‫چون‬«‫استانبول‬ ‫اختردر‬»،«‫ثريا‬»‫و‬ ‫اول‬ ‫ی‬ ‫دوره‬«‫در‬ ‫پرورش‬
‫قاهره‬»،«‫دركلكته‬ ‫المتين‬ ‫حبل‬»‫آماد‬ ‫و‬ ‫بيداری‬ ‫كه‬ ‫بودند‬ ‫دريافته‬ ،‫بود‬ ‫يافته‬ ‫انعكاس‬‫كردن‬ ‫ه‬‫ملت‬
‫گذرد‬ ‫می‬ ‫جديد‬ ‫سبك‬ ‫آموزشی‬ ‫نظام‬ ‫و‬ ‫مدرسه‬ ‫تاسيس‬ ‫مسير‬ ‫از‬ ‫تغيير‬ ‫برای‬.‫هموار‬ ‫به‬ ‫آنها‬‫اين‬ ‫كردن‬
‫سر‬ ‫در‬ ‫شدن‬ ‫سهيم‬ ‫در‬ ‫آنها‬ ‫كردن‬ ‫آماده‬ ‫و‬ ‫مردم‬ ‫بيداری‬ ‫به‬ ‫كتاب‬ ‫تاليف‬ ‫و‬ ‫مدارس‬ ‫احداث‬ ‫با‬ ‫راه‬‫نوشت‬
‫آمدند‬ ‫بر‬ ‫خويش‬.‫ديو‬ ‫نياز‬ ‫مورد‬ ‫كادرهای‬ ‫به‬ ‫حكومت‬ ‫اهل‬ ‫تاكيد‬ ‫و‬ ‫توجه‬ ‫خالف‬ ‫نو‬ ‫نگرش‬ ‫اين‬‫ان‬
‫كه‬ ‫آنجا‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫بود‬ ‫مردم‬ ‫های‬ ‫توده‬ ‫متوجه‬ ،‫نخبه‬ ‫تربيت‬ ‫و‬ ‫ساالری‬«‫انحصار‬‫كنترل‬ ‫و‬‫علم‬‫زمان‬‫و‬ ‫تعليم‬ ‫و‬ ‫ه‬
‫آنها‬ ‫مقلد‬ ‫و‬ ‫وابسته‬ ‫طالب‬ ‫و‬ ‫روحانيون‬ ‫ی‬ ‫عهده‬ ‫بر‬ ‫مردم‬ ‫تربيت‬‫بود‬»،‫د‬ ‫مقابله‬ ‫با‬ ‫ناچار‬ ‫به‬‫سنت‬ ‫شمنانه‬
‫شدند‬ ‫مواجه‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫عليه‬ ‫بر‬ ‫گرا‬.
‫نوين‬ ‫پرورش‬ ‫و‬ ‫آموزش‬ ‫در‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫نقش‬

233. ‫مشروطه‬ ‫گفتمان‬ ‫در‬‫ازليان‬«‫عدل‬،‫قانون‬ ،‫آزادی‬ ،‫مساوات‬ ،‫پارلمان‬»‫ساختن‬ ‫خدمت‬ ‫در‬ ‫همه‬
‫بود‬ ‫دنيوی‬ ‫بهشتی‬.‫مسير‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫خواستند‬ ‫می‬ ‫نو‬ ‫ايرانی‬ ‫آنها‬‫امور‬ ‫اصالح‬‫مملكت‬ ‫و‬ ‫جامعه‬‫بينش‬ ‫تغيير‬ ‫و‬
‫شد‬ ‫می‬ ‫ممكن‬ ‫آن‬ ‫شهروندان‬ ‫كنش‬ ‫و‬.‫ا‬ ‫مقصود‬ ‫درستی‬ ‫به‬ ‫نيز‬ ‫مجتهد‬ ‫نوری‬ ‫اهلل‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬‫را‬ ‫آنها‬ ‫صلی‬
‫كه‬ ‫است‬ ‫آورده‬ ‫و‬ ‫داده‬ ‫قرار‬ ‫خطاب‬ ‫و‬ ‫عتاب‬ ‫مورد‬ ‫و‬ ‫دريافته‬«‫اينان‬‫می‬‫گويند‬‫،فقط‬‫اص‬ ‫مقام‬ ‫در‬‫الح‬
(‫امور‬)‫باشيم‬ ‫ثروت‬ ‫و‬ ‫دنيا‬.‫كه‬ ‫حالی‬ ‫در‬‫نتيجه‬‫بعثت‬(‫انبياء‬)‫به‬ ‫بوده‬ ‫آدم‬ ‫بنی‬ ‫ترغيب‬‫و‬ ‫آخرت‬ ‫عوالم‬
‫دنيای‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫تزهيد‬‫فانياست‬.»
‫توانست‬ ‫می‬ ‫كه‬ ‫مملكت‬ ‫اهالی‬ ‫شهروندی‬ ‫مساوی‬ ‫حقوق‬ ‫طرح‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫برقراری‬ ‫برای‬ ‫ازليان‬
،‫مردم‬ ‫عمومی‬ ‫تربيت‬ ‫به‬ ‫مشروطه‬ ‫از‬ ‫پيش‬ ‫ها‬ ‫سال‬ ،‫نمايد‬ ‫تسهيل‬ ‫هم‬ ‫را‬ ‫اعتقاد‬ ‫و‬ ‫وجدان‬ ‫آزادی‬‫تقابل‬
‫نظار‬ ‫در‬ ‫مردم‬ ‫سياسی‬ ‫عمومی‬ ‫مشراكت‬ ‫فرهنگی‬ ‫بستر‬ ‫آوردن‬ ‫فراهم‬ ‫و‬ ‫اوهام‬ ‫و‬ ‫خرافه‬ ،‫جهل‬ ‫با‬‫و‬ ‫ت‬
‫روی‬ ‫عمومی‬ ‫پرورش‬ ‫و‬ ‫آموزش‬ ‫و‬ ‫قضا‬ ‫بر‬ ‫مذهب‬ ‫اوليای‬ ‫ی‬ ‫سلطه‬ ‫و‬ ‫سياسی‬ ‫قدرت‬ ‫محدوديت‬‫آورد‬‫ه‬
‫مدرسه‬ ‫تاسيس‬ ‫كه‬ ‫بودند‬«‫تبريز‬ ‫رشديه‬»‫ميباشد‬ ‫ها‬ ‫نمونه‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫يكی‬.
‫نوين‬ ‫پرورش‬ ‫و‬ ‫آموزش‬ ‫در‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫نقش‬(2)

234. ‫درزمان‬‫شاي‬ ‫نشريات‬ ‫حول‬ ‫و‬ ‫مدارس‬ ‫در‬ ‫ازلی‬ ‫های‬ ‫هسته‬ ‫فعاليت‬ ،‫هم‬ ‫شاه‬ ‫مظفرالدين‬ ‫سلطنت‬‫ان‬
‫است‬ ‫توجه‬.‫در‬ ‫ها‬ ‫هسته‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫يكی‬«‫مدرسه‬‫رشديه‬»‫لو‬‫تب‬ ‫و‬ ‫دستگيری‬ ‫به‬ ‫منجر‬ ‫كه‬ ،‫رفت‬‫چند‬ ‫عيد‬
‫شد‬ ‫ازليان‬ ‫از‬ ‫تن‬.‫دو‬ ‫قريب‬ ‫از‬ ‫پس‬ ،‫حزبی‬ ‫شبه‬ ‫و‬ ‫روشمند‬ ،‫يافته‬ ‫سازمان‬ ‫ای‬ ‫گونه‬ ‫به‬ ‫اينان‬‫فعاليت‬ ‫دهه‬
‫مس‬ ‫اما‬ ‫تدريج‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫خواه‬ ‫مشروطه‬ ‫و‬ ‫طلب‬ ‫قانون‬ ‫خواهان‬ ‫تجديد‬ ‫از‬ ‫نسلی‬ ‫تربيت‬ ‫در‬ ‫مستمر‬‫از‬ ‫تمر‬
‫فرهنگی‬ ‫تحرك‬ ‫و‬ ‫نوين‬ ‫مدارس‬ ،‫روزنامه‬ ‫طريق‬-‫د‬ ‫انجام‬ ‫مخفی‬ ‫يا‬ ‫آشكار‬ ‫گسترده‬ ‫سياسی‬‫اده‬
‫ملی‬ ‫نهضت‬ ‫برپايی‬ ‫در‬ ‫محرك‬ ‫عوامل‬ ‫ايجاد‬ ‫پی‬ ‫در‬ ،‫بودند‬‫بودند‬.‫ت‬ ‫تجربه‬ ‫با‬ ‫بسيار‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬‫بسياری‬ ‫از‬ ‫ر‬
‫بوجودآورند‬ ‫بنيادين‬ ‫تغييرات‬ ‫سپس‬ ‫سازی‬ ‫فرهنگ‬ ‫نخست‬ ‫تا‬ ‫كاركردند‬ ‫مبارز‬ ‫مدعيان‬
‫نوين‬ ‫پرورش‬ ‫و‬ ‫آموزش‬ ‫در‬ ‫ها‬ ‫ازلی‬ ‫نقش‬(2)

235. ‫اله‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬‫گوي‬ ‫می‬ ،‫كرد‬ ‫می‬ ‫اداره‬ ‫را‬ ‫تهران‬ ‫اسالم‬ ‫ی‬ ‫مدرسه‬ ‫كه‬ ،‫االسالم‬ ‫ناظم‬ ‫به‬ ‫خطاب‬‫د‬:
«‫ناظم‬‫دهم‬ ‫می‬ ‫قسم‬ ‫اسالم‬ ‫حقيقت‬ ‫به‬ ‫ترا‬ ‫االسالم‬‫آيا‬ ،‫نيست‬ ‫شرع‬ ‫خالف‬ ‫جديده‬ ‫مدارس‬ ‫اين‬‫آيا‬ ‫و‬ ‫؟‬
‫تحصيل‬ ‫و‬ ‫خارجه‬ ‫زبان‬ ‫درس‬ ‫آيا‬ ‫نيست؟‬ ‫اسالم‬ ‫دين‬ ‫اضمحالل‬ ‫با‬ ‫مصادف‬ ‫مدارس‬ ‫اين‬ ‫به‬ ‫ورود‬‫و‬ ‫شيمی‬
‫تو‬ ‫آنچه‬ ،‫كرديد‬ ‫افتتاح‬ ‫را‬ ‫مدارس‬ ‫كند؟‬ ‫نمی‬ ‫ضعيف‬ ‫و‬ ‫سخيف‬ ‫را‬ ‫شاگردان‬ ‫عقايد‬ ‫فيزيك‬‫در‬ ‫انستيد‬
‫جمهوری‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬ ‫به‬ ‫شروع‬ ‫حاال‬ ،‫نوشتيد‬ ‫مدارس‬ ‫ترويج‬ ‫از‬ ‫جرايد‬(‫خواهی‬)‫دان‬ ‫نمی‬ ‫كرديد؟‬‫يد‬
‫ماليات‬ ‫بايد‬ ‫نمايم‬ ‫متعدد‬ ‫را‬ ‫اطاق‬ ‫اين‬ ‫سوراخ‬ ‫و‬ ‫روزنه‬ ‫بخواهم‬ ‫من‬ ‫اگر‬ ‫مشروطه‬ ‫دولت‬ ‫در‬(‫د‬ ‫به‬‫ولت‬
‫قانونمدار‬)‫و‬ ‫لذا‬ ‫و‬ ‫بدهم‬ ‫ماليات‬ ‫بايد‬ ‫كنم‬ ‫سوراخ‬ ‫دو‬ ‫را‬ ‫سوراخ‬ ‫يك‬ ‫اگر‬ ‫و‬ ‫بدهم‬‫كذا‬»
•
‫مردم‬ ‫آموزش‬ ‫با‬ ‫نوری‬ ‫اله‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬ ‫مقابله‬

236. «‫مفسد‬‫نمايند‬ ‫تنبيه‬ ‫و‬ ‫سياست‬ ‫بايد‬ ‫را‬ ‫شرير‬ ‫و‬.‫الدو‬ ‫عين‬ ،‫داريم‬ ‫الزم‬ ‫شاه‬ ‫ايران‬ ‫اهالی‬ ‫ما‬‫الزم‬ ‫له‬
‫داريم‬ ‫الزم‬ ‫ميرغضب‬ ‫و‬ ‫فلكه‬ ‫و‬ ‫چوب‬ ،‫داريم‬.‫ح‬ ‫اطاعت‬ ‫در‬ ‫بايد‬ ‫سيد‬ ‫غير‬ ‫سيدو‬ ،‫مال‬ ‫غير‬ ‫و‬ ‫مال‬‫شاه‬ ‫و‬ ‫اكم‬
‫باشند‬.‫انداخت‬ ‫هم‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫مملكتی‬ ‫توان‬ ‫نمی‬ ‫خورده‬ ‫چوب‬ ‫كه‬ ‫آخوند‬ ‫نفر‬ ‫يك‬ ‫برای‬.‫اقدام‬ ‫اين‬‫مثل‬ ‫تو‬
‫مهمالتی‬ ‫آن‬‫است‬‫می‬ ‫روزنامه‬ ‫در‬ ‫كه‬‫نويسی‬«‫من‬ ‫و‬ ‫بردن‬ ‫اسم‬ ‫روزنامه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫جمهوری‬ ‫و‬ ‫مشروطه‬‫شا‬
‫مشروع‬ ،‫شدن‬ ‫فشاد‬‫نيست‬»
‫مشروعيت‬ ‫و‬ ‫شاه‬ ‫از‬ ‫دفاع‬ ‫در‬ ‫نوری‬ ‫اله‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬ ‫مقابله‬

237. ‫هر‬ ‫كه‬ ‫كرد‬ ‫ثابت‬ ‫ايران‬ ‫مردم‬ ‫توده‬ ‫ايران‬ ‫مشروطيت‬ ‫انقالب‬ ‫آتش‬ ‫شدن‬ ‫ور‬ ‫شعله‬ ‫با‬ ‫سرانجام‬‫به‬ ‫گز‬
‫دهد‬ ‫نمی‬ ‫بيگانه‬ ‫چنگ‬ ‫در‬ ‫اسارت‬ ‫و‬ ‫مطلقه‬ ‫استبداد‬ ‫چنگ‬ ‫در‬ ‫اسارت‬.‫كه‬ ‫مردم‬ ‫توده‬ ‫همان‬
‫از‬ ‫استفاده‬ ‫با‬ ‫احسائی‬ ‫احمد‬ ‫شيخ‬ ‫ازچراغداری‬‫م‬ ،‫بشرويه‬ ‫حسين‬ ‫مال‬ ‫شمشير‬ ‫و‬ ‫عمامه‬ ‫و‬ ‫عبا‬‫ال‬
‫س‬ ‫تفنگداری‬ ‫مرحله‬ ‫به‬ ،‫زنجانی‬ ‫علی‬ ‫مالمحمد‬ ‫و‬ ‫دارابی‬ ‫يحيی‬ ‫سيد‬ ،‫بارفروشی‬ ‫محمدعلی‬‫و‬ ‫تارخان‬
‫رسيد‬ ‫عمواوغلی‬ ‫حيدرخان‬ ‫و‬ ‫باقرخان‬.
‫مشروطيت‬ ‫جنبش‬

238. ‫پيامد‬ ‫در‬ ‫احمد‬ ‫آل‬ ‫جالل‬ ‫تاريخی‬ ‫گرائی‬ ‫واپس‬‫ستيزانه‬ ‫غرب‬ ‫رويكرد‬‫په‬ ‫با‬ ‫مخالفتش‬ ‫و‬‫او‬ ‫دوم‬ ‫لوی‬
‫به‬ ‫را‬‫ءتأييد‬‫اهلل‬‫فضل‬ ‫شيخ‬ ‫خواهی‬‫مشروعه‬‫نوری‬»‫كشاند‬.‫گويد‬‫می‬ ‫باره‬ ‫اين‬ ‫در‬ ‫او‬:«‫اين‬‫پيشوای‬ ‫كه‬
‫م‬ ‫نشينی‬‫عقب‬ ‫از‬ ‫ای‬‫نشانه‬ ،‫رفت‬ ‫دار‬ ‫باالی‬ ‫مشروطيت‬ ‫نهضت‬ ‫در‬ ‫مشروعه‬ ‫طرفدار‬ ‫روحانی‬‫در‬ ‫ردم‬
‫بود‬ ‫غربزده‬ ‫روشنفكران‬ ‫برابر‬.‫پيش‬ ‫بر‬ ‫داغی‬ ‫همچون‬ ‫را‬ ‫غربزدگی‬ ‫نقش‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫روز‬ ‫آن‬ ‫از‬‫ما‬ ‫انی‬
‫بزرگوار‬ ‫آن‬ ‫نعش‬ ‫من‬ ‫و‬ ‫زدند‬‫را‬«‫اهلل‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬‫نوری‬»‫ك‬ ‫دانم‬‫می‬ ‫پرچمی‬ ‫همچون‬ ‫دار‬ ‫سر‬ ‫بر‬‫به‬ ‫ه‬
‫از‬ ‫پس‬ ‫بزرگی‬ ‫غم‬ ‫استيالی‬ ‫عالمت‬200‫شد‬ ‫افراشته‬ ‫مملكت‬ ‫سرای‬ ‫بام‬ ‫بر‬ ‫كشمكش‬ ‫سال‬.»
‫نوری‬ ‫اله‬ ‫فضل‬ ‫شيخ‬ ‫درسوگ‬ ‫احمد‬ ‫آل‬ ‫جالل‬ ‫مرثيه‬ ‫تراژدی‬

239. ‫نيز‬ ‫روحانيون‬ ‫ميان‬ ‫اين‬ ‫در‬‫اجتماعی‬ ‫تحوالت‬ ‫اثر‬ ‫در‬ ‫كه‬–‫تداوم‬ ‫اقتصادی‬‫زيست‬
، ‫ديد‬ ‫می‬ ‫خطر‬ ‫در‬ ‫خودرا‬ ‫مولد‬ ‫غير‬‫دين‬ ‫های‬‫سياست‬ ‫از‬ ‫شديد‬ ‫انزجار‬ ‫اعالم‬ ‫با‬
‫ستيزانه‬‫بويژه‬(‫زنان‬ ‫آزادی‬–‫دا‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫سپاه‬ ، ‫اراضی‬ ‫بند‬ ‫نيم‬ ‫اصالحات‬‫نش‬)
‫همبستگی‬‫اث‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫ای‬‫بيگانه‬ ‫خود‬ ‫از‬ ‫و‬ ‫فقير‬ ،‫شوريده‬ ‫نسل‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫خويش‬‫ر‬
،‫شاه‬ ‫نوسازی‬ ‫های‬‫سياست‬، ‫بودند‬ ‫شده‬ ‫رانده‬ ‫ای‬‫حاشيه‬ ‫به‬‫نمود‬ ‫اعالم‬.
‫صفوی‬ ‫اسالم‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ، ‫روحانيون‬ ‫بنيادگرائی‬

240. ‫دهه‬ ‫اواخر‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫حالی‬ ‫در‬ ‫نمونه‬ ‫برای‬40‫دهه‬ ‫اوايل‬ ‫و‬50‫سكوالر‬ ،‫ليبرال‬ ‫مخالفين‬ ‫و‬ ‫كنشگران‬-
‫د‬ ‫آتشين‬ ‫های‬‫سخنرانی‬ ‫ارشاد‬ ‫حسنيه‬ ‫در‬ ،‫شدند‬‫می‬ ‫سركوب‬ ‫شدت‬ ‫به‬ ‫چپگراها‬ ‫و‬ ‫دمكرات‬‫علی‬ ‫كتر‬
‫شريعتی‬«‫ستيز‬‫روحانيت‬ ‫و‬ ‫مدرنيست‬»‫شد‬‫می‬ ‫برگذار‬ ‫آزادانه‬.‫چ‬ ‫ممنوعيت‬ ‫به‬ ‫توجه‬ ‫با‬‫داشتن‬ ‫و‬ ‫اپ‬
‫پرداخ‬‫می‬ ‫ماركسيسم‬ ‫از‬ ‫زدايی‬ ‫سكوالر‬ ‫به‬ ‫شريعتی‬ ،‫كشور‬ ‫در‬ ‫ماركسيستی‬ ‫های‬‫كتاب‬‫برای‬ ‫و‬ ‫ت‬
‫های‬‫تشكل‬ ‫به‬ ‫آموختگان‬ ‫دانش‬ ‫و‬ ‫دانشجويان‬ ‫پيوستن‬ ‫از‬ ‫جلوگيری‬‫گرا‬ ‫چپ‬‫ترويج‬ ‫به‬«‫سوسياليسم‬
‫دينی‬»‫كرد‬‫می‬ ‫مبادرت‬.‫از‬‫سال‬1340‫تا‬1354‫تهران‬ ‫مساجد‬ ‫شمار‬14‫از‬ ‫و‬ ‫شد‬ ‫برابر‬293‫واحد‬
‫به‬1140‫رسيد‬ ‫واحد‬.‫سال‬ ‫سرشماری‬ ‫پايه‬ ‫بر‬1345‫به‬ ‫روستايی‬ ‫مساجد‬ ‫شمار‬ ،48900‫باب‬
‫رسيد‬‫می‬.‫دهه‬ ‫در‬50‫از‬ ‫بيش‬70‫اند‬‫رفته‬‫می‬ ‫مسجد‬ ‫به‬ ‫شده‬ ‫نظرسنجی‬ ‫افراد‬ ‫درصد‬.
‫ها‬ ‫مذهبی‬ ‫با‬ ‫پهلوی‬ ‫رزيم‬ ‫مماشت‬

241. ‫روحانيت‬‫زده‬ ‫سنت‬ ‫جامعه‬ ‫در‬‫وشعور‬ ‫شعار‬ ‫از‬ ‫ما‬«‫خويش‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬»‫ك‬ ‫امری‬ ،‫گرفت‬ ‫بهره‬‫در‬ ‫ه‬
‫ما‬ ‫تناقض‬ ‫از‬ ‫پر‬ ‫جامعه‬ ‫در‬ ‫كياست‬ ‫و‬ ‫سياست‬ ‫در‬ ‫حاكم‬ ‫تناقضات‬ ‫ميان‬"‫پارادوكسيكال‬"‫ب‬،‫آيد‬ ‫نظر‬
‫ايدئولوژی‬ ‫كه‬ ‫هاست‬‫ايدئولوژی‬ ‫عصر‬ ‫در‬ ‫بيست‬ ‫دهه‬ ‫به‬ ‫متعلق‬ ‫جديد‬ ‫قرائتی‬ ‫نوگرايی‬‫را‬"‫تر‬ ‫فربه‬
‫دين‬ ‫از‬"‫بخ‬ ‫دين‬ ‫زيراكه‬ ‫داشت‬ ‫نظر‬ ‫آينده‬ ‫به‬ ‫كه‬ ،‫ديد‬‫می‬ ‫توحيدی‬ ‫بينی‬‫حهان‬ ‫مبنای‬ ‫بر‬‫توقف‬ ‫اطر‬
‫س‬ ‫و‬ ‫واحكام‬ ‫شرع‬ ‫با‬ ‫عوام‬ ‫حوزه‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫بويژه‬ ،‫گرديده‬ ‫معطوف‬ ‫بگذشته‬ ‫قرنها‬ ‫طی‬ ‫اجتهاد‬ ‫در‬‫نت‬
‫و‬....‫شده‬ ‫گرفته‬ ‫يكی‬‫ازين‬‫رو‬‫ميتوانس‬ ‫بود‬ ‫خصوصی‬ ‫كه‬ ‫دينی‬ ‫وتجربه‬ ،‫ايمان‬ ‫بخاطر‬‫برای‬ ‫ت‬
‫از‬ ‫هركسی‬"‫خود‬ ‫ظن‬"‫باشد‬ ‫موجه‬.
‫روحانيون‬ ‫خويش‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬

242. ‫د‬ ‫كه‬ ‫شيعه‬ ‫ارتدوكس‬ ‫مولد‬ ‫غير‬ ‫روحانيون‬ ‫با‬ ، ‫ماركس‬ ‫فاضله‬ ‫مدينه‬ ‫به‬ ‫معتقد‬ ‫گرايان‬ ‫چپ‬ ‫وحدت‬‫ررويای‬
‫شاه‬ ‫ستيز‬ ‫دين‬ ‫سياستهای‬ ‫از‬ ‫صفويه‬ ‫قضای‬ ‫و‬ ‫ديوان‬ ‫دستگاه‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬(‫زنان‬ ‫آزادی‬–‫اصالح‬‫بند‬ ‫نيم‬ ‫ات‬
‫اراضی‬–‫دانش‬ ‫سپاه‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫سپاه‬ ‫تشكيل‬)‫خودب‬ ‫روشنفكران‬ ‫با‬ ، ‫داد‬ ‫می‬ ‫دست‬ ‫از‬ ‫خودرا‬ ‫امتيازات‬ ،‫اخته‬
‫روشنف‬ ‫از‬ ‫جماعتی‬ ‫و‬ ‫سرمايه‬ ‫شدن‬ ‫جهانی‬ ‫از‬ ‫منبعث‬ ‫مدرن‬ ‫تغييرات‬ ‫مقابل‬ ‫در‬ ‫شده‬ ‫دهان‬ ‫به‬ ‫انگشت‬‫كه‬ ‫كرانی‬
‫سياه‬ ‫كودتای‬ ‫از‬ ‫پس‬28‫آ‬ ‫تاللو‬ ‫كه‬ ‫داد‬ ‫می‬ ‫نويد‬ ‫را‬ ‫آبادی‬ ‫ناكجا‬ ‫وعده‬ ، ‫بودند‬ ‫فروبرده‬ ‫الك‬ ‫سردر‬ ‫مرداد‬‫ن‬
‫بهمن‬ ‫در‬1357‫انقالبيو‬ ‫های‬ ‫جانفشانی‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫جامعه‬ ‫و‬ ‫شكست‬ ‫درهم‬ ‫را‬ ‫پهلوی‬ ‫حاكميت‬ ‫عمر‬ ‫شيشه‬‫و‬ ‫ن‬
‫بازگشت‬ ‫نوح‬ ‫نشسته‬ ‫گل‬ ‫به‬ ‫كشتی‬ ‫به‬ ‫مجددا‬ ‫مشروطيت‬ ‫مبارزان‬.
‫ای‬ ‫غيرانديشه‬ ‫بنيادگرايان‬ ‫وحدت‬

243. ‫كه‬ ‫بود‬ ‫معتقد‬ ‫ايرانی‬ ‫برجسته‬ ‫انديش‬ ‫دگر‬ ‫كسروی‬ ‫احمد‬«‫اگر‬‫تب‬ ‫ايران‬ ‫در‬‫ليغات‬
‫می‬ ‫مسلمان‬ ‫آنكه‬ ‫عنوان‬ ‫به‬ ‫مسلمانان‬ ،‫بشود‬ ‫كمونيستى‬‫ازگرويد‬ ،‫باشند‬‫آن‬ ‫به‬ ‫ن‬
‫كرد‬ ‫نخواهند‬ ‫خوددارى‬.‫آكنده‬ ‫خود‬ ‫مغزهاى‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫درهمى‬ ‫عقايد‬ ‫اين‬ ‫با‬ ‫ولى‬‫اند‬،
‫م‬ ‫يك‬ ‫آميخته‬ ‫درهم‬ ‫آنها‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫اينها‬ ،‫فراگيرند‬ ‫هم‬ ‫را‬ ‫كمونيستى‬ ‫مبادى‬ ‫اگر‬‫عجون‬
‫مشروطه‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫رفتار‬ ‫همين‬ ‫چنانكه‬ ،‫آورد‬ ‫خواهند‬ ‫پديد‬ ‫ّعى‬‫و‬‫مه‬‫كردند‬».
‫مورد‬ ‫در‬ ‫كسروی‬ ‫بينی‬ ‫برپيش‬ ‫تاريخ‬«‫توده‬ ‫حزب‬ ‫ظهور‬»‫چپ‬ ‫جريانات‬ ‫ساير‬ ‫و‬‫كه‬ ‫ی‬
‫ماركس‬ ‫فلسفه‬ ‫با‬ ‫و‬ ، ‫كردند‬ ‫می‬ ‫تلقی‬ ‫مذهب‬ ‫را‬ ‫ماركسيسم‬«‫گونه‬ ‫مذهب‬»‫ب‬‫رخورد‬
‫است‬ ‫گذاشته‬ ‫صحه‬ ، ‫كنند‬ ‫می‬ ‫و‬ ‫كرده‬.
‫مذهبی‬ ‫گری‬ ‫خرافه‬ ‫با‬ ‫ضديت‬

244. ‫مشروط‬ ‫عصر‬ ‫روشنگران‬ ‫تاثير‬ ‫تحت‬ ‫سخت‬ ‫خود‬ ‫افكار‬ ‫درمجموع‬ ‫كسروی‬ ‫احمد‬‫يت‬
‫داشت‬ ‫قرار‬ ‫سايرين‬ ‫و‬ ‫خان‬ ‫ملكم‬ ‫ميرزا‬ ، ‫طالبوف‬ ، ‫آخونداف‬ ‫مانند‬.‫كسروی‬
‫به‬ ‫چون‬ ‫و‬ ‫دانست‬ ‫می‬ ‫باطل‬ ‫پنداری‬ ‫را‬ ‫نخستين‬ ‫پاكی‬ ‫به‬ ‫اسالم‬ ‫بازگرداندن‬‫مقتضييات‬
‫ديد‬ ‫می‬ ‫شده‬ ‫كهنه‬ ‫امروز‬ ‫جهان‬ ‫برای‬ ‫را‬ ‫اسالم‬ ، ‫باورداشت‬ ‫زمان‬.‫بابيگری‬ ‫با‬ ‫او‬،
‫پندارها‬ ‫جهت‬ ‫از‬ ‫ر‬ ‫آنها‬ ‫زيرا‬ ، ‫بود‬ ‫مخالف‬ ‫سخت‬ ‫نيز‬ ‫صوفيگری‬ ‫و‬ ‫بهائيگری‬«‫خرافات‬»
‫يافت‬ ‫می‬ ‫تر‬ ‫انباشته‬ ‫نيز‬ ‫اسالم‬ ‫از‬.‫گ‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫جانش‬ ‫كه‬ ‫كسروی‬ ‫نيت‬ ‫عليرغم‬‫روآزادی‬
‫قالب‬ ‫در‬ ‫نيز‬ ‫كسروی‬ ‫پاكدينی‬ ، ‫گذاشت‬ ‫افكارش‬ ‫بيان‬«‫مذهب‬»‫ب‬ ‫شده‬ ‫ارائه‬‫ود‬.
‫از‬ ‫بايد‬ ‫تحول‬ ‫هرگونه‬ ‫كه‬ ‫دانستند‬ ‫نمی‬ ‫ايرانی‬ ‫روشنگران‬ ‫و‬ ‫روشنفكران‬«‫خشك‬ ‫قالب‬
‫مذهب‬ ‫و‬ ‫دين‬ ‫نبايد‬ ‫و‬ ‫وبايد‬»‫برانگي‬ ‫مادی‬ ‫نيروی‬ ‫به‬ ‫تا‬ ‫شود‬ ‫شكسته‬ ‫بايد‬‫تحول‬ ‫زانده‬
‫گردد‬ ‫منجر‬ ‫نوين‬.
‫كسروی‬ ‫پاكدينی‬

245. ‫اگر‬‫همه‬‫تاريخ‬‫رأی‬ ‫هم‬ ‫مطلب‬ ‫يك‬ ‫در‬ ‫ايرانی‬ ‫نگاران‬‫كه‬ ‫اينست‬ ‫آن‬ ‫باشند‬:
‫نفريعنی‬ ‫پنج‬«‫ميرزا‬‫مير‬ ،‫آخوندزاده‬ ‫فتحعلی‬ ‫ميرزا‬ ،‫تبريزی‬ ‫طالبوف‬،‫ملكم‬ ‫زا‬
‫سيد‬‫جمال‬‫الدين‬‫ا‬‫ا‬ ‫سدآبادی‬‫فغانی‬‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬ ‫و‬‫كرمانی‬»
‫دوران‬ ‫در‬ ‫روشنگران‬ ‫و‬ ‫روشنفكران‬ ‫سرآمد‬‫پيش‬‫مشروطه‬ ‫انقالب‬ ‫از‬‫ان‬ ‫بوده‬‫د‬.
‫مشروطيت‬ ‫فكری‬ ‫كوشندگان‬

246. ‫ملی‬ ‫دولت‬‫مختلفی‬ ‫بداليل‬ ‫مصدق‬‫سقوط‬‫كرد‬.‫بود‬ ‫آن‬ ‫مصدق‬ ‫سرنگونی‬ ‫داليل‬ ‫از‬ ‫يكی‬‫وی‬ ‫كه‬
‫كند‬ ‫دخالت‬ ‫دولت‬ ‫امور‬ ‫در‬ ‫كاشانی‬ ‫اهلل‬ ‫آيت‬ ‫نداد‬ ‫اجازه‬ ‫راسخ‬ ‫عزم‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫آگاهانه‬.،‫مصدق‬
‫انداخت‬ ‫دور‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫كاشانی‬ ‫روزمره‬ ‫گاه‬ ‫و‬ ‫متعدد‬ ‫های‬‫نامه‬‫سفارش‬.‫حاك‬ ً‫ا‬‫منش‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫معتقد‬ ‫او‬،‫ميت‬
‫كنند‬ ‫دخالت‬ ‫حكومتی‬ ‫امور‬ ‫در‬ ‫ملت‬ ‫ورای‬ ‫از‬ ‫نبايد‬ ‫روحانيون‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫ملت‬.‫بود‬ ‫ملی‬ ،‫مصدق‬.‫ن‬‫ه‬
‫ملی‬–‫مذهبی‬.‫بود‬ ‫سكوالر‬ ‫و‬ ‫دموكرات‬ ،‫ليبرال‬ ،‫معنا‬ ‫تمام‬ ‫به‬ ‫او‬.‫ب‬ ‫در‬ ‫اسالم‬ ‫اما‬ ‫بود‬ ‫مسلمان‬‫و‬ ‫رنامه‬
‫نداشت‬ ‫جايی‬ ‫او‬ ‫حكومتی‬ ‫رفتار‬.‫شو‬‫نمی‬ ‫پيدا‬ ‫جايی‬ ،‫مصدق‬ ‫سياسی‬ ‫زندگی‬ ‫سرتاسر‬ ‫در‬‫او‬ ‫كه‬ ‫د‬
‫كند‬ ‫اجرا‬ ‫را‬ ‫اسالمی‬ ‫احكام‬ ‫باشد‬ ‫خواسته‬.ً‫ال‬‫عم‬ ،‫ها‬‫دوران‬ ‫ترين‬‫بحرانی‬ ‫در‬ ‫مصدق‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫اين‬‫به‬ ‫تن‬
‫نرفت‬ ‫كاشانی‬ ‫عبای‬ ‫زير‬ ‫اما‬ ‫داد‬ ‫سقوط‬.
‫شاه‬ ‫محمدرضا‬ ‫بافی‬ ‫خرافه‬ ‫قبال‬ ‫در‬ ‫مصدق‬ ‫سكوالريسم‬

247. ‫تمسك‬ ‫مشابه‬ ‫دقيقا‬ ‫فرديد‬ ‫احمد‬ ‫نظر‬ ‫از‬ ‫اسالمی‬ ‫فلسفه‬ ‫اصالت‬ ‫و‬ ‫زدگی‬ ‫غرب‬ ‫تفكرات‬‫ب‬‫كه‬ ‫تمايزی‬ ‫ه‬
‫ميان‬ ‫هايدگر‬«‫اصيل‬ ‫هستی‬»‫و‬«‫اصيل‬ ‫نا‬ ‫هستی‬»‫قائل‬‫ن‬ ‫فلسفه‬ ‫در‬ ‫ريشه‬ ‫كه‬ ‫بوده‬ ، ‫است‬‫و‬ ‫ازيسم‬
‫در‬ ‫هستند‬ ‫پروا‬ ‫وبی‬ ‫راستگو‬ ‫كه‬ ‫اسالمی‬ ‫اصيل‬ ‫بنيادگرايان‬ ‫همچنانكه‬ ،‫دارد‬ ‫فاشيسم‬‫مسلمانان‬ ‫اينكه‬
«‫ب‬ ‫رهسپار‬ ‫امامی‬ ‫دوازده‬ ‫شيعه‬ ‫فقط‬ ‫قوم‬ ‫اين‬ ‫از‬ ‫حتی‬ ‫و‬ ‫هستند‬ ‫خدا‬ ‫شايسته‬ ‫و‬ ‫برگزيده‬ ‫قوم‬‫هشت‬
‫ندارند‬ ‫ترديدی‬ ‫هيچ‬ ، ‫شود‬ ‫می‬ ‫موعود‬»‫؟‬!‫آوری‬ ‫حيرت‬ ‫بطور‬ ‫وقتی‬‫مونتس‬ ‫و‬ ‫ولتر‬ ‫سرزمين‬ ‫در‬،‫كيو‬
‫مرتجع‬ ‫روستايی‬ ‫يك‬ ‫دفعه‬‫يك‬ ،‫مدرنيته‬ ‫و‬ ‫روشنگری‬ ‫مهد‬ ‫در‬‫ضدمدرنيت‬ ،ِ‫ی‬‫ضدروشنگر‬،‫ه‬‫مثل‬
«‫هايدگر‬»‫دست‬ ‫فلسفی‬ ‫مرجعيت‬ ‫عظمای‬ ‫مقام‬ ‫به‬‫در‬ ‫است‬ ‫بديهی‬ ،‫يابد‬‫می‬«‫پله‬ ‫صد‬ ‫ايران‬‫تر‬ ‫عقب‬»
‫شود‬ ‫مرتجعين‬ ‫فلسفی‬ ‫پدرخوانده‬ ‫فرديد‬ ‫امثال‬ ‫هم‬
‫نازيسم‬ ‫النه‬ ‫در‬ ‫فاشيسم‬ ‫بنيادگرائی‬

248. ‫و‬ ‫بيست‬ ‫و‬ ‫يكصد‬ ‫به‬ ‫قريب‬ ‫گذشت‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫و‬ ‫تاريخی‬ ‫بزرگ‬ ‫درس‬ ‫اين‬ ‫وجود‬ ‫با‬ ‫و‬ ‫همه‬ ‫اين‬ ‫با‬‫از‬ ‫سال‬ ‫پنج‬
‫پيروی‬ ‫به‬ ‫كه‬ ‫روشنفكرانی‬ ‫هستند‬ ‫هنوز‬ ،‫بابيان‬ ‫جنبش‬‫از‬«‫محمد‬ ‫سيد‬‫قطب‬»،‫ح‬ ‫سودای‬‫كومت‬
‫و‬ ‫خردگرايی‬ ‫با‬ ‫مبارزه‬ ‫و‬ ‫خود‬ ‫های‬ ‫انديشه‬ ‫تحقق‬ ‫برای‬ ‫چون‬ ‫و‬ ‫پرورانند‬ ‫می‬ ‫سر‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫روحانی‬
‫كالم‬ ‫علم‬ ‫و‬ ‫فلسفه‬ ،‫علمی‬ ‫اصول‬(‫اسكوالستيك‬)‫دست‬ ‫جذب‬ ‫به‬ ،‫بينند‬ ‫می‬ ‫عاجز‬ ‫را‬ ‫كهن‬‫اوردهای‬
‫چون‬ ‫انديشانی‬ ‫تاريك‬ ‫فكری‬«‫كارل‬‫آرنولد‬ ،‫فوگل‬ ‫ويت‬ ،‫وبر‬ ‫ماكس‬ ،‫زرزگورويچ‬ ،‫پوپر‬‫و‬ ‫بی‬ ‫توين‬
‫ديگران‬»‫می‬‫سع‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫می‬ ‫زنده‬ ‫دوباره‬ ‫را‬ ‫اختيار‬ ‫و‬ ‫جبر‬ ‫چون‬ ‫ای‬ ‫كهنه‬ ‫مسايل‬ ‫و‬ ‫پردازند‬‫می‬ ‫ی‬
‫رستگاری‬ ‫فلسفه‬ ‫چون‬ ‫اصطالحاتی‬ ‫لفلفه‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫سوداگرانه‬ ‫خرده‬ ‫فردگرايی‬ ‫كنند‬‫انسان‬(‫فالح‬)
‫روی‬ ‫را‬ ‫عتيق‬ ‫عهد‬ ‫ماشين‬ ،‫مفاهيم‬ ‫و‬ ‫اصطالحات‬ ‫اين‬ ‫ياری‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫بپوشانند‬ ‫تفويض‬ ‫اصل‬ ‫و‬‫نگاه‬ ‫جاده‬
‫دارند‬.
‫روشنائی‬ ‫عصر‬ ‫در‬ ‫انديشی‬ ‫تاريك‬

249. ‫تفكرات‬ ‫بر‬ ‫حاكم‬ ‫رويكرد‬‫احمد‬‫تمد‬ ‫مظاهر‬ ‫همه‬ ‫نفی‬ ‫و‬ ‫طرد‬ ‫موجب‬ ‫كه‬ ‫ای‬ ‫گونه‬ ‫به‬ ‫است‬ ‫سلبی‬ ،‫فرديد‬‫از‬ ‫نی‬
‫ذيل‬ ‫همگی‬ ‫كه‬ ‫چرا‬ ‫شود‬ ‫می‬ ‫اجتماعی‬ ‫ساختارهای‬ ‫و‬ ‫تكنولوژی‬ ‫و‬ ‫علم‬ ‫جمله‬«‫غربزدگی‬»‫گيرن‬ ‫می‬ ‫جای‬‫د‬.
‫است‬ ‫اثباتی‬ ‫منسجم‬ ‫های‬ ‫تئوری‬ ‫و‬ ‫مفاهيم‬ ‫منظومه‬ ‫يك‬ ‫فاقد‬ ‫او‬ ‫تفكرات‬ ‫همچنين‬.‫او‬ ‫سلبی‬ ‫وجه‬ ‫هايدگر‬ ‫از‬ ‫فرديد‬
‫آميخت‬ ‫عربی‬ ‫ابن‬ ‫عرفان‬ ‫و‬ ‫انسی‬ ‫حكمت‬ ‫با‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫البته‬ ‫و‬ ‫گرفت‬ ‫عاريت‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫غرب‬ ‫نقد‬ ‫در‬.‫شخصي‬ ‫او‬‫های‬ ‫ت‬
‫از‬ ‫را‬ ‫متعددی‬«‫و‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬ ‫و‬ ‫مالصدرا‬ ‫و‬ ‫اشراق‬ ‫شيخ‬ ‫تا‬ ‫احمد‬ ‫آل‬ ‫جالل‬...»‫زده‬ ‫غرب‬ ‫همگی‬ ‫را‬‫ميداند‬.‫فرد‬‫يد‬
، ‫غزالی‬ ‫محمد‬ ‫امام‬ ‫بزرگوارش‬ ‫جد‬ ‫همچون‬«‫سينا‬ ‫ابن‬»‫كند‬ ‫می‬ ‫معرفی‬ ‫زنديق‬ ‫را‬.«‫غرب‬ ‫را‬ ‫خودش‬ ‫حتی‬ ‫او‬
‫داند‬ ‫می‬ ‫زده‬»‫آگاه‬ ‫خود‬ ‫غربزدگی‬ ‫به‬ ‫چراكه‬ ،‫بسيط‬ ‫نوع‬ ‫از‬ ‫اما‬‫پي‬ ‫غرب‬ ‫سلب‬ ‫و‬ ‫مخالفت‬ ‫جهت‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫است‬‫می‬ ‫ش‬
‫رود‬.‫فرديد‬‫فاقد‬ ‫كه‬ ‫كند‬ ‫می‬ ‫تلقی‬ ‫اماره‬ ‫نفس‬ ‫اباطيل‬ ‫و‬ ‫متافيزيك‬ ‫از‬ ‫برآمده‬ ‫نيز‬ ‫را‬ ‫صنعت‬ ‫و‬ ‫علم‬‫بركت‬ ‫و‬ ‫خير‬
‫است‬.‫اعتماد‬ ‫روزنامه‬ ‫منبع‬1394.05.26
‫احمدفرديد‬ ‫تاويالت‬ ‫و‬ ‫تراوشات‬

250. ‫علم‬‫گرايان‬‫محض‬‫باستناد‬‫يافته‬‫های‬‫علمی‬‫معتقدند‬‫كه‬«‫داروين‬»‫خداوند‬‫را‬‫از‬«‫عرصه‬‫ع‬‫لوم‬
‫زيستی‬»‫؛و‬«‫استيون‬‫هاوكينگ‬»‫نيز‬‫او‬‫را‬‫از‬«‫دنيای‬‫فيزيك‬»‫و‬«‫كارل‬‫ماركس‬»‫نيز‬‫خدا‬‫وند‬‫را‬«‫از‬
‫زندگی‬‫واقعی‬‫مردم‬»‫بيرون‬‫انداخته‬‫اند‬.‫تراوشات‬‫عقل‬‫گرايان‬‫امروز‬‫بر‬‫اين‬‫اعتقاد‬‫است‬‫كه‬‫از‬
‫نظر‬‫جامعه‬‫شناختی‬‫تسلط‬‫دكترين‬‫اسالم‬‫برقدرت‬‫و‬‫بر‬‫ذهن‬‫بمثابه‬‫يك‬‫كليت‬‫تمام‬‫گ‬‫را‬‫بوده‬‫و‬‫نسبت‬
‫به‬‫آن‬‫هيچ‬‫فاصله‬‫و‬،‫تفاوت‬‫قابل‬‫قبول‬‫و‬‫پذيرش‬‫نيست‬.‫جايگاه‬‫آزادی‬‫فردی‬‫و‬‫اصل‬‫انت‬‫قاد‬‫و‬‫منش‬
‫آزاد‬‫در‬‫جامعه‬‫برای‬‫اين‬‫دكترين‬‫اسالمی‬‫غيرقابل‬‫تحمل‬‫است‬.‫دكترين‬‫اسالم‬‫هرگز‬‫نم‬‫يتواند‬
‫طرفدار‬‫حقوق‬‫بشر‬‫و‬‫آزادی‬‫فردی‬‫باشد‬.
‫بشر‬ ‫حقوق‬ ‫و‬ ‫اسالم‬

251. ‫فروغی‬‫پدر‬‫معنوی‬‫رژيم‬‫پهلوی‬‫به‬‫واسطه‬‫پدر‬‫با‬‫بابيان‬‫همدل‬‫و‬‫هم‬‫آواز‬‫بود‬‫و‬‫در‬‫سوی‬‫تغ‬‫يير‬‫و‬
‫تحول‬‫با‬‫ازليان‬‫همراه‬،‫شد‬‫در‬‫مورد‬‫دولت‬‫اعتقادداشت‬«‫دولت‬‫زمانی‬‫دولت‬‫است‬‫كه‬‫ملت‬‫آن‬‫را‬
‫تاسيس‬‫كزده‬‫باشد‬.‫هر‬‫دولتی‬‫كه‬‫حق‬‫تاسيس‬‫داشته‬‫باشد‬‫و‬‫اساس‬‫را‬‫خود‬‫تعيين‬‫كن‬،‫د‬‫يعنی‬‫بتواند‬
‫هرزمانی‬‫كه‬‫خواست‬‫اساس‬‫دولت‬‫را‬‫برهم‬‫زند‬‫و‬‫نظم‬‫نوينی‬‫ايجاد‬،‫كند‬‫دولت‬‫بی‬‫اساس‬‫اس‬‫ت‬»
‫حال‬‫چگونه‬‫چنين‬‫كسی‬‫با‬‫هردو‬‫پادشاهی‬‫كه‬‫خود‬‫راسا‬‫دولت‬‫تعطيل‬‫و‬‫تاسيس‬‫می‬‫كردن‬‫د‬،
‫همكاری‬‫داشته‬‫است‬،‫اهلل‬‫اعلم؟‬!
‫بنيادگرائی‬ ‫عصر‬ ‫در‬ ‫پهلوی‬ ‫رزيم‬

252. ‫رژيم‬‫پهلوی‬«‫پدرو‬‫پسر‬»‫كه‬‫البته‬‫پسر‬،‫بيشتر‬‫در‬‫صدد‬‫آن‬‫بودند‬‫تا‬‫مذهب‬‫رام‬‫شده‬‫ای‬‫را‬‫در‬
‫جامعه‬‫داشته‬‫باشند‬‫تا‬‫هرگونه‬‫بدعت‬‫يا‬‫گرايش‬‫جديد‬‫يا‬‫نوئی‬‫را‬‫حمايت‬‫كنند‬.‫محمدر‬‫ضا‬‫شاه‬‫همه‬
‫هنرش‬‫آن‬‫بود‬‫كه‬‫خواب‬‫نما‬‫شده‬(‫كاريكاتوری‬‫از‬‫خواب‬‫نمائی‬‫بنيانگذار‬‫صفويه‬)‫و‬‫جرئ‬‫ت‬‫در‬
‫افتادن‬‫با‬‫بنيادگرائی‬‫مذهبی‬‫را‬‫تا‬‫آنجا‬‫نداشت‬‫كه‬‫دكتر‬‫حسن‬‫نصر‬(‫نواب‬‫كراواتی‬‫ب‬‫ا‬‫سواد‬)‫را‬
‫مشاور‬‫خويش‬‫نموده‬،‫بود‬‫اما‬‫از‬‫هرگونه‬‫مماشات‬‫با‬‫تفكر‬‫چپ‬‫كه‬‫بهر‬‫حال‬‫انديشه‬‫ورزی‬‫جز‬‫با‬‫اين‬
‫تفكر‬‫آغاز‬‫و‬‫پايان‬‫نمی‬‫يابد‬،‫خودداری‬‫می‬‫كرد‬.
‫بنيادگرائی‬ ‫عصر‬ ‫در‬ ‫پهلوی‬ ‫رزيم‬

253. ‫اينكه‬‫برخی‬‫اشخاص‬‫بهر‬‫دليل‬‫در‬‫اصول‬‫قرآنی‬‫تجديد‬‫نظر‬‫كرده‬‫و‬‫تفسيرهای‬‫ماليم‬‫ت‬‫ری‬‫عرضه‬
‫نمايند‬‫قابل‬‫فهم‬‫است‬.‫گروههای‬‫اجتماعی‬‫برای‬‫منافع‬‫خود‬‫و‬‫قدرت‬‫گيری‬‫يا‬‫حفظ‬،‫قدرت‬‫ت‬‫فاسير‬
‫گوناگون‬‫عرضه‬‫ميكنند‬‫كه‬‫البته‬‫عليرغم‬‫جنبه‬‫انعطافی‬،‫آن‬‫هميشه‬‫مشروط‬‫و‬‫محدود‬‫است‬.‫ولی‬‫در‬
«‫عرصه‬‫نظری‬‫و‬‫دينی‬‫و‬‫مبانی‬‫قرآنی‬»،«‫بينش‬‫موجود‬‫در‬‫آيات‬‫در‬‫ضديت‬‫با‬‫آزادی‬‫سوژه‬»‫است‬
‫و‬‫يك‬‫نظم‬‫ذهنی‬‫توتاليتر‬‫ميباشد‬.‫ايدئولوژی‬‫قرآنی‬‫و‬‫قواعد‬‫مندرج‬‫در‬،‫آن‬‫خواهان‬‫انس‬‫ان‬‫بنده‬
‫ای‬‫در‬‫خدمت‬"‫اهلل‬‫قادر‬"‫است‬.‫رابطه‬‫ها‬‫در‬‫قرآن‬«‫عمودی‬»‫و‬‫از‬«‫باال‬‫به‬‫پائين‬»‫است‬.‫اهلل‬‫ك‬‫ه‬‫در‬
‫شش‬‫روز‬‫جهان‬‫را‬‫خلق‬‫كرده‬‫بر‬‫حيات‬‫انسان‬‫سلطه‬‫يك‬‫جانبه‬‫و‬‫مطلق‬‫دارد‬‫و‬‫انسان‬‫بنده‬‫ای‬‫است‬
‫كه‬‫به‬‫آستانه‬‫او‬‫التماس‬‫ميكند‬.‫انسانها‬«‫رابطه‬‫افقی‬»‫ندارند‬‫و‬‫از‬‫يكديگر‬‫بيگانه‬‫اند‬.‫اساسا‬‫داشتن‬
«‫رابطه‬‫عمودی‬»‫بين‬‫برخی‬‫از‬‫افراد‬‫جامعه‬‫بر‬‫برخی‬‫ديگز‬‫نه‬‫تنها‬‫با‬‫اصول‬‫انسانی‬‫كه‬‫ب‬‫ا‬‫اعالميه‬
‫حقوق‬‫جهانی‬‫نيز‬‫مغايرست‬.
‫علم‬‫آفرينش‬ ‫خالق‬ ‫و‬

254. ‫رشد‬‫پايگاه‬‫فكری‬‫اخوان‬‫المسلمين‬‫در‬‫جهان‬‫عرب‬‫كه‬‫با‬«‫حمايت‬‫ضمنی‬‫غرب‬‫در‬‫مقابل‬‫حك‬‫ومت‬
‫های‬‫راديكال‬‫ملی‬‫گرا‬»‫همراه‬‫بود‬،‫نسيم‬‫تفكرات‬‫بنيادگرائی‬‫نسبتا‬‫مدرن‬‫آن‬‫را‬‫در‬‫ق‬‫الب‬
‫مالحظات‬«‫نهضت‬‫آزادی‬»‫به‬‫درون‬‫جبهه‬‫ملی‬‫رسوخ‬‫داد‬.‫مهندس‬‫بازرگان‬‫غافل‬‫بود‬‫كه‬‫با‬
«‫فيزيك‬»‫نميتوان‬«‫متافيزيك‬»‫را‬‫اثبات‬‫كند‬‫لذا‬‫راه‬‫طی‬‫شده‬‫او‬‫و‬‫يارانش‬‫توسط‬‫بقا‬‫يای‬‫جوانانی‬
‫كه‬‫دين‬‫را‬‫در‬‫چارچوب‬‫انديشه‬‫های‬‫نوين‬‫مطالبه‬‫می‬‫كردند‬،‫طی‬‫نشد‬‫؟‬!‫و‬‫مسير‬‫و‬‫نقشه‬‫ر‬‫اه‬‫بعد‬
‫از‬‫سالهای‬1340‫به‬‫تفكرات‬‫ماقبل‬‫مشروطيت‬‫بازگشت‬‫و‬‫موعودگرائی‬‫شيخيه‬‫سراز‬‫درون‬‫تفكرات‬
‫سازمان‬‫مجاهدين‬‫خلق‬‫در‬‫آورد؟‬!
‫ايرانی‬ ‫المسلمين‬ ‫اخوان‬

255. ‫نظ‬ ‫مدارسی‬ ‫كه‬ ‫افتادند‬ ‫دانشگاه‬ ‫از‬ ‫خارج‬ ‫در‬ ‫فنی‬ ‫و‬ ‫اسالمی‬ ‫مدارس‬ ‫تاسيس‬ ‫فكر‬ ‫به‬ ‫سحابی‬ ‫يداهلل‬ ‫و‬ ‫بازرگان‬‫مدرسه‬ ‫ير‬
«‫علوی‬»‫و‬ ‫معروف‬«‫رفاه‬»‫پوشي‬ ‫كسی‬ ‫بر‬ ‫انقالب‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫و‬ ‫انقالب‬ ‫در‬ ‫آنها‬ ‫نقش‬ ‫كه‬ ‫شد‬ ‫ساخته‬ ‫ديگر‬ ‫مدرسه‬ ‫چند‬ ‫و‬‫نيست‬ ‫ده‬.‫در‬
‫از‬ ‫دنيا‬ ‫جای‬ ‫همه‬ ‫مثل‬ ‫را‬ ‫آن‬ ‫و‬ ‫كنند‬ ‫تقويت‬ ‫را‬ ‫دانشگاه‬ ‫نهاد‬ ،‫دانشگاه‬ ‫برجسته‬ ‫استاد‬ ‫دو‬ ‫اين‬ ‫آنكه‬ ‫جای‬ ‫به‬ ‫واقع‬‫های‬‫حوزه‬
‫خودش‬ ‫دانشگاه‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ‫و‬ ‫رفتند‬ ،‫گمارند‬ ‫همت‬ ‫آن‬ ‫پژوهشی‬ ‫و‬ ‫علمی‬ ،‫فكری‬ ‫استقالل‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫دارند‬ ‫نگه‬ ‫دور‬ ‫دينی‬‫رقيبان‬ ،‫ان‬
‫درست‬ ‫دينی‬‫كردند‬.‫دانشگاه‬‫نيرنگ‬ ‫به‬ ‫را‬ ‫خود‬ ‫كه‬ ‫دينی‬ ‫های‬‫حوزه‬ ‫از‬ ‫را‬ ‫علم‬ ‫تا‬ ‫بود‬ ‫شده‬ ‫درست‬«‫علميه‬ ‫های‬‫حوزه‬»‫نامند‬‫می‬
‫كند‬ ‫رها‬.‫م‬ ‫از‬ ‫كه‬ ‫هاروارد‬ ‫و‬ ‫كمبريج‬ ‫و‬ ‫آكسفورد‬ ‫و‬ ‫سوربون‬ ‫مثل‬ ‫بود‬ ‫شده‬ ‫انجام‬ ‫آمريكا‬ ‫و‬ ‫اروپا‬ ‫در‬ ‫كه‬ ‫كاری‬ ‫همين‬‫دارس‬
‫شدند‬ ‫تبديل‬ ‫غيردينی‬ ‫دانشگاه‬ ‫به‬ ‫دينی‬.‫دانشگا‬ ‫تنها‬ ‫نه‬ ‫كه‬ ‫شدند‬ ‫آن‬ ‫بر‬ ‫اروپا‬ ‫تحصيلكرده‬ ‫دو‬ ‫اين‬ ‫حاال‬‫را‬ ‫شده‬ ‫تاسيس‬ ‫تازه‬ ‫ه‬
‫بتراشند‬ ‫هم‬ ‫دينی‬ ‫رقيبان‬ ‫آن‬ ‫برابر‬ ‫در‬ ‫بلكه‬ ‫كنند‬ ‫دينی‬.‫سحاب‬ ‫و‬ ‫بازرگان‬ ‫كه‬ ‫هست‬ ‫گمان‬ ‫اين‬ ،‫شوربختانه‬‫روند‬ ‫از‬ ‫چيزی‬ ‫نه‬ ‫ی‬
‫داشتند‬ ‫دانشگاه‬ ‫تاسيس‬ ‫از‬ ‫درستی‬ ‫فهم‬ ‫حتی‬ ‫نه‬ ‫و‬ ‫بودند‬ ‫كرده‬ ‫درك‬ ‫غرب‬ ‫مدرن‬.‫دانشگ‬ ‫كه‬ ‫بود‬ ‫اين‬ ‫آرمانشان‬‫اه‬
‫دهد‬ ‫تحويل‬ ‫كاربردی‬ ‫های‬‫صالحيت‬ ‫با‬ ‫خداپرست‬ ‫و‬ ‫مؤمن‬ ‫التحصيالن‬‫فارغ‬.
‫ايرانی‬ ‫المسلمين‬ ‫اخوان‬(2)

256. ‫پيروزی‬‫تفكرات‬‫انديشه‬‫مند‬‫در‬‫جهان‬‫دانش‬،‫طليعه‬‫شكست‬‫تاريك‬‫انديشی‬‫و‬‫استبداد‬‫مذهبی‬–‫سياسی‬‫را‬
‫بارمغان‬‫آورد‬‫و‬«‫متافيزيك‬»‫كتابهای‬‫درسی‬‫در‬‫صحنه‬‫عمل‬‫بازی‬‫را‬‫به‬«‫فيزيك‬‫كپرنيك‬‫و‬‫گالي‬‫له‬»‫واگذار‬
‫ولذا‬‫دگرانديشان‬‫مذهبی‬‫دين‬‫مدار‬‫راديكال‬‫كه‬‫راه‬‫طی‬‫شده‬‫شيخيه‬‫و‬‫انديشه‬‫های‬‫طالبوف‬‫را‬‫ادامه‬‫می‬
‫داند‬،‫معجونی‬‫از‬«‫دين‬،‫علم‬،‫مبارزه‬‫و‬‫نوعی‬‫حجيت‬‫عقلی‬»‫را‬‫در‬‫قالب‬‫سازمان‬‫مجاهدين‬‫خلق‬‫پی‬‫ري‬‫زی‬‫و‬
‫برای‬‫موعودگرائی‬‫آرمانی‬‫خود‬‫دست‬‫از‬‫جان‬‫شستند‬‫اما‬‫متاسفانه‬‫فراموش‬‫كردند‬‫رودخانه‬‫هستی‬‫ج‬‫امعه‬
‫نمی‬‫تواند‬‫با‬«‫شكل‬‫و‬‫محتوی‬‫ناهمخوان‬»،«‫سوژه‬‫و‬‫آبژه‬‫غير‬‫متعارف‬»‫به‬‫جذرومد‬‫دريائی‬‫به‬‫پيون‬‫دد‬‫لذا‬
‫عليرغم‬‫همه‬‫رشادتهای‬‫ازلی‬‫گونه‬،‫راه‬‫طی‬‫شده‬‫به‬‫بيراهه‬‫رفت‬.‫تاريخ‬‫بارديگر‬‫ثابت‬‫كرد‬‫كه‬‫با‬‫برای‬‫عبور‬‫از‬
‫قطب‬،‫بدون‬‫قطب‬‫نما‬،‫راه‬‫به‬‫بيراهه‬‫منجر‬‫ميشود‬.‫تجربيات‬‫ازلی‬‫ها‬‫نشان‬‫داد‬‫كه‬‫يا‬«‫رومی‬،‫روم‬»‫و‬‫يا‬
«‫زنگی‬،‫زنگ‬»
‫گرائی‬ ‫مذهب‬ ‫نوين‬ ‫بنياد‬ ‫و‬ ‫خلق‬ ‫مجاهدين‬ ‫سازمان‬

257. ‫بعد‬‫ها‬‫مهدی‬‫نجف‬‫زاده‬‫كوشش‬‫نمود‬‫چرائی‬‫كوشش‬‫برای‬‫انقالبی‬‫مدرن‬‫در‬‫جامعه‬‫سنتی‬‫و‬‫مان‬‫عقب‬‫ده‬
‫ايرانی‬‫دوره‬‫قاجاريه،و‬‫برپائی‬‫انقالبی‬‫مذهبی‬‫در‬‫جامعه‬‫نوشده‬‫ايرانی‬‫دوره‬،‫پهلوی‬‫را‬‫توضييح‬‫د‬‫هد‬.‫او‬‫بيان‬
‫داشت‬«‫مگر‬‫نه‬‫اين‬‫است‬‫كه‬‫با‬‫تغيير‬‫های‬‫فرماسيون‬‫اجتماعی‬‫از‬‫سمت‬‫جامعه‬‫دهقانی‬‫به‬‫شيوه‬‫تو‬‫ليد‬
‫داری‬‫سرمايه‬‫نقش‬‫مذهب‬‫رنگ‬‫كم‬‫شود‬‫می‬»‫؟‬‫به‬‫زعم‬‫او‬‫شيعه‬‫همچون‬‫ديگر‬‫مذاهب‬‫با‬‫تغييرات‬‫سترگ‬‫ی‬‫در‬
‫عرصه‬‫اجتماعی‬‫رو‬‫روبه‬‫بوده‬‫و‬‫از‬‫يك‬‫مذهب‬‫جهانی‬‫آن‬‫و‬‫غيراجتماعی‬‫به‬‫وسوی‬‫سمت‬‫مذهبی‬‫دنيوی‬‫و‬
‫شده‬‫اجتماعی‬‫در‬‫حركت‬‫بوده‬‫است‬.‫مضافا‬‫برآمدن‬‫جمهوری‬،‫اسالمی‬‫تذكر‬‫داد‬‫كه‬«‫ترين‬‫ساده‬‫حل‬‫راه‬‫اين‬
‫است‬‫كه‬‫تحوالت‬‫منجر‬‫به‬‫اين‬‫جايی‬‫به‬‫جا‬‫را‬‫در‬‫حوادث‬‫های‬‫سال‬‫ميانه‬‫پنجاه‬‫شمسی‬‫محدود‬،‫سازيم‬‫و‬
‫های‬‫تحليل‬‫خود‬‫را‬‫از‬‫طريق‬‫توجيهات‬‫علمی‬‫به‬‫اين‬‫سمت‬‫ببريم‬‫كه‬‫انقالبيون‬‫غير‬‫دينی‬‫و‬‫روشن‬‫فكران‬،‫ناآگاهانه‬
‫در‬‫گفتمان‬«‫روحانيت‬»‫محصور‬‫شده‬‫و‬‫توسط‬‫آنان‬‫به‬‫حمايت‬‫از‬‫يك‬‫انقالب‬‫اسالمی‬‫شيعی‬‫و‬‫حكوم‬‫تی‬‫مبتنی‬‫بر‬
‫فقه‬‫انگيخته‬‫شدند‬.‫يا‬‫ساده‬‫است‬‫كه‬،‫بگوييم‬‫علمای‬‫شيعی‬‫به‬‫طور‬‫ناگهانی‬‫و‬‫در‬‫پاسخ‬‫به‬‫ش‬‫رايط‬«‫سياسی‬»
‫شدند‬‫و‬‫انديشه‬‫حكومت‬‫اسالمی‬‫را‬‫در‬‫دهه‬‫اخير‬‫پروراندند‬.‫تر‬‫ساده‬‫از‬‫آن‬‫اين‬‫است‬‫كه‬‫بگوييم‬‫شا‬‫ه‬
«‫آمريكايی‬»‫بود‬‫و‬‫به‬‫واسطه‬‫هايش‬‫مخالفت‬‫با‬‫های‬‫بنيان‬‫مذهبی‬‫جامعه‬‫توسط‬‫ايرانيان‬‫برانداخت‬‫ه‬‫و‬‫به‬‫دور‬
‫انداخته‬‫شد‬.‫مردم‬‫ايران‬‫تصميم‬،‫گرفتند‬«‫به‬‫طور‬‫ناگهانی‬»‫نظام‬‫سلطنتی‬‫را‬‫سرنگون‬‫سازند‬‫چ‬‫ون‬‫از‬‫آن‬
‫خسته‬‫شده‬‫بودند‬‫و‬‫آن‬‫را‬‫مخالف‬‫با‬‫آرمانهای‬‫جديد‬‫خود‬‫يافته‬‫بودند؟‬!».
‫انقالب‬ ‫دو‬ ‫جابجائی‬ ‫چرائی‬

258. 1-‫رشد‬‫اقتصادی‬‫فارغ‬‫از‬‫رشد‬‫سياسی‬–‫فرهنگی‬‫خود‬‫بيك‬‫معضل‬‫اجتماعی‬‫تبديل‬‫شد‬‫ه‬‫بود‬.
2-‫فقدان‬‫مسيرراه‬‫برای‬‫چشم‬‫انداز‬‫برنامه‬‫های‬‫توسعه‬‫ای‬‫و‬‫تغيير‬‫مكرر‬‫برنامه‬‫های‬‫اقت‬‫صادی‬
3-‫فقدان‬‫روحيه‬‫مشاركت‬‫اجتماعی‬‫بر‬‫مبنای‬‫وفاق‬‫ملی‬«‫حكومت‬،‫دولت‬‫و‬‫ملت‬»
4-‫ادغام‬‫انديشه‬‫ورزی‬‫با‬‫دين‬‫و‬‫مذهب‬‫و‬‫خودفريبی‬‫رهبران‬‫برای‬‫تاسی‬‫به‬‫مذهب‬
5-‫عدم‬‫توجه‬‫به‬‫رابطه‬‫خانوده‬‫و‬‫مدرسه‬‫بعنوان‬‫پيش‬‫شرط‬‫توسعه‬‫و‬‫تغييرات‬‫فرهنگی‬‫بطور‬‫مثال‬
‫برخی‬‫تدوين‬‫كنندگان‬‫كتابهای‬‫درسی‬‫دوره‬‫پهلوی‬‫دوم‬‫از‬‫رهبران‬‫بعدی‬‫در‬‫جمهوری‬‫اسال‬‫می‬
‫بودند؟‬!
6-‫توسعه‬‫اجتماعی‬–‫اقتصادی‬‫ناهمگون‬‫و‬‫نا‬‫همسو‬‫در‬‫بسياری‬‫شهرها‬«‫نگاه‬‫كنيد‬‫به‬‫ف‬‫رهنگ‬
‫مسلط‬‫در‬‫شهر‬‫آبادان‬‫با‬‫شهرهای‬‫حتی‬‫همجوارش‬»
‫عقب‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫داليل‬

259. 7-‫فاصله‬‫رهبری‬‫بالمنازع‬‫كشور‬‫با‬‫توده‬‫های‬‫مردم‬‫كه‬‫موجبات‬‫شايعه‬‫وافسانه‬‫سازيهای‬‫بی‬‫پاي‬‫ه‬‫در‬‫مورد‬
‫خاندان‬‫پهلوی‬‫شده‬‫بود‬.
8-‫فقدان‬‫اصل‬‫تفكيك‬‫قوای‬‫واقعی‬‫بطوريكه‬‫بسياری‬‫مناصب‬‫عاليه‬‫توسط‬‫شاه‬‫صورت‬‫می‬‫گرف‬‫ت‬.
9-‫نگاه‬‫از‬‫باال‬‫و‬‫پر‬‫نخوت‬‫به‬‫پائين‬‫توسط‬‫بسياری‬‫كارگزاران‬‫حكومتی‬
10-‫خصومت‬‫بی‬‫پايه‬‫شاه‬‫با‬‫روشنفكران‬‫و‬‫تحقير‬‫آنان‬
11-‫نبود‬‫اصل‬‫نسامح‬‫و‬‫تساهل‬‫در‬‫كنش‬‫وواكنش‬‫حكومت‬‫با‬‫منقدين‬‫و‬‫مخالفان‬
12-‫اعمال‬‫اراده‬‫ملوكانه‬‫حتی‬‫در‬‫تشكيل‬‫و‬‫انحالل‬‫احزاب‬‫باصطالح‬‫سياسی‬‫نظير‬«‫حزب‬‫ايران‬‫نوي‬‫ن‬،‫حزب‬
‫مردم‬‫وحزب‬‫رستاخيز‬»
‫عقب‬ ‫به‬ ‫بازگشت‬ ‫داليل‬(2)

260. ‫نابهنگام‬ ‫های‬‫انديشه‬ ‫با‬ ‫ويرانی‬ ‫اهريمنی‬ ‫گردباد‬،‫نشانه‬ ‫را‬ ‫فرهنگ‬ ‫كل‬ ‫ويرانی‬‫رفته‬
‫های‬‫رنج‬ ‫و‬ ‫گرسنگی‬ ‫فقط‬ ‫جامعه‬ ‫اساسی‬ ‫مسئله‬ ‫بطوريكه‬‫بلك‬ ‫نيست‬ ‫فيزيكی‬‫ه‬«‫ويرانی‬
‫شخصيت‬ ‫هرگونه‬ ‫و‬ ‫است‬ ‫روح‬ ‫فيزيكی‬‫حيو‬ ‫از‬ ‫انسان‬ ‫تمايز‬ ‫مايه‬ ‫كه‬ ‫چيزی‬ ‫آن‬ ‫هر‬ ‫و‬‫است‬ ‫ان‬».
‫ای‬‫ويرانی‬‫بطوريكه‬ ‫زده‬ ‫دامن‬ ‫بدان‬ ‫پراكنی‬ ‫دروغ‬ ‫دستگاه‬ ‫های‬‫دروغ‬ ‫كه‬‫جای‬ ‫به‬ ‫وهم‬
‫واقعيت‬.‫و‬ ‫نشسته‬ ‫شعور‬ ‫بجای‬ ‫شعار‬‫درون‬ ‫به‬ ‫مهاجرت‬ ‫جامعه‬ ‫دردمندان‬،‫پيشه‬‫اند‬ ‫كرده‬.
‫ماركس‬‫بود‬ ‫گفته‬ ‫زمانی‬«‫تكرار‬ ‫بار‬ ‫دو‬ ‫تاريخ‬،‫شود‬‫می‬‫بار‬،‫اول‬‫و‬ ‫تراژدی‬ ‫صورت‬ ‫به‬
‫بار‬،‫دوم‬‫صورت‬ ‫به‬‫كمدی‬».‫ماند‬‫می‬ ‫اگر‬‫ديد‬ ‫می‬ ‫مارا‬ ‫واحوال‬‫به‬ ‫را‬ ‫اش‬‫جمله‬‫زي‬ ‫احتمال‬‫اد‬
‫كرد‬‫می‬ ‫بازنويسی‬ ‫چنين‬:«‫شود‬‫می‬ ‫آغاز‬ ‫كمدی‬ ‫با‬ ‫تاريخ‬‫اما‬ ،‫طراح‬ ‫بالهت‬ ‫خاطر‬ ‫به‬‫كبير‬ ‫ان‬
‫می‬ ‫بدل‬ ‫تراژدی‬ ‫به‬‫شود‬»
‫آئينه‬ ‫در‬ ‫انقالب‬

261. ‫در‬‫بررسی‬‫شعارها‬‫و‬‫ماهيت‬«‫انقالب‬‫مشروطيت‬»‫با‬‫بنياد‬‫انديشه‬‫واليت‬‫ف‬‫قيه‬‫كه‬‫در‬
‫البالی‬‫كتاب‬«‫كشف‬‫االسرار‬»‫روح‬‫اله‬‫خمينی‬‫كه‬‫دردهه‬1330‫منتشر‬‫شده‬‫و‬‫با‬
‫مقايسه‬‫با‬«‫قانون‬‫اساسی‬‫جمهوری‬‫اسالمی‬»‫و‬«‫سلوك‬‫رضاخانی‬»‫ميتوان‬‫ن‬‫تيجه‬
‫گرفت‬‫كه‬‫در‬‫ايران‬‫جابجائی‬‫انقالب‬‫ها‬‫صورت‬‫گرفته‬‫بدين‬‫معنی‬‫كه‬‫قاع‬‫دتا‬‫می‬
‫بايست‬‫در‬‫سال‬1285‫جمهوری‬‫اسالمی‬‫برقرار‬‫می‬‫شد‬،‫سپس‬‫رضاخان‬‫به‬‫قدرت‬
‫می‬‫رسيد‬‫و‬‫در‬‫وهله‬‫سوم‬‫انقالب‬‫مشروطيت‬‫رخ‬‫می‬‫داد‬‫كه‬‫در‬‫چنين‬‫حالتی‬
‫گسست‬‫تاريخی‬‫موجود‬‫صورت‬‫نمی‬‫گرفت‬.
‫ها‬ ‫انقالب‬ ‫جابجائی‬ ‫و‬ ‫بازگشت‬

262. ‫بح‬ ‫در‬ ‫نيز‬ ‫آنان‬ ‫خود‬ ‫كه‬ ‫داد‬ ‫نشان‬ ‫انديشه‬ ‫بزرگان‬ ‫اين‬ ‫واقعی‬ ‫هويت‬ ‫فقدان‬‫بی‬ ‫ران‬
‫مردم‬ ‫برای‬ ‫جديد‬ ‫هويت‬ ‫برآمدن‬ ‫اعيه‬ ‫د‬ ‫حاليكه‬ ‫در‬ ،‫بردند‬ ‫می‬ ‫سر‬ ‫به‬ ‫هويتی‬‫و‬
‫داشتند‬ ‫سر‬ ‫در‬ ‫كشور‬.‫مثال‬ ‫بطور‬«‫افغانی‬ ‫آبادی‬ ‫اسد‬ ‫الدين‬ ‫جمال‬ ‫سيد‬»‫ك‬‫فارغ‬ ‫ه‬
‫حتی‬ ‫و‬ ‫مليت‬ ‫اصل‬ ‫از‬«‫وی‬ ‫مذهب‬ ‫اصل‬»‫كشيد‬ ‫می‬ ‫سرك‬ ‫ای‬ ‫انديشه‬ ‫هر‬ ‫به‬،‫ش‬‫ايد‬
‫بود‬ ‫آن‬ ‫يافتن‬ ‫پی‬ ‫در‬ ‫را‬ ‫آنچه‬ ‫بيابد‬.‫سيد‬ ‫مشخصا‬‫ب‬ ‫شيخيان‬ ‫از‬ ‫متأثر‬ ‫هم‬‫ود‬...‫هم‬ ‫و‬
‫از‬ ‫متأثر‬، ‫متهم‬ ‫نيز‬ ‫گری‬ ‫ازلی‬ ‫به‬ ‫و‬ ‫بابيان‬‫دائرة‬ ‫در‬ ‫باب‬ ‫حال‬ ‫شرح‬ ‫چنانكه‬‫المعارف‬
‫امضای‬ ‫و‬ ‫قلم‬ ‫به‬ ‫بستانی‬‫اوست‬!
«‫منبع‬:،‫الفبا‬‫جلد‬2،‫صفحه‬52»
‫هویت‬ ‫بحران‬ ‫؟‬ ‫نبردیم‬ ‫بجایی‬ ‫راه‬ ‫چرا‬

263. ‫كه‬ ‫معتقدست‬ ‫سياسی‬ ‫انديشمند‬ ‫باربيه‬ ‫موريس‬«‫مد‬‫ب‬ ‫سياسی‬ ‫رنيته‬‫اسالم‬ ‫دين‬ ‫ا‬
‫ناسازگاراست‬.‫غر‬ ‫جهان‬ ‫كه‬ ‫را‬ ‫ای‬ ‫گسترده‬ ‫تحوالت‬ ‫اسالمی‬ ‫كشورهای‬ ‫زيرا‬‫ب‬‫در‬
‫گذشته‬ ‫سده‬ ‫دو‬‫سر‬ ‫از‬ ،‫گذاشت‬ ‫سر‬ ‫پشت‬‫نگذراندند‬.‫ج‬ ‫شدت‬ ‫به‬ ‫دين‬ ‫اين‬‫گرا‬ ‫ماعت‬
‫باشد‬ ‫می‬.‫ا‬ ‫او‬ ‫فراتراز‬ ‫كه‬ ‫شده‬ ‫امت‬ ‫وارد‬ ،‫اسالم‬ ‫به‬ ‫آورنده‬ ‫ايمان‬ ‫دين‬ ‫اين‬ ‫در‬‫ست‬.
‫و‬‫كند‬ ‫می‬ ‫تعيين‬ ‫را‬ ‫زندگيش‬ ‫همه‬.‫مسل‬ ‫اما‬ ‫شوند‬ ‫مسلمان‬ ‫ميتوانند‬ ‫افراد‬‫نمی‬ ‫مان‬
‫مج‬ ‫زيرا‬ ، ‫پيوندد‬ ‫به‬ ‫ديگری‬ ‫مذهب‬ ‫به‬ ‫يا‬ ‫بردارد‬ ‫دست‬ ‫خويش‬ ‫ايمان‬ ‫از‬ ‫تواند‬‫و‬ ‫ازات‬
‫است‬ ‫انتظارمرتدين‬ ‫در‬ ‫سنگينی‬ ‫عقوبت‬.‫آزادی‬ ‫از‬ ‫مسلمان‬ ‫ترتيب‬ ‫بدين‬‫شخصی‬
‫است‬ ‫محروم‬.‫است‬ ‫وجودداشته‬ ‫نيز‬ ‫وسطی‬ ‫قرون‬ ‫مسيحيت‬ ‫در‬ ‫پديده‬ ‫اين‬
‫اسالم‬ ‫دین‬ ‫با‬ ‫مدرنيته‬ ‫ناهنجاری‬

264. 1-‫آنتونی‬‫حسين‬ ‫محمد‬ ‫ترجمه‬ ،‫امروز‬ ‫تا‬ ‫پيامبر‬ ‫عصر‬ ‫از‬ ‫اسالم‬ ‫سياسی‬ ‫انديشه‬ ‫تارخ‬ ، ‫بلك‬‫قاجار‬
2-‫پدرام‬‫نو‬ ‫گام‬ ، ‫تهران‬ ، ‫انقالب‬ ‫از‬ ‫پس‬ ‫درايران‬ ‫مدرنيته‬ ‫و‬ ‫دينی‬ ‫روشنفكران‬ ، ‫مسعود‬ ،-
3-‫روزنتال‬‫آی‬ ‫اروين‬ ،.‫ت‬ ، ‫اردستانی‬ ‫علی‬ ‫ترجمه‬ ، ‫ميانه‬ ‫های‬ ‫درسده‬ ‫اسالم‬ ‫سياسی‬ ‫انديشه‬ ، ‫جی‬، ‫هران‬
‫نشرقومس‬
4-‫ويل‬‫عصرخرد‬ ، ‫تمدن‬ ‫تاريخ‬ ، ‫دورانت‬.‫دولتشاهی‬ ‫اسماعيل‬ ‫مترجم‬ ، ‫تهران‬
5-‫بختياری‬ ‫منوچهر‬،‫ايران‬ ‫در‬ ‫ازلی‬ ‫دگرانديشان‬ ‫تاثير‬ ‫و‬ ‫كارنامه‬«‫فراموشی‬ ‫با‬ ‫حافظه‬ ‫جدال‬»
6-‫حسن‬ ‫ايراهيم‬ ‫حسن‬،‫اسالم‬ ‫سياسی‬ ‫تاريخ‬
7-‫طبری‬ ‫احسان‬،‫رضاشاه‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫ايران‬ ‫جامعه‬
‫ماخذ‬ ‫و‬ ‫منابع‬

265. 8-‫روي‬ ‫با‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫دينی‬ ‫بنيادگرائی‬ ‫های‬ ‫مولفه‬ ‫شناخت‬ ، ‫هاشمی‬ ‫حاج‬ ‫مرضييه‬ ‫و‬ ‫عليمحمدحاضری‬‫بومی‬ ‫كرد‬
9-‫حسن‬‫مرادی‬ ‫قاضی‬-‫صدر‬ ‫در‬ ‫سياسی‬ ‫نوسازی‬ ‫پرداز‬ ‫نظريه‬ ‫خان‬ ‫ملكم‬‫مشروطه‬
10-‫دكتر‬‫مشكور‬ ‫جواد‬-‫چهارم‬ ‫قرن‬ ‫تا‬ ‫اسالم‬ ‫های‬ ‫فرقه‬ ‫در‬ ‫شيعه‬ ‫تاريخ‬
11-‫دكتر‬‫مشكور‬ ‫جواد‬ ‫محمد‬-‫اسالم‬ ‫در‬ ‫مذاهب‬ ‫تاريخ‬
12-‫يحيی‬‫آبادی‬ ‫دولت‬-‫يحيی‬ ‫حيات‬‫دوره‬4‫جلدی‬
13-‫محمدرضا‬‫مشاهی‬-‫فوئدال‬ ‫دوران‬ ‫در‬ ‫وسطائی‬ ‫قرون‬ ‫جنبش‬ ‫واپسين‬
14-‫فريدون‬‫آدميت‬-‫تبريزی‬ ‫طالبوف‬ ‫های‬ ‫انديشه‬
15-‫مهدی‬‫خلجی‬-‫درايران‬ ‫روحانيت‬ ‫نوين‬ ‫نظم‬
16-‫آرامش‬‫دوستدار‬-‫دوم‬ ‫چاپ‬ ‫تيره‬ ‫های‬ ‫درخشش‬
17-‫دكتر‬‫زارعی‬ ‫جالل‬-‫شيخيه‬ ‫افكار‬ ‫و‬ ‫آثار‬ ‫در‬ ‫پژوهشی‬
18-‫سيد‬‫رضوی‬ ‫نبوی‬ ‫مقداد‬-‫شيخيه‬ ‫مكتب‬
19-‫غالمحسين‬‫صالح‬ ‫ميرزا‬-‫ابراهيم‬ ‫شيخ‬ ‫خاطرات‬‫زنجانی‬
20-‫الدوله‬ ‫ناظم‬ ‫ميرزاملكم‬ ‫های‬ ‫نامه‬ ،‫اصغرحقدار‬ ‫علی‬
‫ماخذ‬ ‫و‬ ‫منابع‬(2)

266. 20-‫عبدالهی‬ ‫ترجمه‬ ،‫روديگرلوهلكر‬–‫ها‬ ‫سلفی‬ ، ‫قنبريان‬
21-‫مشروطيت‬ ‫تاريخ‬ ، ‫احمدكسروی‬
22-‫درايران‬ ‫دولت‬ ‫از‬ ‫دين‬ ‫جدائی‬ ‫فرود‬ ‫فرازو‬ ، ‫روغنی‬ ‫محمود‬
23-‫ايران‬ ‫اجتماعی‬ ‫،تاريخ‬ ‫راوندی‬ ‫مرتضی‬
24-‫بهشت‬ ‫هشت‬ ، ‫كرمانی‬ ‫آقاخان‬ ‫ميرزا‬
25-‫ايران‬ ‫مشروطيت‬ ‫عصر‬ ‫در‬ ‫سياسی‬ ‫های‬ ‫انديشه‬ ، ‫آجودانی‬ ‫اله‬ ‫لطف‬
26-‫سياسی‬ ‫رسائل‬ ،‫تبريزی‬ ‫االسالم‬ ‫ثقه‬ ‫ميرزاعلی‬
27-‫روحانيون‬ ‫با‬ ‫محمدباب‬ ‫علی‬ ‫سيد‬ ‫شنودهای‬ ‫و‬ ‫گفت‬ ،‫وند‬ ‫مرسل‬ ‫حسن‬
28-‫گری‬ ‫كسروی‬ ‫و‬ ‫گری‬ ‫بهائی‬ ،‫گری‬ ‫بابی‬ ، ‫گری‬ ‫،شيخی‬ ‫فضائی‬ ‫يوسف‬ ‫دكتر‬
29-‫دوجلد‬ ‫ايران‬ ‫در‬ ‫دين‬ ‫اصالح‬ ‫انديشه‬ ، ‫سيدمقدادنبوی‬
30-‫ايرانی‬ ‫مشروطه‬ ، ‫آجودانی‬ ‫دكترماشااهلل‬
31-‫الشهدا‬ ‫روضه‬ ، ‫كاشفی‬ ‫واعظی‬ ‫مالحسين‬
32-‫مختلف‬ ‫تارنماهای‬ ‫در‬ ‫اينترنتی‬ ‫گردی‬ ‫وب‬
‫ماخذ‬ ‫و‬ ‫منابع‬