Presentatie voor de lunchlezing van de Provinciale Adviescommissie voor de Leefomgeving Zuid-Holland over ZH Programma Landelijk Gebied, juni 2023

1. Economie voor het Zuid-
Hollands Programma
Landelijk Gebied
Krijn Poppe – Lid PAL

2. Inhoud
Landbouweconomie: enkele inzichten
Bodem en water sturend: uitdagingen voor het
landelijk gebied in Zuid-Holland
Oplossingsrichtingen
Beleidsopties, m.n. voor de provincie

3. Ontwikkeling aantal bedrijven in
Zuid-Holland (bron: CBS)
Aantal bedrijven 2000 2022 In %
Totaal 11,192 4,321 39%
Tuinbouw 6,167 1,892 31%
Akkerbouw 1994 647 32%
Graasdieren 3,220 1,540 48%
https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/80783ned

4. Schaalvergroting is normaal en goed voor economie en
ecologie
Melkveebedrijven 2016-2018 (Nederland, bron: WEcR)
Aantal koeien 49 99 208
Opbr/€100 kosten 78 92 102
Kostprijs kg melk (ct) 45 40 34
Inkomen (€1000/fte) 20 37 61
N overschot (kg/ha) 158 147 132
• Spreiding binnen klassen is groot. Er zijn zeer goedlopende kleine bedrijven en verlieslatende
grotere. Grote hebben soms veel schulden.
• Veel kleinere bedrijven “boeren uit”: laag inkomen, maar bij eigendomsbedrijf wel vermogen en
vaak geen opvolger. Leven van de cashflow, herinvesteren niet (en zitten niet op beleid te
wachten)
• Sommige opvolgers hebben wel een businessplan om hier met innovatie en andere activiteiten
een nieuw leven in te blazen.
• In essentie: “er is een kleineboeren-vraagstuk, met 5.000 ipv 15,000 melkveehouders kan het
ook”
% ondernemers > armoedegrens

5. 5

6. Boer zoekt grond
 Landbouwbedrijven zijn altijd geïnteresseerd in bedrijfsvergroting via meer grond:
m.n. middenbedrijven willen aangehaakt blijven.
 Een extra ha kun je met dezelfde machines, gebouwen en arbeid doen, en dus is de
marge op de marginale (extra) ha hoog.
 Technologische innovatie kan dat versterken: met een melkrobot kun je weer wat
meer dieren per man houden.
 Dat leidt tot zeer hoge biedprijzen en zeer hoge grondwaardes
 Alleen de boeren met de beste inkomens komen in de grondmarkt aan de bak en
worden zo ‘door de markt geselecteerd’.
 Vrijwel onmogelijk om aan die rat-race te ontsnappen als je tot de blijvers wil
behoren (lever dus kritiek op systeem, niet op boeren ;-))
 Daarmee is de komst van nieuwe bieders (voor woningbouw, natuur etc.) bij veel
boeren een doorn in het oog – hoewel individuen natuurlijk de hoofdprijs bij
uitkoop door een projectontwikkelaar wel aanvaarden.

7. Slecht verdienmodel wordt soms gecompenseerd door
goed beleggingsmodel (als je de zaak verkoopt)
• Kanttekening: in deze periode een sterke rentedaling die waarde opdrijft. Desalniettemin:
• Dit maakt beleidsvoorstellen die gaan over grondaankopen, grond afwaarderen
(“landschapsgronden”), schaduwwerking van bestemmingswijzigingen in de buurt, kaartjes
en grondbanken buitengewoon gevoelig.
© Hans Vrolijk en Krijn Poppe: Impact of off-farm income and paid taxes on the composition
and volatility of incomes and wealth of dairy farmers in the Netherlands in: Studies of
Agricultural Economics, 2020, Volume 122, issue 2
Gemiddeld Nederlands melkveebedrijf, 2001 – 2017:
• Stijging Eigen Vermogen van 1.4 naar 2.3 mln euro = € 929,000
• Daarvan kwam ca een derde uit gespaard inkomen € 280,000
• De rest kwam door stijging van grondprijzen (“beleggingsmodel”)
• 26% heeft laqg inkomen en weinig eigen vermogen, 14% laag inkomen met
behoorlijk eigen vermogen
• Een derde heeft een goed inkomen en een goede vermogenspositie

8. PAL Advies “De rol van een Grondbank”
Bij actief grondbeleid met (grote) grondbank met actieve verwerving voordat een
gebiedsplan voldoende duidelijk is, is volgende van belang:
• De rol van de overheid is meer sturend en minder faciliterend;
• Belemmert het zelf-oplossend vermogen van sectoren en (markt)partijen;
• Andere (markt)partijen hebben minder invloed;
• Minder marktwerking is gunstig voor economisch onder druk staande sectoren;
• Transitie wordt mede vormgegeven door te sturen met grondposities;
• Risico op een prijsverhogend effect op de grondmarkt en daarmee een risico
van versterking van het huidig economisch model (intensivering);
• Veel sociaal-maatschappelijke impact als gevolg van overheidsingrijpen;
• Een extra gevoelige activiteit binnen het gebiedsproces, die in beginsel extra
tijd en inzet kost, maar kan processen in later stadium ook versnellen.

9. Inhoud
Basis Landbouweconomie
Bodem en water sturend: uitdagingen voor het
landelijk gebied in Zuid-Holland
Oplossingsrichtingen
Beleidsopties, m.n. voor de provincie

10. Relevante uitdagingen: meer dan stikstof
Nederlandse milieuthema’s (deels internationaal vastgelegd: KRW, VHR)
 Bodem: bodemdaling (kosten veenweide), bodemcompactie, weerbaarheid
bodems bij ander klimaat en plantenziektes
 Water (KRW) oppervlaktewater, grondwater, drinkwater: gebruik stikstof,
fosfaat (mestbeleid), gewasbeschermingsmiddelen
 Waterbeschikbaarheid (klimaat): droogte, clusterbuien, verzilting door
zeespiegelstijging.
 Klimaat: reductie nationaal 60% in 2030, landbouw en landgebruik van 31
Mton naar 28 Mton; net-zero in 2050 ?
 Biodiversiteit (VHR): ammoniak (“stikstof”)
 En nog wat issues: fijnstof, dierwelzijn, etc.
Ruimtelijke ordening: bodem en water sturend bij inpassen woningbouw,
bedrijventerreinen, bos, recreatie, energievoorziening

11. ZH PLG: overal in Zuid-Holland nodig
 Er zijn dus issues in alle regio’s van Zuid-Holland, niet alleen Groene Hart
 Ook in polders en droogmakerijen (verzilting, waterbeschikbaarheid, KRW, te zijner
tijd lagere opbrengsten uit mestplaatsing?)
 En idem rond de steden (waar ook kansen liggen voor een multifunctionele opzet.
 En dus niet alleen akkerbouw en veehouderij, maar ook bollenteelt, boomkwekerij,
glastuinbouw.
ZH1-Bollenstreek
ZH2-Rijnland
ZH3-Gouwestreek
ZH4-Krimpenerwaard
ZH5-Alblasserwaard
ZH6-Rotte
ZH7-Delfland
ZH8-Westland
ZH9-Voorne-Putten
ZH10 Hoekse Waard eo
ZH11-Goeree-Overflakkee

12. 12
0
1
2
3
4
5
6
7
8
Baseline 2017 Baseline 2050 Productivity
intended
Nature inclusive
intended
Productivity stricter Nature inclusive
stricter
Equivalent
value
added
(billion
euro)
Other grazing animals Laying hens Broiler
Sows Fattening pigs Dairy
Forestry Arable farming
Source: Reproduced from Gonzalez-
Martinez et al. (2021).
4 scenarios (klimaattafel studie)
Productivity staat grofweg gelijk
aan scheiding; nature aan meer
verweving.
Adopting strict environmental
goals (e.g. net zero CO2) and
pursuing Nature inclusiveness
stricter could lead to a decline
in ‘equivalent’ value added of
agriculture and related sectors
of around 35% compared to the
current situation = around a 1.2
billion euros loss for the primary
agricultural sector

13. Bevindingen Bodemdaling
• Omslag nodig van ontwatering naar vernatting
• Boeren op veen blijft mogelijk, wel aanpassingen nodig
• Onvoldoende nationale sturing op aanpak bodemdaling
• Uitvoering: top-down en bottom-up aanpak versterken elkaar niet
• Financiering: kosten en baten van bodemdaling onduidelijk; CO2-
beprijzing kan bijdragen aan oplossing
• Kennis: tekort, versnippering en kennisbehoefte als ‘uitvlucht’

14. Inhoud
Landbouweconomie: enkele inzichten
Bodem en water sturend: uitdagingen voor het
landelijk gebied in Zuid-Holland
Oplossingsrichtingen
Beleidsopties, m.n. voor de provincie

15. Hoe brengen we kosten van boeren in
balans met profijt bij burgers ?
 Maatschappelijk is peilverhoging een goedkope maatregel die bij huidige CO2 prijs
(> 80 euro per ton) wel uit kan
 700++ boeren in ZH’s Groene Hart nemen maatregelen, de baten liggen bij de
maatschappij: 700.000 burgers in het Groene Hart en 7 mln. er om heen
 Hoe gaan we dat verrekenen ?
 Via de voedselprijs: _Groene Hart Zuivel ?
 Via contracten voor natuur / eco-systeemdiensten ?
 Via een vergoeding voor niet uitstoten van CO2
 Via nieuwe teelten zoals biobased bouwmaterialen ?
 Via afwaardering van grond (“landschapsgrond”)
 Via een transitievergoeding / gedeeltelijke productieopkoop (vgl. Nertsen)

16. Oplossingsrichtingen voor boeren
 Technische innovatie
 Keurmerken voor speciale producten (biologisch, On the way, Beter leven)
 Schaalvergroting (als je aan grond kunt komen)
 Korte keten / ketenintegratie: extra bewerkingen (Kaas maken, Hoeksche chips) of
boerderijwinkel
 Private diensten: recreatie, zorg
 Publieke diensten: natuurbeheer, CO2-oplsag, landschapsonderhoud
 Neveninkomsten / part-time

17. Beleidsopties (m.n. voor provincie i.s.m.
rijk)
 Bevorderen van diverse vormen van innovatie, technisch en sociaal
(Transitieprogramma Voedselfamilies)
 Aanbieden van langjarige contracten voor natuurbeheer, landschap, CO2
 Bieden van (toeristische) infrastructuur en planologische ontwikkelruimte op erven
om verbreding richting dienstverlening te ondersteunen.
 Duidelijke vertaling van gebiedsnormen naar emissienormen voor individuele
bedrijven (stallen, percelen) en vastleggen in omgevingsplan / vergunningen
 Actief grondbeleid (zie advies PAL)
 Organiseren van gebiedsprocessen (vgl. de ruilverkavelingen).
 Burgerwensen: Burgerberaad ZH: veel verwachtingen bio, klimaatissues ??

18. Is geen technische MKBA instrumenten-keuze,
maar ook van politieke opvattingen
Alleen emissie-eisen (+
contracten) en tot die tijd
middelen beleid
Overheid moet zich ook actief met
grondmarkt bemoeien (grondbank,
ruilverkaveling)in gebiedsproces
Corrigeren van
voedselproductie
Inregelen
vergoeding voor
diensten
Boeren zijn gewone ondernemers,
Leefomgeving is randvoorwaarde
Schaalvergroting prima
Overheid beperkt zich tot een
transitievergoeding
Boeren zijn plattelandsbeheerders
Leefomgeving is basis voor diensten
Overheid bundelt de maatschappelijke vraag
naar publieke diensten
We veranderen per regio gelijk en
boeren redden dat niet alleen met de
grond- en emissierechtenmarkt, resp.
de vrijwillige kavelruil.
+ de levering van landschapsdiensten moet
passen bij strategie boer en locatie: puzzle
vraagt om gezamenlijk inrichtingsplan van
boeren + natuurorg.

19. krijn.poppe@wur.nl
www.wur.nl
kjpoppe@hccnet.nl
Dank voor
uw aandacht