İmam gazali i̇lahi bilikler

2. Falsafi incilar kitabxanası
Bbu Hamid al~Qazali
• •
İLAHI B ILIK L0R
(seçilmiş asarlar)
rv'ır^r.^ “Adiloğlu” naşriyyatı
Bakı 2006

3. Az.
Q 44
Kitab îsa N0C0FOV vs Vidadi M0MM0DOVUN tsşsbbüsü
vs yardımı ssasında tsrcüms vs çap olunmuşdur.
Redaktör: Bayram Ağaycv
fılologiya elmteri namizodi
Badii tartibat va illüstrasiyaların rassamı:
Fikrat 0LGKB0ROV
Azarbaycan dilirıa
tarcüma edanlar: Elçin ABBASOV
Nizami V0LİYEV
Q 44 9bu Hamid el-Qezali.
İLAHİ BİLİKLGR (seçilmiş eserler).
Bakı, «Adiloğlu» neşriyyatı-2006. 296 soh. (5 şekil)
Kitabda böyük İslam ilahiyyatçı-alimi, mütafakkiri dbu Hamid
al-Qazalinin an miihüm aşari olan «Dini elmlarin dirçalişi» (İlahiyyatın
intibahı) asarindan iki fasil, Sultan Malikşaha müraciatla yazılmış
«Hökmdarlara nasihat», «îlahi biliklar» va «Nur taxçası» adlı asarlari
toplanmadır. M in ila yaxın bir zaman keçmasina baxmayaraq, bu asarlar
öz mazmunu, ahata etdiyi problemlarin mahiyyati baxımından müasir
dövr üçün da aktual olaraq qalır.
~ 4322110018
Q -------------------qrıflı noşr
121-2006 © İsa Nocofov, 2006
© Vidadi M ammodov, 2006
© “Adiloğlu” neşriyyatı, 2006

4. BİR NEÇD SÖZ
Oxuculara toqdim olunan bu kitab 0bu Homid ©1-Qezalinin
Moskvadakı «Ansar» n0şriyyat evinde 2004-cü iİd© rus dilind© işıq
üzü görmüş «Hökmdarlara n0sih0t» kitabından tercüme edilmişdir.
Buraya böyük İslam ilahiyyatçı-alimi, mütefekkiri 9bu Homid ©1-
Q0zalinin ©n önemli yaradıcılıq nümunesi olan «Dini elmlorin
dirçolişi» (İlahiyyatm intibahı) ©serinden «Mömin insanların göz©l
hesab etdiyi, ©slind© is© bel© olmayan elml©r haqqında» başlıqlı iki
fosil, Sultan M©likşaha müraciotl© yazılmış «Hökmdarlara n©sıh©t»,
«İlahi biliklor» v© «Nur taxçası» ©s©rl©ri daxil edilmişdir. Min il©
yaxm bir zaman keçm©sin© baxmayaraq, bu ©s©rl©r öz mozmunu,
©hat© etdiyi problemlerin mahiyyeti baxımından müasir dövr üçün d©
öz aktuallığını qoruyub-saxlamışlar. İslam tarixinin ©n nüfuzlu
ş©xsiyy©tl©rind©n biri olan ©1-Q©zali nadir zoka sahiblorindon biri
olmaqla yanaşı, sonraki dövrlorin İslam Ş©rqind© d© onun qiym©tli
©sorlorinin içtimai şüurun z©nginl©şm©si prosesinde rolu mühüm
©h©miyy©t kesb etmişdir. O, antik dövr felsefesini, medeniyyotini d©
d©rind©n m©nims©y©r©k, onları böyük Ş©rq medoniyyeti mocrasında
inkişaf etdirmiş, aksioloji yanaşma n©tic©sind© onlan islamın elmi-
f©lsofi-hüquqi ©saslarının zenginleşmesi xidm©tin© colb etmişdir.
Bütün bunlarda ©1-Qezali müqedd©s Kitabın ona aşıladığı
meyarlardan çıxış etmiş, öz nadir zekasını yalnız bu sönmez İşığın
şüalarına etibar etmişdir. «Oğluma moktub»da da bu, aydın görü­
nür: «Bil ki, nesihet Kitabın ©sasında yazılıb. 0g©r s©n© ondan
hansısa bir nosihet çatıbsa, o zaman monim n©sih©tim s©nin noyi-
n© lazımdır? 0g©r çatmayıbsa, onda mon© de: «Keçmiş illerde son
n© qazanmısan?»».
01-Qozali 1058-ci ild© (hicri 450) Meşhed yaxmlığındakı
Q©zal kondindo anadan olmuşdur. Toxuculuqla moşğul olan atası
homiş© alimlerin sohbetlerin© m©ftunluqla qulaq asar v© oğlanla­
rının da bel© savadlı natiq olmalarını arzulayarmış. Tale onun
arzusunu yerin© yetirir v© hor iki oğlu bu yolda uğur ©İd© edir.
Q©zali is© doğma şohorinin ©n savadlı sakini kimi tezlikle imam
rütbesini qazanır. Tohsiiini artırmaq üçün o, müxt©lif ş©h©rl©r© -
Tusa, Gürgana, Nişapura, 01-MÜ0sk©r©y0 s©yah©tl©r edir v© de­
rin, hortorofli tohsil almağa müv©ff©q olur. Gürgandan qayıdark©n
o, yolda soyğunçulara rast gelir. Q©zali onlardan heç olmasa dinle-
3

5. diyi mühazirolerin yazıldığı qeyd defterlerini qaytarmalarını xahiş
etdikde, bele cavab alır: «0ger sen bitiklerinden bele mehrum ola
bilirsense, özünü nece alim adlandıra bilersen?». Bu hadiseden
sonra Qezali bütün qeyd defterlerini, yazdığı mühazirelori de­
rinden menimseyir ve bilikleri hemişe, her yerde öz sahibi ile
birge olur. Onun meşhur deyimlerinden «Senin olan yalnız gemi
qezaya uğradıqda itire bilmeyeceyindir» kelamı, çox güman ki, bu
hadise ile bağlıdır.
01-Müeskerede Qezali dövrünün en meşhur adamlanndan
biri olan böyük vezir Nizam ül-Mülkle tanış olur. Onun heyreta-
miz, derin ve herterefli savadını, mühakimesini, Allah eşqini
gören Nizam ül-Mülk bütün bunları qiymetlendirir ve tezlikle onu
Bağdadın «01- Nizamiyye» medresesine rehber teyin edir. 01-Qe-
zalinin Bağdadda çalışdığı dörd il onun elmin, şöhretin zirvelerine
çatmaq yolunda en mühüm merhelelerinden biri olmuşdur.
Gözlenilmeden var-dövletini insanlara paylayaraq Bağdadı
terk eden el-Qezalinin bu heroketi ile bağlı etirafı eslinde bu nadir
şexsiyyetin ilahi nura bürünmüş heyatı üçün tebii idi: «...öz mü-
ellimlik fealiyyetimde çatmaq istediyim meqsedler haqqında dü-
şündükde gördüm ki, menim bu meqsedlere çatmaq isteyim tekçe
Uca Allah rizasına göre deyil, meni bu işlere sövq eden hem de
böyük şan-şöhrete çatmaq isteyidir. Bildim ki, uçurumun kena-
rındayam...».
Sonra on bir il derviş heyatı yaşayan, bir sıra ölkelere seya-
hetler eden, İslam aleminin nüfuzlu alimleri ile tanış olan, bir çox
elmlerin zirvesine çatan el-Qezali bunun ardınca bütün dünyaya
yayılan, günümüzde de böyük ehemiyyet kesb eden, İslam ilahiy-
yatı üçün deyeri hesaba gelmez eserlerini yazır.
Xelifenin onu «elm meşeli»ni güçlendirmek namine Bağdada
qayıtmaq devetine cavablanndan birinde el-Qezali deyirdi: «İndi
İraqa yollanmaq deyil, daha çox heyatla vidalaşmaq vaxtıdır. Allaha
geden yol ise ister Tusdan olsun, ister Bağdaddan, eynidir».
İslam dünyasının en nüfuzlu ilahiyyat alimlerinden olan, bir
çox elmlerin böyük bilicisi el-Qezali 1111-ci il dekabrın 19-da
(hicri 505, Cumada-el- Axira ayının 14-de) ölümqabağı son olaraq:
«Ey Uca Allah, Senin iradene baş eyirem!»,- sözlerini deyerek
Allaha qovuşmuşdur.
Zaman 01-Qezalinin eserlerini her yeni dövr üçün daha da
cilalamışdır. Şerq heyatının bir çox sahelerini özünde cemleyen
bu eserler ilahi bütövlüye xidmet edir, insanları, elelxüsus da
hökmdarları edalete, aqil olmağa sesleyir. Orada neql olunan eh-
4

6. valatlar, onlara verilen şerhler, müellifin ruhani-felsefi konsep-
siyası vaxt ötdükce müxtelif formalarda üreklere, şuurlara tesir
etmiş, İslam şerqinde hökmdar adilliyinin, hakimiyyetin edalet
üzerinde berqerar olunmasının, islami deyerlere söykenerek onun
exlaq kodeksinin enenevileşmesi kriteriyalarının müeyyenleşme-
sinde öz rolunu oynamışdır.
Onun bilavasite Sultan Melikşaha müracietle yazdığı «Hökm­
darlara nesihet» eseri sultanın simasında dövrünün hökmdarlanna
ünvanlanmış bir eser idi. Burada hökmdarlan edalete çağınş ritorik
seciyye daşımırdı. Bu çağınş insanlann zengin enenelere söykenen
real ehvalatlardan, deyimlerden ibret götürmelerine hesablanmışdı.
Ve her yeni nesil bu eserleri yaşadıqları dövrün İşığında
oxuyur, oradaki ehvalatiarı öz zemanesinde baş verenler, öz
başına gelenlerle ister-istemez müqayise edir, bu «şüuraltı» tarixi
yaddaşın müasirlikle sesleşe-sesleşe yaşadığının şahidi olur.
«Hökmdarlara nesihet»deki bezi ehvalatlar, xüsusile de
Xorasan emiri Bhmed ibn İsmayılın öz ordusu ile Merve daxil
olduğu zaman onun yerli ehaliye toxunmamaq barede verdiyi vedi
pozan esgeri nece sert cezalandırması, Zeyd ibn Bslamm Ömer
ibn el-Xettab haqqındakı neqli mene merhum prezidentimiz
Heyder Bliyevle (Allah ona rehmet elesin) bağlı şahidi olduğum
bir çox meqamlan xatırlatdı. Onlardan yalnız bir neçesini Sizlerle
bölüşmek isterdim.
... 1997-ci ilin ortalan idi. O vaxt men respublika baş
prokurorunun birinci müavini vezifesinde çalışırdım. Günün
birinde baş prokuror Eldar Hesenov daxili telefonla zeng vuraraq
bildirdi ki, nahardan sonra Milli Tehlükesizlik Nazirliyine (MTN)
getmeliyik ve bu, Prezidentin gösterişidir. Onun dediklerinden
bele anlaşıldı ki, milli tehlükesizlik naziri Namiq Abbasov hansısa
çox ciddi bir mesele haresinde Prezidente melumat verib ve biz
indi onu çözmeliyik. Bu iki-üç kelmelik telefon sohbetinden sonra
neçe gün idi ki, daxilden meni çulğamış narahatçılıq birce anm
içerisinde eriyib yox oldu. Deyilen vaxtda - nahardan sonra Eldar
Hesenovun xidmeti avtomobili ile MTN-ne yola düşdük. Biz
menzil başına çatanda nazirin ehval-ruhiyyesi çox yüksek idi. Fi­
kirli olmağım onun kefıni daha da durultdu. Kabinetine daxil
olarken daxili işler naziri Ramil Usubovu da orada gördüm. Üz-
gözünden nese bir narahatçılıq sezdirdi. Namiq Abbasov ise
hemin an mene marığa yatmış ovçunu xatırlatdı. Sanki çoxdan
arzusunda olduğu şikar hedefde idi. Salamlaşıb eyleşen kimi o,
qarşıma bir qovluq qoydu ve çox nezaketle xahiş etdi ki, onunla
5

7. tanış olum. 5-10 deqiqo müddetinde senedlerle tanış oldum. Bu
senedler esasen soyadını unutduğum İbad adlı şexsin MTN-0 yaz­
dığı bir neç© erizeden ve erizeleri osasmda verdiyi izahatlardan
ibaret idi. Senedlorden bele görünürdü ki, guya İbad menim
qebuluma gelerek Milli Meclisin sedr müavini Afıyyeddin Celilo-
vu OMON-çu olan yeznesinin polisde işleyen qardaşı ile cinayet
elaqesine girerek öldürdüyünü bildirmiş, men ise erizeni qebul
etmekden imtina etmiş ve onu qovmuşam. Bu ise sözsüz ki,
vezifeden sui-istifade etmekle ağır cinayeti gizletmek demek idi.
İbad, doğrudan da, menim qebulumda olmuşdu, özü de tek
yox. Polisle bağlı şikayetini ise yazılı deyil, şifahi şekilde bildir-
mişdi. Orize ve izahatlarında ise onu menim qebuluma getiren
şexsin adını çekmemişdi. Bu, menim en böyük silahım idi.
Senodlerle tamşlıqdan sonra suallar başladı. Aldıqları cavab-
lar ne Namiq Abbasov, ne de Eldar Hesenovun köniünü açdı.
Bele olan halda İbadla menim iizleşmeyimi teleb etdilor. Derhal
razılıq verdim. Çünki onlar yaxşı emeliyyatçı olsalar da, çox naqis
istintaqçı idiler. Texminen 10 deqiqeden sonra İbadı Namiq
Abbasovun kabinetine getirdiler. Ona birinci men müraciet etdim.
Sadece olaraq: «Başım qaldınb, üzüme bax...»,- dedim. O, derhal
erize ve izahlan düz yazmadığını bildirdi. Sanki «dostlarım»ın üs­
tüne su sepdiler. Pertliklerini gizlede bilmeyib İbadın üstüne hü­
cum çekdiler. Ramil Usubovun ise prosesin gedişatmdan memnun
qaldığı tebessümünden belli idi. İbaddan evvelki izahatını bir daha
ala bilmeyeceyini gören Namiq Abbasov onun başqa otaqda
gözlemesine gösteriş verdi. Bu defe Eldar Hesenovun Ibadı başqa
otaqda dindirmeyim haresindeki gösterişine etiraz etdim. Bunun
menasını derhal başa düşmüşdüm. Onlar çox ümid edirdiler ki,
belke, İbad teklikde menim haqqımda ne ise deyecek. Görünür,
dindirme otağı bu meqsedle qabaqcadan lazımi avadanhqlarla teç­
hiz edilmişdi. Qesden etiraz edirdim, lâkin sonra razı oldum. İba-
dm dindirilmesi başlanandan 10-15 deqiqe sonra Eldar Hesenov
adam göndererek, dindirmeni dayandırıb N. Abbasovun iş otağına
qayıtmağımı xahiş etdi...
Hamı başa düşürdü ki, Heyder Oliyev kimi başçı olan bir
ölkede bu cür torlar hörmek mümkün deyil. Xüsusile eger sohbet
insan taleyinden gedirdise.
Bu ehvalatı misal getirmekde meqsedim odur ki, prezident
Heyder Bliyev üçün yaxın-uzaq, doğma-ögey memur yox idi.
Onun gözünde hamı eyni idi ve her kesden de qanunlara emel
edilmesini eyni seviyyede teleb edirdi.
6

8. * * *
... Yanılmıramsa, 14 may 1994-cü il idi. Prezidentin q0bul
otağında eyloşib, qebui olunmağımı gözloyirdim. Ele bu vaxt Bakı
şeher icra hakimiyyetinin başçısı Refael Allahverdiyev, baş nazir
Suret Hüseynov, kend teserrüfatı naziri Müzamil Abdullayev V0
bir neçe başqa şexs gözleme otağına daxil oldu. Onların arasında
Refael Allahverdiyev daha dilxor görünürdü. Salamlaşdıqdan son­
ra ondan ne baş verdiyini soruşdum. Sen deme, paytaxtın yalnız
birce günlük çörek ehtiyatı varmış. Yeni ertesi gün şeherde aclıq
başlana bilermiş. Bir azdan gelenler prezidentin iş otağına devet
olundular. Heç bir deqiqe keçmemişdi ki, Prezidentin qalın divar-
ları delib keçen sesini eşitdim. «...Meseleni gecikdirmekle isteyir-
siniz ki, meni xalqla üz-üze qoyasınız. Siz xainsiniz. Ele bilirsiniz
cinayetle yığdıqlarınızı rahat yeyeceksiniz? Sizi qaçqmlarm yanına
aparacatn, qıçlarmızı sındıracaqlar».
Bir saatdan sonra qebulda olanlar qan-ter içinde, pörtmüş
halda prezidentin iş otağından çıxdılar. Düşünürdüm ki, bu cür
gerginlikden, esebilikden sonra qebul menim üçün heç de yaxşı
olmayacaq. Prezidentin masasına yaxınlaşıb salamlaşdıqdan sonra
mene oturmağa icaze verdi. Meni heyrete salan onun çöhresindeki
sakitlik, helimlik idi...
Qebuldan çıxıb insan kütlesinin arası ile ireliledikce üzlere
baxır, sanki rastlaşdığım adamlann üreklerini oxumağa çalışır,
düşüncelerinde hansı qayğılart götiir-qoy etdiklerini öyrenmek
isteyirdim. Tebii ki, bu, bir arzu idi. Lâkin içimde ele bir yüngül-
liik hiss edirdim ki! Fikirleşirdim ki, dar ayaqda güvene yerimiz,
qayğımızı çekenimiz var. Eyni zamanda çox kövrelmişdim. Hemin
görüş vaxtı Prezidentin içden gelen semimi sohbeti ele bil meni
silkeleyib yuxudan ayıltmışdı. Bir do axı bele sohbetler yalnız
doğmalar arasında olur! Özüme qarşı bu doğmalıq meni daha da
kövreltmişdi. Bu sohbeti haçansa kimlerlese bölüşmek fikrinde
olmamışam. Amma Prezidentin söylediyi bir meqam menim heç
xatirimden çıxmır: «Ele bil heyatda mene ev qismet deyilmiş. Ba­
kıda ne qeder binalar tikdirdim. Ancaq Moskvadan dönende evim
olmadı ki, içine yığışım. Qardaşımın evinde yaşadım. Naxçıvana
getdim, orada da eyni veziyyet. Qohumlarımdan birinin evinde
yaşaya-yaşaya ata yurdumu alıb, orada özüme ev tikdirdim. Bu
defe ev hazır olanda Bakıya geldim». Bu, illerle hakimiyyet başın­
da duran bir insanın şexsi heyatında qazandıqları idi. Baxmayaraq
ki, eslinde milyonlarla insanın evinin qapısı onun üzüne açıq idi...
7

9. ...Amma indiye kimi Prezidentin bir gün erzinde o çörek
problemini nece hell etdiyini bile bilmedim.
* * %
... Fanatizm ağıldan yox, qelbin isteyinden doğur. O, evvel-
evvel tezece cücermiş tumdan baş qaldıran zoğa benzeyir. Amma
az keçmir ki, mühitin, etrafdakıların, xüsusile de bu mühitde reh­
berlik eden liderin fealiyyeti neticesinde qol-budaq ataraq, çayır
süretle yayılıb etrafındakılan mehv etdiyi kimi, insanın sağlam
düşünce qabiliyyetini mehv edir.
Bl-Qezali dini fanatizmin dinin özüne ve insanlara vura bi-
leceyi ziyanı evvelceden görürdü. Ona göre de radikallığa qapı-
laraq hetta onların öldürülmesini teleb edirdi. Bu, sebebsiz deyildi.
Beşeriyyetin keçdiyi tarixi yola nezer salsaq, fanatizmin tezahür
forma ve mezmunundan asılı olmayaraq, milyonlarla insanın
mehvine sebeb olduğunun şahidi olarıq. Qeribe ve teeccüblüsü
odur ki, bir-birine düşmen kesilen teriqetlerin imamları mövcud
ideyalara zaman-zaman siyasi meqsedlerine uyğun forma yenilik­
leri getirmeye çalışsalar da, mezmunca heç ne elave ede bilme­
mişler. Lâkin buna baxmayaraq, cehalet içerisinde çabalayan geniş
kütleleri idare etmeye nail olmuşlar ve indi de olmaqdadırlar.
Çünki tebietce müeyyen derecede etaletli olan adem övladı
biliklere yiyelenmek eziyyetine meyi göstermemişdir. Bkseriyyet
tarixi sohbetlere, hedislere, moizlere qulaq asmağı ferdi mütali-
eden üstün tutmuşdur. Bu, indiki dövrde de beledir. Bn tehlükelisi
ise odur ki, gençler arasında eşitdiyini eqlinin tefekkür süzge­
cinden keçirmeye meylli olanlar çox azdırlar.
Bl-Qezalinin kitabda teqdim olunun eserlerinin Azerbaycan
diline tercümesi heç de tesadüfi deyil. Meqsedimiz zemanemizde
islamın müxtelif ekstremist cereyanlarına meyi eden, onların fesa­
dına mübtela olan, ata-ana sözünden, nesihetlerinden kenarda
qalan, özünü valideynlerinden ağıllı sayan beyniqanlı gençlerimize
en mütereqqi, beşeri din sayılan İslamın qanunlarını bu dini
onlardan qat-qat derin bilen misilsiz teoloqun dili ile anlatmaq,
onları esi islami haqq yoluna devet etmek isteyi olmuşdur.
İsa Necefov
Konstitusiya Mdhkdmosinin hakimi
8

10. Senin olan yalnız
gomi qezaya uğradıqda
itire bilmeyeceyindir.
Bbu Hemid 0İ-Qezali

11. HOKMDARLARA
N0SİH0T

12. übu Homid al-Qezali
(1058-1111)
Qedirbilen müasirlerinin «dinin heyatvericisi», «islamın sü-
butu» adı verdikleri Obu Hemid el-Qezalinin manevi irsi İslam
aleminin menevi mirasının ayrılmaz terkib hissesi olmaqdan elave,
beşeriyyetin özünüderkinde esas özüllerden ve mexezlerden biri­
dir. Çünki el-Qezalinin ideoloji evolyusiyası prosesinde tekçe Xila-
fet medeniyyetinin nailiyyetleri deyil, hem de onun yaratdığı her
şeyi ehate eden ideoloji sistemden evvelki antik intellektual anane­
nin taleyi, onun bu beş esrlik müddetde qavranılmasının yekunları
eks olunub.
Ol-Qezali keçmişin diğer böyük mütefekkirleri kimi, sxema-
tik bioqrajiyaların ve tercümeyi-halların qurbanı olaraq şexsi ha­
yatdan «mahrum edilmişdir». Qazali ile bağlı heqiqi malumatlar
onun tere/darları ve bir o qeder de qızğın eleyhdarlarının deyer-
lendirmeleri altında itib-batmışdır. İstorioqrafların eserlerinde,
ensiklopediyalarda, tercümeyi-hallarda, xüsusi olaraq ona hesr
edilmiş kitablarda, eserlerinin tebdil ve tefsirlerinde, onların ten-
qidine ve tekzibine dair yazılarda onun heyatı ile bağlı gerçeklik­
ler, bioqrafık malumatlar, mühakimeler ise, esasen, bu haqda ya­
zanların subyektiv qenaetleri ve tesevvürleri çerçivesinden kenara
çıxmır. Buna sebeb onun mütleq ideyaya doğru yükselen menevi
evolyusiyasının dramatizmi olmuşdur ve Qezali bilerekden bu
evolyusiyanın esirine çevrilmişdir.
Ol-Qezali üçün şexsiyyetin heyat yolu etrafı üçün ehemiyyet
daşıyan düzüm deyil, menevi inkişafın faktologiyası, özünütesdiqin
ve özünü aşkarlamanın zahirde forma alması kimi ehemiyyetlidir.
Bununla o, şexsiyyetin menevi tekamülünü Xilafet medeniyyetinin
Mehemmed Peyğemberden (s) hicretin altıncı esrinedek (XI es-
redek) berqerar olması prosesinin, onda geden ve bilavasite özü­
nün de iştirak etdiyi idraki evolyusiya axınını ferqlendirmekle, da-
xili talebine bağlamışdır. Bu, sufizme getirib çıxaran ve düşünceye
qayıdan yolda ve peyğemberliyin mahiyyetini anlamaqda onun
önündeki perdeni qaldıran prosesdir. Bu prosesde o, haqq-edale-
tin berpasının temelini görürdü.
12

13. Xelifenin onun Bağdada qayıdıb «elm meşelini» güçlendir­
mek ve onlarla Allah yolunda birleşmek harede xahişine son ca-
ablarından birinde el-Qezali deyirdi:
«İndi İraqa yollanmaq deyil, daha çox heyatla vidalaşmaq
vaxtıdır. Allaha geden yol ise ister Tusdan olsun, ister Bağdaddan,
eynidir».
Tebii ki, el-Qezali «heyati mekan» ve asude vaxt olmadan da-
xili azadlığa yete bilmezdi. Mehz bunlar derketmede temizliyi şert-
lendirmiş ve buna şerait yaratmışdı. Bu da tekçe onun ideya «emel­
lerine» deyil, bütün İslam aleminin beş esrlik intellektual evolyusi-
yasına, neçe-neçe dövrdeki xadimlerin siyasi ve menevi çarpışmala­
rına yekun vurmuşdur. Avtoritar tezahürlerin öyrenilmesi el-Qezali-
nin qarşısına yalnız onu ibadetkarlıq praktikasına göre deyil, hem
de dinin ideoloji esasları üzre tenqidini de qoymuşdu. O, heqiqet
biteriyalarını yaşayışın sosial-tarixi şertlerinden kenarda axtarsa
da, onu elmin zeruri qaynağı statusundan da mehrum etmirdi. Möv-
cudolma şertlerinin hüdudlarından çıxmaq heqiqi xarakterli bilik
kriteriyaları axtarmaq demekdir. O, «Yanlışlıqlardan xilas eden»
adlı eserinde sehih biliyi axtarışların meqsedi kimi xarakterize ede­
rek yazırdı: «Bu ele bilikdir ki, derk oluna bileni heç bir şübhe yeri
qoymadan bizim üçün melum edir ve qeyri-deqiqliye, illüziyaya heç
bir imkan saxlamır. Bu ele bilikdir ki, burada sehvlerden müdafıe
mütleq heqiqete uygun olmalıdır».
O, bundan çıxış ederek öz dövrünün dini-siyasi güçlerinin
nezeriyyelerini keskin tenqid edirdi. Onenevi inamlardaki sade av­
toritar formaların numunesinde el-Qezali bu formaların «rasio-
nal» mülahizelere, bitiklere ve spekulyativ delillere nece yol tap­
masının sirrini açmışdı. Bununla o, eqlin nece özünüaldatma ale­
tine, yalanın ve apoloqetikanın (hakimiyyetin uzurpasiyası, tekeb­
bür, yalan, başqalarının hesabına varlanmaq, teriqet fanatizmi ve
s.) «rasionalizasiyası» vasitesine çevrildiyini gösterirdi.
O, her bir elmin ezeli esaslarına qayıtmaq vezifesini qoyur-
du. Şeylere onlar özlüyunde nece varsa, ele de baxmağın vacib ol­
duğunu söyleyirdi ve bunu söyleyende de fıtri keyfıyyetlerle bağlı
tesevvürlere söykenirdi.
13

14. ÖN SÖZ
Hakimiyyot V0 dövlet haqqmda fikirler el-Qezalinin menevi
ve ideoloji irsinin böyük bir qismini teşkil edir. Böyük fılosofun
axtarışları onu belo bir fikre getirmişdi ki, «siyasetin hökmü aris-
tokratiyaya, sade xalqa ve bütün zahirde olanlara çatsa da, batini,
gizli olan bu hakimiyyetden kenardır» ]. Bu ideyanın kökü ima­
meti (dövlet ve hakimiyyeti) vacib hesab eden İslam nezori ve el-
mi irsinden qaynaqlanır. Bu vacibliyi şeylerin özünün mövcud ol­
ma mentiqi şertlendirir. Bu da eslinde «İlahi mövcudiyyet qa-
nunu»ndan başqa bir şey deyil ve o, hem kainatdakı bütün şeylerin
stabil mövcud olma qanunauyğunluqlarına, hem de Allahın onda
yaratdığı xaosu (yaranma ve mehv olma) ehate edir. Bu, kelam2,
felsefe ve fıqh elmlerinin zengin enenosine söykenen mentiqe uy-
ğun dünyevi bir konsepsiyadır. O, hele sufı olmamışdan evvel
yazdığı eserlerinde, elelxüsus da «Bqidede mötedillik» ve «Bati-
nilere cavab»da müzakire ve tedqiq etdiyi problemlere prioritet
verirdi. «Dini eimlerin dirçelişi» («İhyai-ulum id-din») kitabında
Qezali hakimiyyetin mahiyyetinin kompleks felsefi konsepsiyasını
teqdim edir, onun ideal nümunesinin tesvirini verir, xilafetin siyasi
tarixindeki hadiseleri tenqidi şekilde öyrenir ve onun, öz termino-
logiyasından çıxış etsek, «siyasi derecelerine» göre bölgüsünü
aparır. «Dereceler» ve yaxud siyasetin ümumi tipleri ise dörddür:
Peyğemberlerin siyaseti ve onların hakimiyyeti: aristokrati-
yaya, sade xalqa, bütün zahiri olana çatır, lâkin batini, gizli olana
çatmır.
Xelifelerin, padşahlann ve sultanların siyaseti: onların haki­
miyyeti do aristokratiyaya, sade insanlara, zahiri olana çatır, lâkin
batini, gizli olana çatmır.
Ülemaların (İslam alimlerinin) siyaseti ve onların hakimiy­
yeti: aristokratiyaya çatır, sade xalqa çatmır, gizli ve batini olana
çatır, lâkin zahiri olana çatmır.
1Uyğun olaraq : xass, am m a, zahir, batin.
2 Terminlarin izahı kitabın sonundaki prcdmet göstericisinde vcrilib.
14

15. Tebliğçilerin siyaseti ve onların hakimiyyeti: sade xalqa ça­
tır, aristokratiyaya çatmır, zahiri olana çatır, batini olana çatmır.
Belelikle, el-Qezali siyasi dini hakimiyyetin birbaşa dini
fiınksiyasını onun elinden alır ve hemçinin batini olanı (ruh haqqın-
da düşünceni) onun nezaretinden azad edir. O, hakimiyyetin işini
yalnız cemiyyetde vetendaş münasibetlerinin (aristokratiya ile sade
xalq arasında) nizamlanması ile mehdudlaşdırır. Yeni hakimiyyetin
ve dövletin vezifesi ümumi (sade xalq ve aristokratiyanın) maraqla-
nn derki ve realizasiyası üzerinde qurulan qanuna (fıqhe ve şeriete)
uyğun hereket etmokdir. Yeni hakimiyyetin vezifesi dövletde ve
cemiyyetde vahid sosial qanunverici mekan yaratmaqdır.
01-Qezali özünün «Hakimiyyetin ilahi aspektleri» adlandır­
dığı anlayışı felsefesine daxil etmekle bu fikri mentiqi sonluğuna-
dek inkişaf etdirmişdir. Onun konsepsiyasma göre, hakimiyyet ve
hakimiyyete can atmaq «ilahilikle» öz formasına göre uyğundur,
lâkin eger hakimiyyet exlaqi qaydalara eksdirse, mezmunca zid-
dir. Hakimiyyet mehz exlaqa bağlı olduqda «müqeddes» mena
kesb etmiş olur, bu olmadıqda ise tekebbürlülük yolunda zorakılıq
mexanizmine çevrilir. Sonuncu hal hakimiyyetin menasınm ve
esas vezifesinin neden ibaret olduğunu bilmemekden ireli gelir.
Halbuki mehz bunlar bütün yaranmış dövletlerde ve cemiyyetler-
de tarazlığın ve edaletin mühafızesindedirler.
Yuxarıda sadalanan ideyalarm oxucunun hisslerine, derrake-
sine ve fantaziyasına yaxm olsun deye «meslehetler» formasında
verilmesi, exlaqi nöqteyi-nezerden yüksek yaradıcılıq nailiyyeti-
dir. Ne qeder ki, dövlet ve hakimiyyet mövcuddur, onlar öz deye-
rini itirmeyecekdir.
Bl-Qezali bu heqiqeti çox gözel bilirdi ki, hakimiyyet insan­
la heyvani instinktlerle davranır, amma onu siyasi nerdivanla göy-
lere de qaldıra biler. Hakimiyyet yaxşıya doğru ireliledikde (İsla­
hatlar apardıqda) «dahiliye» oxşayır, tekebbürlü olduqda ise «da­
hiliyi» inkar edir. Yeni hakimiyyet özünde hem xeyiri, hem şeri,
hem gözelliyi, hem çirkabı, hem heyatı, hem ölümü daşıyır. Bu
sebebden el-Qezali dahiliyi - insani, siyaseti - exlaqi etmeye çalı­
şır. Mehz bu sebebden o, «Hökmdarlara nesihet»de yazırdı: «Sul­
tanın qulu olan qul - yalnız metaforadır, amma bax, sultan - heqi-
qeten Allahın quludur».
01-Qezali bele hesab edirdi ki, hökmdarın esi hakimiyyeti
onun zahiri atributlara yiyelenmesinde deyil, hakimiyyetin batini,
'5

16. aşkarda olmayan mahiyyetini - onun asi manasını dark etmasinda-
dir. 9gar insanda asi hökmdann ham xarici, ham da daxili cizgi-
lari birlaşibsa, onu heç kas hakimiyyata davat etmasa bela, o, ela
hökmdardır. Oks halda, hatta bütün cahan onu öz ağası adlandırsa
bela, bunlarsız o - asirdir. Buna göre da al-Qazali bela hesab edir-
di ki, asi hökmdara har şeydan avval öz «daxili ordusuna» - ins-
tinktiarina, qazabina, hiylasina va s. sahib olmaq vacibdir. Böyük
fılosof göstarmak istayirdi ki, hakimiyyatin qarşısında yalnız bir
vazifa durmalıdır. Bu vazife da onun na üçün yarandığıdır, yani
bütün dünyaya xeyir vermesidir. Bu sababdan ol-Qazaü sultana
müraciatla deyirdi ki, Allah ona hakimiyyat ata edib, inam b lu ­
munu köksüna saparak onu itaat suyu ila suvarmağı ona göra amr
etmişdir ki, bu toxumdan kökleri yerin derinliklerine, budaqları
uca göylere yetan ağaç boy atsın.
«Hakimiyyatin kökleri derinliklerde, budaqları göylardadir»
- bir simvolik obrazdır. Bu müqayise bir tarafdan dövlatin adalet
va içtimai tarazlığın qurulması istiqamatinda faaliyyati, digar ta­
rafdan isa dövlatin varlığının asaslan arasında vahdetin vacibliyini
göstarir. Bunları al-Qazali hakimiyyatla qarşılıqlı alaqalandirirkan
obrazlı şakilda «inam ağacının kökleri» adlandırır. Bu kökler har
bir insanı özeli başlanğıcdan camiyyata va dövlata bağlayır. 01-
Qozali ehkamlar yaratmır, insan tabiatini ohlilaşdirmaya çalışır.
Ela yolla ahlilaşdirmaya çalışır ki, bu yol ham hakimiyyatin va
dövlatin dünyevi esaslarının möhkamlanmasina xidmat etsin, ham
da onları exlaqa va imana istinada gatirib çıxarsın. Başqa sözle, al-
Qazali Mütlaqin müxtalif anana va kriteriyalarma söykanarak ax-
laqla siyasetin vahdatini ortaya qoymaq istayir. Bu vahdatin qarşı-
sında duran moqsadlar, habela onun yaratdığı stimullar bu günü
bela içina almaqla cahanşümul ahamiyyat kasb edir. Daqiq desek,
dine dövlat va camiyyat quruculuğu ila bağlı dayişmaz axlaqi da­
yarlar öz gücünde qaldıqca onların ohamiyyati da azalmayacaqdır.
16

17. Rahman va rahmli olan Allahın adı ila!
Şeyx, imam, dinin bezeyi, islamın nüfuz sahibi, imamların
adlı-sanlısı 8bu Hemid Mohemmed ibn Mehemmed 0İ-Qezali et-
Tusi, Allah ondan razı olsun, Sultan Mehemmed ibn Melikşaha3,
Allah ona rehmet elesin, müracietlo deyirdi:
Ey alemin sultanı, meşriq vo meğribin padşahı, son© melum
olsun ki, Allah son© aşkar lütfkarlıq göstermiş vo çox şeyler bexş
etmişdir. Buna göre sen ona minnetdar olmalı, bunları beyan edib
hamıya bildirmelisen. Kim ki Allah-tealaya, Ona hemd olsun,
şükr etmezse, hemin bexş olunanlara zerer vb ziyan yetirmiş olar
ve qiyamet günü öz naşükürlüyünden xecalet çeker. Ölümle bir-
likde yox olan cahü-celal ağlı olan üçün qiymet, besireti olan üçün
ehemiyyet kesb etmez. Çiinki ömür ne qeder uzun olsa da, sona
yetdikde tekçe uzun olması baxımından fayda getirmez. Nuh
Oleyhisselam bele min ilden yuxarı yaşamasına baxmayaraq, indi -
beş min il ölümünden sonra heç ele bil olmamış kimidir.
Yalnız o lütfkarlıq deyerlidir ki, o, hemişe- bütün geceler ve
gündüzler qalacaqdır. Bu lütfkarlıq ise ebedi xoşbextliyin ve son­
suz fîravanlığın sebebi olan Allaha inamdır. Ve Allah sene bu lütf-
karlığı göstermişdir; qelbinde iman toxumunu cücertmiş, sene isti-
qamet vermişdir.
O, bu toxumu cücertmeyi vo onu itaet suyu ile suvarmağı
sene hevale etmişdir ki, hemin toxum kökleri yerin derinliklerin­
de, başı göylerde ağaca çevrilsin. Böyük ve Qadir Allah buyur-
muşdur: «Magar Allahın neca bir masal çakdiyini görmürsanmi?
Xoş bir söz (la ilaha illallah, Muhammadin rasulullah) kökü yerda
möhkanı olub budaqları göya ucalan gözal bir ağaç kimidir» (Qu-
ran, 14:24).
0ger etiqad Ağacın köklerini möhkemletmez, budaqlarının
boy atmasına yardım etmezse, onda şiddetle esen ölüm külekleri
ve yoxluq fırtınası onun üçün tehlükeli olar ve qulun son nefesi ile
yerinden qopub düşer. Ve bu qul, Allah bizi bundan saxlasın, ima­
nın itirer ve rebbi qarşısına eliboş çıxar.
J Pcyğarnbarlar da daxil olmaqla, tarixi şaxsiyyotlera aid qısa malumatlar kitabın
sonundaki adlar göstaricisinda vcrilib.
17

18. Ey sultan, sone malum olsun ki, bu Ağacın on kökü vo on
budağı vardır. Onun birinci kökü ruha v b qBİbB inam, birinci bu­
dağı iso cismani fBaliyyBtdir.
O, bundan sonra ali maclisda razılıqla qarşılandığım görüb
hamin on kökün vo on budağın manalarını izah etdi ki, alamin sul­
tanı bu ağacı basiayib böyütmakla maşğul olsun. Haqiqatan da,
agar sultan heç olmasa haftada bir gün tenhalığa çakilib Allaha
ibadet etsa va axirati üçün savab işlerle maşğul olsa, o, istayina
çatmış olar. Hamin gün ise cümadir, çünki cüma möminlarin bay­
ramıdır va onda ela bir saadet saati vardır ki, har kim samimi qalb-
dan va açıq ürakla Böyük Allahdan na dilasa, O (Ona hamd ol­
sun!), hamin şaxsin duasını qabul eder va ona savab verar.
Na olar ki, san yeddi günün birini Allahına ibadata hasr ede­
sen? Ogar senin bir qulun olsa va san ona haftada bir gün sanin
xidmatinda durmağı amr etsen va altı gün arzinda heç bir işe can
yandırmayan bu qul sana qulaq asmaqdan imtina etsa, sanin halın
nece olar? Axı san heç öz qulunu yaratmamısan! O yalnız şarti ola-
raq sanin qulundur!
San ise, ey hökmdar, Allahın (c.c.) yaratdığı va asi qulusan.
San öz quluna icaza vermadiyini özüne nece müsaid bilirsan?
Cüma günü nefsinize pahriz saxlamağı qarşınıza maqsad qo-
yun. Cüma axşamlan da bela etseniz lap yaxşı olar. Güma günü
sahar durub qüsl edin, ela paltar geyinin ki, özünde üç alamet da-
şısın. Yani gözal olsun, onda ibadet etmak mümkün olsun va o,
ipek va ya zarli parçadan olmasın. Bu keyfıyyatlardan uzaq geyimi
Allah boyanmaz.
Sahar namazım (salat al-facr) camaatla birga qıl. Bundan
sonra gün çıxanadak danışma va qibladan başqa yero baxma.
Olina hesab taxtası al va min dafa: «La ilaha illallah va Muham-
madin rasulullah» (Allahdan başqa allah yoxdur va Mahammad
onun rasuludur),- de. Gün çıxandan sonra qarelara amr et ki, bu ki­
tabı (Quranı) sanin üçün oxusunlar. Qoy qare har cüma günleri
sana Quran oxusun va bu, sanin yaddaşmda qalsın. Ela ki, qare
oxuyub qurtardı, dörd rükat namaz (salat) qıl, Allaha hamd et.
Çünki bu ibadatin, alalxüsus cüma ibadetinin mükafatı böyükdür.
Bundan sonra harada olsan, İslam taxtında vo ya taklikda,
hamişe: «Allahın Mahammada xeyir-duası va salamı olsun!»,-
dcya tekrar et. O gün na qadar bacamsan, o qadar lütfkarlıq gös­
ter. Haftanin bu gününü Allah-tealaya hasr et ki, O, haftanin digar
günlarini bu gününe bağışlasın.
18

19. İMAN AĞACININ RİŞ0L9RİNİN XATIRLANMASI
Birinci rişe. Dini esasların başlangıcı
Ey sultan, bil ki, sen yaradılmışsan v b sBni yaradan var. O,
bütün alemi v b onda olan hor şeyi yaradandır. O, birdir, şeriki yox-
dur, vahiddir, benzeri yoxdur. O, ezeli olandır (fı el-ezel) ve Onun
mövcudiyyetinin sonu yoxdur. O, ebediyyen mövcuddur ve onun
mövcudluğu pozulmazdır. Onun vücudunun başlangıcı ve sonunun
olmaması vacibiyyetdir ve yoxhıq Ona yaxın düşe bilmez. O, özü-
özlüyünde mövcuddur, her şey Ona möhtacdır, O ise heç neye ve
heç kime möhtac deyil. Onun mövcudiyyeti özüdür ve O, bütün
mövcudiyyetin sebebidir.
İkinci rişe. Qadir ve Ulu Yaradan haqqmda
I Bil ki, adı böyük ve uca olan Yaradan ne obrazdır, ne de for­
ma. O heç bir formaya sığmaz ve yerleşmez, «nece?», «ne qe-
der?», «ne?», «niye?» kimi suallar Ona aid deyil. Onun ağıla gele
bilecek heç bir şekli ve benzeri yoxdur. Çünki bunlar yaradılmış-
lara xasdır. O ise Yaradandır ve bu keyfıyyetler Onda ola bilmez.
O, lamekandır, çünki heç haraya sığışmaz ve bütün alem
Onun taxtınm, Onun hökmünün altındadır, Ona tabedir. O, Orş ya-
ranmamışdan hele mekandan yüksekde olmuşdur. Taxt (9rş) Onu
deyil, Onun rehmi, aliliyi ve qüdreti Brşi saxlar. j
Onun mekana ehtiyacı yoxdur ve O, bundan yüksekdedir;
Brş yaranmazdan bu bele olub ve yaranandan sonra da beledir.
Ovezlenme ve ya deyişmeler Onun keyfıyyetine tesir etmez. O,
xilqete aid xüsusiyyetlerden yüksekdedir ve onlardan uzaqdır.
Hele ki biz yer alemindeyik, Onun haqqında yalnız bilgiye mali-
kik. O biri dünyada O, bize bu dünyada neyese bir şeye baxdığı-
mız kimi adi görünmeyecek. Biz Onu gelecek heyatda benzeri ve
tayı-beraberi olmayan şekilde göreceyik;, çünki gelecek heyatdakı
müşahideçilik yerdeki heyatda olan seyre benzemez.
Onun oxşarı yoxdur, O, her şeyi eşiden, her şeyi görendir.
r Üçüncü rişe. Qüdrot haqqında
I O, her şeye qadirdir ve Onun qüdret ve hakimiyyeti mükem-
melliyin son heddidir. O zeiflenmez ve eskilmez, eksine, ne iste-
yibse edib ve ne istese ede biler. Yeddi qat göy, yeddi qat yer,
hemçinin Seltenet ve Taxt-tac Onun qüdretine ve Onun iradesine
19

20. tabedir. Her şeyin hakimi Odur ve Onun hakimiyyetinden başqa
hakimiyyet yoxdur. ;
Dördüncü rişe. Bilik haqqmda
O, her şeyi bilendir ve Onun Elmi hor şeyi ehate edir. Yerle
göy arasında ele bir şey yoxdur ki, O, bunu bilmesin. Çünki her
şey Onun Elmi sayesinde baş verir ve Onun Qüdreti sayesinde ya­
yılır. Ve O - her şeyden uca olan, sehradakı qum deneciklerinin,
ağaç yarpaqlarında yağış damalarının sayını, gizli fikirleri ve kü­
leklerin neden esdiyini bilendir. Göylerde olan uiduzlann sayı da
Ona bellidir.
Beşinci rişe. İrade
Heqiqeten, dünyada olan her şey Onun İradesi ve Onun is-
teyi ile mövcuddur. Ve balaca-böyük her şey - xırda ve iri, yaxşı
ve pis, xeyir ve zerer, artım ve itki, asudelik ve yorğunluq, sağ­
lamla ve xestelik Onun yaratdığı nizam daxilindedir, Onun iste-
yine tabedir ve hikmeti-ilahiye uyğun baş verir. Oger bütün insan­
lar, cinler, melekler ve şeyatin bir yere yığılsa, Onun İradesi, Qüd-
roti ve Qüvvosi olmadan, birce zerreni bele yerinden terpetmeye,
saxlamağa, böyütmeye ve ya kiçiltmeye qadir deyil. O, neyi istese
ve nece istese o da olacaq. Olmuş, olan ve ya gelecekde olacaq
heç bir şey Onun iradesine qarşı dura Ijilmez, çünki her şey Onun
ixtiyarında, serencammda ve itaetindedir.
Altıncı rişe. Onun her şeyi eşiden ve her şeyi gören olması
haqqmda
O, eşidile bilen her şeyi eşitdiyinden ve görüne bilen her
şeyi gördüyünden Onun eşitmesi üçün yaxın ve ya uzaqlığın, Onun
görmesi üçün İşığın ve qaranlığın ferqi yoxdur. O, gecenin zülmo-
tinde sürünen qara qarışqanı görür. Onun üçün gizli qalan heç ne
yoxdur. Soxulcanm yer altında hereketinden doğan sesi bele eşi-
dendir. O, qulaq vasitesile eşitmez ve göz vasitesile görmez. Onun
Elmi düşüncesinden töremez ve Onun hereket üçün alete ve ya
vasiteye ehtiyacı yoxdur. Neye «Ol!» dese, o da olar.
Yeddiııci rişe. Nitq haqquıda
Onun enirleri bütün yaradılışa şamildir ve onlar üçün müt-
leqdir. Onun verdiyi vedler ve Onun tehdidi esi heqiqetdir. Onun
20

21. omrleri - Onun kelamlarıdır. O, h0r şeyi biİ0n, arzulayan, eşid0n
v© gör0ndir. O danışa bilendir, amma Onun nitqi, boğaz, dil, ağız
V0 dişİ0r vasitssiia yaranan danışıq deyil.
Quran, Tövrat, Zebur, peyğ0mb0rİ0r0 (onlara salam olsun)
gönderilen kitablar Onun kolandandır. Onun nitqi - Onun sifetidir.
Onun bütün sifetleri ise ebedidir, daimidir. İnsanın nitqi herfler vo
soslordir, Allah-toalanın nitqi iso mübarokdir, horf vo soslordon
yüksokdodir.
Sokkizinci rişo. Onun - Allah-toalanın foaliyyoti haqqında
Dünyada no varsa, Onun torofındon yaradılmışdır vo Ona şe-
rik heç bir yaradıcı yoxdur. O - yegane Xaliqdir. Çetinliklerin,
qorxunun, kasıblığm, xostoliklorin, qobahotin do Onun torofındon
yaradılmasına baxmayaraq, O, edalotlidir. Onun emelinde haqsız-
lıq olmaz, çünki haqsız olan ona moxsus olmayana hökm edendir.
Böyük Yaradan iso Öz mülkünü idare edir. Ondan başqa hakim
yoxdur ve no olubsa, olur vo olacaqsa, hamisi Onun mülküdür. O,
bonzori vo şeriki olmayan hökmdardır vo heç kim no keyfıyyet, no
de komiyyot baxımmdan Ona qarşı dura bilmez. Ancaq O Özü he-
reketlorino qorar veror vo yerine yetiror. Çalanlarına iso yalnız
bunları olduğu kimi qebul etmok, Onun işine baxmaq vo Onun ver­
diyi qerarla razılaşmaq qalar.
Doqquzuncu rişo. O biri dünyanın (o!-axira) xatırlanması
i Allah-toala alomi iki növdon - ruh vo bedenden ibaret yarat­
mış, bedeni ruhun meskeni etmişdir ki, o, bu dünyadan o biri dün­
yadaki heyat üçün ehtiyat yığsın. Her ruhun bedende ne qeder qala-
cağını da O müeyyen edir. Bu vaxt bitende ruhun yerdeki heyatı da,
ondan artıq ve ya az olmadan, bitir. Ölüm saati çatdıqda O, ruhu be­
denden ayırır. Amma ölünü qebire qoyduqda ruh Münker ve Naki­
lin4 suallanna cavab vermek üçün yeniden bedene qayıdır. Bu iki
neheng ve vacib varlıq ondan soruşurlar: «Rebbin kimdir?», «Pey-
ğemberin kimdir?». Bger vefat eden cavab vere bilmezse, onda ona
eziyyet vererler ve qebrini ilanlar ve eqreblerle doldurarlar. /
Ve her şeyin müeyyen olunacağı, mükafat verileceyi, her
kesin mühakime edilib emeline evez alacağı Qiyamet günü ruh
bedene qayıdır, sehifeler paylanır ve o insanın emelleri hamının
4 M ünker ve Nakir - qobirde insanı sorğu-sual eden iki melek.
21

22. diqqetine verilir. Her bir insan öz kitabına baxaraq bu dünyadaki
işlerini ve emellerini görür, ne derecede itaetkar ve günahkar ol­
duğunu derk edir. Sonra insanın emelleri mizan-terezide ölçülür.
Bundan sonra ona tükden nazik, ülgücden iti Sirat körpüsünden
keçmek emr olunur. Kim ki bu dünyada doğru yolda olub saleh
emellere malikdir ve düzgün heyat terzi keçirib o, Sirat körpüsün-
don sakit ve asan keçecek. Amma beyenilen heyat terzi keçirme-
yen, xeyir emel sahibi olmayan ve Rebbine itaet etmeyib öz nefsi­
nin esirine çevrilen şexsler Sirata yol tapmayacaq, ondan keçe bil-
meyib Cehenneme düşecek.
Hamım Siratdan keçmek, öz emellerine göre cavab vermek
gözleyir. Haqlı olanlar öz haqqını alacaq, yalançılar ve müştebeh-
ler smağa çekiiib ifşa olunacaqlar.
Bezi adamlar sorğu-sualsız Cennete daxil olacaq, bezileri
zeif sorğu-sual edilecek ve onlara qarşı nezaketli davranılacaq.
Bezileri ise suallara cavab vermekde çetinlik çekecek, mübahise
-etmeli ve inandırmak olacaq. Sonra kafirleri heç bir xilas yolu ol­
mayan Cehenneme tökecekler. Mömin müselmanlar Cennete da-
xil olacaq, günahkarlann ise Cehenneme atılması emr olunaeaq.
Peyğemberlerin, alimlerin, en temiz exlaq sahihlerinin ve Allaha
yaxın olan qullarınm müdafle etdikleri insanlar efv olunacaq. Mü-
dafıe olunmayanlar öz günahı derecesinde cezalandırılacaq ve öz
cinayetleri derecesinde ezab çekecekler. Bger o, bu dünyada ima­
nını itirmemişse, bunlardan sonra Cehennemden çıxıb, Cennete
daxil olacaq.
Onuncu rişe. Allahın Rosulunun, ona Allahın xeyir-duası
ve salamı olsun, xatırlanması
Allah her şeyi qabaqcadan müeyyenleşdirerken ele etmişdir
ki, insanın fealiyyeti, onun veziyyeti, emelleri ferqlensin. Bünla-
rın bezisi onun bedbextliyinin, bezileri ise xoşbextliyinin sebebi­
dir. İnsan bunlar barede öz isteyi ile xeber tuta bilmez.
Bundan sonra Allah Öz Rehmi, Qüdreti, Alicenablığı ve
Bmeli-salehliyinin gücü ile melekleri xelq etdi. Ve onları ezelden
xoşbext olmasına qerar verdiyi kimselere - peyğemberlere elçi
gönderdi. Peyğemberleri ise insanlara gönderdi ki, onlara bed-
bextlik ve seadet yollarını gösterib başa salsınlar ki, onlar da Allah
qarşısmda nahaq emellerine haqq qazandıra bilmesinler. O, bizim
peyğemberimiz Mehemmedi, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
22

23. olsun, son peyğember olaraq gönderdi ve onu özünün elçisi ve yol
göstereni etdi. Onun peyğemberliyini ele seviyyede kamil etdi ki,
daha bundan artığına yer qalmadı. Bu sebebden Allah-teala onu
xatemül-enbiya, ona salam olsun, seçdi.
I.' .
İMAN AĞACININ BUDAQLARININ
XATIRLANMASI
Ey sultan, bil ki, insan qelbinde her defe baş qaldıran bilik-
ler ve fikirler imanın kökleridir. Amma itaetkarlığın ve edaletin
tezahürü olaraq onun bedeninin yeddi üzvü vasitesile gerçekleşen-
ler ise imanın budaqlarıdır. Budağın saralıb-solması kökün zeifli-
yinde^ ve onun ölüm qarşısmda dayana bilmeyeceyinden xeber
verir.j Bedenin lealiyyeti - qelbdeki inamın işaresidir. İmandan tö- /
reyen emeller ise haram buyurulandan nefsini saxlamaq, Allahın
gösterişlerine emel etmekdir. Bunlar ise iki cür olur: birincisi, se­
ninle Böyük Allah arasında olandır. Meselen, oruç tutmaq, namaz,
zekat, şerab içmemek kimi. İkinci ise seninle etrafındakılar arasın­
da olandır. Meselen, teebelerine qarşı edaletli olmaq, onları istis­
mar etmemek kimi. Birincide esas olan Onun emrlerine tabe olma­
ğın, Onun icaze vermediyinden çekinmeyindir. Ve senin ona mü-
nasibetin, senin qullarımn sene nece münasibet beslemesini istedi-
yin kimi olmalıdır. İkinci, senin insanlara münasibetin eger sen
qul, başqası sultan olsa, onun sene nece münasibet beslemesini is-
tediyin kimi olmalıdır.
Ve bil ki, seninle Böyük Yaradan, Ona hemd olsun, arasında
baş verenlerde Onun seni bağışlaması çox asandır. Amma O, seni
insanlara qarşı haqsızlığa göre Qiyamet günü efv etmeyecek. Bu,
böyük tehlükedir.~]
Doğru-düzgun, edaletli reftar etmeyen hökmdarların heç biri
cezadan yayına bilmez. İş bu yere geldikde en vacib meseleni -
edaletin esaslarını izah edek. Sen bil ki, Qiyamet günü öz dünya
heyatında ne derecede düzgün ve edaletli olmağın barede sorğu-
sual edileceksen.
Adiliiyin on esası vardır.
23

24. BDAL0TİN VB DÜZGÜNLÜYÜN 0SASLARI
. Birinci esas
Birinci esas, senin hakimiyyetin onun menasını başa düşme­
yin ve tehlükesini anlamağın üçündür. Heqiqeten, hakimiy-
yetde olmaq bir qismetdir ve ondan tam şekilde, düzgün isti­
fade edeni sonsuz ve en böyük seadet gözleyir. Kim bunu
bacarmasa ele müsibete düçar olar ki, bundan da dehşetli ve
amansızı yoxdur. j
Hakimiyyetin zeruriliyi ve tehlükesi haqqında Allahın Resu-
lunun, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyurduğu buna
sübutdur: «Sultanın bir gün edaletli olması, yetmiş illik ibadetin­
den yaxşıdır».
Peyğember eleyhisselam buyurmuşdur: «Qiyamet günü Al­
lahın taxtının kölgesindön başqa, kölgelenmeye ve sığınmağa bir
yer olmayacaq. Onun kölgesine ise yalnız yeddi emel sahibi sığına
bilecek; öz toebelerine münasibetde edaletli olan sultan, Rebbine
itaetde böyümüş gene, üreyi hemişe, hetta bazarda olsa bele, mes-
ciddo olan adam, Allah adına bir-birlerini sevenlerin her ikisi, ten-
halıqda Allahını zikr eden ve axiret dünyası üçün az iş gördüyün-
den göz yaşı töken insan, gözel vo eybsiz qadının devetini, ona
meyli olsa bele, redd edib: «Men Allahdan qorxuram»,- deyen ve
sol eli bele sağ elinin payladığı sexavetden xebersiz olan».
Peyğember eleyhisselam daha buyurmuşdur: «Allaha en ya-
xın vo sevimli olan şoxs adil sultandır. Allahın en çox xoşlanma-
dığı ve Ondan en uzaq olan ise edaletsiz hökmdardır».
O daha sonra buyurub: «Mehemmedin Ruhunun Sahibine
and olsun ki, adil sultana göylorde onun bütün teebelerinin emel­
leri qeder savab yazılar. Onun her duası yetmiş duaya beraber tu­
tular5. Bele olduqda qula şahlıq rütbesi verib, onun hoyatmın bir
saatini başqasının bütün heyatına beraber etmekden böyük müka­
fat yoxdur. Kim bu mükafatlandırıldığı vaxtın ehemiyyetini derk
etmese, qeddar olub, öz nefsine alude olacaq. Ve en qorxulusu da
Allahın onu özünün düşmenleri cergesine keçirmesi tehlükesidir».
Hakimiyyetin ne derecede tehlükeli ola bileceyini İbn Ab-
basm, Allah ondan razı olsun, neql etdiyi de gösterir: «Bir defe
5 Başqa alyazmada «Y etm iş min duaya».
24

25. Allahın Resulu, ona Tanrının xeyir-duası vo salamı olsun, Kebe
önünde keçiriien yığıncağa gelir. Oradakılara Peyğember eleyhis-
selam bele deyir: «Qoyyürfthığuntf* Otluda ve x&matifii0ff9 otan?
larla bu üç şeyde bele davranın: eger onlar sizden merhemet um-
salar - merhemetli olun; eger sizden onlan mühakime etmenizi is­
teseler - edaletli olun ve sonuncu, dediyinize emel edin. Bunlara
emel etmeyene Allahın ve meleklerin qezebi tutar ve heç bir va-
cib, yaxud elave ibadet onu qaldıra bilmez».
Ve o eleyhisselam buyurub: «Her kim iki reqib arasında ada­
letsiz mühakime yeritse, Allahın ona leneti olsun!».
Peyğember buyurub: «Qiyamet günü Allah üç adamın üzüne
baxmaz; yalançı hökm sahihlerinin, zinakar qocanm ve şöhretpe-
rest kasıbın». Burada onların isteklerinde heddini aşdıqları nezer-
de tutulur.
Resul eleyhisselam bir defe öz meslekdaşlanna buyurub:
«Gün gelecek siz qerbi ve şerqi feth edeceksiniz ve onlar sizin
elinizde olacaq. O yerlerin bütün hakimleri, Allahdan qorxan, mü­
minlik yolun tutan ve emaneti geri qaytaranlar istisna olmaqla, Ce­
henneme girecekler». '
O buyurmuşdur: «Allahın öz qullarım tapşırdığı hakimler
içinde onları aldadan, düz istiqamet göstermeyen ve rehm etme­
yenlerden heç biri Cehennemden qurtula bilmeyecek».
O buyurmuşdur: «Her kirtı ki müselmanlar üzerinde haki-
miyyete sahibdir, ancaq onlarla öz doğmaları kimi davranmır,
onun yeri artıq Cehennemdir».
Allahın Resulu buyurmuşdur: «Menim ümmetimden ikisi
menim himayemden mehrum olacaq: despot hökmdar ve zererli
yenilikleri ve fanatizmi ile dinin serhedlerini aşan kes».
Resul eleyhisselam buyurub: «Allah bu beş adama qezeb ye-
tirer: teebeleri onun qarşısında bütün vezifelerini yerine yetirdik­
leri halda, onlarla edaletli davranmayıb zülmden qurtarmayan
hökmdara; tabeliyinde olanların güçlü (haqlı), güçsüz (haqsız) ol­
masına göre deyil, dostluğa ve hüsn-reğbetine göre qerarlar veren
müdire; arvad ve uşaqlarını Allaha ibadet etmeye çağırmayan, on­
lara dinin buyurduqlarmdan melumat vermeyen ve ruzisinin hara­
dan geldiyine ehemiyyet vermeyen aile başçısına; tutduğu işçiye
iş görülenden sonra pulunu ödemeyen adama; öz arvadı ve onun
cehizi ile insafsız davranan adama».
25

26. * 't
Bele neql edirler ki, Ömer ibn el-Xettab el-Feruq, Allah on­
dan razı olsun, bir defe defn merasiminde iştirak edirmiş. Bir kişi
ireli çıxıb cenaze namazı (selat el-canaze) qılır, meyiti qebre qoy-
duqdan sonra elini mezarın üstüne qoyub deyir: «İlahi, eger sen
ona ceza versen, bu, Senin haqqındır, çünki o, Sene itaetkarlıq
göstermemişdir. Bger Sen onu efv etmek istersense, onun, heqi-
qeten, Senin rehmine ehtiyacı var. Ey merhum, eger sen hökm-
dar, reis, xettat, qeddar ve vergi toplayan olmamışsansa, xoşbext-
sen». Bundan sonra o kişi adamların gözünden itir. Ömer ibn el-
Xettab emr edir ki, onu tapıb getirsinler. Lâkin o adamı heç yerde
tapa bilmirler. Onda Ömer (Allah ondan razı olsun) buyurur ki, o
şexs Xızır eleyhisselam imiş.
Peyğember, Allahın ona xeyir-duası ve salamı olsun, buyu-
rub: «Vay halına hökmdarların, reislerin ve qeddar adamların, Qi-
yamot günü onları göyden asacaqlar ve onları Cehennemde üzü
üste ele sürüyecekler ki, yer heyatında eledikleri emellere peşi-
man olacaqlar».
O buyurmuşdur: «Her kim ki on neferin qeyyumu olmuş (lâ­
kin onlarla edaletli reftar etmemişse), onu Qiyamet günü elleri
boynuna zencirienmiş getirecekler. Oger onun yaxşı emelleri
olubsa, zencirleri açacaq, yox eger yoxdursa, daha da ağırlaşdıra-
caqlar».
öli ibn Abu Talib, Allah ondan razı olsun, buyurub: «Göy-
lerdeki Hakimle görüşende vay olsun yerdeki hakimlerin halına.
Yalnız edaletli olan, şexsi marağına göre yox, haqq adına qerar
veren, qohumbazlığa meyi etmeyen, qorxu ve ya tamaha göre qe-
rarını deyişmeyib Allah Kitabını özlerinin emelleri üçün ayna se­
çen ve onu esas tutmaqla qerar veren hakimler bu müsibetden ke­
nar olacaqlar».
Resul eleyhisselam buyurub: «Qiyamet günü hökmdarlan
Tanrının qarşısına getirecekler ve Allah, O, Böyük ve Her şeye
qadirdir, onlara buyuracaq: «Siz yerde Menim qullanmm qeyyum-
lan olmuşunuz». Sonra onlardan birinden soruşacaq: «Sen menim
qullarıma niye Men müeyyen etdiyimden ağır cezalar vermisen?».
O cavab verecek: «Ey menim Rebbim, çünki o, Sene itaetsizlik
gösterirdi ve buyurduqlarınıza _zidd gedirdi». Böyük ve Qadir Al­
lah deyecek: «Senin qezebin Menim qezebimi keçmeli deyildi».
Sonra O, başqasından soruşacaq: «Niye sen Menim qullarıma men
buyurduğumdan yüngül cezalar vermisen?». O cavab verecek: «Ey
26

27. Allahım, men onlara rehm etmişem». Onda Allah-teala buyura-
caq: «Sen nece Menden artıq rehmli ola bilersen? Hem cezanı
ağırlaşdıranı, hem de onu yüngülleşdireni götürün Cehennemin
küncüne atın!»
Hüzeyfe, Allah ondan razı olsun, söylemişdir: «Men heç bir
hökmdarı, mömin olsun-olmasm, terifleye bilmerem. Çünki eşit-
mişem ki, bir defe Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve sa­
lamı olsun, buyurmuşdur: «Qiyamet günü hakimleri getirib Sirat
körpüsünden keçirecekler ki, edaletsiz qerarlar verenleri, mehke-
mede rüşvet alanları ve ya tereflerden birini daha artıq dinleyen­
leri Cehenneme atsınlar. Onlar bu körpüden aşağı yetmiş il uça-
caqlar ki, nehayet, Cehennemin dibine çatsınlar».
Hemçinin söylenilir ki, peyğember Davud eleyhisselam heç
kim onu tanımasın deye, libasım deyişib geceler gezer ve adamlar­
dan Davudun nece heyat keçirdiyi barede soruşarmış. Bir defe
meleklerden Cebrail insan simasında onun qarşısına çıxır. Davud
ondan soruşur: «Sen Davudun heyatı haqqında ne deye bilersen?».
Cebrail cavabında deyir: «Davud çox yaxşı insandır. Ancaq xezi-
neden deyil, öz elleri ile qazandığı çörekle qidalansaydı, daha
yaxşı olardı». Göz yaşları ve keder içinde geri dönen Davud Al­
laha el açıb deyir: «îlahi, mene ele bir senet öyret ki, men onun
sayesinde öz zehmetimle ve öz ellerimle çörek qazana bilim!».
Onda Allah ona zireh hazırlamağı öyredir.
Ömer ibn el-Xettab da, Allah ondan razı olsun, her gece ev­
den çıxar, gözetçilerle birge gezerdi ki, harada bir zede görse onu
diizeltdirsin. O, deyirdi: «öger qotur bir qoyun bele çaydan uzaqda
qalıbsa ve men heç ne etmiremse, Qiyamet günü bunun cavabını
vermeli olacam».
Ey sultan, sen bir Ömerdo, Allah ondan razı olsun, olan ilti­
fata ve edalete bax. İnsanlardan heç kim onun möminliyi seviyye-
sine çatmayıb. Gör o, nece düşünürdü ve Qiyamet gününün eza-
bından nece ehtiyat edirdi. Sen ise öz teebelerinin veziyyetine
diqqet yetirmeden ve memleketinin ehalisine laqeyd yanaşmaqla
hökmranlıq etmisen.
Abdulla ibn Ömer ve onun aile üzvlerinden bir neçesi bele
söyleyib: «Biz Allaha yalvarırdıq ki, Ömer ibn el-Xettabı yuxuda
bize göstersin. Nehayet, on iki il sonra men onu yuxuda gördüm.
O, qüsl edib, izara bürünmüşdü. Men ondan soruşdum: «Sen öz
Rebbinle nece görüşdün? Ve O, seni nece mükafatlandırdı?». O,
27

28. cavabmda soruşdu: «Menim sizi terk etmeyimden ne qeder vaxt
keçib?». Men cavab verdim: «On iki il». Onda o buyurdu: «Men
sizden synlandan bu vax(adek Tanrıya hesabat verirdim. Qorxur-
dum. Bger Allah her şeyi bağışlayan, Rehmli, Sexavetli ve Alice-
nab olmasaydı, mehv olacaqdım». Bu, yerdeki heyatmda qamçı-
smdan başqa, heç bir hakimiyyet simvolu olmayan Ömerin veziy-
yetidir.
Bhvalat
Yunan imperatoru Ömer ibn el-Xettabm yanına elçi gönderir
ki, onun gördüyü işlere nezer yetirsin ve onun emellerine tamaşa
etsin. Elçi Medineye daxil olub onun sakinlerinden soruşur: «Sizin
padşahımz haradadır?». Ona cavab verirler ki, bizim padşahımız
yoxdur, bizim rehberimiz var. O, indi şeherde deyil.
Elçi onu axtarmağa çıxır ve görür ki, o, güneşin altında yerde
- isti qumun üstünde, qamçısım balmc evezi başının altına qoyaraq
yatıb. Alnından o qeder ter axıb ki, yer islamb. Ele ki, elçi bunu
görür, qelbinde ona qarşı bir ehtiram baş qaldırır. O deyir: «Bu,
qarşısmda bütün şahların qorxudan dinçlik tapmadığı insandır. Sen
Ömer, adilsen. Buna göre de qorxu bilmeden sakit yatırsan. Bizim
padşah ise zorakıdır ve teeccüblü deyil ki, her zaman qorxu içinde
yatır. Men şahid oldum ki, sizin dininiz - Haqq dinidir. Bger men
bura elçi kimi gönderilmeseydim, İslamı qebul ederdim. Sonra
mütleq qayıdacam ve müselman olacam».
Ey sultan, bil ki, hakimiyyetin xeteri böyük, belası çox, soh­
beti uzundur. Hökmdar olan yalnız din alimlerine yaxın olmaqIa
qurtula biler. Bu alimler ona edaletin yolunu öyreder ve onun bu
tehlükoli veziyyetini yüngülleşdirerler.
, İkinci esas
Sen hemişe bele alimlere doğru yönelmeli ve onların nesi-
hetlerini dinlemeye çalışmaksan. Kafir alimlerin dünyevi
heyatm nemetlerine heves gösteren davamçılarmdan qorun-
malısan. Onlar seni medh edib yoldan çıxararlar. îsteyerler
ki, haram mala aludeçilikden, dinin qadağan etdiyi yolla (ha­
ram) elde edilenden ve senin elinde olanlardan yalan ve hiy-
le ile ne ise qazansınlar ve sen onlardan razı qalasan. Heqiqi
alim ise senin elindekine göz dikmez. Ve o, sene meslehet-
lerinde ve söylediklerinde maraq güdmez.
28

29. Bele neql edirler ki, el-Belxinin qardaşı xelife Harun er-Re-
şidin yanına gelende, o soruşur: «Sen zahidin qardaşısan?». 31-
Belxi deyir: «Men qardaşam, ancaq zahid deyilem».
Harun er-Reşid deyir: «Mene bir meslehet ver». Cavabında''
eşidir: «Heqiqeten, Allah seni 3bu-Bekr es-Sadiqin yerine qoy-
muşdur ve senden doğruluq teleb edir. O, sene Ömer el-Feruqun
mövqeyini vermiş ve senden heqiqoti yalandan ayırmağı teleb
edir. O, seni Osman Zynnureynin yerinde oturtmuş ve senden
onun kimi sade ve eliaçıq olmağı teleb edir. O, 31i ibn 3bu Tali­
bin yerini sene vermişdir ve senden elm ve edalet teleb edir». Ha­
run er-Reşid deyir: «Mene meslehetlerini artıq et». O deyir:
«Yaxşı. Bil ki, Allahın Cehennem adlanan bir yeri var ve O, seni
hemin yerin qapıçısı qoymuş ve üç şey: xezine, qamçı ve qılmc
verib, insanların Cehenneme girmesinin qarşısını almağı tapşır-
mışdır. Buna göre de kim ehtiyac üzünden qapına gelse, ona xezi-
nenden pay vermeye etiraz etme, kim Rebbinin buyurduğuna qarşı
getse, onu qamçı ile cezalandır ve kim de nahaqdan adam öldürse,
onu merhumun yaxın qohumu icaze vererse, bu qılıncınla edam et.
3ger sen öz Rebbinin emrini yerine yetirmesen, onda axiretde Ce­
hennem sakinlerinin başçısı olacaqsan». Harun er-Reşid deyir:
«Mene daha bir neçe meslehet ver». O, cavabında söyleyir: «Sen
suyun menbeyi, canişinler ise senden axan kiçik çaylardır. 3ger
qaynaqda su temiz olsa, bu çayların bulanıqlığı ona maneçilik tö-
retmez. Yox, eger bu menbe bulanıq olsa, onda çayların temizliyi
bele ona kömek ede bilmez».
Bhvalat
Bir defe Harun el-Reşidle Abbas Fudeyl ibn İyyada baş çek­
meye yollanırlar. Onun evinin qapısına çatanda Fudeylin bu Quran
ayesini oxuduğunu eşidirler:
«Yoxsa dünyada pis amaller edanlar (axiratda) onları iman
gatirib yaxşı işler göranlarla bir tutacağımızı, onların hayatlarının
va ölümlerinin eyni olacağını güman edirdilar» (Quran, 45:21).
Ayenin menası: Yoxsa, yanlış iş görenler ve pis emeller tö-
redenler onlann xeyir iş görenler ve möminlerle bir seviyyede tu-
tulacaqlarmı düşünürler? 31bette yox. Onlar fikirlerinde yanılırlar.
Bu zaman Harun er-Reşid deyir: «3ger biz bura nesihet al­
mağa gelmişikse, bu ele kifayetdir». Sonra o, Abbasa gösteriş ve­
rir ki, qapını döysün. O, qapını döyüb deyir: «Möminlerin emirine
29

30. qapılannı aç!». Bu vaxt Fudeyl soruşur: «Bmirol-möminin menim­
le ns işi var?». Abbas yen© söyİ0yir: «Bmir© tabe ol vo qapını
aç!». Bu zaman gec© imiş, evd© çıraq yanırmış. O qalxıb çırağı
söndürür v© qapmı açır. Harun ©r-R©şid iç©ri girib ©lini gezdirir ki,
Fudeyl il© görüşsün. O, ©li il© Fudeyli tapanda deyir: «0g©r Qiya-
m©t günü cezadan qurtula bilm©s©, vay s©nin bu ©linin halına».
Sonra ©lav© edir: «Ya ©mirol-möminin, Allah qarşısında sorğu-
suala hazırlaş. Çünki O, s©ni Siratda dig©r müs©lmanlardan ayıra-
caq v© s©nd©n onların h©r birin© gör© ©dal©t t©l©b ed©c©k». Harun
©r-R©şid b©rkd©n hÖnkürmey© başlayır v© bunu gör©n Abbas de­
yir: «Ey Fudeyl, bir q©d©r sakit ol. S©n ©mir©l-mömini öldürür­
sen». O is© cavab verir: «Ey Haman, onu öldüren s©n v© s©nin tay-
fandır. S©n is© m©n© deyirs©n ki, sakit ol, s©n ©mir©l-mömini öl-
dürürson». Bu vaxt Harun ©r-R©şid Abbasa deyir: «S©n© Haman
dem©kl©, o, m©ni do fıron adlandırmış oldu». Sonra Harun ona min
dinar uzadır v© deyir: «Bunlar halal puldur - monim anamın mira­
sından qalıb». Fudeyl is© ona bel© cavab verir: «S©n bunu m©n©
ver©rk©n mon son© bunlardan ©1 ç©kib Allahının yanına qayıtmağı
©mr edir©m». V© pulu q©bul etmoyib onu t©rk edir.
Öm©r ibn Bbdüloziz M©h©mm©d ibn K©ob ©1-Kurzid©n xa-
hiş edir ki, ©dalotin nec© olduğunu onun üçün t©svir etsin. O deyir:
«Sondon yaşlı müselmana oğul, sonl© homyaşıd müselmana qar-
daş, s©nd©n kiçik yaşlı müselmana ata kimi ol. Günahkar olanı öz
günahı (cinayeti) d©r©c©sind© cezalandır. Kin boslediyin h©r han-
sı müsolmanı vurmaqdan qorx, çünki bu, s©ni Cehennem© aparar».
Çox mömin adamlardan biri dövrünün hökmdannın yanma ge­
lir. Hökmdar ona deyir: «Men© öyüd ver». Mömin ş©xs deyir: «Ya
©mirel-möminin, siz© molum olsun ki, m©n bir dof© Çin© getmişdim.
O vaxt Çinin hökmdan xost©liy© düçar olmuşdu, onun qulağı batmış-
dı v© o eşitmirdi. Bir dof© m©n onun ağlaya-ağlaya bu sözlori dediyini
eşitdim: «Men kar olduğuma gör© ağlamıram. Ona gör© ağlayıram ki,
qapımda duran v© m©nd©n kömok istoyon mozlumun feryadını eşid©
bilmirom. Şükür Allaha ki, O, monim gözlerimi saxlayıb». Bundan
sonra o, f©rman verir ki, zülm© moruz qalmış adamlar qırmızı geyin-
sinlor. V© hor gün filin belin© oturub gozor, kimin ©ynind© qırmızı
paltar görerdis©, onu çağınb şikayotini qebul ed©r v© şikayetçi olduğu
adamla münasibotini ©daletli h©ll ederdi.
Ey ©mirol-möminin, siz bir kafir padşahın Böyük Allahın
qullarına nec© ş©fq©tl© davrandığına baxın. Sonra özünüzün, Pey-
30

31. ğember, Allahın ona xeyir-duası vo salamı olsun, neslinden ve
mömin olmağınıza baxmayaraq, teebelerinize münasibetinize ne-
zer yetirin».
Bir defe Bbu Kulab Ömer ibn Bbdülezizin meclisine gelir.
Ömer ona buyurur: «Mene meslehet ver». O deyir: «Adem eley-
hisselamdan bu günümüzedek senden başqa xelife qalmamışdır».
Ömer deyir: «Mene daha bir neçe nesihet ver». O cavab verir:
«Sen birinci xelifesen ki, öleceksen». Ömer yene ondan nesihet
etmesini isteyir. Bbu Kulab deyir: «Bger Allah seninle olsa, seni
heç kim qorxuda bilmez. Yox, eger O, seninle deyilso, sen heç
yerde gizlene bilmeyeceksen». Onda Ömer deyir: «Senin söyle­
diklerin mene kifayet etdi».
Süleyman ibn Bbdiilmalik xelife idi ve bir defe fikre dalıb
dedi: «Men bu dünyada çox xeyir işler gördüm. Göresen menim o
dünyada ehvalim nece olacaq?» O dövrün en bilikli ve en mömin
adamlarından olan Bbu Hazimin yanma adam gönderdi ve tapşırdı
ki, ona bele söylesin: «Seherler yediyin yemeyi mene gönder». O
da bir parça kepekden çörek gönderdi ve bildirdi ki, onun seher
yemeyi budur. Süleyman bunu görende ağladı, ona qarşı qelbinde
böyük reğbet hissi doğdu. Üç gün heç ne yemeyib oruç saxladı.
Yalnız üçüncü günün gecesi ailesi ile birlikde şam eledi ve o, ke­
pek çöreyini yedi. Mehz bundan sonra onun oğlu Ömer ibn Bbdü-
leziz dünyaya geldi. Bbdüleziz dövrünün en şerefli, düzgünlüyü
ile seçilen, edaletli, mömin ve emeli-saleh şexsiyyeti oldu. O,
Ömer ibn el-Xettabın, Allah ondan razı olsun, yolunu tutdu. Ve
deyilenlere göre, bunlar Süleymanın xeyirxahlığı, orucu ve çöreyi
yediyine göre olub.
Ömer ibn Bbdülezizden, Allah ona rehmet elesin, soruşur­
lar: «Senin bu qeder düzgün olmağına sebeb ne olub?». O deyir:
«Bir defe men öz xidmetçimi vurdum. O ise mene dedi: «Men Qi-
yamet qopacağı günden evvelki geceni tesevvür edirem». Bu söz­
ler menim üreyimi yerinden oynatdı».
Bir meşhur şexs Harun er-Reşidin Brefatda başıaçıq, qızmar
gün üstünde ayaqyalın durub, Allaha el qaldırıb bele dediyini gö­
rür: «Sen - Sensen, men ise menem. Menim xasiyyetim her gün
Şenin itaetinöen çıxmaq, Senin xasiyyetin mene her gün Senin
Bfvin ve Rehminle qayıtmaqdır». Bunu gören hemin adam dedi:
«Qüdretli yerin her şeye qadir göyler qarşısında itaetine baxın!».
31

32. Bir defe Ömer ibn Bbdüleziz Bbu Hazimden nesihet isteyir.
Bbu Hazim ona deyir: «Yatanda ölümü başının altına qoy. Ölümün
tez gelmesini istesen, onun yanında ol, ölümün gec gelmesini iste-
yirsense, onun yanında ondan yayın».
j Buna göre hökmdarlara başqalannın nesihetlerini dinleyib
onları nezere almaq ve her defe alim görende ondan meslehet is­
temek vacibdir.
Alim ise padşahlara doğru yol göstermeli, onları aldatmamak
ve onlardan haqq sözünü esirgememelidir. Ve her kim ki yalan
danışır, o, zülmün iştirakçısına çevrilir. J
• •
Üçüncü esas:
[ Yalnız özünü edaletsizliklerden çekindirmeyib, hem de qul-
luğunda olanları, canişinlerini ve müavinlerini terbiyelendir-
mek ve onların haqsızlıq etmesine icaze vermemek. Çünki
sen axiretde tekçe öz haqsız emellerine göre deyil, onlann
da haqq işlerine göre sorğu-sual edileceksen.!
Ömer ibn el-Xettab öz valisi Musa ed-Bşeriye yazmışdı:
«...sonra...6 İIeqiqeten, en xoşbext hökmdar teebeleri xoşbext
olan, en bedbext hökmdar - teebeleri bedbext olandır. Zülmden
çekin, çünki senin xidmetçilerin de seni teqlid edirler. Sen otlağa
düşmüş ve hedden artıq otlamaqdan kökelib öz ölümüne bais olan
heyvan kimisen. Çünki bele heyvanı mehz köklüyüne göre kesir­
ler ve yeyirler».
Tövratda ise yazılmışdır: «Hökmdar eger öz teebelerinin
düzgün olmayan emellerinden xeber tutarsa, lâkin heç bir tedbir
görmezse, bu haqsızlıqlar onun adına yazılacaq ve o, buna göre it-
tiham edilib cezasını alacaq».
Hökmdar bilmelidir ki, en edaletsiz insan imanını ve axiret-
doki gelecek heyatmı dünyadaki başqalarma mexsus nemetlere sa­
tandır. İnsanların çoxu öz nefsinin quludur ve hevesinde olduğuna
çatmaq üçün her cür hiyleye el atır. Bütün qulluqçular ve xidmetçi-
ler özlerinin dünya heyatındakı payından öteri hökmdarlannı alda­
dır ve onu haqsızlığa tehrik edirler. Bununla da öz meqsedlerine
çatmaq üçün onu Cehenneme sürükleyirler. Haram dirhem qazan-
maqdan ötrü senin mehvine çalışandan ise daha pis düşmen yoxdur.
6 Bu sözlor («sonra ise») imamın möizosinde ve ya hökmdarlann m ektublannda Allahın
ve Mohommod pcyğomborin torifinden sonra verilir.
32

33. Öz teebelerine qarşı adaleti gözlemek isteyen hökmdar öz
nöker-naibine de edaletli olmağı öyretmeli ve onlara öz arvad-uşa-
ğma baxdığı kimi nezaret etmelidir. Bu da yalnız hökmdarın eda-
leti könlünde besleyeceyi, ağıl ve imanı kef ve qezebin deyil, kef
ve qezebi ağlın ve imanın esirine çevireceyi zaman mümkündür.
O hem de bilmelidir ki, ağıl meleklerle eyni mahiyyetden
ve Allahın ordusundan, kef ve qezeb ise şeytanın leşkerindendir.
Allah ordusunu arxaya keçirib, şeytan ordusunu önünde tutan baş-
qalarına qarşı nece edaletli ola biler? Ona göre de edalet güneşi bi­
rinci hökmdarın qelbinde baş qaldırmalı, sonra ev sakinlerini ve
padşahın yaxınlannı nuruna boyamalı ve yalnız bundan sonra onun
İşığı teebelere çatmalıdır. Güneş olmadan işıq elde etmek isteyen
ise mümkün olmayanı isteyir ve elçatmaz olanın arzusundadır.
Ey sultan, bil ve anla ki, edalet eqli dolğunluqdan yaranır.
Dolğun eqle sahib olmaq ise şeyleri olduğu kimi görmek, onların
xarici görünüşüne aldanmayıb mahiyyetini derk etmek demekdir.
Meselen, eger sen dünya heyatından öteri insanlara eziyyet edir-
sense, onda mütleq bunda hansı meqsedin olduğunu bilmelisen.
Ve eger burda senin meqsedin yaxşı qidalanmaqdırsa, onda sen
bilmelisen ki, bu, heyvani istekdir. Çünki yemekde ve içmekde
hedd tanımamaq heyvanlara aid xüsusiyyetdir. Yox, eger senin
meqsedin, tutaq ki, ipekden don geymekdirse, onda bilmelisen ki,
sen kişi cildinde bir qadınsan. Çünki özünü bezemek ve yüngüllük
qadın işidir. Yox, eger senin meqsedin düşmene qezebini tökmek-
dirse, onda sen - insan cildinde vehşisen. Yox, eger sen bununla
insanların sene xidmet etmesine çalışırsansa, onda sen özünü ağıllı
göstermek isteyen axmaqsan. Çünki ağıllı olsaydın, bilerdin ki,
sene xidmet edenler eslinde öz qarmlarına ve öz isteklerine qulluq
edenlerdir. Ve eslinde onların xidmeti ve itaeti sene deyil, özleri-
nedir. Bunun göstericisi olaraq deyek ki, meselen, eger onlar eşit­
seler ki, hakimiyyet senin elinden çıxır ve bir başqasının eline ke-
çir, ele o anda seni terk edecekler. Kim onlara dinar ve dirhem
ved etse, onlar da ona xidmet ve itaet edecekler. Heqiqeten, bu,
çox gülüncdür.
Şeylere herterefli baxa bilen ve onun zahiri görünüşüne al-
danmayanlar ağıl sahihleridir. Biz bu meseleleri söyledik ve onla­
rın mahiyyetini izah etdik. Kim bunlara inanmırsa, o, ağıllı adam
deyil. Ve her kimin ki ağlı yoxdur, o, dindar ola bilmez ve onun
yeri Cehennemdir. Bu sebebden her cür xoşbextliyin esası ağıldır.
33

34. J)ördüncü esas
Hökmdarlar, adeten, tekebbürlii olurlar. Tekebbürden ise qi-
sasa ve qezebe sebeb olan narazılıqlar töreyir. Qezeb - ağlın
şer ruhudur, onun düşmeni ve faciesidir. Biz bunu artıq «Qe-
zeb kitabı» ve «Zererli şeyler fesli»nde7 xatırlamışıq. Bger
senin qezebin çoxdursa, onda sen öz işlerinde rehmli dav­
ranmağa çalışmalı, soxavet göstermeyi ve bağışlamağı öy-
renmelisen. Sen buna verdiş edenden sonra peyğemberlere
ve Allahın dostlarına benzeyeceksen. Yox, eger qezebini
tökmeyi özüne verdiş etsen, onda heyvana ve vahşilere ox-
şayacaqsan.J
Bhvalat
Xelife Bbu Cefer el-Mensur el-Mübarek ibn Fedlin yanında
bir neferi öldürmeyi emr edir. İbn Fedl deyir: «Ey emirel-mömi-
nin, onu edam etmezden qabaq bir ehvalata qulaq as. Bl-Hesen el-
Besri revayet edirdi ki, Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası vo
salamı olsun, buyurub: «Allahın hamını bir yere cem edeceyi Qi-
yamet günü carçılar söyleyecek: «Allah qarşısmda yaxşı emel sa­
hihleri, yerinizden qalxın». O zaman yalnız insanları efv etmiş
olanlar ayağa qalxacaq ve Allah buyuracaq: «Onları azad edin,
Men onları bağışladım».
Hökmdarlar en çox onları pisleyen ve haqlarında xoşagel-
mez sözler danışanlara qezeblener ve onların qanını axıtmağa çalı-
şarlar.
İsa ibn Meryem, ona salam olsun, Yehya ibn Zekeriyyeye
deyir: «Bger kimse senin haqqmda haqq söz danışrsa, Allaha min-
netdarlıq et. Yox, eger kimse senin haqqında nahaqdan danışırsa,
onda Allahına daha çox teşekkür ele. Çünki O, senin yaxşı emel­
lerinin sayını, sen heç ne etmesen bele, daha artıq eder. Yeni onun
xeyir emelleri de böhtan danışdığına göre senin adına yazılar».
Bir defe Allahın Resulunun, ona Allahın xeyir-duası ve sa­
lamı olsun, yanında bir kişini xatırlayıb deyirler ki, o, cesur insan­
dır. Peyğember soruşur: «Bu ne demekdir?». Ona deyirler: «O,
kimle qarşılaşsa, onun öhdesinden geler ve onu basar». Peyğem­
ber, ona xeyir-dua ve salam olsun,-buyurur: «Cesur adam özgesine
deyil, özüne qalib gelendir».
7 «İhyai-ulum id-din» kitabından.
34

35. Resul eleyhisselam deyib: «Bu üç keyfiyyeti olan adamın
imanı kamil olar: öz q0zebini boğanın, adil olanın ve imkanı ol-
duqda bağışlayanın».
Bir defe Zeynalabidin 81i ibn Hüseyni mescidde bir nefer
tehqir etdi. Onun xidmotçileri ireli yeriyib günahkarı cezalandır-
maq isteyende Zeynalabidin onları saxlayıb dedi: «Ona el vurma­
yın». Sonra üzünü bu adama tutub bele söyledi: «Ey insan, men
sen deyenden daha artıq günah sahibiyem. Ve sen menim haq-
qımda çox şeyi bilmirsen. 8ger isteyirsense, men sene bezi şeyler
danışa bilerem». Hemin adam xecalet çekdi ve utandı. Zeynalabi­
din eynindeki köyneyini çıxanb ona verdi ve emr etdi ki, ona daha
min dirhem versinler. Hemin şexs gederken dedi: «Men şahadet
verirem ki, bu gene, heqiqeten, Allahın Resulunun, Allahın ona
xeyir-duası ve salamı olsun, nevesidir!».
Bele neql edirler ki, Zeynalabidin bir defe öz nökerini iki
defe seslese de, o cavab vermir. İmam soruşur: «Menim seni ça­
ğırdığımı eşitmedinmi?». Nöker cavab verir: «Beli, eşitdim». O de­
yir: «Niye bes cavab vermirdin?». Nöker deyir: «Men bilirdim ki,
sen kamil exlaq sahibisen, ona göre senden qorxmurdum». Onda
imam deyir: «Hemd olsun Allaha ki, menim qulumu menden qorx-
maqdan qurtarıb».
Hemçinin deyirler ki, onun bir nökeri var idi, bir defe qoyu-
nun üstüne yıxılıb, heyvanın qıçını qırdı. İmam ondan soruşdu:
«Niye bele etdin?». O, cavabında dedi: «Men bunu qesden, sizi
qezeblendirmek üçün etdim». Zeynalabidin buyurur: «Menim qe-
zebim ve hissim sene bunu öyredene - şeytanadır. Allah rizasma
seni azad edirem».
Revayet edirler ki, bir nefer Zeynalabidini nalayiq sözlerle
tehqir edir. O buyurur: «Ey insan! Menimle Cehennem arasında
bir sedd vardır ve eger menim qismetimde onu aşıb odların içine
düşmek varsa, senin söylediklerinin menim üçün heç bir ehemiy-
yeti yoxdur. Yox, eger men bu şeddi aşmayacağamsa, onda men
senin dediyinden daha pisom».
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, de­
yib: «Xeyirxah ve rehmli insan daim oruç tutmuş kimidir, (bunlar­
dan mehnım) insansa, öz ailesinden başqa, heç kim üzerinde haki-
miyyeti ve ağalığı olmasa bele, müstebidlerle bir sırada tutular».
Allahın Resulu, ona salam olsun, deyib: «Cehennemin qapı-
smdan şerietin buyurduğunun eksine olaraq, kin-küduretden el
çekmeyenlerden başqa, heç kim girmeyecek».
35

36. Bele neql edirler ki, Allahın ienetine gelmiş şeytan peyğem­
ber Musa eleyhisselamı görüb ondan soruşur: «Ya Musa, gel men
sene üç şey öyredim, evezinde sen Allahdan menim üçün bir şey
iste». Musa eleyhisselam deyir: «Bu üç şey nedir ki?». Şeytan ca­
vab verir: «Ey Musa, özünü paxıllıqdan, qezebden ve kinden qoru.
Çünki paxıl yelbeyin olar ve men onunla uşaq topla oynadığı kimi
oynaram. Özünü tamahkarlıqdan qoru, çünki o, insanın dünya he-
yatını ve imanını korlar. Ve özünü qadınlardan qoru, çünki menim
insanlar arasında qadınlardan artıq güvenilesi müttefıqim yoxdur».
Allahın Resulu, ona salam olsun, buyurub: «Her kim öz qe-
zebini boğsa, baxmayaraq ki, o, bunu etmeye de bilerdi, Allah
onun qelbini xoşhal ve imanlı eder. Kim Allah qorxusundan lovğa
ve tekebbürlü görünmemek üçün uzun etekli paltarlar geymezse,
Allah onu şeref libasına bürüyer».
O hezret buyurub: «Allahın qezebini unudan qezebli adam­
lara lenet olsun».
Bir defe Mehemmed Peyğemberin, Allahın ona xeyir-duası
ve salamı olsun, yanına bir nefer gelib ondan xahiş edir: «Meni ele
bir işe öyret ki, men bu işime göre Cennete daxil ola bilim». «Qe-
zeblenme», - deye peyğember buyurur. «Daha ne?» - kişi soruşur.
Peyğember buyurur: «Günorta namazından sonra yetmiş defe Al­
lahdan bağışlanmanı xahiş et ki, O, senin yetmiş illik günahların­
dan keçsin». Hemin şexs deyir: «Axı menim yetmiş illik günahla­
rım yoxdur». Peyğember buyurur: «Onda senin ananın günahları
bağışlanar». O adam yene deyir: «Menim anamın da yetmiş illik
günahları yoxdur». Allahın Resulu deyir: «Onda senin atanın».
Hemin şexs cavab verir: «Menim atam da yetmiş illik günah sahibi
deyil». Peyğember buyurur: «Onda senin qardaşlannın». «Beli», -
deye, o şexs cavabmda söyleyir.
İbn Mesud neql edir ki, Resulallah, Allahın ona xeyir-duası
ve salamı olsun, bir defe emlak bölüşdürerken bir nefer bölgünü
edaletli hesab etmeyerek söyleyir: «Bu bölgü Haqq bölgüsü de­
yil». Bu sözleri Peyğembere çatdıranda o, esebileşir ve rengi qıza-
rır, lâkin yalnız bu sözlerle kifayetlenir: «Allah menim qardaşım
Musaya rehmet elesin. Onu o qeder incitdiler, amma o, bu haqsız-
lıqların hamısına dözdü».
Bu bir neçe ehvalat vo revayetler hökmdarlara nesihet üçün
gerekdir ve eger onlar möhkem iman sahibloridirse, bunlardan ne-
36

37. tice çıxaracaqlar. Bger bizim çekdiyimiz misallar onlara tesir et­
mezse, bunun sebebi onlann qelbinde imanın olmaması, dinden
ise boşboğazlıqdan savayı, bir şey qalmamasıdır.
Beşinci esas
) Sene düşen ve ya teqdim olunan her bir işe baxarken özünü
reiyyet, başqasını ise hökmdar kimi tesevvür et. Özüne reva
görmediyini başqa müselmana arzulama. Bger sen buna yol
versen, öz teebelerini aldatmış ve satmış olarsan."7
Bele revayet edirler ki, Bedr savaşı günü Allahın Resulu,
ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bir kölge yerde oturmuş-
du. Bu zaman Cebrail melek onun yanına endi ve söyledi: «Ey
Mehemmed, sen özün kölgelikde oturub yoldaşlarını güneşin al­
tında qoymusan?». Bax belece, o da mezemmet olunurdu!
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bu­
yurub: «Kim Cehennemden qurtarıb Cennete girmek isteyirse, o,
ölüm ayağında bele şehadet getirmeye özünde güc tapmalı ve he-
yatda özüne reva bilmediyini diğer müselmanın başına gelmesine
imkan vermemelidir».
O eleyhisselam buyurub: «Her kim ki seherler qelbinde Al­
laha xoş niyyetle yuxudan durmursa, onda Allahdan heç bir ela-
met yoxdur. Müselmanlann derdini çekmeyen kimse ise onlardan
deyil».
Aitmcı esas
Senin ehtiyacı olanlara ve qapında dayananlann umacaqla-'
I *
nna etinasız yanaşmamağın üçündür. Özünü bu tehlükeden
qorumalısan. Senden umacağı olan müselmanlann sayı ne
qeder çox olsa da, elave itaetkarlıq xatirine onlann isteyini
yerine yetirmekden yayınma. (
Bir defe Ömer ibn Bbdüleziz qapısına gelen insanlann ehti-
yaclannı hell edirdi. Günortayadek oturub çox yoruldu ve evine
girdi ki, bir az istirahet etsin. Bu zaman oğlu ona bele dedi: «Qa-
pında bu qeder ehtiyacı olan adam dayandığı ve senin onlara la-
qeyd olduğun zaman ecelin seni yaxalamayacağına teminatın var-
mı?». «Sen haqlısan, menim oğlum», - o, cavabında bildirdi ve
qalxıb işini davam etdirmek üçün saraydaki yerine getdi.
37

38. Yeddinci esas
Sen özünü debdebeli paltarlar geyinmek, lezzetli teamlar ye­
meye aludeçilik kimi ifrata varan isteklere öyretmemelisen.
Sen sade olmaksan, çünki sadelik olmadan edalet de olmaz. ,
Ömer ibn el-Xettab, Allah ondan razı olsun, möminlerin bi­
rinden soruşdu: «Sen menim emellerimde sene xoş olmayan nese
görmüsenmi?». O cavab verdi: «Men eşitmişem ki, sen öz masanın
üstüne iki köke qoyursan. Ve daha eşitmişem ki, senin iki köyneyin
var; birin gece, birin de gündüzler geyirsen». Ömer soruşdu: «Bun­
lardan başqa, daha ne deye bilersen?». O cavab verdi ki, heç ne.
Onda el-Xettab söyledi: «And olsun Allaha ki, bunlar uydurmadır».
Sekkizinci esas
Bger sen nezaketli ve mehriban ola bilirsense, sert ve qaba
hereket etme.
J
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyu-
rub: «Qiyamet günü Allah öz teebelorine ıehm etmeyen hakimler­
den heç birini bağışlamayacaqdır. O Bleyhisselam Allaha bele dua
ederdi: «İlahi, öz teebelerine merhemetli olan hökmdarlara rehm et,
öz teebelerine qarşı amansız hökmdarlara qarşı ise amansız ol».
O eleyhisselam buyurub: «Hakimiyyet ve idareçilik ona la-
zımi şekilde yanaşanlar üçün xeyirli, mesuliyyetsiz yanaşanlar
üçün ise zererlidir».
Hişam ibn Bbdülmalik Bmevi xelifelerinden biri idi. Bir
defe o, ülema Bbu Hazimden soruşdu: «Xelife mövqeyinin tehlü-
kesinden nece xilas olmaq mümkündür?». O dedi: «Hor dirhemini
halal yolla qazanıb doğru, teyinatma uyğun xerclemekle». Xelife
dedi: «Bunu kim bacara biler ki?». O cavab verdi: «Cennet hezzini
isteyib, Cehennem ezabmdan qorxan».
Doqquzuncu esas
Sen dinin qayda-qanunlarma riayet etmekle öz teebelerinin
sevgisini qazanmağa çalışmaksan. Allahın Resulu, ona Tan­
rının xeyir-duası ve salamı olsun, özünün ardıcıllarına deyir-
di: «Menim ümmetim içinde en yaxşıları sizi sevenler ve si­
zin sevdiklerinizdir. Menim ümmetim içinde en pis insanlar
38

39. ise siz9 kin besleyib lanet deyenler ve sizin de niffet edib
lenetlediklerinizdir». |
Hökmdar hüzurunda onu medh eden her kese aldanmamak
ve reiyyetin tamamen ondan razı olduğunu düşünmemelidir. Çün­
ki hökmdara terif söyleyenler bunu ondan qorxduqları üçün eder­
ler. O, ölkenin her yerine inanılmış adamlarını göndermeli ve öz
sehvlerini görmek üçün onlardan reiyyetin veziyyetini xeber alıb,
melumat toplamalıdır.
Onuncu esas
i Kim olursa olsun, heç bir adamın rifahı üçün sen dinin gös­
terişlerini pozmamalısan. Çünki dünya nemetlerinden öteri
Allahın qezebine gelmiş her bir kesin son menzili Cehen-
nemdir.J
Ömer ibn el-Xettab, Allah ondan razı olsun, demişdir: «Men
yuxuya dalanda insanların yansı mene esebileşmiş olur. Heqiqeten,
haqqı elinden alınanın qezebinden qurtulmaq qeyri-mümkündür.
Düşmen olanlann da bir-birine xeyirxahlığı mümkün deyil. İnsanla-
nn en cahili ise insan rizası üçün Allah rizasını terk edendin).
Müaviye Aişeye, Allah ondan razı olsun, yazır ki, ona kiçik
ibretamiz nesihetler versin. Aişe de ona bunları yazır: «Men bir
defe Allahın Resulunun, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
bele dediyini eşitdim: «Her kim ki, insanlann açığı tutsa bele, Al­
lahı qane etmeye çalışsa, Allah ondan razı qalar ve insanlan da on­
dan razı eder. Her kim ki insan rizası üçün Allahı qezeblendirmiş
olsa, yeni insanları (Allaha) ibadete çağırmasa, onlara dini mesele­
leri öyretmese, insanlara haram yedirtse, işçiye onun haqqını, qa-
dma onun hüququ çatanı vermese, Allah ondan narazı qalar ve in­
sanları da ona qarşı narazı eder».
İMAN AĞACINI QİDALANDIRAN
İKİ M 0NB0 HAQQINDA SÖHB0T
İndi ise sen artıq İman Ağacının köklerinin ve budaqlarının
mahiyyeti ile tanış olduqdan sonra bil ki, bu Ağacın su içdiyi iki
menbe vardır.
39

40. i Birinci menbe - yer alemini, onun mahiyyetini ve neden
onda insanın yarandığını bilmekdir.
Ey sultan, sen bil ki, bu dünya müveqqeti, insan ise bir sey-
yahdır. Onun üçün ilk dayanacaq anasının betni, sonuncu dayana-
caq ise mezarıdır.
Heqiqetde ise insanın daimi mekanı, veteni, ebedi mövcud-
luğu bu heyatdan sonra başlayır. însan ömründen geden her il - bir
keçiddir; öten her ay - onun yolunda olan dayanacaqdır; her hefte
- onun yolunun üstüne çıxan yaşayış meskenidir; her gün - onun
qet etdiyi bir mildir; her nefes - onun atdığı addımdır. İnsan her
yeni nefesi ile axiret heyatına yaxıniaşır. Bu heyat, sadece olaraq,
bir körpüdür ve bütün heyatını bu körpünün tikintisine hesr eden­
ler bir gün anlayacaqlar ki, onlar ömürlerini bu meşğuliyyete serf
eden sersemler olmuşlar.jHeqiqeten, o insanlar müdrikdirler ki,
heyatlarını bu meşğuliyyete serf etmemişler, ehtiyacları olandan
artığın arxasmca düşmemişler. İnsan ne qeder çox var-dövlet top­
lamasına baxmayaraq, onun qismeti geyimine, qidalanmasına, fitre
ve zekata payladığı teleb olunan mebleğden artıq deyildir. Bu
mebleğden artıq qazanılan var-dövlet onun üçün bir belaya çevri­
lecek; ele bir belaya ki, ölen gününe kimi insandan aynlmayacaq-
dır. Ve o, ona qismet edilenlerin hesabına, qadağan olunanların ise
cezasını verecekdir.
Blbette ki, halal qazanılan var-dövlet üçün insan sorğu-sual-
lardan azaddır. Haram yolla elde edilenlere göre ise o, mütleq ce-
zalanacaqdır. Buna göre qebir evinde verilecek ceza ona gönderil­
miş beladan daha ağır olacaqdır.
Bununla bele, eger insan iman ehlindendirse ve onun çiyin-
leri her iki melekden xali olmayıbsa, qorxu üçün heç bir esas yox-
dur, çünki allah rehman vo bağışlayandır.
Ey sultan, bilmelisen ki, bu dünyada rahat heyat bir neçe
gün davam edir. Bütün ömür çetinlik ve ezabla keçir. Osl rahatlıq
axiretdedir ve o, daimidir. Ağıllı insan bu müveqqeti heyatdakı
bütün sınaqları uğurla keçir ki, ebedi heyatda rahatlıq tapa bilsin.
İzahat
Sevgilisi olan birine deseler ki, eger sen bu gece onun ya­
nma getsen, bu, son görüş olacaq, seherecen sebr edib gözlesen,
heç bir çetinlik ve narahatçılıq olmadan sevgilin minlerle gece se­
40

41. nin olacaq. Hansı q8rar daha ağıllı olar? Hetta bu sevgi ateşli olsa,
yarsız yaşamaq ezab verse de, daha düzgün olar ki, bir gecenin
ezabını yola verib, evezinde minlerle gece elde edesen. Bu dünya­
daki heyat ise axiret heyatmın heç minde biri de deyildir, müqayi-
seye gelmezdir. Çünki gelecek heyat daimidir ve onun mövcudlu-
ğunu zamana sığdırmaq qeyri-mümkündür.
Biz dünyevi varlığı eks etdiren böyük bir kitab yazsaq da, in­
di yalnız on dünyevi emelden behs etmekle kifayetleneceyik. Biz
Allahın kömekliyi ile onun mahiyyetini on misal ile açmağa çalı­
şacağa
I Misal. Bu dünyanın şehri ve cazibddarlığı haqqında.
Mehemmed Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, buyurmuşdur:
«Bu dünyadan özünüzü qoruyun, çünki onun şehri Harut ve
Marutun şehrinden de güdüdür».8
Onun en esas şehri seni ovsunlamasmdadır; sene ele gelir ki,
o, senin elindedir ve sen çox rahatsan. Lâkin eger sen heyatın ma-
hiyyetine diqqet etsen, aydın olar ki, o, mütemadi olaraq, asta-asta
senden uzaqlaşır.
Bu dünyadaki heyat bir kölgedir: Sene ele gelir ki, o, bir
yerde durub. Oslinde ise o, daimi hereketdedir. İnsan heyatı da
beledir; o, her zaman hereket edir ve azalır. O, seni diqqotsiz ol­
duğun, özünü itirdiyin, inamının ve hissinin azaldığı bir anda terk
edib gedir.
II Misal. Heyat şehrinin biri de mehebbetdir. O, sene me-
hebbet verir. Verir ki, sen ona bağlanasan. Daha sonra özünü bu
yolda kömek eden dost kimi gösterir ve qefıl olaraq da senin düş-
menine çevrilir. O, sanki exlaqsız bir qadındır; kişileri aldadaraq,
özüne aşiq edir, daha sonra evine devet ederek mehv edir.
İzahat
îsa Peyğember eleyhisselam ona gelen vehylerden birinde
bu dünyanı qoca qarı cisminde görerek ondan soruşmuşdur: «Senin
neçe erin olub?» O cavab vermişdir: «O qeder çox ki, heç saymaq
mümkün deyil». İsa soruşub: «Onlar ölübler, yoxsa senden boşa-
nıblar?». Qadın cavab verib: «Xeyir, men özüm onları öldürüb,
8 Harut vö Marut - m eşhur cadugerler. Quranda onların adları çakilib (2: 102). Allah
onları insanları aldadan cadugorler olduqları üçün cezalandırıb.
41

42. axırlanna çıxmışam». İsa buyurub: «Men senin uğrunda bu gün de
mübariz0 aparan axmaqlara heyran oluram. Meğer onlar görmürler
ki, sen evvelkilerle nece reftar etmisen? Ne üçün onlar bundan
ders almırlar?»
III Misal. Onun şehrinden biri de odur ki, öz zahirini beze-
diyi halda, bütün qüsurlarım ve belaları içinde gizlede bilir.
Bununla da heyat bixeberleri görüntüye uyduraraq özüne
cezb edir. O, etir-kirşanla, gözel bahah libasla, daş-qaşla özüne
bezek vuraraq etrafmdakılan cezb eden qoca bir qadına benzeyir.
Lâkin bütün bu zahiri gözellik götürülse, etrafdakılar bu qadının
ne qeder qüsurlu olduğunu ve böyük sehv ederek ona aşiq olduq-
larını derk ederler.
Deyilene göre, Qiyamet günü bu dünya mavigözlü, smıqdiş-
li, çox çirkin bir qadın suretinde insanlara gösterilecekdir. Onu gö­
renler: «Allahım, sen özün bizi bu dehşetden qoru», - deyerek
yalvaracaqlar. Sonra insanlara deyilecekdir: «Bu, hemin heyatdır
ki, ona göre siz bir-birinize nifret etmişsiniz, qan tökmüsünüz,
onun gözelliyine göre de yaxınlarınızı qetle yetirmisiniz». Daha
sonra bu qadını ateşe atmaq emri gelerken o deyecek: «Allah, bes
menim sevgililerim hanı?». Ve onları da bu qadınla birlikde Ce­
hennem ateşine atacaqlar.
IV Misal. Her bir insan düşünmelidir ki, o, dünyaya gelene
kimi ne qeder zaman keçmişdir? Ve onun ölümünden sonra onun
qeyri-mövcudluğu ne qeder davam edecekdir? Ve bu keçmişle
ebediyyet arasında olan zaman kesiyi ne qeder davam edir? Mehz
bu müddet onun yer üzünde yaşadığı dövrü özünde ifade edir. Ve
insan bilmelidir ki bu dünyada onun heyatı bir seyyah yolçuluğunu
xatırladır. Başlanğıcı beşikde, sonu ise qebirdedir. Bu heyatdakı
her bir il - bir dayanacaqdır, her ay - bir fersengdir, her gün - bir
mildir, her nefes - bir addımdır.
Burada insanlar daima hereketdedir. Bu yolçuluqdan kimse
bir ferseng, başqası ise az ve ya çox yol qet ede bilir. İnsanlar ra­
hat yeyib-içirler, öz eylencelerinden ayrılmırlar. Sanki onlar bu
dünyadan axirete keçmeyecekler. İnsanlar ele işlerle meşğuldurlar
ki, onun neticesini belke 20 ilden sonra gördüler. Lâkin qetiyyen
fikirleşmirler ki, 10 ilden sonra onlar mezarda ola bilerler.
V Misal. Bil ki, bu fani dünyada insanlar terefınden zövq ve
eylence üçün haram yolla qazanılan her şey haqq dünyasında on­
42

43. lara qarşı qoyulacaqdır. Nece ki, bu dünyada çox şirin ve yağlı ye­
yen bir insanın hezm orqanlan xestelenib ona ezab verir. Çox ye-
mekden ezab çeken insan düşdüyü veziyyetinden - mede ağala­
rından, ondan gelen pis iyden ezab çekerek etrafmdakılardan uta­
nır. Bir müddet sonra toxluq, kef ve eylence hissi keçse de, utanç
insanı müşayiet edir. însan bu heyatdan ne qeder derin zövq al­
mağa başlayırsa, onun heyatının sonu da bir o qeder ezablı olur.
Eyni zamanda bu cür varlı insanlar, kef ehli ölüm anında da çox
ağır cezalandırılacaqdır. Bu an var-dövleti, mal-qarası, bağ-bağ-
çası, qulu lazım olandan daha çox olan insanlann ruhu bedeninden
çıxarken şiddetli ağrılar verecekdir.
Bu heyatda her şeyden qederince dadanlar ise ölüm anında
da ruhun bedenden çıxma ağrısını daha az hiss edecekler. Lâkin
harın insanlara ölüm anında - ruh bedenden çıxarken verilen ezab
ölümden sonra neinki azalmayacaq, hetta daha da şiddetlenecek-
dir, çünki dünya malına bağlılıq insan qelbinin xüsusiyyetidir.
Ürek ise özü-özüne ölmür.
VI Misal. Ey sultan, bil ki, dünyevi işler insanlara ele de çe­
tin olmayan, uzun sürmeyen, vaxt aparmayan emeller kimi görü­
nür. Lâkin bir işden yüz iş çıxar ve insan bunlara heyatının ehe-
miyyetli hissesini serf ede biler.
İsa Peyğember eleyhissalam buyurmuşdur: «Her kim ki bu
dünyaya bel bağlayır, o, sanki deniz suyunu içen birisidir; o, bu su­
dan ne qeder çox içirse, onun yanğısı bir o qeder artır. Ve o, su­
suzluğunu yatırmadan bu suyu içe-içe ölür».
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bu­
yurmuşdur: «Denize giren insan quru ola bilmeyeceyi kimi, dünyevi
işlerle meşğul olan insanın da lekelenmemesi qeyri-mümkündür».
VII Misal. Bu dünyada yaşayan her bir insan gözel eve devet
edilmiş bir qonaqdır. Bizi evine devet etmiş ev yiyesi evvelce evi
temizleyir, bezeyir, masaya qızıl ve gümüşden düzeldilmiş eşyalar
düzür. Tek-tek, on-on eve gelen qonaqlar bütün bunlardan zövq ala-
raq faydalanırlar. Qonaqlar evi terk etdikden sonra bütün bu cah-ce-
lal növbeti qonaqları qebul etmek üçün öz növbesini gözleyir.
Üreyi temiz olan, gözü tox olan her bir insan qonaqlıqda iş-
letdiyi bu qiymetli eşyaları özü ile aparmağı düşünmeden yerine
qoyur ve evi abırla terk edir.
Axmaq insanlar ise qonaqlıqda onlara teklif edilen bu eşya­
ları ona bağışlanmış sayaraq aparmaq isteyir. Gederken ise ev yi-
43

44. yesi bu eşyaları geri qaytarmasım ondan xahiş edir. Qonaq buna
göre hem utanç duyur, hem de etdiyi hereketde özünü haqlı çıxar-
mağa çalışır. Bu heyat da bir qonaq evidir. Buradan yalnız yolu­
nuzu davam etdirmeye lazım olanı götüre bilersiniz. Her şeyi gö­
türmeye cehd etmek menasızdır.
VIII Misal. Bu dünyada dünya malından doymayan, kef ve ey-
lence ile heyat süren, axiret dünyasmı düşünmeyen insanları gemi
ile uzaq seyahete çıxmış kütleye benzetmek olar. Bu gemi denizin
ortasında bir adaya yan alır. Kapitan gemidekileri xeberdar edir ki,
qısa müddet erzinde ehtiyaclannı ödemek, abdest alıb namaz qıl-
maq üçün adaya düşe bilerler, lâkin heç bir başqa işle meşğul olma­
dan tez gemiye qayıtmalıdırlar. Bezileri kapitanın sözüne emel ede­
rek destemaz alıb, namaz qılıb, dua edib, tez gemiye qayıdırlar. Bu
insanlar tez qayıtdıqlanna göre geminin en yaxşı yerinde özlerine
yer ede bilirler. Diğerleri ise adanın gözelliyinden zövq alırdılar;
quşlann oxumasını dinleyir, rengareng güllerden ibaret çemenleri
seyr edir, barlı-bereketli ağaçlara baxırdılar. Beleleri geri qayıtdıqda
en yaxşı yerleri tutulmuş görüb, meğlubiyyet qarşısmda en dansqal,
qaranlıq yerlerde özlerine yer edirler. Seyyahlardan bezileri ise
adanın sefasından zövq almaqla beraber, müxtelif renglere berq vu­
ran daşlan da özleri ile götürmekden çekinmirler. Gemide ise on­
lara en qeyri~münasib yerler qismet olur - üstelik, yer çox dansqal
olduğundan özleri ile getirdikleri daşlan boyunlanndan asmağa
mecbur olurlar. Bir neçe günden sonra daşlann rengi qaralır ve on­
lardan pis iy gelmeye başlayır. Dansqallıqdan onlar bu daşlan de­
nize atmağa mecbur olurlar. Bu seyyahlar daşlan ağır zehmet hesa­
bına toplamalanna çox peşiman idiler. Lâkin eleleri de var idi ki, es­
rarengiz adanın şehri qarşısmda her şeyi unudaraq gemiye de qayıt-
madı. Onlar gemiden olan çağınşlara da fikir vermediler. Adada qa-
lan bu seyyahlardan bezileri aclıqdan öldu, bezileri ise canavar ve
çaqqal kimi vehşi heyvanlann şikan oldu.
Hamıdan evvel gemiye qayıdanlar üreyinde Allah xofu olan
- iman ehli, helak olanlar ise Allahı unudub bu dünyanın sefasına
uyaraq ona güvenen allahsızlar ve bütperestler idi. Rehmli ve Ba­
ğışlayan Allah buyurmuşdur: «Bu (ezab) ona göredir ki, onlar
dünyam (Fani dünya malını) axiretden (axiret nemellerinden)
üstün tutarlar» (Quran, 16:107).
Gemiye gec qayıdanlar ise üreklerinde Allah imanı olan, lâ­
kin hele de dünya nemetinden el üzmek istemeyen insanlardır;
44

45. onlardan bezileri zengin ola-ola bu heyatdan zövq alıblar, beziler
iso kasıb, feqir olmalarına baxmayaraq, heyatda sofa süro bilirdi­
ler, lâkin bir gün günahları onların üzerinde qelebe qazana bildi ve
onlar da bu fani dünyanın lekelenmişleri oldular.
IX Misal. Bir defe Bbu Hüreyre, Allah ondan razı olsun, de-
mişdir ki, Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
bele buyurmuşdur: «Bbu Hüreyre, isteyirsen men sene dünyevi
heyatı gösterim? O cavab verib: «Beli, ey Allahın Elçisi». Bu za­
man Resul onun elinden tutub, içerisinde insan başları, sümükler
ve diğer murdarlığın olduğu bir çirkab quyusunu göstererek deyib:
«Ey Bbu Hüreyre, bu gördüyün başlar bir zamanlar sizin başınız
kimi dünya malına sahib olmaq üçün düşünüb çalışırdı. Onlar da
sizin kimi uzun heyat arzusu ile dualar edirdiler. Sizin kimi var-
dövlet toplayırdılar ki, bu dünyada özlerine heyat qursunlar. İndi
ise görürsen ki, bedenleri küle dönmüş, sümükleri çürümüşdür. Bu
paltarlarla ise bir vaxtlar onlar özlerini bezeyirdiier. İndi ise külek
bu paltarları quyudakı çirkaba getirib atmışdır. Bu heyvan sümük­
leri ise onların vaxtı iken üzerinde dünya ülkelerini gezdikleri
heyvanların sümükleridir.
Bu çirkab ise bir vaxtlar onların bir- birinin ellerinden qap-
dtqları, min hiyle ile qazandıqları lezzetli yemeklerdir. İndi ise on­
ların üfunetinden bura heç yaxın da düşmek olmur.
Gördüyün kimi, bu, dünyevi heyatın neticesidir. Ve her kim
ki onun üçün göz yaşı tökmek isteyir, qoy etsin, çünki o, göz yaşı
tökmekden ötrüdür». Bbu Hüreyre daha sonra dedi: «Bundan son­
ra orada iştirak edenlerin bezileri ağladı».
X Misal. İsa Peyğember eleyhisselam zamanında yol ile ge­
den üç nefer xezine tapir. Onlar ac olduqlan üçün aralarından bir
neferi yemek almağa gönderirler. Yemek almağa geden yolda öz-
özüne deyir: «Bger men onların yemeyine zeher qatsam, onlar
ölecek ve bütün xezine mene qismet olacaqdır». O, düşündüyü
kimi ederek yemeyi zeherleyir. Diğer iki nefer ise bele qerara ge­
lirler ki, yoldaşları gelen kimi onu tutub öldürsünler ve xezine yal­
nız onlara qismet olsun. Yemek dalınca geden geri qayıdan kimi
diğer iki nefer onu tutub öldürür. Daha sonra onlar zeherli yemeyi
yeyerek özleri de ölürler. Buradan keçen İsa Peyğember, ona sa­
lam olsun, öz eshabelerine buyurmuşdur: «Bu - dünyevi heyatdır.
Bir baxın, o, onları nece de mehv edib, özü ise hele de mövcud-
dur. Dünyevi heyatın arxasınca gedenlere lenet olsun».
45

46. İkinci ıtıenbe - ölümden evvelki son nefes haqqmda bilgi
Ey har şeydan malumatlı, tacrübali sultan, bil ki, insanlar iki
növa bölünürler: birinci JV^insardar bu hayatın yalnız zahi­
rini görüb uzun hayata ümid edan va son nafaslarini düşün­
meyenlerdir. Diğerleri ise ağıllı insanlardır. Onlar axireti,
son nefesi ve bıı dünyanı imanlı şekilde terk etmek üçün dü­
şünenlerdir; onlar bilirler ki, bu dünyadan qobir evine ne
apannaq mümkündür, ne ise onlardan sonra düşmanlarına
qismot olacaq. Bu ise onlar üçün axiretde de çox ağır ceza
ve tenbehe çevrile biler. 7-J*
Bunu her kes, xüsusen hökmdarlar bilmelidir. Çünki mehz
onlar tez-tez insanların qelbini narahat edir, allah bendelerini qor-
xudur, onlann qelbine bu yol ile hökm edir ve ayanlan ile insan­
lara zülm etdirirler. Bu bir heqiqetdir ki, Allahın heç kesin canını
qurtara bilmediyi ölüm meleyi kimi tanınan 8zrail adlı meleyi var­
dır. Ve sultanın bütün müvekkilleri qızıl ve qida ile mükafatlandı-
rıldıqları halda, sultan özü rahatlıqdan başqa, heç bir mükafat al-
mayacaqdır. Sultanın tapşırıqlarını yerine yetirenler müdafıe olu-
nacaqları halda, sultanın özüne heç bir müdafıe kömok etmeye-
cekdir. Onun emrlerini yerine yetirenler ölümden ele hemin gün
ve hemin saat möhlet hüququna malik olacaqlar: emr ve tapşırıq-
ları verenin özüne ise heç bir möhlet verilmeyecekdir. Bzrail ile
bağlı, onun möcüzeli emellerinden xeber veren hadiseler haqda
çoxsaylı melumatlar var. Biz yalnız bir ehvalatı misal getireceyik.
1-ci Bhvalat
Bu hadiseni İslam dinini qebul etmiş yehudi alimi Behb ibn
Münebbih neql etmişdir. Günlerin bir günü meşhur hökmdarlar-
dan biri ölkesinin ehalisine heyvan derilerinden tikilmiş libaslarını
nümayiş etdirmek üçün sefere çıxır. Öz hakimiyyetini nümayiş et-
dirmek üçün ise o, vezir ve vekillerine onu müşayiet etmek emri
verir. Daha cah-celallı görünsün deye, hökmdar daş-qaşla bezedil-
miş en iti çapan atını minir. Onu ehate eden eyanlarının, esgerle-
rin arasında şestle sefer eden hökmdara birden lenetlenmiş İblis
rast gelir. İblis hökmdarın burnuna öz nefesini üfürerek, özünden
razılıq hissini daha da artırır. Bu hissin tesiri altında şah özü-özüne
deyir: «Bu dünyada mene tay varmı?» Bundan sonra şah daha şest­
le, heç kesi saymadan yoluna davam edir. Ele bu zaman onun qar-
46

47. şısını nimdaş geyimli bir kişi keserek ona salam verir. Şah bu sa­
lamı cavabsız qoyur. Adam atın üzengisinden tutub onu saxlayır.
Qezeblenmiş şah onun üstün© qışqırır: «Blini çek, meğer bilmir-
sen kimin atının üzengisini tutmusan?». Kişi bele cavab verir:
«Menim seninle çox vacib işim var”. Hökmdar deyir: «Gözle, indi
atdan düşerem».
Kişi yalvarırcasına davam edir: «Men senin atdan düşmeyim
gözleye bilmerom». Hökmdar soruşur: «Yaxşı, işin nedir?». Kişi
elave edir: «Bu bir sirrdir ve men onu yalnız senin qulağına deye
bilerem». Şah kişiye doğru eyilerken deyir: «Men ölüm meleyi-
yem ve canını almaq isteyirem». Hökmdar özünü itirerek deyir:
«Mene bir qedor möhlet ver ki, eve gedib arvadım ve uşaqlarımla
vidalaşım». Kişi ise bele cavab verir: «Xeyr, sen bir de onları gör­
meyeceksen. Çünki senin vaxtm artıq bitib». Ve o, şahın canını
ele at üstünde de alır.
Buradan qayıdan melek emelisaleh bir insanın yanına gedir.
Bu kişi meleyin salamına salamla cavab verir. Melek ona deyir:
«Menim sene sözüm var. Lâkin bu bir sirrdir». Kişi cavab verir:
«Ele ise qulağıma de». Melek deyir. Kişi ise: «Xoş gelmisen, Al­
laha çox şükür ki, sen geldin. Men senin yolunu çoxdan gözleyi-
rem, senin gelişin bir qedor uzun çekdi». Melek ona deyir: «9ger
bir işin varsa, get onu hell et». O cavab verir: «Menim üçün Alla­
hımla görüşmekden vacib iş ola bilmez». Melek buyurur: «Mene
deyilib ki, senin canını sen istediyin şekilde alım». Kişi cavab ve­
rir: «İzn ver, destemaz alıb, namaz qılım. Menim canımı namaz üs­
te alarsan». Ölüm meleyi onun canını arzuladığı şekilde alaraq,
Allah-tealanın hüzuruna aparır.
2-ci 9hvalat
Deyilene göre, meşhur bir hökmdarın çoxlu var-dövleti
olub. O, Allahın yaratdığı bütün nemetleri toplayıbmış ki, şöhretli
olsun ve heyatmı topladığı nemetleri xerclemekle keçirsin. O,
şahlara layiq bir saray tikdirir. Sarayda möhkem qapılar, çoxlu
sayda qulluqçu, esger ve keşikçiler var idi. Bir gün hökmdar öz
yaxınlannı, qohumlarını, ©yanlarını saraydaki ziyarete devet ede­
rek, onlara leziz yemekler ve hediyyeler verir. Taxtındakı döşek-
çeye dirseklenen şah öz-özüne bele deyir: «Ey könül, sen bütün
dünya malına sahib olmusan, indi ise sakitleş, ye, iç, kefıni gör».
47

48. Şah sözünü deyib qurtarmamış, sarayın qabağmda nimdaş geyimli,
boynunda torba asılan bir nefer peyda olur. O, sarayın qapılannı
ele döyür ki, bütün divarlar lerzeye gelir. Bundan qorxuya düşen
qulluqçular: «Ey, miskin, bu ne sesdir, ne terbiyesizlikdir? - deyir-
ler,- gözle, biz yeyenden sonra artıq ne qalsa, sene de vererik».
Kişi deyir: «Hökmdarınıza deyin ki, menim yanıma gelsin, vacib
sözüm var». Qulluqçular deyirler: «Redd ol, sersem! Sen kimsen
ki, hökmdanmız senin yanına gelsin?». O cavab verir: «Size dedi-
yimi ona çatdınn”. Qulluqçular hadiseni şaha neql ederken, o de­
yir: «Ne üçün siz onu buradan qovmamalısınız?»
Bundan sonra qapı daha berk döyülür ve qulluqçular onu ce­
zalandım ^ üçün ellerinde silah hücum edirler. Bu an o deyir:
«Yerinizde qalın, çünki men ölüm meleyiyem». Bu, hamını berk
qorxuya salır ve hökmdann emrini yerine yetirmeye tereddüd
edirler. Bunu eşiden şah buyurur: «Ona deyin ki, menim evezime
başqa birisini aparsın». Melek deyir: «Men evez aparmıram, mehz
senin dalınca gelmişem. Senin toplayıb qomduğun var-dövletin-
den heç bir ferqin yoxdur». Nitqi tutulmuş şah güçle deyir: «Lenet
olsun o var-dövlete ki, meni yolumdan azdırmış, Allahıma dualar
etmeyi unutdurmuşdur. Men bele düşünürdüm ki, bu var-dövlet
meni xoşbext edecek, indi ise görürem ki, eksine oldu. O, mene
bedbextlik getirdi. İndi eliboş qalmışam. Bütün topladıqlanm ise
düşmenlerime qismet oldu». Ele bu zaman Allah onun var-dövle-
tine nitq verir. Ve o, dile gelerek deyir: «Ne üçün meni lenetleyir-
sen? Özüne lenetler yağdır. Allah seni de, meni de torpaqdan ya­
ratmış, meni sene qismet etmişdir ki, sen kasıblara el tutasan, mes-
cidler, körpüler, ölkenin serhedlerinde qalalar tikdiresen ve bu­
nunla axiretdeki xoşbext heyatını temin edesen. Sen ise meni yal­
nız öz zövqü-sefan üçün toplamısan. Sen mene sahib olduğun
üçün heç Allaha da teşekkür etmedin, indi ise meni düşmenlerine
qoyub gedirsen. De, hansı günahlarıma göre sen meni lenetleyib
nifret edirsen?!». Sonra ölüm meleyi şaha ağzındaki sonuncu tike­
sini de udmağa imkan vermeden canını aldı ve şah ölerek taxtdan
yere serildi.
3-cü Bhvalat
Yezid er-Fekkaşi, Allah ondan razı olsun, bele neql edirdi:
«İsrail tayfasında çox qeddar bir hökmdar vardı. Bir gün onun ya­
nına ecaib görkemde, çox qorxunc görünen bir kişi gelir. Bundan
48

49. berk qorxuya düşen hökmdar tez soruşur: «Ey insan, sen kimsen?
Menim evime seni kim buraxıb?». O cavab verir: «Men bura bu
evin sahibinin razılığı ile gelmişem, men o kesem ki, mene heç
kes mane ola bilmez, heç bir qeddar hökmdar meni ne qorxuda, ne
de elimden qurtula bilmez. Men harasa gelmek üçün heç bir şah-
dan icaze almıram». Bunu eşiden şahın qorxudan üreyi esir, nitqi
tutulur: «Sen ölüm meleyisen!». O cavab verir: «Beli!». Şah yalva-
raraq deyir: «Seni yaradan Allaha and verirem, mene birce gün
möhlet ver ki, tövbe edim, Allahımdan rehm dileyim ve Yarada-
nın qezebine tuş gelmemek üçün topladığım var-dövleti öz heqiqi
sahihlerine geri qaytanm». O deyir: «Axı men sene nece möhlet
vere bilerem? Senin vaxtm tamamdır». Hökmdar yene yalvarır:
«Ele ise, mene birce saatlıq möhlet ver». Melek deyir: «Senin heç
birce saatin da qalmayıb. Sen heyata laqeyd yanaşıb, günlerini
bada vermisen». Hökmdar soruşur: «Sen meni Allahın hüzuruna
sorğu-suala apararken yanımda kim olacaq?». O cavab verir: «Yal­
nız senin emellerin». Hökmdar deyir: «Axı menim heç bir işim,
emelim yoxdur». Melek deyir: «Onsuz da senin yerin Cehennem,
son işin ise Allahın cezasını çekmek olacaq». Daha sonra melek
hökmdarın canını alır ve o ölerek taxtdan yere serilir. Hökmdarın
ölüm xeberini eşiden şeher ehli ah-nale qaldıraraq göz yaşı tökür-
ler. Bger onlar bilseydiler ki, hökmdarlarını Allahın hansı cezası
gözleyir, ah-naleleri daha yüksek, göz yaşlan ise daha çox olardı.
4-cü Bhvalat
Bele neql olunur ki, bir defe Bzrail Süleyman ibn Davudun
yanma gelir ve Süleymanın yanında eyleşen bir kişiye diqqetle ba-
xır. Bzrail otaqdan çıxdıqdan sonra bu kişi soruşur: «Ey peyğem­
ber, bu adam kim idi?». Peyğember cavab verir: «Ölüm meleyi».
Kişi heyecanla deyir:
«O, çox diqqetle mene baxırdı, yeqin canımı almağa gelib.
Yalvarıram, meni onun elinden xilas et». Peyğember soruşur:
«Axı men seni nece xilas ede bilerem?». Kişi deyir: «Küleklere
emr et ki, meni Hindistanın en uzaq guşesine aparsınlar. Belke o,
meni orada tapa bilmeye». Peyğember kişinin istediyini küleklere
emr edir. Çox kecmeden külek onu Hindistana aparır. Bir qeder
sonra Bzrail Süleyman Peyğemberin yanma qayıtdıqda peyğember
ondan soruşur: «Sen ne üçün o adama ele diqqetle baxırdın?». Me­
lek cavab verir: «Mene emr edilmişdi ki, bu gün onun canını Hin-
49

50. distanda alım. Men ise teeccüblenirdim ki, onu Hindistandan çox-
çox uzaq bir yerde görürem. Lâkin Allahın emri yerine yetsin
deye, qefıl külek esib, onu canı almacaq yere apardı.
5-ci Ohvalat
Bele neql edirler ki, bir gün İskender Zülqemeyn9 heç bir
dünya malına malik olmayan bir tayfanın yanından keçirmiş. Bu
tayfa ehli ölülerini qapılarının ağzında basdırır, tez-tez bu qebir-
lere qulluq edir, temiz saxlayır ve Allaha dualar edirmişler. Onla­
rın qidası ot ve den imiş. İskender bu tayfanın şahını yanına çağırt-
dırmaq üçün adam gönderir. O ise bu deveti qebul etmeyerek de­
yir: «Menim onunla heç bir işim yoxdur». Bunu eşiden İskender
özü onun yanına gederek soruşur: «İşleriniz nece gedir? Ne üçün
sizin qızılınız, gümüşünüz, dünya malından heç neyiniz yoxdur?».
O cavab verir: «Çünki bu dünyada heç kim dünya malından doy-
mayıb». İskender yene soruşur: «Bes ne üçün sizin qebirleriniz qa-
pılarınızın ağzındadır?» Şah cavab verir: «Ona göre ki, ölümü her
an xatırlayaq ve dünya malına olan laqeydliyimiz qelbimizde azal­
masın. Yoxsa dünya malı bizi Allah yolundan azdıra biler». İsken­
der yene soruşur: «Bos siz ancaq otla nece qidalanırsınız?» O ca­
vab verir: «Biz medemizi heyvanlann mezarına çevirmek istemi-
rik. Onsuz da yemek lezzeti udlaqdan o yana keçmir». Sonra o,
elini pencereden çöle uzadaraq, oradan bir insan kellesini götürüb,
Zülqemeynden soruşur: «Ey Zülqemeyn, heç bilirsen, o, kim
olub?». İskender cavab verir: «Xeyr». Şah deyir: «O, öz oyanlarına
zülm eden, onlarla edaletsiz reftar eden ve buna göre de Allah te-
refınden canı alınaraq Cehenneme vasil edilen dünya şahlarından
biridir. Bu ise onun başıdır». Daha sonra o, el uzadaraq başqa bir
kelleni götürüb, İskonderin qarşısına qoyaraq, yene de soruşur:
«Bes bunu tanıyırsan?». İskender cavab verir: «Xeyr». O deyir:
«O, çox edaletli, öz oyanları ile sevgi ve merhemetle reftar eden
ve buna göre de ölümünden sonra ruhu Allah terefinden Cennete
gönderilen bir şah olub».
Daha sonra o, elini Zülqemeynin başına qoyaraq deyir: «Bes
senin başın bu iki başdan hansı birine ten olacaq?». Hönkür-hön-
kür ağlayan Zülqemeyn onu öz bağrına basaraq deyir: «Dger me­
nim dostluğumu qebul etsen, seni özüme vezir eder, varidatımı ise
9 Zülqomcyn - «İki buynuzlu», Makcdoniyalı İslondarin IeqBbi. O, m eşhur sarkordo,
fatch, böyük dövletin yaradıcısı olmuşdur (c.q.323-cü ildo vofat ctmişdir).
50

51. seninle bolerom». O cavab verir: «Menim buna heç bir ehtiyacım
yoxdur». İskender soruşur: «Niye?». O cavab verir: «Çünki bütün
insanlar dövletine ve hakimiyyetine göre seninle diişmendirler.
Lâkin onlann her biri sadeliyime, kasıbçılığımdan memnun, aza
qane olduğuma göre menimle dostdurlar. Ve bele olduqda Allah
her zaman seninledir».
İndi ise sen son nefes, onun gizli menası haqqında hadiseler
bilmeli ve menimle birlikde etibarlı bilgiler elde etmelisen. Sen
bilmelisen ki, insanlar çox laqeyd yaşaytrlar. Ölümden qaçmaq
üçün çırpınırlar ve ecel haqqında sohbetleri sevmirler ki, dünya
malına olan ehtirasları, yeyib-içib, kef çekdiklerinin lezzeti azal­
masın.
Bir hedisde deyildiyi kimi, her kim ki ölümü ve qebir evini
unutmur, mezarı Cennet bağı olacaq ve her kim ki ölümünü unu-
dub, onu xatırlamır mezan Cehennem quyusuna çevrilecekdir.
Peyğemberimiz kafirlerle müharibede ölen şehidlerin mükafatını
tesvir ederken Aişe (Allah ondan razı olsun) soruşur: «Ey Resul!
Şohid kimi ölmeyen şehidlik zirvesine ucala bilermi?». Ve o eley-
hisselam bele cavab verir: «Her kim ki, günde 20 defe ölümünü
düşünür, şehidlik zirvesine ucalacaqdır».
O eleyhisselam buyurmuşdur: «Ölümü tez-tez düşünün, bu,
günahlarınızı yuyar ve sizin heyata sevginizi azaltmış olar». Ve on­
dan soruşublar: «Bn ağıllı ve aqil insan kimdir?» O eleyhisselam ca­
vab verib: «Bn ağıllı insan o kesdir ki, hamıdan çox ölümünü düşü­
nür, en aqili ise onun gelişine en çox sevinendir; belelerine hem bu
dünyada, hem o dünyada hörmet ve ehtiram var. Ve dünyevi heyatı
biz buyurduğumuz kimi derk edib, son nefeslerini düşünenlerin bu
dünyadaki işleri çetin olmayacaq»; onun qelbinde «İnam ağacı»
daha derine kök atıb, inkişaf edib qollu-budaqlı olacaq ve o, Alla­
hını heqiqi inamla qarşılayacaqdır. Qüdretine ve sözünün gücüne
hemd olan Allah sultanın eqlini nurlandıracaqdır ki, o, dünyevi ve
axiret heyatını yaxşı derk ede bilsin, gelecek heyatını düşünerek
Allahım bendelerine ve yaratdıqlanna qarşı merhemetli olsun. Çün­
ki hökmdann allah bendesi olan milyonlarla eyanı vardır. Bger ki,
o, onlarla edaletli davransa, özüne terefdar qazanar ve onların teref-
daşlığım, müdafıesini qazananm Qiyamet günü qorxusu yoxdur.
Bger ki, hökmdar onlarla pis reftar edibse, eyanlar dönüb düşmen
olacaq ve hökmdann veziyyeti çetine düşecekdir. Terefdaşlan düş­
mene çevrilen hökmdarın veziyyeti çox ağır olur.
51

52. I Fosil
0DAL0T, ŞAHLAR V0 ONLARIN
H0YAT T0RZİ HAQQINDA
Bil ve agah ol ki, Onun (Ona hemd olsun!) yaratdığı insan­
lardan peyğemberler (onlara salam olsun) vo hökmdarlar onun se­
çilmişleridir. Allah peyğomborlori bu dünyaya göndorib ki, onlar
bondoloro Allaha düzgün ibadoti vo Onun dorki yaşarını öyretsin-
lor. Vo Aqil Allah hökmdarları seçib ki, onlar oyanları arasında ix-
tilafa yol vermesinler, dünyevi meselelerin helline maraq göster­
sinler. Qadir Allah hökmdarlara en yüksek mövqe bexş etmişdir.
[ Hedislerde deyildiyi kimi, sultan Allahın yerdeki kölgesidir.
Ve bil ki, Allahın yerdeki kölgesi olub hökmdarlığa ucalan her kes
Onun bendeleri terefınden sevgi ile qarşılanmalıdır. Onlar hökm-
darlarınm arxasınca gedib, ona tabe olmalı, etibar etmeli ve onunla
mübahiseye girmemelidirler. Uca Allah buyurub: «Ey iman geti­
renler! Allaha, Peyğembere ve özünüzden olan ixtiyar sahihlerine
itaet edin» (Quran, 4:59).
Qelbinde Allah inamı olan her kes şahlan, sultanları sev­
meli, onların emrlerine tabe olaraq bilmelidir ki, Yaradan istediyi
bendeye şahlıq bexş edir. Qadir Allah buyurmuşdur: «Ey Mehem­
med, de: «Ey mülk sahibi olan Allah! Sen mülkü istediyin şexse ve-
rer, istediyin şexsi yükselder, istediyin şexsi alçaldarsan. Xeyir
yalnız Senin elindedir. Heqiqeten, Sen her şeye Qadirsen»» (Qu-
ran,^3:26)^j
Odaletli sultan eyanlan ile edaletli olub zülm ve haqsızlığa
yol vermomişdir. Odaletsiz sultanın hökmdarlığı uzun sürmür,
çünki Peyğemberimiz bele buyurub: «Allahsız hökmdarın haki-
miyyeti uzun sürer, edaletsizin ise yox».
Salnamelerde deyilir ki, ateşperestler10 dörd min il bu dün­
yaya hökmranlıq edibler. Bu hakimiyyet ona göre uzun sürmüşdür
ki, onlar öz reiyyetleri ile edaletli, işlerinde ciddi olublar. Onlar öz
icmalarında qeddarlıq ve edaletsizliye qetiyyen yol vermirdiler.
Ölkedeki işlerin teşkili mehz edaletlo heyata keçirilir, reiyyete
münasibetde ayrıseçkiliye yol verilmirdUj
______________________________J
10Zordüştlük, atoşprestiik - q8dim İran öhalisinin dini
52

53. Ve bilmelisen ki, bu dünyanın çiçeklenmesi, böhrana düş­
mesi şahlardan asılıdır. Bger sultan edaletlidirse, dünya inkişaf
edir ve reiyyet xoşbext yaşayır. Brdeşirin, Bfridunun, Behramgu-
run ve Xosrov Bnuşirevanm dövründe mehz bele olmuşdur11.
Yox, eger sultan edaletsizdirse, o zaman dünya ed-Dahhakm, 0f-
rasiyabm, Yezdetgur el-Hatinin dövründeki kimi qaranlığa qerq
olacaqdır.
Ve eger ki, yuxarıda qeyd etdiklerimizden kimse narazı olub
soruşsa ki, ateşperestlere 4000 il bu dünyanın idare edilmesi nece
hevale oluna bilerdi? Biz cavab veririk: «Çünki onlar zülm ve qed-
darlıq göstermeden emr edir, edaletli tedbirler görürdüler». Bu ki-
tabda biz çahşacağıq ki, bu sülaleye mexsus olan her bir hökmda-
nn heyatı, onların şahlıq dövrü, reiyyetle münasibetleri ve bu sü­
lalenin ilk şahı haqqmda melumat verek. Biz bunu ardıcıl, adbaad,
heç neyi tehrif etmeden çatdıracağıq.
Şah sülalesinden olan hökmdarlar haqqında hekayetler
Adem haqqında revayetlerde deyilir ki, onun övladlannm
sayı çoxaldıqdan sonra o, Şit ve Kayumrat adlı övladlanna «Heyat
kitabından» 40 sehife vererek tapşırıb ki, burada yazılanlara emel
etsinler. O, Şite dünya işlerini ve axirete nezareti, ilk hökmdar
olub 30 il hakimiyyet süren Kayumrata ise şahlıq hevale edir. On­
dan sonra hökmdar Şink olmuş ve hakimiyyeti 40 il davam etmiş-
dir. Ondan sonra cinlerle mübarize aparan ve 30 il hakimiyyet sü­
ren Taxtamurt gelir. Ondan sonra müxtelif döyüş levazimatı, atıcı
silah icad eden, böyük işler görerek 700 il hakimiyyet süren Cem-
şid gelir. Ondan sonra ise xebis, caduger olub bedlik getiren, ed-
Dehhak12kimi tanınan Bayurasb gelir. Bu qeddar tiranın hakimiy­
yeti 1000 il sürüb. Ondan sonraki Bffidun xeyirxah ada, xoş görü­
nüşe ve mülayim xaraktere malik idi. Onun hakimiyyeti 500 il sü­
rüb. Ondan sonra gelen Menuçöhr bir çox elmlerden hali olmuş,
xeyli sayda böyük işler görerek 120 il şahlıq etmişdir.
Ondan sonra hakimiyyete 22 il şahlıq eden Kudaris gelir.
Hakimiyyet daha sonra türklerin Qasqalid adlandırdıqları İran şahı
11 M üellif efsanevi qedim fars hökmdarlanndan özdeşir ibn Babek Sasan, Bfridun ibn
9skeban ibn Cemşid, Behraıngur ibn Yezdegird el-Asim ve Xosrov şah 9nuşirevan ibn
K ebez ibn Feyruz ibn Yezdegird ibn Behramgurun adlarını çekir.
12 «öd-D ehhak» - şen, bam eze
53

54. 9frasiyaba keçib. O, çox merd idi. Onun süvari ve atlı ordusu düş­
meni her zaman narahat edirdi. Bfrasiyab 12 il bir ay hakimiyyet
sürüb. Ondan sonra 50 il hakimiyyetde olan Ravinin Tehmasib de
öz şücaeti ile seçilirdi. Ondan sonraki Kaykibad ise esi strateq,
serkerde olmuş ve öz reiyyeti ile çox mülayim davranmışdır.
Onun hakimiyyeti 120 il sürüb. Ondan sonra 120 il hökmdarlıq
eden Keykavus ise özünemexsus şahlıq fealiyyeti ile ferqlenirdi.
Ondan sonra gelen ve 60 il hakimiyyet süren Keyhasir ise emeli-
saleh adam olmuş ve gözel heyat yaşamışdır. O, çox meharetle ül­
kelerarası danışıqlar aparmış ve böyük işler sahibi idi. Ondan son­
ra gelen ve 120 il şahlıq süren Keharasib ise hem herbi, hem de
dehşetli işlerin gözel bilicisi idi. Ondan sonra müdrikliyi ile seçi­
len Teminasif 120 il hökmdarhq etmişdir.
Daha sonra 93 il hakimiyyet süren Bsfendiyar gelir. Ondan
sonra Zerdüştlük13 dinine sitayiş eden ve 120 il hakimiyyet süren
Keştasib gelir. Ondan sonra hakimiyyete 112 il hökmdarlıq eden
Behmen ibn 9sfendiyar gelib. O, çox zalim, eyni zamanda döyüş-
ken ruhlu, apardığı döyüşlerde ise her zaman bexti getiren bir şah
olmuşdur. Daha sonra hakimiyyete onun qızı Hemani gelib. 17 il
hökmranhq etmiş Hemani dövlet işlerinde daha çox öz fikirlerine
esaslanır ve öz addımlarını daha mütereqqi sayırdı. Ondan sonra
41 il hakimiyyet süren Daran ise çox zeif ve qorxaq olub. Onu bü­
tün işlerinde bedbextlik müşayiet edirdi. Ondan sonra hakimiyyete
gelen Daran ibn Daran ise eksine, mahir serkerde ve ağıllı hökm­
dar idi. Onun dövleti 50 il mövcud olub.
Ondan sonra hakimiyyete Zülqemeyn kimi tanınan yunanıs-
tanlı İskender gelir. O, tez-tez uzaq seferlere çıxır, möcüzeleri se-
vir, ölkeler feth ederek, hakimleri özüne tabe edirdi. İskenderin
hakimiyyeti 36 il davam edib. Ondan sonraki şah Ozdeşir ibn Ba-
bek ibn Sasan olmuş ve onun hakimiyyeti 78 il sürmüşdür. Ondan
sonraki Sabur 33 il hakimiyyet sürmüşdür. Daha sonra gelen Az-
demird 30 il üç ay hökmranlıq edib. Daha sonra 20 il şahlıq eden
Behram ibn Behramiyan gelir. Sonra 9 il şahlıq eden Nursi gelir.
Ondan sonra Hermez ibn Nursi gelir ve o, 70 il 5 ay hökmdarlıq
etmişdir. Ondan sonra 70 il hakimiyyet süren Sabur gelir. Ondan
sonra onun qardaşı olan ve 20 il hakimiyyet süren Azdemir gelir.
Ondan sonra ise hakimiyyeti 5 il davam eden Sabur ibn Sabur ge­
13 Zördüşt - c.o.II-1 rninilliklerdo Z ordüştilik dininin banisi
54

55. lir. Ondan sonra ise taxt-taca 12 il sahib olmuş Behram ibn Sabur
gelir. Daha sonra 30 il hakimiyyet süren ve edaletsizliyi, qeddar-
lığı, exlaqsızlığı ile tanınan Yezdegird gelir.
Ondan sonra hakimiyyete Behramgur gelib. O, dövletin idare
edilmesini yaxşı bilen, mahir ox atan, ova, müxtelif oyunlara heves
gösteren, şeraba, ünsiyyete meylli olan bir hökmdar idi. Onun haki-
miyyeti 63 il davam edib. Ondan sonraki şah ise 80 il hakimiyyet
süren Yezdegird olub. Sonra hakimiyyete Hermez gelmiş ve o, 11
il hökmdarlıq etmişdir. Ondan sonra 11 il hakimiyyet sürmüş Feyruz
ibn Hermez gelir. Ondan sonra 5 il 2 ay şahlıq etmiş Bsger gelir.
Ondan sonra gelen Keykibad ise 40 il hakimiyyet sürmüşdür. On­
dan sonra gelen müdrik Cemasib 1 il altı ay hakimiyyet sürüb. O,
ulduzlar haqqındakı elmi bilir ve bu elm haqqında ağıllı, mentiqi dü­
şüncelere malik idi. Ondan sonra Xosrov Bnuşirevan gelir. O, eda­
letli, imkansızlara kömek eden, haqlı qerarlar qebul eden bir şah
kimi tanınmış ve 48 il hakimiyyet sürmüşdür.
Ondan sonraki Hermez 12 il hakimiyyet sürmüşdür. Ondan
sonra 38 il hakimiyyet sürmüş Xosrov ibn Bbraviz ise çox sayda
xezineye, var-dövlete, silah-sursata sahib olmuş ve şenliklerin,
zövq-sefanm böyük aludeçisi idi. Bger biz bunu qeleme alsaq, bö­
yük bir kitab yaranar. Ondan sonra 7 il hakimiyyet süren Şeyravih
ibn Xosrov ise xain bir hökmdar kimi tanınır. Ondan sonraki Bzde-
şir ise 1 il altı ay hakimiyyetde olub. Sonra 55 gün hakimiyyet sü­
ren Qeder gelir. Ondan sonra Bauran Dext gelir ve o, 6 ay haki­
miyyet sürüb. Ondan sonra Azremi Dext ise 4 ay hakimiyyet sür­
müşdür. Ondan sonraki Ferehzad 11 ay hökmdar olmuşdur. Ondan
sonra gelen ve sonuncu yadelli hökmdar olan Yezdegird ibn Şeh-
riyar ise 20 il hakimiyyet sürmüşdür. Daha sonra hakimiyyet mü-
selmanlarm eline keçdi. Onlar yadelliler üzerinde qelebe çalıb ha-
kimiyyetden de sıxışdırmağa nail oldular ve müselmanlann dövleti
Mehemmed Peyğemberimizin, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, xeyir-duası ile güçlenmeye başladı. Bu, xüsusen Ömer ibn
el-Xettabm (Allah ondan razı olsun) hakimiyyeti dövründe daha
da geniş vüset aldı.
Bil ve agah ol ki, adlannı çekdiyimiz şahlar bu dünyaya
hökmranlıq edibler. Onlar heyatda arzuladıqlarma nail olub, ömür­
lerini zövq-sefa ile keçirmişler. Bu dünyadan köçdükden sonra ise
yuxarıda gösterdiyimiz kimi, onlardan sonra adları, emelleri, in­
sani xüsusiyyetleri haqqında salnameler qalmışdır. İnsanlar onları
55

56. mehz bunlara göre tanıyır vo xatırlayırlar. Vo hor bir insan bu dün­
yadaki omeline göre xatırlanıb yad edilecekdir. Bgor o, xeyirxah
otubsa, xeyirlo, zülmkar olubsa, etdiyi zülmlerle yaddaşlarda yaşa-
yacaqdır.
V0 hor bir insan bu dünyada xeyirxahlıq toxumu sopmoli, onu
oskildon nöqsan vo bağışlanmaz günahlardan uzaq olmalıdır. Hökm-
darlar xeyirxah ad vo omolisaleh iz qoymalıdırlar ki, qobir evindo
olanda pis söziorlo xatırlanmasınlar. Şair demişkon: « Ey gonc, ogor
ki, zülm qolbino hökm olubsa,
. 1*.
Tövbo et, qaç ondan!
Zomanonin günahlanndan qorx!
Vo o zaman ondan xilas olarsan!
Sondon sonra qalan o xatirolor
Çalış ki, xoş söziorlo yaddaşlarda hokk olsun.
Hoyatda zövqlo obodi yaşamağın yolu ancaq bundadır».
Deyilene göro, insanlar öldükdon sonra onların haqqında ya­
şayan xatirolor bu fani dünyada onlann ikinci hoyatıdır. Aqil
hökmdar özündon ovvolki şahlann tarixini bilmoli vo bu dünyanın
mahiyyotini dork etmelidir. Bu hoyat çox nadir halda arzuları ger-
çok edir. Onun bolaları iso hoddon artıq çoxdur. Bütün ümidlori,
arzuları ona hağlamaq yanlış olar. Bu, ele bir yoldur ki, bu yolun
yolçusunun günaha batmaması qeyri-mümkündür vo ağıllı insan
çalışmalıdır ki, düşmonlorinin sayını artırmasın. Bks toqdirdo, düş-
monlorlo münasiboti çözmok çotin olacaqdır. Vo Böyük Yaradan -
odaletli Hakim Qiyamet günü öz roqiblorini müdafıo etmeyecek-
dir. O, bu dünyada haqqı tapdananların haqqım borpa edocok, haq-
qı tapdayanları iso cozalandıracaqdır. Bütün dünya malı insanların
onun üstündo mübarizo aparıb, odavoto girmosino qotiyyon dey-
moz. Bununla bağlı bir ohvalat da vardır.
Bhvalat
Nişapurun (Xorasanm) sorkordosi olan Bbu Bmi ibn İlyas
dövrünün on aqil vo mömin insanlarından olan şeyx Bbu Bli ed-
Dohhakinin (Allahın rehmi onun üzerinden oskik olmasın) yanına
gelir. O, Dehhakinin' qarşısında diz çökerek deyir: «Mono öyüd
ver». Bbu Bli cavab verir: «Ey omir! Bgor sono bir sual versom,
mono düzünü deyersenmi?». O deyir: «Men sono düzünü deye-
56

57. rem». Şeyx soruşur: «On çox neyi sevirsen... var-dövletini, yoxsa
düşmenlerini?». O cavab verir: «Var-dövletimi daha çox sevirem».
Şeyx yene soruşur: «Bes sen bilmirsen ki, sevdiyin var-dövlet sen­
den sonra sevmediyin düşmenierine nesib olacaq? Ve sen dövle-
tini Özünden sonra onlara qoyub gedeceksen». Bmir acı göz yaşlan
axıdaraq: «Beli, bu menim indiye qeder eşitmediyim en kamil
öyüddür», - deyir.
Ve qüdretine şükürler olan Ulu Yaradan bu dünyaya bize
Mehemmed Peyğemberi, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
elçi gönderib. Mehz peyğemberlerin sonuncusu olan Mehemme-
din, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, xeyir-duası ile kafir
ölkeler müselman dövletlerine çevrildi. Çox mübarek bir zamanda
dünyaya gelen Peyğemberimiz ilahi qanunlara esaslanaraq yeni bir
dünya yaratdı. O zamanlar en edaletli, qerezsiz, emelisaleh hökm-
darlardan biri Xosrov Onuşirevan idi. Çox ağıllı siyasetçi olan
Xosrov hetta özünden evvelki şahlardan da yüksek zirvede idi.
Bunun esas sebebi ise Mehemmed Peyğemberimizin, ona Allahın
xeyir-duası ve salamı olsun, onun hakimiyyeti zamanı dünyaya
gelmesi ve insanlara firavanlıq bexş etmesindedir. Onuşirevan,
Peyğemberimiz dünyaya geldikden sonra 2 il hakimiyyet sürmüş­
dür. Onuşirevan haqqmda yüksek fikirde olan Peyğember, ona Al­
lahın xeyir-duası ve salamı olsun, deyirdi: «Men edaletli hökmda-
rm dövründe dünyaya gelmişem». Heqiqeten de, o, çox edaletli
olduğundan Peyğemberimiz ona «edaletli hökmdar» demişdir. Bu
dünyada ise xeyirxah şöhret, leyaqetli ad her şeyden ucadır. Oda-
letli hökmdarlar öz reiyyetinin qeydine qalır, onları mükafatlandı­
rır ve düzgün siyaset yürüdürdüler. Belelerinin emelleri hetta gün­
lerimize qeder gelib çatmışdır. Her bir ölke öz hökmdarlarının adı
ile tanınır. Çünki onlar yaşayış meskenleri, körpü ve emalatxanalar
tikdirir, torpaqları şumladır, suvarma kanalları çekdirirdiler. Qeyd
etdiyimiz bütün bunları qerezsiz, edaletli, her şeyin heddini gözle­
meyi bacaran Onuşirevan da yaratmışdır.
Ohvalat
Bele neql olunur ki, bir gün Onuşirevan özünü ağır xesteliye
vuraraq, yaxınlarına bildirir ki, onun sağalması üçün xaraba bir
kendden kerpiç parçası getirilmelidir. Bu kerpici tapmaq üçün o,
ölkenin dörd bir yanına öz dostlarını gönderir. Lâkin onlar ölkeni
57

58. qarış-qarış gezdikden sonra geri qayıdırlar. «Bütün ölkeni qarış-qa-
rış gozmeyimize baxmayaraq, na bir dağılmış yaşayış maskeni, na
da onun bir parça karpicini tapa bildik», - deyirlar. Sevincinden
Allahına şükürler edan Bnuşiravan deyir: «Haqiqatda ise man öl-
kanin vaziyyatini va ayanlarının sadaqatini sınamaq istayirdim.
Man öyranmak istayirdim ki, ölkada barpası vacib olan masken
varmı? Mana malum oldu ki, abadlaşdınİmamış heç bir meskeni­
miz yoxdur. Dövlatin idare edilmasi, ölkanin vaziyyati an yüksak
saviyyadadir».
Va bil ki, avvalki hökmdarlar tikintiya böyük önem verirdi­
ler. Onlar başa düşürdüler ki, ölke inkişaf etdikca, reiyyet da var-
lanacaq va onların teşekkürleri daha da artacaqdır. Va onlar aqil
va alim insanların dediklari bu sözlerin haqiqiliyina inanırdılar:
«Ölkadaki din - şahdan, şah - ordudan, ordu puldan, pul - dövla­
tin inkişafından, dövlatin inkişafı - mamurların adaletinden asılı­
dır». Onlar zülma va adaletsizliye göz yummur va öz raiyyetlari-
nin haqlarınm tapdanmasma yol vermirdilar. Onlar başa düşürdüler
ki, tiranların idara etdiyi, raiyyata zülm edilen ölkalarin ahalisi öz
maskanlarini qoyub qaçır, xazinaya galan gelirler azalır, ayanların
hayat saviyyasi aşağı düşür va bela ölka dağılmağa başlayır. Xalq
heç zaman adaletsiz hökmdarı seva bilmaz; bela hökmdar xalqın
lanetine tuş galacak va bununla da hayatdan zövq almamaqla ya-
naşı, öz üzerine bir çox balaları, hatta ölümü da çekmiş olacaqdır.
Bu kitabın müellifi demişdir: «Bdaletsizliyin iki növü var: birinci
adaletsizlik hökmdarın raiyyata, güdünün gücsüza, dövletlinin ka-
sıba olan haqsızlığıdır. İkinci İsa sanin özüne qarşı olan adalatsiz-
liyindir ki, onun da sebebi günahlarının çoxluğudur. Ela İsa ada­
letli ol ki, adalatsizlikdan qurtulasan. Bununla bağlı bela bir ehva-
lat da var.
Bhvalat
Bela neql olunur ki, İsrail tayfasında balıqçılıqla ailesini do­
landıran bir nafar bir gün çox böyük bir balıq tutur va sevinerek öz-
özüna deyir: «Bu balığı bazarda yaxşı qiymata satıb, pulu uşaqla-
nma xarclayaram». Yolda ona rast galan orta yaşlı bir nafar ondan
soruşur: «Balığı mana satarsan?» Balıqçı başa düşür ki, «ha» dese,
o, balığı bazardakından iki dafa ucuz qiymata alacaq. Bu sebebden
da: «Xeyr, satmıram», - deyir. Lâkin bu kişi alindeki taxta ila onu
58

59. döyüb, pul ödemeden balığı götürüb gedir. Blacsız qalan balıqçı onu
lenetledikden sonra deyir: «Ay Allah, son meni zeif vo kasıb yarat­
ımsan. Onu ise güçlü vo dövlotli. Yalvanram, onun cozasını bu dün­
yada ver, monim axirete qodor dözmoyo sobrim yoxdur!»
Balığı götürüb gedon kişi onu bişirmok üçün arvadına verir.
Yemok hazır olduqdan sonra arvadı onu süfroyo dovot edir. Kişi
balığa ol uzadarkon balıq birdon canianıb, onun batmağını dişloyir.
Ağndan rahatlığını itiron kişi hokimo gedir. Hokim ona bildirir ki,
xostolik qola yayılmasın deyo, barmağı kosilmolidir. O, barınağı­
nın kosilmosino razılıq verir. Lâkin barmağı kosildikdon sonra da
ağrı azalmır, oksino, şiddetlenir. Yene do hekime müraciot et­
meye mecbur olur. Hekim ona bildirir ki, xesteliyin qola keçme-
mesi üçün el kesilmelidir. 01i kesseler de, bu defe de ağrıyır. He­
kim qolu da dirseyedek kesir. Lâkin ağrı bu defe çiyine qeder şid­
detlenir. Ağrılara düzmeyen kişi bu qolunu kesdirmek mecburiy-
yetinde qalır. Lâkin ağn neinki azalmır, hetta bütün çiynini bürü-
yür. Naelac qalan kişi hekimden çıxaraq, Allahına bu belanın qur-
tarması üçün yalvarmağa başlayır. Yolda o, yorğunluqdan bir
ağaca söykenib yuxuya gedir ve yuxuda bir kişinin ona dediyi bu
sözleri eşidir: «Ey bedbext, sen öz bedenini hele ne qeder kesdi-
receksen? Get ve düşmeninin könlünü al». Yuxudan ayılan kişi öz-
özüne deyir: «Men o balığı balıqçmı vurub, ona ağn yetirerek elde
etmişdim. Ele meni de hemin balıq dişledi. Demek menim düşme-
nim o balıqçıdır». O, şehere gederek hemin balıqçmı tapıb, tered-
düd etmeden qarşısında diz çöküb efV dileyir. Balığın pulunu öde-
dikden sonra ise etdiyi işe peşiman olduğunu bildirir. Balıqçı da öz
növbesinde onu bağışlayın Ele hemin andaca onun ağnları keçir
ve bütün geceni o, Allaha tövbeler edir. Seher tezden ise Qüdretli,
Merhemetli Allahın rehmi ile o, öz evvelki veziyyetine qayıdır.
Allah Musa eleyhisselama buyurub: «Ey Musa! And olsun qüdre-
time, eger o, düşmeninin könlünü almasaydı, bütün ömrü boyu ona
zülm vererdim».
Dhvalat
Peyğember Musa eleyhisselam Allahla dağdaki sohbetleri­
nin birinde xahiş edir ki, Allah ona öz haqq ve edaletini göstersin.
Qadir Allah deyir: «Ey Musa, hetta senin kimi cesur ve ciddi adam
da gördüklerine dözmeye biler. Musa peyğember deyir: «Senin
kömekliyinle bacararam». Allah buyurur: «Ele ise, filan bulağın
59

60. yanında gizlanib, manim qüdretimin va adaletimin şahidi ola bu­
larsan». Musa aleyhissalam hamin yera gedarak gizlenir. Birden
bir atlı peyda olur. O, atdan düşerek bulaq suyundan içib, dasta-
maz alır va daha sonra içinde 1000 dinar olan pul kisasini kama-
rindan açaraq yanında qoyur ki, namaz qılsm. Lâkin o, namaz qıl-
dıqdan sonra pul kisasini unudaraq, yoluna davam edir. Bundan
sonra bura su içmaya galan bir oğlan uşağı pul kisasini götürüb ge-
dir. Bir qadar keçdikdan sonra İsa bulağa su içmaya bir kor qoca
kişi gelir. Susuzluğunu yatırdıqdan sonra o, dastamaz alaraq, iba­
dete başlayır. Birden atlı geri qayıdır va kor qocaya deyir: «Bir qa-
dar önca man burada içinde 1000 qızıl dinar olan pul kisasini unut-
muşam. Sandan başqa, bura heç kas galmayib». Qoca cavab verir:
«Man koram, senin pul kisani nece göre bilerdim?» Qocanm söz­
lerine inanmayan atlı bark asablaşarak, qılıncı ila onu öldürür. Lâ­
kin onun üzarindan pul kisasini tapmayaraq galdiyi yera qayıdır. '
Bütün bunlan müşahide edan Musa aleyhissalam deyir: «Ay
Allah, manim bütün bunlara dözmaya sabrim çatmır. San aqil va
adalatlisan, bu baş veranlari mana izah et». Bu an göydan yera
enen Cebrail (ona salam olsun) ona deyir: «Qüdrati göylara ucalan
Allah sana deyir: «Man bütün mahram olanlann yaradıcısı, sana
gizlin olanların bilicisiyam! Pulu götürüb geden o uşağın atası ha­
min atlının işçisi olub, lâkin o atlı ona halal qazandığı pulu verma-
mişdi. Uşağın atası da amayinin qarşılığmı almadan ölüb. Kisada
ona çatacaq miqdarda pul var idi. İndi o pul onun övladma qismet
oldu. O kişi isa kor olmazdan avval atlının atasını öldürüb. İndi İsa
o atlı atasının qisasım aldı. Va kor kişi da öz cezasını çakdi. Gör-
düyün kimi, bizim haqq va adaletimiz çox daqiqdir»». Gördükle­
rinden heyrata gelmiş Musa Allahından afv dilayir.
Biz bu hadiseni verdik ki, aqillar bilsin; Allahdan heç bir şey
gizli qala bilmez va o, haqlan tapdananlann haqqını ham o, ham da
bu dünyada geri qaytanr. Lâkin biz dard galanda xabarsiz olur, onun
haradan galdiyini heç ağlımıza da gatirmirik.
Zülqameyndan soruşurlar: «Sanin şahlığında seni an çox se­
vindiren nadir?». O deyir: «İki şey; onlardan biri haqq va adalat,
ikinci isa manim o kaslara taşakkürümdür ki, onlar başqalan ila
adaletli davranarkan daha çox mana yaxşılıq etmiş olurlar».
Va Peyğambarimiz, ona Allahın xeyir-duası va salamı olsun,
buyurmuşdur: «Haqiqatan, Allah xoş amalleri sevir. O hatta qo-
60

61. yunu keserken ona ozab vermemek üçün bıçağını itileyen insana
da m0h0bb0tİ0 yanaşır».
Öm0r ibn 0İ~Xettab, Allah ondan razı olsun, demişdir ki,
Peyğemberimiz, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, belo bu­
yurub: «Allah yer üzünde edalet qoder gözel heç no yaratmayıb.
Vo haqq-odalot Allahın yerdoki mizanıdır vo bu ölçüyo omol edon
hor kosi O, Connoto aparır».
Ömor, Allah ondan razı olsun, deyib ki, Peyğomborimiz, ona
Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, buyurub: «Hoqiqoton do,
Connotdo omolisaleh olanların öz yerlori var. Hotta onlar yalnız öz
roiyyotlorino vo ailolorino yaxşılıq etmiş olsalar belo».
Kotada Quran ayotlorindon birini - «...Çekide heddi aşmaya­
sınız» (Quran, 55:8) - şorh edorok demişdir: «O, (Allah) odaloti
nozorinde tuturdu vo deyirdi: «Ey Adom övladı! Özüno qarşı neco
odalot istoyirsonso, başqaları ilo do elo odalotli ol».
Vo ibn Ömoro (Allah ondan razı olsun) osaslanaraq deyirlor
ki, Allahın Rosulu, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, de­
mişdir: «Qadir Allah Adomi yero göndororkon ona dörd söz deyib
buyurmuşdur: «Ey Adom, sonin bildiyin vo övladlarının da bilo-
coyi bu dörd sözdedir: bir söz sono, bir söz Mono, üçüncü soninlo
Monim münasibotimo, axırıncı iso seninle insanların münasibotino
aiddir. Mono aid olan söz odur ki, son Meni yaradan kimi qobul
edib, itaot et ve Mono qetiyyen şorik qoşma. Sono aid olan söz -
Mon sono emellerimin qarşılığmı vereceyom. Soninlo Monim
aramda olan söz - bu, sonin Mono olan duaların ve Monim sono
olan cavabımdır. Soninlo insanlar arasında olan söz - onlar arasın­
da haqq vo odaloti berqerar etmelisen».
Kotada demişdir: «Üç növ haqsızlıq var; bağışlanmayan
haqsızlıq odur ki, Allaha şerik qoşasan. Allah-teala buyurub: «He-
qiqeten, Allaha şerik qoşmaq böyükzülmdür»» (Quran, 31:13).
Vo bir müddet sonra unudularaq efv edilen odalotsizlik ben­
delerin bir-birino qarşı olan odalotsizliyidir. Üçüncü növ odalotsiz­
lik iso insanın özüno qarşı edaletsizlikdir. İnsan bunu başa düşüb,
Allahından ofv diledikde, Qadir Allah onu bağışlayır. Çünki ha­
rada ki Allah var, orada onun rohmi do var.
Hökmdar dindar olmalı vo dine sevgi ilo yanaşmalıdır. Din
vo hökmdar sanki bir botndon dünyaya gelmiş ekiz qardaşlardır.
O, ibadotlo meşğul olub, vacib dini ayinlori vaxtında yerine yetir-
61

62. malidir. Ehtiraslardan, pis vardişlerdan, dini qanunlann hayata
keçmasini zaiflada bilan har şeyden, şakk va şübhadan uzaq ol­
malıdır. Va agar şah raiyyatlarindan kimin öz dinina va mezha-
bina şübha ila yanaşdığını bilse, onu qarşısma getirtmeli, bu ban-
dani haqq yoluna çakmak üçün onunla sert olmalı, lazım galdikda
tahqir edib hadalamalidir. 8gar bu banda günahım başa düşüb,
haqq yoluna dönsa, onu cozalandırmadan azad etmelidir. Yox,
agar bunların bir kömoyi olmasa, o cazalandırılaraq ölkadan qo-
vulmalıdır va bununla da hökmdar dövlatin dini tamallarinin zaif-
ladilmasinin qarşısını alar, ölkasiııi bu cür günahkar bandolardan
tamizlamiş olar. Hökmdar çalışmalıdır ki, İslamın qüdratiııi ucalt-
sm, sarhadyanı istehkamlar tikdirib, ordu ila tamin etsin, peygam­
berin dövründaki hayat tarzi yeniden barqarar olsun. Yalnız bun­
dan sonra o, öz raiyyatinin hörmatini qazanıb, Allahın gözünda
ucala biler. Bela hökmdar dostlarının yanında daha yüksek mövqe
qazanar, düşmanlari ondan qorxar. Va o, bilmelidir ki, Allaha
itaat, möminlik hökmdarın birbaşa axlaqı ila bağlı meselelerdir.
Va şah öz raiyyatinin bütün işlerine nezarat etmelidir. O, bu
işlarin sayına, çoxluğuna, raiyyatin aşağı va ya yuxarı mansab sa­
hibi olmalarına forq qoymamalıdır. O çalışmalıdır ki, daha sonra
mazammat edilacak heç bir işla maşğul olmasın. Hökmdar dindar­
lara hörmat etmeli, yaxşı amallari mükafatlandırmak, pis amallari
isa qadağan etmelidir. O, pis amal edenleri cazalandırmalı va tez-
tez günah işladanlarin müdafıaçisi olmalıdır. Bundan ömak götü­
ren insanlar pis işlerden uzaq olub, yaxşı amallere can atacaqlar.
Va agar hökmdar pis işlerle maşğul olan insanlara qarşı ümumi si­
yaset yürüdüb onları cazalandırmasa, ölkadaki bütün işler uğursuz­
luğa düçar olacaqdır.
Va aqillar deyiblar ki, raiyyatin ameli, xasiyyeti hökmdarın
amali va xasiyyetindan asılıdır. Çünki sade insanlar axlaqsız
hökmdarların yolunu tez tuturlar. Byanlar da hökmdarlardan çox
şey öyranirlar. Magar tarixdan bilmirsan ki, ömayidlar sülalasin-
dan olan Valid ibn Bbdülmalik dövründa insanlar kand teserrüfatı
va tikinti ile Süleyman ibn 8bdülmalik dövründa yemokxanaların
tikilmasi va bazadilmasi, qarınqululuq, bihumdarlıq va kefla maş­
ğul idilar. Ömar ibn 0bdülaziz dövründa isa aksine, vaxtlarını iba-
dat va oruç tutmaqla keçirirdilar. Mehemmed ibn Bli ibn Fadl de-
mişdir: «Man öz gözümle görmasaydim, inanmazdım ki, ayanların
hayat tarzi onların hökmdarlarınm exlaqına uygundur. Lâkin daha
62

63. sonra müşahide etdim ki, Valid ibn Bbdülmalik dövründe insanlar
üzümlükler, bağların salınması, sarayların, evlerin tikilmesi ile
meşğul idilerse, onun qardaşı Süleymanın dövründe yalnız yeyib-
içib, kef çekirdiler. O vaxtlar insanlann bir-birine daha çox verdiyi
sual - «bu gün ne bişirmisen?» idi. Lâkin Ömer ibn Bbdüleziz
dövründe ise gördüm ki, insanlar vaxtlarını Allaha ibadetle, Quran
oxumaqla, xeyir işler görüb kasıblara kömek etmekle keçirirler».
Ve bil ki, bütün dövrlerde reiyyet öz hökmdarını nümune kimi qe-
bul edir, ona oxşamağa ve her şeyde onu yamsılamağa çalışır. On­
lar hetta öz arzu ve isteklerini de hökmdardan örnek olaraq qurur-
lar. Bu barede bele bir ehvalat var.
Bhvalat
Bele neql olunur ki, edaletli Bnuşirevanm hakimiyyeti döv­
ründe bir nefer yeni aldığı torpaq sahesinde xezine tapir. O, tor-
pağı ona satanın yanma gederek hadiseni bildirir. Satan deyir:
«Men torpağı sene satmışam. Oradan çıxan her şey, o xezine de
şenindir. Tebrik edirem». Alıcı ise deyir: «Mene başqasınm em­
laki lazım deyil». Bu mübahiseni çözmek üçün onlar edaletli
hökmdar Bnuşirevanm yanına getmeli olurlar. Bu hadiseden xeyli
memnun qalan Bnuşirevan soruşur: «Sizin övladınız var?» Onlar­
dan biri: «Menim oğlum var», diğeri ise:«Menim qızım»,- deyir.
Bunu eşiden Bnuşirevan bele bir teklif edir: «Men isteyirem ki, siz
övladlarınızı evlendirib, qohum olasınız. Bele olsa, bu xezine sizin
her ikinizin olar. Ve siz onu övladlannızın ehtiyaclarına da xerc-
leye bilersiniz?!» Bu teklif onların her ikisini razı salır ve onlar
hökmdann isteyini yerine yetirirler. Bger onlar edaletsiz hökmda­
nn dövründe yaşasaydılar, yeqin ki, bele deyerdiler: «Xezine me~
nimdir». Lâkin onlar bilirdiler ki, hökmdarları edaletlidir ve ona
doğru olanı demekle, edaleti tapmaq olar. Ve aqiller deyibler ki:
«Hökmdarı bazara benzetmek olar. Bazarda ise telebat olan mal
satılır. Tolebatı olmayan mal ise elde qalır». Ve o iki şexs sultanın
haqq-edaleti, dürüstlüyü yüksek qiymetlendirdiyini bildikleri üçün
xezineni - bu malı onun yanma aparmışdılar.
Ve bu zemanede rehberlerimizin her bir emeli, hökmdarla-
rın dediyi her bir söz bize gönderilen ve layiq olduğumuz bir ceza­
dır. Nece ki biz haram, edaletsizlik edib, xeyanete yol vermirik,
elece do hökmdarlarımız edaletsiz, özbaşına, zalim ve qeddar
olurlar. «Siz necesinizse, rehberleriniz de eledir». Bu hedisde in­
63

64. sanlarla rehberlerin emellerinin bir-biri ile bağlı olduğu bir daha
tesdiqlenir.
Bir ölkede ki tikinti gedir, ehali şad, fırevan ve tehlükesiz
yaşayır, bu, hökmdarın ağlının ve reiyyete olan münasibetin ifade­
sidir. Aqiller düz buyurmuşlar ki, insanlar öz zamanlarında daha
çox hökmdarlarına benzeyirler. Bir hedisde deyilir: «İnsanlar öz
hökmdarlannm dinine sitayiş edirler».
Ve Bnuşirevanın dövründe, onun apardığı edaletli siyaset
neticesinde yerde bir xeml14 qızıl da olsaydı, onu öz sahibinden
başqa, heç kes götürmezdi.
Bir gün Önuşirevanın veziri Yunan ona deyir: «Pis insanların
yolunu tutma, yoxsa, eyanlann seni terk eder, hakimiyyetin zeifle-
yer. Ölke tar-mar olub kasıblaşar ve adın her yerde bednam çeki­
ler». Ve Onuşirevan öz canişinlerine bele bir ferman gönderir:
«0ger eşitsem ki, haradasa ekilmemiş torpaq qalıb, hemin bölge­
nin canişinini işden azad edeceyem».
Ölkenin müflisleşmesi iki sebebden baş vere biler; birinci
sebeb - hökmdarın bacanqsızlığı, ikinci ise - onun qeddarlığıdır.
Qedim dövrlerde hökmdarlar bir-birinin qarşısında ölkelerindeki
tikinti ile qürurlanır ve her biri diğerinin eyanlarının mehribanlı-
ğma qibte edirdi.
Ohvalat
Hindistan hökmdarı Onuşirevana elçi göndererek bildirir:
«Men hökmdarlığa senden daha çox layiq olduğum üçün ölken
mene vergi vermelidir». Onuşirevan emr edir ki, elçiye gecelemek
üçün yer verilsin. Seher ise o, ölkenin bütün tanınmış ve dövletli
insanlannı sarayda toplayaraq elçini yanına çağırtdırıb deyir: «İndi
ise bizim cavabımızı dinle». Daha sonra onun emri ile ortalığa bir
sandıq getirilir. Onuşirevan’bu sandığın içinden balaca bir sandıq,
onun içinden ise kiçik bir yerqulağı15 cıxarıb, elçiden soruşur: «Si­
zin ölkede bu ot bitir?». O cavab verir: «Beli, bizde bundan çox-
dur». Onuşirevan deyir: «Hökmdarına de ki, qoy o, öz ölkesini
abadlaşdırsın, çünki çox berbad veziyyetdedir. Yalnız bundan son­
ra o, inkişaf etmiş ölkeye hökmranlıq etmek fikrine düşe biler.
Çünki menim bütün torpaqlarımı gazsen, bir dene de yerqulağı
14Xaml - ölçü (çeki) vahidi, 249 kq-ya barabar
15 Ycrqulağı - alaq bitkisi
64

65. tapmazsan. V0 eger men eşitsem ki, haradasa bir dene yerqulağı
bitir, o bölgenin canişinini işden uzaqlaşdıraram».
Ve her bir şah özünden evvelki hökmdarlann davranışlarını
öyrenmeli, xeyirxah emellerini davam etdirmeli, onların tövsiye
ve meslehetleri yazılmış kitabları oxumalıdır. Çünki onlar daha
çox yaşamış, daha tecrübeli ve daha ehtiyatlı olmuşlar. Ve onlar
xeyiri şerden ayırmağı bacarmış, agah ve pünhan biliklere malik
imişler. Ve Bnuşirevan da xasiyyetce xeyirxah olmasına baxmaya-
raq, yene de özünden evvelki şahların heyatı haqqında kitablar
oxuyur, ehvalatları dinleyir ve onların yolunu tutmağa çalışırdı. İn-
diki hakimlerin ise buna daha da çox ehtiyacları var.
Bhvalat
Bir gün edaletli Bnuşirevan meslehetçisi Yunandan soruşur:
«Men isteyirem ki, sen mene evvelki hökmdarlann heyat terzin­
den danışasan». Vezir soruşur: «Sen nece isteyirsen, men onları üç
qat, iki qat, yoxsa bir qat terifleyim?». O cavab verir: «Üç qat».
Vezir deyir: «Men onların heç bir işinde ve emelinde yalan tapma­
dım. Men onlann nedense bixeber olduqlannı da görmedim. Men
onlardan kiminse qeddarlıq etdiyini de eşitmemişem». Bnuşirevan
deyir: «İndi ise iki qat terifle». O cavab verir: «Onlar hemişe xeyir
iş görmüş ve şer emelden uzaq olmuşlar». Bdaletli şah deyir: «İn­
di ise terif üçün, sadece, bir sebeb söyle». Ve o deyir: «Onların
özlerine olan ciddiyyet ve hakimiyyetleri başqalarına olandan
daha artıq idi».
Ve Bnuşirevan bir qedeh getirilmesini emr ederek deyir:
«Bu qedehe bizden sonra gelib, bizim taxtımıza ve tacımıza sahib
olanları görmek xoşbextliyi verilib. Ve onlar bizleri biz özümüz­
den evvelkileri xatırladığımız kimi yad edecekler». On bedbext
insan o kesdir ki, öz hakimiyyetine aldanaraq, bu dünyada nece
yaşamağı bilmeden ömür sürür. O dünyada ise ebedi peşimançılıq
ve ezablarla qarşılaşır. Bvvelki şahların meqsedi ise bu dünyanı
daha da mütereqqi etmek, esrler boyu yaşayacaq xoş xatireler ya-
ratmaq olmuşdur. Aşağıdaki ehvalat da bu haqdadır.
Bhvalat
Bnuşirevanm Baxizar adlı üzümlüyü var idi.
Bir gün orada Bizans imperatoru Yafur, Hindistan hökmdan
65

66. ve Bnuşirevan toplaşırlar. Onların her biri bir hikmetamiz söz söy­
leyin Qeyser deyir: «Bu dünyada hökmdar üçün yaxşı işler görüb,
daha sonra xeyirxahlıqla xatırlanmaqdan yaxşı ne ola biler ki. Bele
hökmdar öldükden sonra ise onun haqqında deyecekler: «Ne üçün
biz de onun kimi olmamışıq?». Bu zaman Bnuşirevan deyir: «Ge­
lin biz xoş emel düşünüb, yaxşı iş görek!»
Qeyser elave edir: «Xoş emel haqda düşünen xeyirxah işler
görür, xeyirxah iş gören ise arzulanna yetişmiş olur». Yafur elave
edir: «Allah bizi sonradan xecalot çekeceyimiz fikirlerden uzaq et­
sin. Ele fikirlerden ki onu hetta dile getirsek, xecalet çekerik».
Qeyser Bnuşirevandan soruşur: «Sen daha çox neyi sevirsen?». Ve
o cavab verir: «Arzusunu yerine yetirmeyimi isteyen birisinin xa-
hişini yerine yetirmeyi». Ve Qeyser deyir: «Men çalışıram ki, qor-
xu içinde yaşamamaq üçün günah iş görmeyim».
Ey İslamın böyük hökmdarı, bax, gör onların öz oyanlarına
münasibeti nece olub? Sen mütleq o hökmdarların gördüyü işler,
onlar haqqında yazılanlar, onlann qeleme aldıqları bilgiler, edalet-
lilikleri, gözel xasiyyetleri haqqında melumatlı olmalısan. Axiret
gününe kimi yaddaşlarda yaşayacaq teriflerine diqqet etmelisen.
Ömer ibn el-Xettab ele edaletli hökmdar olub ki, hetta öz oğlunu
da mehkomeye vermiş ve o, ölümle cezalandırılmadı. O, öz cani-
şinlerini xidmete göndererken deyirdi: «Mineceyiniz atın, gezdi-
recoyiniz silahın pulunu maaşınızdan ödeyin ve müselmanların xe-
zinesine el uzatmayın».
Bbdürrehman ibn Auf bele neql edirdi: «Bir gece möminle-
rin hökmdarı Ömer ibn el-Xettab (Allah ondan razı olsun) meni
yanma çağırtdırıb dedi: «Şeher qapılarının yanında bir karvan da-
yanıb. Ve men qorxuram ki, gece onlar yatarken soyulsunlar». Ve
men hökmdarla karvamn yanma getdim. Biz ora çatarken o, mene:
«Sen yat», - deyib, özü ise bütün geceni karvamn keşiyinde da­
yandı».
Xeiife Ömer (Allah ondan razı olsun) deyirdi: «Men müsel-
manlann ehtiyaclan ile yaxından tanış olmaq üçün bütün ölkeni gez-
meliyem. Çünki eleleri var ki, zeif olduqlanndan yanıma gelib istek­
lerini mene çatdıra bilmirier. Ve men -bir de ona göre ölkeni seyahet
etmeliyem ki, canişinlere nezaret edib onlann işleri ile de tanış
olum». Ve bu, Ömerin bütün xeyirxah işlerinin en mübareki idi.
66

67. öhvalat
Zeyd ibn Oslam bele neql edirdi: «Bir gece gördüm ki, Ömer
ibn el-Xettab keşikçilerle birlikde erazini teftiş edir. Men ona ya-
xınlaşıb xahiş etdim: «İcaze ver, seni müşayiet edim». O razılıq
verdi. Biz şeherin kenarına çıxdıqda uzaqda bir ocaq görüb düşün­
dük ki, yeqin, orada yolçular dayanacaq salıblar. Biz ateşe yaxın-
laşdıqda orada bir dul qadm ve ağlayan üç uşaq gördük. Qadm
ateşe qazan asıb deyirdi: «Allahım, mene ve Ömere qarşı edaletli
ol. Ondan mene mexsus olanı geri qaytar. Çünki o, tox, biz ise
acıq». Bunu eşiden Ömer ona yaxınlaşıb salamlaşdıqdan sonra so­
ruşdu: «İcaze verirsen sene yaxınlaşım». O cavab verdi: «Bger Al­
lahın adı ile ve xeyir emellisense, buyur». Onlara yaxmlaşan
Ömer hal-ehval tutduqdan sonra uşaqlar barede soruşdu. O cavab
verdi: «Men bu uşaqlarla uzaqdan gelirem. Çox yorğun ve acıq.
Uşaqlar ele acdır ki, heç yata da bilmirler». Ömer yene soruşdu:
«Bes qazandakı nedir?» O cavab verdi: «Men ora su töküb uşaqları
aldatmışam ki, belke, yuxuya getdiler». Ve Zeyd ibn Bslan danı­
şırdı ki, müminlerin hökmdarı şehere qayıdıb un dükanmdan bir
kise un, qessabdan ise yeke bir tike yağlı et alıb çiynine ataraq qa-
dınla uşaqların yanına qayıtdı. Men ona dedim: «Ey müminlerin
hökmdarı, ver, senin yerine men daşıyım. O, bele cavab verdi:
«Oger bu dünyada bunları sen menim evezime daşısan, bes axiret
günü menim günahlarımı kim daşıyacaq? Ve menimle o qadınm
etdiyi qarğış arasında kim duracaq?» Ve o azmadan qadmın yanına
getdi. Qadın ona teşekkür ederek dedi: «Allah evezini xeyirle ver­
sin». Daha sonra Ömer bir parça et, bir qeder unu qazana ataraq
ocaq qaladı. Xörek bişene kimi ocaq sönmesin deye, o, tez-tez
ocağı üfürür ve oradan qalxan küller onun gözel üzüne qonurdu.
Yemek bişdikden sonra ise o, uşaqlan ve qadını yedirtdi. Ve Ömer
qadma bele dedi: «Ey qadın, Ömere qarğış etme, çünki o, sizler-
den bixeber idi».
Ve müminlerin hökmdarı adını ilk defe Ömer ibn el-Xettab
alıb. Çünki Obu Bekri (Allah ondan razı olsun) Allahın Resulu-
nun, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, canişini (xelife) kimi
çağırırdılar. Hakimiyyet Ömerin eline keçdikde ise ona: «Ey Alla­
hın peyğemberinin canişini!», - deye müraciet edirdiler. Bu mü-
raciet çox vaxt apardığından o buyurmuşdur: «Ey müminler, mene
«hökmdar» deyerek müraciet edin. Çünki men sizin hökmdarını-
67

68. zam. Ve siz mene «möminlerin hökmdarı» deyib müraciet etseniz
bu ele Ömer ibn el-Xettab demekdir».
Bhvalat
Xezinedardan soruşublar: «Ömer ibn Bbdüleziz xezine pu­
lundan istifade edirdi?». O cavab verib: «Lap evveller onun yemek
almağa pulu olmayanda bir qeder götürürdü. Pulu olduqdan sonra
ise geri qaytardı. Bir defe o xütbe oxuyub dedi: «Camaat! Allahın
Resulunun, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, sağlığında biz
ona gelen vehyler vasitesile insanların daxili ve xarici, pis ve yax-
şı xüsusiyyetlerini bilirdik. İndi ise biz onların üzüne baxırıq. Ve
onların içinde ne olduğunu yalnız Allah bilir. Ve men öz eyanla-
rımla birlikde söz verirem ki, haqsız heç ne götürmediyimiz kimi,
haqsız da heç ne vermeyeceyik.
Ve eger sen hökmdarın şan-şöhretinin, özünden sonraki leya-
qetli adının onun edaletli ve emelisalehliyi ile bilavasite bağlı oldu­
ğunu bilmek isteyirsense, Ömer ibn Bbdüleziz haqqmdakı ehvalatı
dinle. Ne ömeyyiler, ne de mervler sülalesinden onun kimi terifli
hökmdar çıxmamış, heç kese dualar edilmemiş, yüksek hörmete sa­
hib olmamışdır. Çünki o, edaletli, üreyinde Allah xofu yaşadan geniş
qelbli ve xoş xasiyyetli bir insan idi.
Bhvalat
Ömer ibn Bbdülezizin hakimiyyeti dövründe dehşetli aclıq
otur. Onun yanına ereb tayfalarından elçiler gelerek, aralarından
birini danışığa gönderirler. O deyir: «Ey möminlerin hökmdarı!
Biz senin yanına böyük ehtiyacdan gelmişik. Acından hetta deri­
miz de quruyub. Ümidimiz xezineyedir. Bu pullar ya Allaha, ya
onun bendelerine, ya da sene mexsusdur. Bger Allahındırsa, onun
buna ehtiyacı yoxdur. Bger onun bendelerinindirse, onu bize ver.
Yox, eger senindirse, onu bize sedeqe kimi ver. Axı Allah sedeqe
verenleri mükafatlandırır». Ömer hönkür-hönkür ağlayaraq deyir:
«Beli, bu pullar sen dediyin kimi, sedeqe üçündür». O emr edir ki,
xezine hesabına onlara kömek etsinler.
Bedevi çıxıb gederken Ömer ona deyir: «Ey xeyirxah insan!
İnsanların xahişini ve sözlerini mene çatdırdığm kimi, menim xa-
hişimi ve sözümü Qadir Allaha yetir». Üzünü göye tutan bedevi:
«Allahım, Sene yaivarıram ki, Ömer senin bendelerinle davran­
dığı kimi, sen de ona evezini ver»,- deyib duasını bitirmemiş alemi
68

69. bulud tutur, leysan yağır. Birden yağışla birlikde yere bir dolu par­
çası düşüb parçalanır. Onun içinden bu sözler yazılmış bir kağız çı-
xır: «Bu, Qadir Allahın ona işaresidir ki, Ömer ibn Bbdüleziz Ce­
henneme düşmeyecek».
Ohvalat
Bele neql edirler ki, bir gece Ömer ibn Bbdüloziz lampa İşı­
ğında öz eyanlannın melumatlarını ve xahişlerini oxuyurmuş. Bu
zaman qulluqçusu gelerek, Ömerin ev işi ile bağlı ona nese de­
meye başlayır. Ömer ise ona deyir: «Lampanı söndür, sonra danış.
Çünki onun qetranı müselmanlarm xezinesindendir. Ve bunu yal­
nız müselmanlar üçün işletmek olar».
Sultanların edaletli ve ehtiyatlıları mehz bele olur. Növbeti
ehvalat da buna hesr olunub.
öhvalat
Ömer ibn Obdülezizin üç qızı var idi. Orefat bayramında on­
lar atalarına deyirler: «Sabah bayramdır. Senin eyanlannın arvad-
ları ve qızları bize deyirler ki, siz müminlerin hökmdarının qızısı-
mz, amma hemişe geyindiyiniz bu libasdan başqa heç neyiniz yox-
dur. Ve qızlar hönkür-hönkür ağladıqda atalannm qelbi sıxılır. O,
xezineye nezaret eden qulluqçusunu yanına çağıraraq emr edir:
«Müselmanlarm xezinesinden menim aylıq emek haqqımı evvel­
den ver». Qulluqçu cavabında deyir: «Ey möminlerin hökmdarı,
sen müselmanlarm xezinesinden emek haqqını evvelceden götür­
mek isteyirsen. Oger sen bilirsense ki, bu ayı yaşayacaqsan, onda
götür». Özünü itiren Ömer: «Bu, senin en yaxşı sözlerindir, qoy
Allah senden razı olsun», - deyir. Qızlarına ise bele buyurur: «İs­
teklerinize hakim olun, bunsuz heç kes Cennete düşe bilmez».
Hökmdarlar bele edaletli olanda yaxmları ve qulluqçulan da
ondan yaxşı örnek alırlar. Bsl edalet ise heç kesin tanımadığı biri ile
en hörmetli adam arasında onlann var-dövletine ferq qoymadan en
ağır mehkemede de dürüst olmaqdır. Onsuz da axiretde qiymetli
daş-qaşla gil eyni deyerde olacaq. Ve eger bir fağır insan hökmda-
rından şikayet etse, bu zaman hökmdar öz fexri yerinden durub, Al­
lahın qanunlanna emel etmeli, heqiqetin gözüne dik baxmalı ve bu
insanı incitmeden onun xahişini yerine yetirmelidir. Allah-teala
bele buyurmuşdur; «Heqiqeterı, Allah adaletli olmağı, yaxşılıq et­
meyi, qohumlara (haqqım) vermeyi (kasıh qohum-eqrebaya şerie-
tin vacib bildiyi terzde el tutmağı) buyurar» (Quran, 16:90).
69

70. Vo bunun mahiyyoti odur ki, ogor hökmdarın kimdonso bir
xahişi, istoyi varsa, bunu çokinmodon bildirsin. Belo olduqda
hökmdar homin adama yaxınlıq etmiş V0 ö z ©yanlarına ömok gös-
t©nniş olar, axirot günü iso oyanlarının günahlarına göro ondan
haqq-hesab çokilmoz. Vo bir hodisdo Peyğombor, ona Allahın xe-
yir-duası vo salamı olsun, buyurmuşdur: «Hor bir çoban qoyunla-
rına göro, hor bir hökmdar iso oyanlarına göro cavab verocokdir.
Bu, belodir, belo do olacaq».
öhvalat
Belo noql olunur ki, Xorasan omiri Bhmod ibn İsmayıl öz or­
dusu ilo Morvo girir. Vo onun carçıları hor addımbaşt car çokirlor
ki, ordu dine ohaliyo doymoyocokdir. Lâkin osgorlordon biri ki­
minse bostanından qarpız götürüb yeyir. Bhali omiro şikayot edir.
Günahkar osgori qarşısına gotirdon omir ondan soruşur: «Sono qi-
dalanmaq üçün pul verilir?». O cavab verir: «Boli». İsmayıl yeno
soruşur: «Bos son carçmı eşitmomison?». O cavab verir: «Eşitmi-
şom». 0mir yeno soruşur: «Bos no üçün monim roiyyotimi incit-
mison?». O, cavabında deyir: «Mon sohv etmişom». İsmayıl:
«Mon sonin sohvino göro Cohonnomo düşo bilmorom», - deyorok
onun olinin kosilmosi omrini verir.
öhvalat
«Hökmdarların torcümeyi-halı» kitabında yazılır ki, İsmayıl
os-Samani Hindistan şohori Muliyanoyo (Multana) sofor edir. Vo
hor dofo Qundur şohorino çatarkon onun carçıları car çokirlor ki,
şah sarayın qapılarını açıb, keşikçilori götürtdürüb. Kimin xahişi,
şikayoti var, golib xalının qırağında dayanaraq, ona şoxson mü-
raciot edib, evlorino rahat qayıda bilorlor. O, roqiblori bir hakim
kimi mühakimo edir, şikayotlor bitdikdon sonra iso ayağa qalxa-
raq, salavat çevirib göyloro müraciot edirdi: «Allahım, son monim
zohmotimi görürson. Son monim moqsodimi vo monim üçün pün-
han olanları bilonson. Lâkin mon çox motloblori bilmirom; sonin
hansı bondoni incitdiyimi, odalotsiz roftar etdiyimi bilmirom. Mon
do onlar kimiyom, bilmodiklorimi mono bağışla».
Vo onun niyyoti pak, qolbi tomiz, omollori mübarok olduğu
üçün şöhroti artdı. Vo onun ordusu yaxşı silahlanmış 100 min zi-
rehli atlıya qodor çoxaldı.
Vo özü kimi, qurduğu mohkomolor do odalotli olduğundan
Qadir Allah ona Omr ibn-Leysi osir verorok Xorasanı qazandırdı.
70

71. Zindanda olan 9m r ibn-Leys ona bu söziorin çatdırılmasını xahiş
edir: «Monim Xorasanda çoxlu xozinom vo dövlotim qalıb. Meni
azad et vo hor şeyi özüno götür». Bunu eşidon İsmayıl gülorok de­
yir: «Bmr ibn-Leys holo do monimlo çox odalotsizdir. O, törotdiyi
cinayotlori, haqstzlıqlan, günahları öz üzorimo götürmoyimi iste-
yir. Ona çatdırın ki, pulu meno lazım deyil». Sonra İsmayıl onu
zindandan azad edorok Bağdada sofır gönderir. Burada iso o, mö-
münlorin hökmdarı terefmdon qiymotli hediyyeler vo yüksek ehti-
ramla qarşılanır.
Vo İsmayıl Xorasanda qayğısız vo uğurlu bir şahlıq ömrü
sürmüşdür. Onun şahlığı Semaniler dövletinin bir hissosi olaraq,
130 il mövcud olmuşdur. Lâkin hakimiyyot noslin daha sonraki
nümayondolorinin eline keçdikdo edalotsizliklor edilmiş, insanlar
incidilmiş vo buna göre do ölke iflasa sürüklenmişdir.
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, bu­
yurmuşdur: «Hökmdarın bir günlük odaloti 70 illik ibadetden yax-
şıdır». Ve o oleyhissolam demişdir: «Onun incidilono olan odaloti
zokasının paklığındandır». Vo o oleyhissolam yeno buyurub:
«Zülm qılıncını çöken kes bola qılıncı ilo vuruşacaqdır, kodor iso
onun yol yoldaşı olacaq». Şair bu haqda bele deyib:
Bger haqsızlıq yerino odalot alsan,
Yer üzündon şonlik çokilor.
İnsanlara onlardan eşitmok istodiyini de
Vo ogor yaşamaq isteyirsonse, öldiimıo.
Bir gün Davud peyğombor görür ki, göydon yanan daş düşür.
O soruşur: «Allahım, bu nodir?» Vo Allahdan vohy gelir: «Ey Da­
vud, bu, monim tiranların evlerine gönderdiyim boladır».
Bhvalat
Bnuşirovan taxta çıxarkon onun müdrik kömokçisi Yunan
ona belo bir namo göndorir: «Ey sultan, bil ki, üç cür idare üsulu
var; son öz roiyyotino edaletli olub onlardan odalot gözlemirsen -
bu, çox yüksek leyaqot vo ali moqamdır. Vo ya odalotli olduğun
kimi, özüno do qarşı odalot gözloyirson - bu, orta meqamdır. Bda-
letsiz ola-ola odalot gözlomok iso haqsızlıq vo on aşağı meqam-
dır». Ey hökmdar, bu üç moqama diqqet edib onlardan birini seç.
Mon bilirem ki, son birincini seçeceksen. Nece ki, şair deyib:
71

72. Hökmdar o kesdir ki, insanlarla
Vicdanlı reftar edib
Özüne qarşı edalet gözlemir.
Ve insanlarla edaletsiz olan
Leyaqetsiz hökmdardır.
• •
Oyüd ve nasihat
Şebih ibn Şebih xelife el-Mehdinin yanına gelerek deyir:
«Ey möminlerin hökmdarı! Qadir Allahın sene bexş etdiyi inamın­
dan ve dövletinden eyanlarına da pay ver». 01-Mehdi soruşur:
«Oyanlara ne verim?». O cavab verir: «Odalet, eger ki, onlar sen­
den qorxmadan rahat yatsalar, sen de qebir evinde rahat yatarsan.
Ey möminlerin hökmdarı, ele yaşa ki, sanki senin üçün axşamdan
sonra seher, seherden sonra axşam yoxdur. Unutma ki, edaleto
edalet, zülme ise zülmle mükafatlandırılacaqsan. Özüne xeyir iş­
lerle bezek vur, yoxsa Qiyamet günü heç kim sene öz zinetini
bore vermeyecekdir». Şair demişken:
Allaha itaetle, ibadetle
Özüne bezek vur.
Yoxsa bunları Qiyamet günü
Heç kosden bore ala bilmeyeceksen.
Bizans imperatoru edaletli Xosrov Onuşirevana name gönde­
rerek yazır: «Hakimiyyeti uzadan nedir?». O, cavab olaraq bunları
yazır: «Men bilmediyim bir şeyin emrini vermerem, emr verdikde
ise onu sona çatdırıram; omrlerimi qorxudanmı ve ya kiminse xa-
hişi ile yarımçıq qoymadığım kimi de, emrimden qetiyyen heç
neyi deyişmİrem».
Ohvalat
Bele neql edirler ki, karvandan geri qalan bir zevvar sehraya
düşür. O, köhne bir komaya rast gelerek, orada tenha yaşayan
qoca qarıdan yemek isteyir. Qadın cavab verir: «Filan dereye ge-
dib istediyin qeder ilan topla, qızardım». Adam deyir: «Men ilan
tuta bilmirem». Qarı cavab verir: «Men seninle ova gederem».
Onlar qarınm iti ile beraber ova gedib kifayet qeder ilan tnturlar.
Komaya qayıtdıqdan sonra qarı ilanları qızardır. Kişi ise acından
72

73. Ölmemek üçün onu yeyir. O, su istedikde ise qarı deyir: «Yaxınlıq-
da bulaq var, get iç». Kişi gedib görür ki, su şordur. Amma naelac
qalıb suyu içir. Sonra o, qarıdan soruşur: «Men heyranam ki, sen
burada niye yaşayıb ve nece qidalanırsan?». Qarı ondan soruşur:
«Bes sizin torpaqlar necedir?». O cavab verir: «Bizim geniş evleri­
miz, serin bulaqlanmız, dadlı yemeklerimiz, meyvelerimiz, yağlı
etimiz ve diğer nemetlerimiz var». Qarı deyir: «Men bütün bunları
eşitmişem. Men hetta eşitmişem ki, sizin hökmdar her bir sehvi­
nize göre evlerinizi, emlakinizi elinizden alıb, sizi bayırda qoyur».
Kişi cavabında deyir: «Bezen bele olur». Qarı deyir: «Bger sizin
leziz yemekleriniz ve gözel heyatımz haqsızlıqla zehere dönürse,
bizim qidamız heyatımız sakit keçdiyi üçün şerbete çevrilir. Me­
ğer eşitmemisen ki, İslamı qebul etdikden sonra en gözel şefqet
düzgün siyaset yürüden edaletli hökmdarın hakimiyyeti altında ra­
hat ve sağlam yaşamaqdır?».
Sultan hem siyasetçi, hem de edaletli olmalıdır. Çünki o, Al­
lahın bu dünyadaki canişinidir. Ve o, her kesin qelbine qorxu saç-
malıdır. Hetta onu uzaqdan görenler de bu qorxudan dehşete gel­
melidirler. Bizim zomanenin hökmdarı en ince siyaset yürütmeli,
böyük tesir gücüne malik olmalıdır, çünki müasir insanlar evvelki
dövriin insanlarına oxşamırlar. Bizim zemane abırsızlıq, heyasızlıq
vo zalımlıq zemanesidir. Ve eger bele insanların ehatesinde olan
sultan zeiflik gösterse ve ya güçlü siyasetçi olmasa, heç şübhesiz
ki, bu, ölkenin müflisleşmesino, dinin, imanın, sülhün, omin-
amanlığın çökmesine sebob olacaqdır.
Bu haqda bele bir atalar sözü do var: «Oyanların bir il bir-bi-
rine zalımlığındansa, hökmdarın 100 il zülmü yaxşıdır». Bger
oyanlar bir-birine zalim kesilerse, Allah-toala onlara zalim rehber
gönderer. Bu haqda bele bir ehvalat da var.
Bhvalat
Günlerin bir günü ol-Heccac ibn Yusif es-Sakifı içinde bu
sözler yazılmış bir name alır: «Allahdan qorx! İnsanlara bu qeder
zülm etme». Gözel natiq olan Heccac minbere çıxaraq deyir: «İn­
sanlar! Allah meni size emellerinizi görerek rehber qoyub. Ve
eger men ölsem, sizin bu haram emellerinize göre Allah menim
yerime, menim kimi bir başqasını gönderecek. Allahın menim
kimi hökmdarları çoxdur. Bu haqda şair bele demişdir:
73

74. Her elin üstünde Allahın eli vardır.
Bu dünyada bütün ezab çekenler
Bir-birine zülm eden qeddarlardır.
Hikmet
Bezorqmehrden soruşurlar: «0n leyaqetli hökmdar hansı
hökmdardır?». O cavab verir: «O kes ki, günahsızlar ondan qorx-
mur, günahkarlar dehşete gelir». Öz siyaseti olmayan hökmdarın
eyanları arasında hörmeti olmur. İnsanlar da ona qarşı sedaqetli ol-
mayıb vaxt ötdükde onu pis sözlerle xatırlayacaqlar. Meğer sen
görmürsen ki, her hansı bir vilayetin adi vetendaşı hökmdar ol-
duqdan sonra oyan ve reiyyet ile ince siyasetle reftar ederok on­
lara özünün yüksek vezife sahibi olmasını, hakimiyyetini nümayiş
etdirmoye çalışır? 0ks teqdirde, aşağı tebeqeden çıxdığı üçün la­
zım olan hörmet ve izzeti görmeyecekdir.
Bu fosilde de çox qoribo ehvalat var:
0bu Süfyan ibn el-Harisin cahilliyi dövründe dünyaya gelmiş
bir oğlu var idi. Atası ondan imtina edib: «Menim oğlum yoxdur!»,
- dediyi üçün onu Ziyad ibn 0bixi16 deye çağırırdılar. Müaviye
bunu eşitdikden sonra Ziyadı özüne yaxınlaşdıraraq, qardaşlığa qe-
bul edib İraqa hökmdar gönderir. Ziyad İraqa gelib görür ki, oranın
ehalisi esasen yolunu azmışlar ve oğrulardır. O, mescide gedib min­
bere qalxaraq, moize oxuduqdan sonra deyir: «Allaha and içirem ki,
axşam namazından sonra kim evinden bayıra çıxsa, onun başını be­
deninden ayıracağam. Qoy bunu eşiden eşitmeyene xeber versin».
Sonra o, carçıya emr edir ki, bu xeberi üç gün car çeksin.
Dördüncü gece Ziyad küçeye çıxıb atla şeheri dolaşmağa
başlayır. Birden o, qoyunu ile birlikde dayanmış bir bedevini gö-
rüb ondan soruşur: «Burada ne edirsen?». O cavab verir: «Bura ax-
şam gelib çatdığım üçün qalmağa yer tapmadım. Seher açılanda
qoyunu satıb, çıxıb gedeceyem». Ziyad ona: «Men bilirem ki, sen
düz danışırsan. Amma men seni buraxsam, söz gezecek ki, Ziyad
dediyin etmir. Onda ise siyasetim uğursuzluğa düçar olub, haki-
miyyetim zeifleyecek. Burada durmaqdansa, Cennete getmeyin
yaxşıdır», - deyerek boynunu vurur. O, yoluna davam edib qarşı-
16 Yoni «öz atasının oğlu» dcmekdir. Müaviye onu qardaşltğa qobul ctdikdon sonra ibn
Abu Sufyan dcya çağırıblar.
74

75. sına çıxan hor kesin boynunu vururdu. Seher ise o, vurulmuş 1500
başı qapısının qarşısma topladı ve bundan sonra heç kes cüret edib
axşam namazından sonra bayıra çıxmırdı.
Cüme günü o, yene minbere çıxaraq deyir: «Ey insanlar, emr
edirem ki, bu günden sonra heç kes qapısım bağlamasın, sizden
nese oğurlasalar men ödeyerem». Qorxudan hamı bu emre de
itaet edir. Seher açıldıqda onun yanma gelen serraf deyir: «Axşam
menim 400 dinarımı oğurlayıblar. Ziyad ondan soruşur: «Sen düz
dediyine and içe bilersen?». O: «Beli», - dedikden sonra Ziyad
mecbur edir ki, serraf 400 dinarın oğurlandığını andla tesdiq etsin.
Ziyad ona 400 dinar ödeyerek deyir: «Bu işi gizli saxla, heç kese
deme». Növbeti beşinci gün insanlar mescide namaza geldikde,
Ziyad minbere qalxaraq deyir: «Bilin ki, serrafın dükanından 400
dinar pulu oğurlanıb. Bger siz bunu kimin etdiyini deseniz, biz ona
oğurlanmış pullarını geri qaytara bileceyik. Bger demeseniz, men
emr edeceyem ki, mescidden heç kimi buraxmayıb, hamını öldür­
sünler». Oradakılar oğurluqda kimden şübhelendiklorini bildirdi­
ler. Oğru oğurladığı qızılı qaytardıqdan sonra Ziyad onun çarmıx-
lanmasım emr etdi.
Sonra o, Besrenin hansı erazisinin daha tehlükeli olduğunu
soruşduqda ona bildirdiler ki, bu, el-Azad tayfasının yaşadığı böl­
gedir. O emr etdi ki, gece heç kes görmeden yola bir paltar atsın­
lar; bu paltar atıldığı yerde bir neçe gün qaldı ve heç kes onu gö­
türmeye cüret etmedi.
Ve bunu gören onun yaxınları dediler: «Heqiqeten de, bu
çox müdrik siyasetdir. Bfsuslar olsun ki, sen 1500 müselmana qıy-
dın». O cavab verdi: «Men onları üç gün evvel xeberdar etsem de,
meni dinlemediler. Ve onların başına gelen öz emellerinin netice­
sidir».
Hikmet
Aristotelden17soruşurlar: «Allahdan başqa, kiminse hökmdar
adlanması düzdürmü?» O cavab verir: «Kim ki ağıl, edalet, sexa-
vet, sebr, merhemet ve bu kimi gözel xüsusiyyotlere malikdir, on­
lar adlandırıla bilerler, çünki hökmdarlar îlahi Kölgeye, qelbin te-
mizliyine, derin zekaya, dövletin qedimliyine ve nesillerinin ne-
cibliyine göre hökmdar olurlar».
17 9 reb talaffüzündo Aristotcl Oristu Qalis (b.c.e. 384-322) kimi ifada olunur. Qodim
yunan filosofu olmuşdıır. Bir müddet gene Makcdoniyalı İskendorin müellimi olub.
75

76. V0 onlann «Faraberzi» adlandırdıqlannm manası İlahi Kölga
olub, bu formada tazahür edir. Ağıl, bilik, onun daqiqliyi, zaka, ha-
disalari avvaldan görma bacanğı, farasat, fağıra qarşı adaletlilik,
raiyyata mahabbat, liderlik, dözümlülük, nezaket, idara va müha-
kima etme qabiliyyati, şahlann hayatına aid va tarixi yazılara ma-
raq, bir çox şahlann özünden avvalkitardan örnek olaraq, etdiklari
işlerin öyranilmasi, çünki bu dünya keçmişa qovuşan va yalnız
amallarina göra insanlar tarafından xatırlanan ulu acdadlanmızm na
vaxtsa hökmranlıq etdiklari ölkalarin bir qalığıdır. Ham o dünyanın,
ham da bu dünyanın özüna göra xazinasi vardır. Bgar bu dünyanın
xazinasi yaxşı ad va özünden sonra xoş xatiradirsa, o dünyanın xa-
zinasi yaxşı amaller va onlara göra verilen mükafatlardır.
Hikmat
İskender Aristoteldan soruşub: «Hakim üçün an vacib nadir:
casarat, yoxsa adalet?»
Aristotel cavab verib: «Daha yaxşı olar ki, hökmdann adalati
casarata ehtiyac duymasın».
Hikmat
Sokrat18 deyib: «Dünya adalet üzerinde berqerar olub, lâkin
haqsızlıq galanda o, öz möhkamliyini va sarsılmazlığını itirir».
Hikmat
Bir dafn marasiminda İskandarin sarkardalarindan biri ona
deyir: «Allah-taala sana böyük şahlıq, çoxlu sayda qadın va övlad
qismat etmişdir ki, neslinin böyüklüyüne göra ölümünden sonra
xatırlanasan». İskandor ona bela cavab verir: «İnsanları ölümünden
sonra övladlarının sayına göra yox, xoş amallarina göra xatırlayır-
lar. Va dünyanın bütün kişilerini fath etmiş birinin qadınlara göra
xatırlanması haqsızlıq olardı».
Hikmat
Şah vaxtının çoxunu onu işinden yaymdıran narda, şahmata,
top oyunlarına, şarab içmaya, ova sarf etmemelidir. Har maşğuliy-
yatin öz vaxtı var va vaxtında etmasan, qalaba mağlubiyyata,
sevine kadara çevrilacakdır. Bvvalki hökmdarlar günü dörd his-
18 Sokrat (b.e.d<,46SM9rSLCU illor) - moşhur qadim yunan filosofu.
76

77. saye bölürdüler: Allaha ibadet vaxtı, şikayetlerin edaletli baxıl-
ması, xalqı idare etmek, dövlet işlerini heyata keçirmek, emr ve
fermanlar vermek, sefir göndermek, nameler yazmaq, ayinleri icra
etmek üçün alim ve aqil insanlarla ünsiyyet vaxtı. Üçüncü, yemek
yemek, yatmaq, dünya nemetlerini toplamaq, şenlenmek vaxtıdır.
Ve dördüncü ise ov etmek, top qovmaq, at çapmaq ve bu kimi iş­
lerle meşğul olmaq vaxtıdır.
öhvalat
Bir defe İskender bir yüksek vezife sahibinin vezifesini ki-
çildir. Bir müddet sonra İskender ondan soruşur: «İşin xoşuna ge­
lir?» O: «Allah senin ömrünü uzatsın!» - deyerek esas meselenin
bütün işlerde necib davranış, pis işlerden uzaq olmaq, edaleti ber-
qerar etmek ve ölçünü gözlemek olduğunu bildirir. Bu cavab İs-
kenderin xoşuna gelir ve onu evvelki vezifesine qaytarır.
Deyilene göre, hökmdar Behramgur öz gününü iki beraber
hisseye bölmüşdü; birinci hissede o, dövlet işleri ile meşğul olur,
ikinci hissede ise dincelirdi. Ve deyilene göre, ele bir gün olmayıb
ki, o, vaxtını yalnız dövlet işlerine serf etsin.
Odaletli önuşirevan öz eyanlarına emr etmişdi ki, onlar het-
ta en ucqar yaşayış meskenlerine de qalxıb insanların heyat terzi
ile maraqlansınlar. Ve onlar bacasından tüstü çıxmayan her bir eve
gedib, onun sahibinden hal-ehval tutur, çetinlikde olduqlarmı öy-
rendikde ise bunu 9nuşirevana bildirirdiler. O ise öz növbesinde
elinden gelen kömeyi esirgemirdi.
Ve hökmdar icaze vermemelidir ki, eyanlan ixtiyarları çat­
madan reiyyetden nese götürsünler.
öhvalat
Bele neql olunur ki, edaletli Onuşirevanın bir bölgeye
hökmdar teyin etdiyi canişinlerinden biri ona teleb olunandan üç
min dirhem çox vergi toplayaraq gönderir. Bnuşirevan ise onu ca-
nişinlikden azad ederek, toplanmış elave pulu sahihlerine qaytar-
mağı emr edir.
Ve reiyyetden zorla nese götürüb, özüne varidat toplayan
hökmdar qoyduğu temelin möhkemlenmesini gözlemeden onun
üzerinde divar ucaldan ve bir qeder sonra temeli de, divarı da uçu­
lan insanı xatırladır. Ve her bir hökmdar öz reiyyetinden hem aldı­
ğında, hem verdiyinde müeyyen ölçüye emel etmelidir. Bu her iki
77

78. emelin müeyyen serhedleri olmalıdır ki, bu haqda növbeti ehva-
latda danışılır.
Bhvalat
Bele neql olunur ki, xelife el-Memun dörd vilayete yeni ca-
nişinler teyin edir. Onlardan birini Xorasan hakimi teyin ederek,
3000 dinar maaş kesir. Xuzistana, Misire ve Brmeniyyeye gönde­
rilen canişinlere de eyni mebleğde maaş müeyyen edir. Sonra o,
qazini yanına çağırtdıraraq soruşur: «Ey leyaqetli dehqan, bir de
görüm, şahlardan kim menim qeder sexavetli olub? Eşitdiyime
göre, onlann verdiyi mükafat ve enam dörd min dirhemden yuxarı
olmayıb»19. Baş hakim ona bele cavab verir: «Qadir Allah özü mü­
minlerin hökmdarmm ömrünü uzun etsin! O şahlarda sizde olma­
yan üç şey olub: birincisi, onlar reiyyetden alıb-verdiklerinde öl­
çünü gözleyirdiler. İkinci, onlar mümkün olan yerden alır, lazım
olana verirdiler. Üçüncüsü, onlardan cinayetkarlardan başqa, heç
kes qorxmurdu». Xelife: «Sen düz deyirsen», - deyerek daha onu
sorğu-suala tutmadı.
Ve buna göredir ki, el-Memun Xosrovun qebrini açdıranda
görüb ki, Xosrovun ne bedeni, ne de paltarı heç bir deyişikliye uğ­
ramadan ilkin veziyyetinde qalıb. Onun barmağında her terefı qaş-
larla, çox nadir yaqutla bezedilmiş bir üzük var idi. Yaqutun üze­
rinde bu sözler yazılmışdı: «Bn tevazökar olan en sexavetli, en se-
xavetli ise en qüdretlidir». 01-Memun Xosrovun üzerine qızıl pal-
tar örtmeyi emr edir. Lâkin onun yanında olan xidmetçisi Xosro-
vun barmağındakı üzüyü oğurlayır. Bunu eşiden el-Memun üzüyün
qaytarılmasını, oğrunun ise öldürülmesini emr edir: «O, meni az
qala biabır edib adıma söz çıxaracaqdı ki, el-Memun oğrudur, Xos-
rovun qebrini açıb, barmağındakı üzüyü çıxarıb».
Bhvalat
Bir defe İskender sefere çıxmazdan evvel müdriklerden so­
ruşur: «Mene ele öyüd verin ki, eyanlarımı daha yaxşı idare edib,
emellerimi kamilleşdirim». Müdriklerden en qocamanı ona bele
deyir: «Ey hökmdar! Ne sevgini, ne de kini qelbine yaxın burax-
19 Dehqan - qödim İranın aristokrat t0beq8si. İran müsalmanlar terofmdon zobt
olunduqdan sonra dchqanlar hakim t9boq0yo daxil cdilmişdiler. Onları Orta Asiya
kendlilori olan dchqanlarla sehv salmaq düz deyil.
78

79. ma. Çünki qelbin adına uyğun xüsusiyyeti vardır20. Ve o, deyişken
olduğu üçün qelb adlandınlır. Ağılla hereket edib, onu özüne dost
ve meslehetçi bil. Diqqetli ol, meslehetçilerinle meslehetleşme-
dön emr verme. Odalet ve q0rezsizlik lazım olan yerde roğbet ve
meyllilikden uzaq ol. Ve eger buna emel etsen, zengin olacaq ve
var-dövletini istediyin kimi istifade edeceksen».
Hökmdar ciddi ve sebirli olmalıdır. Ve yüngültebietlilik, te-
lesgenlik kimi xüsusiyyetlerden çekinmelidir. Aqiller deyibler:
«Üç şey çox iyrencdir ve üç veziyyetde onlar daha iyrenc olur:
hökmdar çılgın, alim tamahkar ve dövletli xesis olanda».
Ohvalat
Odaletli Xosrov Onuşirevana meslehetçisi Yunan bele bir
meslehet vermişdir: «Ey hökmdar, ağılı, edaleti, sebir ve tevazö-
karlığı heç vaxt özünden uzaq etme. Hökmdar ciddi, sebirli olub,
yüngültebietlilik, özünden razılıq ve xebislikden uzaq olmalıdır.
Bil ki, senden evvelki hökmdarlar bu dünyadan köçüb, senden
sonrakılar ise hele gelmeyib. Ve çalış ki, bu dünyanın bütün
hökmdarları ve onların oyanları seni böyük mehebbetle sevib,
yoxluğundan hesret çeksinler».
Ohvalat
Bele neql edirler ki, günlerin bir günü Onuşirevan seyahete
çıxır. Onun yolu barlı-bereketli bacalardan, çiçeklenen üzümlük-
lordon keçirdi. O, atdan enorek, diz üste çökiib, Allahına şükürler
edir. Ayağa qalxanda ise yanındakılara deyir: «Bereket hökmdann
edaletinden ve onun niyyetinin temizliyinden asılıdır. Bizim xoş
niyyetimizi mükafatlandıran Allaha şükürler olsun!»
Allah ise onu tez-tez sınağa çekirdi. Növbeti ehvalat bu haq-
dadır.
Ohvalat
Bele neql olunur ki, bir gün Onuşirevan ova çıxır. Ve müha-
fızeçilerinden ayrı düşür. Berk susamış hökmdar yaxmlıqdakı ken-
de gedir ve bir evin qapısını döyerek su istoyir.
Qapıya çıxan bir qız eve keçerek bir eded şeker qamışından
onun üçün şire çekir. Sonra bu şireni su ile qarışdırıb Onuşirevana
20 Orab dilindo «ürak» (qelb) vs «dsyişkonlik» (teq9İlub) sözleri cyni kökden yaranıb.
79

80. teqdim edir. Teqdim edilen qedehde toz, şirenin içinde ise çör-çöp
olduğundan Bnuşirevan onu yavaş-yavaş içir ve daha sonra qıza
deyir: «Çox dadlı içkidir! Lâkin onun içinde bir qeder çör-çöp var
idi”. Qız bele deyir: «Onlan men özüm ora atmışam. Çünki gör­
düm ki, çox susamısan ve eger qedehde o çör-çöp olmasaydı, sen
suyu bir qurtuma içerdin. Bu ise ziyandır». Qızın ağlına heyran qa-
lan Bnuşirevan soruşur: «Bu içkini neçe qamışdan düzeltmişdin?»
Qız cavab verir: «Bir qamışdan». Bundan teeccüblenen Bnuşire­
van özlüyünde qerar verir ki, qayıdan kimi bu eraziden yığılan ver­
gini qaldırsm.
Bir müddet sonra o, yene de hemin kende gelerek artıq xeyli
böyümüş qızın evinin qapısını döyüb, yene de su isteyir. Qız onu
tanıyaraq suyu bir qeder gec getirir. Ve onu telesdiren Bnuşirevan
deyir: «Niye bele gecikirsen?» Qız cavab verir: «Çünki bir qamış-
dan sene lazım olan qeder şire çıxmadı, üç qamış götürdüm, amma
bu da yetmedi». Bnuşirevan soruşur: «Bunun sebebi nedir?» Qız
cavab verir: «Bunun sebebi senin bize olan niyyetinin deyişmesi-
dir. Bele deyilib ki: «Bger hökmdarın öz reiyyetine qarşı niyyeti
pisliye deyişse, insanların xeyir-bereketi çekiler». Qızın sözleri
Bnuşirevanı hem teeccüblendirdi, hem de güldürdü. O, qıza bil­
dirdi ki, buraların vergisini artırmağı düşünürdü. Ve qızm hazırca-
vablığı ve zekası qarşısmda heyran qalan hökmdar çox keçmeden
onu aldı.
Hikmet
Bele deyirler ki, insanların en dürüstleri - peyğemberler,
hökmdarlar ve divanelerdir. Ve bele deyilib: «Serxoşluq ağlın başdan
çıxmasıdır. Lâkin divane serxoşdan çekinir. Çünki divanenin serxoş-
luğu hiss olunmur. Ağıllının serxoşluğu hiss olunur». Ve lenet olsun
o kese ki, laqeydlik serxoşluğuna qerq olub. Şair demişken:
Şerabdan tez serxoş olan
Ayılarken utanmamalıdır.
Serxoş hökmdar ise
Ayılanda şahlığını tapa bilmez.
Ve çox az-az hökmdar var ki, şahlıq meyi onu serxoş etmesin,
etrafında dürüst insanlar ve sadiq dostlar toplasın. Hökmdarın haki­
miyyet serxoşluğuna tutulmasının esas elameti budur: fağır ve kasıb
80

81. birisini nazir qoyduqdan sonra ondan ikialli yapışır. Bu adam döv-
latlandikdan sonra iso onu işdan çıxanb yerine başqasını tayin edir.
Bu, ona banzayir ki, balaca bir uşağı böyüdüb haddi-buluğa çatdıra-
san, onun üçün yararlı olduqda isa vurub öldürasan. Bela fikir var
ki, hökmdar üçün dörd amal vacibdir; şerefsiz insanları hakimiyyet-
dan uzaqlaşdırmaq, ölkani inkişaf etdirmak üçün ağıllı insanlan et­
rafında toplamaq, ağsaqqallan, tacrübali va aqil insanlan dinlamak
va sahv addımlan mümkün qadar az etmakla ölkanin qüdratini ar-
tırmaq. Ömar ibn Bbdüleziz hakimiyyata galonda al-Hasan el-Bas-
riya bu mazmunda bir maktub yazır: «Man isterdim sanin dostun
olum». 01-Hasan al-Basri cavab mektubunda yazır: «Bu dünya ne-
matlarini arzulayan sana yaxşı maslahat vermez, Axiret hayatını ar­
zulayan isa sanin yanında olub kömayini asirgamaz».
Hökmdar layiq olmayan birini nainki nazir, hatta adi vazi­
feye da tayin etmemelidir. Va agar hökmdar bela bir sahv addım
atsa, onun işleri çetinleşecek, hakimiyyeti va dövlati zaiflayacak,
eyni zamanda har yerde tana ila qarşılaşacaqdır. Şair demişken:
Evin yıxılması temelinden başlayır.
Bgar şah layiqsiz insanlan
Maslahatçi tayin etsa,
Onlar hakimiyyeti axlaqsıza ötüracaklar.
Hökmdara qulluq edan isa bu şeirda şairin vasf etdiyi kimi
olmalıdır:
Hökmdara qulluq edirsansa,
Bn bahalı libaslan geyib,
Allahın qazabindan qorx,
Hökmdarın yanma kor girib, lal çıx.
Va agar kimse hökmdarla çox sarbast va sade şekilde davra­
nırsa, bu, hökmdarın özüne qarşı olan hörmatsizliyidir. Hökmdarın
xidmatinda duran heç kas, hatta onun oğlu da şahla bela davran­
mamalıdır:
Bgar sultanın oğlusansa da,
Onun xidmetinde dur, razı sal
Va agar başının salamat qalmasmı istayirsansa,

82. Ondan qorx!
Vb şahı ile serbest reftar eden insan
İnsanların içinde yaşayan ilan ovsunçusuna ve yaxud heya-
tını her an tehlükede qoyaraq, timsahlarla çayda yaşayan birine
benzeyir.
Hikmet
Bele deyilir: «Vay o insanların halına ki, sultanla yaxın mü-
nasibet qurublar. Belelerinin bundan sonra dostuna, qohumuna,
övladına, qulluqçusuna qarşı yaxm münasibeti ve hörmeti olmur.
Onlar yalnız ağıllı ve ya cesur insanlarla münasibet qururlar ki,
yeri geldikde onlardan istifade etsinler. Meqsedlerine çatdıqdan
sonra ise bütün elaqeleri kesirler. Ve beleleri adeten ikiüzlü olur;
onlar öz böyük günahlarını kiçik qüsur, başqalannın kiçik sehvle-
rini ise böyük günah sayırlar. Süfyan es-Sauri demişdir: «Hökm-
dara ne dostluq, ne de qulluq et. Çünki o, seni yaxın buraxıb qebul
edir, onun eksine getdikde mehv edir». Ve icaze olmadan kiminse
hökmdarın istirahet guşesine girmesi qadağandır.
Ohvalat
Bele neql olunur ki, 13 yaşlı ibn Şehriyar qadağan olunmuş
vaxtda atasının otağına girir. Bunu gören Şehriyar emr edir ki, qa-
pıdakı keşikçi 30 şallaqla cezalandırılsın ve derhal şeherinden qo-
vulsun. Onun evezine yeni bir keşikçi teyin edilir. Bir müddet son­
ra Yezdegir yene de atasının yanına keçmek isteyir.
Özünden evvelkinin ne üçün qovulduğunu bilen yeni keşikçi
onun qarşısını keserek deyir: «Baxmaram ki, şahın oğlusan, bir de
seni burada görsem, 60 şallaq vurduraram. 30-nu qovulan keşik-
çiye göre, 30-nu ise hökmdarı bir de narahat etmeyesen deye.
Men sene göre işden qovula bilmerem».
Şah üçün daha düzgün olar ki, özü şexsen müharibe etmesin
ve öz terefmi qorumağa çalışsın. Çünki çoxlarının heyatı, reiyye­
tin güzeranı birbaşa şahın heyatı ile bağlıdır. Hemçinin o ne özü,
ne de insanları düşünülmemiş emeller etmemeli ve etdiyi işlerde
qetiyyen zeiflik göstermemelidir. Ve her gece öz yatağına başqa-
sını qoyub, özü ise bâşqa yerde yatmalıdır ki, düşmen ona xeter
yetirmek istese, onun yerinde başqasını görsün. Bu haqda bele bir
ehvalat var.
82

83. Bhvalat
Bele neql olunur ki, Behramgur terefınden meğlubiyyete
uğradılan Xosrov ibn Abraviz döyüş meydanından qaçdıqdan sonra
deyib: «Menim qaçmağım utancverici olsa da, bununla men min-
lorİ0 döyüşçümü xilas etmişem. Çünki eg0r men öls0ydim, minör­
le osgerim de menden sonra mehv ola bilerdi». Bu sözler bir daha
sübut edir ki, biz berbad bir zamanda yaşayınq. Bu zemanenin in­
sanları ise çox müxtelifdirler; burada hem yaxşı, hem de pislik
var. Hökmdarlar ise dünyevi işlerle meşğul olub var-dövlet yığır-
lar. Ve pis insanları ne görmemek, ne de onlara dözmek mümkün
deyil. Bir ereb atalar sözünde deyilir: «Qul şallaqia, azad insan
işare ile başa düşür». Bu atalar sözü kime bel bağlayıb etibar edile
bileceyi haqqındadır.
Vaxt var idi ki, Ömer ibn el-Xettabın (Allah ondan razı ol­
sun) xezinosindo daşıya bileceyi birce kise pul olmasına baxmaya-
raq, bütün dünyanı müdafıe edib reiyyetini işe sövq ede bilirdi.
Bunun esas sebebi ise o dövrki zemanede, vaxtlarını esasen dövlet
işlerine serf eden oyanlardadır. İndiki zemanede ise eger eyanlar-
dan bu cür işlemek teleb olunsa, onlar buna dözmez ve eyibleri
üze çıxmış olar. O dövriin hökmdarları böyük nüfuza malik olmaq-
la beraber ince siyaset yürüdür ve çalışırdılar ki, her kes öz işi ile
meşğul olub, bir-birile sülh ve emin-amanlıq şeraitinde yaşasın.
İndi ise bununla bağlı bir ehvalat neql edeceyik ki, onu oxuyan ve
yaxud dinleyenler bundan faydalanmış olsunlar.
Möminlerin hökmdarı 01i ibn 0bu Talibden soruşdular: «Bu
insanlara verilen öyüd-nesihet ne üçün neticesiz qalır?» O, cava-
bmda bir hedisden sitat getirerek bildirdi ki, ölüm ayağında olan
Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, üç barmağmı
qaldıraraq buyurmuşdur: «Menden o insanların veziyyetini soruş­
mayın».
Onun silahdaşlarından bezileri bele şerh etdiler ki, o, üç aya,
bezilerinin fıkrince, üç ile, diğerlerinin fîkrince, 30 ile, bir başqa-
larınm fıkrince ise 300 ile işare etmişdir. Yeni o, demek istemiş-
dir: «Menden 300 il sonra gelecek o insanların halını soruşmayın».
Ve eger Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, özü
«menden onların veziyyetini soruşmayın», - deyibse, bele insan­
lara verilen öyüd-nesihetin semeresinden danışmaq ehemiyyetsiz
bir şeydir.
83

84. Ona bu suali verdiler ve o cavab verdi: «0vveller insanlar
yatırdı, alimler ayıq qalırdı. İndi ise alimler yatıb, insanlar ise
ölübler. Ve yatmışın ölüye müracietinin ne faydası var?
Bizim zemanede bütün insanlar ölü, onların niyyet ve emel­
leri ise haramdır. Ve eger ki, bele bir zemanede hökmdar insanlar
üzerinde nüfuzunu ve hakimiyyetini itirse, onları itaeti altında sax-
laya bilmeyecek ve insanlar exlaqsızlığa sürüklenecekler».
Ve Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bu­
yurmuşdur: «Her şeyin gücü ve hökmdarın xoşbextliyi dinin en
yüksek zirvesi olan haqq-edaletde toplanmışdır. Reiyyetin xoş-
bextliyi, tehlükesizliyi ve fıravanlığı onunla yaradılır. O, bütün iş­
lerin ölçü vahididir».
Qüdretli ve Böyük Yaradan buyurmuşdur: «Kitabı ve mizan-
tdrdzini haqq olaraq nazil edan Allahdır» (Quran, 42:17).
Kimin ki qelbinde haqq-edalete yer var, evi mömin ve aqil
insanların toplandığı mekandır, düşünceleri alim ve leyaqetli in­
sanların fikirlerine uyğundur, ağıllı insanlarla ünsiyyet qurub, ze­
kalı insanlarla meslehetleşir, o, hakimiyyete ve yüksek mövqeye
daha çox layiq olan şexsdir. Şair demişken:
Onun eli sexavetinin,
Qelbi leyaqetinin
Saxlandığı yerdir.
Evinin qapısı edalete,
Ehtiyacı olanlara her zaman açıqdır.
01-Hesen el-Besri demişdir: «Dine yüksek deyer veren her
bir hökmdar bununla reiyyetinin qelbine xoş amal aşılamış ve bö­
yük işler yarada bilmişdir. Ve insanlar çalışırlar ki, Qadir Allahı
derk eden insanla yaxın olsunlar». Şair demişken:
Allahı derk eden insan üçün
Bu dünyada her şey Onun haqqında bir bilgidir.
Bu bilgileri exz etmeye birinci layiq olan her kes
Bn xoşbext insandır.
Hikmet
Bezorqmehr deyib: «Hökmdar öz bağına qulluq eden bağban
qeder qısqanc olmalıdır. Çünki eger bağban görse ki, onun ekdiyi
84

85. reyhanların arasında bir alaq otu cücerib, o, reyhanlara mane olma­
sın deye, bu otu kökünden qopaı*ıb atır».
Hikmet
Platon21 demişdir: «Düşmenlerini meğlub etmek isteyen
hökmdar ruhen güçlü, susmağı bacaran, emeli işe ve söze keç-
mezden evvel fıkirleşen, ölkesini düşünen, necib qelbli, eyanları-
nın hörmetini qazanan, bütün işlerde mülayim, özünden evvelki
şahlar ve onların emelleri haqqında melumatlı, qebul etdiyi qerar
ve işlerde cesur, dininde dönmez olmalıdır».
Ve bu xiisusiyyetlere malik olan her bir hökmdar düşmenle-
rinin gözünde büyüyecek ve onu suçlamaq isteyen insanlar heç bir
behane tapmayacaqlar.
Ve eger hökmdar güc ve qüdretinin Qadir Allahdan geldi-
yine inanırsa, o, bu hökmdara en güçlü düşmenler üzerinde qelebe
qazanmağa kömek eder. Ve o, Allahın buyurduğu kimi qelebe qa-
zanacaqdır: « Neçe defe olub ki, az bir dosto Allahın izni ilo böyük
bir dostoyo galib gelib. Allah sob'ır edenlerledir!» (Quran,
2:249).
Hikmet
Sokrat demişdir: «Uzun müddet hakimiyyet süren hökmda-
rın elametleri bunlardır: İnam ve zeka onun qelbindedir. Ve onun
eyanları ona sevgi ile miinasibet besleyirler. O, ağıllı olmalıdır ki,
ağıllı insanlarla da ünsiyyet yarada bilsin. Ve o, elmi sevmelidir ki,
alimlerden ders alsın. Onun xidmetleri çoxsaylı, sarayı ise möhte-
şem olmalıdır ki, leyaqetli insanlar onu vesf etsinler. Ve bu saray­
da aqil, zekalı erler toplanmalıdır ki, buradan etrafa maarif İşığı
yayılsın. Ve o, başqalarının işinde qüsur axtaranları hakimiyyetden
uzaqlaşdırmalıdır. Ve bu xiisusiyyetieri daşımayan hökmdarın şah­
lığı xoşbext olmayacaq, onun mehvi tezleşecekdir. Bele hökrnda-
rın yaxınları ve dostlan ise ele onun eli ile mehv edilecekler. Çün­
ki qetl düşüncesiziikden doğur». Bu haqda şair bele demişdir:
Zarafatda zeifsense, zarafat etme.
Şahın qezebine tuş gelmemekçün
Onun gözlerine nezer yetirme.
21 Platon, oreb tolöfflizündo eflatun (b.e.u. 427-347), qedim yunan filosofu.
85

86. Ve şahın ölkesi haqda mübahise etme,
Çalış hirsli vaxtında ondan uzaq ol.
Yoxsa onun hirsinin qurbanı olarsan.
Mehv olsan, şah buna göre ceza çekmeyecek,
Eşitmişem ki, şahı serxoşluq yaman tez tutur.
Gösteriş ve hikmet
Müaviye el-0hnef ibn Qeysden soruşur: «Ey Bbu Yehya,
zemane nece olur?» O cavab verir: «Ey möminlerin hökmdarı, ze-
mane - sensen. Sen yaxşı olsan, o da yaxşı olacaq». Ve Bhnef ibn
Qeys demişdir: «Bu dünya edaletle çiçeklenib, zülmle dağılır.
Bdaletin İşığı parlaq olub, meyveleri uzaqdan görünür».
Ve Fudayl ibn İyyad demişdir: «Bger men emin olsaydım ki,
dualarım cavabsız qalmayacaq, edaletli sultandan başqa, heç kes
üçün dua etmezdim. Çünki sultan bendelerin seadeti, ölkenin zi-
neti demokdir. Mehemmed peyğemberin, ona Allahın xeyir-duası
ve salamı olsun, hedislerinden birinde deyilir: «Bdaletli olanlar
Qiyamet günü mirvariden ucaldılan dağlara yükseldilecekler».
Bhvalat
Bir defe İskender bir oğrunun çarmıxa çekilmesi emrini ve­
rir. Oğru deyir: «Ey hökmdar, heqiqeten de, men oğurluq etmi­
şem. Herçend ki, üreyim bunu istemirdi». İskender cavab verir:
«Eybi yoxdur, indi de üreyin istemeden çarmıxa çekilersen».
Ve sultan edaletli ve diqqetli olmalıdır ki, verdiyi emrleri
onun veziri, qapıçısı, canişini terefınden icra edilsin. Çünki hökm-
darın diqqetsizliyi ve laqeydsizliyi bir sıra siyasi sehvlere ve de-
yerli vaxt itkisine sebeb ola bilir. Ve o, bütün imkanlarını seferber
edib çalışmalıdır ki, bele hallar baş vermesin. Növbeti ehvalat bu
haqdadır.
Bhvalat
Kestaşib şahın Rast Rüşn22 adlı veziri var idi. Şah her zaman
bele fıkirleşirdi ki, bu cür mübarek adın daşıyıcısı olan adam pis iş
tutmaz. Bu sebebdon o, veziri haqqında gezen söz-söhbetlere
neinki inanır, hetta onun işlerine nezaret de ctmirdi. Bir gün Rast
Rüşn hökmdara dedi: «Sizin eyanlarınıza qarşı olan hedden ziyade
22 «Rast» (fars) - «doğru, hoqiqi, dürüst», «Rüşn» (fars) «parlaq, işıq saçan» demokdir.
«Rast Rüşt» - dürüst iş, doğru omol demokdir.
86

87. odalotinizdendir ki, onlar korlamblar. Nahaq dememişler ki, eda­
letli hökmdarın oyanları edaletsiz olur. Biz onları ağır cozalandır-
malı, lazım golse, qovmalı vo yalnız yaxşılarmı qulluqda saxlama-
lıyıq».
Bundan istifade eden Rast Rüşn oyanları eezalandırmamaq
üçün onlardan rüşvet almağa başladı. Bunun neticesinde onlann ve-
ziyyeti pisleşdi, dövlet işleri zeifledi, xezine ise boşalmağa başladı.
Ve bir gün gözlenilmeden düşmen Kostaşibin üzerine qoşun
çekdi. Xezineni yoxlayan Kestaşibe aydın oldu ki, ordunu güçlen­
dirmek üçün dövletin pulu yoxdur. O, atını minerek perişan halda
sehrada dolaşmağa başladı. Birden o, kiçik bir daxma ve burada
otlayan qoyun sürüsü gördü. Daxmaya yaxmlaşan şahı bir gene
mehribanlıqla qarşıladı. Ve yoldan geldiyi üçün ona yemek teklif
etdi. Bu an şahın diqqetini çarmıxlanmış bir it çekdi ve şah oğlana
bele dedi: «Men çörek yeyene kimi sen bu iti ne üçün çarmıxladı-
ğını mene izah edersen». Ve gene oğlan olanları bele neql etdi:
«Bil ki, bu it menim qoyunlarımı çox sedaqotle qoruyurdu. Lâkin
bir gün o, bir dişi canavara rast gelir ve onun hiylesine uyaraq vax-
tım bu canavarla kefde keçirmeye başlayır. Canavar ise bir-bir me­
nim qoyunlarımı onun gözleri qarşısında oğurlayırdı. Otlaq sahibi
gelib menden torpaq pulu teleb etdikde ise gördüm ki, qoyunlarım
eskik gelir. Birden itin gözü qarşısmda qoyunumu sakitee oğurla-
yıb aparan canavan gördüm. Ele onda başa düşdüm ki, qoyunları~
mın azalmasının esas sebebi bu itin mene olan xeyanetidir. Mehz
buna göre men onu çarmıxa çekmişem».
Bu ehvalatdan ders götüren Kestaşib öz-özüne bele düşün­
dü: «Bizim reiyyetimiz - bizim qoyunlarımızdır ve biz onların ve-
ziyyetini şexson öyrenmeliyik». O, geri qayıtdıqdan sonra dövlet
işleri ile bağlı aparılan bütün yazılan, qeydleri şexsen yoxlamağa
başladı. Bu zaman ona aydın oldu ki, bütün bunların arxasında Rast
Rüşn durur. Ve bu an onun yadına bele bir atalar sözü düşdü:
«Kim ki, pis insanın xoş adına aldanıb, demeli heç nesiz qalıb. Ve
emlaka göre xeyanet edenin vicdanı olmur». Daha sonra Kesteşab
vezirini çarmıxa çekdirdi. Bu ehvalat «Bedirkarname»de vesf olu-
nub ve orada bu sözler var:
Men senin adına aldanmaram,
Son bu adla hiyle edib menfeet
Qazanmaq istedin.
Kim ki dövlet qazanmaq üçün
87

88. Adını t9İ9 kimi işİ0dir,
Xoyan0t V0 yalanına gör©
Vicdansız adlanır.
Bhvalat
Bel© n©ql olunur ki, Bmr ibn Leysin Bbu C©f©r ibn Zayda-
veyx adlı bir qohumu olub. 9mr mömin olduğu üçün ona yüksok
r©ğb©t göstorilorok hor il Heratdan23 mal yüklorimiş qırmızı yunlu
yüz dov© göndorilirdi. 9mr hor hodiyyodon bir ©dod Bbu Cofor©
gönd©r©r©k bel© deyirdi: «Qoy o, evind© bunu saxlamağa yer tap­
sın». Bir gün Bmr ibn Leyv© dedilor ki, Bbu C©f©r bir qulu 20
d©f© şallaqlayaraq çox ağır döyüb. Bmr göstoriş verir ki, Bbu Co-
f©ri hüzuruna gotirsinlor. O, saraydaki bütün qılmcları Bbu C©f©-
rin qarşısma düzdür©r©k deyir: «Bbu Cofor, bunların içindon ©n
yaxşılarmı v© qiymotlil©rini seç». Bn yaxşı qılmclan seçmoy© baş­
layan Bbu C©f©r onlardan yüzünü konara qoyur. Bmr deyir: «İndi
is© ©n yaxşı ikisini seç». Bbu C©f©r bu d©f© 100 qılıncdan ©n yaxşı
ikisini seçir. Bmr ibn Leys ona deyir: «Bbu Cofor, indi is© bu iki
qılıııcı bir qına qoy». Bbu Cofor tooccüblonorok: «Ey möminlorin
hökmdarı, iki qılıncı bir qına nec© qoymaq olar»,- deyir. Bmr ibn
Leys bel© cavab verir: «Bos bir ölkoni iki hökmdar nec© idar© ed©
bilor?». V© öz günahını başa düşon Bbu Cofor onun qarşısında düz
çöküb, torpağı öporok ©fv diloyir. Bmr ibn Leys ona bel© deyir:
«Bgor mon soninl© qohum olmasaydım, evin© el© hodiyyolor gön-
dormozdim. Bu dof© bağışlandın, çalış bir d© bel© sohv etm©».
Hikmot
Bzdoşir demişdir: «Bgor şah öz yaxmlarını ağıllandırıb, haq-
sızlıqdan uzaq ed© bilmirso, bütöv bir xalqı haqqa nec© dovot ed©-
cok?» Qadir Allah buyurub: «Önco, enyaxın gofıumlannı qorxut!»
(Quran 26: 214).
V© ©roblor bel© deyir: «Roiyyot üçün ©ıı çotin şey hökmdarla
görüşmok yollarını tapmaqdır». Bgor hökmdarla roiyyot arasmda bir-
başa ©laq© olsa, ©yanlar roiyyoti incitmokdon çokinor, r©iyy©t is©bir-
birin© qarşı haqsızlıq etmokdon qorxar. Şah heç noyin qayğısını çok-
modon rahat hoyat sünnok istoso, ©yanlar qanunsuzluğa yol verib öl-
koni pis idar© edoc©kl©r. Şah is© yaşadığı qayğısız boyatın acı qayğı-
lannı sonra çokoc©k.
Bağları, bağçaları va su chtiyatlan ila moşhur olan Xorasan şahari
88

89. Bhvalat
Bele neql olunur ki, Bzdeşir ele diqqetli vo molumatlı idi ki,
yanına golon insanlara gece no ilo moşğul olduqlarını tam tofsilatı
ilo danışa bilirdi. Mosolon, o, hotta bilirdi ki, fılankos geconi hansı
arvadı ilo keçirib. Onu dinloyonlor iso belo düşünürdülor ki, bun­
ları hökmdara moloklor xobor verir. Sultan Mahmud ibn Sabuq-
Teqin do belo xüsusiyyoto malik idi.
Hikmot
Aristotel demişdir: «Bn yaxşı hökmdar qartal kimi uzaqgöron
hökmdardır. Onun ohatosindo olan insanlar da qartal baxışlı olma­
lıdırlar». O, demok istoyib ki, uzaqgöron, dövlot işlerindo diqqetli
vo ehtiyatlı olan hökmdarın otrafı da güçlü olur. Belo olduqda iso
işlor yolunda gedir, ölkonin vo ohalisinin voziyyoti yaxşılaşır.
Hikmot
İskondor deyirdi: «Bn yaxşı hökmdar pis vordişlori yaxşı ilo,
on pis hökmdar iso yaxşı vordişlori pis ilo ovez edon hökmdardır».
Hikmot
Abraviz demişdir: «Hökmdar bu üç omol sahihlerini efv et-
momolidir: onu yamanlayanı, onun qadağasını pozanı vo onun sir-
rini açanı». Sufyan os-Sayri (Allah ondan razı olsun) demişdir:
«Bn yaxşı hökmdar alimlerlo ünsiyyotdo olmuş hökmdardır». Vo
deyilir ki, hor şeyo bozek vuran insandır, insan iso biliklo bozonir
vo leyaqotini daha da artırır.
Hökmdar üçün ağıl vo bilikdon yaxşı heç no ola bilmoz. Çün­
ki bilikdo ozomotin, ağılda iso xoşboxtliyin sirri saxlamlır. Bilikli vo
ağıllı insanlar on iki xüsusiyyoto malik olurlar: xeyirxahlıq, alice-
nablıq, Allah xofu, dürüstlük, tevazökarlıq, morhomot, terbiye, doğ-
ruluq, etibarlılıq, sebir, mehribanlıq, işi yarıtmaq vo hökmdarlara
moxsus bütün digor miisbot keyfiyyotior.
Hökmdarda morhemotlo xeyirxahlıq, cesarotlo sobirlilik, ça-
lışqanlıqla ağalıq kimi hisslorlo borabor, ağıl, bilik vo fealiyyet ba-
carığı olmalıdır. Bu xüsusiyyotloro malik insan hakimiyyoto golso,
o, arzuladığı hor şeyi hoyata keçiro biler.
Bhvalat
Abdulla ibn Tahir yazır ki, Kirman, Sicistan, Fars vo Xuzis-
tana24 hökmranlıq edon, qüdreti vo şöhreti hor gün artaraq adı
24 Xilafatin İran oyaiotlarinin adı.
89

90. aleme yayılan Yaqub ibn Leys İraqa da hökmdarlıq etmek fikrine
düşür. Xolifo el-Mütamid ona bele bir mektub yazır: «Sen evvel­
ler demir töken fehle olmusan. Bes ölkeleri idare etmeyi harada
öyrendin?» Yaqub ona bele cavab gönderir: «Mene dövlet veren
Allah onları idare etmeyi de öyredib».
Bele bir kelam var: «Biliksiz en qüdretli insan da evvel-axır
hörmetsizlikle qarşılaşacaqdır. Ve Allahdan buyrulmamış bir işi
gören en kamil bende de sonda peşiman olacaqdır».
Hikmet
Bir gün Abdulla ibn Tahir atasına deyir: «Bu dövlet hele ne
qeder bize ve sülalemize mexsus olacaqdır?» O cavab verir: «O
vaxta kimi ki, haqq ve edalet xalısı bu sarayı bezeyir».
Hikmet
Bir gün xelife el-Memun şikayet ve erizelere baxırdı. O, ve­
ziri Fedi ibn Sehle şikayet mektublarından birini vererek deyir:
«Bu şikayete ele indi bax, çünki ulduzlarm hereketi çox süretli ol­
duğundan hor saatin öz hökmü var».
Ve biz ^eyirik ki, ağıllı, leyaqetli ve diqqetli hökmdarlar ha-
kimiyyetlerini derk etmek, ezilenlerle edaletli davranmaq, ehti-
yacı olanlara kömek etmek, kainatın daim deyişildiyini ve heç bir
dövletin bu deyişiklikden kenarda qalmadığmı anlamaları üçün
bele ehvalatları diqqotle öyrenmelidirler.
Ve o, bilmelidir ki, göyierin hökmünü ne ordu, ne de çoxlu
pul ve ya var-dövletle deyişmek olmaz.
Bhvalat
Bmeviler sülalesinden sonuncu hakim olan Mervan 300000-
lik ordusunu baxışdan keçirerken veziri ona deyir: «Heqiqeten de,
bu, en qüdretli ordudur». Mervan ona bele deyir: «Sus, vede ge­
lende heç say da kömek etmir. Ve eger göylerden hökm gelse, en
böyük ordu da heç olacaqdır. Bu dünya kime sodaqetli olub ki,
bize de sadiq olsun».
Hikmet
Bbu el-Hesen ol-Bxvazi demişdir:- «Bu dünya heç kime sadiq
deyil. O dünyanın ehtiyatını bu dünyada gör. Ve ne o dünya üçün, ne
de bu dünya üçün tamamlanmamış iş buraxma».
90

91. Vo deyilir ki, Yaqub ibn Leysin ölümünden ovvol yazdığı vo
qobri üzorindo hokk olunmasını omr etdiyi belo bir şeir olub:
Qobirdoki insanlar
Sanki bu dünyadan zövq almayıblar,
Sorin su içib, duru vo quru
Xöroklor dadmayıblar.
Onlann qapısını golişi çox ozablı olan ölüm döydü.
Ey qobrimi ziyarot edon,
Bundan dors götür!
Vo mon kasıb bir İraq
Hökmdarı olmamışam.
Mondon salam olsun
Tez axan bu dünyaya
Vo onun bütün gözolliklorine.
Ele bil ki, Yaqub bu dünya ziyafetinde
İştirak etmemişdir.
Sual vo cavab
Hakimiyyetini itirmiş hökmdardan soruşublar: «Hansı sebeb-
don hakimiyyet senden üz dönderdi vo son de dövlotinden mehrum
oldun?». O cavab verib: «Buna sebeb hakimiyyete olan tamahım,
yalnız öz bilik vo düşüncelerime esaslanmağım, moslehete qulaq
asmayıb böyük işleri kiçik insanlara hovalo etmoyim, lazım olan an
biclik vo hiylogorlikdon uzaq olmağım, ani qorarlar qebul edilmeli
anda long terpenmoyim, insanlar çotinliyo düşende onlara kömek
etmemeyim olmuşdur».
Hikmot
Hakimiyyotini itiron hökmdardan soruşublar: «Pislerin en
pisi kimdir?». O cavab verib: «Öz şexsi arzularına çatmaq üçün xe-
yanot eden satqın elçiler. Vo dövletin yıxılmasınm esas sobebkarı
onlardır». ELçilor haqqında Azdemir do bele demişdir: «Onlar çox
qanlar tökmüş, çox ordulan moğlub etmiş, çox hörmetli ve leya-
qotli insanları lekelemiş, çox andlara naxolef çıxmış, çox razılaş-
maları pozmuş ve yeno do var-dövlotden doymamışlar!» Vo fars
hökmdarları yalnız sınanmış dürüst insanları elçi teyin edirdiler.
91

92. Hikmet
Bela deyilir ki, fars şahlan elçilarin ardınca casus göndarirdi-
lar ki, o, elçinin bütün eşitdiklarini, gördüklerini va dediyini qeyde
alsın. Elçi geri qayıtdıqdan sonra isa onun verdiyi malumatlar casu­
sun qeydleri ila tutuşduruiurdu. Va agar o, düz danışırdısa, bu defa
onu düşman ölkaya elçi gönderirdiler.
Bhvalat
İskender fars şahı Dara ibn Daraya25 elçi gönderir. Va bir
müddat sonra geri qayıdan elçi Daranın cavabım ona çatdırarkan bir
söz İskandara şübhali gelir. İskandar elçidan Daranm doğrudanmı
bela bir söz dediyini soruşanda, o: «Ey hökmdar, man bu sözü öz
qulaqlanmla eşitmişem», - cavabım verir. İskandar yeni bir maktub
yazdıraraq bu sözlari da ora alava etdirib Daraya göndarir.
Mektubu oxuyan Dara bu sözlari bıçaqla pozaraq İskandara
bela bir cavab yazır: «Haqiqatan, dövlet hökmdarın xoş niyyatina
va adalatliliyina asaslanır; hökmdarın sağlam idraki isa onun sadiq
elçilarinin dürüstlüyüna asaslanır. Çünki elçi hökmdarın dili ila da­
nışır. Onun qulağı ila eşidir. İndi isa man maktubdakı bu sözlari
ona göra bıçaqla pozdum ki, onları demamişam va sanin elçinin
dilini kasmaya imkanım yoxdur».
Elçi geri qayıdıb İskandara Daranm cavabım çatdırdıqda o,
birinci dafa gönderilmiş elçini çağırtdıraraq üstüne qışqırır: «Ar ol­
sun sana ki, hökmdarın demadiyi sözle onu lekelemek istamisan».
Lâkin elçi dediyindan dönmür: «Doğru deyiram, o, mani tahqir
ederek alçaldıb». Va İskandar deyir: «Ay Allah! Biz seni ora gön-
darmişik ki, san öz işlerini düzaldib, bizimkini korlayasan?» Sonra
o, elçinin dilini qoparmağı amr edir.
Hökmdar xiisusan aclıq va böhranlıq dövründa ayanlarına
yardım etmelidir. Bu yardım şahın xazinasindan qida va pul ila
ödanilmali va şah çetin vaziyyat keçiran ayanların raiyyati sıxış-
dırmasma imkan vermemelidir. Bks taqdirda, ahali ölkani terk
edecek, bu isa hökmdarın nüfuzunun va ölke gelirlerinin azalma­
sına sabab olacaqdır. Bu hal yalnız qiymetlerin qalxmasından qa-
zanan tacirler üçün elverişlidir. Hökmdar isa insanların tana va le-
nati ila qarşılanacaqdır. Mahz buna göra da evvelki hökmdarlar
ayanlarının qeydine qalır, onlara öz xazinalarindan pul ayırırdılar.
25 Dariy- orebce Dara ibn Dara, c.o. 332-ci ildo taxta çıxmış qodim İran şahı,
Makcdoniyalı İskanda? f^Jöfmdan rnağlub edilmişdir.
92

93. Bhvalat
Bele bir adat var idi ki, Novruz26 va Mehrqan27 bayramların­
da fars şahlan raiyyati qabul edib, onlann şikayatlarina şaxsan ba-
xırdılar. Bu haqda malumat bir neça gün öncadan bütün ölkaya
ayan edilirdi. Şikayati va xahişi olanlar avvalcadan hazırlıq görür-
dülar; har kas öz işi ila bağlı dalillar düşünür, sübutlar hazırlayır-
dı. Bger kimsa birisini incitmişdirsa, masala şaha çatmasın deya,
avvalcadan üzrxahlıq edardi. Çtebul günü carçı sarayın qapısmda
dayanıb bayan edardi ki, har kim diğerinin içari keçmasina bila-
rakdan mane olsa, boynu vurulacaqdır.
Daha sonra şikayatlara bir-bir baxılırdı. Adati üzra şahın sa­
ğında baş kahin aylaşirdi. Va agar kimsa şahdan şikayet etmiş ol­
saydı, bu zaman şah baş kahinin qarşısmda diz çökerek deyirdi:
«Ovvalca bizim har ikimize qarşı adaletli ol. Heç kasa rağbat gös­
terme, taraf tutma, çünki agar Allah-taala öz bendelerine xoşbaxt
tale qismet edibsa, onlara an yaxşı hökmdarlardan birini rehber
göndaracakdir. Va agar O, handelerine bu hökmdann Onun üçün
na daracada ahamiyyatli olduğunu göstermek istasa, sana demak
imkanı vermadiyi bir çox sözleri onun demasina icaza veracakdin>.
Daha sonra baş kahin şahdan olan şikayetin düzgün baxılma-
sına şaxsan nazarat edirdi. Va agar şikayetçi kifayat qeder asas-
landırılmış sübut va dalillar gatirirdisa, o zaman şikayat tam temin
edilmali idi. Bunun aksi olduqda isa hökmdarı va dövlati lakala-
mak istadiyi üçün şikayetçi ağır şekilde cazalandırılırdı. Şikayatlar
bitdikdan sonra şah taxtında aylaşib tacı başına qoyaraq raiyyat va
ayanlarına deyirdi: «Man adalatli olmağa çalışdım, siz da bir-biri-
niza qarşı adalatli olun. Va agar kiminse incitdiyi biri varsa, onun
könlünü alın». Şah hatta ona tasir eda bilen yaxınları ila da hamin
gün görüşmürdü ki, har şey adalatli olsun, heç kas ona hansısa
masalada tasir göstermesin.
Va bu adeta Sasanilar sülalesinin bütün işlarina xayanat
edan günahkar Yazdagira qader amal olunub. O, insanları inci­
den, haqlarmı tapdayan, çox layaqatsiz hökmdar kimi tanınırdı.
Bir gün onun sarayına gözallikda tayı-barabari olmayan bir at daxil
olur. Bütün harbiçilarin cahdina baxmayaraq, heç kas atı tuta bil-
mir. Birden at Yazdagira yaxınlaşaraq sakitca onun yanında durur.
Va Yazdagir deyir: «Bu at Qadir Allahın mana olan hadiyyasidir.
26 «Novruz»- (fars) İranda yazın ilk günl»rind» qcyd cdilon yeni il.
27 «M chrakon»- (fars) payızın ovvoü, ay taqvimi il» 7-ci aydır.
93

94. Heç kes ona yaxın gelmesin”. Daha sonra o, atm başını, belini tu-
marlamağa başlayıb, yeher getirilmesini emr edir. At yene de sakit
durur. Onu öz eli ile yeherleyen hökmdar yeherin möhkemliyini
yoxlayarken birden at onu tepikle vurub öldürür.
At nece gelmişdise, ele de gedir. Ve heç kes onun hara get-
diyini göre bilmir. Ve insanlar deyirdiler: «Heqiqeten, bu, Yezde-
giri öldürerek bizi zülmden qurtarmaq üçün Allah terefınden gön­
derilmiş bir melek idi”.
Ohvalat
Qazi 0bu Yusif bele neql edirdi: «Günlerin bir günü menim
yanıma - mehkemeye Yehya ibn Xalid el-Barmaki ve onun reqibi
olan bir ateşperest mühakime üçün geldiler.Şikayet eden ateşpe­
rest mesele ile bağlı Yehyanın şahid göstermesini teleb etdi.
Yehyanın şahidi olmadığından men onu and içmeye mecbur et­
dim. And içen Yehya bununla öz roqibini de razı sala bildi. Ve
men İslamın şerefi namine terefkeşlik göstermeyib, Yehya ile bu
ateşperest arasındaki mühakimeye qerar verdim. Men ona göre te-
ref tutmadım ki, bunun hesabını daha sonra Qadir Allaha vermek
mecburiyyetinde qalmayım».
Cemiyyetde yüksek vezife sahihleri özlerinden aşağı tebe-
qenin insanlarını qetiyyen incitmemeli ve onlar da öz növbelerin-
de Allahın emrlerine itaet ederek, hökmdarma qarşı çınlamalıdır­
lar. Qadir Allah buyurmuşdur: «Allaha, Peygambere ve özünüzden
olan ixtiyar sahihlerine itaet edin» (Quran, 4:59). Allahın vezife
ve selahiyyet sahibi edib ucaltdığı insanlara bendeler Allaha (şü­
kürler olsun Ona!) ve Peyğembere, ona Allahın xeyir-duası ve sa­
lamı olsun, sitayiş etdikleri kimi itaet edib ondan qorxmalıdırlar.
Bunun evezinde hökmdar xeyirxah olmalı, Allahına sitayiş etmeli
ve bütün işlerini Onun xeyir-duasını almaq üçün haqq-edalet üze­
rinde qurub mezlumların müdafıeçisi olmalıdır. Ve deyilmişdir:
«Mezlumların lenetinden ve Allahı yalnız göz yaşı olanların qel-
bini smdırmaqdan qorx! Çünki heç kes seni incidilmiş insanın le­
netinden müdafıe ede bilmez. Onun Qadir Allaha etdiyi dualar ise
cavabsız qalmayacaq. Xüsusen dan yeri sökülende ve gece sessiz-
liyinde edilmiş dualar». Şair demişken:
Xeyirxahlıq mümkün olan yerde
Telesme zülm edesen.
94

95. Yoxsa bunun neticesi -
Günah, qorxu ve ezabdır.
Sen yatarken senin incitdiyin
Yatmayıb seni lenetleyecekdir.
Ve Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
demişdir: «Meni dörd nefer bütperestin ölümü çox meyus etmiş­
dir; Bnuşirevanın ölümü - o, çox edaletli idi, Hatem et-Tainin
ölümü - o, çox sexavetli idi, îmr el Qeysin ölümü - o, gözel şair
idi ve Bbu Talibin ölümü - o, çox xeyirxah idi».
95

96. II Fesil
M0SL0H0TÇÎL0RİN SİYAS0Tİ V0 ONLARIN
H0YAT T0RZİ HAQQINDA
Bil ki, hökmdarın şan-şöhretinin artması onun ağıllı, bacarıq-
lı vo edaletli m0Sİ0h0tçisi olmasından çox asılıdır. Heç bir hökm­
dar tekbaşına, meslehetçisiz ölke idare ede bilmez. Yalnız öz fi-
kirlorino osaslanıb qorar verenler başqalarının gözünde alçalırlar.
Mogor bilmirsen ki, insanlar arasında tutduğu elçatmaz mövqey0,
gözol natiqlik qabiliyyotin0 baxmayaraq, Allah-teala Mehemmed
Peyğembere, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, terefkeşleri
vo aqil insanlar ilo meslehetleşmeyi vacib buyurmuşdur. Vo deyib
ki: «İş barasinda onlarla maslahatlaş» (Quran, 3:159). Başqa bir
yerdo iso o bildirib ki, Musa belo demişdir: «Öz ailamdan mana
bir vazir ver - qardaşım Harunu. Onunla arxamı möhkamlandir.
Onu işima ortaq et» (Quran, 20:29-32).
Bgor peyğomborlor moslohotçisiz keçine bilmoyiblorso, adi
insanların onlara daha çox ehtiyacı var.
9zdoşir ibn Babokdon soruşurlar: «Hökmdar üçün on yaxşı
dost kimdir?». O cavab verir: «Ağıllı, morhomotli, dürüst vo eme-
lisaleh meslehetçi. Belo insanın moslohoti ilo hökmdar qerarlar
qobul ede vo qelbinin dorinliklorindo saxladığı fıkirlori onunla bö­
lüşe bilor. Vo hökmdar meslehetçilerlo münasibotdo üç qanuna
mütleq emel etmelidir. Birinci, ogor o, meslehetçide qüsur vo ya
sehlenkarlıq görse, toroddüd etmodon cozalandmlmalıdır. İkinci,
ogor meslehetçi yaxşı var-dövlot toplayıbsa, hökmdar onun vari­
datına göz dikmemeli vo xidmetinde saxlamalıdır. Üçüncü, ogor
meslöhetçiye müxtelif mosololorlo bağlı yanaşırlarsa, onun da xa-
hişlori longidilmodon yerine yetirilmelidir».
Vo hökmdar öz meslehetçisine bu üç şeyi qadağan etmemeli­
dir: meslehetçi onu istediyi vaxt qobul etmeli, onu lekelemeye yö­
nelmiş sözlere inanmamak ve heç bir sinini meslehetçiden gizlet-
memelidir. Çünki yaxşı meslehetçi hökmdann sinini gizli saxla-
maqla beraber, dövletin işlerini, vilayetlerin ve xezinenin inkişafını
idare edir. O - ölkenin yaraşığıdır. Meslehetçi iş haresinde hem da-
96

97. nışmalı, hem de lazım geldikde verdiyi suallann cavabım dinlemeli­
dir. Onun simasında hökmdann xoşbextliyi ve düşmenlerin qorxusu
birleşir. O, her kesden daha çox hörmete, ehtirama layiqdir. Xosrov
Bnuşirevan öz oğluna demişdir: «Vezirine hörmet et, çünki o, sen­
de sene yaraşmayan nese görerse, bunu sene bildirecekdir».
Ve meslehetçi xeyre yaxın olub, şerden uzaq qaçmalıdır. Ve
eger hökmdar ağıllı, insanlara qarşı merhemetlidirse, meslehetçi
bu yolda ona arxa-dayaq olmalıdır. Yox, eger hökmdar qeddar, in­
sanlara qarşı zalımdırsa, meslehetçi onu bu yoldan çekindirmeye
çalışmalıdır.
Ve bil ki, hökmdann hakimiyyetde qalma müddeti mesle-
hetçiden, bu dünyanın emin-amanlığı, qayda-qanunu ise hökmdar-
dan asılıdır. Ve buna göre de meslehetçi bilmelidir ki, o, hökmda-
rın ehtiyacı olduğu birinci adamdır. Ve ölke işlerinde onu heqiqot-
den başqa, heç ne düşündürmemelidir.
Hökmdar Behramgurdan soruşublar: «Hökmdann şad ve fı-
ravan hakimiyyet sürmesi üçün neçe eshabeye ehtiyacı vardır?».
O cavab verib: «Yeddi dosta: dürüst moslehetçiye ki, hökmdara
molum olmayanları onun üçün faş edib, işleri ireli apara bilsin;
yaxşı ata ki, lazım geldikde onu xilas ede bilsin; iti qıhnca; yaxşı
eslehaya; lel-cevahirata, mirvari kimi çekisi az, deyeri yüksek
olan var-dövlete; üreye xoş gelen, derd-seri unutduran yaxşı arvad
ve bacarıqlı aşbaza.
Hikmet
Şah Bzdeşir deyirdi ki, her bir şahın dörd insana ehtiyacı
var: etibarlı meslehetçiye, savadlı mirzeye, rehmli qapı keşikçi-
sine ve ibretli kef yoldaşına. Bger hemin insanları tapsa, onları qo-
rumalıdır. Çünki eger meslehetçi etibarlı insan olsa, o, her vechle
çalışacaq ki, hakimiyyet mümkün qeder uzun müddete hökmdann
elinde qalsın. Savadlı mirze hökmdann ağlının ve ciddiyyetinin
göstericisi sayılır. Bger qapı keşikçisi rehmli insandırsa, xalq için­
de de qarışıqlıq olmaz. Ve eger kef yoldaşı ibretli insandırsa, bu,
işlerin dürtistlüyüne ve sahmanına işaredir.
Hikmet
Bnuşirevan dövrünün baş kahini demişdir: «Şübhesiz ki, sa-
diq, her zaman kömek etmeye hazır olan dostlarsız dövleti saxla-
maq qeyri-mümkündür. Lâkin eger hökmdann üreyinde Allah
97

98. xofu yoxdursa, an yaxşı dost da ona kömak eda bilmaz. Çünki av-
valca kök sağlam olmalıdır ki, budaqlar da canlı olsun. Vb hökm-
darm Allah xoflınun dürüstlük v b adalatinin mahiyyoti ondadır ki,
o, har işds dürüst olsun. Haqqı sözlsrinin v b BmBİlorinin Bsası
kimi yaşatsın. Vb onun yaxmları vo oyanları da haqq-odaloti işlori-
nin asası kimi qobul etsinlor.
«Vb hökmdar qoti olaraq Allaha inanmalı, öz gücünü, qüdro-
tini, düşmonlori üzorindo qazandığı qoİ3bBİ8ri Allahın iradosi kimi
q3bul etmolidir. O, özü haqqında yüksok fıkirdo olmamalıdır».
9ks t3qdird3, ağar o, özü haqqında yüksok fıkirdo olsa, bu ahva-
latda deyildiyi kimi mohv ola bilor.
Bhvalat
Belo noql olunur ki, Süleyman şah günlorin birindo taxtda otu-
rarkon külok onu taxt qanşıq göyo qaldırır. O, yuxarıdan aşağı öz
dövİBtino, hakimiyyoti altında olan insanlara vo cinloro baxaraq
özünü oymaya başlayır. Bu an taxt titroyir. Süleyman az qalır ki,
taxtdan aşsın. Süleyman deyir: «Düz dur!» v b dilo galan taxt beis
cavab verir: «Bvvolcs özün düz ol ki, sonra da biz düz olaq». Bu ba­
roda Allah-taala belo buyurmuşdur: «Her hansı tayfa öz tövrünü
(nefsinde olanları) deyişmedikce (pozmadıqca), Allah da onun
tövrünü (onda olanları, onun ehvalını) deyişmez» (Quran, 13:11).
Vb moslohotçi ağıllı, savadlı, İ8yaqotli bir müollim olmalı­
dır. İnsanlar tocrübo İİb oldo etdiklorini mÜBİlimlori vasitosilo ma-
nimsoyirİBr. Vb maslahatçi dövlotin yaraşığı olmalı, amalisaleh-
liyi ile seçilmsli v b adı heç bir pis işlo lakalanmamalidir. Onun
adının torifo çakilmasi, hoyat torzinin nümuno kimi göstorilmosi
üçün bunlara omol etmosi vacibdir: hor cür çotin voziyyotdon çıx-
maq bacarığı, ehtiyatlılıq; gizli işlsrin sirlori qalmaması, açılması
üçün elm, bilik, lazım goldiyi an qorxaqlıq göstormByorBk sn qoti
addım atmaq üçün casaratli olmaq; hamı ilo dürüst davranmaq
üçün düzgün olmaq; qobir evino qadar sirri saxlaya bilmok. Azda-
şir ibn Babok demişdir: «MsslohBtçi sobirli, cosur, s3xavotli, gö-
z b I natiq, molahotli, ciddi olmalı, susmaq lazım galonda susmağı,
danışmaq lazım galonda danışmağı bacarmalıdır. Vb bununla bara-
bar, maslohatçi dindar olmalı, qolbinin haramla lokBİonmamasi,
tomiz saxlanması üçün haqq yolunu tutmalıdır.
Vb o , tacrübali olmalıdır ki, çotin masalolarin hallinda hökm­
dara kömak etsin. Uzaqgöron olmalıdır ki, atılan addımlann notica-
98

99. sini evvelceden duya bilsin, mümkün qeder d© zemanesinin eybe-
cerliklerinden uzaq qaçmalıdır. Vb hökmdannı sevib ona qarşı hör-
mBt saxlayan hor bir meslehetçinin çoxlu düşmBni olacaq. Onlar
sayca dostlardan da çox olacaqlar. Lâkin hökmdar onun meslehetçı-
sini şerlomek isteyenlere qulaq asmamalıdır. Vb meslehetçi özü
nümunavi heyat terzi keçirmekle beraber, yolunu azmış hökmdannı
da haqq yoluna çekmelidir. Lâkin bunu çox yumşaq şekilde, hökm-
darı esebileşdirmeden etmelidir. Oks teqdirde, esebileşmiş hökm­
dar evvelkinden daha pis ola biler. Buna sübut kimi qüdretli Allahın
Musa ile Harunu Fironun yanma göndererken buyurduqlarını gös­
termek olar: «Onunla yumşaq danışın, helke, öyüd-nesihet qebul et­
sin, yaxud (Rebbinden) qorxsun» (Quran, 20:44).
Ve eger Qadir Allah öz peyğemberine düşmeni ile mülayim
reftar etmeyi buyurmuşdursa, adi insanlann bu helimliye daha çox
ehtiyaeı var. Ve eger hökmdar öz sözlerinde bir qeder kobudluğa
yol verirse, meslehetçi bundan incik düşüb qelbinde kin besleme-
melidir. Çünki hökmdarın qüdreti ona söz azadlığı verir ki, düşün-
düyünü istediyi kimi deye bilsin. Ve eger meslehetçi hökmdannı
sözlerinde düzgün, emelinde mülayim olaraq görmek isteyirse, özü
bu yolun yolçusu olmalı, yalnız daha sonra onun da bu yola gelmesi
üçün kömek göstermelidir. Meslehetçinin işi gördüyü yaxşı işlerin
hesabatını hökmdara çatdırmaqla mehdudlaşmamalıdır.
Aqiller bele deyibler: «Bir kimseye yaxşılıq etdikden sonra
özünü ona teriflemek, onu danlayaraq qınamaqdan daha pisdir.
Meslehetçi ve hökmdara yaxm olan diğerleri de bilmelidirler ki,
onlann etdikleri bütün yaxşılıqlar Allahın xeyir-duası ve hökmdarın
izni ile heyata keçirilir. Ölkeye gelen ziyan ise iki şeyden qida alır:
birinci - imanı zoif meslehetçi, ikinci ise hökmdarın pis niyyeti».
Onuşirevan demişdir: «On pis meslehetçi müharibe, itki ve
ölümden çekinmek mümkün olduğu zaman hökmdarı miiharibeye
ruhlandıran meslehetçidir. Çünki miiharibede eziz ve qiymetli in­
sanlar helak olur, xezine ise boşalır». Ve o, bele do buyurmuşdur:
«Sofch moslehetçisi olan hökmdar yağış yağdırmayıb, torpağı bere­
ketlendirmeyen bir buluda benzeyir».
Aristotelin kitabında bele sözler vardır: «Çetin bir meseleni
herb ve güçle hell etmeyindense, başqasınm bunu sülhlo holl et­
mesi daha yaxşıdır».
Aqil insanlar bele meslehet edirler: «İlanı öz elinle yox, başqa-
sının eli ile tut». Meslehetçiler qorozliliyin müharibeye keçmesine
99

100. imkan vermemelidirler. Onlar ehtiyac olduqda bir-birine gönderdik­
leri namelerle «müharibe» aparmalıdırlar. Lâkin eger bu hiylegerlik
de netice vermese, edavet qanlı toqquşmaya keçmesin deye, qiymetli
hediyyeler ve pul işe düşmelidir. Ve eger ki, müharibe qaçılmaz
olsa, meslehetçi meğlub olmuş ordunun esgerlerini efv etmeli ve on­
ları cezalandırmağa telesmemelidir. Çünki dirini öldüre bilersen,
ölünü ise dirilde bilmezsen. Ve hemçinin kişi 40 yaşında yetkinleşir.
Ve yalnız 100-den biri hökmdann ordusunda qulluğa yararlı olur. Ve
eger esgerlerden kimse esir düşürse, meslehetçi onun azad edilmesi
üçün elinden geleni esirgememelidir ki, bunu gören diğer esgerler
ürekli olub, döyüşe çekinmeden getsinler.
Ve vezir ordunun veziyyetine şexsen nezaret etmeli, her dö-
yüşçüye layiq olduğu qayğını göstermeli, aralarında en layiqlile-
rini silahla reftara celb etmelidir. O, döyüşçülerle çox mülayim ve
kübarcasına danışmalı ve onların suallarma hörmetle cavab verme­
lidir. Çünki evvelki dönemler qiyam qaldırmış döyüşçüler çox
meslehetçileri qetle yetirmişdiler.
Hökmdann xoşbextliyi, taleyin onun üzüne gülmesi mehz
Allah terefınden bexş edilen meslehetçi ve müellimde biruze ve­
rilir. Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, de­
mişdir: «Allah hökmdara yaxşılıq etmek istedikde ona semimi, dü­
rüst ve xeyirxah bir meslehetçi gönderir ki, neyi ise unutsa, xatır-
latsın ve lazım geldikde kömek elini uzatsın”.
Bu kitabın müellifi deyir ki, adı hemd olmuş Allah öz qüdre-
tini her zaman ve her an nümayiş etdirir. Ve o, öz qullarının için­
den hökmdarları, meslehetçileri, böyük alimleri bu dünyanı daha
da mükemmelleşdirmek üçün seçmişdir.
Zemanenin möcüzelerinden biri kimi öz sexaveti, böyüklüyü
ve xeyirxahlığı ile dünyada tayı-beraberi olmayan Bermakiler sü­
lalesini göstermek olar. Bu sülalenin insanları bir çox dövlet vezi-
felerini tuturdular. Lâkin onların nesil şeceresi kesildikden sonra
dövlet işleri zeifledi. Sultanın böyüklüyü ve ezometi öz evvelki
gücünü itirdi. Bu, Qüdretli ve Rehmli Allahın izni ile Selcuqiler
sülalesinin hakimiyyetde temsil olunmasına qeder davam etdi. Bir
çox layiq insanların meslehetçi ve daha yüksek vezife tutmasın­
dan sonra ölke işleri yoluna düşdü; layiqli, elmli insanlar, tanınmış
ve adi ecnebi seyahetçiler, ümumiyyetle, her kes onların rehmi,
xeyirxahlığı ile ehate olundu. Biz bunu ona göre neql etdık ki, bu
kitabı oxuyan edaletin ve edaletsizliyin ferqini bilsin.
100

101. Bazercemşir demişdir: «Bu dünyada mexaniki heç neyi mü-
qayis9 etmek olmaz. Çünki, meselen, insanın mahiyyeti başqalan-
nın mahiyyetinden müqayiseolunmaz derecede yüksekdedir. Ve
şübhesiz, insan dünyanın bezeyidir. Ve Ulu Yaradanın emellerin­
de sehv axtarmaq olmaz. O, her kese layiq olduğu qeder xoşbext-
lik verir».
Ve hökmdann meslehetçileri, ölkeni idare edenler gösterdi-
yimiz kimi olmalı, ecdadların adet-enenelerine emel ederek, onla­
rın yolunu tutmalıdırlar. Onlar reiyyetden pulun vaxtında toplan­
masına nezaret etmeli, yığılan verginin deyerini bilmelidirler. Ey-
ni zamanda reiyyetden onların imkanlarına uyğun vergi yığdırmalı-
dırlar. Ve onlar vergi yığarken serçe vuran ovçu yox, duma ovuna
çıxmış ovçu olmalıdırlar. Ve onlar kimse öldükden sonra varis
olub var-dövlet qazanmaq arzusu ile yaşamamalıdırlar. Ve oyanla­
rın ve etrafdakı insanların üreklerini onlara qarşı etdikleri xeyir-
xahlıq ve verilen imtiyazlarla feth etmelidirler. Ve onlar bilmeli­
dirler ki, cemiyyetdeki yüksek mövqeleri, rahat heyatlan, fıravan-
lıqları birbaşa oyanları ile bağlıdır. Ve eger qadir Allahın isteyi ve
razılığı olsa, qoy onların bu dünyadaki adları xeyirle anılsın. Axi-
retde ise rehmle qarşılansınlar.
101

102. III Fosil
MİRZ0L0R V0 SAVADLI
İNSANLAR HAQQINDA
Alimler deyibler ki, qelemden deyerli heç ne yoxdur. Çünki
onunla keçmişi qaytarmaq mümkündür. Qelemin deyerini ve onun
yüksek meqammı şertlendiren amillerden biri de odur ki, qadir Al­
lah özü qeleme and içir. Ve qüdretli yaradan bele demişdir: «Nun!
And olsun qeleme ve (meleklerin) yazdıqlarına!» (Quran, 68:1).
Qadir Allah deyir: «Oxu! Senin Rebbin en böyük kerem sahi­
bidir. O Rebbin ki qelemle yazmağı öyretdi» (Quran, 96:3-4).
Ve Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
demişdir: «Qüdretli Allahın en birinci yaratdığı qelemdir ki, Qiya-
met gününe qeder olduğu kimi qalacaqdır.
Abdulla ibn Abbas (Allah ondan razı olsun) Yusif peyğem-
ber (ona salam olsun) haqqında ayeni - «Meni memleketin xezine-
lerine memur teyin et, çünki men onları qorumağı bilirem» (Qu-
ran, 12:55) - şerh ederek demişdir ki, onun menası budur: «Meni
memleket xezinesini qorumağa tehkim et. Çünki men oxumağı ve
hesablamağı bacarıram. Qelem ise nitq yaradır». İbn Mütaaz deyir-
di: «Qelem - başlanğıc, ağıl - mahiyyet, qelem - zerger, mektub
ise onun peşesidir».
Müdrik Celinus28 demişdir:
«Qelem - sözün dermanıdır». Pliney deyirdi: «Qelem - bö­
yük sirr yazandır». İsgender ise demişdir: «Bu dünya iki şeyin ha-
kimiyyeti altındadır: qılınc ve qelemin. Qılınc ise qelemin haki-
miyyetindedir”.
Qelem savadlı insanların seviyyesinin, onların elm xezinesi-
nin tezahürüdür. Ve mehz qelemle yazılanlar vasitesile yaxın ve
ya uzaqda olmasına baxmayaraq, insanların düşünceleri ile tanış
oluruq. Ve insanın çox tecrübeli olmasına baxmayaraq, onun zehni
kitablara müraciet etmeyene qeder kamilleşmeyecekdir. Çünki
her bir insanın ömrü müeyyen dövrü -ehate edir ve ona verilen bu
28 Qalcn, arab telaffuzunda Calinus (e.o.129-199) - qadim Roma hakimi, tibbo aid
traktatlann müallifı
102

103. müddet erzinde evvelceden müeyyen edilmiş hecmde tecrübe
toplayıb, onu qelbinde saxlaya biler. Qelem ve qılmc her şeyi
idare edir ve onlarsız bu dünya mövcud olmazdı.
O ki qaldı mirzelere, onlar böyük insanlara faydalı xidmet
etmeli, bunun üçün ise peşelerine lazım olandan artıq melumata
malik olmamalıdırlar.
Müdrikler ve evvelki hökmdarlar bele deyirdiler: «Mirze on
bacarığa malik olmalıdır: yerin altındaki suyun yaxınlığmı ve uzaq-
lığını müeyyen etmeyi bacarmalı, arxlann çekilmesi elmine yiye-
lenmeli, gündüzün ve axşamın yerdeyişme, qışda ve yayda azalıb-
çoxalma, güneşin, ayın ve ulduzlarm hereket qanunlarını bilmeli,
tikinti üçün hesablamalar aparmaq seriştesi olmalı, kend teserrü-
fatı üçün faydalı bilgileri öyrenmeli, tibbden, dermanların tesirin­
den anlayışlı olmalı, şimal ve cenub küleklerini müeyyen etmeli
ve nezm haqqmda elmi bilmelidir.
Ve bununla beraber, mirze şen, münasibetde semimi olmalı,
qelemi itiliye ve hazır veziyyete getirmeyi bacarmalıdır. Ve o,
qelbindeki her şeyi qelemin ucu ile eks etdirmeyi bacarmalı ve
özünü qelemin hakimiyyeti altına düşmekden qorumalıdır.
Ve mirze hansı herflerin ayrı, hansıların ise bitişik yazılma­
sını bilmelidir. Ve o, her bir herf üzerinde diqqetle işleyerek, ay­
dın ve temiz yazmalıdır. Bele neql edirler ki, möminlerin hökm-
darı Ömer ibn el-Xettabın (Allah ondan razı olsun) canişinlerinden
biri Bmr ibn el-Asuya mektub yazarken «Bismi~llahi-errahmani-r-
rehim» ifadesinde «s» herfıni oxunmaz şekilde qeleme alır. Ömer
onu yanma çağırtdıraraq deyir: «9vvelce «s» herfini düzelt, ondan
sonra vezifene dön».
Ve mirze ilk önce qelemi düzgün itilemeyi bacarmalıdır.
Çünki qelem iti olmasa, yazı gözel ve aydın oxunan alınmaz. Növ-
beti ehvalat bu haqdadır. .
Ohvalat
Rey şahenşahının on meslehetçisi var idi ve onlardan biri es-
Sahib İsmayil ibn İbad idi. Bir defe bütün meslehetçiler qerara ge­
lirler ki, onu alçaldaraq, lağa qoysunlar. Onlar bele söz yayırlar ki,
guya es-Sahib qelemini itileye bilmir. Bunu eşidon şahenşah onla­
rın hamisini toplayır. Bs-Sahib onlara deyir: «Siz özünüzde olan,
lâkin mende olmayan hansı yüksek xüsusiyyete maliksiniz ki, me­
nim haqqımda şahonşahın yanında söz demeye cüret etmişiniz?
103

104. Doğrudur, menim atam meni nazir olmağa öyredib, xarratlığa yox.
Ve menim en az bildiyim, qelemi nece itilemekdir. Lâkin sizin
aranızda ele birisi varmı ki, ucu qırıq qelemle böyük bir kitab yaza
bilsin?» Heqiqeten, diğer meslehetçilerin bunu ede bilmediyini
gören şahenşah deyir: «Ele ise sen yaz». Bs-Sahib bir qelem götü­
rerek onun ucunu qırır ve ele bu qelemle de bir sehife yazı yazır.
Bunu gören diğerleri onun üstünlüyünü ve yüksek exlaq sahibi ol­
masını etiraf edirler.
9n yaxşı qelemler düz, sarı rengii ve artması yumşaq olan­
lardır. Ucu sağa eyilmiş qelemler ereb, fars ve ivrit, ucu sola eyil-
mişler ise dori dilinde yazmaq üçün daha çox uyğundur. Bn yaxşı
qelem haqqında Yehya ibn Xalid el-Bermeki Xalid ibn Leyse
gönderdiyi mektubunda bele deyirdi: «Sene iti, ne berk, ne de
yumşaq, lâkin ortası nazik bir qelem gönderirem».
Qelemi yonan bıçaq da iti olmalıdır. Bu qelem duma dimdi-
yine benzemeli ve sağ terefe eyilmelidir. Ve qelem qeddeyen de
mütleq berk olmalıdır. Qelem yüngül borucuqda İran üzlüyünde
saxlanmalı, ağız ise parlaq ve düz olmalıdır. Mirze her bir herf
üzerinde xüsusi işlemelidir. Her üç herfden bir qelem mürekkebe
batırılmalıdır. Qelem üç herfden tez mürekkebe batırılsa, yazı ko-
bud alınar. Herfler bir-birine uyğun gelmelidir ki, bu da yalnız
ağıllı, tecrübeli ve barmaqları buna verdiş etmiş xettatın işidir.
Müminlerin hökmdarı Bli ibn 8bu Talibin (Allah ondan razı
olsun) mirzesi olan Abdulla ibn Refı demişdir: «Men mektub ya­
zanda müminlerin hökmdarı mene buyurdu: «Abdulla, celfanı29bir
az da uzun et, setirler arasında olanı böyüt, herfler arasında olanı
ise birleşdir».
Çox bacarıqlı mirze olan Abdulla ibn Cibilla öz şagirdlerine
deyirdi: «Qoy qelemleriniz «behriyye»30 olsun. Bger bele olmasa,
çalışın ki, qelemleriniz latun ve bürüncden olsun. Qelemin gövde­
sinin artıq hisselerini kesin ki, size mane olmasın. Möhürsüz mek­
tub göndermeyin. Çünki vacib şexsden gönderilen mektubun ye­
gane işaresi, sübutu onun möhürüdür”.
Ve Abdulla ibn Abbas (Allah ondan razı olsun) - «Mene çox
qiymetli bir mektub gönderildi» (Quran, 27: 29) ayesini şerh ede­
rek «qiymetli» sözünü mühürlenmiş kimi yazmışdır. Bir defe fars-
lara mektub yazılanda Mohemmed Peyğember, ona Allahın xeyir-
29Colfa - qal8m in yazan hissosi
30Nilin m enbayinde biten qamış
104

105. duası ve salamı olsun, deyir: «Onlar möhürsüz heç bir mektubu
qebul etmirler». Vo o, bu mektubu qaşmda - «Allahın Resulu Me­
hemmed» sözleri yazılmış üzüyü ile möhürlemişdir.
Sehr ibn Ömerden melum olur ki, Allahın Resulu, ona Alla­
hın xeyir-duası vo salamı olsun, Hoboşistan imperatoru Nequsa
mektub yazdıqdan sonra onu torpağa atmış, yalnız ondan sonra
göndormişdir. Vo heç do qoribo deyil ki, Nequs bu moktubdan
sonra ıslamı qobul etdi. Lâkin o, Xosrov Bnuşirevana yazdığı mek-
tubu yero atmadan göndordiyi üçün o da islamı qobui etmedi. Vo
Peyğombor, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, demişdir:
«Mektublarmızı toza batırın, çünki yer borekot gotirir». Vo «Mek-
tublarınız uğurlu olsun deye, onu toza batırın».
Mirze yazdığı mektubu bükmezden önce onu bir daha oxu-
malı, sohv tapdıqda onu düzeltmelidir. O, az sözle çox monaya ça­
lışmalı, eyni sözün tokrarma mümkün qodor yol vermemeli, sözü
az işletmeli, ağır sözlerden imtina etmelidir.
Ve mektub qaydası haqqmda daha çox söz demek olar, lâkin
kitab çox da böyük olmasın deye, biz bununla mehdudlaşırıq. Bele
deyirler ki, en yaxşı nitq qısa, böyük, hedefi vuran ve insanı üz-
meyendir.
105

106. IV Fosil
HÖKMDARLARIN M0RAMLARININ
BÖYÜKLÜYÜ HAQQINDA
Möminlerin hökmdarı Ömor ibn ol-Xettab (Allah ondan razı
olsun) demişdir: «Bütün qüw 0ni seferber et ki, daim f0aliyy0td0
olasan. Çünki insanı f0aliyy0tsizlik qeder pis alçaldan heç n0 gör-
m0miş0m». 9m r ibn el-As is© demişdir: «însan öz yerini özü
mÜ0yy0n edir; 0g0r o, özün© hörm0t qoyursa, onun yeri yükselir,
özünü alçaldırsa, mövqeyi do çox alçaq olur».
Vo foaliyyotin monası insanın özünü ucaltmasındadır. Çünki
şoxsi loyaqotin dorki böyük insanlara moxsus keyfıyyotdir; onlar
öz qiym0tlorini bilib, özlorino hörmot edirlor. İnsanın özüno hör-
moti iso oxlaqsız insanlarla münasibotdon imtina etmosi, ona ya­
raşmayan işlordon, qmana bilocok omollordon uzaq olmasıdır.
Foaliyyot vo şoxsi loyaqot hissi hökmdarlara moxsus olmalıdır.
Çünki Allah onları bu keyfıyyotlorlo tomin etmişdir. Onun mesle-
hotçilori vo otrafındakılar iso hökmdarlardan öyüd almalıdırlar.
Növboti ohvalat da bu barododir.
Bhvalat
Xolifo Bbu Davanik ol-Monsur bir noforin 500 dirhomlo
mükafatlandırılmasını omr edir. Vo Bhmod ibn ol-Xatib deyir:
«Hökmdara mindon az roqomo müraciot etmok yaxşı deyil».
Bir dofo Harun or-Roşid bir hüzür merasiminde görür ki,
onun esgerlerinden birinin atı telef oldu. Vo o, deyir: «Ona 500
dirhom verilsin» Yohya ibn Xalid nozori ilo hökmdann sohv etdi-
yini başa salır.
O, atdan düşdükde iso or-Roşid ondan soruşur: «Menim soh-
vim no idi ki, baxışınla bildirmek istoyirdin».
O cavab verir: «Hökmdann dilindon mindon az roqom ç ı ­
nlamalıdır». Br-Roşid yene soruşur: «Bos eger ele bir veziyyet
olsa, meselen, indiki kimi, min vo yaxud mindon artıq vermek ol­
maz, onda no etmoli?». O cavab verir: «Bmr et ki, onda at versin­
ler. Vo ona da at verilecok. Son iso heç nodon utanmayacaqsan».
106

107. V0 mehz bu sebebe göre el-Memun öz oğlunu taxtdan uzaq-
laşdırdı. Bu da ona göre baş verib ki, el-Memun oğlu el-Abbasın
otağının yanından keçerken onun qulluqçusuna dediyi bu sözleri
eşitmişdir: «Qala qapısmın yanında dadlı paxlava görmüşem, üre­
yim onu isteyir. Yarım dirhem pul götür, get bir az al». Onu ya­
nına çağırtdıran el-Memun deyir: «Sen indiden bilirsen ki, dirhe­
min yarısı olur. Sen ne taxta, ne de ölke hökmdarlığına layiq de-
yilsen. Ve senden ne uğur, ne de fırevanlıq gözlemek olar, redd ol
buradan!»
Hikmet
«Vesiyyetname»de deyilir ki, Ozdeşir oğluna demişdir: «Oğ­
lum, eger sen oğlanlarından kimese nese hediyye etmek istesen,
çalış onun deyeri bir vilayetden, kendden, şeherden ve ya qesebe-
den alman verginin mebleğinden az olmasın ki, hediyye etdiyin
adamın bütün ehtiyaclarını ödeye bilsin. Bu ona göredir ki, onun
neinki özü, hetta övladları ve gelecek nesli ehtiyac içinde yaşama­
sınlar. Ve çalış ki, ticaretle meşğul olmayasan. Çünki ticaret
hökmdann leyaqetini alçaldan fealiyyet növüdür».
Ohvalat
Bele neql olunur ki, Xarezm hökmdarı Saburun veziri bir
gün ona bele bir moktub yazır: «Men denizle gelen tacirlerden yüz
min dirhem vergi evezine, özleri ile getirdikleri mirvari ve diğer
daş-qaşlardan götürmüşem. İndi ise bir tacir geiib bunlan bizden
daha yüksek qiymete almaq isteyir. Men sizin gösterişinizi gözle-
yirem». İbn-Sabur cavabında ona yazır: «Ticaretle qazanılmış yüz
min ve yüz min defe yüzminler bizim üçün vacib deyil; eger biz ti­
caretle meşğul olsaq, ölkeni kim idare eder. Ey axmaq, bir de bu
cür sehv söz deme, pulumuza ticaretle qazanılmış,ne bir dirhem,
ne de bir qara qepik qat. Çünki bu, hökmdann leyaqetini, adını al-
çaldıb, mövqeyini eybecerleşdirir, onun hem sağlığında, hem de
ölümünden sonra şöhretine leke vurur».
Ohvalat
Bele neql olunur ki, emir Ömer ibn Hemze xelife Bbu Da-
vanik ol-Monsurun çağırdığı toplantıda iştirak edirdi. Bu toplantıda
xelife şikayetleri dinleyirdi. Birden şikayetçilerden biri ayağa qal-
xıb dedi: «Ey möminlorin hökmdarı, meni incidibler». O soruşdu:
«Kim seni incidib?». Şikayetçi cavab verdi: «Ömer ibn Hemze. O,
107

108. menim kendimi, emlakimi ve bütün miilkiyyetimi elimden alıb».
81-Mensur Ömere emr etdi ki, ayağa qalxaraq reqibi ile yanaşı du-
rub bu meseleye aydınlıq getirsin. Ve bu zaman Ömer bele dedi:
«Ey möminlerin hökmdarı, eger bu kendler ona mexsusdursa, men
heç bir mübahiseye girmek istemirem. Yox, eger mene mexsus-
dursa, ona bağışlayıram. Çünki men onunla yanaşı durub onun se-
viyyesine enmek istemirem. Ve sizin - möminlerin hökmdarınm
mene layiq gördüyü bu yüksek mövqeni ne kende, ne de başqa bir
şeye deyişmek istemirem». Toplantıda iştirak eden bütün tanınmış
insanlar onun bu hereketinin necibliyine, üreyinin genişliyine hey-
ran oldular.
Feallıq ve güçlü istek bir-birine oxşar anlayışlar olsa da, bu­
radan her bir insana özünemexsus bir pay düşür; kimse cesaretli
olur, başqa biri sexavetli, üçüncüsü qonaqperver, diğeri bilikli,
başqa birisi imanlı ve nefsine hakim, bir başqası dindar, bu dünya
nemetlerinden el üzüb o dünya nemetleri üçün çalışan, bezileri de
var-dövlet toplamağa hevesli... İster sexavetlilik, var-dövlet serf
etmek ve ya bexşişler vermek ise aşağıdaki ehvalatda gösterildiyi
kimi olmalıdır.
Bhvalat
Bele neql olunur ki, Yehya ibn Xalid el-Bermeki xelifenin
sarayından evine atla gederken qapısının ağzında bir neferin otur­
duğunu görür. Yehya ona yaxınlaşarken ayağa qalxıb salamlaşdıq-
dan sonra deyir: «Ey ebu Bli, senin malik olduğuna menim ehtiya-
cım var. Allahın adı ile sene yalvarıram». Yehya emr edir ki, bu
adama onun evinde yer ayırsınlar, ona en yaxşı yemekleri ve her
gün de 1000 dirhem versinler. Bu minvalla bir ay keçir. Bir ay
sonra onun 30.000 dirhem pulu var idi. Ve o, pulları götürüb, evi
terk edir. Yehya bunu eşitdikde bele deyir: «And olsun Allaha ki,
eger o, ömrü boyu menim evimde qalsaydı, bir gün de olsun qo-
naqperverliyimden ve sexavetimden eskik etmezdim».
Bhvalat
Cefer ibn Musa el-Hadinin gözellikde, ud çalıb, mahnı oxu-
maqda tayı-beraberi olmayan Bedr el-Kubra adlı kenizi var idi. Bu
haqda eşiden Mehemmed ibn Zübeyde el-Amin Ceferden bu ke­
nizi ona satmasını xahiş edir. Cefer ise bele cavab verir: «Sen bi­
lirsen ki, men keniz satmır, qul alveri etmirem. Ve eger o, menim
evimin yaraşığı olmasaydı, düşünmeden onu sene göndererdim».
108

109. Bir neçe gün sonra Mehemmed ibn Zübeyde onun evine qo-
naq gelir ve onlar şerab içirler. Ceferi içirdib serxoş etdikden son­
ra o, Bedrini öz evine qaçırdır. Lâkin çox necib insan olduğu üçün
ona toxunmur. Növbeti gün ise o, Ceferi öz evine qonaq devet
edir. Cefer geldikde ona şerab teklif edir ve perde arxasmda otur­
muş kenize çalıb-ox'umağı emr edir. Meseleden hali olan Cefer
necib insan olduğu üçün özünü qetiyyen sındırmadan ona heç ne
demir. Bunu gören Mehemmed el-Amin Ceferin geldiyi qayığı
dirhemlerle doldurmağı emr edir. Ve deyirler ki, qayığa 2000
bedr31 ve ya 20 milyon dirhem pul qoyulanda qayıqçılar: «Qayıq
bu qeder yükü götüre bilmez»,- deyirler. Daha sonra Mehemmed
el-Amin bu var-dövletin Ceferin evine apanlmasını emr edir.
Bax, böyük insanların emelleri bele olur.
Aqillerden birinden soruşublar: «Kim daha çox nailiyyet el­
de etmiş adam sayılır?». O cavab verib: «Meqsedi daha ali, daha
bilikli, teqlid zehinli ve dünyevi qayğılara qerq olmayanı». Ve on­
dan yene soruşublar: «Bes taleyin uğursuzluğundan, ehtiyacdan
qurtuimaq üçün kime müraciet etmeli?» O, bele cavab verib:
«Hökmdarlara, böyük adamlara, ümumiyyetle, o keşlere ki, geniş
üreyi ve ali meqsedleri var». Ve bele deyilib ki, ya deryaya, ya da
şaha qonşu ol».
Bhvalat
Seid ibn Selim el-Behili bele neql edir: «Harun er-Reşid
dövründe men çetin veziyyete düşmüşdüm: çoxlu borcum vardı ve
qaytara bilmirdim. Evimin qabağında borçlular dayanır, arxamca
gezirdiler. Çıxış üçün yol düşünerken bir gün Abdulla ibn Malik
el-Xezainin yanına getdim ve yol göstermeyini xahiş etdim. Ve
Abdulla dedi: «Seni bu beladan, qayğı ve borcdan yalnız Bermeki-
ler qurtara biler».
Men soruşdum: «Axı onların özünden razılığına, lovğalığına
kim tab getire biler?». O cavab verdi: «İşin düzelene qeder yola
ver».
Yehya ibn Xalidin oğlanları - Fedl ve Ceferin yanma gedib,
öz ehvalatımı danışıb, bore siyahisini onlara gösterdim. Onlar ise
bele dediler: «Qoy Allah özü sene kömek olub, lazım olan qeder
yetirsin». Men çox dalğm, üzgün, üreyi sınmış bir veziyyetde Ab­
dulla ibn Malikin yanma qayıdaraq, onların mene dediyini ona çat-
dırdım. O ise bele dedi: «Bu gün bizde qal, görek Qadir Allah ne
31 1 bodr - 10 min dirhom
109

110. edir». Men onlarda bir saat oturmuşdum ki, birden qulum gelerek
bele dedi: «Qapımızm ağzında bir nefer yüklü qatırlarla dayanıb
deyir ki, onu Fedl vo Yohya göndorib». Abdulla dedi: «Allaha dua
edirom ki, bu sonin voziyyotini düzoldon xobor olsun, get gör bu,
no meseledir». Mon ayağa qalxıb, qaçaraq evimize teref getdim ve
meni orada gözleyen kişi belo bir mezmunda mektub verdi: «Sen
bizden ayrıldıqdan sonra men xelifenin yanına gedib, senin veziy-
yetini ona danışdım. O ise mene emr etdi ki, müselmanlann xezi-
nesinden sene bir milyon dirhem pul ayırım. Bunu gördükde mon
ona dedim ki, bu pullar onun borcuna gedecek, bes özü ne ile ya­
şasın? Bele olduqda o, emr etdi ki, elave 800 min dirhem pul ayrıl­
sın. Bunlarla beraber, men sene öz pulumdan bir milyon dirhem
de gönderirem. İndi senin voziyyotini yaxşılaşdırmaq üçün 2 mil­
yon 800 min dirhem pulun var».
Bhvalat
Bele neql olunur ki, Bnuşirevamn bir kef yoldaşı var idi. Ve
kef meclisi keçirilen otaqda şerab süzmek üçün bahalı daş-qaşla
bezedilmiş qızıl qedeh saxlanılırdı. Bir defe onun dostu bu qedehi
oğurlayır. Lâkin Bnuşirevan bundan xeber tutur. Saqi qedehe şe­
rab süzmek istedikde onu tapmır vo meclise toplaşanlara bele bu­
yurur: «Ey burada iştirak edenler, biz qiymetli daş-qaşla bezedil­
miş qızıl qedehi itirmişik. O tapılmayana qeder heç kes buranı terk
ede bilmez». Bnuşirevan saqini yanma çağıraraq deyir: «İcaze ver,
onlar bayıra çıxsın, onsuz da ne oğru onu qaytaracaq, ne de oğrunu
tanıyan onu ele verecek».
Harada ki aliconablıq vo yüksek, temiz niyyet var, orada be­
reket ve sabitlik de var. Kim ki xeyirxahlıq ve sexavetlilikden
uzaqdır, demek, onun meneviyyatı boşdur. Meneviyyatı boş ise ne
qoder çalışsa da, öz zeifliyini gizlede bilmez.
Bhvalat
Bele neql olunur ki, bir gün Harun er-Reşidin Bermekiler-
den olan vezirlerine münasibeti soyumuşdu. Ele bu vaxt da o, Sa-
lehi yanma çağırtdıraraq deyir: «Ey Saleh, el-Mensurun yanma ge­
dib, ona bildir ki, bize on milyon dirhem borcu var, borcu tecili
qaytarsm. Gün batana kimi qaytarmasa, başını kesib yanıma getir».
Saleh daha sonra bele deyirdi: «Ve men el-Mensurun yanma ge­
dib, er-Reşidin ismarıcını ona çatdırdıro. O ise: «Allaha and olsun
110

111. ki, menim sonum çatıb», - deyerek and içdi ki, onun bütün var-
yoxu yüz min dirhemden artıq ola bilmez: «Ve indi men 10 mil­
yonu axı haradan tapım?». Saleh davam etdi: «Men ona dedim:
«Ne edeceyini fıkirleş, çünki men sene ne vaxt vere bilerem, ne
de xetifenin emrinden çıxa bilerem»». O dedi: «Saleh, sene yalva-
rıram, mene vaxt ver ki, heç olmasa evime gedib arvadımla, oğ­
lumla, qızımla vidalaşım, vesiyyetimi yazım». Men razılaşıb, onla­
rın evine getdim. 01-Mensur yaxmlan ile vidalaşarken yalvarış,
ağlamaq mene de çox tesir etdi. Ve men ona dedim: «Belke sene
Bermekiler kömek eder? Gel Yehya ibn Xalidin yanma gedek».
Ve biz Yehya ibn Xalidin yanına getdik. 01-Mensur onun qarşısm-
da ağlayıb, sızlayırdı. Veziyyetden hali olan Yehya dinmez otu-
rub, gözlerini yerden ayırmırdı. Daha sonra o, başım qaldıraraq xe-
zinedarı yanına çağırıb soruşdu: «Xezinede ne qeder dirhem
var?». O cavab verdi: «Beş milyon dirhem». O, bu pulların getiril­
mesini emr etdikden sonra oğlu Fedle atlı göndererek buyurdu:
«Ona de ki, mene heç zaman ziyana getmeyecek kendleri almağı
teklif edibler. Qoy elinde olan bütün pullan mene göndersin». Ve
o, ona iki milyon dirhem gönderdi. Yehya oğlu Ceferin yanına
gönderdiyi adama ise dedi ki, menim sözlerimi oğluma çatdır: «Bi­
zim elimize bir iş düşüb ve bunun üçün bir qeder dirhem gerek-
dir». Yehya dedi: «Biz doqquz milyon dirhem yığa bildik».
01-Mensur dedi: «Ey menim hökmdarım, senin eteyinden
yapışmışam ve bilirem ki, bu pullar - senin sexavetindir, senden
xahiş edirem mene borcumun qalan hissesini de vermeye kömek
edesen». Yehya ağlayıb, nezerlerini yere dikerek nökerine dedi:
«Möminlerin hökmdarı bizim kenizimiz Danaire böyük, qiymetli
bir daş-qaş bağışlayıb, get onun yanma ve de ki, o daş-qaşı mene
göndersin. Nöker gedib, o daş-qaşı getirdi. Yehya dedi: «Men bu
daş-qaşı tacirlerden iki yüz min dinara möminlerin hökmdarı üçün
almışdım. O ise bu daş-qaşı Danair adlı ud çalan kenize bağışlayıb.
Ve eger möminlerin hökmdarı bu daşı görse, onu tanıyacaq. indi
ise el-Mensurun xilas olması üçün lazım olan mebleğ toplanmış-
dır. Ve hökmdara de ki, el-Mensuru bize bağışlasın». Saleh davam
etdi: «Men pulu ve daşı er-Reşide apararken yolda el-Mensurun
dediyi bu misraları eşiderek, onun ne qeder alçaq, vicdansız, pis
bir insan olduğuna emin oldum. Bu misralar bele idi:
«Sen meni mene olan bağlılığına göre yox,
Ovçunun oxundan qorxduğun üçün azad edirdin».
111

112. Saleh daha sonra davam etdi: «Men ona esöbileşib dedim:
«Yer üzünde Bermekiler qeder yaxşı, senin q8dor pis insan yox-
dur. Mohz onlar öz pullan ile seni azad etdirib, ölümden qurtardı-
lar, sene azadlıq bexş etdiler. Sen ise* onlara teşekkür etmedin.
Necib insana layiq olan yox, alçaqlara layiq olan söz dedin»».
Daha sonra men Harun er-Reşidin yanma gederek, baş vermişleri
bir-bir neql etdim. Harun er-Reşid Yehyanın sexavetli, geniş ürek-
li olmasından heyrete geldi. Daha sonra o, Yehyaya qiymetli daşı
qaytartdıraraq bele dedi: «Bizim vaxtı iken hediyye etdiyimizi bize
geri vermek düzgün deyil».
Saleh Yehya ibn Xalidin yanma qayıtdıqdan sonra el-Mensu-
run alçaqlığı haqqında melumat verir. Yehya ise ona bele deyir:
«Bger bir insanı kasıblıq ezib perişan edibse ve o, yalnız bu veziyyet-
den çıxmaq haqqmda düşünürse, onun dediklerini ürekden deyilenler
kimi qebul etme. Yehyanın bu veziyyetde de el-Mensurun terefıni
saxlayıb, ona kömek etmek istediyini gören Saleh ağlayaraq deyir:
«Bu dünyaya ne bundan evvel senin kimi adam golib, ne de senden
sonra sene benzer birisi bu dünyaya gelecek. Çox heyf ki, günlerin
bir günü ölüm senin kimi xeyirxah bir insanı torpaq altına aparacaq!»
B hvalat
Bele neql olunur ki, Yehya ibn Xalid el-Bermaki ile Abdulla
ibn Malik el-Xezai arasında açıq şekilde tezahür etdirmedikleri
gizli bir nifaq vardı. Bu nifaqın sebebi ise Harun er-Reşidin Ab-
dullanı daha çox istemesi idi. Yehya ve onun oğlanları ise bele
söz yaymışdılar ki, Abdulla hökmdarı cadulayıb. Zaman ötdükce
bu nifaq onların qelbinde daha da böyüyürdü. Bir gün Harun er-
Reşid Abdullanı 9rmeniyyeye canişin teyin ederek ora gönderir.
Ele bu vaxt bele bir hadise baş verir: İraqın oxumuş, ziyalı ve çox
terbiyeli sakinlerinden biri bütün emlakim elinden çıxararaq, ka-
sıb, çox acınacaqlı veziyyete düşür. O, Yehya ibn Xalidin adından
Abdulla ibn Malike saxta mektub düzelderek Drmeniyyeye gedir.
Abdullanın evine yaxınlaşaraq mektubu qapıçıya verir. Qapıçı da
öz növbesinde nameni Abdullaya çatdınr. Abdulla bir qeder oxu-
yandan sonra başa düşür ki, mektub saxtadır. Bu iraqlını yanma ça-
ğırtdıran Abdulla ona bele deyir: «Sen, yeqin, çox ağır veziyyete
düşmüsen ki, menim yanıma saxta mektubla gelmisen. Narahat
olma, biz sone kömek ederik». O ise cavabında bele deyir: «Allah
emirin ömrün uzun etsin. Bger menim gelişim senin üçün çetinlik-
112

113. ter yaradıbsa, bunu ete açıq şekilde de etiraf ede bitersen. Allahın
yaratdığı dünya çox genişdir. Lâkin menim sene verdiyim name
saxta deyil, heqiqidir. Abdulla deyir: «Men seninle bete reftar
edeceyem; Bağdaddakı etibar etdiyim birine mektub yazıb, senin
namenin saxta olub-olmamasım öyrenmesini buyuracağam. Oger
o, heqiqidirse, sene vilayetimin yarısını ve ya onun evezine, yüz
min dirhem, çox sayda at, deve, geyim vereceyem. Yox, eger o
saxtadırsa, emr edeceyem ki, sene 200 şallaq vurub, daha sonra
saqqalını qırxsınlar». Sonra Abdulla emr edir ki, qonağa yer ayırıb,
istediyi qulluğu göstersinler ve bete bir mozmunda mektub yaza-
raq Bağdada gönderir: «Menim yanıma Yehya ibn Xalidden name
çatdırmış bir nefer gelib. Men bu namenin hoqiqiliyine şübhe edi-
rem. Son bu meseleni aydmlaşdırıb, mene cavab gönder».
Abdullanm gönderdiyi mektub etibar edilmiş adama çatan
kimi, o, atını minib Yehya ibn-Xalidin evine gedir ve onu yaxınları-
nm ehatesinde görüb, mektubu verir. Yehya mektubu oxuyub, ona
bete deyir: «Sabah gel ki, men sene cavab vere bilim». Üzünü ya-
xınlarma tutub, onlardan soruşur: «Menim adımdan menim düşme-
nime name gönderen adama ne etmek lazımdır?». Yaxınlanndan
biri öz meslehetini verdikde diğerleri de müxtolif ceza növlerini ve
işgenceleri saymağa başladılar. Lâkin Yehya onlara bete deyir: «Siz
sehv edirsiniz, sizin teklifleriniz alçaq tebietliliyinizdendir, sizin ha­
mınızın Abdullanm möminlerin hökmdarı ite yaxın münasibetinden*
xeberdarsmız. Ve bilirsiniz ki, bizim aramızda nifaq var. indi ise
Allah bu insanı bizi barışdırmaq üçün bir vasite kimi göndermişdir
ki, onun kömeyi ite bu iyirmi illik nifaqa son qoyulsun. Men bu in­
sanın ümidini doğrultmak ve Abdullanm onu yaxşı qebul etmesi
üçün bir mektub yazmalıyam». Onun yaxmları bunu eşiden kimi,
onun necibliyi ve çox ali maraqlarına heyran olub, onun üçün dualar
oxudular. Daha sonra o, kağız, mürekkeb ve diğer levazimatlar ge-
tizdirib, öz eli ite Abdullaya mektub yazdı:
«Merhemetli ve rehmli Allahın adı ite!
Senin mektubun - Allah senin ömrünü uzun etsin - mene
çatdı ve men onu oxudum. Men senin dürüstlüyüne çox sevindim.
Axı sen ete fikirleşirdin ki, bu necib insan menim adımdan saxta
mektub yazmışdır. Lâkin bu, son fıkirleşdiyin kimi deyil. O mek­
tubu men yazaraq onun vasitesile sene göndermîşem. Men senin
sexavet ve alicenablığma inanıram. İnanıram ki, sen bu insana
qayğı ite yanaşıb, onu öz rehm ve sexavetinden uzaq etmeyecek­
113

114. sen. Ve ona edeceyin hor bir omolo göro mon sono toşokkür edi-
rom».
Sonra o, namodo ünvanı yazaraq möhürleyib, inandığı biri-
sino verdi. O iso mektubu Abdullaya gönderdi. Abdulla mektubu
oxuyub, çox şad oldu. Vo hemin iraqlını yanına çağıraraq soruşdu:
«Monim sono teklif etdiyim iki şeydon neyi isteyirson?». O cavab
verdi: «Boxşiş monim üçün daha meqbuldur». Abdulla ona iki yüz
min dirhem, beşi bezekli yeherle, beşi iso qulu olmaqla on at, içi
paltarla dolu iyirmi sandıq, on atlı qul vo çox sayda qiymotli daş-
qaş verilmesini emr etdi. Sonra Abdulla etibariı bir neferle onu
Bağdada yola saldı. Qohumlanna baş çekdikden sonra o, Yehya
ibn-Xalidin qapısına gederek içeri buraxılmasını xahiş etdi. Qapıçı
Yehyaya dedi: «Menim ağam, qapmın ağzında çoxlu qulu olan,
yaxşı geyinmiş bir hörmetli adam dayanıb». Ona içeri daxil ol­
mağa icaze verildi. O, Yehyanın qarşısında baş eyerek, torpağı
öpdü. Yehya dedi: «Men seni tammıram». O cavab verdi: «Men o
kesem ki, zemanenin qeddarlığı ve taleyin xeyaneti ile ölmüşdüm.
Sen ise meni yeniden heyata qaytardın. Men o kesem ki, senin
adından Abdulla ibn Malike saxta mektub aparmışdım». Yehya
dedi: «O, seninle nece reftar etdi ve ne bağışladı?». O cavab verdi:
«Senin rehmin, himayen, qayğı ve hörmetinin neticesinde o, meni
bexşişlere qerq ederek dövletli etdi. Men bütün bexşişleri senin
ixtiyarına vermek üçün qapımn ağzına getirmişem». Yehya ona
dedi: «Senin mene etdiyin menim sene etdiyimden daha artıqdır.
İndi men senin qarşmda borcluyam. Çünki sen menimle o hörmet­
li insan arasındaki edaveti dostluğa çevirdin. Bunun da sebebkarı
sensen. Ve men sene o, sene verdiyi qeder enam verirem». Sonra
o, bu kişiye Abdullamn verdiyi qeder bexşiş verilmesini emr etdi.
Biz bu hadiseni ona göre verdik ki, oxucu bilsin ki, eger in­
sanın niyyeti alidirse, o heç vaxt arada qalmaz. Nece ki, bu kişi
arada qalmadı. Oger o, alçaq tebietli olub, alçaq işlerle meşğul ol­
saydı, ele insanların da en menfurlarına rast gelerdi. Lâkin onun
niyyeti ali olduğu üçün çekinmeden risqo gederek alicenab tebiet­
li, nocabetli birine müraciet etdi. Ve bunun da neticesinde istedi-
yini elde ede bildi.
Bu iki necib ve sexavetli hökmdara, onların niyyetinin alili-
yine, bu mektub sahibine olan münasibetlerine diqqet et! Ve mehz
comerdliklerindondir ki, onlar onu cezalandırıb ezab vermediler.
114

115. Vb onların rehmi ile istediyini elde edib, dövrünün qBddarlıq v b
kasıblığından, bedbextçiliyinden qurtararaq evB çoxlu baxşiş,
Bnam v b lByaqBtls döndü.
B hvalat
Beis naql olunur ki, Bmevilare v b HaşimiİBrs xidmBtdB olan
iki qul bir-birinin qarşısmda özlarini torifloyirdilor. Onlardan hor
biri beİB deyirdi: «Monim ağalarım seninkilardan daha sexavetli-
dir». Çullardan biri dedi: «GbI gedib yoxlayaq». Bmavilarin qulu
ağalarından birinin yanına gedarak, onlara ehtiyacından, aziyyetin-
dsn v b kasıbçılığından şikayst etdi. O, hsmin qula on min dirhem
pul verdi. Sonra o, digBr ağasına da müraciot etdikda on min dir-
hom do buradan aldı. Bu minvalla o, on neferden yüz min dirhem
topladı. Sonra qul o biri qula dedi: «İndi İsa gal san get Haşimila-
rin S8 xavötini sına».
Haşimilarin qulu al-Hüseyn ibn Olinin (Allah ondan razı ol­
sun) yanma gedarak, ağır vaziyyatindan, kasıbçılığından şikayat
etdi. Çul sözünü qurtarmamış al-Hüseyn ibn 01i ona yüz min dir-
ham pul verdi. Sonra o, Abdulla ibn Cafarin yanına gedarak ondan
da yüz min dirham pul aldı. Abdulla ibn Rabiya da ona yüz min
dirhem verdi. Va o, üç nafardan üç yüz min dirham topladı.
Bu pullarla o, 0mavilarin qulunun yanma gedarak ona dedi:
«Şübhasiz ki, sanin ağaların saxavati manim ağalarımdan öyrenib-
lar. İndi iso gol onları pullanın geri qaytarmaqla bir daha smayaq.
Omavilarin qulu ağalarının yanına gedarak dedi: «Manim bu dir­
hemlere artıq ehtiyacım qalmayıb. Çünki Allah-teala başqa bir
üsulla mana kömak edib. Va man onları siza geri qaytarıram». Va
onlardan har biri öz dirhamini geri götürdü.
Haşimilarin qulu da pulları götürerek, öz ağalarının yanma
gedib dedi: «Man başqa bir üsulla öz vaziyyatimi düzaldib kasıbçı-
lıqdan qurtardım. Sizdan götürdüyüm pulları geri qaytarıram». On­
lar isa bela cavab verdi: «Biz bir dafa verdiyimizi bir daha geri ai-
mırıq. Va baxşişlorimizi öz dövlatimiza yeniden qatmırıq. Bgar
sanin onlara ehtiyacm yoxdursa, sadaqa kimi payla».
H ikm ot
Müdriklerden biri demişdir: «Böyük insanların hörmet hissi
onların mardliyindan va xoş xasiyyatliliklarindan ireli gelir. İnsan­
lara qarşı ikrah hissi isa alçaqlıqdan va xasiyyatin eybacarliklarin-
115

116. eten ireli gelir. Ve meqsedsiz fealiyyet yüngültebietlilik, ezmli
fealiyyet ise dözüm, nezaket, gözellik ve incelik demekdir. Çünki
eger bir insanın meqsedi varsa, lâkin ezmkarlıq göstermirse, işleri­
nin pisleşmesinden başqa, heç neye nail olmayacaq. Çünki meq-
sed ali, ezmkarlıq ise böyük olmalıdır. Bir neferin dediyi kimi:
«Sohbet - hemsöhbetin ağlına, iş ise güce göre olmalıdır».
B hvalat
Bbdüleziz ibn Mervan Misirin canişini idi. Bir gün atla ge­
derken o, bir neferin oğlunu nece çağırdığını eşidir: «Ey Bbdüle-
ziz!». Bunu eşiden emir ona öz adaşının böyüdüimesine xerclen-
mesi üçün on min dirhem verilmesini emr edir. Bu hadise bütün
ölkeye yayıldıqdan sonra ölkede doğulan bütün oğlan uşaqlarına
Bbdüleziz adı vermeye başlayırlar.
Bunun eksine olan bir hadise de var: Xorasanm böyük emir­
lerinden olan el-Hacib Daş Buxara yaxınlığından keçerken bir ne­
ferin öz qulunu Daş adı ite çağırdığını eşidir ve onların emlakim
müsadire etdirir, özlerini de qetle yetirerek deyir: «Siz menim
adıma çox sayğısız yanaşmışınız».
Ve indi merhemetli Çureyşiler terefınden dirhemlere qerq
edilen o qulun ehvalatı ite bu ehvalatm ferqine bax.32
Bu mövzu etrafında çox danışmaq olar. Lâkin biz bununla
mohdudlaşdırırıq ki, kitab çox uzun ve üzücü olmasın. Sen bilme­
lisen ki, ezmkarlıq bir qeder gec de olsa, insanı istediyi meqsedine
çatdınr. Şair demişken:
Bger men sultanın qulluğunda
Pul qazanmaq meqsedi ile olsaydım da,
Onu boş-boşuna teriflemezdim;
Men daha yüksek şöhret arzusundayam.
Ve eger elm axtarışına çıxmasaydım,
Bütün istediyim servetleri toplayardım.
Ve her bir insan arzusu ite imkanlarını uzlaşdırmalıdır ki,
sonra ömrünün qalan hissesini qemginlikde keçirmesin. Başqa bir
şair demişken:
32 Qurcyş - M ekke ve onun etrafında yaşayan qedim arob tayfası. Mehemmed
Peyğember (s.e.) qurcyşilerden idi.
116

117. 0gor aza qane olmusansa,
Dövrünün ön b0xtov0rison.
0gor hoddon artıq çoxun
Arxasmca düşmüsonso,
Bütün dünyanın nemoti do
Soni qane etmoz.
Sonin zohmotinin no faydası var,
0gor onlar istodiyini oldo
etmoyo xidmot etmirso...
117

118. V Fesil
MÜDRİKLİK VB MÜDRİKL0RİN
DEDİKL0Rİ BAR0D0
Müdriklik - Allahın istediyi adama bexş etdiyi vergidir. Sok-
rat demişdir: «O kes ki, Allahın ona müdriklik kimi böyük nemetin
bexş etdiyini bile-bile acgözlüyünden dünya nemetleri ve var-döv-
let üçün çalışır, o, sağlamlığını ve xoşbextliyini narahatçılıq ve
ağır zehmete deyişen birisine benzeyir».
Ve heqiqeten, müdrikliyin töhfesi rahatlıq ve yüksek me-
qam, var-dövletin töhfesi ise yorğunluq ve bedbextçilikdir. İbn el-
Mükeffa demişdir: «Hindistan hökmdarlarının kitabları o qeder
çox idi ki, bir yerden başqa yere aparılanda file yüklenirdi. Ve
bunu gören hökmdarlar müdriklere bu kİtabların sayını azaltmağı
emr etdiler. Ve müdrikler bu kitabların sayını dörd söze qeder
azaltdılar; onlardan biri hökmdarlar üçün olan «edalet» sözü, İkin­
cisi, eyanlar üçün olan «itaet» sözü, üçüncüsü, qelb üçün olan
«nefsi saxlama» sözü, dördüncü ise insan üçün olan ve bedenin is­
teklerini saxlamağı nezerde tutan «nefse hakim» sözüdür.
Hikmet
Müdriklerden biri demişdir: «İnsanlar dörd cür olur. Bilen ve
ne bildiyini bilen insan alimdir. Onun ardınca gedin. Bilen, lâkin
ne bildiyini bilmeyen insan unutqandır. Ona tez-tez xatırlatmaq
gerekir. Üçüncü o kesdir ki, bilmir ve neyi bilmediyini de bilmir.
O nadandır ve ondan çekinin. Ve en nehayet, bilmeyen, lâkin bil­
mediyini bilen insan: bu, öyrenmeye ehtiyacı olandır. Ona düz yol
gösterin».
Aqillerden birinden soruşublar:
«On yaxın nedir?». O cavab verib: «Ölüm anı». Yene soru­
şublar: «Bes, en uzaq nedir?». O cavab verib: «Ümid».
Müdrik Loğman33 oğluna demişdir: «İki şey var ki, onları qo-
rusan, qem çekmezsen: bu dünyada yaşamaq üçün dirhem ve axi-
ret heyatına olan inam.
w Quratıda adı çekilen qedim müdrik (31:12-13, 21:16-19).
118

119. Hikmat
Bnuşirevan Bezorqmehrdan soruşub: «Na üçün dost düşman
ola bilar, amma düşman dosta çevrila bilmaz?». O cavab verib:
«Çünki mövcud olanı dağıtmaq asandır, nainki dağıdılmışı yenidan
yaratmaq. Va bütöv şüşani sındırmaq asandır, sınmış şüşani isa top-
layıb bütöv etmak çatin». Va o davam edib: «Derman qabul etmek-
dansa, sağlam olmaq, tövba etmakdansa, günahdan uzaq düşmak,
qami yatırmaqdansa, nafsa hakim olmaq, qalbin şıltaqlığına boyun
ayib cahannama düşmakdansa, imkanlı olmaq daha yaxşıdır».
Hikmat
Qadim müdriklerden bir nafar bir neçe il arzinda ölkalara
seyahat ederek insanlara altı kelam öyradirdi: «Kimin ki savadı
yoxdur, na bu, na da o biri dünyada yükselmeyecek, kimin ki seb-
ri yoxdur, na dinde, ne de dünyevi işlerde uğur qazanmayacaq»,
«Nadana bildiklerinden fayda galmaz», «Kim ki mömin deyil, Al­
lahın alicanablığından pay görmez», «Sexavetli olmayanın dövlati
olmaz», «İnsanlara öyüd-nasihat vermayana Allah qarşısında
beraat yoxdur».
Hikmat
Bezorqmehrden soruşublar: «O, hansı celal, ezematdir ki,
itaatle bağlıdır?». O cavab verib: «Hökmdara qulluğun azameti,
ehtiraslı hissine bağlı olan, azamet va merhamet hissi ila bağlı
olan azamet».
Hikmat
Bazorqmehrdan soruşublar: «Safehlik na ila düzelir?». O ca­
vab verib: «Yalnız sefehlare çox iş tapşırıb, ağır işda işletmekle
ki, boş vaxtları olub başqalannın işine müdaxile etmesinler». On­
dan soruşublar: «Bes alçaq insanlar nece düzelir?». O cavab verib:
«Layaqatsizliklarini başa salmaq üçün onlara qarşı olan hörmatsiz-
lik va nifretle». Ondan soruşublar: «Bes nacib insanları nece caza-
landırmalı?». O cavab verib: «Onların xahişlarina taraddüdle ya-
naşmaq». Va soruşublar: «Kimi nacib insan saymaq olar?». O ca­
vab verib: «Kim ki verir va na verdiyim xatırlamır». Va soruşub­
lar: «Na üçün insanlar var-dövlet üstünde özlerini mehv edirler?».
O cavab verib: «Çünki onlar ele" bilir ki, dünyada var-dövlatdan
yaxşı heç na yoxdur. liÖkirı1onlar biltnirlar ki, var-dövlati lazımi
yera sarf etmak, onu yığıb saxlamaqdan daha yaxşıdır».
119

120. Vb soruşublar: «Heyatdan deyerli nedir?». O cavab verib:
«İnam, ağıl v b bBdbextçilikden qurtuluş». Ondan yene soruşublar:
«Biliyin, cesaretin ve sexavetin yaraşığı nedir?». O cavab verib:
«Biliyin yaraşığı heqiqet, sexavetin yaraşığı sevine, cesaretin ya­
raşığı ise imkan daxilinde rehm edib bağışlamaqdır».
Vezir Yunan deyirdi: «Dörd şey en böyük bedbextçilik sayı­
lır: «Böyük aile, pula ehtiyac, pis qonşu, abırsız ve heyasız ar-
vad»».
Ve bele qebul olunub ki, iyirmi beş cür dünyevi emel var.
Onlardan beşi Allahın qismeti ile olur: arvad almaq, uşaq, dövlet,
mülk sahibi olub ömür yaşamaq; beşi insan terefınden zehmetle
elde edilir: bilik, xettathq, cemiyyetdeki zadegan mövqeyi, Ce­
hennemden qurtarıb Cennete daxil olmaq. Beşi ise tobietden gelir:
leyaqet, insanlarla münasibet yaratmaq bacarığı, tevazökarlıq, ali-
cenablıq ve dürüstlük. Beşi verdişdir: yerimek, yemek, içmek,
böyrekleri ve bağırsaqları temizlemek. Beşi nesilden keçir: gözel-
lik, xoşxasiyyet, niyyetin aliliyi, qürur ve alçaqlıq.
Ve deyirler ki, ağıllı insanlar üç şeyi unutmamalıdır: bu dün­
yanın faniliyini, zemanenin deyişkenliyini ve taleyin sınağını.
Bele deyilir ki, altı şey bütün dünyaya beraberdir: dadlı ye­
mek, sağlam uşaq, yaxşı dost, rehmli hökmdar, selist nitq ve mü­
kemmel ağıl.
Hikmet
Ot-Tirmizi el-Hakim demişdir: «Beş şey bedbextlikdir: par-
laq güneş altında yanan lampa, şoranlıqda yağan yağış, kor adamın
gözel arvadı, tox adama verilen leziz yemekler ve qeddar adamın
üreyinde Allah kelamı».
İskenderden soruşublar: «Ne üçün son müellimini atandan
çox qiymetlendirirsen?». Ve o cavab verib: «Çünki heyata gelme-
yimin sebebkarı atam, ebedi heyatımın sebebkarı ise müellimim-
dir». Ve deyib: «Bger bir hadise Allahın emri iledirse ve onun
helli qadağandırsa, o işin düzelmesinden el çeken terife layiqdir».
Ve o deyib: «Bger zemane seninle istediyin kimi ayaqlaşmırsa,
onunla onun istediyi kimi ayaqlaş». Ve insan zemanenin qulu ve
zemane insanın düşmenidir. Ve her-nefesle insan bu dünyadan
uzaqlaşıb ölüme yaxınlaşır.
120

121. Hikmot
Bir neço canişin Bozorqmehro bete bir xahişte müracİ0t et-
mişdi: «Biz0 müdriklik çeşm0sind0n bir müdriklik ver ki, bedoni-
miz0 V0 ruhumuza bundan fayda g0İsin. Biz onun üçün çalışaq, biz©
ziyan olandan iso uzaqlaşaq». V0 o dedi: «Bilin ki, dörd şey gözo
işıq getirib onu yaxşılaşdırır vo dördü iso gözlordoki İşığı azaldır.
Dörd şey bodoni inkişaf etdirib cavan saxiayır, dördü iso onu zoiflo-
dorok qocaldır. Dörd şey üroyi sağlam edir, dördü iso öldürür.
Gözo işıq gotiron dörd şey - göyorti, axar su, tomiz torpaq vo
sevimli insanların üzüno baxmaqdır. Onu zoifledon iso duzlu ye-
mok, başı isti su ite yumaq, günoş altında çox qalmaq vo düşmono
baxmaq. Bodoni inkişaf etdirib cavan saxlayan dörd şey iso rahat ge-
yim, oqlin bod düşüncolordon azad olması, xoş otir vo isti yerdo yat-
maqdır. Onu zoiflodon iso xöroyo qurudulmuş otin vurulması, nara-
hat paltar geymok, ayaq yolunda çox qalmaq ve hoddon artıq eyş-iş-
rotlo meşğul olmaqdır. Bodoni sağaldan dörd şey - vaxtında xörok
yemek, hor şeyin hoddini bilmek, ağır işte moşğul olmamaq vo so-
bobsiz yero bodbinliyo düşmomokdir. Bodoni mehv edon dörd şey
iso çetin keçilen yolla yerimek, kehkir atda yol getmek, yorulana
qodor yol getmok vo qoca qadınlarla eyş-işrot. Üreye heyat veren
dörd şey iso heyati bilgiler, bilikli müellim, sadiq yoldaş, sono hor
zaman kömok etmoyo hazır olan xoş arvad vo dostdyr. Onu mohv
edon dörd şey iso soyuq, somum34 istisi, boğucu tüstü vo nos reqem-
lordon qorxudur».
Vo müdrik Sokrat demişdir: «İnsan beş şey ite özünü mohv
edir: dostlarını aldadaraq, alimlerden üz döndororok, özü özüno
nifrot ederek, layiq olmayan insanın «mordliyine» dözerek ve arzu
ve isteklerine emel edorok.
Abokrat35 demişdir: «Beş şeyden heç vaxt doyulmur: göz ~
baxışdan, qadın - kişidon, qulaq - xobordon, atoş - odundan vo
alim bilikden».
Hikmot
Müdriklerden birinden soruşmuşlar: «Bu dünyada on acı vo
on şirin nodir?». O cavab verib: «Bn acı leyaqetsiz insandan eşidi-
lon kobud söz, ağır bore vo kasıblıq. Bn şirin iso uşaq, xoş söz vo
ehtiyacsızlıq».
34 Şimali Afrikada, Orobistan yarımadasının sahralarında isti külak
35 Qadim yunan tabibi (c.a.460-370)
121

122. Ve aqill0rd0n birind0n soruşmuşlar: «Ölüm nedir? V0 yuxu
n0dir?». O cavab verib: «Yuxu yüngül ölüm, ölüm is© d0rin yuxu-
dur».
Vo aqilİ0rdon birindon soruşmuşlar: «Var-dövlot nodir?». O
cavab verib: «Aza qane olub razı qalmaq».
Vo ondan soruşmuşlar: «Sevgi nodir?». O cavab verib: «Qel-
bin xostoliyi vo qomginlikdo ölüm».
Hikmet
Aristoteldon soruşublar: «8n etibarlı dost hansıdır? Vo on
qayğıkeş dost hansıdır?». O cavab verib: «Nocib dost etibarlı, köh­
ne dost ise rohmlidir».
Hikmet
Calinus demişdir: «Unutqanlığın 7 sobobi var: kobud sözler
dinlemek, xirtdekden qan golmok, durğun suya sidik buraxmaq,
turş qida yemek, ölümün üzüno baxmaq, çox yatmaq vo xarabazar-
lığa tamaşa etmek. Vo o, odviyya kitabında demişdir: «Şübhosiz
ki, yaddaşın zeiflomesinin 7 sobobi vardır: belğem, berk gülüş,
duzlu ve yağlı yemek, heddon artıq eyş-işrot, insanı taqetden salan
yuxusuzluq, bütün soyuq vo çiy yemekler. Çünki onlardan istifade
yaddaşı zeifledir».
Hikmet
Müdrik 0bu ol-Qasim demişdir: «Bu dünyadaki qarışıqlıq üç
neferden başlayın xeberi getirenden, xeberi dinlemek isteyenden
ve xeberi alandan». Ve bu üç nefer her zaman mezemmetle üzle-
şir».
Ve o demişdir: «Üç şey var ki, başqa bir üç şeyle birleşmir:
buyurulan yemekle arzu olunan, rehmle qezeb ve boşboğazlıqla
heqiqetde deyilen».
Hikmet
Müdrik Bezorqmehr öyredir ki, eger abdallardan biri olmaq
isteyirsense, xasiyyetini uşaq xasiyyetine deyiş. Ondan soruşublar:
«Nece?». O cavab verib: «Uşaqlardakı beş xasiyyet eger höyükler­
de olsa, onlar abdala çevrilerler, yeni onlar yaşamaq üçün vesait
axtarmırlar; xestelendikde homd olmuş Yaradana müraciet ctmir-
ler; bir yerde yeyirlor; dalaşdıqda da bir-birine qarşı nifret besle-
122

123. meyib tez barışmağa çalışırlar; aldatdıqda ise kiçicik hede ile qor-
xur ve gözleri yaşla dolur».
Hikmet
Vehb ibn-Münebbih demişdir: «Torada bele dörd fikir var:
eger alim mömin deyilse, o, oğruya benzeyir. Her bir ağıldan kem
insan heyvana benzeyir. Öz bedenine dinçlik vermeyen dövletli
ise muzdlu fehleye benzeyir. Ve dövletlinin qarşısında onun var-
dövletine göre alçalan kasıb ite benzeyir».
Hikmet
Aqillerden biri demişdir: «Başçılığın evveli merhemet, gü­
nahın evveli teleskenlik, alçalmanın evveli ise acgözlükdür».
9t-Tirmizm el-Hakim demişdir: «İnsan öz qelbinin esiri ol­
mamalı ve heç kesin qabağına keçmemelidir, yeni yaxşının ve pi­
sin heddini bilmelidir. Ve o yalnız müdrikleri dinlemekle kifayet-
lenmemeli, eyni zamanda müdrikliyi qarşısma meqsed qoymayan-
larm da sözüne qulaq aşmalıdır».
Hikmet
01-Dhnef ibn Qeys deyirdi: «Sebirsizin dostu, yalançınm eti-
barı, paxılın rahatlığı, alçağın sevgisi ve pis xasiyyetlinin hakimiy-
yeti olmur.
Zu-r-Riasateyn bele neql edirdi: «Bir-biri ile mübahise eden
reqiblerden biri İskendere şikayet edir. O cavab verir: «Onun haq-
qında dediyin sözleri men bu şertle dinleyerem ki, onun da senin
haqqında olan sözlerini ayrılıqda dinleyim. Sen bununla razısan?».
Bundan qorxuya düşen adam fikrinden dönür. Bunu gören İsken­
der deyir: «Başqalannı suçlamaqdan çekinin ki, pis insanlara tuş
gelmeyesiniz.
Hikmet
Bezorqmehr demişdir: «Dörd cür uğur var: dini uğur, bede­
nin uğuru, maddi uğur ve aile uğuru. Dini uğur üç şeyden asılıdır:
arzulara uymamaq, şerietin qanunlarına emel etmek ve heç kimin
paxıllığmı çekmemek. Bedenin uğuru da üç şeyden asılıdır: lazım
olan miqdarda yemek, az danışmaq ve az yatmaq. Maddi rifah da
üç şeyden asılıdır: işlerin görülmesinde diqqetli olmaq, emanete
xeyanet etmemek ve bore ödemek, lazım geldikde emlakin bir
123

124. hissesinden de keçmek. Ailenin uğuru da üç şeyden asılıdır: aza
qane otmaq, bir-birine mehriban olmaq ve Qadir Allaha ibadete
emel etmek».
Hatime el-0sameden soruşublar: «Ne üçün bizde keçmişde-
kilerin malik olduqları yoxdur?». O cavab verib: «Çünki sizin yanı­
nızdan beş şey yan keçib: öyüd veren müellim, dost, daimi zeh-
met, halal qazanc ve uğurlu zaman».
Hedislerde deyilir ki, Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-dua-
sı ve salamı olsun, buyurmuşdur: «Ey 01i! Üzünü, qulağım ve üre-
yini mene çevir. Ud, gizlet, sıxıl, ehtiyatlı ve ezmkar ol». Bii soru-
şub: «Bu sözlerin menası nedir?». O cavab verib: «Ey 0li, qeze-
bini ud, qardaşınm qüsurunu gizlet, dar ve qaranlıq qebir üçün sı-
xıl, ehtiyatlı ol ki, qardaşına qarşı haqsızlıq etmeyesen. Ve Allahın
dinine ezmkarlıq göster».
Hikmet
Bir nefer aqilden xahiş edib: «Mene öyüd ver». O deyib:
«Onun mehkemesini gözle, onun razılığını axtar ve onun cezasın­
dan özünü gözle».
Hikmet
Müdriklerden birinden soruşublar: «İnsanlarda daha çox ne
var?». O cavab verib: «Sözün herfı menasında olmayan heddenzi-
yadelik ve qenaetcillik. Herçend ki, heddenziyadelikle ehtiyac
yox olmur. Ve qul kasıblıqdan başqa, bir şeyi arzulayır - onu heç
kes arzulamır. Çünki bütün insanlar var-dövlete can atır. Ve heç
kim qemginliyi arzulamır. Çünki hamı xoşbextliye can atır. Ve
heç kes ölümü arzulamır, çünki hamı heyatı sevir».
Müdrik 0bu ol-Qasim demişdir: «Bendenin ölümünün iki se­
bebi var: söze baxmamaq ve öz fikrine fanatikçesine bağlı olmaq».
O hem de demişdir: «Belanın üç sebebi var: düzgün yola yö­
neltmeyen amiller, sefeh oxucular ve paxıl xalq».
Ve deyilmişdir: «Xebisden dostluq, alçaqdan etibar göz­
leme». 01-Hakim demişdir: «İndi iki şey arzuolunmazdır: bore ve
kasıblıq» ve «dörd qanuna emel etsen, esi insanlardan biri olarsan:
birincisi, sirrin ele olmalıdır ki, insanlar xeber tutanda sen qürur
duyasan. İkincisi, senin emelin ele olmalıdır ki, insanlar senin
kimi etdikde bundan xeyir göresen. Uçüncüsü, insanlardan nece
münasibet gözleyirsense, onlara qarşı da ele münasibet göster.
Dördüncüsü, insanlardan gözlediyin reftarı onlara qarşı et».
124

125. Hikmet
Dl-Hakim demişdir: «Bu üç növ insanlara bela bax: kasıblara
yuxandan aşağı yox, sada, dövlatlilara paxıllıqla yox, ibratamiz va
qadmlara şahvatla yox, iltifatla».
Hikmet
Vahb ibn Münabbih demişdir: «Torada oxumuşam ki, üç cür
günah var: özündan razılıq, tamahkarlıq va paxıllıq. Onlann da beş
manbayi var: yemayin miqdarım bilmamak, haddan ziyada yatıb
badani dincaltmak, dünyavi hayata bağlılıq va insanlann tarifi».
Va o demişdir: «Va kim bu üç şeydan azad olsa, Cannata düşacak:
şöhrat üçün xeyriyyaçilikdan, yaşamaq üçün vasait istamakdan va
başqasını mazammat etmakdan. Bu cür insan yaxşılıq etdikda
minnat qoymur. O, özünü bir parça çorakla tamin etmak üçün in­
sanlardan daha az asılı olur. Va kimdasa qüsur gördükda onu ma­
zammat etmir».
Hikmet
Bela naql olunur ki, İbn al-Kariyya günlarin bir günü o döv-
rün an böyük farasatli va ağıllı adamı olan ibn Yusif al-Hacacın ya­
nına gedir va al-Haccac ondan soruşur: «İmansızlıq nadir?». O ca­
vab verir: «Marhamata qarşı nankorluq va rahm ümidini itirma». O
soruşur: «Bas razılıq nadir?». O cavab verir: «Qadir Allahm qararı
ila kifayatlanib çatinliklara dözmak». 01-Haccac soruşur: «Bas dö-
züm nadir?». O cavab verir: «0sabi yatınb va ürayindan keçani sax-
laya bilmak». O soruşur: «Xeyirxahlıq nadir?». O cavab verir: «İm­
kan daxilinda marhamat göstarmak va qazaba cavab vermamak».
O soruşur: «Alicanablıq nadir?». O cavab verir: «Dostu qorumaq vo
öhdoliklari yerina yetirmak». 01-Haccac soruşur: «Aza qane olmaq
nadir?». O cavab verir: «Açlığa dözmak va alavo libasının olma­
ması». O soruşur: «Var-dövlat nadir?». O cavab verir: «Azı çox va
çoxu az saymaq». O soruşur: «Yaşamaq üçün vasait alda etmak na­
dir?». O cavab verir: «Bir çox şeyi az üsulla alda etmak». O soruşur:
«Takabbürlük nadir?». O cavab verir: «Özündan askiyi saymamaq».
O soruşur: «Casarat nadir?». O cavab verir: «Düşmanla, kafurlarla
açıq döyüş, geri çakilmak avazina, dözümlülük». O soruşur: «Ağıl
nadir?» O cavab verir: «Danışıqda samimilik va insanlarda özüna
qarşı razılıq hissi oyatmaq». O soruşur: «İnsaf nadir?». O cavab ve­
125

126. rir: «Arzulardan imtina, düzgün düşünce ve heyat terzi». O soruşur:
«Bdalet nedir?». O cavab verir: «İnsanlar arasındaki şikayetleri qe-
rezsiz hell etmek». O soruşur: «Alçaldılma nedir?». O cavab verir:
«Ehtiyacdan yaranan xestelik ve yaşamaq üçün vesaitin azlığından
yaranan itaet». O soruşur: «Acgözlük nedir?». O cavab verir: «Arzu­
ların herisliyi». O soruşur: «Etibarlılıq nedir?». O cavab verir: «Bo­
yun olduğunu yerine yetirmek». O soruşur: «Satqınlıq nedir?». O
cavab verir: «Gücün olduğu zaman zeiflik göstermek». O soruşur:
«Anlamaq nedir?». O cavab verir: «Düşünmek ve şeylerin heqiqi
menasını derk etmek».
Hikmat
İnsanı alçaldan sekkiz emel var: çağırılmadığı masa abasın­
da eyleşmek, ev yiyesi ile hökmle danışmaq, düşmeninden sexa-
vet gözlemek, devet edilmediyi halda, iki neferin sohbetini dinle­
mek, hökmdann ve özünden yüksek her kesin qarşısında alçal-
maq, seni dinlemeyenle sohbet etmeye çalışmaq ve layiq olma­
yanla dostluq etmek.
Hikmat
Bezorqmehrden soruşublar: «İnsanda en iyrenc hansı xüsu-
siyyetdir?». O cavab verib: «İnsanın özünü öymesi. Çünki heç vaxt
xesis teriflenmir, qeddar sevilmir, ağıllı xesis, sexavetli paxıl,
özünden razı bedbin, sebirsizin ise dostu olmur». Aqil bele buyur-
muşdur: «Beş nefer beş şeyde sevinir, sonra meyus olur: elinden
neyi ise buraxan tenbel, qardaşlarından ayrıldıqdan sonra bela ile
rastlaşan, düşmenleri üzerinde qelebe imkanını elden buraxıb, on­
dan istifade etmeyen, zalim arvadı ile bedbext yaşayıb, evvelki
xeyirxah arvadını xatırlayan ve işletdiyi günahdan peşimançılıq
çeken emelisaleh adam».
Hikmat
Bezorqmehrden soruşurlar: «Var-dövlet alim insanın qelbini
deyişe bilermi?». O cavab verir: «Kimin ki qelbi var-dövletden
deyişir, demek, o, alim deyil». Bl-Hakim demişdir: «Açıq qmaq
gizli kinden yaxşıdır». Bezorqmehr demişdir: «Dünyada qemli ve
kederli üç insan var: sevgilisinden ayrılan seven, övladını itirmiş
canıyanan valideyn ve müflisleşmiş dövletli».
126

127. Hikmet
01-Hakim demişdir: «Beş nefer üçün var-dövlet onlara özle­
rinden ve heyatlarmdan daha ezizdir; mükafat üçün müharibe apa­
ran, arx ve quyu qazan, ticareti deniz yolu ile eden, yalın elle ilan
tutan ovsunçu ve behse zeher içen».
Hikmet
Bmr ibn Madi Kirb deyirdi: «Xoş söz qayadan da möhkem
üreyi yumşaldır, kobud söz ise ipekden de yumşaq üreyi sertleşdi-
rir». 01-Hakim demişdir: «Keder ruhun xesteliyidir. Nece ki ağrı
bedenin xesteliyidir. Ve sevine ruha qidadır. Nece ki xörek be­
dene qidadır».
Bir müdrik bir neferden bir dinar pul istedikde, o etiraz edir.
Ve müdrik deyir: «Senin etirazın meni utandırıb üzümü birce defe
qızartmaqdan başqa, mene heç bir tesir etmedi. Lâkin eger sen bu
dinarı mene verseydin, menim üzüm senin neinki bir, hetta min
xahişinden de saralmazdı».
Hikmet
Müdriklerden biri demişdir: «Nem torpağa toxum sepmez-
ler». Ve o deyib: «Kimin ki ağlı ve qüruru yoxdur, o, behersiz
ağacdır», «Zülm qılıncını çeken bu qılıncla da öldürülecek. Özün­
den edalet teleb etmeyen peşimançılıqdan yaxa qurtarmayacaq.
Bexşişli el uzadanm üzü işıqlı olar», «Günahdan qorxmayan onun
çirkabına batar», «Gençlik ağılsızlığın bacısı, qocalıq ise hörmet
ve rahatlığın refıqesidir» ve «Ehtiyat topla, öz ehtiyatından başqa-
larma da ver ve reqiblerinden qorxma».
Öyüd
Müdrik Loğman buyurmuşdur: «Yol gederken keçe geyin-
miş birini görüb, ondan soruşdum: «Ey insan, sen kimsen?». O ca­
vab verdi: «İnsan». Men soruşdum: «Adın nedir?». O cavab verdi:
«Dayan bir, özümü adlandırmaq üçün düşünüm». Men soruşdum:
«Ne ile meşğul olursan?». O cavab verdi: «Özümü ezabdan qoru-
yuram». Men soruşdum: «Ne ile qidalanırsan?». O cavab verdi:
«O, meni ne ile yedirib-içirse, onunla da qidalanıram. Men soruş­
dum: «O, seni haradan qidalandırır?». O cavab verdi: «Haradan is­
tese». Men dedim: «Sene xeyir ve xoşbextlik arzulayıram». O ca-
127

128. vab verdi: «Bos sono bu xeyir vo xoşboxtliyi oldo etmoyo kim
mane olur ki?».
Hikmet
Bl-Hakim deyirdi: «Üç şey ürokdoki kodori aparır: alimlorlo
ünsiyyet, vozifoni yerino yetirmek vo sevdiyin insanın üzüne bax-
maq», «İki şey üreye qemgintik getirir: xesislerden sexavet gözle­
mek ve alçaq tebietli insanlarla zarafat etmek» ve «Dörd şeyden
uzaq ol ki, onun dörd acı neticesi ile üzleşmeyesen: paxıllıqdan
uzaq olsan- kederle tizleşmezsen, yaramaz insana yaxm oturma-
san- mezemmetle qarşılaşmazsan, günah etmesen - Cehenneme
düşmezsen, var-dövlet dalınca qaçmasan - insanların nifretine tuş
gelmezsen. Bger sen Allahın qezebine tuş gelecek eylenceye
göre alçalırsansa, ne xasiyyetce, ne seviyyece, ne de ağılla itden
ferqlenmirsen. Tfu! Bele mene benzerlere!»
O demişdir: «Dörd emel var ki, mezemmet edilib, bu, o biri
dünyada da cezasız qalmayacaq: birincisi, qeybotdir, zira deyilmiş-
dir ki, qeybet tez yetişen atlıdır, İkincisi, alimlere qarşı hürmetsiz­
lik, zira kim alimlere qarşı hürmetsizlik etse, nifrete layiq olar.
Üçüncüsü, Qadir ve Böyük Allahın rehmine naşükürlük etmek,
dördüncüsü, bir insanı günahsız öldürmek. Bu barede keçmişin bö­
yük insanlarının bele bir atalar sözü var: «Her bir qatil ne vaxtsa
öldürülecek».
Şair demişken:
Yolda bir neferin öldiirüldüyünü
gören İsa kederli halda sonışdu:
«Seni ne üçün öldürübler?»
Sen öldürülmüsen, lâkin senin qatilin de
ölümü dadacaqdır.
Bger sene öldürmek üçün qaldırılmış
Bli saxlamaq imkanı verilse,
Bu imkandan istifade et!
128

129. VI F0SİI
AĞILIN V0 AĞILLI İNSANLARIN
D0Y0Rİ HAQQINDA
Bil ki, Qadir Allah ağlı mükommol olaraq yaradıb, ona demiş­
dir: «Yaxmlaş» - vo yaxmlaşmışdır. Sonra ona demişdir: «Uzaqlaş»
- vo o uzaqlaşmışdır. Vo Allah deyib: «Qüdrotimo vo böyüklüyümo
and olsun ki, sondon ozomotli heç no yaratmamışam. Sonin kömo-
yinlo Mon alıram, sonin kömoyinlo Mon verirom, sonin kömoyinlo
Mon mohkomo qururam vo sonin kömoyinlo mon cozalandmram».
Vo bunun hoqiqiliyino sübut olaraq, Qadir Allahın bondolori üçün
yaratdığı iki şeyi göstormok olar: itaot vo qadağa. Vo onların hor
ikisi Allahın sözü ilo bize göndorilmiş vohydo deyildiyi kimi, ağıl­
dan asılıdır: «Ağıl sahiblari, Allahdan qorxun!» (Quran, 5:100).
«Ağıl sahiblori ağıla malik olanlardır». Vo «Ağıl» sözü «ikal» (qan-
dal, zoncir) sözündon yaranmışdır. («Mekil» - divarlannm möhto-
şomliyi, tikintisinin mükommolliyino göro heç kos torofındon alına
bilmoyon dağ başında olan qaladır.)
Hikmot
Fars müdrikindon soruşmuşlar: «Ağıllım no üçün ağıllı ad-
landırıblar?». O cavab verib: «Çünki onu tanıdan yeddi xüsusiyyoti
var. O, onu incidoni bağışlayın O, özündon aşağıda olanla sado
davranıb, özündon yuxarıda olana yaxşılıq etmoyo çalışır vo hor
zaman Allahını xatırlayır. O yalnız bildiyini deyir. O, vaxtmda de-
yilmiş sözün xeyrini anlayır. Çotinliyo düşondo Qüdrotli vo Böyük
Allahı çağırır. Nadanın da öz xüsusiyyotlori var. O, insanlarla qod-
dar olub onları incidir. Özündon aşağı olanları sıxışdırır. Rohbor-
lorlo özündon razı davranır. Bilmodiyini deyib, lazım olanda susur.
Vo çotinliyo düşondo özünü mohv edir. Xeyir iş görondo üzünü
ondan çevirir.
Hikmot
Soid ibn Cabir demişdir: «Mon insan üçün ağıldan gözol ge-
yim görmomişom. însan sarsılsa, ağıl onu düzoldor; ogor o yıxılsa,
ağıl onu qaldırar; ogor insan alçaldılsa, ağıl onu yüksoldor; ogor
129

130. uçuruma düşss, ağıl onu oradan çıxarıb xilas eder; eger kasıb olsa,
ağıl onu dövletli eder». V0 natiqo ilk öne© lazım olan bizo çatan
bu ohvalatda göstorildiyi kimi, ağıl vo bilikdir.
O hvalat
Belo deyilir ki, Abbasilerde bütün elmlerden xali olan ol-
Momun kimi ikinci bir xelife yox idi. V0 o, hoftedo iki günü hü-
quqşünaslarla söhbotde keçirirdi. Onun meclislorindo hüquqşünas-
lar, alim-natiqİ0r toplaşırdı. Bir gün onun meclisine nimdaş geyim-
li qorib0 bir kişi daxil olur: o, arxa cergodo hüquqşünasların arxa-
sında on adi yerde oyleşir. Mübahise vaxtı iso iroli sürülen suallar
orada iştirak edenloriıi her birino ünvanlanırdı. Vo hor kos mosolo
ilo bağlı öz fikrini bildirmokdo sorbost idi. Bu kişi növbeti suala
bütün hüquqşünaslardan daha yaxşı cavab verir. Onu torifloyon ol-
Momun onun daha yaxşı yerdo oturdulmasını omr edir. O, ikinci
suali birincidon daha da gözol cavablandırır. 01-Momun onun ön
sıraya keçirilmosini omr edir. Onun üçüncü suala daha gözol vo
dürüst cavab verdiyini göron ol-Momun onu yanında oyloşdirir.
Söhbot bitdikdon sonra su gotirirlor. Onlar ollorini yuduqdan sonra
iso yemok toklif olunur. Hamı yedikdon sonra hüquqşünaslar çıxıb
gedirlor. 01-Momun bu kişini yanma çağıraraq, onunla yaxşı roftar
edib mükafatlandıracağını bildirir.
Sonra ol-Momun qonaqları ziyafoto dovot edir. Yaxın kef
yoldaşları goldikdon sonra ortaya şorab gotirilir vo növbo ilo iç-
moyo başlayırlar. Növbo bu adama çatanda, o ayağa qalxıb deyir:
«0gor möminlorin hökmdarı icazo verso, mon bir söz demok istor-
dim». 01-Momun deyir: «No istoyirsonso, de». O deyir: «Böyük
hökmdar, Allah sizdon razı olsun, adınızı daha da ucaltsın. Allah
bilir ki, bu bondo bu gün ali bir moclisdo on cahil vo qaba insanla­
rın arasında iştirak edirdi. Vo möminlorin hökmdarı bu bondonin
nümayiş etdirdiyi kiçik bir ağılı yüksek doyerlendirerek, onu şo-
reflendirib merifetlendirdi. Vo bondo arzulannda yaşatmadığı bir
seviyyeye qalxdı. İndi iso eger o, bu şerabı içso, onun kiçik ağlı da
ondan uzaqlaşacaq vo o, ovvolki kimi rozil vo yazıq veziyyetino
qayıdıb insanların gözünde alçalacaq. Bu sobobdon eger sizin ali
hezretleriniz onu bu mükafatdan mehnım etmek istomirso, qoyun
sizin sexavetiniz onun üzerinde bir qoder do davam etsin». Bunu
eşiden ol-Momun onu yanında oyloşdirerok, teşekkür edib şeref­
lendirdi. Ve ona yüz min dirhem ve bahalı bezedilmiş at bağışlan­
130

131. masını emr etdi. Ve o, her tedbirde onun yerini bir qeder de yük-
seiderek hamıdan hörmetli seviyyeye çatdırdı.
Biz bu ehvalatı ağılın öz sahibini no qeder yüksek seviyyeye
qaldırdığını göstermek üçün verdik. Şübhesiz, kobudluq, qanacaqsız-
lıq insanı en yüksek seviyyedon de en aşağı merheleye sala biler.
B hvalat
Bele neql olunur ki, bir defe bir şexs xelife 9bu Davanik el-
Mensurun qapısının ağzına gelerek, qapıçıya deyib: «Möminlerin
hökmdarma de ki, qapıda Suriyadan gelmiş Asim dayanıb. Ve o,
xatırlamalıdır ki, evveller möminlerin hökmdarı ile menim aramda
tehsil alarken bir illik dostluq qurulmuşdu. İndi ise o gelib ki,
imamla36 salamlaşıb, dostluğu davam etdirsin». Qapıçı hökmdara
bu haqda melumat verdikde o, ziyaretçinin yanına gelmesine izn
verir. O, içeri daxil olarken xelife 8bu Davanik bu ziyaretçinin pis
terbiyesini vo ağlının azlığını xatırlayıb, bir qeder sıxıntı keçirdi.
Ve onu yanında eyloşdirib soruşdu: «Ne üçün gelmisen?». O ca­
vab verdi: «Köhne dostluqdan istifade edib möminlerin hökmda-
rına baş çekmeye». Xelife ona min dirhem verilmesini emr etdi ve
o, pulu götürüb gctdi.
O, bir de bir il sonra yeniden geri qayıtdı. Bu zaman el-Men­
surun oğlu vefat etmişdi. Ve o, başsağlığı qebul edirdi. Bu adam
xelifeni salamladıqdan sonra onun üçün dualar etdi. Xelife ondan
soruşdu: «Ne üçün gelmisen?». O cavab verdi: «Men o şexsem ki,
seninle Suriyada bir yerde tehsil almışam. İndi ise sene başsağlığı
verib, borcumu ödemeye gelmişem». Ve xelife ona beş yüz dir­
hem verilmesni emr etdi. Bbu Davanik37 çox xesis idi. Ve Abbasi-
lerde onun qeder xesis olmadığı üçün bu ad ona qoyulmuşdu.
Bu adam bir il sonra yeniden qayıtdı. Lâkin şexsen xelifenin
qebuluna düşmeye behanesi yox idi. Bu sebebden o, bütün ziya­
retçilerle birlikde xelifenin yanına gederek onu salamladı. Xelife
soruşdu: «Ne sebebden yene yanıma gelmisen?». O cavab verdi:
«Men o şexsem ki, seninle birlikde Suriyada tehsil almışam. Ve
bize ele bir dua öyretmişdiler ki, onu her hansı bir xahişle oxu-
duqda Qadir Allah onu yerine yetirirdi. Bu duanı itirdiyimdon mö-
16 Orob xilafetinin rehberleri yalnız siyasi hakim deyil, eyni zamanda müselman dini
icmasmın da rehberi olub, imam adım daşıyırdılar,
37 «Davanik» - «danik» (xırda pul) sözünün cem halıdır: «dannaka» feli xesislik etmek
demokdir.
131

132. mirilerin hökmdarınm yanma gelmişem ki, bu duanın üzünü yeni­
den saxlayım». 91-Mensur dedi: «Özünü bu duanın axtarışı ile yor­
ma, çünki o, eşidilmeyen duadır. Men bu duanı üç il oxumuşam ki,
Allah meni senden, senin kimi baş ağrısından qurtarsın. Amma
faydası olmayıb. Bger o dua eşidilen dualardan olsaydı, men sen­
den qurtulardım». Ve bu sözleri eşiden adam utanıb xecalet çekdi.
Biz bu ehvalatla göstermek istedik ki, hetta tehsilli adamın
da leyaqeti ve mövqeyi ağılsızlığından alçala biler.
B hvalat
Ele hemin bu dövrde xelife el-Mensurun dostlarından biri
köhne dostluğa güvenerek Resulun, ona Allahın xeyir-duası ve sa­
lamı olsun, şeheri olan Mekkeden ona teşrif getirir. Bu adam ağıllı
ve arif olsa da, savadsız idi. Bl-Mensur onu gören kimi saraya de-
vet edib hörmetle qarşılayır. Ve bu adam deyir: «Ey möminlorin
hökmdarı, men seni çox sevirem ve Allaha olan dualarım semimi
olsa da, hökmdann qulluğuna yaramıram. Mene de, seni nece zi­
yaret edim ki, üreyini sıxıb, terbiyesiz görsenmeyim?» Ol-Mensur
bele dedi: «Ele et ki, senin her gelişinin arasında müeyyen zaman
olsun; ne az, ne çox. Men ne senden yorulum, ne de seni unudum.
Bele olsa, menim sene bağlılığım daha da artar. Yanıma geldikde
menden kenar otur ki, gözetçi seni mene tedricen yaxın buraxsın,
hedden çox oturub özünü terbiyesiz gösterme. Ve menim üreyimi
sıxmamaq üçün xahişimin haresinde danışma. Bger seni mükafat-
landırsam, olduğun her yerde meni ele terifle ki, bu mene çatdıqda
teşekküründen sevinib, sene daha çox xeyirxahlıq edim. Ve keç-
mişde aramızda baş verenleri heç yerde xatırlama». Bu meslehet-
lere qulaq asan adam ilde iki defe xelifenin yanına gelirdi. Bl-
Mensur da her defe ona 1000 dirhem bexşiş verirdi.
Bu ehvalat ona göre verildi ki, heç de alim olmayan ağıllı
adamın ağlının ona düzgün istiqamet vermesi aydın olsun. Kimin
savadı var, ağlı yoxdursa, onun bütün işleri berbaddır. Kimin ki
hem ağlı, hem savadı olub, onlar ya peyğember, ya müdrik insan,
ya da rehber olmuşlar. Ve insanların gözelliyi, böyüklüyü, qüruru
ve işlerinin düzgünlüyü dünyevi heyatı üçün ağılın, xasiyyetinin
bütövlüyü, kamilliyi ise axiret heyatı üçün yol göstericisidir.
Şair demişken:
ğılla insan aya qeder ucala,
Yüksek mövqe ve hörmet qazana biler.
Ve ağıl eyib vo günahları poza biler.
132

133. Ağıl - dinin, imanın başlangıcı, ortası vo sonudur. Keçmiş
müdriklordon bozilori demişdir: «Ağıllı o kos deyil ki, çotin veziy-
yotdo uçurumdan çıxış yolu axtarır. Ağıllı o kosdir ki, çotin veziy-
yoto düşmomok üçün yol axtarır».
Hikmet
Hökmdar Abraviz oğluna demişdir: «Öz roiyyotini qoru ki,
ağıl da soni qorusun. Qamçını roiyyotdon uzaq et ki, ağıl da öz
qamçısmı senden uzaq etsin. Vo bil ki, son insanların hakimi, ağıl
iso sonin hakimindir. İnsanlar sonin omrino tabe olduqları kimi,
son do ağlın omrino tabe olmalısan».
Hikmet
Vozir Yunan odalotli Bnuşirovana ağıl, onun enirlerine tabe
olmağın vacibliyi barede mektub gönderir. Ona teşekkür eden
Bnuşirevan bele bir mozmunda cavab mektubu yazdırır: «Ey müd­
rik, sen ağıl barode çox gözei sözler yazmısan. Çünki biz ve biz­
den evvelki hökmdarlar özüne ağılla bezek vurub onun itaetinden
çıxmamışıq. Vo ağıllı insan - Allaha en yaxm insandır. Ağıl - yax-
şı işlorin başlangıcı olan bir güneşdir. Ağıl - bütün insanlarda gü­
zeldir, hökmdar ve rehberlordo ise daha güzeldir. İnsanın ağlı
ağaca verilen sudur, çünki ağaç sulu olduqda o, öz etri, çiçekleri,
kölgosi, beheri ile insanları sevindirir, gezinti vaxtı şenlendirir.
Ağacın suyu çekilse, onun teravoti de iter. Bele ağaç ise ke-
silib yandınlmaqdan başqa, heç neye yaramır.
Ve insan da beledir; ne qeder ki, onun güçlü ağlı, sağlam be­
deni var, onun bugünü ve golocoyi xoşbext ve faydalı olacaqdır.
Vo oger onun ağlı dumanlamb, nadanlıq ona hakim kesilse, ölüm­
den başqa, heç ne onu bu biabırçılıqdan qurtara bilmez.
Mon ağılı terif etdiyim vaxt onun emrinden çıxa bilmerem.
İster reiyyet, isterse de hökmdar üçün öz İşığı ile pisi yaxşıdan,
gözelliyi eybecerlikden, heqiqeti yalandan, haqqı nahaqdan ayıran
ağıldan yaxşı heç no yoxdur».
Bezorqmehr demişdir: «İnsanlarda yalnız iki şey kamil ola
biler: ağıl ve cesaret».
Hikmet
Müdrik Loğman demişdir: «İnsanın ne qeder savadlı olma­
sına baxmayaraq, ogor onun savadı ağlını müşayiet etmirse, o,
bundan heç bir fayda görmeyecekdir».
133

134. H ik m et
Bnuşirevan Bozorqmehrden soruşub: «On ağıllı adam kimi
görmek isterdin?». O cavab verib: «Menimle müharibe aparan
düşmenimi». O soruşub: «Niye?». O cavab verib: «O, mene pislik
etmesin deye». Ağıldan başqa, her şeyin çoxluğu insana ziyandır.
Yalnız ağıl çox olduqca öz sahibinin leyaqetini artırır.
H ik m et
Ve Bezorqmehrden soruşublar: «İnsana en vacib lazım olan
nedir?». O cavab verib: «Ağıl». Ve ondan soruşublar: «Ağıl ne qe-
der olmalıdır?». O cavab verib: «Heç kimde tam halda mövcud ol­
mayan şeyin hecmini nece bilmek olar?».
Müdriklerden biri demişdir: «Hamının ağıla, ağılın ise tecrü­
beye ehtiyacı var. Ağıldan qiymetli var-dövlet, nadanlıq kimi do
kasıblıq yoxdur. İnsanın savadı artdıqca savada olan ehtiyacı da ço-
xalır. Ağılsız alim böyük sürüsü olan zeif çobana oxşayır».
Alimler deyiblor: «Ağıl ordusu olan hökmdardır. Onun or­
dusu ise sağlam fikir, yaddaş, düşünce ve anlamaqdır. Qelbin se­
vinci ağıldan gelir. Çünki bedenin dözümlülüyü ağılla bağlıdır.
Qelb çıraq, onun İşığı ise ağıldır. Bu işıq daha sonra bütün bedene
yayılır. Ağıllı insan onu kederlendire bilecek bir şey etmodiyi
üçün qeme batmır. Ve layiq olmayan hadiselere çox da fikir ver-
mir».
H ikm et
Abdulla ibn Mübarekden soruşurlar: «Ne daha yaxşıdır; ağıl,
yoxsa terbiye?». O cavab verir: «Ağıl - bilik elde etme, biliye uy-
ğun fealiyyet, ne etmeli olduğunun bilgisidir. Ve neyi ise bilib
edirsense, bu, ağıldır».
H ik m et
İbn Abbasdan soruşurlar: «Daha yaxşı nedir; ağıl, yoxsa ter­
biye?». O cavab verir: «Ağıl. Çünki ağıl Allah vergisi, terbiye ise
Allah bendesinin özünün qazancıdır».
H ik m et
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, de­
mişdir: «Allah öz bendelerine ağıldan yaxşı heç ne vermeyib. Na­
danın ibadetindense, ağıllının yuxusu daha yaxşıdır. Ve oruç tut­
134

135. mayan ağıllı, oruç tutan nadandan daha üstün vo ağıllmm gülüşü
nadanın göz yaşından daha yaxşıdır».
Hikmot
Bir nofor Bklidasa demişdir: «Ya son sakitloşocokson, ya da
mon soni mohv edocoyom». O cavab verib: «Mon sonin qolbini
qoddarlıqdan tomizloyono kimi sakitleşmeyeceyem».
Bl-Hakim demişdir: «Ölüdon pis iy goldiyi kimi, nadandan
da onun özüno vo etrafındakilara ziyan veron kobud sersemler ya­
yılır».
Hikmet
Müdriklerden birinden soruşublar: «Ağıl nedir?». O cavab
verib: «Ağıl - iyirmi üç şeyi bir-birinden ayıran benddir. Bger bu
bend olmasaydı, yaxşı pise qarışardı. O, ilk növbede tekallahlılığı
allahsızlıqdan, dini dinsizlikden, ehtiyatlılığı tedbirsizlikden, sexa-
veti xesislikden, gözelliyi eybecerlikden, mütiliyi qürurdan, dost­
luğu düşmençilikden, terifı tenqidden, biliyi nadanlıqdan, sadeliyi
abırsızlıqdan, heqiqeti yalandan, yüngüllüyü ağırtebietlilikden,
İşığı qaranlıqdan, leyaqeti alçalmadan, itaeti itaetsizlikden, zikri
qafletden (Allahı unutmaq), yaxşı mesleheti paxıllıqdan, sünneni
bidetden, rehmi qeddarlıqdan, Allaha qurban verilmeni qayğısız-
lıqdan, inancı şübheden, müdrikliyi sefehlikden ayırır».
Bu kitabın müellifi demişdir: «İnsanın leyaqeti ağlı ile bağlı­
dır ve bütün bilik ve işler aşağıdaki hadisede gösterildiyi kimi,
ağıla esaslanır.
öhvalat
Bele neql olunur ki, bir defe külek Süleyman peyğemberi
taxtı ile beraber göylere qaldıraraq, bir şeherin üstünden keçirir.
O, küleye onu yere endirmesini emr edir. Peyğember şeher qapı-
larının üstünde bele bir yazı görür: «Bir günlük çalışqanlığın de-
yeri bir dirhem, gözellik ve cazibedarlığın bir günlük deyeri 100
dinar, bir saatlıq elmin deyeri iso qiymetsizdir».
Ve her şey bilgiden asılıdır. Bilgi insanın fikrinin esiri, fikir
ise ağılın ekiz qardaşıdır. Ve Allahın ağıl verdiyi her kes bundan
fayda görecekdir.
Şair demişken:
135

136. Bgor son n0sil-n0cab0tli
V0 ya Yusif kimi göz0İs0ns0 d0,
Bzizim, ağlını çalış itirmo.
İnsanlar arasında yalnız nöqsanlılar gözü kölgoli doyorsizdir-
İ0r.
V0 son, ey qardaşım, ağılın mahiyyotini, doyorini vo loyaqo-
tini bilmelisen. V0 son, ey ağıl sahibi! Bu ağılı sono veron o Ulu
Yaradana toşokkür etmolison. Qoy onun qüdroti daim yüksolsin.
136

137. V II Fesil
QADINLARIN XÜSUSİYY0Tİ V0 ONLARDAKI
XEYİRL0 Ş0RİN XATIRLANMASI
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, de­
mişdir: «Bn yaxşı ve necib qadın - gözel, çox doğa bilen ve az
başlıq teleb edendir».
Ve o, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, demişdir: «Si­
zin üçün en yaxşı azad qadındır (hürre38) . Çünki o daha temiz ve
necib olur».
Ömer ibn el-Xettab demişdir: «Qadir Allahdan qadın zül-
müne hedef olmamağı dileyin ve onları seçerken diqqetli olun».
Kim ki iman ve neciblik axtanşındadır ve hele de seveceyi
gözel qadını tapmayıb, ona dindar arvad lazımdır. Çünki imanı
olan daha yaxşı ve necibdir. İman olan yerde var-dövlet de olar.
İmansız arvaddan heç bir fayda ve bereket gelmez.
B hvalat
Merv şeherinin böyüyü ve hakimi Nuh ibn Meryemin çoxlu
var-dövleti, gözel ve yaxşı bir qızı var idi. Onun qızını şeherin çox
dövletli ve tanınmış adamları istese de, qızı kime vereceyini hele
müeyyen etmemişdi. O, bele düşünürdü ki, eger qızımı buna ver­
sem, fılankesin açığı geler. Onun çoxlu meyve ağacı olan gözel bir
bağı ve Mübarek adlı hindli bir qulu var idi. Bir gün o, quia deyir:
«İsteyirem gedib bağımı qoruyasan». Qul bağa gederek iki ay onu
qoruyur. Günlerin bir günü o, bağına gederek quluna deyir: «Mene
bir saham üzüm ver». Qul ona bir salxım üzüm verir. Lâkin üzüm
turş olur. Ağa ona deyir: «Mene başqasını ver». Lâkin qulun ona
verdiyi ikinci salxım da turş çıxır. Ağa ondan soruşur: «Ne üçün
sen mene ancaq turş üzümleri yığıb verirsen?». Qul cavab verir:
«Çünki men bilmirem şirin haradadır, turş harada». Ağa teeccüble
soruşur: «Ay Allah, sen burada iki ay yaşamısan ve bilmirsen ki,
turş üzüm haradadır, şirin harada?». O cavab verir: «Allaha and ol­
sun ki, men üzümden dadmadığım üçün harada şirin, harada turş
38 Hürre koniz olmayan azad qadm
137

138. olduğunu da bilmirom». Onun ağası soruşur: «No üçün ondan dad-
mamısan?». Qul cavab verir: «Çünki son bu bağı qorumağı tapşır-
mısan, neyinse dadına baxmağı yox. Men iso heç vaxt soni aldat-
mamışam». Qulun bu horokotindon heyroto golon hakim deyir:
«Qoy Qadir Allah özü sonin bu dürüstlüyünü hifz etsin».
Hakim başa düşür ki, bu gonc çox ağıllıdır vo ona deyir: «Ey
gonc, monim sondon xoşum geldi. Ve mon istoyirom ki, son monim
bütün omrlorimi yerine yetirosen». Mübarok cavab verir: «Mon Al­
laha vo sono tabeyom». Hakim ona deyir: «Bil ki, monim çox gözol
bir qızım var. Vo bir çox dövletli ve tanınmış adamlar ona elçi dü-
şüb. Lâkin qızı kime ere vereceyimi bilmirom. Son bu barodo no fı-
kirloşirson?». Qul belo cavab verir: «Cahiliyyo dövründe bütperest-
lor esil-nocabeto, yohudi vo xristianlar gözelliye fikir verirdilor. Al­
lahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, döneminde
insanlar iman vo heqiqet, indi ise var-dövlot axtanrlar. Bu dördün­
den sen daha çox hansını isteyirsen?». Ve hakim ona deyir: «Ey
gonc, men iman ve heqiqeti seçerek qızımı sene vermek isteyirem.
Çünki men sende imanı, heqiqeti, dürüstlüyü ve dindarlığı görmü-
şom». Qul cavab verir: «Ey sahibim, mon satlıq qara hindli qulam,
sen qızını mone verib nece razı qala bilersen, axı meni pulla almı-
san». Ve hakim ona deyir: «Gel eve gedib bu işi hell edek».
Eve çatdıqda hakim arvadına deyir: «Bil ki, bu hindli gene
dindar vo omolisalehdir. Onun dürüstlüyü monim çox xoşuma ge­
lir. Vo mon qızımızı ona vermek isteyirem. Bu haqda ne fikirleşir-
sen?». O cavab verir: «Meslehet şenindir, lâkin qoy men gedib bu
barede qızdan soruşub, cavabım sene çatdınm». Qızın yanına ge­
len ana atasının ismarıcını ona deyir. Qız ise bele cavab verir: «Siz
meno ne deseniz, mon de onu edorom. Ve ne Allahın, ne do sizin
itaetinizden çıxıb üreyinizi sıxmaram». Ve qızını Mübareke ere
veren hakim onlara çoxlu var-dövlot de verir. Onların Abdulla
adında bir övladları olur. O, bütün dünyada Abdulla ibn Mübarek
adı ile tanınan ve dünya var olduqca damşdığı hadisolori dilden-
dilo gozecok dindar bir alimdir.
Ey qardaşım! Ve eger son evlonmek isteyirsense, adı, sanı,
dövleti olanı yox, dini, imanı olanını axtar. Çünki qadın bu var-
dövleti seno vermeyib, sone qarşı istifade edecek. Ve egor son ar-
vad axtarırsansa, onu arzularını heyata keçirmek üçün axtarma. Ele
birisini axtar ki, dindar ve dürüst olsun, senden qorxub sözünden
çıxmasın ve Cehennomdon qurtarmasına kömek etsin.
138

139. B hvalat
Günlerin birinde Abdulla ibn Mübarekin evine on alim qonaq
gelir ve onun evinde qonaqlan yedizdirmek üçün heç ne olmur.
Onun yalnız bir atı var idi ki, o, bir il hemin atla ziyarete getmiş,
ikinci il ise din uğrunda müharibe etmişdi. O, hemin atı kesib'etin­
den qonaqlara yemek bişirtdirir. Bunu gören arvadı ona deyir: «Se­
nin bu atdan başqa, heç neyin yox idi, bes niye onu kesdin?». Onda
Abdulla ibn Mübarek tez eve girib, oradan arvadına düşen başlıq qe-
der eşyanı bayıra çıxarıb, o saat ve o deqiqe arvadını boşayır. O de­
yir: «Qonağı sevmeyen arvad mene lazım deyil». Bu hadiseden bir
neçe gün keçenden sonra onun yanma bir nefer gelib deyir: «Ey
müselmanların imamı, menim bir qızım var, anasını itirib ve her
gün ağlayaraq derdden-qüsseden bütün paltarlarını cınr, bu gün ise
o, senin yanına gelmek isteyir. Senden xahiş edirem bir söz de ki,
onun qelbini ovundura bilsin. O, minbere çıxan zaman qızın üreyini
sakitleşdire bilecek ne ise deyir. Ve qız eve dönende atasına bele
deyir: «Ata, men sehvimi anladım, bir daha Qadir Allahı qezeblen-
dirmerem, amma menim senden bir xahişim var». Atası soruşur:
«O, ne xahişdir?». Qız cavab verir: «Sen mene her zaman deyirson
ki, dünyanın varlı ve adlı-sanlı oğlanları mene elçi düşüb, senden is-
teyirler. Seni Allahın adına and verirem, meni onlardan heç birine
verme. Yalnız Abdulla ibn Mübareke ver, ona göre ki, o da bizim
kimi imanlıdır».
Ve atası onu Abdulla ibn Mübareke ere verib, onlara çoxlu
cehiz, var-dövlet, on eded yaxşı çapar at verir ki, o, Allah yolunda
müharibe etsin. Bir gece Abdulla yuxuda Allahı görür. Ve Qadir
Allah ona deyir: «Sen bizim yolumuzda öz qoca arvadını boşadın,
evezinde biz sene cavan qız bexş etdik. Ve eger ki, sen öz qonaq-
ların üçün yegane atını kesdinse, biz onun evezinde sene on at
bexş etdik. Bil ve agah ol ki, her kim ki bize bir yaxşılıq edir - biz
ona on qat evez veririk. Ve bize xeyirxahlıq edenleri mıkafatlandı-
rırıq. Hele bize xeyirxahlıq edenlerden heç kim ziyan görmeyib
ve görmeyecek». Bu barede növbeti ehvalatda xeber verilir.
O hvalat
Obu Soid neql edirdi ki, İsrail xalqı olan yehudilerin zama­
nında bir mömin kişi vardı. Onun çox dindar, emelisaleh, derrakeli
ve her şeyin yerini bilen bir arvadı var idi. Ve Qadir Allah o zama­
nın peyğemberine bele vehy gönderir: «O mömin bendeye de ki,
139

140. Men bele meslehet bilmişem; o, ömrünün yarısını kasıbçılıqla, ya­
rısını ise var-dövlet içinde flravan keçirecek. Ve eger o, cavanlıq-
da varlı olmaq isteyirse, Biz onu varlandıraq. Yox, eger qocalıqda
varlanıb, firavan yaşamaq isteyirse, Biz onun istediyini yerine yeti-
rerik».
Bunu eşiden kişi arvadına çatdıraraq deyir: «Mene Qadir Ai-
lahdan gösteriş gelib» ve eşitdiklerini ona danışaraq soruşur: «Bes
bu haqda ne fıkirleşirsen?». O cavab verir: «Özün seç». Kişi deyir:
«Mene ele gelir ki, cavanlıqda kasıbçılığı seçmek daha yaxşıdır.
Çünki gene iken kasıbçılığa dözmek daha asandır. Yaşlaşıb döv-
letli olduqda ise menim rahat heyatım olacaq ve Allaha ibadetle
meşğul ola bileceyem». Qadm deyir: «Ey menim erim, eger biz
cavanlıqda kasıb olsaq, Allaha lazım olan ibadeti ede bilmeyece-
yik ve bizim elimiz xeyir işlere yaramayacaq, zikr ede bilmeyece-
yik. Sen cavanlıqda dövleti seçmelisen ki, biz dövlet, gençlik ve
ibadetden uzaq düşmeyek. Bele olduqda biz Ona bedenimizle ve
emlakımızla ibadet ede bilerik».39 Kişi deyir: «Bu daha yaxşı fi­
kirdir. Ve biz bele de ederik».40
Bu zaman peyğembere yeni vehy gelir: «O adama de: «De­
meli, sen Bize ibadeti her şeyden üstün hesab etdin ve senin ve ar-
vadının niyyeti üst-üste düşdü. Ve Men qerar verdim ki, sen bütün
heyatım rahat vo dövletli keçiresen. Ele ise arvadınla Mene bundan
sonra da itaet edin. Ve Men size ne qeder versem, siz de ondan ze­
kat paylayın ki, axiretde de işleriniz yaxşı olsun»». Biz bu ehvalatı
ona göre verdik ki, bilesiniz; kimin ki mömin arvadı var, onun hem
bu, hem de o biri dünyada işleri yaxşı gedecek. İbn-Abbas bele neql
etmişdir: «Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
Umm Salamın evine gelib görür ki, o, seher namazını qıldıqdan
sonra oturub Allahı zikr edir. O soruşur: «Ey Umm Salam, ne üçün
sen başqaları ile birlikde namaz qılmırsan? Ve ne üçün sen cüme
namazlarına gelmirsen? Ve ne üçün müqeddes yerleri ziyaret etmir-
sen? Ve ne üçün müqeddes müharibe aparmırsan? Ve ne üçün Qu-
ran oxumursan?». O cavab verir: «Ey Allahın Resulu! Bütün bunlar
kişi işidir». Ve o deyir: «Qadmlar üçün de onlara uygun ve bunlara
beraber işler var». O soruşur: «O hansı işlerdir ki, bunlara beraber
hesab olunur?». O cavab verir: «Oger qadın Allahın buyurduqlarını
39 Bibliya dövrü
40 «Doğrusu, iman getirib hicret edenler, Allah yolunda malları ve canlan ile cihad
edenler ve muhacirlere kömek edenler- onlar bir-birinin dostudurlar» (Quran, 8:72).
140

141. edib, orinin sözüne qulaq asıb ve mille paltar toxusa, bu, tesbeh cüt-
leyerek Allahı zikr etmeye beraberdir. Mil onun elinde olduğu
müddetde o, başqalan ile birlikde namaz qılan kimi sayılır. Dger
uşaqları üçün yemek bişirirse, ağacdan yarpaq tökülen kimi onun da
üzerinden günahları götürülür. Ve qadının bir saat paltar toxuması
bir körpünün ve ya mehellenin tikilmesine beraberdir. Onun mili­
nin sesi ise evinin divarlannı uca edir. Üç ses Allaha yetişir: bunlar­
dan biri Allah uğrunda müqeddes müharibeye gedenlerin yayının
sesidir, İkincisi, alimin qeleminin sesi, üçüncü ise qadınların işlet-
diyi cehrenin sesi».
01-0hnef ibn Qeys demişdir: «0ger siz isteyirsinizse, qadın-
lar sizi sevsin, onlarla yaxşı reftar edin». Möminlerin hökmdarı xe-
life Ömer ibn el-Xettab, Allah ondan razı olsun, demişdir: «Qadın-
lara mehebbet sözleri demeyin - üreklerini korlayarsınız, çünki
bütün qadınlar sehrada sürü kimidir; onların Allahdan başqa qoru-
yucusu yoxdur». 01-Mahire demişdir: «Men vaxtımı qadınlarla ke-
çirerek üç şeyle meşğul olmuşam: cavanlıqda eyş-işretle, yaşlaşan-
da zarafat ve yaxşı reftarla, qocalıqda ise var-dövletimi paylamaq-
la. Çox sayda keniz toplamaq ise terife layiq iş deyil. Vo mon on­
ların haqqını yalnız yataqda ödeye bilmişem».
Süleymandan bize çatıb ki, Allahın Resulundan, ona Allahın
xeyir-duası ve salamı olsun, soruşmuşlar: «Qadınlardan en yaxşısı
hansıdır?». O cavab verib: «Kim ki erinin emrlerini yerine yetirir».
Ve yene soruşmuşlar: «Bos on pisi kimdir?». Deyib: «Dri ile sözle-
şib, ona rahathq vermeyen».
Ohvalat
Bir müdrik qızlara xettatlıq öyreden müellimin yanına gelib
deyir: «Sen yamanlığa pislik öyredirsen?». Deyirler ki, bir-birile
meslehetloşen iki qadının yanından keçen müdrik demişdir: «Biri
o birinden zehor bore alan ilanlara baxın».
Bir ağıllı qadından soruşublar: «Qadınm exlaqı nedir?». O de­
yib: «Bes kişinin qüsuru nedir?». Ona cavab veribler: «Xesislik ve
qorxaqlıq». O deyib: «Mehz bu da qadınm exlaqıdır».
Bir müdrik çox alçaqboylu bir qadmı alır. Ondan soruşublar:
«Ne üçün sen emelli, boylu-buxunlu qadın almırsan?». O cavab ve­
rib: «Qadın yamanlıqdır, o, ne qeder az olsa, bir o qeder yaxşıdır».
141

142. H ik m et
Müdriklerden biri demişdir: «Dörd cür qadın ve arvad olur:
bütünlükle erine mexsus qadın; yalnız yarısı erine mexsüs qadın;
üçde biri erine mexsus qadın ve erine düşmen kesilen qadın».
İzah: Tam olaraq erine mexsus qadın bakire olan gene qızdır.
Yansı erine mexsus olan qadın ise erinden boşanıb, lâkin yeniden
onunla banşıb nigah bağlayan qadındır. Üçde biri erine mexsus qadın
ise eri ölüb, qucağı uşaqlı olan qadındır. Drine düşmen kesilen qadın
ise qucağı uşaqlı, erinden boşanıb başqasına ere geden, lâkin könlü
birinci erinde qalan arvaddır. Bil ki, en yaxşı arvad - gene qızdır.
Deyilir ki, Hevva Allahın emrinden çıxdığı üçün O, qadınlara
bir çox cezalar vermişdir: uşaq dünyaya getirmek, ata ve anasından
ayrı düşmek, ixtiyannın elinde olmaması, onun payına düşen mira­
sın az olması, özbaşına bilmemesi, eri dörd arvad aldığı halda, onun
yalnız birine ere getmesi, evden yalnız mehrlisinin nezareti ile ba­
yıra çıxa bilmesi, iki qadınm şahidliyinin bir kişinin şahidliyine be­
raber olması, başını örtmesi, kişi kimi cüme, bayram ve ölü nama­
zını qıla bilmeyib, müqeddes müharibe aparmaması, hakim ve
hökmdar ola bilmemesi, her exlaqsız qadmm Qiyamet günü günah­
karlar üçün nezerde tutulmuş bütün ezablann yansına beraber ce­
zaya tuş gelmesi, onun eri öldükde dörd ay on gün müddetde yas
saxlaması, boşandıqdan yalnız üç ay sonra ere gede bilmesi, İlahi
mükafatdan yalnız minde birinin onlara, qalanının ise kişilere pay
düşmesi. Ve bütün bunlar qadmlara verilen cezalardır.
Q ad ın ların d av ran ışı vo vordişlori h aqqm da
Bil ki, qadınlar on cür olur. Ve onların her birinin davranışı
müxtelif hcyvanları xatırladır. Biri donuza, İkincisi meymuna,
üçüncüsii ite, dördüncüsü ilana, beşinicisi eşşeye, altıncısı eqrebe,
yeddincisi siçana, sekkizincisi quşa, doqquzuncusu tülküye ve
onuncusu qoyuna benzeyir.
Bunun izahı ise beledir; donuz kimi davranan qadın o qadın-
dır ki, qamım yemekle doldurub, qab-qaşıq smdırmaqdan başqa,
heç ne bilmir. O heç düşünmür ki, orucsuz, namazsız ve imansız
hara gedir. O, ölüm, mükafat ve ceza haqqında düşünmeyib Qadir
Allahın mükafatını ve qezebini unudur. Uşaqların qayğısma qalıb
onları terbiyelendirmir. Quran ve elm öyretmir. Çirkli paltarda ge-
zir ve ondan pis iy gelir.
Meymun kimi davranan qadm ise yalnız qırmızı, sarı vo ya­
şıl, parlaq paltarlar geyib, gümüş, qızıl, daş-qaşla özüne bezek vu-
142

143. raraq refıq9İerinin qarşısında 9da gösterir ve bu yolla erinin gö­
zünde ucalmağa çalışır. Amma ola bilsin ki, onun heqiqi mövqeyi
bunun tam eksini ifade edir.
Xasiyyeti it kimi olan qadınlar ise eri bir şey deyen kimi,
onun üstüne atılaraq, mübahise edib qışqır-bağır salır. Lâkin gör-
dükde ki, erinin pul kisesi qızıl ve gümüşle doludur, evde buğda,
meyve ve her şey var, o, erine yanaşaraq ona deyir: «Men senden
ötrü canımı vererem. Allah senden razı olsun! Senin uğrunda
ölüme getmeye hazıram». Veziyyet eksine olduqda ise o, erinin
üstüne it kimi atılaraq, onu kasıbçılıqda suçlayır. Tehqir edib al-
çaltdıqdan sonra ise evden qovur. Ve bir gün de olsun susmur.
İlana benzeyen ise erine xoş söz demesine baxmayaraq, qel-
binde tamamile eksini gezdirir. Ve erinde yaxşı heç bir şey gör-
mür. O bir ilan kimi incedir. Yavaş sancır ve insana ezab verir.
Eşşeye benzeyen eşşek kimi tersdir. 0ger o, körpünün üs­
tünde dayansa, ne qeder döysen de, yerinden terpenmez. O, her
zaman öz fikrinde qalıb özünden razı olur.
0qreb kimi olan ise şer ve qeybetle qonşuların evini gezib,
onları daha sonra yamanlamaq üçün dinleyir. O, eqreb kimi araya
nifaq salıb harada olmasından asılı olmayaraq ve Allahdan qorx-
mayıb neşteri ile sancır.
Allahın Resulu onlar haqqında demişdir: «Qeybet eden Cen­
nete girmeyecek».
Siçana benzeyen ise erinin pul kisesini açıb, götürdüyü pul­
ları qonşuda gizloden oğrudur.
Quşa benzetdiyimiz ise bütün günü hereketde olub, istirahet
etmeyen qadmdır. Beleleri öz erine deyir: «Hara gedirsen? Bilirem
ki, men sene lazım deyilem, sen başqasım sevirsen, sen menimle
bedbextsen ve sadece, mene yazığın gelir».
Tülküye benzeyen ise erini evden qovur. Ve her defe eri
eve gelende onu gözümçıxdıya salır. O, yatıb özünü xesteliye vu­
rur ve eri eve girdikde ona bele deyir: «Sen meni evde tek, xoste
qoyub getmisen».
Qoyun xasiyyetli qadın ise necib qadındır. O, qoyun kimi
mülayim olur. O, her şeyde xeyir ve bereket axtarır. O, dindardır.
Orine, qonşusuna, uşaqlarına ve evdeki her kese qayğı gösterir.
Bu qadında çoxlu yaxşılıqlar var. Ve o, Qadir Allaha etiqad edir.
Bil ki, qadımn imanı ve ağlı Allah terefınden verilmiş vergi­
dir. Ve kimse çetin ki, emelisaleh qadını yolundan çıxarsın. Növ-
beti ehvalat bu haqdadır.
143

144. Bhvalat
Bete n0ql olunur ki, bir nefer exlaqsız adam terbiyeli bir qa-
dını günah yoluna çekmek isteyir. O, qadma deyir: «Get ve evin
bütün qapılarmı ört. Diqqet et ki, qapılar kip örtülsün. Qadın gedir
ve qayıtdıqdan sonra deyir: «Men bir qapıdan başqa, bütün qapıları
kip bağladım». O soruşur: «Bu, hansı qapıdır?». Qadın cavab verir:
«Yaradılanlarla aramızda olan qapılan örtdüm, lâkin bizimle Qüd-
retine hemd olmuş Yaradan arasındaki qapını örte bilmedim. Ve
o, açıq qaldı». Bu sözler kişinin üreyine qorxu salır ve o, semimi
qelbden Allahı qarşısında tövbeler edir. Daha sonra ise öz günah­
kar niyyetinden el çekerek Allaha itaete dönür.
Bhvalat
Bete deyirler ki, bir gün Semerqendde evinin qarşısında da­
yanan şienin yanından gözel ve cazibedar bir qadın keçirdi. Bu
vaxt küçede bir kesin olmadığını gören şie tecavüz etmek meqsodi
ite qadınm qolundan tutub evine çekdi. Qadın yalvararaq dedi:
«Men isteyirem ki, birce sualıma cavab veresen. Sonra ne edirsen
et». Kişi soruşdu: «De görüm ne isteyirsen?». Qadın dedi: «Bger
indi sen mene tecavüz etsen, men hamile olub, senden uşaq dün­
yaya getireceyem. Bes bu uşaq şie olacaq, yoxsa axmaq ve alçaq
bir insan?». O cavab verdi: «Şübhesiz ki, o, şie olacaq». Qadın
dedi: «Sen şielerin en eclafısan. Bete olmasaydı, sen bu cür pis
fikre de düşmezdin». Xecalet çeken şie ete o andaca elini qadın-
dan çekir. Ve Allah qarşısmda söz verir ki, o, halal olmayan qadın-
lara pis niyyetle baxmayacaq.
Ve kişi öz arvadına qarşı qısqanc olub, onu yad gözden qoru-
malıdır. Çünki dinde de gösterilir ki, yad kişi qadının ayaq sesini
de eşitmemelidir. Ve eger yad kişi qapını döyürse, qadın ona ince
ve nazik seste cavab vermemelidir. Çünki kişinin qelbi en adi şey­
lere de meyi sala bilir. Ve eger qadın cavab vermelidirse, o, eli ite
ağzını tutub, ete cavab vermelidir ki, onun sesi qoca arvadın sesin­
den ferqlenmesin.
Ve qadın da yad kişilere baxmamalıdır - eger bu kişi kor ol­
sa bete. Çünki bir hedisde deyilir ki, Allahın Resulu, ona Allahın
xeyir-duası ve salamı olsun, Aişenin (Allah ondan razı olsun)
evine gelerken görür ki, Abdulla ibn Umm-Gülsüm qadınlarla bir
yerde oturub. O deyir: «Ey Aişe! Qadına yad kişilerle birlikde
oturmaq olmaz!». O, cavabında deyir: «Ey Allahın Resulu! Axı o,
144

145. kordur». Ve onda Allahın Rosulu, ona Allahın xeyir-duası ve sa­
lamı olsun, deyir: «O, seni görmese de, axı sen onu görürsen».
0hvalat
Bele neql olunur ki, el-Hesen el-Besri (Allahın rehmi onun
üzerinden eskik olmasın) dostları ile birlikde Rabiye el-Odaviy-
yeye baş çekmeye gedir. Ve onlar qapınm ağzına çatanda deyirler:
«İcaze verersen içeri keçek?». O cavab verir: «Bir qeder gözle­
yin». Daha sonra o, bürünceyini götürerek onlarla Özü arasında
perde düzeldenden sonra içeri keçmeye icaze verir. Onlar içeri ke-
çerek Raviye el-Bdaviyyeye salam verirler. O, perdenin amcasın­
dan onların salamına cavab verir. Ziyaretçiler soruşurlar: «Bu per­
deni aramızda niye asmısan?». O cavab verir: «Allah özü bele emr
etmişdir: «Onlardan (Peyğemberin zövcelerinden) bir şey soruş-
duqda perde arxasından soruşun» (Quran, 33:53).
Ve başqa dine qulluq eden qadma (ecnebiye) kişinin baxması
qadağandır. Çünki o, bunun cezasını axiretden önce, bu dünyada,
növbeti ehvalatda gösterildiyi kimi alacaqdır.
Ohvalat
Buxarada bir zergerin evine 30 il su daşıyan suçu yaşayırdı.
Ve bu zergerin çox gözel, hereketleri cezbedici olan, her menada
kamil, mömin, ağıllı ve sedaqetli bir arvadı var idi. Bir gün bu suçu
onların evine gelib adeti üzre suyu çelleye boşaltmağa başlayır. Qa-
dın ise evin ortasında durmuşdu. Suçu qadma yaxınlaşaraq onun
elini tutub, özüne çekib sığalladı. Ori bazardan qayıtdıqdan sonra ar-
vadı ondan soruşdu: «Bir mene de görüm bu gün sen bazarda Allaha
xoş getmeyen ne etmisen?». O cavab verdi: «Heç bir şey etmemi-
şem». Qadın dedi: «Oger menimle semimi olub her şeyi danışma-
san, birce an da evde qalmayacağam. Ve bundan sonra ne men seni,
ne de sen meni göreceksen». Bu zaman kişi dedi: «Bil ki, bu gün
dükana mene bilerzik düzeltdiren bir qadın gelmişdi. O, bilerziyi
eline taxanda onun elinin ağlığı ve bileyinin gözeiliyi meni valeh
etdi. Ve bu an men bu beyti xatırladım:
Onun elindeki qızıl bilerzik
Axar sudaki ateşe benzer.
Mon heç vaxt bilmezdim
Suda ateşe yer olsun.
145

146. Sonra men onun elini götürüb, özüme çekerek sığalladım».
Vo bu an onun arvadı çığıraraq dedi: «Allah böyükdür! Heç de qe-
ribe deyil ki, otuz il bize su gotiron ve bir defe de olsun nalayiq
hereket etmeyen suçu bu gün menim elimi tutaraq özüne sıxdı».
Kişi dedi: «Ey menim arvadım, men etdiyimo peşimanam,
mene düz qerar vermekde kömek et». Arvadı dedi: «Allaha ümid
edek ki, her şey yaxşı qurtarsın». Növbeti gün suçu gelib, arvadın
qarşısmda üzü üste yere yıxılaraq yalvardı: «Xanım, meni bağışla­
yın. Dünen şeytan üreyime girib meni çaşdırmışdı». Qadın cavab
verdi: «İşinle meşğul ol. Çünki o sehv senin yox, dükandakı ada­
mın günahı ucbatından baş vermişdir. Ve Allah da bu dünyada onu
cezalandırdı». Arvad eri ile mehz bu cür reftar etmelidir. 9ger kişi
çoxu bacarmırsa, Fatime ile Aişeden (Allah onlardan razı olsun)
örnek alıb aza qane olmalıdır ki, ebedi bağın sakinlerinden biri ol­
sun. Növbeti ehvalatda bu haqda danışılır.
Bhvalat
Fatime el-Zehra daş deyirmanında o qeder çox un üyüdürdü
ki, hetta onun barmaqları da qanamağa başlamışdı. Ve eri Bli ibn
9bu Talibe şikayet ederken, o demişdir: «Atana de ki, sene qul-
luqçu tutsun». O, Allahın Resulunun, ona Allahın xeyir-duası ve
salamı olsun, yanma gederek deyir: «Ey Allahın resulu! Mene ev
işlerinde kömek üçün qulluqçu lazımdır». Ve o eleyhisselam de­
yir: «Ey Fatime, isteyirsen, men sene ele bir şey öyredim ki, qul-
dan da, qulluqçudan da yaxşı olub, yeddi göy ve yeddi yerden de
qiymetli olsun?». O cavab verir: «Ey Allahın Resulu, öyret». Ve o,
deyir: «Yatmağa getmezden önce, bu sözleri de: «Sübhan Allah,
ve-l-hamdu li-lah ve la ilahe ille-llah ve Allahu ekber» (Eşq olsun
Allaha! Şükürler olsun Allaha! Allahdan başqa, yaradan yoxdur!
Allah böyükdür!)». Ve bele deyirler ki, onların evinde bürüncek-
den başqa, heç ne yox idi. Ve onlar başlarını örtende ayaqları çöl­
de qalırdı. Ve Fatimenin toy gecesi yatağa döşek evezine, keçi de­
risi serilmişdi. Ve onlar bunun üzerinde yatırdılar. Ve Fatimenin
bu dünya malından bir tek paltan ve palma mifınden birce balışı
var idi. Ve qeribe deyil ki, Qiyamet günü onun şenine deyecekler:
«Ey burada olanlar! Baxışlannızı aşağı dikin ki, qadınlann xammı
Fatime ez-Zehra keçsin!».
Bger qadm erine hörmetle münasibet besleyirse, onun uşa­
ğını böyüdürse, onun qayğısına qalırsa, vaxtını daha çox evde ke-
146

147. çirib, çöle az çıxırsa, qelbon temizdirse, ç0tinlikİ0r0 sobirl© sin0
gerirso, vaxtında yem0yin0 diqqet edirse, orinin sirrini saxlaya bi­
lirse, ori üçün çox deyorli olur vo onun qolbind0 mehebbot günü-
günden artır.
Dhvalat
Deyirler ki, Xosrov ibn Abravizin balıq yemekden xoşu go-
lirmiş. Bir gün o, arvadı Şirinle qonaq otağında oturmuşdu. Bu an
içeri daxil olan balıqçı Xosrova böyük bir balıq hodiyyo edir. Balıq
onun xoşuna goldiyinden omr edir ki, balıqçıya dörd min dirhem
verilsin. Şirin ona deyir: «Son heç do yaxşı etmodin». O soruşur:
«No üçün?». O cavab verir: «Çünki bundan sonra son yaxınların-
dan kimoso bu qodor pul verson, o, hor yerdo deyocok: «Xosrov
mono balıqçıya verdiyi qodor pul verdi. Az verdikdo iso belo deyo­
cok: «O, mono balıqçıya verdiyindon do az pul verdi». Xosrov
dedi: «Son haqlısan, lâkin şahlara verdiyini geri almaq yaramaz.
Artıq gecdir». Şirin dedi: «Mon bilirem no etmoli». O soruşdu:
«No?». O cavab verdi: «Son balıqçını çağırıb soruşacaqsan: «Bu
balıq erkokdir ya dişi?». Vo ogor o deso ki, erkokdi, son de ki, dişi
balıq istoyirdim. Bgor deso ki, dişidir, de ki, erkok istoyirdim. Bu
cür son onu çaşdıraraq pulu geri alıb, ona yalnız layiq olduğu bex-
şişi verorson». Bahqçmı çağırdılar vo o getdi. Lâkin balıqçı çox
uzaqgöron vo ağıllı adam idi. Xosrov ondan soruşdu: «Ey balıqçı!
Bu balıq erkokdir, ya dişi?». Balıqçı yeri öporok dedi: «Bu no er­
kokdir, no do dişi». Bu cavaba gülon Xosrov ona daha dörd min
dirhom verilmosini omr etdi. Xozinodon sokkiz min pul alan balıq-
çı pulları kisoye töküb çiynindon asdı. Vo saraydan çıxarkon kise-
don bir dirhom pul yero düşdü. Balıqçı dirhemi oyilib götürmek is-
toyorkon onu müşahido eden Şirin erine dedi: «Son heç bu cür
miskin bir adam görmüsen? O, bir dirhemi götürmekden ötrü çiy­
nindon sokkiz min dirhemi yero qoydu. Vo rova görmedi ki, o bir
dirhom qulluqçulardan kimoso qismet olsun». Şirinle razılaşan Ab-
raviz osobi halda dedi: «Düz deyirson, Şirin». Sonra o, balıqçını
geri çağırtdırıb dedi: «Son loyaqotsizson, o qodor pulu bir dirheme
göre yero qoydun. Xesisliyinden imkan vermodin ki, pul yerdo
qalsın». Balıqçı yeri öporok dedi: «Allah bizim şahın ömrünü uzun
etsin. Mon o dirhomi onun üçün qaldırmadım ki, o, mono çox do-
yorlidir. Sadece olaraq, o dirhemin bir üzündo rohmli şahın şokli,
o biri üzündo iso onun adı hekk olunub. Vo mon qorxdum ki, kim-
147

148. sb tesadüfen onu tapdalayar. Bu ise menim günahımdan şahın şek­
line ve adına qarşı hürmetsizlik olar».
Onun sözünden teeccüblenen Xosrov balıqçıya daha dörd
min dirhem verilmesini emr etdi. Ve balıqçı eve on iki min dir­
hemle qayıtdı. Xosrov ise carçıya car çekmesini emr etdi ki, heç
kes qadmların sözüne qulaq asmasın. Yoxsa onların sözünü dinle­
yen bir dirhem evezine, iki dirhem itirer.
Netice
Kitabın müellifi deyir: «Bu dünyanın sahmanı ve nesil artımı
qadınlar vasitesile olur. Qayda-qanun ve sahman ise şexsi fikir ve
düşünce olmadan qeyri-mümkündür. Loyaqotli ve ehtiyatlı kişi qız
seçerken diqqetli olmalıdır vo o, qızı yetkinlik yaşına çatarken ere
vermelidir ki, sonra biabır olub ürek xesteliyi tapmasın».
Qüdretli Allahın kömekliyi ile böyük alim Bbu Hemid Me­
hemmed ibn Mehemmed ibn Mehemmed el-Qezalinin qeleminin
mehsuiu olan «Hökmdarlara nesihet» kitabı yekunlaşdı. Qoy Allah
rohm ve merhemetini onun müellifinin üzerinden eskik etmesin!
Amin!
148

149. 0L-Q0ZALİNİN QADININ C0MİYY0TD0Kİ
YERİ V0 ROLÜ HAQQINDA GÖRÜŞL0Rİ
01-Qozali kitabını vetondaş cemiyyetinde qadının yeri vo
rolıı haqqındakı fosille tamamlayır. O, qadımn içtimai hoyatda vo
torbiyo sahosindo no qodor vacib rol oynadığını aydınlaşdırdıqdan
sonra müselmanm arvad alarkon hansı şort vo meyarlara esaslan-
masını da doqiq vo ohatoli şokildo göstorir. 01-Qozali qadının iç­
timai hoyatdakı rolunu, comiyyotdoki prosesloro tosirini vo insan
noslinin davamçısı olmasını xüsusi qabarıqlıqla oks etdirmişdir.
Bl-Qozali belo bir netiçeyo golir ki, siyasot yalnız hökmdarın sela-
hiyyotlori, comiyyotin siyasi quruluşu vo canişin qubematorun se­
çilmesi meyarları ilo mohdudlaşmayıb, özündo moişetin müxtelif
saholorini - ailo, qul, uşaqların torbiyosi, arvadlarla roftar vo iç­
timai hoyatın digor problemlorini do ehtiva edir. Bu kitabda iç­
timai hoyatın problemlerinden olan qadının comiyyotdoki yeri vo
rolu meselesi el-Qezali torofındon tohlile colb edilmişdir.
Heç do qoribo deyil ki, ol-Qozali içtimai hoyat, iqtisadiyyat ve
torbiyo barodo fikir yürüdorok, siyasi problemlere do toxunmaqdan
yan keçmomişdir. Çünki antik ve müselman filosoflan folsofoni
aile-moişot, golir vo vergi, uşaqlann torbiyosi, qulla roftar kimi
problemlori araşdıran siyasot haqqında elmin bir sahosi sayırdılar.
Bos el-Qezalinin qadına münasiboti necodir? Qadının kişi
qarşısında vo kişinin qadın üzerinde hansı hüquqları var? Qadınm
kamil monoviyyat sahibi olması üçün hansı şortlor vacibdir?
Bu sualiara cavab el-Qozalinin qadmın comiyyotdoki rolu
haqqındakı nezori baxışlârına aydmlıq getirir.
Bl-Qozali qadına şoriot qanunlarma ciddi emel edon dindar
müsolman, ağıllı insan gözü ile baxır. O, qadına yalnız zövq men-
boyi kimi baxmayıb, onun comiyyotdoki mövqeyini yüksek deyer-
londirir. 0l-Qozali göstorir ki, comiyyotin vacib hissesi olan qa-
dınsız no ailo terbiyesi, no do insan noslinin davamı mümkündür.
O deyirdi: «Sivil (medeni) dünyanın teşkili vo Adem noslinin da­
vam etmesi qadınların sayosindo olur». 01-Qozali qadını şoriete
^saslanaraq eri ilo hüquqi nigahda olan arvad, kişinin toref müqa-
149

150. Dili, dünyaya uşaq getiren, onlara tarbiya vermek işinda aila vezi-
falarini, bununla yanaşı içtimai va iqtisadi vazifalarin mesuliyya-
tini ari ila paylaşan birisi kimi tasavvür edirdi. 0t-Qazali «Zahma-
tin mizam» kitabında yazır ki, agar kişi takbaşına bütün ev işlarini
icra etmaya başlasa, o, buna vaxtının böyük bir hissasini sarf edib,
amak va elmla maşğul ola bilmaz. Dl-Qazali nigahı dini ayin va
Mahammad Peygamberin (s.) bütün müseimanlara bore va vazifa
bildiyi bir sünna sayır. Peygamber buyurmuşdur: «Nigaha gedin,
heqiqetan, Adam hümmatimi sizin vasitanizla çoxaldıram!». Buna
uygun olaraq insan şariatin qanunlarım zina etmamalidir.
01-Qazali «Din haqqında elmlarin dirçalişi» va «Zahmatin
mizanı» asarlarinda nigahın üstünlüklarindan danışır. Qeyri-qanuni
va manfaat üzarinda qurulan evliliyin fasadlarmdan da söz açır.
Va nigahda miinasibatlarin farqli olmasına baxmayaraq, qa-
dın, şübhasiz ki, ari üçün sevine manbayi, aila amlakı va ümumi
mülkiyyatin etibarlı hamsahibasi va ari ila birlikde ev işlarina,
uşaqların terbiyesine nezaret edendir. O, hayat yoldaşının namu­
sunu qorumalı, onun ürayina sevine va rahatlıq getirmeli, çetin
günlerde öz meslohatlari ila ona kömek edib, taskinlik vermelidir.
Qadının bir hayat yoldaşı kimi ailede rolu va vazifelerini na­
zara alan al-Qazali bu probleme müraciat etmezden önce, hayat
yoldaşı seçimi masalasina diqqet çakir. Lâkin o, bunu qadınların
dürüstlüyüna, bacarığına olan şübhalarini göstardikdan sonra edir.
Lâkin bu şübhalarindan haqiqati üza çıxarmaq, qadının ona layiq
olan davranışını müayyan etmek üçün bir metod kimi işletmişdir.
Nigah az ahamiyyatli masala olmayıb, tesadüfi xarakter da daşı-
mır. 0ksina, bu, aks cinslerin şariatin hökmünü yerine yetirmek
va insan neslini davam etdirmak üçün bir-birini dark etmesidir.
Bas axlaqh qadın kimdir? Va o, hansı xüsusiyyatlara malikdir?
01-Qozali qeti olaraq şeriata va adat-ananalara uygun olma­
yan heç bir nigahı qebul etmir. O, kişini yalnız müsalman qadmı
ila evlenmeye sövq ederek Mahammad Peyğambarin (s.) sözle­
rini misal getirir: «Va o kasi ki, onun dini daha yaxşı va imanlı­
dır». Heqiqeten da, din- manaviyyatın asası, dayarlarin, yaxşı iş­
lerin va nümunevi davranışın manbayidir va agar qadın bu yolu
tutsa, nacibliyini saxlayar, ari va onun qohumları qarşısında har
zaman itaatda olub, evini yalnız erinin razılığı ila aila işleri üçün
terk eder. Dindar olmayan qadın isa öz amallerini yalnız hisslari
ila müayyan edir. O, erinin qayğısına qalmayaraq, onun var-dövlo-
150

151. tini ve emlakini hara geldi xorcleyir. Dl-Qezali bu haqda kitabında
bele demişdir: «0gor iman olsa, var-dövlot de olacaq. İmansız qa
dından ise heç bir xeyir gelmez».
01-Qezali qeyri-müselmanla (dinsizle, biitperestlo ve qulla)
nigahı qebul etmirdi. Onun fıkrince, qeyri-müselman arvad ne
uşaqlara ana, ne de heyat yoldaşı kimi yararlı deyil.
Onun fıkrince, qeyrı-miisolmanla nigah şeriete eksdir: «Kişi
başqa dinden olan qadına qetiyyen baxmamalıdır. Buna göre o,
axiretden önce, bu dünyada cezalanacaq. Onun verdişleri, meylli-
liyi İslama zidd olub, davranışları vo dünyagöriişü ile müsolman
exlaqma ziddir». 01-Qezalinin fıkrince, o, uşaqları müselman kimi
terbiyelendirmeyib, aile ocağının müqeddesliyini yaşada bilmeye-
cekdir. Bele arvad erinin heyatını korlayıb, onun qelbini hemişe
narahat edecekdir. Ve o, erinin gelecek uğuru vo xeyir-bereketi
üçün bir tehlüke olub, ağıllı, semimi, ailesi ve din uğrunda ölüme
getmeye hazır olan Fatime ve Aişe kimi ideal müselman qadınının
tam eksini teşkil edecekdir.
Qeyd etmek lazımdır ki, «Hökmdarlara nesihet» kitabının
müellifinin başqa dinden olan qadınlara münasibeti yaşadığı döv-
rün, zemanenin tesiri ile formalaşmışdır. Bu dövrde cemiyyetin
müxtelif sahelerinde ve ferqli sferalarında maddi rifaha meyi güc-
lenmişdir.
Dövletliler daha da debdebeye can atır, müselman cemiyye-
tine türk ve hind medeniyyeti getirirdiler. Bu faktorların tesiri ile
rnenevi tenezzül ve tezadlar yaranırdı. Cemiyyetin menevi esas­
ları sarsılmış ve çox berbad veziyyete düşmüşdü. 01-Qezalinin bü­
tün bu menfi tezahürleri yoluna qoymaq cehdleri ise içtimai şüur
ve menoviyyatla sıx bağlı idi. Ona göre de o, bu barede Quran ve
mübarek Mehemmed Peyğemberin (s.) hedislerinde qanun kimi
deyilmiş adet-enene vo. menevi prinsipleri oxucuların diqqetine
ekerek xatırladırdı. 01-Qezali yalnız elmi eserler ve fıqh (müsel-
man qanunu) haqqında kitablar yazmaqla kifayetlenmeyib. O, dini
meseleler, vetendaş cemiyyeti ve xüsusen de şexsiyyet problemi
ile bağlı eserlerin de müellifidir.
91-Qezali qadının qarşısında qoyulan teleblerden biri kimi,
gözelliyi ve sağlamlığı qcyd edirdi. Bunun üçün o, peyğemberin
hedisinden de sitat getirib: «0n yaxşı dindar qadınlar güzellerdir».
Kişi eybecer xarici görünüşe malik qadınlardan uzaq olub, özüne
heyat yoldaşı, dost, kömekçi seçmek üçün başqa qadm axtarışına
151

152. çıxır. Eyni zamanda onun hoyatı öz rahatlığından mohrum olub,
ağlın diktosi ilo yox, tesiri altına düşdüyü hiss vo oyloncolorlo ya-
şayacaqdır.
Kişi ilo qadın münasibotlorindo aparıcı amillordon olan qa-
dm gözolliyi qadını hom bodboxtçilikdon, hom do erkon qocal-
maqdan saxlayır. 01-Qozali bu fikrini osaslandırmaq üçün bir ho-
disdon do misal gotirib: «O qadın yaxşıdır ki, ori ona baxdıqda
üroyi açılsın». Gözollik vo sağlamlıqdan başqa, xoşboxt nigah
üçün lazım olan başqa bir şort do qızın bakiroliyidir. Eyni zamanda
o, sonsuz olmamalıdır ki, buna göro ori ilo arasında yaranan soyuq-
luq boşanma ilo noticolonmosin. Bu sobobdon ol-Qozali döno-
döno qeyd edir: «Yaxşı vo xeyir-dualı arvadlar çox uşaq dünyaya
gotiro bilir». Sonsuzluq nosil artımının qarşısmı alıb, qohumluq
olaqolorini sona çatdırır vo şoriot qanunlarına osason valideynlo-
rino hom bu, hom do axirot hoyatında kömok etmoli olan övladla-
rın dünyaya golmosindo ongol olur.
Golinin bakiro olması xoşboxt nigahm osas şortidir: «Tolob
et ki, o, bakiro olsun».
Bl-Qozalinin fikrinco, müsolmanm arvadı azad qadın olmalı
vo bu da onun qul qarşısında osas üstünlüyü sayılmalıdır. Bununla
bağlı Peyğomborin (s.) belo bir hodisi do verilir: «Sizin üçün daha
uyğun olanı azad qadındır. Çünki o, sizin üçün daha tomiz vo daha
yaxşıdır». Onun fikrinco, qul müsolmana oro getdikdo İslamı qobul
etmosino baxmayaraq, mövqeyino göro azad qadından sonra golir.
Çünki azad qadın nosil-nocabotlidir vo qulla müqayisodo daha çox
hörmot vo ehtirama malikdir. Burada ol-Qozali yaşadığı dövrün,
comiyyotin inam vo ehkamlarının tosiri ilo çıxış etmişdir.
01-Qozali monfoot üçün edilmiş nigahdan uzaq olmağa çağı­
rır. Vo qadının dövloti, comiyyotdoki yüksok mövqeyino göro
onunla ailo quran kişiloro qarşı olan nifrotini qotiyyon gizlotmoyib
deyir: «Var-dövloti vo şöhroti olan arvad axtarma, çünki arvad on­
dan sono pay vermoyib, yeri goldikdo sono qarşı istifado edecok-
dir». Xosislik fayda vermir, dövlet iso todricon azalır. Bozon var-
dövlot ailoni dağıdan tohlükoyo çevrilir. İslam dini kişi qarşısında
arvadma yaxşı baxmaq vo öz mülkiyyoti ilo sorbost davranmağa
imkan vermoyi tolob edir. Qüdrotli Allah buyurur: «Ey iman geti­
renler! Qadınlara zorla varis çıxmaq size halal deyil. (Qadınlar)
açıq-aşkar pis iş görmeyince özlerine verdiyiniz şeylerin bir hisse­
sini geri qaytarmaq meqsedile onlara eziyyet vermeyin. Onlarla
152

153. gözel reftar edin» (Quran, 4:19). Hemçinin müelhf müveqqeti ni-
gahın da (müte) eleyhine çıxaraq deyir: «0ger sen arvad axtarır-
sansa, onu yalnız hisslerini ödemek üçün axtarma». Nigahdan yal­
nız hissi zövq gözleyen kişilerden heç bir fayda gelmez. Çünki on­
lar öz ehtiraslannın ve hisslerinin esiridirler. Ve bele kişilerde bir
qadına qarşı hiss sönse, ele o andaca başqa bir qadına qarşı alovla-
nacaq.
Müellif qadmlara qelben mehriban ve sexavetli olub, qonaq-
lara qarşı hörmetsizlik etmemeye çağırır. Bu barede o, fikirlerini
qonaqları yedirtmek üçün yegane atını kesib, daha sonra arvadmın
deyingenliyine göre onu boşayan Abdulla ibn Mübarek haqqmdakı
ehvalatı noql ederek verir.
Q A D IN IN H Ü Q U Q V 0 V 0 Z İF 0 L 0 R İ
01-Qezali kişini evin böyüyü, aile üzvlerinin himayedarı sa-
yır. Müellif yazır: «Arvad erin esiridir. Baxmayaraq ki, qadının
azadlığa, şexsi heyata ve serbest iradeye haqqı var, o, eqli ve fiziki
göstericilerine göre, erinden daha zeif sayılır. Müellif kişi ile qadın
arasındaki bu ferqi Allahın sözü ile - «Kişiler qadınlar üzerinde ix-
tiyar sahibidirler» (Quran, 4:34) tesdiqlederek bunun tebiet ve
şeriet qanunlanna ne qeder uyğun olduğunu göstermek istemişdir.
Kişi ile qadın arasındaki bu ferqden çıxış ederek el-Qezali qadm-
lara qarşı mehriban ve nezaketli olmağı, onlann sehvlerine qarşı ko-
budluq göstermemeyi, sertlikle qayğıkeşlik arasında orta mövqe
saxlamağı meslehet bilmişdir. Bl-Qezali «Dini elmlerin yaranması»
eserinde qadınm kişi üzerindeki hüququna bunları daxil edir: erin
arvad ile yaxşı davranması, onunla evliliyin resmi olaraq qebul edil­
mesi, yaxşı adının qorunub saxlanması, onun izlenilmesine yol ve­
rilmemesi, onun davranışındaki qüsurları aradan götürmek.
01-Qezali «Hökmdarlara nesihet» kitabında «Dini elmlerin
yaranması» eserinde ireli sürdüyü bir çox meselelere yeniden mü­
nasibet bildirmişdir. Onlardan birincisi ise erin arvadın haqqını
tapdamaması, ona semimi ve hörmetelayiq münasibet beslemesi­
dir: «Kişiler arvadlarma qarşı rehmli olub, onlan incidib tehqir et­
memelidirler».
Tebiet kişini güçlü yaradıb, şeriet ve vetendaş qanunları ise
ona qarşı çox böyük iltifat gösterib. İslam kişiye bir, iki, üç, hetta
153

154. dörd arvadla eyni anda evlenmeye icazo verdiyi iıalda, qadınm yal­
nız bir eri ola bilor. O, (kişi) evdon çıxmaqda, istodiyi kimi pul
xerclemokde, aileye ve cemiyyete daha sonra xeyir getirecek sa-
helere pul yatırmaqda tam serbestdir. Bütün bunlar iso qadına qa-
dağandır; o, erinin icazesi olmadan evi tork edo vo ya omlakdan no
iso götüre bilmez. O, homişo erine qulluq etmelidir.
Hemçinin el-Qezali kişiye meslehot görür ki, er-arvad mü-
nasibetlerini koriaya bilecek seviyyedo qadıııa qarşı zeiflik göster­
mesin. Ve o, miisteqil vo serbest qerar vermek haqqını özünde
saxlamalıdır. Çünki qedim hökmdar Xosrov ibn Abraviz dediyi
kimi, arvad sözüne qulaq asan ziyana düşer. Müellif qadınlarla yal­
nız miizakire aparıb onları dinlemeyi moqbui sayır: «Arvadı dinle,
amma onun dediklerinin tersine iş gör». Qadının kişi üzerinde
haqqı kimi, erin arvadı miidafıe edib onun tehlükesizliyini ve hi­
mayesini qorumasmı göstermek olar. Qadmın haqqı olduğu kimi,
vezifeleri de var; o, ağıllı arvad olmalı, öz adını vo erinin namu­
sunu qorumalıdır. Bunun üçün ise o, başqa kişilerden uzaq olub,
namohremlerin gözüne görünmemelidir. O yazır: «9ger yad kişi
qapını döyse, qadın ona ince ve nazik sesle cavab vermemelidir».
Qadına başqa kişilere, xüsusen de başqa dinden olan kişilere bax-
maq qeti qadağandır: «Qadmlara başqa dinden olan kişilere bax-
maq olmaz». Bu ondan ireli gelir ki, qadının ağlında onu lekeleye­
cek pis fikirler yarana biler. Hemçinin qadın erinden çox da vacib
olmayan neyi ise yerine yetirmeyi istomomelidir. O, imkan daxi-
linde elde edilen aza qane olmalıdır: «Ona mümkün olmayanı
mecbur edib, ters olma. Orinin sirrini o olmadıqda da hifz ele».
Mehz bu cehetler eri arvada qarşı daha etibarlı vo semimi edir.
Doktor Mehemmed Ohmed Damoq
Beyrut 1986
154

155. • •
İLAHI BILIKLaR
ilm-i laduni
W
tSl

156. ÖN SÖ Z
«İlahi elmler haqqında bilgiler» («Br-Risale el-leduniya» V0
ya «Br-Risale fl-l-ilm el-leduni» V0 ya «Br-Risale-fıbeyan 0I—ilm
el-leduni») adlı eser el-Qezalinin İlahi bilgiler elde etmek, daha
doğrusu, bu bilgileri yaşatmaq haqqında olan kiçik, lâkin kifayet
qod0r tanınmış traktatıdır. Bl-ilm 0İ-loduni («mistik, ilahi bilgi­
ler») İslam mistikasında yaranaraq möhkem vo temelli bir anlayış-
dır. Sufıliyi yaşayıb onun nezeriyyesi ilo meşğul olanlar öz eserle­
rinde ol-ilm el-leduniye müraciet ederek bu vo ya dolayısı yolla
Quran ayetlerine müraciet edirler: «Öz dergahımızdan merhamet
(peygamberlik ve vehy, yaxud ilham ve keramet) ota etdiyimiz ve
Öz terafimizden elm (qeybe dair bezi bilikler) öyretdiyimiz bende­
lerimizden birisini tapdılar» (Quran, 18:65). Sufilor buradaki «bi­
risini» Xızır Peyğember kimi yozurlar. Bl-ilm ol-loduni anlayışı
İlahi bilgiden çox, heç bir insan vasiteçiliyi olmadan ona sahib ol­
mağı öyredir.
Bl-Qezali öz eserinde bu ayete müraciet ederek elmi iki
üsulla qazanmağın yolunu gösterir: vasiteli, yeni kiminse kömeyi
ile, vasitesiz, yeni Allahdan. Eyni zamanda onların her ikisi özlü-
yünde iki növe ayrılır. Birinci halda bu, (müellim ve müxtelif
eyani vasitelerin, melumatlann yardımı ile verilen teellüm) fikir
(tedebbür) ve düşüncenin (tefekkür) kömekliyi ile derk edilen
mehdud bilgilerdir.
İkinci halda ise bu bilgiler vehy halında gelib Peyğember
sözü kimi (el-ilm-i-en-Nebivi) tanınan İlahiden tesirlenen (ilahi)
el-ilm el-leduni adlanan bilgilerdir.
Sufılikde el-ilm el-leduni Allaha yaxın blanların (övliya) el-
midir. Lâkin bu elmden el-Qezalinin fikrince, peyğemberler de is­
tifade ede bilirdiler. Lâkin Mehemmed, ona Allahın xeyir-duası
ve salamı olsun, peyğemberlerin sonuncusu, onun vehyleri iso Al-
lah-teala terefınden gönderilen axınncı bilgiler olduğu üçün el-ilm
el-leduni İslamda yalnız ruhi temizlenme yolu ile yaşana bilen ye­
gane İlahi bilgiler sayılır.
Bütün hallarda el-ilm el-leduni psixo-texnik ve ruhi-dini he-
reketlerle şüşe kimi cilalanmış menevi ürekle sirli lövhe (el-İauh
156

157. 0İ-m©xfuz) arasında m0n0vi 0İaq0 (©n-nisba ©1-ruhiy©) yaratmağa
xidm0t edir. M0n0vi ©laq© yarandıqda insanın ruhuna daxil olan
İlahi tosir (©i-ilham) ona 0I- ilm ©1-lodunini yaşadır.
Hocmco böyük olmayan «İlahi elm haqqında bilgilor» ©s©ri
dünya Ş0rqşünaslığında, daha doğrusu, q0Z0İşünaslıqda çoxsaylı
todqiqatlara s©b©b olan müst0qil bir sah© kimi öyr©dilm©kd©dir.
Bu iso ilk növbod© ©1-Q©zalinin yazılı irsi ©trafında olan problem-
loro maraqdan ireli golir. Bu t0dqiqatları aşağıdaki kimi do qrup-
laşdırmaq olar:
1. Bu vo ya digor ©s©rin 0İ-Q0zaliy0 m0xsusluğu.
2. Onun ©sorlorinin yazılma xronologiyası.
3. Onun ©s©rl©rinin tekstoloji tohlili ©sasında ©1-Q©zalinin
düşüncolorinin evolyusiyasım mü©yy©ni©şdirm©k.
4. Sufızmin inkişafında ©1-Q©zalinin rolu.
Buradan göründüyü kimi, birinci m©s©l© h©ll olunmadan di-
gorlorin© keçmok ©homiyyotsizdir. Lâkin 0İ-Q0zali ©SBrlorino im­
za qoymayıb, özü haqqında bir işar© vermodiyi üçün günü bu gün
d© todqiqatçılan ç©tin v©ziyy©t© salır (ola bil©r ki, müollif ©sorlo-
rindo özü, imzası haqqında bu v© ya dig©r m©lumatlar qoymuşdur.
Lâkin bu haqda h©l©lik molumat ©İd© edilm©yib. Bu s©b©bd©ndir
ki, müxt©lif vaxtlarda v© müxt©lif m©qs©dl©rl© bir sıra ©s©rl©r
onun adına çıxarılmışdır. Onun bozi orijinal ©s©rl©rin© h©tta ayrı-
ayrı f©sill©r do ©lav© edilmişdir (m©s©l©n, «Hökmdarlara nosihot»
kitabının 2-ci fosli). Burada başqa bir problem d© ondan ibarotdir
ki, ©1-Q©zaliy© aid edilon bir sıra ©sorlorin onun q©l©m mohsulu
olmadığı haqda flkirlor d© yürüdülür.
Bu sob©bd©n uzun zaman «İlahi elml©r haqqında bilgiler» bir
sıra qorb alimlori t©r©fınd©n ©1-Q©zaliy© aid edilmirdi. Bunun s©-
bobi is© çox sado, inandıncı idi. Keçon ©srin ortalannda yaşayan ta­
nınmış ispan ş©rqşünası Asin Palasios ibn ©l-Orabinin «Ruh v© q©lb
haqqmda bilgil©r» («©r-risal© fı-n-n©fs v©-r-ruh») kitabını torcüm©
etdikdon sonra «İlahi elm haqqında bilgil©n> kitabı il© rastlaşıb
müoyyon edir ki, buradaki motnlorin çoxu sözbosöz ibn ©l-Brabinin
osorini t©krar edir. T©dqiqatçı bel© bir m©ntiqi fıkr© golir ki, ibn ©1-
Orabi ©1-Q©zalinin ölümündon 50 il sonra dünyaya goldiyi üçün ibn
©l-0rabinin ©s©rl©ri daha original olmalıdır. Demoli, «İlahi elm
haqqmda bilgiler» ©1-Q©zaliy© m©xsus olmayıb, ibn ©l-0rabid©n
sonra onun «Qolb vo ruh haqqında bilgiler» kitabı ©sasında kimins©
torofîndon q©l©m© alınıb. Lâkin daha sonra apanlan t©dqiqatlar, ma-
157

158. nuskreptologiya ve m0tnşünaslıq sahesindeki yenilikler bu fikrin
yanlış olduğunu sübut etdi. Mesele bundadır ki, «İlahi elm haqqında
bilgiler» eseri ibn el-Brabinin doğulmasından 50 il evvel tortib
olunmuş külliyyatlara daxil edilmişdir (onlardan biri ise el-Qezali-
nin ölümünden 4 il sonra tortib olunub ve burada bu eserin müellifi
kimi el-Qezali gösterilib). Belelikle, tanınmış İran alimi Nesrullah
Pürcavadın dediyi kimi, «eger ibn el-Brabinin risalesinin mövzusu
el-Qezalinin risalesinin mövzusuna uyğun gelirse, demeli, ibn el-
Brabi başqa hallarda etdiyi kimi, burada da mövzunun kimden götü-
rüldüyünü ve menbeyini göstermemişdir»41.
Zennimce, «İlahi elm haqqmda bilgiler»in yazılma tarixi ve
el-Qezalinin eserlerinin xronologiya ardıcıllığındakı yeri ile bağlı
fikirler hole de açıqdır. Bl-Qezali eserlerinin etraflı katoloqunu
teşkil eden Bbdürrehman Bedevi bu esere «Dini elmlerin yaran­
ması» (28) ve «İşıq şüası» (52)42 kitabları arasında 50-ci mövqeni
vermişdir. Zennimce, bu, çox mübahiseli meseledir. Çünki «İlahi
elm haqqında bilgiler»in sonunda o, ilahi bilgiler, tefekkür haqqın-
da ayrı bir kitab qeleme almaq isteyini bildirmişdir. Onun tefekkür
haqqında düşünceleri çox vacib ve lazım olduğundan biz bu ba-
rede bir qeder sonra danışacağıq.
Zennimce, «Dini elmlerin dirçelişi» kitabı el-Qezalinin tefek­
kürün esaslan sahesinde qeleme almaq istediyi ele hemin eseridir.
Qeyd etmek lazımdır ki, burada ayrı verilmiş 39-cu kitab mehz «Te­
fekkür kitabı» adlanır. Ve el-Qezalinin öz sözlerinden aydın olur ki,
bu eser tefekküre hesr olunub. Bger bu, beledirse, demeli, «İlahi
elmler haqqmda bilgiler» kitabı «Dini elmlerin yaranması» eserin­
den evvel qeleme alınıb. 01-Qezalinin «İlahi elmler haqqında bilgi­
ler» eserinde hansı fikir üzerinde qaldığını başa düşmek üçün men
«Yaranış...» eserinden tefekkür, onun mahiyyeti ve adi heyatdakı
tetbiqi ile bağlı bir parçadan sitat getirmek ıstevirem: «Belelikle,
burada beş merhele var. Onlardan birincisi - anma (tezekkür) olub
ürekde iki mistik bilgini ehtiva edir. İkinci - düşünme (tefekkür) ve­
41 Sm.: N asrollah Pourjavady. M ajm uah-yı Falsafi-yi M araghah (A Phhilosophical
A nthology from M araghah Containing works by A bu H am id G hazzali, “Ayn al-
Q udat H am adani, ibn Sina and others) / Facsim ilc cd. with introd. in Persian and
English by N asrollah Pourjavady. Tihran. Iran U niversity Press, 2002, 13-14.
42 Badawi ’Abd ar Rahm an. M uallafat al-G hazali /Les oeuvres d'al-G hazali Al-
Q ahira/Le Caire,
1380/1961. N50 (ar-Risala al Laduniya) P. 191; N 90 (ar-R isala al Laduniya) P. 270-
271
158

159. rilmiş iki mistik bilgi ila üçüncüsünün axtarışı, üçüncü - axtanlan
mistik bilginin alda edilarek, onunla üreyin nurlandırılması (xüsul),
dördüncü - mistik nur galan zaman ürakda olan dayişiklik (tehay-
yür). Beşinci - ürakdaki dayişikliya uyğun olaraq badenin ayrı-ayrı
hissalarinin ona qulluğu (xidmat).
Demire dayan daşın yaratdığı ataş arazini işıqlandınb gözal
işıq verdikdan sonra avval görünmeyeni görünen edir. Va buna uy­
ğun olaraq da badenin ayn-ayn hisseleri faaliyyata başlayır. Va te­
fekkür da mahz bu cür mistik nurun çöle çıxmasıdır. İki mistik elm
bir-birila daşın demirle toqquşması kimi toqquşaraq yeni bir mistik
elm yaradır. Bu elm daşla demirin toqquşmasından yaranan ataşa
banzayir. Bu işıq üraklari dayişir ki, avvallar meyi hiss edilmeyen­
lere qarşı yeni meyi yaransın. Nece ki ataş avval görünmeyeni son­
ra görünen edir. Daha sonra qaranlıqdan işıqlığa çıxan insanın avval
görmayib indi gördüklerini qabul etmesi üçün bedeninin ayn-ayn
hisseleri faaliyyata keçdiyi kimi, bu zaman burada da badende üre­
yin veziyyetine uyğun müayyan dayişikliklar yaranır»43.
Bu kiçik ön sözü tamamlayaraq qeyd etmek isterdim ki, aşa­
ğıda taqdim edilmiş tarcüma ilk dafa «Sufîzm»44 kitabında veril­
miş va burada «Peterburq» şerqşünaslığımn razılığı ila heç bir da­
yişikliya uğradılmadan yeniden teqdim edilir. Xatırlatmaq isterdim
ki, manda kitabın arabca orijinali olmadığı üçün onu fars dilinde
naşr olunmuş.«îlahi elm» («ilm-i-leduni», Tehran, 1982) adlı
variantdan tarcüma etmişam. Buna baxmayaraq, ümid ediram ki,
bu asar oxucuların böyük marağına sabab olacaqdır.
Aleksey Xismatulin
43 Muxammad alğ Qazali at-Tusi Abu Xamid . İxya’ ‘ulöm ad-din. V 4-x t. Al-Kaxira
(Kair). 1885. T.4. S. 387-388.
44 Xismatulin A.A. Sufızm. SPb.: Pctcrburqskoe Vostokovedenie, 1999.
159

160. G İR İŞ
Allaha homd olsun! O, seçilmiş bendelerinin qolbini öz nuru
ilo bozeyib onları qayğı vo rehm ilo orsoyo yetirmiş, dork edon
üroklori üçün müttofıqlik qapısım düşünmo vo anlama açarı ilo aç-
mışdır. Vo Allahın xeyir-duası bizim rohborimiz, peyğomborlorin
conabı, Allah qanunlarınm sahibi, müsolman comiyyotino xoş-
boxtlik yolunu göstoron, xilas vo öyüd gomisinin kapitanı olan
Mohommodin üzorindon oskik olmasın.
Omelisaleh dostlarımdan biri mono demişdir ki, bozi alimlor
sufılorin vo sufılik yolunu tutanların İlahi elmlori qazanılan vo öy-
ronilon elmlordon üstün tutmasına şübho ilo yanaşırlar. Onlar de-
yirlor: «Biz sufilorin inancının osasını toşkil edon elmi tosir belo
etmirik. Biz inanmırıq ki, elo bir adam olsun ki, o, tohsil almadan
elm vo biliklori düşünüb fıkirloşorok oldo edo bilsin».
Bu an mon olavo etdim: «Elo bil ki, bunu deyon elmi bilikle-
rin müxtolif yolla monimsonilmosini tosovvür etmoyorok insan ru­
hunun müxtolif keyfıyyotlori vo xüsusiyyotlori, gizli bilgijorin dor-
ki vo onda İlahi elmlerin oks olunması haqqında heç bir şey eşit-
moyib». Monim dostum cavab verdi: «O adam deyir ki, fıqh, (Şura­
nın şorhi (tofsir) vo kolamdan başqa, elm yoxdur». - «Demeli
belo, bu, neco mübahisoçidir ki, Quranın şerhini elm saydığı hal-
da, sahilsiz deniz olan Qurandakı mirvari vo incileri nozorden ke­
nar qoyur?! Xalq arasında geniş yayılmış heç bir eserde ve şorhde
bu qiymetli daş-qaşlar vo İlahi hoqiqot haqqında molumat yoxdur.
Vo o şerhlerin hoqiqi monası o mübahisoçinin tosevvüründen
daha yaxşı vo yüksek anlam daşıyır.
O, Quşari, Solabi, Mevardiyo vo onlar kimi tanınmışların
şerhlerinden başqa, heç kosin şerhini qobul etmir. Bu sobobden o,
heqiqet yolundan çox uzaq düşüb. Meselen, Sunami Quranın şer­
hine aid kitabında hoqiqet axtarıcılarının bir çox fikirlerini toplayıb
çox doyerli bir osor orsoyo gotirib. Quranın şorhi, kolam vo fıqhden
başqa, heç neyi elm saymayan bu adam oslindo, elm, onun merhele-
Rohman vo rahmii olan Allahın adı ilo!
160

161. lori, hoqiqet haqqında lazımi bilgilore malik deyildir. 9ks teqdirdo,
hoqiqeti dadan V0 İlahi bilgilor haqqmda azacıq da olsa, molumatı
olan ona şıibho ilo yanaşmaz». Monim dostum dedi: «Mon istordim
ki, son elmlorin növü, İlahi bilgilor haqqmda anlayışları qolomo ala-
san». - «Bu elm haqqında danışmaq çox çotindir. Lâkin mon bacar-
dığım qodor no iso yaratmağa çalışacağam. Çalışağacam ki, qısa vo
aydın torzdo fikirlerimi ifado edim. Çünki on yaxşı nitq qısa vo ay­
dın olandır». Mon dostumun bu xahişini Allahdan kömok vo uğur
diloyorok hoyata keçirmoyo çalışacağam.
E L M L 0 R , D 0 R K E D 0N V 0 D 0 R K
O LU N A N H A Q Q IN D A B Ö L M 0
Bilmok lazımdır ki, bilik - ağıllı insanın qolbiniıı oldo etdiyi
ayrı-ayrı şeylor haqqında hoqiqi tosovvürüdiir.
Bilon o kosdir ki, şeylor haqqında melumat toplayaraq, on­
ları dork vo tosovvür edo bilir. Dork edilon iso tosovvür neticosin-
do qolbdo hokk olunaraq oks edilendir.
Homçinin bilmok lazımdır ki, elmin, biliyin deyeri onu öyre-
nonin soviyyosindon vo öyronilonin ohomiyyotindon çox asılıdır.
Şübho yoxdur ki, insanlar üçün on vacib olan bilgilor, Qadir vo
Ulu Yaradan, tokallahlıq, teologiya haqqındadır. Bu bilgileri her
bir ağıllı vo müdrik insan bilmelidir. Peyğemberin buyurduğu
kimi: «Elm öyronmek her bir müsolmana vacibdir». Elm öyren-
mok üçün o, hotta on uzaq soforloro çıxmağı da tövsiye etmişdir:
«Elm dalınca hotta Çino do gedin».
Bu bilgiloro malik olan bilenlerin en kamili hesab olunur.
Allah-toala onların adını çox yüksek seviyyede çokmişdir: «Allah
özünden başqa, heç bir tanrı olmadığına şahiddir. Melekler ve elm
sahihleri de haqq-edalete boyun qoyaraq (haqqa tapınaraq) O
qiivvet, hikmet sahibinden başqa, ibadete layiq heç bir varlıq ol­
madığına şehadet verdiler» (Quran, 3:18). Bu sebebden tekallah-
lıq haqqında on kamil bilgiler peyğemberlerdon ve onlardan sonra
gelen alimlerdendir.
Lâkin tekallahlıq haqqında elm çox necib vo kamil olmasına
baxmayaraq, başqa elmlorin de mövcudluğunu qotiyyon inkar et-
mir. Bu elmler ise daha çox güman ve ferziyyo üzorinde qurul-
muşdur. Qeyd etmek lazımdır ki, daha sonra müraciot edeceyimiz
bu elmler haqqında bilgilere do tokallahlıq haqqında elmde rast
gelmek mümkündür.
161

162. Nozere alınmalıdır ki, t0bİ0tind0n asılı olmayaraq, bütün
elmİ0r, h0tta saxta elm olan cadug0rlik d© nadanlığa qarşıdır. Na­
danla - zülmot, zülm0t - durğunluq, durğunluq is© yoxluq olduğu
halda, elmin sinonimi varlıq vo mövcudluqdur. Olbetto, varlıq
yoxluqdan daha üstündür. Rohborlik, istiqam0tİ0nm0, heqiqet, he-
rekot vo işıq - bütün bunlar varlıqda mövcuddur. Varlıq yoxluqdan
üstün olduğu üçün elm do nadanlıqdan üstündür. Nadanlıq - korluq
vo zülmot, elm - işıq vo göz demokdir. Mogor işıq vo zülmot, kor
vo göron borabor ola bilormi? Allah-toala belo buyurmuşdur: «De,
heç hitanlarla bilmayanlar eyrıi ola bilarmi?» (Quran, 39:9).
Elmin nadanlıqdan daha yaxşı olduğunu müeyyonleşdirdik-
don sonra biz bilmoliyik ki, nadanlıq bodondon, bilik iso ruhdan
iroli golir. Demoli, ruh bodondon daha nocib vo üstündür. Elmin
müxtolif növlori olduğu kimi, elm öyrononin do monimsomosi
üçün müxtolif yolları var. Biz bu haqda kitabın başqa hissolorindo
danışacağıq. İndi iso başa düşmoliyik ki, elm bilgilerin mokanı
olan ruhun dork olunma vasitosidir. Çünki bodon hocminin moh-
dud olmasına göro biliklorin mokanı sayıla bilmoz. O, qotiyyon
elmlorin artması vo sorhodsizliyino uyğun deyildir. Bodon qanun
vo vordişiordon başqa, heç noyi oks etdirmodiyi halda ruh yorul­
madan vo mohdudiyyotsiz şokildo elm vo biliklori monimsoyo bi­
lir. Beloliklo, biz qolb vo onun voziyyoti haqqında qısaca molumat
verocoyik.
İNSAN Q 0 L B İ V 0 R U H U H A Q Q IN D A F 0 S İL
Qadir Allah insanı iki substansiyadan yaradıb: birinci tünd
rongdo, mürokkob quruluşlu, tobiotin tosirino moruz qalan, möv-
cudluqdan ölüme gedon bir maddedir. İkinci iso bodeni kamilleş-
dirmoye çalışıb, herokot eden qüvvoyo tabe olan temiz, sade vo
parlaq ruhdur. O, bodoni tobiotin kömokliyi ile inkişaf eden, qida-
lanan, ayrı-ayrı hisselerden ibaret, mükommol forma vo özüne-
moxsus sorhodlore malik madde kimi yaratmışdır. Lâkin o, tokra-
rolunmaz ruhu daha kamil vo getdikco daha kamilleşen varlıq kimi
yaradıb. Ruh vo bodondon danışarken mon, güce vo qidaya ehti-
yacı olan, hiss vo qozebi özündo oks etdiron güçlü ve ya qelbden
hisslo bütün diğer orqanlara yayılan qüvvoni nozordo tutmuram.
Çünki bu güc vo qüvve heyvani ruh, hiss, herokot, ehtiras vo qe-
zeb iso onun ordusudur. Meselen, modonin işlemesi neticesinde
yaranan imtahanın gücü fiziki ruhun adını daşıyır. Hezm olma vo
162

163. bağırsaqlann boşalması iso bedenin bütün diğer fiziki gücüne be­
raber qüvve sayesinde baş verir. Beden heyvani ruha xidmet et­
mekle meşğuldur. Heyvani ruh ise insanın gücünü arzuladığı isti-
qamete yönelde bilir. Ruh ise sade ve mükemmel substansiya
olub vezifesi xatırlamaq, fıkirleşmek, düşünmek, müeyyen etmek
ve aydınlaşdırmaqdan ibaretdir. O, bütün elmleri özüne çekerek
heç zaman qeyri-maddi meyllerin qebul olunmasından yorulmur.
Qelbin mahiyyeti ruh üzerinde rehberlik ederek onun tabeçiliyin-
deki bütün qüvveleri özüne itaet etdirir. Ağıllı insanın qelbini,
onun mahiyyotini adlandırmaq üçün müxtelif ifadelerden istifade
olunur. Filosoflar onu «ağıllı qelb», Quranda «rahatlıq tapmış
qelb» ve «emrden yaranan qelb», sufıler ise «ürek» kimi adlandı­
rırlar. Adlanma ferqti olsa da, mahiyyet eynidir ve bir-birinden
ferqlenmir. Bu sebebden ister «ürek», ister «qelb», isterse de (Şu­
randa deyilen kimi «emrden yaranan qelb» olsun, bütün bunlar
sade, fealiyyetde olan ve derk eden substansiyadan yaranan «ağıllı
qelbin» müxtelif formada ifadesidir. Ve ruh, yaxud ürekden danı­
şılmasından asılı olmayaraq, her yerde biz mehz bu substansiyanı
ııezerde tutacağıq. Sufıler heyvani ruhu «qelb» adlandırır. Şeriet-
de de buna benzer yanaşma ve bele bir deyim var: «Senin en qed-
dar düşmenin sol ve sağ büyürlerinin arasında yerleşen qelbindir».
Baş Qanunvericimiz (Mehemmed Peyğember (s.)) «qelb»
sözünü işletmekle beraber, onun iki böyrümüz arasında yerleşdi-
yini de vurğulayır. Blbette, bu, iki böyrümüz arasında yerleşen ve
ehtirasla qezebin güc menbeyi olan üreye işaredir.
İndi ise aqillerin qelbi müxtelif adlarla ifade etdiklerini bil-
dikden sonra bu mükemmel substansiyanın mahiyyetine olan ferq-
li münasibeti de aydınlaşdırmaq lazımdır. Sxolastikada özlerine
mexsus yeri olan müteqelimler qelbi ince, nazik beden kimi ne-
zerde tuturdular. Onların fıkrince, bedenle qelb bir-birinden bir o
qeder de ferqlenmeyib, yalnız naziklik ve inceliyine göre seçilir.
Bezilerinin fıkrince, ruh keçicidir. Bu fikre hekimlerin çoxu
inanır. Eyni zamanda, ruhu qanla eyniloşdironler de olub. Lâkin
bütün bu fikirler yalnız fantaziyaya esaslanırdı.
Bilmek lazımdır ki, ruh üç növde olur: beden, keçici hadise
ve temiz mahiyyet. Heyvani ruh müeyyen bir bedendir. O, üreyin
yanan fitilidir. Heyat bu fitilin İşığı, qan onun yağı, hiss ve hereket
ehtirası, qezeb tüstüsü, medeye olan iştahanın gücü ise onun mü-
hafizesi, qulluqçusu ve nümayendesidir. Bu ruh bütün heyvanlar-
da ve insanlarda var. O, özü ele bedendir. Zahiri xüsusiyyetleri ise
163

164. onun nişaneleridir. Bu ruh elm vo kamilliyin no olduğunu bilmir.
O, yarananları dork vo yaradanın haqqını anlaya bilmez. O, bede­
nin quludur ve onunla birlikde ölüb mehv olur. Bger qan çoxalsa,
çox qızmadan fitil söner. Oger onda çat emele gelse, o yene de so-
yuqdan söner. Bu sönme ise öliime ve bedenin mehvine sebeb
olar. Bu ruh Allahın yaratdığı mübarek ruh deyil ve dini anlayışla­
rın ona heç bir aidiyyeti yoxdur. Heyvanların insanlara çevrilmesi
qeyri-mümkün olduğu halda, insanların daxilen deyişib çevrilmesi
mümkündür. Bu, ağıllı qelb vasitesi ile ola biler. Ve bu ruh beden
deyil. İlahinin yaratdığı ve keçici olmayan anlayandır: «De: ruh
Rdbbimin emrindedir» (Quran, 17:85). «Ey (öz imanından, eme­
linden ve Allahın vedinden) xetircem olan kes! (Ve ya arxayın
nef's!) Dön Rebbine, sen Ondan razı olaraa, O da senden» (Du­
ran, 89: 27-28).
Allahın emri heç bir maddi formaya malik deyil. Bu, hiss
edilmeyen, heç bir madde ile bağlı olmayan temiz substansiyadır.
Ruh ve ya bizim dediyimiz qelb bu cür temiz, heç vaxt mehv ol­
mayan bir substansiyadır. O, heç vaxt mehv olub boşluğa çevril-
mir. Sadece, bedenden aynlaraq şerietde gösterildiyi kimi, Diril­
me gününü gözleyir ki, ona yeniden qayıtsın. Felsefe elminde
inandırıcı arqumentlerle sübut olunub ki, ruh ne beden, ne do ke­
çici tezahürdür. Onun mahiyyetini temizlik, ebedilik ve hemişo-
yaşarlıq teşkil edir. Bunu ayrı-ayrı arqumentlerle sübut etmeye heç
bir ehtiyac yoxdur. İstenilen şexs bu sahe ile bağlı elmi eserlere
müraciet ederek, kifayet qeder inandırıcı melumatlar elde ede bi­
ler. Bizim tutduğumuz yol arqumentler ve sübutlar yolu olmayıb
vehy, şübhesizlik ve dini inam yoludur.
Qadir Allah bezen insan ruhunun Onun emri ile yarandığına
müeyyon işareler etmişdir: «Men onu tamamlayıb (insan şekline sa-
lıb) Öz ruhumdan üjüren (can veren) kimi ona (höımet elameti ola-
raq) secde edin» (Quran, 38:72). «De ki, ruh Rebbimin emrindedir»
(Çhıran, 17:85). «Ve Biz libasının ycaasından ona (Meryeme) öz ru­
humuzdan üfürdük» (Quran, 66:12).
Şübhesiz ki, Allah-teala ruhdan formalaşaraq murdar, deyi-
şilon ve mehv olan bedenle özünü heç vaxt elaqelendirib uyğun-
laşdırmazdı. Bu barede bizim baş Qanunvericimiz, ona Allahın xe-
yir-duası ve salamı olsun, bele buyurmuşdur: «Ruhlar - nizami or­
dudur». Ve o, bele de demişdir: «Ozablı ölümle vefat edenlerin
ruhu yaşıl quşların boğazında yaşayır».
164

165. Forma ise mezmunun ölümünden sonra özü-özlüyünde yox
olur. Çünki o, mahiyyeti etiban ila ebedi deyil. Beden ise tibbe
aid kitablarda yazıldığı kimi, ölümden sonra ayrı-ayrı hisselere
parçalanır. Biz Quran ayetleri, hedisler ve eqleuyğun neticelerle
tanış olduqdan sonra başa düşürük ki, ruh sade, qeyri-maddi, mü­
kemmel, mahiyyetce diri olan xüsusi bir substansiyadır. Fiziki ve
heyvani ruhlar ise bedenin bütün diğer qüvvelerr kimi onun emrini
yerine yetirir. Bu substansiya konkret insana, onun dini görüşüne
mehel qoymadan elmi bilikleri exz ede bilir. Ruh insanı görmeden
onun mahiyyetini derk ede biler. O, insanın üzünü görmeden me­
lek ve şeytanlığı müeyyen ede biler. Lâkin insan hissi bu mahiy-
yete varmaqdan mehrumdur.
Bir sıra sufılerin fıkrince, insanın xarici alemi görmek üçün
gözü olduğu kimi, haqqı görmek üçün de qelbinin gözü var. Allahın
Resulu (s.e.) demişdir: «Yalnız Allahın öz bendesinin üreyinde giz-
linleri bilmesi üçün iki göz var. Allah bendesinin üreyine gizlinleri
aşkar etmek üçün iki göz verecek qeder merhemetlidir. Ve bu ruh
bedenle birlikde ölmür. Allah onu taxt-tacına çağıraraq buyurmuşdur:
«Rebbind dön!» (Quran, 89:28).
Lâkin o, bedenden imtina ederek ondan ayrılır. Bu etirazm
esas sebebi heyvani ve fiziki qüvvenin tükenmesi, fealiyyetin da­
yanması ile yaranan ölümdür.
Sufılerin ruha ve qelbe müraciet edib, ümid beslemesi şox-
siyyete ve bedene olan tevekkülden tamamile ferqlenir. Ruh, Al-
lahdan olub, bedende bir qonaq kimi yaşayır. Onun bütün diqqeti
ayrıldığı menbeyine yönelib/Bu sebebden ruh qüvvetlendikden
sonra ondan meqsedeuyğun istifade insana bedenden daha çox
fayda vere biler.
Ruhun adi substansiya olduğu müeyyen edildikden sonra bil­
mek lazımdır ki, her bir beden forma, forma ise müeyyen özül te-
leb edir. Ruh bedende yaşasa da, ayn-ayrı orqanlarla heç bir ela-
qesi yoxdur.
İlk işıq beyinde yaranır. Beyinin ön hissesi - onun mühafıze-
çisi, orta - meslehetçi ve rehber, arxa - onun anbarı sayılır. Bede­
nin orqanlan - onun atlı ve süvari gücü, heyvani ruh - onun qulu,
fiziki’ruh - onun nümayondesi, beden - onun minik heyvani, dün­
ya - onun üçün sehne, heyat - sermaye, hereket - ticaret, bilik -
qazanc, axirot onun meqsedi, İlahi qanun - yolu, ehtiraslı qelb -
onun üreyinin düşmeni, xarici hiss - onun kömekçileri, din - onun
165

166. qoruyucusu, ağıl - müellimi, duyğu - şagirdi, dünyanı Yaradan ise
- kanardan ona nezaret edendir. Ruh bütün bu qeyd olunan xüsu-
siyyetleri ile birlikde maddiyyata yönelib bedenle bütövleşmir.
Lâkin Allahın bedene verdiyi zaman daxilinde yolunu Allaha teref
tutub lazım geldikde bedenden istifade edir.
Demeli, bu dünyada ruh yalnız İlahi bilgiler, elm toplayaraq
axiretde bunlardan özüne bezek vurmaq isteyir. Bu dünyadaki var-
dövletie ise axiretde bunu etmek qeyri-mümkündür. Göz görüb,
qulaq eşitdiyi, dil dediyi, beden heyvani hisslerle yaşadığı kimi,
insanın üreyinde rahatlıq tapan ruh da yalnız İlahi bilgiler ve elm
toplamaqla meşğul olur. O, elmle gözelleşir. Lâkin eger onu elm-
den başqa ne ise maraqlandırırsa, bu yalnız bedenin maraqlarını
müveqqeti ödemek üçün edile biler. Biz ruhun veziyyeti, onun
irade ve ebediyyeti, sevgisi, İlahi bilgiler ve elme olan bağlılığını
müeyyen etdik. İndi ise elmlerin tesnifatına diqqet yetirmoliyik.
Herçend ki, elmin növü çoxdur, biz çalışacağıq onlan qısa şekilde
sadalayaq.
BİLİKL0RİN NÖVL0Rİ HAQQINDA BÖLM0
Bilmek lazımdır ki, iki cür bilik olur. Allahdan, onun qanun-
larından ve ağıldan gelen bilikler.
«Allah bir köse nur boxş etmoso, onun nuru olmaz» (Quran,
24: 40).
Allah-teala qanunları da iki növe bölünür: esas bilikler ve tö­
reme bilikler.
9sas bilikler ve ya tekallahlılıq bilikleri Allahın derki ve
onun ebedi mahiyyetinin müxtolif adlar altında öyrenilmesidir.
Eyni zamanda bu, peyğemberlerin, onların davamçdarının, imam­
ların, onların silahdaşlarının öyrenilmesi, heyat, Qiyamet günü,
Allahın rehmini qazanmaq kimi anlayışların izahıdır. Heqiqi bilik­
leri öyrenonlerin müraciet etdikleri menbeler bunlardır: birinci,
müqeddes Quranm ayelori, ikinci, Peyğomberin, ona Allahın xe-
yir-duası ve salamı olsun, hedislori, üçüncü, eqle uyğun sübutlar
ve müqayise neticesinde elde olunmuş neticeler.
Bu elmin bilicileri dialektikarfı ve elmlerin bazisini mentiq
ve felsefeden götürerek bir sıra termin ve ifadelerin teyinatına
göre istifade etmeyerek qarışdırmışlar. Onlar «mezmun», «for­
166

167. ma», «sübut», «arqument» kimi anlayışları müxtelif qruplarda
müxt0lif cür yozublar. Misal üçün, fılosoflar «cövher» (substan-
siya) sözünden öz tesevvürlerini, sufıler ve mütekellimler ise ta­
mam başqa tesevvürleri ehtıva edibler. Ele başqa meselelerde de
bu hal mövcuddur. Bizim meqsedimiz terminlerin araşdırılması
deyil, eyni zamanda biz müxtelif telimlerin dini inançlarım da teh-
lil etmeyi qarşımıza vezife qoymamışıq. O keşler ki tekallahlılıq
görüşlerinde kelamlara mexsusi diqqet yetirirler, mütekellim adı
ile tanınmağa başlanmışlar. Kelam haqqmda elm ise tekallahlıiıq
bilikleri kimi qebul olunmuşdur.
0sas biliklere Quranın şerhi daxildir. Çünki Quran en böyük
ve deyerli kitabdır. Burada adi şüurla derk edilmesi çetin olan çox
sayda simvol ve ilahi sirler mövcuddur. Eyni zamanda Quran xe-
yirxahlıq ve rehm kitabıdır.
Peyğemberimiz, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, de­
mişdir: «Quran kimi özünde melum ve gizli olanları ifade eden
başqa bir kitab yoxdur. Buradaki gizli olanlar ise özünde daha yed­
di sirr saxlayır” (Başqa bir hedisde ise deyilir: «doqquz sirr»).
Eyni zamanda o buyurmuşdur: «Qurandakı her bir sözün öz
mena serheddi var ve her birinin öz ucalıq zirvesi var».
Qadir Allah agah etmişdir ki, müqeddes Quranda bütün elm-
ler ve bilgiler, melum ve sirli olanlar, hiss olunan ve derk olunan­
lar ifade olunmaqdadır: «Ela bir şey yoxdur ki, açıg-aydın kitabda
olmasın» (Quran, 6: 59). O hemçinin buyurmuşdur: «(İnsanlar)
onun ayalarini düşünüb dark etsinlar va ağıl sahiblari da (ondan)
ibrat alsınlar» (Quran, 38: 29).
Quran bütün meselelerin önünde geldiyi zaman ve oradaki
bezi anlamların izahı çetinleşerken şerhçi ve alimlerden kim onun
sirlerini daha diigzün aça biler? Beli, şerhçiler Qpranı bildikleri
qeder eqillerinin imkanı daxilinde şerh etmeye çalışmışlar. Onlar­
dan her biri nese deyib, eyni zamanda heç no de demeyibler.
Quran haqqmda elm esas eimlerden ireli gelmelidir. Ve bu­
rada ilahi bilgiler ve eqle uyğun anlayışlar bir-biri ile elaqeli şekil­
de olmalıdır. Bu baxımdan şerhçiden Quranı müxtelif yönde şerh
etmek teleb olunur: “Leksika, belağet, alleqoriya, qrammatika,
felsefe, sufîlerin düşüncesi kimi anlayışlar Quranın şerhinde müt-
loq nezere alınmalıdır. Yalnız Quran birterefli şerh edilerken
şerhçi isteyine nail ola bilmez».
167

168. Osas bilikler eyni zamanda hadisleri da ahata edir. Peygam­
berimiz, ona Allahın xeyir-duası va salamı olsun, arablar va qeyri-
arablar arasında öz balağati ila hamını heyran edirdi. Onun Allah-
dan galan müallimi bu bilgileri ona vahyla vermişdir. Onun har
sözü, har ifadasi sirlar deryası, pünhanlar xezinesidir. Bu baxım-
dan peygamberimiz, ona Allahın xeyir-duası va salamı olsun, haq-
qında olan deyimleri va hadisleri mütleq bilmek lazımdır.
Peyğombardan başqa, heç kim ilahi bilgiler haqqında onun
qadar malumata malik ola bilmez. Heç kim onun kimi har sözün,
har ifadenin mana derinliyini şerh eda bilmez. Şarhçilar yalnız
Quranda buyrulmuşları, maslahatlari yerina yetirmaya, qalblarini
va ruhlarını şeriata uygun olaraq tamiz saxlamağa qadirdirlar.
Quranı şerh etmak istayan har hansı bir şarhçi ilk növbada
leksikologiyanı bilmeli, sintaksisi miikammal qavramalı, morfolo-
giya qanunlarından xabardar ‘olmalıdır. Çünki leksikologiya digar
elmlor üçün bir nardivandır. Onu bilmadan başqa elmlar haqqmda
bilgilor toplamaq mümkün deyil. Sözsüz ki, müayyon marhalaya
ucalmaq istayan özü üçün nardivan müayyan etmeli va onunla yu-
xanlara qalxmalıdır. Leksikologiya başqa elmlar üçün da bir qalxma
vasitasidir. O, har hansı bir qanunun tamali va asasıdır. Bu baxım-
dan bilgilara can atan insan leksikoloji bilgilerle silahlanmalıdır.
Leksikologiyanı öyranmok üçün ilk addım harflöijdan başla-
yır. Horflar sözleri taşkil edan hissaciklardir. Daha sbnra fellar
öyranilmalidir. Masalan, 3-4 harfli fellordeıı başlamaq olar. Leksi-
koloq arob poeziyasını, xüsusan da İslama qadarki arab poeziya-
sını diqqatla manimsamalidir. Çünki bu dövr arab poeziyası ruha
qida olaraq, daşıdığı mana darinliyi ila an gözal arab poeziyası sa-
yıla biler.
Lâkin leksikologiyanı, harfleri, arab poeziyasını darindan
öyranmak qrammatikadan uzaq olmaq demek deyil. Leksikologiya
üçün qrammatika qızıl va gümüş üçün terazi, falsafa üçün mantiq
vacib olan qadar ahamiyyatlidir. Aydındır ki, har hansı bir eşya
lazımi terazide ölçülmasa, onun dayar vo ahamiyyati malum ol­
maz. Ümumiyyatla, leksikologiya Quranın, lıadislarin şarh edil-
masinda an vacib silahlardan biri olmaqla takallahlıq elmlarini is-
bat etmak üçün ahamiyyatli anlayışdır. Takallahlıq elmlarini dark
etmadon isa insan ruhu haqiqati dark edib, xilas ola bilmez. Onsuz
Qiyamat günü qurtuluş yoxdur.
168

169. İlahi biliklerin ikinci hissesini ise töreme bilgiler ve yaxud
da ilahi bilgiler teşkil edir. Mesele bundadır ki, elmler nezeri ve
praktik olur. Bsas bilgiler nezeri, töreme ise praktikdir.
N ezeri bilgiler özünde üç c ü r q an u n u ehtiva edir:
1.Allaha itaetin esasları: destemaz almaq, namaz, oruç, ze­
kat, hece, cihad, bayram, cüme namazı ve s.
2.Allahın bendelerinin bir-birine olan hüququ bu içtimai mü-
nasibetlerden asılı olaraq, iki hisseye bölünür:
Müeyyen münasibetler aparan hüqüq, meselen, ticaret, te-
refdaşlıq, xeyriyyeçilik ve s. Ve birterefli hüquqlar: nigah, boşan­
ma, qul olmaqdan qurtuluş, varislik meseleleri. Bu iki qanun fiqh
anlayışı ile ifade olunur. Fiqh bilgileri bütün insanlara vacib ve ha­
mının maraqlarına cavab verdiyi üçün çox lazımlıdır.
3.İnsanm öz ruhuna qarşı olan haqq ve hüququ. Burada şexsi
xüsusiyyetlerin derki vacib rol oynayır. Bger xüsusiyyetler pisdir-
se, onlardan uzaq, yaxşıdırsa, onlara yaxm olaraq ruha bezek ver­
mek lazımdır. Neyin yaxşı, neyinse pis olduğu müqeddes Quranda
ve hedislerde aydınlaşdırılmışdır. Yaxşı xüsusiyyetlerle özüne be­
zek vermek isteyen insan ebedi cennetde Özüne rahatlıq tapar.
Birinci bölgünün ikinci növ bilgileri ise, yeni eqle uyğun bil­
giler çox mürekkeb anlayışdır. Burada haqq, heqiqet bulunduğu
kimi, onun eksi de var. Bu bilgini üç kateqoriyaya bölmek olar:
Birinci kateqoriya özünde riyazi bilgileri ve mentiqi ehtiva
edir. Riyazi bilgiler cebr (reqemlere aid elm), hendese (ölçüler
haqqmda elm), astronomiya (göyü, ulduzları ve bununla bağlı bü­
tün anlayışları öyrenen elm) kimi bilgileri öyrenir. Müeyyen do­
ğum günleri ve bununla bağlı yozumlar da bu elmlerden ireli gelir.
Musiqi haqqındakı elmleri de riyazi elmler kateqoriyasına daxil et­
mek olar. Çünki burada sim ve akkordların uyğunluğu gösterilir.
Mentiq ise insanların düşünceleri anlamaq üçün apardıqları
axtanşlar, mühakimeierin serhed ve qanunauyğunluqları arqu-
mentler haqqında olan düşünceler cimidir. Buna esaslanaraq deye
bilerik ki, mentiq bilgileri ilk önce hisseleri, daha sonra ise bütövü
mi'ıhakimo etmekle meşğuldur.
İkinci ve yaxud keçici kateqoriya olan tebii bilgilerde bütöv
haqqında danışılır. Onun esasları, forması, hereketi, ona tesir eden
anlayışlar öyrenilir. Burada ruhun, bedenin, hissiyyatm, tibbin,
canlı orqanizmlorin sirleri saxlanmaqdadır. Bu bilgiler qrupuna
meteorologiyanı, minerologiyanı, kimyanı daxil etmek olar.
169

170. Üçüncü 0n ali kateqoriya ise gerçeklik, onun tesadüf ve zeru-
retleri, bu dünyanı yaradan, onun fealiyyetinin keyfıyyeti, isteyi,
omrleri haqqındadır. Eyni zamanda burada en adi substansiyalar,
abstrakt intellekt, kamil qelb, melek ve iblis qüweler, müqeddes
ruhlar kimi anlayışlar da var. Bu bilgilerin töremesi ise cadugerlik,
sehrbazlıq ve ona benzer anlayışlardır.
Bu qeyd olunan bilgilerin her birinin xarici göstericisi, esas
hisseleri, müeyyen izahları ve izaha ehtiyacı olan sirli anlayışları,
mühakimeleri vardır.
Ümumiyyetle, eqle uyğun elmler çox sade anlayışlardır. Lâkin
ondan yaranan bir sıra anlayışlar adi bilgiler formasında olsa da,
müeyyen xüsusiyyetlere malikdirler. Meselen, tesevvüf ve sufı. Su-
filer haqqında elmler ve yaxud sufı yolu özünde 2 bilgini - eqle uy­
ğun ve ilahi qanunlardan gelen anlayışlan birleşdirir. Yeni ekstazı,
temizliyi, qeyb olmanı, faniliyi, ilahi sevgini. Allah qoysa, ayrı bir
eserde biz bu anlayışlar haqqmda etraflı danışarıq. İndi ise bizim esas
meqsedimiz bilgilerin sayı ve növü haqqmda qısa ve eyni zamanda
geniş melumat vermekdir. Biz müeyyen menada bunu etdik. Daha
etraflı melumat almaq isteyenler bu sahede yazılmış kitablara mü-
raciet ede bilerler.
Bilgiler haqqında tesnifat bitdikden sonra ise mütleq bilmek
lazımdır ki, her hansı bir elmi biliyi derk etmek üçün xüsusi şerait
olmalıdır. Bunsuz bu bilgileri derk etmek qeyri-mümkündür. Bil­
mek lazımdır ki, her elmin özünemexsus öyrenilme yolu var. Bu
yollar cimlerin açarıdır. Ve onlar haqqında etraflı melumat vermek
lazımdır.
ELMİ BİLİKL0RİN 0LD 0 EDİLM0Sİ YOLLARI
Bilmek lazımdır ki, insan elmi bilgilere iki yolla nail olur;
Birinci insanın tehsili, ikinci ise ilahi vehy, vergidir.
Birinci yolla bütün ağıllı insanlar müeyyen elmi bilikler elde
edirler. Lâkin onun da iki yolu var. Onlardan birincisinde bilgiler
en ali tehsil vasitesile derk olunur.
İkincide ise bu bilgiler mühakıme ve düşünme vasitesile
qavranılır. Düşünme ve mühakime tehsil prosesinde elde edilen
bacarıqdır. Bilgilerin kimdense exz edilmesi elmin, tehsilin xarici
170

171. forması kimi qebul edile biler. Mühakime vo düşünce ise daha çox
daxiİi forma kimi qebul olunub, insanın ruhu ile bağlıdır. Sözsüz
ki, ümumi ruh anlayışı her hansı bir alim insandan ve yaxud da
müollimdon daha güdüdür.
İnsan qelbinde olan bilik yere basdırılmış bir buğda ve yaxud
deryanın dibinde göze görünmeyen qiymetli daş-qaşdır. Özüne-
tehsil (teellüm) mümkünü real etmek, telim ise hansısa anlayışı
praktik fazaya çevirmekdir. Bu baxımdan müellimle onun şagirdi-
nin müeyyen ruhi oxşarlığı olmalıdır. Neyi ise izah eden müellim
ekinçidir. Şagird - ekin sahesi, bilgi - toxum, heyata keçirilmiş
elm, melumat ise sanki bir beherdir. Kamillik zirvesine ucaldılmış
şagird qol-budaq açmış bir ağaca benzeyir.
Hor defe ki şagirdin ruhuna onun nefsi qalib gelmeye çalışır,
bu zaman o, elm, bilgi qazanmaq üçün daha artıq ezmkarlıq göster­
meli, vaxtına heyflenmemelidir. Ve eksine, ruh bedenin üzerinde
qelebo qazandıqda şagird öz düşünceleri ve mühakimeleri ile qısa
zaman erzinde, hetta bir il müddetinde elde ede bilmeyeceyini
menimseye biler.
Bu baxımdan bezileri elmi tehsil yolu ile, diğerleri ise müha-
kime ve düşünceleri ile qazamr. Lâkin istenilen halda, insan oxu-
yub menimsemekden başqa, düşünüb derk etmelidir. Çünki yalnız
mexaniki oxumaqla cimi biliklere yiyelenmek mümkün deyil. Ve
eyni zamanda insan oxuya-oxuya öz mühakime ve düşüncelerini
daha keserii ede bilir. Bqle uyğun biliklerin çoxu, felsefi ve diğer
elmi keşfler, esasen mehz mühakime ve derketme gücü vasitesile
elde cdilmişdir. Oger bele olmasa idi, insan her şeyi yalnız tehsil
vasitesile elde ede bilerdi. Lâkin deyildiyi kimi, bir sıra anlayışlar
tehsil, diğerleri tecrübe, üçüncüsü ise ruhun temizliyi ve derrake ile
exz edilir. Mehz sonuncu alimlerin en esas iş prinsipidir.
Meselen, hendese ile meşğul olan yaşadığı ömür erzinde
ehtiyacı olan her şeyi öyrene bilmez. O, hendesenin esaslarını,
ümümi qanunauyğunluqlan qebul etdikden sonra müeyyen müqa-
yiseler apararaq her hansı bir elmi fikre gelir. Eyni zamanda he­
kim bütün xestelikleri ve dermanların tesir gücünü öyrene bilmez.
Hekimlerin çoxu müaliceye elde etdİkleri ümumi tibbi anlayışlar
mövqeyinden yanaşırlar. Astroloqlar da hemçiııin, astrologiyanın
ümumi anlayışlarını öyreııdikdon sonra müeyyen neticeler elde et­
mek üçün öz şexsi düşünce ve mühakimelerini tetbiq cdirler. Bu
qanun diğer anlayışlar üçün de keçerlidir. Meselen, musiqide kim­
171

172. se 9qiinin gücüne, diğeri ise musiqi aletlerinin imkanlarına esasla-
naraq ne ise yarada bilir. Bütün ruhi, fiziki iş ve meşğuliyyetler de
birinci merhelede tehsil, daha sonra ise düşünme ve mühakime
yolu ile elde edilir.*
insanın ağıl ve düşünme imkanları açıldıqdan sonra o, düşün­
menin, mühakimenin verdiyi güc ve qüvve ile sirr ve pünhan olan­
ları agah ede biler. İkinci yol ise - ilahi vehy - özlüyünde iki növe
ayrılır: birinci, vehydir. Vehy insan ruhu kamilliye çatdığı zaman
insana agah olur. Bunun üçün ruh fiziki günahlardan, arzu ve is­
teklerden, dünyevi zövqden, ehtirasdan, maddiyyatdan uzaq olub,
Yaradanına istiqametlenmeli, yalnız Ona, Onun rehmine güven­
melidir. Bele olduqda Qadir Yaradan bu ruhu öz rehmi ve diqqeti
ile mükafatlandırır. Ona ilahi bilgiler haqqmda melumatlar verir.
Kamil ruh sanki şagird, ümümi şüur ise müellimdir. Bu
müellim vasitesi ile şagird bütün heqiqet ve bilgileri öyrenmeden
elde ede bilir. Bilgiler onun qelbinde kağız üzerinde olduğu kimi
eks olunur. Buna sübüt olaraq böyük Peyğemberimize, ona Alla­
hın xeyir-duası ve salamı olsun, nazil olmuş bu ayeni göstermek
olar: «Çünki Allah sene Quranı vo hikmeti nazil ederek bilmedikle­
rini öyretdi» (Quran, 4: 113).
Peyğemberlerin bilgileri bilgilerin en müqeddesi ve en alisi­
dir. Çünki bu bilgiler heç bir vasiteçi ve her hansı bir xüsusi üsul
olmadan Yaradan terefinden bexş edilmişdir. Bu mövzu ile bağlı
Adem eleyhisselamm ve meleklerin heyatını misal getirmek olar.
Melekler uzun iller erzinde müxtelif üsullarla elm ve bilikler top­
lamış, haqqı derk ede bilmişler. Bu ise onları Allahın yaratdığı en
bilgili varlıq seviyyesine ucaltmışdır. Adem eleyhisselamm ise
elm şerbetinden dadması üçün melekler ona qürurla mezemmet
ederek deyirdiler: «Biz bütün heqiqetleri ve bilgileri bildiyimiz
üçün daha mübarek ve Allahın xeyir-dualı bendeleri sayılırıq».
Bunu eşiden Adem güçsüzlük ve bacarıqsızlığmı hiss ederek
Yaradandan ona kömok etmesini dileyir. Qadir Allah ona bütün
bilgiler haqqında melumat vererek meleklere deyir: «(İddianızda)
doğrucunuzsa, bunların adlarını Mene bildirin» (Quran, 2:31).
Adem qarşısmda olan susqunluqlarını görüb meleklerin bü­
tün qürurları heçe endi. Onlar Yaradana müraciet etdiler: «Senin
bize öyretdiklerinden başqa, biz heç ne bilmirik.» (Quran, 2:32).
Bu zaman Allah Adem eleyhisselama'buyurdu: «Ey Adem, bunla­
rın adlarını onlara bildir» (Quran, 2:33). Ve Adem eleyhisselam
meleklere bütün sirli ve pünhan olanları öyretdi.
172

173. Bütün aqillor qebul edirlar ki, vahy vasitasila alda edilmiş
bilgiler tahsil vasitasila olda edilmişlardan daha qüdratli va da-
yarlidir. Vehy peyğambarlara maxsus xüsusiyyotlardir. Qadir Al­
lah Mohommod Peyğambardan, ona Allahın xeyir-dııası va salamı
olsun, sonra vohy qapılarım bağlı tutur. Böyük Peyğambar pey-
ğambarlarin sonuncusu, insanların an kamili va an balağatlisi idi.
O deyirdi: «Mani qadir Allah öyretmiş va kamil etmişdir». Va O,
bela da buyurub: «Man sizlarin an bilgili olanıyam».
Böyük Peygamberimizin, ona Allahın xeyir-duası vo salamı
olsun, bilgili olmasının daha mübarek tarafı ise onun bu bilgileri
ilahi yolla alda etmesi va heç bir zaman talim va tahsil almama-
sındadır. Allah bu barada bela buyurub: «Onu çox qüdratli malak
(Cebrail) öyratdi» (Quran, 53:5).
İkinci növ - İlahi tesir (ilham). İlham ela bir xüsusiyyatdir ki,
bu zaman insanın qalbi paklıq daracasina göre qadir Allahdan biiik
va bacarıq alda edir. İlham - bir növ vahydir, çünki vahy sirli va
pünhan olanın açıqlaıımasıdır. İlham ise buna işara va göstarişdir.
Vahy vasitasila olda edilmiş bilgilar ilm - i nabavi, ilhamla
alda edilmişler ise laduni adlanır. Onların har ikisi ilahi bilgilar
olub, Tanrı ila onun yaratdığı arasında heç bir vasitaçi olmadan
ötürülür.
Bunu bela izah etmak olar: vahy pcyğambarlarin, ilham ise
müqaddaslarin xüsusiyyatlaridir. Çünki müqoddas anlayışı pey­
ğambar anlayışından aşağı saviyyada ölçülür. Bu baxımdan ilham
vahydan aşağı, ilahi açıqlama olan röyadan yuxarı saviyyadadir.
Yuxanda qcyd edildiyi kimi, peygamberlerin va müqeddas-
larin ilahi bilgileri insanların bildiyi an ali, an müqaddas malumat­
lardır. Lâkin vahy vasitasila alda edilen va ilahi ilhamla qazanılan
bilgilar yalnız peyğambarlara maxsusdur. Adam, Musa, İbrahim
va Mahammad da (onlara salam olsun) mahz bela olmuşdur. Bil­
mek lazımdır ki, peygamberlik (nübüvvat) risalatdan farqlanir.
Peygamberlik müqaddas ruhdan qidalanaraq haqq va bilgileri axz
etmak, daha sonra isa tatbiq etmakdir. Risalat ise bu bilgileri baş-
qalarına ötürmekdir. Mümkündür ki, har hansı müqaddas ruh
vahy vasitasila Yaradandan aldığı bilgilerin daşıyıcısı olsun. Lâkin
har bir sababdan isa onları insanlara çatdırıb izah eda bilmasin.
İlahi bilgilar (ilm-i ladunu) yalnız müqaddaslara deyil, eyni
zamanda peyğambarlara mexsus xüsusiyyetdir. Mosalan, Xızır pey-
173

174. ğember oleyhisselam bu xüsusiyyete malik idi. Müq0dd0s Quranda
Qadir Allah bu barede demişdir: «Öz dergahımızdan merhamet
(peygamberlik va vehy, yaxud ilham ve keramet) eta etdiyimiz ve
Oz terefimizden elm (qeybe dair bezi bilikler) öyretdiyimiz bende­
lerimizden biri...» (Quran, 18:65).
Mömünİ0rin hökmdan 01i ibn Bbu Talib (Allah ondan razı ol­
sun) bu barede belo deyib: ‘Mon ağzımı tikdim vo monim qolbimdo
o bilgilordon min qapı açıldı. Vo onlann hor birinin min qapısı var
idi». Bundan başqa, o demişdir: «Bgor mono bir döşokco verseydi-
ler, mon onun üzerinde oturub, Tora ohlini Xora üzre, İncil ehlini* ♦ , •*
Incil üzro, Quran ohlini iso Quran üzro mühakimo edordim».
Bu ele bir zirvodir ki, onu adi insan çalışqanlığı ile qazanmaq
qeyri-mümkündür. Buna yalnız ilahi vergi vasitosile nail olub,
özüno bezek vermok mümkündür. Vo yene do Bli (Allah ondan
razı olsun) Musamn (Allah ondan razı olsun) kitabları 40 defo bü­
yütmesi haqqında belo demişdir: «Bgor Allah meni çağırtdırıb
«Bl-Fatihe» suresini şerh etmeyi tapşırsaydı, mon onu 40 defe
daha da genişlendirerdim». Bu cür böyütmo, genişlendirme, ilahi
bilgisiz yalnız dünyovi elmlere dayanaraq qeyri-mümkündür.
Beli, Ulu Yaradan istediyi vaxt öz bendesini öz rehmi vo
bilgileri ile mükafatlandım biler. Bele olduqda ise bu insan üçün
sirli ve pünhan olanlar agah olur ve o, bu sirleri kime ve nece is­
tese şerh ede biler. Heqiqi müdriklik ilahi bilgilerden gelen müd-
riklikdir: «Allah istediyi şexse hikmet (elm, marifet, müdriklik)
bexş eder. Kime hikmet bexş edilmişse, ona çoxlu xeyir verilmiş-
dir. Bunu ancaq ağıllı adamlar derk ederler!» (Quran, 2: 269).
O keşler ki, ilahi bilgiler nerdivanma ayaq qoyublar, onlar
öyrenme ve menimseme ezabından qurtarmışlardır. Beleleri daha
az öyrenib, daha çox öyredenlerdir. Onların çalışqanlıqları az, ra-
hatlıqları ise uzun sürendir.
Allah buyurmuşdur: «Men bu gün sizin üçün sizin dininizi
tamamladım!». Bu, ona işaredir ki, insanlara daha yeni din ve pey­
ğember lazım deyil. Mehz bu sebebden vehy qapıları bağlanmış,
risalet de tamamlanmışdır.
Lâkin ilahi telqin olan ilham qapıları hele de açıqdır ve mü­
barek ruhdan gelen şüalar daimidir ve o, insanlara düşünmek,
meyi, heves üçün çox vacibdir. İnsanlara yeni Resul ve Peyğem-
berlik lazım olmadığı halda, ilham hemişe lazımdır. Dünyevi ve
maddi hisslerin tesiri altında olub onu öz mengenesine çeken ar­
174

175. zulara bölünmüş insana ilahiden bir ziya gerekir. Bu sebebdendir
ki, Allah öz iradesi ile vohy qapılarım bağlasa da, böyük rehm
göstererek ilham qapılarını açıq qoyub. Açıq qoyub ki, insanlar
Allahın öz bendeleri üzerinde olan rehmini ve arzu etdiyi şexse
olan feziletini heç vaxt unutmasınlar.
İNSANLARIN BİLİK 0L D 0 ETM0
D0R0C0L0Rİ HAQQINDA
Bilmek gerekdir ki, bütün insanlar ümumi bilgilere malikdir-
ler. Bu bilgiler insanların esasını teşkil edir. Ve eger kimse bu bilgi­
lerden uzaq düşübse, bunun esas sebebi kenar qüvveler ola biler.
Ve yaxud Peyğemberimiz dediyi kimi: «İnsanlar Allahdan bilgili
yaradılıb, lâkin iblis onlan yolundan dönderir». Ve o, bele de buyur­
muşdur: «Her bir doğulan özünemexsus şekilde meydana gelir».
Buna göre de düşünen insanın qelbi Ümumi ruhdan qida
alan bir mekandır. O, istenilen eqle uyğun formanı qebul ede bilir.
Lâkin bu dünyada bir çox qelbler xesteliye düçar olur. Bunun da
neticesinde onlar haqqı derk etmekden uzaq olurlar. Diğerleri ise
eksine, özlerinin ilkin sağlamlıqlarını qorumaqla beraber, sona qe-
der sağlam ve temiz qalırlar.
Sağlam qelbler - peyğemberlerin müqeddes qelbleridir.
Bura ilahi vehyin, ilahi telqin olan ilhamın tesir etdiyi mekandır.
Bu qelbler fiziki dünyada möcüzeler yarada biler. Onlar yarandıq-
lan kimi sağlamlıq ve paklıqlarını qoruyur, xestelik ve qara qüvve-
ler onları korlaya bilmir. Bu baxımdan peyğemberler insanların
menevi hekimleri sayıla bilerler. Onlar insanlan pisliklerden uzaq
olmağa ve ilkin formada olan menevi qayıdışa çağırırlar.
Bu dünyada xeste olan ruhlar müxtelif seviyyede olurlar.
Onlardan bezileri qısa müddet üçün xestelenibler. Onların üzerini
sanki toz basıb. Bu toz unutqanlıq tozudur. Beleleri bilgi ve ilahi
telqin alan kimi ilkin sağlam veziyyete qayıda bilirler. Başqa cür
desek, bu toz heç de uzun sürmeyen müaliceden sonra aradan qal-
xa bilir. Diğerleri ise ele ağır xesteliye tutulurlar ki, onlar bütün
heyatı boyu elm, bilgi toplayıb sağalmaq yollarını axtarsalar da, il­
kin veziyyetlerine döne bilmirler. Lâkin buna baxmayaraq, daxi-
len mübarize apardıqları üçün onların qelbine cüzi de olsa, ilahi
işıq düşe bilir.
175

176. Bu, insanın dünyevi ehtiraslara, maddiyyata bağlılığı ilo elaqodar
olan mosolelordir. Burada sağlam xestelone, xoste ruhlu insan iso
sağala biler.
Bu, baş tutduqdan sonra iso, yoni insan ilkin monovi veziy-
yotino (hal) qayıtdıqdan sonra ilahi bilgilerin (ilm-i-laduni) möv-
cudluğunu qobul cdir. Onlar qobul edirlor ki, ilkin formada insan­
lar ilahi bilgilore malik olmuş, lâkin maddi dünyaya olan bağlılıq
onları qaranlıq dünyaya çokmişdir.
Qeyd olunduğu kimi, qolbdo baş veron xostoliklorin osas so-
bobi maddiyyata, bodono olan bağlılıq, arzulara olan istokdir. Bu,
uşaqlarını çox sevon atanın bütün varlığı ilo onlara bağlanıb tor-
biyo vermosino bonzoyir. Bu yolu tutan ata özü özünü unudur. Vo
yalnız övladları ilo yaşayır. Bunu qolbo do aid etmok olaı*. Qolb do
bozon bütün varlığı ilo bodono bağlanıb onun üçün yaşayır. Vo
özünü maksimum dorocodo unudur, maddi hoyata bağlanır. Belo
olduqda iso onun qurtuluşu üçün ona müollim gorokdir. Elo müel-
lim ki, qolbo unudulanları vo oldon çıxarılanları xatırlatsm.
Tohsil vo öyrotmo şoxsiyyotin daxili alomindo olanların özü-
noqayıdışından başqa, bir şey deyildir. Belaliklo, ona özünü kamil­
lik vo xoşboxtlik hoddino çatdırmaq lazım golir. Zoif qolblor bu
moqsodo özleri çata bilmodikdo onlara müollim rohbor tolob olu­
nur ki, bu morholoni qot edo bilsinler. Elo, xosto ilo do belo olur.
O, özünü müalico edo bilmodikdo, lâkin sağalmaq vo rifaha qovuş-
maq istodikde bir hokimo müraciet edir, öz qüsurunu ona bildire­
rek ondan sağalmaq, voziyyotino qayıtmaq üçün kömek diloyir.
Ele hekimler var ki, bir saho üzre, mosolon, baş vo yaxud
sine ağrıları üzre mütexessis olduqları halda elo bu xostoliyo tutu-
lub bütün bildiklerini unudur, hotta keçmişdo monimsodiklorini do
yaddan çıxarırlar, lâkin xestelik aradan qalxan kimi bu unutqanlıq
da aradan qalxır vo o, ovvolki bildiklorini xatırlayaraq xostoliyo
qodorki voziyyotino qayıda bilir.
Belelikle, biz emin olduq ki, bilgi, elm yox olmur. Sadece,
unudulur. Bu iki anlayış arasında ise böyük forq var. Unutmaq mü-
voqqoti anlayışdır. Nece ki, bulud vo ya onlar insanın gözündon
günoşi gizlodo bilirler. Lâkin güneş yer kürosinin bir torofındon
başqa yerine dövr edib yeniden doğduqda, o yenidon qayıdır. Gü­
neş heç vaxt yox olmur.
Bütün bunlardan sonra aydın oldu ki, xesteliye düçar olmuş
qelb qısa zaman keçdikden sonra öz ovvolki sağlam voziyyotino
176

177. ele de ağır ezmkarlıq tolob edilmodon tam halda qayıda bilor. Bu­
nun üçün azacıq xatırlatma, diqqotlo düşünmok lazımdır.
Unudulmuş xatirolor onların xatirosindo yenidon canlanacaq,
qolbin bildiklori iso yenidon cuşa golocokdir. Belo olduqda iso on­
lar ilahi bilgileri, onların doyorlorinin insanı neco bozodiyini dork
edo bilir. Onlar bu bilgileri mükemmel şokildo şorh edorok eşyala­
rın mahiyyotini, hoyatm anlamını qavraya, bununla da kamil bilgili
alim seviyyesine ucala bilerler. Meselenin sevgiye, ehtirasa ve ya
Allaha olan mehebbete yönelmesinden asılı olmayaraq, onlar her
şeyi öz qelb alemi ile müqayise edib, kinden, küduretden, qezeb-
den, qisasdan, maddi bağlılıqdan uzaq olmağa çalışacaqlar. Bele
olduqda ise bu seviyye ve merheleye çatanlar xilas olacaq. Xoş-
bextlik ve Allahın rehmi kimi bütün insanların arzuladığı nemete
nail ola bilecekler.
İLAHİ BİLGİLBRİN H0QİQBTİ VB ONUN
BLDO EDİLM0Sİ ÜSULLARI
İlahi bilgi ilahi telqinin ruh yarandıqdan sonra ona olan tesiri
ile bağlıdır. Qadir Allah bu haqda demişdir: «And olsun nofso (ruha)
vo onuyaradana» (Quran, 91: 7). Bu cür tesir ise üç yolla olur:
B irinci, bilgi elde etme ve ondan mümkün qeder istifade
etme.
İkinci, insanın özüne diqqet etmesi ve edaletle, Peyğember,
ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bu haqda bele buyurmuş-
dur: «Bilen bu bilgini Allahdan alaraq bilmediklerini derk edir». Ve
o, bele de buyurub: «Allaha 40 gün semimiyyet gösteren insana Al-
lah-teala müdriklik zirvesi bexş eder».
Üçüncü, düşünme üsulu ile, yeni qelb bilgi elde etdikden
sonra bildiklerini etrafındakılarla elaqelendirib, müeyyen fikirler
elde edir. Bu zaman onun qarşısında pünhan olanlar açılır. Nece
ki, ticaretçiler qarşısında gelir imkanları açılır. O, bu qapılardan is­
tifade etmedikde ise iflasa uğraya biler.
Düşünen insan öz ağlı ile hereket etse, özüne sarvan ola bi­
ler. Onun qelbinde gizli dünyanın penceresi açılır. O, kamil, müd­
rik, ilhamdan qidalanan bir bendeye çevrilir. Bu barede Allahın
Rosulu, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, bele buyurmuş-
177

178. dur; «Bir saat elm öyrenmek 60 il ibadet etmekden yaxşıdır» (Bezi
yerlerde: «70 il» ve ya «1 il»).
Düşünmek ve elm menimsemeni biz başqa bir eserde geniş
şekilde şerh etmeye çalışacağıq. Çünki bu mesele izah ve a ç ıla­
maya ehtiyac duymaqdadır.
Allahın kömekliyi ile biz bu eseri tamamlayırıq. Kim ki ilahi
işıqdan faydalanmışdır, bu eserin gücünü derk ede biler.
Allah iman ehlini qorusun, biz ise onun mömin qulu olmaq
yollarını axtaraq. Eşq olsun Mehemmed peyğembere!
Allah bizim gözel, rehmli Müdafıeçimizdir. Ondan qüdretli
ve ondan güçlü kimse yoxdur. Menim ümidim her zaman Onadır.
Hemd olsun dünyanın hakimi Allaha!
178

179. NUR TAXÇASI

180. ÖN SÖZ
Dünyanın hökmdarı Qadir Allaha v b peyğBmbBrİBrin davam-
çısı Mahammeda, onun noslinB v b davamçılarına homd olsun!
îmam Bl-QBzali öz düşünco v b tefekkür torzi ilo insanlıq ala-
mindB böyük bir mBdoniyyBt zirvosini tsşkil edir. O ham İslam,
hBm da dünyevi tafakkür va madaniyyata tasir eda bilacak dahi-
yana bir biliya malik idi. Onun aqli onun düşüncalarinin geniş dia-
pazonda yayılmasının asas meyan olmuşdur. Zannimca, bunun
asas sababi Ulu Yaradanın (hamd olsun ona) ona baxş etdiyi baca-
rıqda va bu böyük şaxsiyyatin irada va azmkarlığı ila mütlaq haqi-
qat axtarışında olmasıdır.
Bu kitab - «Nur taxçası» haqiqat axtarıcısı olan al-Qazalinin
yüksak saviyyasinin ayani nümunasidir.
Harçand ki, al-Qazali öz giriş sözünda bu kitabm İlahi ziyaya
olan sirlarin cavabı kimi qalama alındığını bildirmişdir, lâkin haqiqet-
da isa bu onun müayyan saviyyaya qaxmasmı va camiyyotdaki möv-
qeyini sübut etmak üçün yazılmış bir kitab kimi dayarlandirila bilar.
Bl-Qazali bu şüalar haqqmda olan sualları «Nur» ayatinin tef­
siri va parda haqqında hadisle açıqlamağa çalışmış va bu izahı da
üç hissaya bölmüşdür:
Birinci hissede o, «işıq» anlayışını şarh etmiş va bildirmişdir
ki, onun vasitasi ila biz eşyaları olduğu kimi görürük. Bu hissenin
sonunda o, bela bir fıkra galmişdir ki, Allah (O, har şeye qadirdir,
hamd olsun Ona) - Haqiqi İşıqdır va O, har şeyi görünen, aydın
edir. Bu İşığı derk etmak va ona nail olmaq qeyri-mümkündür. O,
mahiyyet deyil, lâkin beyinlerde yaşayandır. Onun kömakliyi ila
isa biz şeyleri derk edirik.
İkinci fasilda isa el-Qezali Ona (hamd olsun Ona!) şüanın, çı­
rağın, şüşanin, ağacın, yağın, İşığın banzadiimosi haqqında danışır.
Daha sonra müallif mahv olmuş qalblar haqqında söhbat açaraq,
bunun na anlam daşıdığını bildirir.
Sonuncu - üçüncü fasli o, parda haqqında hadise hasr edarak
perdenin, ona bürünenlerin va onların kimlar olduğu haqqında ma­
lumat verir.
Rohman vo rohmli olan Allahın adı ilo!
180

181. Ey oxucu, bu kitabla seni tek qoymazdan önce qeyd etmek is­
terdim ki, bir çox tedqiqatçılar işraqilik felsefesini abstrakt saya-
raq, onu felsefi nezeriyye kimi qebul edirler. Onların fıkrince, el-
Qezali islami baxışla bu felsefeni elaqelendirmeye çalışmışdır. Bu
elaqenin bir terefı ayet ve hedisler, diğer terefı ise iskenderiyye
nezeriyyesidir.
Her halda men bu felsefi problemi mütexessislerin şerhine
buraxıram, çünki men fılosof deyilem ve felsefeni öyrenmemi-
şem. Men bu işi bu felsefi problemi daha yaxından bilenlere etibar
edirem. Lâkin diqqetleri iki mühüm amile celb etmek isterdim:
Birinci, tedqiqatçı nezere almalıdır ki, bu nezeriyye heqiqet
axtancısı olan el-Qezalinin düşünce terzinin mehsukıdur.
İkinci, bu cür kitablar kütle üçün yox, müeyyen qrup insanlar
üçün nezerde tutulmuşdur.
Mene qaldıqda ise mon el-Qezalini oxuyub, onu qebul eden­
lere bu kitabı teqdim edir, onunla razılaşmayanlara ise eqleuyğun
düşünce terzi ve celbedici yaradıcı tefekkür arzulayıram.
Doktor Badi Sdid
181

182. Rdhman vo rohmli olan Allahın adı ilo!
îşıq saçan, göz veren, sirlori agah edon vo pordolori qaldıran
Allaha homd olsun. Vo işıq şüası olan möminlorin rohborlori, Ya-
radanın sevimlisi, bağışlananların elçisi, cezalandıranın xoborçisi,
kafırlori cozalandıran, günahkarları haqqa dovot edon Mohommod
Peyğembere, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun vo onun te­
miz, pak, işıqlı nesli vo davamçılarına eşq olsun!
Ey menim qardaşım! Qoy Allah Özü sone on qiymetli rahat­
lığı tapmaqda kömek etsin, qoy O, Özü soni on uca zirveye qaldırı-
lanlardan biri etsin, qoy Özü seni hoqiqet İşığı ile nurlandırıb, göz­
lerine ziya versin. Sen menden soruşdun ki, ne qeyri-heqiqetdir!
Ve menim sene ilahi şüanın sirleri haqqında melumat vermeyimi
istedin. Onun sünne ve Quranın setiraltı menalarında gizlenmiş
mahiyyetini soruşdun.
Bu sözler bunlardır: «Allah göyldrin vo yerin nurudur. Onun
nuru içindd çıraq olan bir taxçaya banzar. Taxçadakı o çıraq bir
qandilin içindadir, o qandil İsa sanki bir parlaq ulduzdur. O çıraq
na şarqda, na da qarbda (alamin ortasında) olan mübarak bir zey-
tun ağacından yandırılır. Onun yağı özüna od toxunmasa da, sanki
işıq saçır. O, nur üstünda nürdurl» (Quran, 24:35). Va «(Kaflrla-
rin amallari) angin danizin zülmatina banzar. Onu bir dalğa, o
dalğanın üstiindan bir dalğa, onun da üstündan bir bulud (dalğa)
- zülmat üstündan zülmat örtar. O, alini çıxartdıqda, hardasa onu
görmaz. Allah bir kasa nur baxş etmasa, onun nuru olmaz!» (Ou-
ran, 24: 40).
Sen soruşdun ki, elm, bilik şüadadır, şüşede, lampada, yağda,
yoxsa oduncaqdadır? Bir de sen soruşdun ki, Mehemmed Peyğem-
berin, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bu hedisini şerh
edin: «Allahın yetmiş min zülmet ve işıq perdesi var. Oger o, bu
perdeleri qaldırsaydı, onun üzünün İşığı ona baxan her kesi yandı-
rıb-yaxardı». Sen bu sualla ele bir yüksekliyi derk etmek isteyir-
sen ki, hetta adi insan üçün bu yüksekliyi gözle görmek çetindir.
Sen ete bir qapmı döydün ki, bu qapı yalnız bilgili insanlar üçün
açılır. Hemçinin her sirri açıb izah etmek de olmaz ve her sirr de
açılmır. «Necib öreklerde sirler qolbdoki kimi gizli qalır», - arif­
lerden biri bele buyurmuşdur. İlahi sirleri açmaq kafırlikdir. Ve ya
182

183. evvelkilerin davamçısı olan Mehemmed Peyğember, ona Allahın
xeyir-duası ve salamı olsun, bele buyurmuşdur: «Gizli bilgiler var
ki, Allahı bilenlerden başqa, heç kese agah deyil».
Bger onlar bu sirleri agah etseler, yalnız qanacaqsız insanla­
rın övladları onlara eks çıxarlar. Bele qanacaqsızların ne qeder ol­
masından asılı olmayaraq, bu sirler günahkarların nezerinden uzaq
saxlanmahdır.
Lâkin men güman edirem ki, Allah senin qelbini İşığa qerq
etmişdir, sirr ise zülmet kobudluğundan temizlenmişdir.
Men bu gözel ilahi anlayışları senden gizledecek derecede
xesis deyilem.
Şair demişken:
Axmaqlara elm veren onu itirir,
Aqillerden onu gizleden günah edir.
Lâkin sen bu mövzu ile bağlı kiçik tefsirle kifayetlenmeli ola-
caqsan, çünki bu suala tam cavab vermek üçün men onun esasla­
rını, mahiyyetini etraflı şekilde şerh etmeliyem ki, buna da hazır­
da kifayet qeder vaxtım yoxdur. Bütün üreklere olan açarlar Al-
lahdadır. O, istediyi zaman, istediyi şexslere ve istediyi üsulla on­
ları açır. îndi ise sene bu mesele ile bağlı 3 fesil teqdim edilecek-
dir. Onlardan birincisi aşağıdakıdır.
183

184. I H issa
İŞIQ V0 ŞÜA:
İLKİN BİLGİL0NM0
Haqiqi işıq Allahdır, «işıq»la bağlı olan bütün digar anlayışlar
isa keçici anlam daşıyır. Bütün bu hatlarda işıq sözü haqiqi mahiy-
yatini daşımır. Bunun izahı aşağıdadır.
«Işıq» «fiziki işıq» kim i. Y ani Ağıl va ya G öz kim i.
San bilmalisan ki, «işıq» sözü üç manada işlanir. Birinci, çoxları-
nın başa düşdüyü mana, ikinci az qisim seçilmişlarin başa düşdüyii
mana va üçüncü çox azların bir qisminin, an seçilmişlarin başa
düşdüyü m anaj
Daha sonra san xüsusan sonuncu iki mananın mahiyyatini an-
lamalısan. Bu manaların haqiqat marhalalarini dark etmalisan ki,
növbati marhala sanin üçün daha asan olsun. San bilmalisan ki,
Allah an ali işıqdır.
Daha sonra haqiqi mahiyyat sana aydın olduqdan sonra har
pillaya qalxdıqca dark edacaksan ki, asil işıq olan Allahdan başqa,
har hansı bir işıq va şüa yoxdur.
[" İndi isa birinci mananı tahlil edak:
Buradaki «işıq» tazahür demakdir. Tazahür va ya görünma
nisbi mana daşıyır. Buradaki görünma va ya qeyri-görünma nisbi
mana daşıyır. Bundan başqa görünma va qeyri görünma hiss ila
bağlı anlayışlardır ki, onların da an yüksayi görmadir. Bunu insan­
ların böyük aksariyyati qabul edir. Eyni zamanda görma ila biz
şeyleri iki qisma ayınrıq: v]
• Qara cisimlar kimi özu-özlüyünda görünmayanlar
Özü özlüyünda görünan, lâkin heç bir şeyi görünan etmayan-
lar. Masalan, lampa, yanmazdan avval olan ataş. Buna misal kimi
ulduzu göstarmak olar.
3. Görünan va başqa aşyaları da göstaranlar: günaş, ay, yanan
lampa, ataş. «İşıq» sözü bu üçüncü -kateqoriyaya aid edilirjBazan
bu, yaranan va parıldayan cisimlardan çıxıb, qeyri-şaffaf cısimlara
düşan anlayışlar kimi da qabul edilir. Biz deyirik: «Yer şüa ila
işıqlanır». Va ya «Günaşin şüaları yerin üzarina qonur». Va ya
184

185. «Lampa İşığı divara ve yaxud paltara düşür». Bezen ise işıq saçan
eşyalar da işıq saçdığı üçün bu adla adlandırılır.
Bundan çıxış ederek demek olar ki, işıq şüası görünen ve düş-
düyünü de görünen eden anlayışdır. Sanki bir güneşdir. Bu yanaş­
ma ve İşığın hoqiqiliyi onun ilkin anlayışına tam uyğun gelir.
j Biz bilirik ki, İşığın mahiyyeti onun görünmesi ve ya düşdü-
yünün görünmesi ile bağlıdır. Ve bu cür yanaşma işıqla onu gören
gözün münasibetine uyğunlaşdırılıb. Çünki güneş görünen olub
düşdüyünü gösterse de, kor insan üçün görünmez olub heç ne gös-
termir. İşığı qebul eden ruh da nezerden qaçırılmamalıdır. O, işıq
qeder ehemiyyetli anlam daşıyır. Yox, o hetta işıqdan da vacib
mahiyyet kesb etmekdedir. Çünki mehz onun vasitesi ile qavranı-
lır ve derk edilir. İşıq ise yalnız olunan ve yaxud derk etdirendir.
Derketme onun kömekliyi ile heyata keçirilir.
İşıq sözünün altında daha düzgün olardı ki, gözle görünen ve
eşyaları görünen eden anlaşılardı.J
Belelikle, insanlar «işıq» dedikde, göz İşığını nezerde tuturlar
ve zeif gören haqqında danışdıqda bele deyirler: «Gözünün İşığı
zeifleyib». Çox çetin görenlere ise «gözünün İşığı tutulur», korlar
haqqında ise «gözünde işıq sönüb» deyirler.
Hemçinin bebek haqqmda bele söz işledilir ki, o, «gözün İşı­
ğım» yöneldir, onu güçlendirir. Kirpiklere ilahi müdriklikle qara
reng ona göre verilmişdir ki, «İşığın şüasını» toplasınlar. Gözün
ağı haqqında ise bele deyilir ki, onlar «göz İşığını» paylaşdınr ve
onu zeitledirler. Bele ki, uzun müddetti ağ eşyaya baxmaq ve ya
güneşe nezerleri celb etmek «göz İşığını azaldaraq, onu zeifledir».
Bunu zoifın güçlü qarşısında duruş getirmesi ile de müqayise et­
mek olar.
j İndi artıq sen bilirsen ki, qavrayan ruh ne üçün «işıq» adlanır L
ve bu ad ona hansı sebebden daha çox uyğun gelir. Bu qeyd olu­
nan sözün seçilmişler terefınden işledilen ikinci menasıdır. j
İndi ise sen bilmelisen ki, fiziki görme bir neçe qüsura malik-
dir:
O, özünü görür, lâkin başqalarım görmür.
O ne çox uzağı, no de çox yaxını görür. Ve o, perde arxasın-
dakını göre bilmir.
O, eşyanın xarici quruluşunu görür, daxili mahiyyetini göre
bilmir. O, hisseni görür, bütövü göre bilmir. Müveqqetini görür,
ebedi olanları göre bilmir.
185

186. O görerken çox qüsurlara yol verir; böyüyü kiçik, uzağı yaxın
görür. Dayanan hereket edon, hereket eden ise dayanan görünür.
Bunlar fiziki görünüşün yeddi qüsurudur.
Dger göz varsa ve o, bütün bu qüsurlardan uzaqdırsa, «işıq» sö­
züne daha uyğun bir ifade tapmaq olmazdıını?
[ Bil ki, insanın ağlında bir göz var. Ve o, bele bir kamilliye
mexsusdur. Bu gözün adı müxtelif cürdür - ağıl ve ya qelb ve ya
insan qelbi. Lâkin biz bu terminlerden uzaq olmağa çalışacağıq.
Çünki zeif derrakeli insanı bu terminler çoxluğu çaşdırıb, ideyalar
çoxluğuna getire biler.
Biz yalnız ağıllı insanı körpe uşaqdan, veşhi heyvandan fe n ­
lendiren anlayışı nezerde tuturuq. Gelin onu qebul olunmuş termi-
nologiyaya uyğun olaraq Ağıl adlandıraq.
Demeli, işıq anlayışı ağıla gözden daha çox uyğun gelir. Çün­
ki ağıl öz imkanları ile gözdeki yeddi qüsurdan daha üstündür.H
Gelin birinci qüsurdan başlayaq: göz özünü görmediyi halda,
ağıl hem özünü, hem de etrafdakıları derk ede bilir. Ağıl özünü bi-
likli, qüvvetli hiss edib bu biliyi qebul ede bilir. O, öz ağlının im­
kanlarını, onun serhedlerini de anlaya bilir.
Bu imkanı her hansı bir fiziki anlamla, meselen, gözle e f e ­
lendirmek mümkün deyil. Bununla beraber, bunların arxasında bir
sirr var ki, onu açıqlamaq çox vaxt aparardı.
Gelin ikinci qüsura keçek: göz ona çox yaxın olanı ve çox da
uzaq olanı görmür, ağıl ise bu baxımdan serhedlere malik deyildir.
Onun üçün yaxm ve ya uzaq anlayışı yoxdur. Bir anda o, göylere
ucala, ani de olaraq yere ene biler.
(_ Faktlara diqqet etsek melum olar ki, ağıl «yaxm» ve «uzaq»
ideyalannı üsteleyir. Çünki bu ideyalar yalnız maddiye aiddir. O,
ilahi anlayış olduğu üçün bu anlayışlardan uzaqdır. îlahi anlayış ise
Allaha mexsus demekdir.
Orijinalin nümunesi olan ise mexsus olduğu töreme seviyye-
sine qalxa bilmese do, ona yaxmdır.
Bütün bunlar senin ağlını bu hedis haqqında düşünmeye mec­
bur ede biler: «Allah Ademi öz benzeri kimi yaratmışdır». Lâkin
zenn edirem ki, hazırda bu sual etrafında daha da derine getmeye
ehtiyac yoxdur. }
Üçüncü qusur: göz perde arxasında olanı derk ede bilmir.
Ağıl ise çox asanlıqla Allahın dergahına ve ümumiyyetle, göyler
perdesi arxastnda olan hetta Cennete de çata biler. O en yüksek
186

187. dağları feth ede biler. O, bu dünyada olan ve dünyanın yaxmlığın-
da yerleşen her şeyi derk ede biler.
Şeylerin mahiyyeti ağıl qarşısmda sirli deyil. Onu örten, sirli
eden yalnız onun özüdür. Sanki bir göz qapağı kimi altında gizledi-
len gözdür. Biz bu meseleye daha geniş suretde üçüncü fesilde
müraciet edeceyik.
Dördüncü qüsur - göz şeylerin yalnız xarici quruluşunu göre
bilir. Yeni yalnız nümuneni ve formanı. Daxili alemi, mahiyyeti
ise görmek imkanına malik deyil. Ağıl ise şeylerin, sözün esil me-
nasında, daxiline qeder varıb onların sirrini, heqiqi mahiyyetini,
substansiyalannı, sebeb ve neticelerini, neden yarandıqlarım ve
nece yarandıqlarını, neçe ideal formaya malik olduqlarını, gerçek-
likdeki mövqelerini, bir-biri ile münasibetlerini müeyyen ede bilir.
Bu haqda çox uzun melumat vermek olar. Zennimce, qısa ve lako­
nik olsa, daha yaxşıdır.
Beşinci qüsur - göz yalnız mövcud olanın müeyyen hissesini
göre bilir. Diğer qavradılan anlayışlar ise onun görme xaricindedir.
Eyni zamanda o ne iyi, ne sesi, ne dadı, ne istini, ne soyuğu,
ne de qavramanı ehtiva ede bilir.
Xeyr, bütün daxili xüsusiyyetler onun üçün yaddır. Yeni şad-
lıq, xoşbextlik, narazılıq, qemginlik, ağrı, razılıq, sevgi, irade, güc,
bilik ve s. kimi anlayışlar.
Belelikle, gözün imkanlaırı mehduddur. O, rengler ve forma­
lar dünyasının daxili alemine vara bilmir.
Ağıl ise biz qeyd etdiyimiz varlıqları ve hetta onlardan da giz­
li ve pünhan olan anlayışları görüb derk ede bilir ve hetta inandı­
rıcı miihakimeler yürüde bilir.
Onun üçün şeylerin daxili sirri agah olur. Gizli formalarda öz
sirrini saxlaya bilmir. İndi ise mene de ki, hansı haqla fiziki göz
ağılla beraber «işıq» adlandınlmağa layiq ola biler. Bu, qetiyyen
mümkün deyil! Bu, sadece olaraq, nisbi işıqdır. Ağılla müqayisede
iso zülmotdir.
Göz, sadece olaraq, ağılın cesusudur. Ağıl ondan müeyyen
malumatları, xüsusen reng ve formalar haqqmda anlayışları elde
etmesi üçün istifade edir. Göz ağılın quludur ve o, öz ağasına me-
lumatlar ötürdükden sonra ağıl öz dorketme qanunlarına esaslana-
raq, müeyyen mühakimeler yürüdür.
Eyni zamanda bütün diğer qavrama xüsusiyyetleri de ağılın ce-
suslan hesab edile biler - texeyyül, fantaziya, yaddaş, xatırlama.
187

188. Ağıla quliuq eden başqa xüsusiyyotîer d© mövcuddur. Ağıl onlan
idare edir vo onların arasında bir zadegan olaraq S0rb0st suretde ho-
reket edir. O, öz oyanlarını ona itaot etmeye mocbur edir. Lâkin bu
haqda uzun-uzadı mühakime yürütmok çox vaxt apara bilor. Hom
do biz bu haqda monim «Biliklor haqqında düşüncolor» adlı eseri-
min yer aldığı «Ağılın xozinosi» adlı kitabda molumat vermişik.
Altıncı qüsur - göz obodi olanı görmür. Onun gördükİ0ri mad­
didir, Maddi iso obodi ola bilmoz. Ağıl iso maddi olmayan, yoni
fani olmayanlardan da başqalanm göro bilir.
Düzdür, ağılın özünün do qobul etdiyi anlayışların müoyyon
hoddi vo sonu var. Lâkin ağıl hom do sonsuz vo obodi olanları da
qebul edo bilir. Bu haqda uzun-uzadı danışmaq olar. Lâkin ogor
son bir misal eşitmok istorsonso, cobrdon nümuno çokmok olar.
Bu elmdo ağıl çoxsaylı roqomlor qobul edir. Çoxsaylılıq iso obo-
diyyotdir. Daha sonra o, 2-3 saylı roqomlor do qobul edir vo bu­
rada da müoyyon hodd yoxdur.
Eyni zamanda ağıl onlar arasındaki münasibotlori do dork
edir. Burada da hodd yoxdur. Nohayot, o, şeylor haqqında bilgisini
do dork edir. O, noyi bildiyini vo no qodor bildiyini dork edo bilir.
Bunun özü do sonsuzluğa qodor vara bilor.
Yeddinci qüsur - göz böyüyü kiçik kimi görür. O, güneşi nel-
boki boyda, ulduzları iso qepik boyda görür. Ağıl iso başa düşür ki,
günoş vo ulduzlar görünenden çox-çox böyükdür. Göz üçün ulduz-
lar horokotsizdir. Lfşaq iso olduğundan böyük görsenmir. Ağıl iso
başa düşür ki, uşaq böyüdükce onun boyu da artır, kölgo genişle­
nir, ulduzlar iso uzun mosafe qet edorok horokot edir.
Peyğomberimiz, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun,
Cobrailden soruşmuşdur: «Günoş horokot edir?». Cebrail cavab
verib: «He - yox». «Bunu neco başa düşok?» - deyo peyğember
soruşduqda o, belo cavab verib: «Monim ho vo yox sözlerim ara­
sından beş yüz il forq keçdi». Beleliklo, gözün qüsurlan hoddon
artıq çoxdur. Ağıl ise çox-çox uzaqlara vara bilir. Son deye biler­
sen ki, ağıllı insanlar da çoxsaylı sohvlor ede bilir. Mon iso buna
belo cavab vero bilerdim. Onların toxoyyül vo fantaziyaları bozon
müoyyon mühakimolero sobob olur ki, insanlar sohvon onu ağılla
elaqelendirirler.
Qısası olaraq deyo bilorik ki, bü cür qüsurların esas sebobi
daha aşağı soviyyoli anlayışlardır. Bu haqda monim «Biliklorin öl­
çüsü» ve «Anlamaq sonoti» osorleriro İe geniş molumat verilir.
188

189. Ağıl toxeyyül V0 fantaziyasından azad olduqda heç bir S0hv ed0
bilm0z. Çünki o, şeylori olduğu kimi görüb derk edir.
Ağılm toxoyyülünden uzaqlaşması çox ç©tin m0S0İ0dir. Yal­
nız ölümd0n sonra mümkün olub esil kamillik zirvesine ucalır.
Belo olduqda is© sehvler perdesi götürülür. Gizlinler aşkar olur.
V0 hor kes özü üçün topladıqlarını derk edir: «Bu, neco bir kitab
imiş! O, bizim heç bir kiçik vo böyük günahımızı nozordon qaçır-
madan hamisini sayıb yazmışdır!» (Quran, 18:49). «Artıq bu gün-
don gözündon pordoni götürdük. Son bu gün sorrast görürsen!»
(Quran 50:22).
Beloliklo, pordo arxasında gizlonon toxoyyül vo fantaziyala-
rın mohsuludur. Bu sobobdon şoxsi fantaziyaların qurbanı olanın
aldanışları vo sohv düşüncolori ona deyir: «Ey Robbimiz! Biz gör­
dük, eşitdik. îndi bizi qaytar ki, yaxşı işlor görok! Biz (Sonin voh-
daniyyotino) tam yoqinliklo inandıq» (Quran, 32: 12).
Bu eşitdiklorimizdon başa düşdük ki, hisslo göz arasında mü-
qayiso aparsaq, işıq sözü gözo daha uyğun olanıdır, ağıl iso gözo
nisboton işıq sözüno daha çox layiqdir. Bu iki anlam arasında elo
böyük forq var ki, mütleq ağılı işıq sözüno layiq olan varlıq kimi
qobul etmoliyik.
2 .Q u ran ağılın günoşi kim i
İndi iso son bilmolison ki, insan ağlı hor şeyi düz görso do,
şeylor müxtelif yönümlü ola bilor. İnsanın ağlı bir sıra hallarda
müoyyon biliklorlo ilkin yaranışından silahlanıb. Mosolon, aksio-
matik hoqiqotlordo mohz beledir.
Misal üçün, buna sitat olaraq belo anlayışları göstormok olar
ki, bir oşya hom var, hom do yox ola bilmez. Vo yaxud hor hansı
mühakime eyni anda hem heqiqot, hom do yalan ola bilmez. Vo
yaxud hor hansı oşya haqqında olan mühakime elo eyni başqa oşya
üçün do keçorlidir. Vo hisse olduğu yerde mütleq tam olmalıdır.
Misal üçün, qara haqqında bilgi olduğu yerde rong haqqında
da anlayış olmalıdır. Bu, «insan» vo «heyvan» anlayışlarına da aid
edilo bilor. Lâkin bunun eksini iroli sürmek düzgün deyil. Yeni
rong anlayışı öz arxasmca «qara» anlayışını ehtiva etmir. Vo yaxud
«heyvan» anlayışının arxasında «insan» anlayışı gizlonmoyib.
Bir çox misallar getirmek olar ki, buradaki anlayışlar bir-biri
ile mütloq surotdo olaqolidir. Müeyyen hallar da var ki, onun haq-
qında ağılda toossürat oyatmaq üçün ağılı sözün osil monasında
oyandmnaq, canlandırmaq gorokdir.
189

190. 1 Bu hallara misal olaraq çetin elde edilen teoremleri göster­
mek olar. Bu teoremleri elde etmek üçün ise beyin felsefenin dia-
lektikasının (kelam) imkanlarından istifade etmelidir. Belelikle, in­
san beyni, ağlı yaxşı görsün deye, o, felsefenin şüası ile işıqlandı-
nlmalıdır. 0n böyük felsefe ise Allahın sözü (kelam) ve elbette
ki, Qurandır.
Mehz bu sebebdendir ki, Quran ayeleri göze güneş İşığı la­
zım olan qeder beyine lazımdır. Çünki güneş şüası olmadan insan
göre bilmez.
Bu baxımdan «işıq» anlayışı daha çox Qurana aiddir. O sanki
bir güneş kimi her yeri işıqlandınr.
Belelikle, Quran bir güneşdir, ağıl, gözün İşığı baxmadır. Bu­
radan ise bu ayenin menasını da açıqlamaq olanJ«vl//tf/2tf, Onun
Peyğemberine ve nazil etdiyimiz nura (Qurana) iman getirin»
(Quran, 64:8). Başqa bir ayede ise deyilir: «Size Rebbiniz terefın-
den delil gelmişdir. Biz size aydın bir nur endirdik» (Quran,
4:174).
3. G ö rü n e n ve görünm eyen d ü n y a la r ve o n ların şü aları
İndi ise sen bildin ki, iki cür göz var: xarici ve daxili. Onlar­
dan birincisi hissler aleminin, özünemexsus dünyanın gözüdür.
Daxili göz ise başqa göze mexsus olub Allahın dünyasına mexsus-
dur. Her iki gözün özünemexsus güneşi ve İşığı var. Onların kö-
mekliyi ile ise gözler kamillik zirvesine qeder ucala bilir. Bu gü­
neşlerden biri xarici, diğeri ise daxili mahiyyet daşıya bilir. Onlar­
dan birincisi görünen dünyaya mexsus olan Güneşdir. O, hisslerle
duyula bilir. O biri güneş ise gizli olan Allahın dergahına mexsus
olan Quran ve Allahın diğer müqeddes kitablarıdır. j
Bger sen bunu özünde hiss etmisense, Allahın dergahının qa-
pılari üzüne açılıb. Bu dünyada ele deyerler var ki, bütün dünya
onun yanında deyersiz görünür.
O dünyaya seyahet etmeyen, özünü o dünyanın esiri etmeyen
insan vehşi heyvandır. Ve o, bizim yaşadığımız cemiyyetden çox-
çox uzaq düşmüşlerdendir. Onun veziyyeti heyvanın veziyyetin-
den de ağırdır. Çünki heyvana Allah-teala o görünmez dünyaya
uçmaq üçün qanadlar vermeyib. İnsana ise o dünyaya uçmaq üçün
qanadlar verilmişdir. Quran bu insanlar haqqında bele buyurub:
«Onlar heyvan kimidirler, belke de (ondan) daha çox zelal'etde-
dirler» (Quran, 7:179).
190

191. Qabıq meyveye, forma ruha, ideyaya, zülmet İşığa, derinlik
yüksekliye qeyri-mütenasib olduğu kimi bu hissler alemi, bu dün­
ya da Allahın dergahına ele mütenasibdir. Bu baxımdan Allahın
dergahı daha ayrı dünya ve ya ruhlar dünyası, işıq dünyası adlan­
dığı halda, onun eksi olan maddi dünya ise zülmet dünyası sayılır.
Lâkin bele düşünme ki, ali dünya deyende biz göyleri nezerde tu-
turuq. Herçend ki, onlar da bizim dünyaya nisbeten daha «yüksek»
sayıla biler.
Bu göyler bizim qavramamız, derk etmemiz üçün heyvanlara
açdığı imkanlar qeder imkanlar açıb. Lâkin insan Allahın derga­
hını hele ki, aça bilmir. Bu ayet heyata keçene qeder onun içine
daxil ola bilmez: «Yer başqa bir yerid, göylar da başqa göylarla
avaz olunacaq» (Quran, 14: 48).
Hiss ve texeyyül alemine daxil olan her şey, hetta göyler de
onun üçün yer sayılır. Göy ise hissden kenar anlayışdır. j
Allah dergahına ulaşmaq isteyen her bir zevvar üçün bu, ilkin
merheledir. Çünki insanlıq heyatm dibinden en uca zirveleri def
etmelidir. Lâkin meleklerde ise veziyyet tamam başqa cürdür. On­
lar Allahın dergahında - Cennetde yaşayaraq yuxandan aşağı biz-
lere baxırlar. Allahın mübarek peyğemberi Mehemmed, ona Alla­
hın xeyir-duası ve salamı olsun, bele demişdir: «Allah yaratdıqla-
rım zülmetde xelq etmişdir. O, İşığı onların üzerine daha sonra sa-
lıb» ve «Allahın melek adlandırılan mexluqatı vardır ki, onlar iş­
leri özlerinden yaxşı bilirler».
Belelikle, Allahın dergahına ucalan peyğemberler öz meqsed-
lerine çatdıqdan sonra oradan yere nezer salıblar. Allahın dergahın­
da olub ona yaxın bulunanlar ise görünmez alemin açarına malikdir-
ler. Men onu nezerde tuturam ki, onların mövcud olduğu alemde
şeylerin sebebi hiss alemine qovuşur. Çünki o, hiss aleminin neti­
cesinden biridir. Nece ki* eşyadan kölge, ağacdan meyve yaranır, i
sebebden de netice yaranır. Neticenin açarı mehz sebebdedir.
Mehz buna göre hiss alemi Allah dergahının bir eksidir.
Bunu izah etmek üçün ise «şüa», «lampa» ve «ağaç» sözlerinin
menasını şerh etmek gerekir. Senin üçün bü müqayiseni aparmaq
uyğundur. Müeyyen menada müqayişenin ne ile apanldığı ehe-
miyyet daşıyır. Yeni müqayise aparılanm yaxın ve uzaq olduğu
ehemiyyet daşıyır. Bu haqda sohbet açsaq, biz çox derin menalara
vara bilerik?)Onu en derin meqamlara qeder derk edenler Quranın
heqiqi mahiyyet nümunelerini derk etmiş ola bilerler.
191

192. Yuxarıda qeyd etmişdim ki, özünü ve etrafdakılan gören işıq
adına daha çox layiqdir. Lâkin bundan elave başqalarını işıqlandı-
ran bu ada daha çox layiq ola biler. Bu cür ad «nurlu çıraq» (Qu-
ran, 33: 46) kimi de adlandırıla biler. Çünki işıq yalnız özü öz üze­
rine qonmur. Belelikle, bu, peyğemberlik ruhu daşıyan anlayışdır.
Çünki onun kömekliyi ile bilik şüası bu müti dünyaya yayılır. B'U
da Allahın Mehemmed Peyğembere, ona Allahın xeyir-duası ve
salamı olsun, verdiyi adın - «nurlu çıraq»ın (Quran, 33: 46) mahiy-
yetinin açılmasında esas anlayış ola biler. O ki qaldı ariflerle pey-
ğemberlerin ferqine, bu ferq çoxsaylıdır.
Yeni çıraq ile ateşin arasında olduğu kimi ariflerle peyğem-
berlerin arasında böyük ferq vardır. Çünki ateş çırağı işıqlandınb,
onu heyata getirir.
Bütün çıraqlar daha böyük ateşden, ziyadan qidalanıb ateşlenir.
Qadir Allah peyğemberlik İşığı haqqında bele buyurmuşdur: «Onun
yağı, özünd od toxunmasa da, sanki işıq saçır!» (Quran, 24: 35).
Ona ateş toxunduqda ise «alemin İşığı» (Quran, 24:35) olur.
Şübhesiz ki, beşeri ruhlar üçün ateş menbeyi ali ilahi ruhlar sayı­
lır. Bu haqda Bli ibn Bbu Talib ve ibn Abbas bele melumat ver­
mişler: «Allahın yetmiş min simaya malik meleyi var. Her simada
yetmiş min ağız var. Her ağızda yetmiş min dil var. Ve onlar -
«Cebrail ve melekler sef-sef duraraq» (Quran, 78: 38) Allahı vesf
edirler. Bu zaman beşeri ruhlar, eger onlar temizliklerini saxlayıb-
larsa, «ateşle» (Quran, 28:29) müqayise oluna bilerler. Ateşlen­
mek ise yalnız «...dağ terefde» (Quran 28:29; 19:52) baş verir».
f Gel indi beşeri işıqları ateşlendiren ali işıqları, onların bir-biri
ile olan temasını, hansı ardıcıllıqla yanmasını nezerden keçirek.
Bu zaman en yaxın sayılan menbe işıq sözüne en layiqlisi sa-
yıla biler. Çünki o, onların arasında mövqece en yükseyidir. Bele­
likle, bu dünyada olan hisslerin yerleşdirilmesi yalnız ay İşığını
gören, pencereden ay İşığının güzgüye nece düşdüyünü müşahide
eden, oradan ise eks divara şüa kimi yönelen ve en sonda döşe­
meni işıqlandıran şüam gören insan vasitesi ile olur. Yeni döşe­
meye düşen işıq öz mövcudluğuna göre divara düşen İşığa, divara
düşen işıq güzgüye, güzgüye düşen işıq aya, ay ise o biri dünyaya
- haradan ki, güneş işıq saçır - minnetdar olmalıdır. Başqa cür de­
sek, bu dörd şüadan her biri ardıcıl olaraq biri diğerinden daha
yüksek mövqede dayanır. Bn yuxarıda olanı en aşağı olanından öz
mövqeyino göre ferqlenir ve onlardan heç biri diğerinin mövqe-
yine iddia ede bilmez, j
192

193. Mön isterdim ki, sen bileşen ki, daxili gözleri olan insanlar en
ali işıqlar dünyasında da müeyyen mövqe ve merhelelerin oldu­
ğundan xeberdardırlar. Onlardan en yüksekde duranlar ise en son
hedde duran şüadır. Yeni İsrafil öz mövqeyine göre Allaha daha
yaxındır. Onların arasında Allaha daha yaxın olanı öz şüasını Ulu
Tanrıdan alır, eyni zamanda eleleri de var ki, insanlara en yaxınt-
dır. Onlann arasında çoxsaylı mövqe ve merheleler mövcuddur.
Buna baxmayaraq, burada müeyyen ardıcıllıq ve nizam-intizam
var: «Bizden (meleklerden) ele birisi yoxdur ki, onun müeyyen bir
yeri olmasın» (Quran, 37:164) ve «Heqiqeten, biz sef-sef dururuq
ve Allahı teqdis edib, şenine terifler deyirik» (Quran, 37:165-166).
5.B ütün şüa m orhololoriniıı m onboyi - A llahdır
) Men isterdim ki, sen bileşen ki, şüaların hansı seviyyede ol­
masından asılı olmayaraq, ucalma mövqeleri hedsiz deyildir. Onlar
müeyyen merheleye qeder, daha doğrusu, başlanğıc menbeye qe-
der yüksele bilirler. Başlanğıc merhele ise özü-özlüyünde şüadır.
Onu heç ne işıqlandırmır. O, özü her şeyi ardıcıllığa ve sıraya
düze bilir.
İndi ise sualıma cavab ver - işıq sözü daha çox neye uyğundur?
Öz menbeyini etrafdan götürene, yoxsa özü-özlüyünde ateşlenib et­
rafını işıqlandırana? Men inanmıram ki, sen doğru cavabı tapa bil-
meyesen. Demeli, sen bele bir neticeye geleceksen ki, «işıq» anla­
yışı daha çox ali şüaya, yeni en yüksekde duran ve etrafındakilan
işıqlandırana aiddirJMen tereddüd etmeden ve cesaretle deye bile-
rem ki, işıq anlayışı ilkin başlanğıc istisna olmaqla, metaforadan
başqa, bir şey deyildir. Çünki onlann mahiyyetine derinden varsaq,
onlar özü-özlüyünde heç bir işıq xüsusiyyeti daşımırlar.
Onların İşığı başqa menbeden götürülmüş bir borca benzeyir.
Bu borca götürülmüş işıq ise cismin özünde heç bir desteye malik
deyildir. Düşün ki, bir insan paltar, yeher, at borca götürse, onu
dövletli saya bilerikmi? Belke, bu borcu veren dövletli olandır. 01-
bette ki, sualin cavabı ikinci hissededir. Şübhesiz ki, bore alan ele
özü-özlüyünde kasıb olaraq qalır. Bore veren iso dövletli olandır.
Belelikle, heqiqi işıq mehz Odur. Onun elinde rehm ve emr
var. O, evvelce işıq verir, daha sonra bu İşığın sönmemesine neza­
ret edir.
Onun yaradanı yoxdur. Heç kes onun üzerinde sahib deyil.
Qul özünün ve sahib olduğu her şeyin ağasına mexsus olduğunu
193

194. başa düşon kimi, insanlar da İşığın vo onun işıqlandırdığı hor şeyin
Ulu Yaradana moxsus olduğunu başa düşmolidirlor.
Beloliklo, artıq son bilirson ki, İşığın hansı morhololori var vo
o, neco tozahür edir. İndi iso son bilmolison ki, mövcudsuzluq qe-
dor zülmot heç no yoxdur. Çünki oşya qaranlıq ona göre adlanır ki,
kiminso nozorini işıqlandırmır. O, görünmesi gerekon halda gö-
rünmür. Baxmayaraq ki, mövcuddur.
O ki qaldı hem özü üçün, hem do başqa anlayışlar üçün qeyri-
mövcud olanlara bu, zülmotin on yüksek növüdür. O, gerçokliyin
tam eksini teşkil edir. Gerçeklik iso işıqdan qidalanır. Bir eşya
özü-özlüyü üçün mövcud olmasa, o, başqaları üçün do mövcud ola
bilmez.
. Eyni zamanda gerçeklik müxtolif seviyyoloro malikdir. Yeni
özü-özlüyünde mövcud olan vo öz mövcudluğunu başqasınm möv-
cudluğundan olde eder. Bu cür eşyalar bore götürülmüş anlam daşı-
yır. Çünki onlar özü-özlüyündo mövcud deyiller. Başqa cür desek,
onlar mahiyyetce esi qeyri-mövcudluğu teşkil edirlor. İstenilen ger­
çeklik - hansı ki, öz mövcudluğunu başqasından bore götürür - heqiqi
gerçeklik sayıla bilmez. Bayaq qeyd etdiyim dövletli ve bore alan mi­
salini xatırlamaq kifayetdir. Buna uyğun olaraq deye bilerik ki, esi
gerçeklik Qadir Allah olduğu kimi, heqiqi işıq da Qadir Allahdadır.
8. H eq iq e tlerin heqiqeti
Bu nöqteden Allahı derk edenler heqiqi mahiyyetlere ucalır-
lar. Nece ki, dereden dağa ucalan kimi.
Ucalmanın sonunda ise onlar Allahdan başqa, heqiqi mövcud
olanın olmadığını derk edirler: «Allahdan başqa, har şey mahva
mahkumdur» (Quran, 28:88). Lâkin heç bir şey qefıl olaraq mehv
olmur. Bu, müeyyen zaman çerçivesinde baş verir ve onu mehv
olan adlandırmaq daha düzgün olardı.
Allahdan başqa, her bir şey ayrılıqda götürülse, qeyri-mövcudluq
kimi derk edile biler. Lâkin eyni zamanda o, Qadir Allahın varlı­
ğından qidalanan bir mövcudluq kimi de mövcuddur.
[ Beloliklo, gerçeklikde mövcud olan Allahdan qida alır. Bu,
ona göre baş verir ki, her bir şeyin iki terefı var - özünemexsus te-
refı ve Allaha mexsus olan terefı. Özünemexsus terefı qeyri-möv-
cud olan terefdir. Allaha moxsus teref ise mövcud olandır. J
Mehz bu sebebden Allahdan başqa, mövcud olan yoxdur ve
İlahiden başqa, her şey mehv olur.
194

195. Bunu derk edenlere (ariflere) Sonuncu dirçelişi bilmek teleb
olunmur: «Bu gün hökm kimindir? Bir olan, qadir olan Allahın!»
(Quran, 40:16). Çünki bu ses daim onlann qulağında cingildeyir.
Onlar hem de ferqine varmırlar ki, «Allahu okbor» (Allah böyük-
dür) Onun her şeyden uca ve qadir olduğuna işaredir. Allah özü qo-
rusun! Çünki bütün mövcud olanların arasında Onunla qüdret ve bö-
yüklüyüne göre müqayisoye gelecek heç bir şey yoxdur. Heç kes
Onunla beraber mövcud ola bilmez. Mövcudluq yalnız Onun eks
gücü ola biler.
) Bu sözlerin menası odur ki, O, mütleq derecede Böyükdür. >
Ve hetta burada böyük sözü de onun qüdretini ifade etmek gücüne
malik deyil. Çünki Allahdan başqa, heç kes onun özünü tam şekil­
de dork ede bilmir. Bu haqda bütün fikirlerimi men «Allahın gözel
adlarının menası vo ali meqsodi» adlı kitabımda açıqlamışam.
Aqiller Ulu Yaradana qovuşduqdan sonra bir sesle deyirler ki, on­
lar Bir Heqiqetden başqa heç ne görmoyibler. Bezileri bu fikre
derk etme, diğerleri ise tecrübe vasitesile nail olublar.
Sonuncu üçün bir çox meselelerin mahiyyeti Onun mütleq
varlığı ve Onun dergahında eriyib gedir.
Onlar bununla böyük teeccübe uğrayır ve Allaha zikr etmek-
den başqa, heç bir diğer bacarığa nail ola bilmirler. Onlar hetta öz­
leri özlerini unudurlar. Onlar üçün Allahdan başqa, heç ne olmur. İ
Onlar sanki bir serxoşa benzeyirler. Onların eqli de serxoşluq seh-~
rinde öz gücünü itirir. Onlardan biri (Obu Mensur ol-Hellac) bele
qışqırıb: «Heqq menem», diğeri ise (Obu Yezid Bistami) bele de­
mişdir: «Men ne qeder de qüdretli ve böyüyem, bu geyimde Al­
lahdan başqa, heç ne yoxdur».
Onların sorxoşluğu vaxtı olan sevgileri unudulmalı ve gizle-
dilmelidir.
Onların serxoşluğu keçdikdon sonra iso onlar yeniden öz ev­
velki veziyyotlerine qayıdırlar. Ve Allahın iradesini başa düşürler
ki, yaşadıqları hal Allahla bütövleşmek deyildi. Onların veziyye-
tini bu misralarla ifade etmek olar:
Men bütün varlığımla sevenem,
Bütün varlığım ile sevdiyim ise ele men özümem.
Oger bir insan ömründe ilk defe güzgüye baxırsa, o, güzgü-
deki eksi güzgünün eksi kimi qebul edir ve bunu özüne benzedir
195

196. Bir başqası ise şorab dolu qod©h© baxıb bel© düşün© bil©r ki, bu
ş©rab r©ngli boş q©d©hdir. 0g©r bu fikir onun üçün adi v© vacib bir
düşünc©y© çevrils©, o, bu fikir burulğanında itib bata bil©r:
Ş©rab v© q©d©h - h©r ikisi ş©ffafdır,
Onlar o q©d©r b©nz©rdir ki, fikri dolaşdırır.
Sanki şüş© yoxdur, yalnız ş©rab var,
B©lk© d©, ©ksin© - ş©rab yox, yalnız şüş© var.
Ş©rab q©d©hdir v© «ş©rab sanki q©d©hdir» ifadolori arasında
böyük f©rq var. Bel©likl©, bu hala düşen insan üçün bunu metafora
dilind© «birl©şm©», reallıq ifadesi il© is© «oxşatma» adlandırmaq
olar. Bu h©qiqi mahiyyot arxasında is© bizim mühakim© yürüd©
bilm©y©c©yimiz sirrlor gizlodilir.
7. «A llahın sim ası». B u işıqların A llah İşığı il© elaqosinin
daha müf©ss©l şerhi
Mümkündür ki, s©n Allahın nurunun yer İşığı il© nec© ©laq©-
londiyini bilmok ist©yirs©n. Bilm©k ist©yirs©n ki, o dünyada sima
nec© olur.
V© sen inkar etmezsen ki, Allah nurdur v© Ondan başqa, işıq
yoxdur. V© bütün işıqlar Odur. V© ©g©r O, işıqdırsa, n©üçün ©şyalar
tezahür edir vo yaxud hansı sobobden onlar tozahür edir? Daha d©-
rino getsok is© onların t©zahür etmesind© noy© minn©tdar olmaq la­
zımdır? Bu elo bir işıqdır ki, ondan sonra işıq yoxdur v© onun İşığını
yandıran v© ona m©nb© veron d© yoxdur. O, özü-özün© alışıb yanır
v© özü üçün alışıb yanır. Bu yalnız ilkin başlanğıc üçün keçorli olan
xüsusiyy©tdir.
V© son bilirson ki, yer vo göy iki ©sas İşığa bürünüb, görünon
xarici İşığa v© daxili İşığa. Bu sözlor arxasında is© men hissi v©
ağılı nozord© tuturam.
Birinci növ işıq görünen işıqdır v© o, günoşd©, ayda, ulduzlarda
olur. Onlar yerin üzerin© düşerek, r©ngl©ri v© çalarları görülen edir.
Bu, ©sason yazda baş verir. Onlar t©bi©ti, heyvanlan, ©şyalan bütün
mövcudluqları il©nezer© çarpdırırlar.
Bu işıqlar olmadan n© bir r©ng, n© d© bir forma tozahür ed©
bilor. Eyni zamanda bütün forma v© ölçülor öz rengin© gör© d©rk
edilir. Çünki rengsiz noyis© dork etmek qeyri-mümkündür.
O ki, qaldı ağıla aid olan ideal şüaya, ist©r bu ali dünya, ister-
196

197. de meleklerin substansiyası V0 maddi dünya olan aşağı dünya
ondan uzaq deyil. Bütün heyvani vo insani dünya buradan öz pa­
yını alır. Aşağı dünyada olan sıralanma insan İşığına göro, ali dün­
yada olan sıralanma iso molok şüasına göro müoyyon edilir. Bu sı­
ralanmaya Quran ayolerindo işaro vardır: «O, sizi yerddrı yaradıb,
orada sakin etdi» (Quran, 11:61). «(Allah) onları özlerinden ev­
velkiler kimi yer üzünün varisleri edeceyini, onlar üçün onların Al­
lahın özü beyendiyi dinini möhkemlendireceyini... ved buyurmuş-
dur» (Quran, 24:55). «Sizi yer üzünün varisleri edir» (Quran,
27:62) vo «Men yer üzünde canişin yaradacam» (Quran, 2:30).
Beloliklo, son görürsen ki, ovvoldon axıra hom xarici, hom
do daxili şüalar zongindir. Eyni zamanda aşağı soviyyeli şüalar bi­
rinden diğerine keçir. Nece ki, çıraqdan çıxırlar. Çıraq iso öz-özlü-
yündo peyğomborlik İşığıdır.
Vo fövqeltebii peyğomborlik ruhları öz işıqlarını ali ruhdan
alırlar. Nece ki, çıraq öz İşığını alovdan alır. Ali işıqlar ise sıralan­
maya uyğun olaraq bir-birinden işıq alırlar. Bu işıqlarm monboyi
işıqların çeşmosi olan Qadir ve Bir olan Allahdan gelir. Bütün işıq-
lar Ondan bore alınıb. O, hoqiqi işıqdır. O, hor şeydir. Xeyr, O
neinki hor şey, hotta mahiyyotdir. Ondan başqa, heç ne esi mahiy-
yoto malik deyil. Başqalarında olan mahiyyot ise yalnız nisbi ma-
hiyyot daşıyırjMohz bu sebebden Ondan başqa işıq sayıla bilmez.
Diğer başqa ışıqlar Onun eks torofıni teşkil edir. Bu eks teref do
yalnız Qadir Allaha mexsusdur.
[ Beloliklo, bütün simalar yalnız Ona yönelib vo Onun terefine
istiqametlenibler - «Hansı terefe yönelseniz (üz tutsanız), Allah
oradadır» (Quran, 2:115). Bu sobebdon ondan başqa, ilahi yoxdur.
Çünki ilahilik ele bir anlayışdır ki, hor kes ibadet vaxtı üzünü Ona
çevirir. O - Allahdır. Sima deyerken mon insan qelblerini nozordo
tuturam. Çünki mohz orada işıq ve ruh yerleşir. Xeyr, «Ondan baş-
qa, Allah olmadığı kimi» «Ondan başqa da mahiyyot yoxdur».
Çünki O, ele bir anlayışdır ki, biz istenilen meqamda yalnız Ona
işaro edo bilorik. Sen hor defo noye iso işaro etdikde senin işaren
mahiyyetee ona ünvanlanıb. Hotta sen bu hoqiqoti bilmesen do,
bu, biz söylodiyimiz kimidir. İşıq şüasını gösteren hor bir insan is-
ter-istemoz günoşe işaro etdiyi kimi, bütün şeylerin mahiyyeti do
Allahla bağlıdır.
Mohz bu sobebdon «Allahdan başqa Allah yoxdur» ifadesi bir
çox insanlar üçün tekallahlığa işarodir. Seçilmişler üçün bu sözü
197

198. bel© ifade etmek olar: «Ondan başqa, mahiyyet yoxdur». Birinci
ifade daha çox ümumi anlam daşıyır. İkinci ifade ise mexsusi olub
Allahın tekliyim ifade etmek üçün daha uyğun, daha deqiq, daha
mütleqdir. Bu sözü ifade ve derk eden insanlar Allahın teklik ve bü-
tövlük dergahına daxil olur.
r Allahla bütövlük şahlığı bende üçün ucala bileceyi en yüksek
zirvedir. Bundan uca ve ali bir meqam yoxdur. Çünki «ucalmaq
anlayışı özü de çoxmenalı olub nisbi mena daşıyır. Burada iki mer-
hele var: hara ucalmaq ve haradan ucalmaq.
Lâkin bu çoxluq aradan qalxıb birleşme baş tutduqda nisbilik
de aradan qalxır ve «haradan», «hara» anlamları da öz çoxmenalı-
lığını itirir. Burada ne hündürlük, ne derinlik, ne yuxarı, ne de
aşağı menaları qalır. Ruh en alini derk etdikden sonra öz yükseli­
şini de saxlayır. Çünkü bu meqamdan yüksek heç ne yoxdur. Eyni
zamanda Onun olduğu mekanda çoxluq anlayışı da yoxdur. Çoxluq
da itdikden sonra ruhun yükselişine heç bir ehtiyac yoxdur. Oger
bu meqamda her hansı bir yerdeyişme baş verdikde yalnız yuxarı-
dan aşağı ola biler. Yeni « daha aşağı göylere enme» ola biler. Bu
da bir qeder nisbidir. Çünki ali üçün yükselişin en aşağı meqamı
da böyük meqam sayılır, i
Bu meqsed meqsedîerin meqsedi sayıla biter. Bu axtarış yal­
nız kamil biten ruhlar üçün olan axtarışdır.
Bu haqda bilgiler çox sirli saxlanılır ve yalnız her şeyi bilen1
Allaha mexsusdur. Ve bu sebebdendir ki, bu sirler haqqında anla­
yışı olanlar nese dedikde bilmeyenler terefından inkar olunur.
Ariflerin «daha aşağı seviyyeye enme» anlamı çox maraqlı
şekilde şerhe sebeb olmuşdur. Onların fıkrince, bu, meleklerin
göyden yere enmesidir. Aqillerden biri ise bu mesele ite bağlı
daha maraqlı bir şerh vermişdir. Allahın ilahi birliyine nail olmuş
bu aqil bete demişdir ki, "daha aşağı meqama enme" Allaha mex-
susdur. Bu eniş - Onun enişidir. Sebebi ise fiziki fealiyyeti berpa
edib orqanları fealiyyete getirmekdedir. Ve Mehemmed Peyğem­
ber, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, hedisde bu barede
bete demişdir: «Men Onun eşiden qulağı, gören gözü ve danışan
diliyem».
Ve eger Peyğember Allahın eşiden qulağı, gören gözü, danı­
şan dilidirse, demeli, yalnız Odur - gören, eşiden ve danışan. Mu-
saya ünvanlanmış sözlerde buna işare edilib: «Men xeste idim, sen
ise meni ziyaret etmirdin» (Matfeyden, 25-43).
198

199. Buna uyğun olaraq bu möminin fiziki fealiyyeti ali göylerden
gBİir. Onun hissi ise meselen, görme v b eşitme kimi daha yüksek­
lerde yerleşen göylerden gelir. Ağıl ise bunlardan da yükseklerde
olan göylerden gelir. Bu göylerden ise daha yükseklere qalxaraq
Allahın dergahına ucala bilir. Burada ise onu yeddi pille gözleyir.
Bura Allahın her şeyi idare etdiyi meqamdır.
Zonnimce, bu izahlara son vermeyin meqamı çatıb.
8. B u şüalarm A llahla olan olaqesi: en sade ifade ve izahlar.
Mümkündür ki, sen bu sözlerin menasını tam olaraq derk ede
bilmemisen. Menim bütün cehdlerime baxmayaraq, ola biler ki,
seni yorsun.
Bax, mehz bu zaman senin anlamına daha yaxm olan senin
zeifliyine çevrilecekdir. Allahın göylerdeki ve yerdeki işıqjolması
yalnız görünen işıqla müqayise zamanı melum ola biler. Yazda /
sen gün İşığında tebietin rengarengliyine baxarken bele düşünür­
sen ki, sen yalnız rengleri görürsen. Meselen, yaşıl otlara baxar-
ken bele fıkirleşirson: «Men otlardan başqa, heç ne görmürem».
Çoxları bele düşünüb, bele mühakime yürüdürler. Onların fıkrin-
ce, reng heç bir mena ehtiva etmeyen sözdür. Ve rengde rengden
başqa, heç ne yoxdur.
Belelikle, onlar İşığın varlığını inkar etmiş olurlar. Çünkü mehz
o, eşyaları görünen edir. Lâkin gün batıb qaranlıq çökdükde ise bu in­
sanlar başa düşürler ki, işıqla qaranlıq arasında böyük ferq vardır ve
işıq bir formadır. Ve İşığı rengden ayırmaq qeyri-mümkündür. Çünkü
onu reng olmadan hissle qavramaq qeyri-mümkün olur.
Oger bütün bunlar sene aydın oldusa, bilmelisen ki, daxili
göze malik olanlar her şeyde Allahın varlığını göre bilerler. Müm­
kündür ki, bu meselede daha çox ireli gedenler bele desin: «Men
heç neyi görmezden önce Allahı görmüşem». Çünki bezileri ob-
yekti gördükden sonra Allahı, bezileri ise eksine, Allahı gördük-
den sonra obyekti derk edirler.
Quranda bu meseleye bele bir işare var: «Meğer Rebbinin
her şeye şahid olması kifayet deyilmi?» (Quran, 41:53) . Başqa bir
yerde ise bele deyilir: «Biz öz güdret nişanelerimizi onlara hem
xarici alemde, hem de onların daxilinde mütleg göstereceyik»
(Quran, 41:53). Bu iki fikir arasında ferqlilik ondan ireli gelir ki,
birinciler Allahı birbaşa duyduğu halda, İkinciler Onu yalnız yarat-
dıqlarınm timsalında duya bilirler. Birinci meqam övliyalıq meqa-
mıdır, ikinci meqam ise ariflikdir.
199

200. ( Beloliklo, S0n başa düşdün ki, insan yalnız işıq vas- 110 h0r
şeyi gör0 bilir. Eyni zamanda insanın daxili gözü d0 Allahın ira­
desi İI0 f0aliyy0t0 başlayır. Ayrı-ayrı m0qamlarda O, h0r şeydir V0
m0hz Onun xidmeti olaraq hor şey tezahür edir. Lâkin bir mese-
leni nezere almaq lazımdır ki, görülen işıq güneşin batması ilo ke-
silo bilor. Bu zaman bizim baxışımız vo nozorlorimiz ya zeifleye-
cok, ya da müvoqqoti olaraq yox oiacaqdır. İlahi işıq haqqmda iso
bunu demek olmaz. Bu güneş heç vaxt batmır. O, hor zaman
müeyyen anlayışları bizim üçün görünen vo dork edilen edinj
Bütün tebiet bizim üçün deyişmoz olaraq qalır. Çünki onlar
Yaradan ilo vohdotdodirlor: «Ela şey yoxdur ki, Allaha tarif deyib,
Ona şükr etmesin» (Quran, 17:44).
O koso eşq olsun ki, Özünü yaratdıqlannda gizli saxlaya bilir.
O hem görünen, hom do ilahi perde ilo gizli, sirli qalandır. Lâkin bu
cür izah bezi mohdud düşünce torzino malik olanları çaşdıra bilor.
Onlar «Allah hor yerdo vo şeydedir» sözünü anlamaya bilerler. On­
lar hor şey sözünü «her no oldu» sözü ilo eynileşdire bilerler.
O, çox mübarek vo müqoddos olduğu üçün Onu on adi for­
mada hor şeylo olaqolondirmok düzgün deyil. Qetiyyen bu cür me-
nasız fikirlere dalma, biz soni emin edirik ki, O, hor şeyden ovvol
olan, her şeyden üstün olandır. O, her şeyi tezahür etdiro bilir. Al­
lah her şeyde mövcuddur deyerken, biz onu nezerde tuturuq ki, ya-
radılan ister-istemez Yaradanla bu ve ya diğer formada elaqedardır. j
Beloliklo, sen bildin ki, Yaradan yaratdığmdan çox-çox yük­
sek meqamda durur. Lâkin, eyni zamanda O, yaratdığmdan üstün
olduğu kimi, onunla da eyni meqamda dayana bilir.
Lâkin sen burada qetiyyen fikir tezadı görmemelisen. Tesev-
vür et ki, senin tefekkürün üçün en ali ve yüksek qavrama olan bu
dünyada senin elinin hereketi kölgenin hereketidir. Bu hem de bi­
rinci olaraq kölgenin hereketidir. Bunu derk etmeyen ise öz axta-
rışlannı dayandırmalıdır. Çünki:
Her elmin öz adamlan var,
Her insan yaradıldığı üçün neyise öyrenmelidir.
200

201. II Fesil
İŞIĞIN, ÇIRAĞIN, ŞÜŞ0NİN, AĞACIN,
Q0TRANIN V0 AT0ŞİN OXŞARLARI BAR0D0
Bunları izah etmek üçün çox derin elmi araşdırma teleb olu­
nan iki esas anlayış haqqında etraflı melumat vermek lazımdır. Lâ­
kin men onlar haqqmda mümkün qeder qısa danışacam.
Birinci olaraq ideyaîann daxili alemi ile xarici tezahürü olan
formaların elaqesi, bu elaqenin üsulu, hissler alemi ile beşeri şah-
lıq arasındaki rabitenin keyfıyyeti, buradan intişar tapan ideyaların
menevi mahiyyeti haqqında;
İkincisi, bizim insani ruhumuz onların işıqlıq seviyyesi haq-
qında. Bu ikinci ona göre lazımdır ki, birinci anlayış daha müfessel
şekilde aydın olsun.
B irinci sütun
B enzedilm enin xarici tezah ü rü ve daxili sirri
Bil ki, dünya iki alemden ibaretdir - ruhi ve maddi ve ya is-
tersense, hissler alemi ve ağıl alemi ve ya ali dünya ve aşağı dün­
yadan, onlar bir-birine çox yaxındırlar. Ve onların ferqi yalnız tes-
virlerindedir. Bger sen onları mahiyyetce tesvir edirsense, menevi
ve maddi dünya adlandırırsan. Yox, eger gözle tesvir edirsense,
hissler ve ağıl dünyası adlandırırsan. Onların bir-birine olan müna-
sibeti ise ali ve aşağı dünya adlandırılır.
Sen onlardan birini hökmdarlıq ve şahidlik dünyası, diğerini
ise sirli ve beşeri şahlıq adlandıra bilersen. Bger onlann heqiqi
mahiyyetini öyrenmek isteyen bu adlar çoxluğunda çaşıb qalsa ve
onların her birine çoxsaylı ideyalar şamil etse, heç de qeribe gö­
rünmez. Lâkin bu anlayışlar altında heqiqi mahiyyeti derk eden in­
san ideyaları esas, onların söz ve ifadesini ise tezahürat sayır. Zeif
tefekkürlü insanlar üçün bu müeyyenleşme eksini teşkil edir. On­
lar üçün esas müeyyenedici heqiqi mahiyyetin qidalandığı varla­
dır. Biz Allahın özünün de öz sözlerinde bu ferqi gösterdiyini sü-
but ede bilerik: «(Küfrü ucbatından) üzü üste sürünen daha haqq
yoldadır, yoxsa düz yolda düz geden?» (Quran, 67:22).
201

202. (1) Beloliklo, bu iki dünyanın mahiyyetini dork etdikden
sonra sen başa düşmelisen ki, ilahi şahlıq «sirli» olandır, Çünki O,
çoxlarının dorkolunmasından gizli saxlanılıb. Hissler alemi iso şa-
hidlik dünyasıdır. Çünki onları çoxlan görüblor. Bu dünya ağıl vo
zoka alomino qalxmaq üçün başlanğıc nöqtodir. Vo ogor onlar ara­
sında olaqo olmasaydı, ruhi dünyaya olan qapılar bağlı qalardı.
Bgor bu, qeyri-mümkün olsaydı, Allahla bütövloşmok do
mümkün olmazdı. Ayağı bu dünyaya möhkom dayanmayan heç
kimso qadir Allaha yaxın ola bilmoz. Allahın dorgahı hisslor vo
toxoyyüllor dünyasından çox-çox üstündür. Vo bu dünyaya layiq
olmayan heç noyin oraya daxil olub çıxmadığına göro biz oranı
ilahi müqoddosliyin ağuşu adlandırırıq. Biz insan ruhunu da mü-
qoddosliyin tozahür etdiyi mokan - «müqeddds vadi» (Quran,
20:12) adlandıra bilorik.
Eyni zamanda bu ağuş vo ya vadi daha kiçik vadilordon teş-
kil olunub ki, biri digorindon daha dorindir. Vo onlar ilahi müqed-
doslik ideyaları ilo doludur.
Lâkin ağuş ifadosi kiçik ağuşları da ohato edir. Elo düşünmo
ki, bu termin daxili gözü olan ağıllı insanlar üçün olçatmaz bir tap-
macadır.
Lâkin bu terminin açıqlanması moni osas mövzudan uzaqlaş-
dırdığı üçün bu mövzunu bir qodor do inkişaf etdirmok istomirom.
Terminlorin öyronilmosi artıq sonin işindir.
C Beloliklo, biz ovvolki söhbotimizo qayıtmalıyıq. Demelî,
ilahi şahlığa gedon başlanğıc nöqto görünon dünyadır. Bu yol iso
ruhi yükseliş yoludur. Onu hom do «inam» adlandırırlar. Ogor bu
dünyalar arasında heç bir olaqo olmasaydı, o zaman bir dünyadan
digorino yüksoliş mümkün olmazdı.
Beloliklo, Allah-toala bu dünyaya ilahi dünya ilo müqayi-
sodo müoyyon bir nisbilik do verib. Mehz bu sobobdon bu dün­
yada hor şey ali dünyada olan noyinso oxşarıdır.
Çox mümkündür ki, bu dünyada olan hor hansı bir oşya ilahi
şahlıqda olan bir neço oşyanın simvoludur. Vo eyni torzdo do o
dünyada olan bir oşya bu dünyada olan bir neço şeyin simvolu ol­
sun. Biz hor hansı bir şey başqa bir şeyi tam vo ya nisbi olaraq xa-
tırladanda onu oxşar sayırıq. j
Bu cür oxşarlan tam sadalamaq bizdon hor iki dünyada olan
bütün mövcud olanları qeyd etmeyi tolob edo bilor. Bu işin öhdo-
sinden heç bir insan heyatı golo bilmez. Monim gücüm yalnız bir
nümuno gotirmoye kifayotdir.
202

203. Daha sonra azdan çox da yaratmaq olar. Vo bilgiler qapısı
senin üçün açılmış olacaqdır.
(2) Belelikle, dinle. Oger ilahi şahlıq dünyasında mübarek
ve ali olan işıqlı varlıqlar varsa, onlar meleklerdir.Onlardan çıxan
şüalar insan ruhuna hopur. Bu baxımdan bu melekleri hökmdarlar
adlandırmaq olar. Allah ise hökmdarların hökmdarıdır. Meleklerin
ve ya hökmdarların müxtelif növ şüalandırma imkanları vardır. Bu
şüalandırmanm görünen dünyada tezahürleri ise güneş, ay ve ul-
duzlardır. Yolçu (salih) bu menevi yolu qet ederken ilk növbede
ulduzların seviyyesine qalxır. Burada ise o görür ki, bütün dünya
ulduzlara baş eyerek Onun parlaqlığma qibte edir.
Ve O, bu kahkeşanda ve gözellikde şüalanmanı görüb hey-
retlenerek deyir; «Bu, manim Allahımdır» (Quran, 6:76). Bir qe-
der de ireli getdikden sonra O, ay İşığını görür. Ve onun şüasının
ulduzlardan daha parlaq olduğunu görüb bele deyir: «Man sönan-
lari sevmiram» (Quran, 6:76), çünki ayla müqayisede ulduzların
İşığı sönük görünür. Daha sonra O en son merhele olan güneşe qe-
der ucalır. Ve burada da o görür ki, güneş böyük ve ucadır, neinki
ay ve ulduzlar. Bununla bele yolçunun diqqetini de o çekir ki, gü­
neş özü de neyinse oxşarıdır (Box: Quran, 6:77-78).
Lâkin kamil olmayanla her hansı bir elaqede olmaq ele özü
de qeyri-kamil olub sönen demekdir. Bu sebebden deyilir: «Man,
haqiqatan, batildan haqqa tapınaraq üzümü göylari va yeri yara-
dana çevirdim. Man Ona şarik qoşanlardan deyilam» (Quran,
6:79). Bu ayedeki istiqametin menbeyi ise Haqdır, Allahdır.
Bu sebebdendir ki, bir çox erebler Allahın resulundan, ona
Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, soruşanda ki: «Onu neye ben­
zetmek olar?» - bele bir vehy gelmişdir: «De : «O - Allah birdir;
Allah (heç kasa va heç naya) möhtac deyildir (hamı Ona möhtac-
dır, O azalidir, abadidir), O na doğmuş, na da doğulmuşdur.Onun
heç bir tayı-barabari (banzari) yoxdur!»» (Quran, 112:1-4). Qu-
ranın bu suresinin menası odur ki, Allah bütün münasibetlerden
üstde dayanır.
Ve Firon Musadan soruşanda ki: «Alamlarin Rabbi kimdir?»
(Quran, 26:23). Musa Onun yaratdıqlarına işare etdi. Çünkü arif
adama bu cür işare tam kifayet idi: «O, göylarin, yerin va onlar
arasında olanların Rabbidir» (Quran, 26:24).
203

204. Bu suali ilo Onun mahiyyetini öyrenmek isteyen Firon öz
eyanlanna dedi: «Eşitdinizmi?» (Quran, 26:25). Bu cavabda ele bir
mena var idi ki, guya Musa ona ünvanlanan sualdan qaçmaq iste-
yib. Bu zaman: «Musa dedi: «O ham sizin da, ulu babalarınızın da
Rabbidir»» (Quran,26:26). Bunu eşiden Firon onu deli sandı. O,
ilahi mahiyyeti anlamaq üçün sübut-delil getirilmesini istedi ve
Musa Onun yaratdıqlarını misal çekdi. Bu zaman Firon dedi: «Siza
göndarilmiş peyğambar, şübhasiz ki, dalidir». (Quran, 26,21)
(3) İndi ise gel benzedilme metodu ile bağlı nümuneye qayı-
daq. Yuxuyozma her bir benzetme haqqında bizde olan teessüratla
bağlıdır. Ve deyilmişdir: «Yuxugörme peyğemberliyin bir hissesi­
dir». Axı aydındır ki, yuxuda güneş görünübse, bu, şahlıq elameti-
dir. Yeni ki, onların her ikisinin eyni menevi ideyadan doğmasına
işaredir. Çünki şahlığın her şey üste hökmran olması güneşin her
şeye tesir etmesine beraber tutulur.
Eyni zamanda yuxuda ayı görmek de şahın nazirine olan işa­
redir. Çünki güneş yere İşığı axşamlar mehz ay vasitesile ötürür.
Ele şah da çox vaxt üzünü görmediyi reiyyeti ile nazirleri vasite­
sile elaqe saxlayır.
Eyni zamanda barmağmda üzük gören insana bu yuxu rama­
zan ayında seher namazına çağırış kimi yozulur.
Eyni zamanda zeytun ağacını zeytun yağı ile sulamaq belş
yozulur ki, bu yuxunu gören bilmeden keniz olan öz anası ile evleL
necekdir. Lâkin bu cür yuxu yozmalar, yuxuda görülenlerin heyat-
dakı oxşarları o qeder çoxdur ki, men onların hamisini şerh etmek-
den vaz keçirem.
Men yalnız onu demek isterdim ki, yüksek menevi dünyada
bezi anlayışların güneş, ay, ulduzlar kimi oxşarı olduğu üçün heç
kes inkar ede bilmez ki, bu oxşatmalar ve ya benzerlikler başqa
anlayışlarda tezahür ede biler.
Mesel üçün, eger ruh aleminde yerini deyişmez böyük ve
neheng olan, heç vaxt kiçilmeyen çeşmelerinden ve çaylarından
vehyler axan bir anlayış var, onu dağa benzetmek olar. Eyni za­
manda eger bu nemetleri qebul edib exz edenleri de müeyyen böl-
gülere ayırsaq, o zaman onu vadiye benzetmek olar. Oger bu me-
lumat ve vehyler insan üreyine çatıb oradan ise başqalarmm üre-
yine sızırsa, bu ürekleri gemi avarlarına benzede bilerik. Vadilerin
başlangıcını peyğemberlerin üreyi hesab etmek olar. Peyğember-
lerden sonra ise bu ürek anlayışı alimlere ve onların davamçılarına
204

205. aiddir. Belelikle, B g o r avar birinciden aşağıda yerloşibsB v b ondan
gelen su ile dövr edirse, bu zaman birinci vadi sağ vadi, aşağıdaki
avar ise en aşağı yerden su götürdüyü üçün merkezi vadiye toxun-
muş olacaqdır.
Bger peyğemberin ruhu işıqlandırılan çırağa benzedilse, o
zaman onu alışdıran qüvvenin oxşan kimi biz ateşi götüre bilerik.
Bger peyğemberlerden ders ve örnek alan insanların bir qismi bu
bilgileri enenevi üsullarla elde edirler, diğerleri ise hem de daxili
alemlerinin «gözlerinin» kömeyinden istifade edirlerse, bu zaman
birincileri adi ocağa, menevi tecrübeye malik olanları ise ateşe
benzetmek olar. Çünki tecrübesi olanların ateşi de böyük olar. Axı
insan ateşle yalnız ona yaxın olan zaman isine biler. «Ateş» sö­
zünü eşitmekle isinmek ise mümkün deyil.
Bger peyğemberliyin birinci merhelesi hiss ve texeyyülden
uzaq olub ilahi qavrama ile ölçülürse, bunu müqeddes vadiye ben­
zetmek olar. Ve eger müqeddes vadiye beşeri ve dünyevi hissler-
den imtina ederek keçmek mümkündürse, bunu Mekkeye ziyarete
gelmiş insanın ayağından her iki ayaqqabısını çıxarmasına benzet­
mek olar.
Gel indi Allahın çizgilerinin oxşan barede danışaq. Bger Al­
lahın çizgileri insan üreyinde hansısa üsulla eks olunubsa, gel onu
kelam kimi qebul edek. Bu üreyi ise kitab kimi de qebul etmek olar.
Bger kelamın sahibi olan nese varsa, bunu el kimi qebul ede
bilerik. Ve ümumiyyetle, Allaha mexsus olan çizgilerin forma ve
obrazı olmalıdır ve eger nezere alsaq ki, insanın da simasının for­
ma ve obrazı var, onu «Allaha mexsus çizgilerle yaradılmış kimi»
qebul etmek olar. Lâkin unutmayaq ki, Allaha mexsus sima ve
ilahi sima anlayışları arasında müeyyen ferq var. Bele ki, Allah
Ademe bir obraz ve forma vermişdir. Ele bir xarici görkem ki,
sanki Adem bu dünyanın tam oxşarı idi. Ve Ademin obrazı Allahın
eli ile çekilmişdir. Belelikle, Adem ilahi simaya moxsus idi.
Adem övladı Allahını derk etmekde çetinlik çekirdi. Çünki o,
ilk növbede özü özünü derk etmeli idi. Yalnız «özünü derk eden Al­
lahını derk eder». Belelikle, Allahın çizgileri hele ilahi çizgi demek
deyil ve ilahi çizgi şaha mexsus çizgi deyil. Bu baxımdan o, bize
müdafıe üçün her çizgiye aynca müraciot etmeyi tövsiye edir: «De,
panah aparıram insanların Rdbbind, insanların ixtiyar sahibina, in­
sanların tanrısına» (Quran, 114:1-3). Bger bu ideya «Allah öz
vehyi ile insanları yaratmışdır» fikrine uyğun gelmeseydi, bu zaman
205

206. bu ifade öz herfı menasmda yox, başqa formada seslenmeliydi.
Yeni bele: «Allah insanları öz oxşan kimi yaratmışdır».
(4) Xahiş edirem bu benzetme metoduna esaslanaraq qetiy-
yen xarici formanı lazımsız ve yaxud da hedden ziyade lazımlı
olaraq qebul etme.
Heç bir ferqi yoxdur ki, meselen, men Musa Peyğemberin
ayaqqabısımn olmamasını düşünmekle beraber, Allahın ona mü-
qeddes kelamlar gönderdiyinin heç ferqine varmayım: «Ayaqqabı-
larnı çıxar!» (Quran, 20:12). Allah saxlasın! Xarici alemden, bu
dünyadan imtina etmek, hetta Quramn herfı menasını yox, onun
yalnız gizli meqamlarmın ardınca düşmek yalnız gizli dünyaya ne-
zer dikib, bu dünya ile ilahi dünya arasındaki elaqeni inkar etmek
böyük sehv olardı. Batiniler bu yolu tutaraq axıra kimi heç neyi
derk ede bilmediler. Eyni zamanda daxili dünyadan imtina edib,
yalnız xarici aleme bağlanmaq materialistlere mexsus olandır.
Başqa sözle, kim ki xarici obrazı bütövden ayırır, o, materialistdir.
Ve kim ki daxili alemi bütövden ayırır, o, batinidir. Amma her
kim ki bu iki alemi bütöv halında götürür, o, kamildir. «Quran da-
xili ve xarici aleme, evvele ve axıra malikdir» (Hedis, güman ki,
91i ibn Bbu Talibden gelir).
Men bele düşünürem ki, Musa «Ayaqqabılarını çıxar» emrini
hem herfi, hem de daha derin olan daxili menada başa düşüb ye­
rine yetirmişdir. O, bir terefden ayaqqabılarını çıxarmış, diğer te-(
refden her iki alemden imtina etmişdir. Burada sen ele indice her
iki dünyanın bir-biri ile nece elaqeli olmasını gördün. Yeni deyi-
len sözle daxili ideyaya keçidin şahidi oldun. Düzgün ve sehv
mövqeni bu cür obrazlaşdırmaq olar.
Bir nefer mübarek Peyğemberimiz Mohemmedin, ona Alla­
hın xeyir-duası ve salamı olsun, hedislerinden bu sözleri eşidir:
«Allahın melekleri şekil ve it olan eve girmirler». O, buna baxma-
yaraq, evde it saxlayaraq deyir: «Eşidilenin daxili alemde ifade
olunmağa çalışılanla böyük ferqi var». Peyğember sadece demek
istemişdir: «Qelb evinden it qezebini qov», çünki it qezebi bilik
üçün bir engeldir. Bilik ise meleklerin şüasından gelir. Qezeb ise
eqlin iblisidir».
Başqa birisi ise bu hedisde deyilenleri olduğu kimi qebul
edib bele deyir: «İt yalnız xarici görkemine göre it sayılmır, onun
daxili aleminde de vehşilik ve azğınlıq var. Bger menim evim de­
yilen şekilde itden azad olmalıdırsa, atamın evi daha artıq dere-
206

207. code menevi t0miz olub, bu heyvandan uzaq olmalıdır».
Hoqiqetde iso bu hor iki xüsusiyy0ti özünde birleşdiren in­
san kamil insandır: «Kamil insan o kosdir ki, bilik İşığının itaot İşı­
ğını zoiflotmosino imkan vermir». Eyni zamanda bu insanlar daxili
zenginlikleri daxili işıq vasitesile dinin hor hansı bir tolobini özle-
rindon uzaq etmirlor.
Bu cür omollor böyük bir sohvdir. Bozon özündon razı haqq
yolçuları kamillik zirvosino qalxarkon şoriotin bozi toloblorini mü-
voqqoti vo yaxud da homişolik konara qoyub, buna müoyyon haqq
qazandınrlar. Bu, ona bonzoyir ki, kimso lazımsız bilib, xalçanı
büküb konara qoysun. Bozon elo insanlar olur ki, namazın vacibli-
yini dork etmoyib: «Mon homişo üroyimdo dua edirem, bu dua
menim üçün namazdır»,- deyirlor.
Düzdür, bu sohvlori sufiyane oyun oynayan sarsaqların etdiyi
sohvlor ilo eyniloşdirmok olmaz. Onlar bozon bele deyirlor ki, «Al­
laha bizim işlerimiz lazım deyil» vo ya ('direk naqisliklerle doludur
vo onlardan qurtulmaq qeyri-mümkündür». Onlar bele bir fikir ireli
sürürler ki, ruhlarını, qelblerini kinden, küduretdon tomizlomok
qeyri-mümkün olduğu üçün buna heç cehd do etmek lazım deyil.
Sonuncular, olbotto ki, sarsaqlann sarsağı sayıla biler. O ki
qaldı birincilere, onları axsayan bir ata bonzetmek olar ve ya onlar
bir yolçudurlar ki, yollarından şeytanın tolosino düşerek sarpırlar.
Bizim bayaqkı ayaqqabı çıxarmaq meselesine qayıdaraq de­
mek lazımdır ki, sözün xarici menası daxili mahiyyot kesb edir.
Xarici mahiyyot heqiqi anlam daşıyır. Daha doğrusu, bu heqiqi
anlam onun daxili mahiyyetini teşkil edir. Her heqiqi anlam özü-
nemexsus heqiqi mahiyyeto malikdir. Bunu derk edenler şoffaf
şüşe seviyyosino qalxanlardır (bir qedor sonra biz bu meseleye to-
xunacağıq). Bu ona göre baş verir ki, gilden düzeldilmiş insana te­
sir eden texeyyül öz işini görmüş olur. Gil heqiqi mahiyyeti gizle­
dir. O, görünmoz İşığı senin üçün qapayır. Lâkin sen onu temizle­
şen, o, şeffaf şüşeye döner ve İşığın qarşısını almaz, eksine, onun
keçiricisi olar. Xeyr, o daha çox bu İşığın qoruyucusu olub, külek­
lerin onu keçirmosine imkan vermeyen qaba çevrile biler.
îndi ise şeffaf şüşe haqqında danışmaq lazımdır. Helelik
unutma ki, aşağı dünyevi alem Allahın peyğemberleri üçün beşeri
dünyada olan bir merhele teşkil etmişdir. Heqiqetin görünen terefı
öz arxasında sirr saxlayır. Bu, «dağın», «ateşin» ve diğerlerinin
oxşarı kimi görünür.
207

208. (5) Peyğomber, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, de-
yorken: «Mon öbdürrohmanm Connoto sürünorok daxil olduğunu
görmüşom», - elo düşünme ki, o, bunu öz gözleri ilo görmeyib. O,
bunu heqiqi olaraq görmüşdür. Neco ki, bir insan yuxu görür. Bu
görüntülerde yuxunun effekti ondan ibaretdir ki, o, hissin qelb
üzerindeki hökmranlığınm qarşısını alır. Qelb ise ilahi işıq demek-
dir. Hissler ise insanın qelbine hakim olaraq, onu ilahi şahlıqdan
bu hissi aleme qaytarmağa çalışır.
Lâkin hisslere hakim olmaqla peyğemberlik şüaları ele güc-
lene biler ki, hissler bir daha onun diqqetini çekib bu dünyanı geri
qaytara bilmez. Bu baxımdan o, başqalarının yalnız yuxuda gördü-
yünü heqiqi olaraq göre bilir. Bger ruh mütleq kamilliye çatıbsa, o
yalnız formanı derk etmekle qalmayıb, birbaşa ideyaya da müda-
xile etmeyi bilir. Ve mohz bu cür qelb Bbdürrehmanın Cennete
düşdüyünü göre biler. Var-dövlet ise insan hissini daim aşağı çe-
kir. Bger insanı dünyevi emellere çeken hissler insanı görünmez
aleme çeken hiss ve işıqdan daha güclüdürse, bu zaman qelb Cen­
nete olan yolçuluğundan geri döne biler.
Yox, eger dine olan inam güclüdürse, ruh, sadece olaraq, öz
yolunda bir qeder çetinliklerle qarşılaşır. Lâkin neyin bahasına
olursa-olsun öz yolunu davam etdirir. Bunu bu fani dünyada sürün­
meye benzetmek olar. Bax bu cür texeyyülün şeffaflığı ile sirleri
açmaq mümkündür.
Peyğemberin, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, göm­
düklerini yalnız Bbdürrehmanla kifayetlendirmek olmaz. O, dini ve
imanı güçlü, ruhu sağlam olan her bir insan haqqında mühakime yü-
rüde bilir. Lâkin kimin ki var-dövleti çoxdur ve onlar maddiyyata
bağlı olsalar da, öz yollarından çekinmirler. Demek, bele insanların
inamı hedden artıq güdüdür.
Bu misal gösterir ki, peyğemberler hansı üsulla konkret ob-
yektlere baxaraq onların arxasındakı ideyaları göre bilirmişler.
Daha çox ideyalar onların daxili alemine görsenir, lâkin daha son­
ra oradan texoyyül ruhuna eniş baş verib, ideyaya benzer her hansı
bir konkret obyektin obrazı yaranırdı. Bu baxımdan yuxular mütleq
yozulmalar teleb edir.
İkinci sütun
Q u ra n ın m ahiyyetini anlaya bileceyim iz bilgilere göre
n u ra sahib insan q etb lerin in d ereceleri
{_ Onlardan birincisi hiss ruhudur. O, informasiyanı qebul edir.
Bu informasiya ise hiss orqanlarına esasen elde edilir. Belelikle,
208

209. o, heyvani ruhun esasını teşkil edir ki, buna göre heyvan heyvan
kimi mövcud olur. Bu hiss yeni doğulmuş uşaqda da var. J
Cİkinci, toxeyyül ruhudur. O, informasiyanı qeyde alaraq /
özünde saxlayır. Bu informasiya hiss orqanlarına osasen elde edi­
lir. Hiss ruhu lazım geldikde elde etdiyi informasiyanı özünden
daha yüksok mövqedo dayanan ağıl ruhuna ötürür. Uşaq doğular-
kon o, bu hissle doğulmur. Bu sobobdondir ki, uşaq no iso gördük-
do onu götürmok istoyir. Bu oşya onun gözünün qabağından itdik-
den sonra onu unudur. Vo onun üreyi görmodiyini istomir. Bir qe-
dor böyüdükdon sonra iso o, gördüyü eşyaları ağlayaraq tolob edir.
Çünki bu eşyalar onun toxoyyülündo qalır. ']
Bozi heyvanlarda bu xüsusiyyet var. Başqalarında iso yoxdur.
Mosolon, şamda yanan koponokdo bu xüsusiyyot olmur. O, elo fı-
kirloşir ki, işıq bir şüşedir. Vo ona doğru can atır vo ogor o, qaran-
lığa torof uçursa, yenidon bu atoşo doğru geri dönür. Vo ogor onun
yaddaşı olsaydı, o, atoşin ona verdiyi ağrı vo acını xatırlayıb, bir
daha geri dönmozdi. İt iso taxta ilo bir dofo vurulduqdan sonra bunu
xatırlayır vo her dofo bu adamı gördükdo ondan qorxub qaçır.
j~_ Üçüncü ruh ağıl ruhudur. O, hiss ve toxeyyül alomindon
uzaq olan ideyaları qobul edir. Bu xüsusiyyot yalnız insana mex-
susdur, hotta körpe uşaqlarda da olmur. 7
Ağılın esas silahı dorketmodir. Biz bu haqda ağıl İşığının göz
İşığından üstünlüyü haqqmda danışarken qeyd etmişik.
T Dördüncü, mühakime ruhudur. O, ağıldan molumatları götü­
rerek müeyyen fikirler formalaşdırır. Burada müqayise esas rol
oynayır. Daha sonra o, mesel üçün, iki su götürüb, onları müqayise
edib ve yeni fikir eldo ederek mühakime yürüdür. Ve bu, sonsuz­
luğa qeder davam ede biler.^3
f Beşinci, peyğemborlik ruhudur. Bu ruha peyğomberler ve
övliyalar moxsusdur. Onun vasitesile o biri alomin qanunları ay-
dınlaşdırılır, ele bu dünyaya mexsus anlayışlar da işıqlığa qovuşdu-
rulurfKelam, ilahi elmler, adi ağıl ve pak qelble aydınlaşdırıla bi-
linmediyi halda, bu, ruhla İşığa qovuşdurulur. Allah buna işare ile
bildirmişdir: «Sana da belaca amrimizdan olan bir vahy göndar-
dik. San kitab nadir, iman nadir bilmazdin. Lâkin Biz onu bandala-
rimizdan diladiyimizi lıaqq yola qovuşdurmağımız üçün bir nur et-
dik. San (onunla insanları) düz yola yönaldirsan» (Quran, 42:52)
Ağıl müstevisinden yüksekde müstevi yoxdur. Bütün şeyler
bu müstevide tezahür edir. Hiss miistevisi ise ağıl müstevisinden
daha aşağıda yerleşir.
209

210. Özünü kamillik zirvesi saymaqdan çekindir. Mesel üçün, bezi
insanlarda anadangelme poeziyaya meyillilik var. Bu bacarıq bir növ
vergidir. Bu ise seçilmişlere verilmiş xüsusiyyetdir. Qeyri-seçilmiş-
lere ise bele xüsusiyyet verilmir. Seçilmişlerde bu xüsusiyyet o qe-
der güçlü olur ki, sevine, keder, göz yaşı, çılğınlıq, hetta insan öl­
dürmeye getire bilecek ekstaz seviyyeli mahm, musiqi, poeziya nü-
muneleri yarada bilirler. Bu effektler anadangelme vergisi olanlarda
daha güçlü tezahür edir.
Bu xüsusiyyetden mehrum insanlar musiqini başqaları kimi
eşitseler de, emosional effekte nail ola bilmirlor ve yaxud bu effekt
onlarda çox zeif olur. Ve onlar bu effektden huşunu itiren insanlar
gördükde teeccüblerini gizletmirler ve hetta bu effekti yarada bi­
len en güçlü insanlar da ona neyi ise başa salmağa çalışsalar da, o,
heç ne anlamayacaqdır.
Bütün bunları başa düşmek üçün sene en adi bir misali gös­
termek isterdim.
Bunları başa düşmek üçün peyğemberlik duyğusunu tesev-
vür et. Övliyalarda bu xüsusiyyet mövcuddur. Bger sen bu hedde
çata bilmesen, müeyyen meşğeleler ve sillogizmler vasitesile bu
haqda melumatı olanlardan biri ola bilersen. Lâkin eger bu da se­
nin imkanların xaricindedirse, onda buna inananlardan biri ola bi­
lersen: «Qalxın ki, Allah sîzlerden iman getirenlerin ve elm bexş
edilmiş kimselerin derecelerini ucaltsın» (Quran, 58:11).
Bilik dinden üstündür, mistik duyğu ise elmden. Mistik his­
sin obyekti hissdir, elmin obyekti ise mentiqi düşünmekdir, dinin
obyekti ise ilk önce qeyd edilen iki anlayışa etibarlı münasibetle
beraber, ataların düşüncelerini kor-korane qebul etmek.
İndi ise sen insan ruhunun beş meqamını bilirsen. Ve onların
her biri işıqdır. Onların vasitesile her şey, hetta hiss ve texeyyül
de tezahür edir. Heyvanlarda da hiss tezahürü var. Lâkin insan
daha temiz, daha yüksek nümuneleri derk ede bilir. Heyvanlar
üçün bu xüsusiyyet insanlara qulluq ve qida elde etmek üçün veri­
lir. İnsanlara ise bu xüsusiyyet ona göre verilib ki, onlar ali meq-
sedlere xidmet etsin ve dinin esas prinsiplerini heyata keçirmek
mümkün olsun.
Misal üçün, adi baxışla her hansı bir insanı gören bende ağı­
lın kömekliyi ile universal ve mütleq ideyanı tuta biler. Bu haqda
biz Bbdürrehman ibn Bvfa barede olan misalda melumat vermişik.
210

211. III H isse
NUR (İŞIQ) HAQQINDA AY0Y0 V0 P0RD0 HAQ-
QINDA H0DİS0 0LAV0
İndi iso biz qeyd olunan ayedeki benzetme haqqında düşün­
celerin neden ibaret olduğuna yaxınlaşdıq.
İşıq h aq q ın d a ay ed e olan b e n z etm e le r h aq q ın d a
[ Ruh haqqında olan beş feslin paralelleri ve beşlik (şüa, şüşe,
çıraq, ağaç ve qetran) haqqmda deyimler uzun süre biler. Lâkin
biz benzetme metodunu istifade ederek qısa olmağa çalışacağıq.j
[1. Ruhu tesevvür edin. Sen görürsen ki, onun şüaları göz,
burun, qulaq ve s. deliklerden daxii ola bilir. Bizim dünyada olan*
en gözel benzetme ise divardakı çıraq üçün olan şüadır. J
2. Gel ikinci ruhu - tesevvür ruhunu götürek. O, üç xüsusiy-
yete malikdir.jBirincisi, o, bu dünyanın yaradıldığı kobud memu-
latdan hazırlanıb. Çünki onun obyekti müeyyen ölçü ve formaya
malikdir. Ve onlar baxış mesafesinde subyekte uyğun gelirler. ?
Kobud substansiya üçün esas xüsusiyyetlerden biri de odur
ki, o, işıqlı ve temiz ağıl üçün qeyri-şeffafdır.
[ İkincisi, ogor bu substansiya temizlenib cilalansa, o, çıxan
şüa üçün şeffaf olacaqdır. J
£ Üçüncüsü, ilk dönemde tesevvür ona göre vacibdir ki, onun
kömekliyi ile derrakeni nezaretde saxlamaq mümkün olsun. Bu
yolla biliklerin qarışması ve itmesinin qarşısını almaq olar.İTesev-
vürler vasitesi ile teqdim edilen obrazlar ağılın teqdim etdıyi bilik-
lerle bir saxlanılır. Belelikle, bu üç xüsusiyyet şüşeni teşkil edir.
Çünki şüşe de qeyri-şeffaf olur. Lâkin o, temizlenib cilalandıqdan
sonra çıraq üçün yararlı veziyyete düşür ve işıq ondan keçir. Ve
eyni zamanda şüşe çırağın külekden sönmesinin qarşısım ala bilir.
Teseyvürü bundan da gözel ne ile benzetmek olar.
i 3. İlahi ideyaları qavrayan ağıl ruhu: onun benzeri senin
üçün aydın olmalıdır. 8vvelki izahlardan sen artıq bilirsen ki, pey-
ğemberler «işıq saçan çıraqdır». ]
4. Derrake ruhu; onun xüsiısiyyeti odur ki, o, her hansı bir
fikri götürüb, ondan iki fikir düzeldir. Daha sonra ise bu iki de
211

212. dörd olur. Bu proses çoxsaylı montiqi bölmoloro qedor davam edo
bilor. Noticode iso müoyyon mühakimelor yürüdülür. Bu mühaki-
molori do bölünmo ardıcıllığı ilo çoxaltmaq mümkündür.
Bizim dünyada bunun oxşan ağacdır. Daha sonra ogor biz no-
zoro alsaq ki, dorrako üçün material bölünon fikir olur, bu zaman onu
heyva, alma, nar kimi ağaçlarla eyniloşdiro bilmorik. Bu bonzotmo
ağacı yalnız yağlı bitkilor ola bilor. Çünki yağ çırağı işıqlandıra bilir
vo çıraqdakı İşığı çoxaldıb paylaya bilir.
Yeno do qeyd etmok lazımdır ki, ogor insanlar hor hansı bir
ağacı borokotli ağaç sayırlarsa, bu yalnız onun beherinin mütloq
olaraq obodi olmasından iroli golo bilor.
[ 5. Övliyalarda olan müqoddos peyğombor ruhu; bu yalnız o
zaman baş verir ki, ruh müoyyon tomizlik vo parlaqlıq soviyyosino
çatsın. Düşünmo ruhu öyrodilmoli vo tolim olan hissoyo ayrılır.
Bunun üçün xaricdon müdaxilo tolob edilir. Bu müdaxile netico-
sindo ruh daim biliklor oldo edir. Ruhun digor hissosi iso özü-öz-
lüyündo mütloq olaraq temizdir. Xaricdon müdaxilo edilmodon do
parıldaya bilir/ Bu düşünceleri totbiq edorkon Qurandakı bu ayonin
no qodor dürüst olduğuna omin oluruq.- «Onun yağı hetta ateş to-
xunmadan dayanmağa hazırdır» (Quran 24: 35). Elo övliyalar
var ki, onların ziyası sanki peyğomborlordon golon atoş onlara to-
xunmadan da işıqlanmağa hazırdır. Peyğomborlorin ziyası iso öz
növbosindo meleklerin atoşi onlara toxunmadan işıqlanmağa hazır
voziyyotdodir. Bu bonzotmo ruhun yalnız bu xüsusiyyotdo olanla­
rına aiddir.
Çünki insan ruhu müxtolif soviyyo vo dorocoloro bölünür.
Birinci, hiss toxoyyüldür. Ağıl vo düşünco ruhu iso onlara dayanır.
Bu izah edir ki, no üçün şüşo çıraqda yerleşir. Şüa iso şüşonin için­
de. Başqa cür desok, atoş şüşodo, şüşo ise şüa ile ohato olunmuş
voziyyotdo yerleşir.
0n nehayet, biz görürük ki, «işıq içinde işıq!» (Quran 24:
35) ifadesi İşığın birinin diğerine olan elaqosini gösterir.
Z ülm ot h aq q m d a ayodoki bonzotm olor
«İşıq» anlamına olan bonzotmo yalnız inanan qolbloro aid
edilo bilor. Yeni peyğomborloro, övliyalara aid olunması müm­
kündür. İnanmayanlar üçün iso işıq anlamı yalnız dürüst yol mena-
sını daşıyır.
Kim ki haqq yolundan dönüb, o sohv edib. Vo onu zülmot
gözloyir. Çünki zülmot insanı heç bir yana aparmır. İnanmayanla-
212

213. rın ağlı İsb zü^nete büründüyü üçün öz sahihlerini de haqqa çat-
dıra bilmezler. [Onlar sanki «engin denizin zülmetine benzer. Onu >
bir dalğa, o dalganın üstünden bir dalğa, onun da üstünden bir bu-
lud (dalğa) - zülmet üstünden zülmet örter» (Quran, 24:40). Bu
deniz telatümü beşeri heyatdır. Yeni ölümcül tehiükelerin, zül-
mün baş vereceyi, insanın gözünü tutan problemler dünyasıdır. Bi­
rinci dalğa denizdir. Bu, insanın arzularının texeyyülünün oxşarı-
dır. Ruh hissi eylencelere uyaraq beşeri meqsedler dalınca qaçır;
«Sefa sürer, heyvan kimi yeyib-içerler. Cehennem odu onların
meskeni olacaqdır!» (Quran, 47: 12). Bu, deniz telatümünü ifade
edir. Çünki bütün bu insanı ehtiraslara bağlayan anlayışlar ruhu kar
ve kor edir. İkinci dalğa heyvani atributlar olub insanın ruhunu
düşmençiliye, nifrete, paxıllığa, lovğalığa, özünden razılığa çekir.
Bu, özü de bir növ zülmetdir. Çünki qezeb insan ağlı üçün bir ib-
lisdir. O hem de yüksek bir dalğadır. O, insanın texeyyülünden de
güdü qüvveye malikdir. Artan qezeb ise insanı temiz hisslerden
alıb aparır.
Nehayet, «bulud» insanı ehate eden yanlış fikirler, sehv dini
fikirlerdir. Bu bulud Qurandan gelen güneş şüalannın insanın qel-
bine daxil olmasının qarşısım alır. Çünki bulud da güneşin şüaları-
nın qarşısını almaq xüsusiyyetine malikdir. Bu baxımdan bu üç an­
layış bir ifade ile çox mükemmel tesvir olunub: «...onun da üstün­
den bir bulud (dalğa) - zülmet üstünden zülmet» (Quran, 24:40/ j
Onlar yaxında olanı gizledir. Kafir üçün yaxında olan peyğembe-
rin dedikleridir. Bu insanlar haqqında yaxşı deyilib: «O, elini uza-
danda heç öz elini de görmür».
Ve en nehayet, bütün bu şüalann öz başlanğıcını ilkin ve va-
hid olan başlanğıcdan alması haqda fikirlere insanlar inansalar, o
zaman haqlı olaraq düşünmek olar ki: «Allah bir kese nur bexş et­
mese, onun nuru olmaz» (Quran, 24: 40). İndi ise sen bu ayenin
sirleri haqqında melumata malik oldun.
Y etm iş m in p e rd e haq q m d a olan hedisin
b en z etm e le rin e izahat
«Allah yetmiş min işıq ve zülmet perdesine malikdir» hedisi
hansı mena daşıyır. «Bger O, bu perdeleri açsaydı, Onun simasının
parlaqlığı her baxanı yandırıb-yaxardı» (Bezi menbelerde yeddi
yüz, bezilerinde ise yetmiş min perde gösterilir).[Men bunu bele
izah ederdim. Allah özü özlüyünde panldayıb işıq saçır. Perde şüa
213

214. gizİ0diİ0n insanlar üçün nozordo tutula biler. Belelori İS0 insanlar
arasında üç cür ola bilor. Bu perdeler iso onlar üçün ya zülmet, ya
yan zülmot, yan işıqlıq V0 yaxud temiz işıqlıq yarada bilor.
Şübhosiz demek olar ki, bu üç cür kateqoriya arasında müx-
tolif ölçüler mövcuddur. Mon, şübhosiz ki, müoyyon morhololori
sadalaya biterdim. Lâkin heç kos bu sıralanmanı doqiq vo dürüst
olaraq bilmir.J
Bu pordolorin yeddi yüz vo ya yetmiş min olduğunu bilmok
iso yalnız peyğomborloro moxsusdur. Monim zonnimco, burada
konkret ifado mütleq olaraq sayı ehtiva etmir. Çünki bozi hallarda
sayın çoxluğu mosoloyo baxışın böyüklüyünü göstormok üçün tot-
biq edilir. Hor halda Allah daha yaxşı bilir. Bu moqam, olbotto ki,
monim solahiyyotimdon yüksokdo dursa da, bu üç kateqoriya haq-
qında müoyyon fikir söyloyo bilorom.
1. P ordo ile zülm etin örtülm esir
I Birinci kateqoriyaya allahsızlar aiddir vo onlar tomiz zül-
moto bürünüblor. «Allaha, onun meleklerine, kitablarına, peygam­
berlerine va axiret gününd inanmayan şexs, şübhasiz ki, (doğru
yoldan) çox azmışdır» (Quran, 4:136). j
Bunlar o şoxslordir ki, dünyanın yaranışının sobobi kimi
tobioti görürler. Lâkin tebiet maddi substansiyadır. Ve o no biliye,
no bacarığa, no qavramaya, no derrakeye, no özünüderke, no dö
İşığı fiziki imkanlarla qebul etmoyo malikdir.
[İkinci, bunlar o köslerdir ki, özlori ile moşğul olub, gerçokli-
yin ilkin sebebini araşdırmaq istemirler. Onlar heyvan kimi yaşa-
yırlar. Onların perdesi şoxsi eqoizmloridirJ Eyni zamanda onlar
üçün şoxsi arzular vo özünden razılıq zülmet perdesini teşkil edir.
Allah onlar haqqında beio buyurub: «Nefsini özüno Tanrı edeni
gördünmü? Onun vekili (zamini) senmi olacaksan?» (Quran,
25:43). Vo Peyğember, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun,
buyurmuşdur: «Cismani ehtiras insanların yerdo itaot etdiklori ya-
lançı Allahdır».
[ Sonuncu kateqoriyanı iso on son sıraya qoymaq olar. Bu
qrupa daxil olan insanların fıkrinco, bu dünyada on ali moqsed
şohvot, qidalanma, yemek ve heyvani hissloro üstünlük vermek-
dir. Onlar hozz qullarıdır.jHozz onların Allahıdır. Hozz onların
meqsodidir vo onlar buna çatdıqda belo düşünürler ki, xoşboxtliyo
vo kamilliyo yetişibler. Öz iradelerinden onlar özlorini noinki hey-
214

215. vanla bir vo hetta heyvandan da aşağı sıraya qoyurlar. Bundan da
qaranlıq bir zulmet tesevvür etmek olarmı?
Bu insanlar esi zülmete bürünübler.
Diğer qrup insanlar ise heyatm menasım müharibede, işğal-
da, qan töküb qenimet, qul ele keçirmekde görürler. Belelerine
kürdleri ve erebleri daxil etmek olar. Onlar hetta aşağı seviyyede
olmaları ile fexr edenlerdir.
Üçüncü qrup iso bele düşünür ki, en ali meqsed maddi rifah
elde etmekdir. Onların -fikrince, maddi rifah insanı xoşbextliye
apara biler. Onlar çoxlu torpaq, malikane, cins atlar, otlaq yerleri
ve s. elde etmekle hoyatlarını keçirirler.
Bu insanlar quruda, suda ezab-eziyyete qatlaşaraq ömürlerini
ağır emeye sorf edirler. Onlar hetta öz qazandıqlarını da neinki
başqlarına, heç özlerine de serf etmirler. Onlar haqqmda Peyğem-
berimiz, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, bele demişdir:
«Bedbext, pulun qulu! Bedbext, qızılın qulu!». Blbette ki, bundan
da qaranlıq bir zülmet hesab etmek olarmı ki, qızıl ve gümüş kimi
demir parçası insan üçün ali meqsed olsun. Qızıl ve gümüş müey­
yen meqsedlere nail olmaq üçün bir vahid kimi qebul olunmasay-
dı, en adi demir olardı.
Dördüncü qrup axmaqlar ise şan-şöhreti heyatm esas meqsedi
hesab edirler. Onlar üçün cemiyyetde yüksek mövqe qazanmaq,
başqalanna tesiretme gücüne malik olmaq en ali ve yüksek qiymet-
dir. Onlar hetta güzgüye de baxanda özlerinden zövq alırlar.
Onlar hetta en sonuncu pulunu paltara xercleyib, ac qalmağa
razıdırlar, teki küçede gezerken insanlar ona baxsm.
Bu cür axmaqlarm sayı-hesabı yoxdur. Ve bütün onlar perde
ile Allahdan ayrılmışlardır. Onlar özlüyünde zülmetin mahiyyetini
teşkil edenlerdir.
Bir qrup insanlar da vardır ki, «Allahdan başqa Allah yox-
dur» ifadesi onlar üçün heç ne ehtiva etmir. Onlar bu kelamı ona
göre dillerine getirirler ki, ya müselmanlardan maddi destek alsın­
lar, ya da kor-korane de olsa, atalarının yolunu tutduqlarını etraf-
dakılara nümayiş etdirsinler.
Dger tekallahlılığa inam onların emelinde büruze verilmese,
onlar heç vaxt zülmetden İşığa yüksele bilmeyecekler.
Onların müellimleri onlan zülmete sürükleyen şeytanlardır. Lâ­
kin eger bir insan tekallahlılığa gelib bed emellerden üz dönderirse,
böyük günahkar da olsa, zülmetden İşığa addımlayanlardan sayılar.
215

216. 2. Yarıya qadar zülmata, yarıya qadar isa işıq
pardasina bürünanlar haqqında
• İkinci kateqoriyaya daxil olanlar yarıyacan zülmet, yarıya qa-
dar isa işıq pardasina bürenenlerdir. Buraya üç qrup daxildir: bi-
rincilar zülmati hisslari ila yaradanlardır. İkincilar taxayyüldan
zülmata düşanlardir. Üçüncülar isa yalnış düşüncalarla zülmata
qarq! jplanlardır._j
! Belalikla, birinci qrupa daxil olanlar hissla zülmata düşen­
lerdir. Buraya daxil olanlardan bütparastlor va dualistlari göster­
mek olar. Harçand ki, onlann da arasında müxtalif mövqelarda du­
ranlar var. i
[ Bütparastlar bela düşünürler ki, onların Allah bilib tapındıq-
lan har şeyden va har kasdan qüdratli olan varlıqdır. Onlar qiy-
matli metallardan - qızıldan, gümüşdan müxtalif fıqurlar düzaldib,
onu zinat eşyaları ila bazayirlar. Daha sonra iso bu fıqurları Allah
kimi qabul edib, ona sitayiş edirlar. Bu insanlar Allahın böyüklüyü
va gözalliyini daşıyan şüaların qarşısını alan bir zülmata bürünan-
lardir. Çünki onların ilahi axtarışlarınm asasını hissi alemleri teşkil
edir^Hiss isa insanın daha yüksek meqamları vo ruhi vaziyyati
ifada edan Allahın mahiyyatini derk etmak üçün bir maneadir.
Ovvalda qeyd etdiyimiz kimi, hiss ruh dünyası ila müqayisede
zülmatdan başqa, bir şey deyil.
İkinci qrupa daxil olanlar isa ayn-ayn türk tayfalarını teşkili
edenlerdir. Onlann müteşekkil nazari hazırlığı olan dini tesevvür-
lari yoxdur. Onlarda hatta dini qanunlar da yoxdur. Belalari, sa-
daca olaraq, inanırlar ki, onların Allahları var va bu Allah çox gö-
zaldir. Onlar gözal insan, ağaç, ad va s. gördükda onu özlerine Al­
lah seçib sitayiş edirlar. Belalari gözalliklo hamahang teşkil edan
zülmata bürünenlerdir. Lâkin onlar bütparastlara nisbatan işıqlı
dünyaya, onu müayyan etmeye doğru bir qadar iralilamişlardan-
dirlar. Çünki onlar gözalliya fardi yox, mütloq manada yanaşırlar.
Onlar üçün Allahlarının tezahürü konkret nada va yaxud kimde isa
olmayıb, gözalliklo bağlanaraq dayişkan xarakter daşıyır. Onlar öz
elleri ila yaratdıqlarına yox, tabiatin gözolliyina sitayiş edirlar. J
Ç Üçüncü qrup isa bela deyir: «Bizim Allahımız mahiyyatinda
olduğu kimi panldamalı, siması şafaq saçmalı, qüdratli olmalı, qor-
xunc görsanmali, yaxınlığı qabul etmamali va eyni zamanda hissi
olaraq da qavranmalıdır». Belalari bu xüsusiyyati ataşda görerek, ona
sitayiş edirlar. Onlar hakimiyyet va şöhrat pardasina bürünenlerdir. 1
216

217. r -
[ Dördüncü qrup ise bele düşünür ki, eger insan ateşi hem
yandıra, hem de söndüre bilirse, ondan Allah çıxmaz. Yalnız çox-
çox yüksekde dayanan şöhret ve hakimiyyet xüsusiyyetine malik
olan Allah adlandırıla biler^ Bezi xalqlarda astrologiya din seviy-
yesinde tebliğ edilir. Ve bezileri her ıılduza malik olduğu xüsusiy-
yete göre Allahlıq mexsus edirler. Bezileri qütb ulduzuna, bezileri
Yupitere, diğerleri ise ümumiyyetle, her hansı göy cismine sitayiş
edirler.
Beleleri işıq, daha doğrusu, yüksek işıq, parıltı ve qüdret
perdesine bürünenlerdir.
[ Beşinci qrup da onlar kimi düşünse de, bele deyirler: «Bizim
Tanrımız kiçik bir parıltıdan ibaret ola bilmez. O, çox böyük olma­
lıdır». Bu sebebden onlar güneşe sitayiş edirler.
] Altıncı qrup ise bele düşünür ki, eger güneş, ay ve ulduzlar
ayrılıqda Allahdırsa, demeli, Allaha şerikler çoxdur. Bu ise qeyri-
mümkündür. Onların fıkrince, Allah işıqdır ve bu işıq mütleq işe ­
dir. O, heç neden yaranmayan, özü özlüyünden doğan işıqdır. ’j
Daha sonra onlar bele düşünürler ki, bu dünyada zülm de ol­
duğu üçün, demeli, onların Allahı, yeni işıq bu zülme qarşı çıxır.
Onlar bu iki ilahi varlığı Ohrimen ve Yezdekir kimi adlandırırlar.
Bu qrup dualistlerdir.
Yuxarıda qeyd olunan bölgü son hedd deyildir. Bundan da
başqa bölgüler aparmaq olar.
p İkinci merhelede olanlar ise yarı işıq, yarı ise texeyyülden
gelen zülmet perdesine bürünenlerdir. Onlar hissler aleminden
daha üstün bir alemin olduğunu qebul etseler de, texeyyül alemini
aşa bilmeyenlerdin] Bu baxımdan onlar taxta eyleşen varlığa ina­
nanlardır. |Onların en aşağı seviyyede olanları bele düşünür ki, Al­
lah hansısa cisimde öz ifadesini tapa bilir. Bu qrup insanlar haq-
qmda biz çox danışmayacağıq. Çünki onların fikirlerini burada
yazmağın heç bir menası yoxdur^u qrupa daxil olanların en yük­
sek mövqede duranları ise Allahın maddi olmasını redd edib, yal­
nız ona istiqameti qebul edenlerdir. Onların fıkrince, Allaha doğru
yalnız bir istiqamet var ki, bu da yuxarıdır.J7
P Üçüncü qrupa daxil olanlar ise eqlin yalançı fikirlerine uyan­
lardır. Onlar «eşiden, gören, bilikli, güçlü, iradeli ve heyati olan»
Allaha inanırlar. Lâkin onların Allah haqqında olan bu düşünceleri
daha çox exsi texeyyülleri ile bağlıdır. Yeni onlar insanda olan xü-
susiyyetleri Allaha şamil etmekden çekinmirler. /
• //
217

218. Bu sebebden onlardan bezileri belo deyir ki, guya Allah da
insanlar kimi sos çıxardıb, horflorlo danışa bilir. Lâkin onlardan
bozilori hoqiqoto bir addım da yaxınlaşaraq belo deyirlor: «Xeyr, o
daha çox bizim düşüncolorimizdo canlandırdığımız sossiz vo horf-
siz nitqo malik ola bilor».
Belelikle, bu qrupa daxil olanlara bildirdikdo ki, «eşitmo,
görme, hoyatilik» vo s. xüsusiyyotlor Allaha mexsus olan xüsusiy-
yotlordir, onlar, sözün esil menasında, antropomorfizme düçar ol­
dular. Herçond ki, bunu tam qetiyyotle inkar edirlor.
Beloliklo, onlar bele bir fikir ireli sürürler ki, Allah tesadüfi
xüsusiyyetlor daşıyır. Ovveli ve axırı var, ehtiyacı olandır vo in­
sanlara moxsus meqsodi var. Bütün bu mülahizeler bize yaxşı ta­
nış olduğu üçün ele do derine getmek fikrinde deyilik. Gördüyü-
müz kimi, beleleri yalançı qarışıq düşünceler perdesine bürünmüş­
lerdir. Bütün bu qruplar ikinci kateqoriyaya daxildirler ve onları
bürüyen perde zülmet ve işıqdan ibaret olmaqla iki hisselidir.
3. Temiz işıqla örtülenier
[ Üçüncü qrupa daxil olanlar temiz işıqdan ibaret olan perdeye
bürünmüşlerdir. Onlar çoxsaylı qrupa bölünübler. Men bunlardan
yalnız üçünü qeyd edeceyemj
Birinci qrup Allahın heqiqi xüsusiyyetlerini ve menasını
başa düşerek müeyyen edenlerdir. Onlar anlayırlar ki, Allaha
mexsus «nitq, irade, güc, bilik» ve s. xüsusiyyetleri insanlara aid
olan eyni xüsusiyyetlerle sehv salmaq düzgün deyil. Buradaki ey-
niyyet yalnız terminlerdedir
Bunun neticesinde onlar bu xüsusiyyetleri Onun elametleri
ve Onun yaratdıqlannı Onun tezahüratı kimi qebul etmişler. Musa
da Fironun suallarına cavab vererken eyni ile bele etmişdir.
«Alemlerin Rebbi kimdir?» (Quran, 26:23), «Oger yeqin inana-
caqsınızsa, (bilin ki) O, göylerin, yerin ve onların arasında olan­
ların Rebbidir » (Quran, 26:24).
îkinciler ise daha yüksekliye qalxıblar. Onlar başa düşübler
ki, göy çoxsaylıdır. Ve melekler bu göyleri hereket etdirir. Ve
melekler de çoxsaylıdır ve onların başqa şüalara olan münasibeti
ulduzlarm diğer görünen şüalara olan münasibeti kimidir. Daha
sonra onlar derk etdiler ki, göyler başqa bir sfera ile ehate olun-
muşdur. Onun hereketi ise 24 saat erzinde her şeyi fealiyyetde
saxlayır. Ve bu yüksek sferanı idare eden Allahdır. O ise tekdir.
Çox ola bilmez.
218

219. L Üçüncüler ise İkincilerden daha yükseye qalxmışlar. Onların
fıkrince, göy cisimİ0rinin hereketi Allaha olan sitayiş aktıdır. Bu
akt iso Onun yaratdıqlarından biri olan melekler terefınden heyata
keçirilir. Melekler, Ay diğer görünen şüalar altında yerleşdiyi
kimi, İlahi şüalar altında yerleşmişdirler. Onların fıkrince, Allah
itaet olunandır. Ve bütün bu akt Onun fealiyyeti İİ0 deyil, emri ile
heyata keçirilir. '
Bu emrinlneco olduğunu, hansı yolla heyata keçdiyini izah
etmek çox çetindir. Bir çox ağıllar bu fikri tam açıqlaya bilmez.
Buna şerh vermek üçün ise insanın ağlı bu kitabın seviyyesini üs-
telemelidir.
Belelikle, bu merhelede olanlar zülmet perdesine bürünme-
yenlerdir.
4. T ed q iq atm m eqsedi
4-cü merhele sahibi olan inananlar bele hesab edirler ki, in­
sanların ibadet etdiyi Yaradan onların düşündükleri kimi teklik ve
kamillik ifade etmir. Bunun sirri ise bu kitabın serhedlerinden
çox-çox uzaqda yerleşir. Ve ibadet edilenin heqiqi varlığa olan
münasibeti güneşin İşığa olan münasibeti kimidir.
Bu sebebden onlar üzlerini göyleri hereket etdirenden, yük­
sek sferanı fealiyyete getirenden çakib, «Göyleri yaradana» (Qu-
ran 6:73) , yüksek sferanı yaradana, her şeyi herekete getirene,
insanın daxili ve xarici gözü ile derk olunması qeyri-mümkün
olana çevirdiler. Onlar bele fikre gelibler ki, O, ona aid edilen bü­
tün xüsusiyyetlerden çox-çox yüksekdir.
Bu sonuncular da müxtelif seviyyeye bölünürler. Onlardan
bezileri bele hesab edirler ki, bütün hiss olunanlar mehv olub ge-
dir. Ve yalnız ruh qalır. O ise mütleq gözelliyi ve işıqlığı ifade
edir. Bu gözellik ve işıqlıq ise Allaha mexsus xüsusiyyetlerdir.
Ruhda bütün görünen anlayışlar mehv olub gedir. Yalnız gö­
rünmeyenler qalır.
Daha yüksek moqamlara ise seçilmişlerin seçilmişleri nail
olmuşlar. Lâkin onlar Qadir Allahın gözel simasında «batıb get-
mişler». Onları İlahi şöhret mehv etmişdir. Onlar özleri özlerini
yox etmişler.
Bir Olandan ve heqiqetden başqa, heç ne qalmamışdır. Ve
onlann ruhu «Allahdan başqa her şey mdhva mahkumdur» ((du­
ran, 28:88) sözünü, heqiqeten de, derk etmişdir. Birinci fesilde
4
219

220. biz bu moseleye toxunmuşuq. Xüsus0n «bütövteşm©» haqqında
danışılark0n bu anlayış geniş şekilde Ş 0 rh edilmişdir.
Bu derk ed0nİ0rin 0n yüks0k m0qamıdır. B0ZİI01İ yüks0k
m0qama addım-addım, m0rh0İ0-m0rh0İ0 deyil, vaxt itirm0d0n
nail olmuşlar. Onlar iso ilk «ucunda» müqodd0slik biliklorino yi-
yolonorok, Onun hor şeydon üstün olduğunu müoyyon etmişdilor.
Onlar başlanğıcda dediklorimin on sonda oldo etdiklorino yi-
yolononlordir. Güman etmok olar ki, bu yolun birinci yolçusu İbra­
him oleyhissolam, sonuncu yolçusu ilo Mohommod, ona Allahın
xeyir-duası vo salamı olsun, olmuşdur.
Yalnız Allah bu sirlordon agahdır. Vo onların İşığa doğru ge­
den yoldaki merhelelerini bilir.
Pordo ilo örtülmüş kateqoriyaların növlori budur. Heç do
tooccüblü olmazdı, eger bütün bu moqamlar bu yolçuluqda sey­
yahları örten perdeler öyronilib tedqiq edildikden sonra onların sa­
yının 70 min olduğu müoyyon edilse idi. Hor halda son diqqet et­
sen görersen ki, onlardan heç biri bizim göstordiyimiz soviyyodon
konara çıxmır. Çünki onlar bizim göstordiyimiz kimi, ya öz insani
atributları perdesi ilo, ya hisslorle, toxoyyül, düşünco vo yaxud te­
miz işıqla örtülmolidirlor.
Menim fikrimin başqa yere yönelmesine, dağınıq olmasına
baxmayaraq, senin sualına olan cavabım bax beledir. Men güman
etmek isterdim ki, menim kelamlarımın yanlış olduğu, ayaqlarımifi
büdrediyi yerlere göre sen menim üçün menim yerime Allahdan
üzr isteyeceksen. Çünki İlahi sirlerle dolu deryaya baş vurmaq ve
burada ilahi İşığı tapıb, onun haqqında danışmaq çox çetin ve me­
sul bir işdir.
220

221. DÎNİ ELMLBRÎN• •
DIRÇ0LIŞI
(seçilmiş fasillsr)
$

222. M Ü Q 0 D D İM 0
Sufi m anaviyyatı va rasionalizm
01-Qezali elmin qızğın terefdan, ağılın müdafıaçisi idi. Bu
sababdan «Dini elmlarin dirçalişi» kitabının avvali «Kitab al-ilm»
(«Biiiklar kitabı») ila başlanır. 01-Qazalinin fıkrinca, haqiqi bilik
«vacib faaliyyat» haqqında olan bilikdir. Kim ki onun mahiyyatini
va zamanını derk eda bilib, buna daha çox ehtiyac duyur. Yani bi­
lik vacib faaliyyat ehtiyacmdan yaranır. Bu isa mahiyyat, sabah,
üsul, problemlerin halli kimi masalalarin aydınlaşdınlmasını talab
edir. Zülmla qarşılaşmayan ona qarq olur. Bu problemi yalnız aks
faaliyyatla hail etmak olar. 0ks faaliyyat isa mahiyyatla aks sa­
babdan yaranır. Bas bu sebebin mahiyyatini va bu zülmün kim ta­
rafından yaradıldığını bilmadan va bu biliklara sahib olmadan
bunu alda etmak mümkündürmü? 01-Qazali defalarla qeyd etmiş-
dir ki, onun analiz vaxtı tatbiq etdiyi metod digor sferalarda da tat-
biq edile biler. Onun diqqatini daha çox calb edan isa din haqqın-
da elm olan müammadır. O, ağıla münasibatda da mahz bu nöqta-
dan çıxış edir. BI-Qezali tadqiq etdiyi digar manevi problemler
kimi, bu problemi da inkişaf etdirerek onun evolyusiyasma sabety
olmuşdur.
Bvval qeyd edildiyi kimi, al-Qazali bir çox asarlarinda ağı­
lın va derrakonin sarhadlarini müayyanlaşdirmişdir. O, «Dini elm­
larin dirçalişi» kitabının «İlm» adlı 7-ci başlığım leyaqet, ağılın
mahiyyati va hisseleri kimi problemlara hasr etmişdir. Bu kitabın
bütün hisselerinde ireli sürülen fıkirlarin rasional ifadesi olan çox-
saylı mülahizalara rast galmak mümkündür. 01-Qazalinin heç bir
eserinde onun «ağılın mahiyyati» adlandırdığı anlayışı aks etdiran
heç bir fakta rast galinmir. Düzdür, buradaki rasionalizm dövrün
irrasionallığından da uzaq olmamışdır. Malumdur ki, har dövrün
özünamaxsus irrasional tasavvürlari olmuş va onlar yalnız daha
sonraki dövrlarda aydınlaşdmlmışdır. O hatta ağıldan yuxarı va
yaxud ağıldan sonra galan har hansı bir merhale (meselen, vilaya)
haqqmda malumat verarkan da onu ağıla aks qoymaqdan çakin-
mişdir. Bela ki, «Darketmanin mübarek maqsadlari»nda o qeyd
edir ki, «vilaya marhalasinda aqla uyğun heç bir şey ola bilmez.
222

223. Sadoce, burada mÜ0yy0n m0qamlar var ki, onu yalnız ağılla derk
etm0k olmur. Ağılla derk edileni vo dork edilmoyoni ferqlendir-
moyon insandan iso heç homsöhbot olmaz». Ağıl fikrin bütün pa­
radokslarını qobul edo bilir. Lâkin ağılın özünün do tozadları vo
mehdud imkanlan var. O, dork etmodo müoyyon sorhodo vo meh-
dudiyyoto malikdir. Lâkin ağılın bu «bacarıqsızlığı» irrasionallığın
qobul edilmosi kimi qavranmamalıdır. 01-Qezalinin oqli evolyusi-
yası onu elo bir morholoyo gotirmişdir ki, o, buradan nozoriyyonin
«praktikliyini» praktikanın nozoriyyosi ilo doyişmoyo üstünlük
vermişdir. Buna sübut kimi onun ağıl haqqında verdiyi bölgünü
göstermek olar.
O gösterirdi ki, ruh hisslo yox, ağılla dork edilir. Ağılın ruha
olan münasiboti iso ağanın qula olan münasiboti ilo beraberdir.
Ağılın gücü ise insana moxsus xüsusiyyetdir. Ağılla ehtiras arasın­
da mübarize olduqda ise «Allahdan gelen işıq ağıla kömek edir».
Ağıl foaliyyetin sebebini de müoyyon edir. «Ehtiras mehdud ağıla
malik olanlan - sultan ve dövletlileri, ağıl ise müqeddesleri - mö­
min, müdrik ve alim insanları idare edir». Ağılı en yüksek xüsusiy-
yet kimi qebul edon ol-Qozali hetta belo bir fikir ireli sürürdü ki,
ağıl olmadan ilahi vehy do gole bilmez. Hemçinin o, «İlahi yol»,
«İlahi öyüd», «İlahi yardım» kimi anlayışları da ağılla olaqolondi-
rerek ağıl olmadan bu anlayışların şerhini qeyri-mümkün sayırdı.
Bu anlayışlar «ağılın daxilinden» vo daxili ağıldan gelir. 01-Qezali
«foaiiyyetlerin ölçüsü» eserinde sübut edirdi ki, ağılın gücü özünü
hiss ve dini inamda tezahür etdirir. «Dini biliklerin dirçeiişi» kita­
bında o yazır ki, ağıl «biliyin esası, başlanğıcı vo menbeyidir. Bilik
ondan meyve - ağacdan, işıq - güneşden, baxış - gözden ayrılan
kimi ayrılır». Ağıl - hem bu, hem de o biri dünyada xoşbextlik el­
de etme yoludur. 01-Qezali ağılı bilikleri derketme qabiliyyetine
göre kateqoriyalandırır. Hemçinin onun fikrince, ağıl intuitiv bi­
liyi, praktik biliyi, praktik menevi biliyi derketme seviyyesine
göre de qruplaşdırıla biler. Biliyin bu dörd növü ise bir-biri ile ela-
qolidir. Bele ki, bilik - esas olandır. întuitiv bilik onun töremesi-
dir. Praktik bilik ise hor ikisinin töremesidir. Praktik - menevi ağıl
ise onların neticesidir.
01-Qezali onun ağılı bu cür müdafie etmesine qarşı çıxanlara
her zaman cavab verirdi. Onun fikrince, Allahın ve mövcud olan
her şeyin mahiyyetini kesb eden «daxili ağıl İşığını» nece inkar et­
mek olar? Axı insanı heyvandan ferqlendiren esas xüsusiyyet onun
derrakesidir.
223

224. Daxili «ağıl İşığı» olmadan iso dorrako qeyri-mümkündür.
Hotta «İman İşığı» (Nur ol-iman), «yoqinliyin mahiyyeti» (oyn ol-
yoqin) kimi anlayışlar da hoqiqi ağıl olmadan heç bir ohemiyyot
daşımırlar. Bozilorinin «oyn ol-yoqin» vo «nur ol-iman» deyorok
başa düşdüklori iso elo osl ağıldır.
01-Qozali monovi davranış praktikasım sufılorin «daxili ağıl
İşığı» ilo birloşdirmok istomişdir. Onlar bir-birino çox oxşardırlar.
Bu iso ağılın nozoriyyoliyi ideyasının doyişilmosi vo sufı tosov-
vürü vo praktikası çorçivosindo monovi tosovvür vo davranışlarla
bütövloşib, yeni şokildo inkişaf etmosi demokdir. Buna göro ol-
Qozali belo bir fikir iroli sürürdü ki, vohylorin növlori vo meqam-
ları haqqında biliklori peyğombor soviyyosino ucalmadan da öy-
ronmok olar. Xosto hokim xostoliyin soviyyosi haqqında molumat-
lı ola bilor. Saxta alim iso onun üçün tamamilo yad olan hoqiqotin
dorocolori haqqında danışa bilor.
«Bilik - başqa bir şey, bilinonin mövcudiyyoti iso tamam ay­
rı anlayışdır. Peyğomborlik vo müqoddoslik haqqında molumata
malik olan şoxs no peyğombor, no do mömin demokdir. Vo yaxud
iman vo ibadot haqqında molumatı olan holo iman ohli demok de­
yildir».
O, praktikliyin vacibliyini maksimum soviyyodo görürdü:
«Bacardığın qodor yaşa - onsuz da ölocokson; kimi istoyirson sev
onsuz da aynlacaqsan; istodiyin kimi davran - onsuz da sorğu-suaH
güflji yaxınlaşır!». Lâkin bu zülmlori qeyri-sufı anlayış kimi qavra-
rrratfolmaz. «Ey övlad!» osorindo o, dork olunmayanın dorki üçün
fordi praktikanın vacibliyini göstormişdir. Bu fikir özünün on yük­
sok zirvosini sufı anlayışı olan «ruha olavo»do tapmışdır. Bu halda
Zu-n-Nun ol-Misri belo demişdir: «0gor son ruhuna olavo etmo ba-
canğına maliksonso, et. Yox, ogor bacarmırsansa, sufı sorsomlo-
mosi ilo moşğul olma». 01-Qozali hoqiqotin mütloq sorhodlorini bi-
liyrn vo foaliyyotin bütövlüyündo görmüşdür. O, onlan konkret bir
mokana aid etmoyib. Mütloq vo nisbi dialektikaya omol edorok o,
praktik dorrakonin obodi formasını axtarmış vo bunu qeyri-maraq
sahosino daxil olan mütloq kriteriyalarda görmüşdür. O, mütloqliyo
doğru olan «maraq vo fayda axtarışını» inkar etmir vo horisliksiz
ağılın, tomiz monoviyyatda iso horisfıyin olmadığım gösterirdi. Ağıl
dünyovi ehtiraslar qarşısında hor zaman zoiflik gösterir vo bu zoiflik
do günahlann işlodilmosine sobob olur.
224

225. ^ezalinin etikasının eqlo uyğunluğu yalnız ağılın amelle­
rin 1,akimi olması, onların manevi ve tabii şertlerinin müeyyenleş-
dirılmesi ile yekunlaşmır. Ağıl hem de bir başlanğıcdır. O yalnız
Uakıın olmayıb, hem de mahkeme icraçısıdır. Sufıler ise qelbe bu
dünyanın keçici hisslerinden qurtulmağı öyredirler. Xesislik ve
bedxerclik bu dünyanın en pis xüsusiyyetlerindendir. Ve ürek on­
dan uzaq olmalıdır. O, ne pula can atıb onun qeydine qalmalı, ne
de eksine, onların nece xerclenrçosi barede düşünüb bedxercliye
yol vermelidir. Lâkin bu dünyada bu qurtuluşun faktiki olaraq qey-
ri-mümkünlüyünü nezere alaraq, insan öz iireyinde bu dünyadan
tam uzaqlaşmış olmasa da, müeyyen temiz ve pak mekan yaratma­
lıdır. Yeni onların orta mekanını el-Qezalinin sözü ile desek, «qı-
zıl orta» olan felsefi eqle uyğunluqla sufı qelb temizliyini elaqe-
lendirmek gerekdir.
E lm in «axm aq cahiller ile» çoxalm asım n
m enevi seb eb leri
01-Qezali defelerle qeyd etmişdir ki, insan ireli sürdüyü ide-
yanı bilmediyinden yox, bildiyinden ireli sürmelidir. Bu prinsip
yalnız eqle uyğun polemika metodunu ifade etmeyib, hom de bi­
liye ve elmsizliye dayanan mühakimeler arasında da bir serhed
yaradırdı. Bl-Qezali «Fealiyyetlerin ölçüsü» eserinde ilk defe ola-
raq bilik ve fealiyyet münasibetini esas problem kimi nezerden ke-
çirmişdir. Bu işde ireli sürdüyü mühakimeleri «Mentiq haqqında
elmi biliklerin meyarları» eserinde tetbiq etdiyi «estetik rasiona-
lizm»in inkişafına xidmet etmişdir. Rasionalizm ise daha sonraki
merhelesinde etik refleksin inkişafına sebeb olmuşdur.
Feqihlerin menevi dünyasını şerh eden el-Qezali onların in­
sanın daxili alemi haqqında fikir söylemesini rodd edir. Bl-Qezali
yazır ki, feqihler ele problemlerin şerhine can atırlar ki, bu mese­
leler Qiyamet gününe qeder hell olunmayacaqdır. Pervaneni ateş
celb eden kimi pul ve dövlet onları özüne çekir. Tebii elmlerle,
xüsusen de insanları müalice etmek üçün tibble meşğul olmaqdan-
sa, onlar vezifeden istifade etmek üçün bura can atırlar. Onlar hem
heyatda, hem de elmde iradesiz ve qorxaqdırlar. Onlar zeiflerle
mübarize aparırlar ki, qalib ola bilsinler. Bu zaman onlar öz oppo-
nentlerine qarşı en alçaq üsullardan da istifade etmekden çekin-
mirler. Onlar bezen bir-biri ile de «keçi kimi» dalaşırlar. Onları en
çox hövseleden çıxaran ise reqiblerinde olan haqq ve edaletdir.
Onların şexsi mülahizeleri ve belığet bacarıqlan yoxdur.
225

226. Jınıımiyyeııo iso onlar boşboğazlıq, alçaqlıq, zohletökonlik,
.vnperostlik kimi xüsüsiyy0tlorin daşıyıcısıdırlar. Bu xüsusiy-
yotlori hakimiyyotde olan fıqhlero do şamil edon ol-Qozali bütün
hakim ideologiyasmı vo elitanı da tonqid atoşino tuturdu. Lâkin o,
sadoco, fıqh vo foqihlori tonqid etmoklo qalmayıb, yeni fıqh yara-
dılmasını da qarşısına moqsod qoymuşdur. Mosolonin bu cür qoyu-
luşu onu islamın ilkin dönominin yeniden qaytarılmasına toşfıq et-
mişdir. Çünki bu dövr onun üçün «qolb fîqhi» monası ilo birgo ay­
dınlaşır. Onun moqsodi bütün insanları «qolblorin fakihi» etmok
idi. Horçond o başa düşürdü ki, bu qeyri-mümkündür. Fakihlorin
müstoqil içtimai qrup kimi mövcudluğunu vacib sayan 0l-Qozali
onlardan dövlot hakimiyyotindon uzaq olmağı, yüksok prinsip vo
monoviyyata sadiq qalmağı tolob edirdi.
Dl-Qozali fıqho mütloq etika qapılarını açdığı üçün onlardan
adi insanlardan tolob olunandan daha artığını gözloyirdi. Onun İs­
lamm «yaramaz alimlerinin» qozobi tonqidi do mohz buradan ireli
gelirdi.
01-Qozalinin «yaramaz alimlere» olan ilk tonqidi münasiboti
onun «Din haqqında elmlorin dirçolişi» osorindo qolomo alınmış-
dır. Bu problem digor osorlordo do müxtolif soviyyolordo qabardıl-
mışdır. Yaramaz alimlere qarşı hoqiqi alimleri qoyan müellif so-
nunculan peyğomborin varisleri adlandırır. Bu tosovvürlerdo ol-
Qozali sufı ononolorindon çıxış etmişdir. Mosolo bundadır ki, müA
solman modoniyyotindo heç kim bu cür sort şokildo «yaramaz
alimlor»i tonqid etmomişdir. Lâkin onlar comiyyotdoki yüksok
monovi statuslanndan vo toriqotin praktikasını monimsodiklorin-
don bunu cosarotlo etmiş vo bu tonqidin digor torofı kimi etik nor-
malarm müoyyonloşdirilmosini görmüşler.
Eyni zamanda sufılor «yaramaz alimlor» haqqında olan ton-
qidi fıkirlorino özlerinden evvelkilerin görüşlerini do olavo etmiş­
ler. Düzdür, buradaki fikirler birbaşa alimloro aid edilmoso do,
dövlot qulluğunda olanların oxlaqsızlıqlarını tonqid atoşino tut-
maqla meşğul idi.
Heç do tosadüfi deyildir ki, sufilor Hoson ol-Bosrini (728-ci
ildo vefat edib) özlerine ruhi müollim seçmişler. Guya Hoson el-
Besri her zaman deyormiş: «Axmaqlar tekrarla, alimlor iso diqqet-
lo moşğuldurlar». Bu fikri birinci nosil sufılorin nümayondesi olan
Fudayi ibn İyaz (802-ci ildo ölüb) da soslondirmişdir. O, alimlori
iki qrupa bölürdü:
226

227. 'ünyevi heyatın alimleri; ebedi heyat alimleri, tfiımcd .
han- çün melum olan biliklere, İkinciler ise gizli, sirli bilgilere
mali. rler. Birinci ve İkincilerin münasibetini ve ferqini gösterer-
ken ,ı c diqqetli ve ehtiyatlı olmaq lazımdır. Benzer fikir el-Cu-
neyd (909-cu ilde ölüb) terefınden de seslendiriimişdir. «Üreksiz
dil olarmı?» sualına o, bele cavab verib: «Beli, beleleri çoxdur». -
«Bes dilsiz ürek?» - «Beli, ola bilor. Lâkin eger üreksiz dil bela-
dırsa, dilsiz ürek seadetdir».
81-Qezalinin «yaramaz alimler»e olan münasibeti onenevi ba-
xımdan kenar olmasa da, onun heyat tecrübesi ile zenginleşdirilmiş-
dir. Sufı praktikası özüne nezaret (mürekkoba), «Sufi yolunun» ay-
nlmaz elementini teşkil edirdi. Ve sufido etik özünütenqid sistemini
formalaşdınrdı. Bütün bu elementlerden el-Qezali müasirleri olan
«yaramaz alimleri» tenqid etmek üçün istifade etmişdir. Bu tenqid
yalnız onlann keçdiyi yolun inkan olmayıb, hem de menevi mövqe-
den evvelki fikirlere olan baxış idi. Heç de tesadüfi deyil ki, onun
kitabı çox güçlü tenqid olunan «elm fınldaqçıları» ile başlanır. Onlar
hozzin, zövqün, keçici nailiyyetin ardınca düşenlerdir. Bunun neti­
cesinde ise onlar pisdo yaxşı, yaxşıda ise pis görürler. Onlar insan­
ları aldadırlar ki, guya dövletin verdiyi fıtvada gösterilenden başqa,
elm yoxdur. Guya elm yalnız mübahiseleri hell etmek ve terefleri
razı salmaqla meşğul olmalıdır.
81-Qezali bu cür «yaramaz alimlerin» menevi-psixoloji ve-
ziyyetini, detallarla olmasa da, şerh etmişdir. Onun fıkrince, bunun
esas sebebi belelerinin öz ruhlarını bilmemelerinden ireli gelir.
Ve özünüderki keçmeden kamilleşmek mümkün deyil. 91-Qezali
«alimlerin» dini ikiüzlülüklerini kinaye ile göstererek, «İslamın
axmaq cahillerinin» bütün formada xacelik tezahürlerine lenot
yağdırır.
Deyilonlorden aydın olur ki, müselman cemiyyetinin prob­
lemlerinin yegane helli yolu kimi şexsi kamilleşmenin, ferdi ya­
naşmanın tesadüfi xarakterli esaslandırma olmadığı müeyyenleşir.
01-Qezalinin fıkrince, alimler «Peyğemberin varisleridir». Pey-
ğemberlik ise insanda maddi ve menevinin öz tarixi ve praktik as-
pektine uyğun olaraq reformasını keçirir. Bunu 81-Qezali «qelbin
müalicesi ve ruhun berpası» adlandırmışdır.
«Yaramaz alimlerin» tenqidinde el-Qezali yalnız fıqh ve ke­
lamlarla kifayetlenmeyib. O hetta sufıleri de tenqid ateşine tut-
muşdur. Lâkin qeyd etmek lazımdır ki, «yaramaz sufılerin» tenqidi
227

228. konseptual xarakter daşımırdı. O yalnız psevdosufılenı: sufızme
getirdikleri yamanı tenqid etmişdir. Bu baxımdan onun sufıleri
tenqid etmesi özünütenqidin davamı kimi deyerlendirile biler.
Bunu ise biz bütün böyük sufılerde göre bilerik. Lâkin bu varislik
«yaramaz alimlik tecrübesinden daddıqdan» sonra mümkün ola bi­
lerdi.
Bunun ifadesini biz «Otuz qrup şimiklendirilmişler»in tenqi-
dinde göre bilerik. Bu qruplar öz xeyallarmı ve uzlaşmazlıqları ya­
ratmışlar. 01-Qezali üçün onlar sufızmde biliyin ve fealiyyetin bü-
tövlüyüne aparan tecrübe menbeyi rolunu oynamışlar.
228

229. Rohman ve rdhmli olan Allahın adı ile!
III Fasıl
MÖMİN İNSANLARIN GÖZ0L HESAB
ETDİYİ, 0SLİND0 İS0 BEL0 OLMAYAN
ELML0R HAQQINDA
Burada bezi elmlerin çirkin olması baredeki fikirler, fıqh
(derk etme), ilm (bilik), tovhid (t0kallahlıq), zikr (Allahın zikri),
tezkir (xatırlama), hikmet (müdriklik) kimi elm sahelerinin adları­
nın ferqli menalarda işledilmesi, hemçinin şeriet cimlerinin beye-
nilen v b beyenilmeyen terefleri şBrh edilir.
B ezi elm larin çirkin sayılm asının sababi
Belke de, sen deyeceksen: «Elm neyise heqiqetde olduğu
kimi bilmekdir (marifa) ve elm Allahın sifetlerindendir. Bu halda
bir şey elm olmaqla yanaşı nece çirkin ola biler?»
Bil ki, elm özlüyünde yox, Allah bendelerine nezeren üç se-
bebden çirkin sayılır:
B irincisi. Sehr ve cadu kimi pislenen elm olub, sahibine ve
ya başqalanna zerer getirdikdo. Bu elmlerin mövcudluğu heqiqet-
dir ve Quranda da cadunun aile münasibetlerini dağıtması tesdiq-
lenir.
(Müslim, el-Buxari Aişeden revayet edirler) «(Bir defe) Al­
lahın Resulu Mehemmed Peyğembero, ona Allahın xeyir-duası ve
salamı olsun, cadu edilir, bunun tesirinden xestelenerek yatağa dü­
şür. Nehayet, Cebrail bunun sebebinin derin bir quyuda daşın al­
tında gizledilmiş cadu olduğunu bildirir ve cadunu oradan çıxarır-
lar»45.
Bu, tebietdeki şeylerin özünemexsus cehetlerinden ve ulduz-
lann hereketinin hesablanmasmdan behs eden bir elmdir.
Bezi daşlardan tınların özünemexsus xüsusiyyetlerine göre
cadulanan adamın tesviri düzeldilir. Sonra müeyyen anda göyde ul-
duz ve planetlerin görünmesi müşahide olunanda hemin fıqura
şeriete zidd olan bezi kelmeler (küff) deyilir. Bu kelmeler vasite-
45 Müslüm, 0İ-Buxari; Aişedsn
229

230. silo şeytan o işe kömek edir. Bütün bunlardan sonra Böyük Allahın
hökmü daxilinde şehre meruz qalan insanda qeribe hallar baş ver­
meye başlayır. 01bette, bütün bunları bilmek özlüyünde çirkinlik
deyildir. Amma bunlar insanlara zerer vere biler. Şer üçün vasite
olan ise - şerdir. Bu sebeblerden de sehr ve magiya çirkin elmlerdir.
Tutaq ki, kimse bir velini öldürmek meqsedi ile onu teqib
edir ve veli özünü bir qapalı yerde gizledir. Teqibçi velinin yerini
soruşduğu zaman ona velinin yerini söylemek olmaz, eksine, bele
bir veziyyetde zalimi yanlış semte istiqametlendirmek vacibdir.
Gizlenenin yerini göstermek - doğru yola istiqametlendirmek, bil-
diyin bir şeyi doğru söylemek kimidir. Amma bu, şere xidmet etdi-
yinden çirkindir.
İkinci. Elmler astronomiya kimi çox hallarda sahibine zerer
verdikde.
Bu elm zorerli bir elm deyildir. Çünki iki yere ayrılır:
1. Hesab elmi. Quranda deyilir ki, Güneş ve Ayın öz orbitin-
de hereketi hesabladır. Bele ki, Qadir ve Böyük Allah buyurmuş­
dur: «Güneş va Ay müayyan ölçü ila (harekat edar)» (Quran,
55:5). Yaxud: «Biz Ayın harakati üçün manzillar (ölçülar) müay-
yan etdik. Nahayat, o, (hamin manzillari başa vurduqdan sonra)
dönüb xurma ağacının qurumuş ayri budağı kimi (hilal şaklinda)
olar» (Quran, 36:39).
2. Ehkam elmi: Bu elmin mahiyyeti hadiselerin baş verme
sebebini göylerle elaqedar delilerle izah etmekdir. Hekimin nebzi
yoxlayıb, xesteliyin gedişatını müeyyen etmesi kimi...
Seyyarelerle bağlı elmlerin bu qismi Allahın öz yaratdıqları
üzerinde qoyduğu qayda-qanunların gedişatını bilmekdir. Allahın
Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyurmuşdur:
«Bger qismetden danışsalar, müdaxile etmeyin. Ulduzlar xatırlasa-
lar, müdaxile etmeyin. Sehabelerim xatırlanan zaman müdaxile et­
meyin»46. Ve yene buyurmuşdur: «Özümden sonra ümmetim üçün
üç şeyden qorxuram: hökmdarların zülmünden, ulduzlara inanmaq-
dan ve Allahın qeza-qederine inanmamaqdan»47 (İbn 0bdulber
Bbu Mahcenden revayet edir). Ömer ibn Xettab (Allah ondan razı
olsun) buyurur: «Ulduzlarla bağlı ancaq quruda v'd denizde size
yardım olacaq hisseni öyrenin. Çalanlarını öyrenmekdon çekinin».
46 91 Tobarani; İbn Mesuddan;
47 İbn Obd 0İ-Bir; Bbu M ehcandan
230

231. Astrologiyanı öyrenmekden çekinilmesi üç sebeble bağlıdır.
Birincisi, ona göre ki, xalqın ekser hissesine zerer verir. Çünki xal-
qa hadiselerin hansısa ulduzun tesiri ile meydana geldiyi deyildiyi
zaman onların üreyinde o ulduzların qüdret sahibi, işleri müeyyen
eden tanrılar olması fikri doğacaq. Guya buna göre de onlar semanın
nesib bezekleridirler. Bunun üreklere tesiri o qeder böyük olacaq
ki, ürekler ona bağlanacaq ve insanlar Allaha zikri qelblerinden çı-
xanb, xeyir ve şeri ulduzlarda axtarmağa başlayacaqlar.
Çünki zeif olan kes vasiteye baxıb, o vasitenin arxasında da­
yanan böyük sebebi göre bilmez. Amma bilikli alim anlayır ki,
Güneş, Ay ve ulduzlar Allahın (Ona hemd olsun!) hökmüne tabe­
dir. «...Günaşi, Ayı ve ulduzları dmrind boyun aymış halda yara­
dan Allahdır» (Quran, 7:54). Zeif bir insanın İşığı ancaq Güneş
doğub etraf işıqlandıqdan sonra görmesi qarışqanm aşağıdaki ve-
ziyyetine benzeyir:
Bger kağız üzerinde olan bir qarışqaya ağıl verilse, o, kağı-
zın üzerinde meydana gelen qara yazıların qelem terefınden yara-
dıldığını zenn edecek. Çünki bir az yuxarı baxıb o qelemi hereket
etdiren eli, daha da yuxarı baxıb o eli hereket etdiren insan irade­
sini, insan iradesinden de yüksekde ise yazı bacarığım, eli ve ira­
deni yaradan Allahı göre bilmir.
Qarışqa misalında olduğu kimi, insanların diqqeti ekseren
aşağı, yaxın olan sebeblerle mehdudlaşır. Bu sebeblerin arxasm-
dakı sebebleri göre bilmirler. Ulduz elminin qadağan edilme se-
beblerinden biri budur.
İkinci sebeb ise onunla elaqedardır ki, ulduzlara baxaraq ne­
tice çıxarmaq - «ulduzların hökmü» temiz falçılıqdır. Ve bu vasite
ile her hansısa bir mesele barede qeti ve ya texmini bir fikir de­
mek mümkün deyil. Buna güvenmek nadanlıqdır ve bu sebebden
astrologiyanı ittiham etmek elmi deyil, cehaleti ittiham etmekdir.♦
Deyilenlere göre, bu elm İdris Peyğombere (ona salam olsun)
verilmiş möcüze olub. Lâkin İdris Peyğemberin ulduz elmi tama-
mile mehv olub getmiş, günümüze gelib çatmamışdır.
Bezen tesadüfi olaraq müneccimlerin texminleri doğru çıxır.
Çünki bezi zahiri, görünen sebeblerden melumatları vardır. İlkin
sebebi derk etmek ise insanın qavraya bilmediyi çoxlu şertleri ne-
zere almaqla mümkündür. Bger Allah-teala bu ve ya diğer sebeb­
den neyise müeyyen ederse, onda müneccimin texmini düz,
müeyyen etmezse, yanlış olacaqdır. Bu veziyyet buludların toplan-
231

232. dığını görüb yağış yağacağını demeye benzoyir. Lâkin ola bilor ki,
gün çıxıb, havanı isider ve buludlar dağılar ve yaxud eksine, tebii
olaraq bezen de yağış yağar. Yağışın yağması üçün buludun sıxlaş-
ması kifayetedici sebeb deyil, yeni bilinmeyen diğer sebebler de
vardır. Bunun kimi, bir denizçinin de küleye baxıb «gemi batmaz»
demesi tamamile doğru proqnoz dçyildir. Çünki külekle bağlı ge-
miçiye melum olmayan sebebler işe düşer ve gemiçi yanılar. Bu
sebebden o gah doğru, gah da yanlış ehtimallar ireli sürer. Buna
göre Allaha inamı möhkem olanlar müneccimliyi qadağan edirler.
Ü çüncü sebeb ise onunla bağlıdır ki, ulduz elmi faydasızdır.
Zererlerinden en azı boş, menasız, faydasız bir işle meşğul olmaq-
dır. Faydasız bir işe vaxt serf etmek en qiymetli xezine olan vaxtın
boşuna xerclenmesidir.
«Bir gün Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, bir insanın başına çoxlu camaatın toplaşdığını görür. «Bu
kimdir?» - deye soruşur.
Xalq cavab verir ki, bu, böyük bir alim olduğu üçün camaat
onun etrafına toplaşıb. Peyğember soruşur: «Neyin bilicisidir?».
Cavab verirler ki, şeiri ve ereblerin esil-nesebini bilir. Peyğember
bildirir ki, bu elm faydasızdır, onu bilmemeyin ise zereri yoxdur»
(İbnu Abdulber Bbu Hüruyeden revayet edir). Yaxud Peyğember
buyurmuşdur: «Heqiqi elm ya qüvvetli bir aye, ya qaim bir sünne,
ya da zeruri vezifedir» (Bbu Davud Abdullah ibn Ömerden reva-
yet edir).
Astrologiya ve ona yaxın elmlere alude olmaq faydasız yere
özünü tehlükeye atıb cehalete qapılmaqdır. Allahın teqdir etdiyi
yazıdan qaçmaq mümkün deyildir. Amma tibb elmi, eksine, bele
deyil. Çünki insanların esaslı delillerine göre, o elme böyük ehti-
yac vardır.
Yuxuyozma elmi de ehtimallara esaslansa da, astrologiyadan
ayrılır. Yuxuyozmada fayda vardır. Bundan elave, yuxuyozma nü­
büvvetin (peyğemberliyin) qırx altı parçasından biridir, onda heç
bir tehlüke ola bilmez.
Belelikle, elmin çirkin sayılmasının üçüncü sebebi onunla
meşğul olanın fayda elde etmemesidir. Elmlerin aydın tereflerini
öyrenmeden inceliklerini, esaslarını öyrenmeden gizli tereflerini
öyrenmeye çalışmaq ve elmlerin açıq tereflerini deyil, qapalı teref­
lerini öyrenmek, ilahi elmlerin sirlerini araşdırmaq kimi... Filosof-
lar ve mütekellimler bu elmlere ne qeder vaqif olmaq isteseler de,
232

233. onu müsteqil olaraq qavramaqdan uzaqdırlar. Dünyanın mahiyyetı
haqqında biliye sahib olmaq yalnız peyğemberler ve az sayda övli-
yalara müyesser olur. Buna göre de insanlar bu elmlerle şeriet hü-
dudlan daxilinde meşğul olmalıdırlar. Allaha etiqadı olana bu, kifa-
yetdir. Bir çox insanlar vardır ki, elmlere alude olmuş, lâkin bu alu-
deçilik onlara zerer vermişdir, feqet bu elmler olsaydılar, onlann
imanları daha kamil olardı. Bu cür elmlerin bezi insanlara zerer ver­
diyim inkar etmek olmaz. Nece ki bir çox quşların eti ve dadlı şir-
niyyatlar südemer uşaqlara zererdir. Bundan elave, insanlann bir
çox elmleri bilmemesi daha xeyirli ola biler.
Revayet edilir ki, bir nefer hekime gedib xanımının sonsuz­
luğundan şikayet edir. Hekim xanımın nebzini yoxlayıb deyir:
«Müaliceye ehtiyac yoxdur. Çünki qırx gün sonra vefat edecek.
Hal-hazırda nebzinin döyüntüsü bunu gösterir». Bunu eşiden xa-
nım dehşete gelir, perişan olur. O qadm var-yoxunu kimsesizlere
verib vesiyyet yazır. Qırx gün yeyib-içmir. Müddet tamam olduq-
dan sonra hemin şexs tebibe arvadmın ölmediyini bildirir. Bu za­
man hekim deyir ki, men onun ölmeyeceyini bilirdim: «İndi eve
get ve onunla yaxınlıq et. O, hamile qalacaq». Tebibin bu cavabm-
dan kişi heyretlenir. «Bu, nece ola biler», - deye soruşur. Hekim
bele cavab verir: «Müayine zamanı qadınm rehninde piy yığıldı­
ğını ve bu sebebden hamile qala bilmediyini gördüm. Bu köklüyü
ancaq ölüm qorxusu aradan qaldıra bilerdi. Buna göre de onu bele
bir qorxuya salmaq zeruri idi. Men de onu etdim. Bu anda meqsed
hasil olmuş, qadm arıqlamışdır. İndi o, ana olmağa hazırdır».
Bunlar bezi elmlerin tehlükeli olmasını sene gösterir ve eyni
zamanda Allahın Resulu Mehemmed Peyğemberin, ona Allahın
xeyir-duası ve salamı olsun, bu sözlerinin menasını açıqlayır:
«Faydasız elmden Allaha sığınıram» (İbn Dbdül-ber Cabirden re­
vayet etmişdir).
Bu hekayeden ibret al, şerietin buyurmadığı elmlerden uzaq
ol ve onlara alude olma, Mehemmed Peyğemberin silahdaşlarınm
yolu ile get ki, Allah da bundan razı qalsın. Sünnedon bir an olsun
bele ayrılma. Dini ve dünyevi emin-amanlıq sünne yolu ile get-
mekden asılıdır. Tehlüke ise çirkin predmetlerde ve özbaşmalıq-
dadır. Öz müsteqil araşdırmalarma, öz derrakene, öz sübut ve
izahlarına söykenmekden sui-istifade etme.
Yeqin ki, düşüneceksen ki, men bezi elmleri bilmek üçün
araşdırıram. Ele ise bu elmleri düşünmekde ne deyer vardır? Çox
233

234. şeyler vardır ki, onu öyrenmekle sen axiretden uzaqlaşmış olarsan.
Bger Allah sene rehm etmese, sen bu felaketden uzaqlaşa bilmez­
sen ve mehv olarsan.
Bil ki, tecrübeli hekim insanın sağaldılması üçün başqaları-
nın bilmediyi metodlan bildiyi kimi, peyğemberler de qelbin be­
kimi kimi axireti elde etmeyin metodlarmı bilerler.
Onların mesleyini sen öz ağlınla mühakime etme, yoxsa
mehv olarsan. Ele insanlar vardır ki, barmaqları yaralandığı zaman
o yaranı özleri müsteqil olaraq derman sürtmekle sağaltmağa çalı­
şırlar. Halbuki hekim dermandan nece istifadeni daha deqiq bilir.
Ola biler ki, hekim dermanı yaranın üstüne deyil, başqa bir yere
sürtmeyi meslehet görer. Damarların bedende ne şekilde ayrıldı­
ğını, haradan kök atdığını ve bedeni nece ohate etdiyini bilmeyen
insana bu, qeribe görüne biler.
Bunun kimi, axirete aparan yolda da, şerietin, sünnenin in­
celiklerinde, edebde ve insanların ibadet etmek üsullarmda da ve-
ziyyet eledir. İnsanlar bunda bezi ifade edile bilmeyen sirlere
agah olsalar da, onların tam mahiyyetine varmağa qadir deyiller.
Meselen, mineralların son derece qeribe xüsusiyyetleri vardır ki,
çox insanlar bu xüsusiyyetlerin sebeblerini bilmirler. Meselen, in­
sanlar maqnitin demiri özüne celb etmesinin sebebini bilmirler.
İmanda, dinin buyurduqlarında ve onların qelblere verdiyi xeyirde
- qelbin saflaşıb Allaha yaxın olması ve Ondan ilham almasmcİa
ise ele möcüze ve qeribelikler var ki, bu qeribelikler dermanlarda
ve şefaverici bitkilerde olanlardan qat-qat artıq ve şereflidir.
Tecrübe dermanları öyrenmeye xidmet etse de bele, onlar
haqqında derin biliye sahib olmadığımız kimi, insana axiretde ne­
yin fayda vereceyini bilmirik. Özü de burada neyise tesrübeden çı-
xarmaq heç cür mümkün deyildir. 9ger ölüm dünyasından kimse
geri dönseydi, biz ondan axiret dünyasında neyin, hansı hereketle-
rin insanı Allaha yaxmlaşdırdığını, hansmın Allahdan uzaqlaşdırdı-
ğını soruşardıq. Lâkin ölüden bu suallara cavab almaq heç kese
müyesser olmamışdır. Senin ağlın seni Peyğemberin, ona Allahın
xeyir-duası ve salamı olsun, doğruluğuna inandırsa ve onun göste­
rişlerinin haradan qaynaqlandığmı sene anlatsa, bu, sene kifayot-
dir. Ağlında olan dar fikirlerden qurtul ve şert qoymadan bu yolu
teqib et, çünki xilas yalnız ondadır. Sene uğur olsun.
Buna göre Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, buyurmuşdur: «Elmin bir qismi nadanlıqdır, sözün bir qismi
234

235. susmaq» (Bbu Davud Büruyeden revayet edir). Elmin heç bir hal-
da cehalet olmadığı her kese bellidir. Lâkin bezen zerer vermek
baxımından cehaletin gösterdiyi tesiri gösterir. Yene de Peyğem­
ber, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyurmuşdur: «İma­
nın azı elmin çoxundan üstündür» (Bbu Mensur ed-Dilmi Bbu ed-
Derdadan revayet edir). Allahın peyğemberlerinden olan Meryem
oğlu İsa (ona salam olsun) buyurmuşdur: «Ele ağaç vardır ki, mey­
vesi yoxdur. Ele meyveler de vardır ki, yeyilesi deyildir. Ele elm­
ler de vardır ki, insana heç bir faydası yoxdur».
D eyişdirilen elm ad ların ın izahı
Bil ki, çirkin elmlerin şeriet elmlerine qarışdırılması gözel
adların menalarının deyişdirilmesi ile mümkün olmuşdur. Bunu ise
imanlı seleflerimiz ve İslamın ilk esrinde yaşamış adamlar heç ar­
zu etmezdiler. Düzgün olmayan menalarda başa düşülen elm adla­
rının sayı beşdir: fıqh, elm, tovhid, tezkir, hikmet.
Göründüyü kimi, bütün bu terminler gözel terminlerdir ve
onlara vaqif olan keşler dinde nüfuzlu şexslerdir. Lâkin müasir
dövrümüzde bütün bu terminler esi menalarım deyişmiş ve çirkin
menalara da şamil edilmişdir. İndi bu mena altında teqdim olunan­
lardan ürek bulanır.
Birincisi, fıqh termini. Bu saheni özbaşına olaraq ixtisaslar
üzre bölür ve bu zaman qetiyyen eneneden çıxış etmirler. Onu fıt-
vanın tertibinde lazımlı ikinci dereceli biliklere parçalayır, çoxlu
sözçülüye ve bu işle bağlı detallara varırlar. Bu işlere daha vaqıf
olan kes en böyük fîqh alimi hesab olunur.
Sehabe dövründe ise fıqh axiret yolunu, ruhun qarşılaşa bi-
leceyi tehlükeni, insan emellerini neyin korladığım öyrenen elme
deyilirdi. İnsanın özünü qoruması üçün fani dünyanın (ed-dunya)
puçluğu, o dünya (el-axire) üçün xeyirxahlıq ve qelblere tesir ede­
cek qorxu telqin olunurdu. Bunu Allah-tealanın bu ayesi sübut
edir: «Möminlerin hamisi birden savaşa çıxmamalıdır. Her qebile-
den bir deste din elmlerini öyrenmek üçün qalsın ki, esgerler (dö-
yüşden) geri dönerken onları Allahın ezabı ile qorxutsun. Ola bil­
sin ki, onlar Allah ezabından çekinsinler» (Quran, 9:122).
İnsanlar ne ile qorxudulurdularsa, hansı elm Allah qorxusunu
qelblore yerleşdirirdise, o elmin adı fıqh elmi idi. Telaq, qul azad
etme, and verme, neğd pul olmadan mal alqı-satqısı, icare kimi
meseleler ise fıqhle elaqeli deyildi. Çünki bütün bu xırdaçılıqlarla
235

236. insan q©lbinin qorxudulması mümkün deyil. 0ksin©, bu möselolor-
1© m©şğul olmaq q©lbi çirkİ8ndirir, C©henn©m qorxusundan onu
uzaq salır. Müasir dövrümüzd© bununla m©şğul olan bel© insanla­
rın q©lbind© Allah qorxusu olmur.
Böyük Allah buyurur: «Biz cin va insanların bir çoxunu Ca
hennem üçün yaratdıg. Onların qelbleri var, lâkin onunla heqiqeti
anlamazlar, gözleri var, lâkin onunla görmezler, qulaqları var, lâ­
kin onunla eşitmezler» (Quran, 7:179).
Bu göz©l ayede «onların q©lbi h©qiq8ti q©bul etmez» ifad©-
sind© fıtva deyil, iman manası ifad© olunmuşdur. Bu terminlorin
biri q©dimd8n işladilmiş, digari is© yeni-yeni istifad© olunmuşdur.
Allah-t©ala Qurani-K©rimd© buyurur: «Onların (münafıqler ve ye-
hudiler) öreklerine qorxu salan Allahdan çox sizsiniz. Bu ise onla­
rın (Allahın ezemet ve heybetini) anlamaz bir qövm olduqlarına
göredir» (Quran, 59:13). Allahdan Ondan az qorxulduğunu onla­
rın (fıqhi) az bildikleri il© bağlayır. Baxın, bu, fitva elminin t©f©r-
rüatlarına varmaqla olur, yoxsa fıqhin daha ©vv©l bildirdiyimiz h©-
qiqi m©nalarım d©rk etm©kl©? Möh©mm©d Peyğ©mb©r, ona Alla­
hın xeyir-duası v© salamı olsun, yanına g©l©n İslamı q©bul etmiş
bir qism.©r©b q©bil©sind©n olan insanlar haqqında buyurmuşdur:
«Bu g©l©nl©r alim, müdrikler v© fakihl©rdir» (0bu Naim, ©1-B©y-
h©ki, ©1-X©tib Suveyd ibn ©1-H©risd©n).
Saad ibn İbrahim ©z-Zöhrid©n soruşurlar: «M©din©lil©riri
içind© ©n fakih insan kimdir?». O cavab verir: «Allahdan ©n çox
qorxan insan». Burada Saad fıqhin n©tic©sin© diqq©t edir. Allah­
dan qorxu is© fıtva v© q©rar çıxarmağm deyil, d©rin biliyin tezahü­
rüdür. Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası v© salamı olsun,
buyurmuşdur: «Siz© fakihl©rin ©n yaxşısı haqqında x©b©r verim-
mi?». 0shab©l©ri: «B©li, ya R©sulallah», - dediler. Allahın Pey-
ğ©mb©ri: «İnsanları Allahın r©hm©tind©n ümidsiz etm©y©n v© Al­
laha qarşı getm©kd©n saxlayan, onların Allahın rehminden ümidini
üzm©y©n, Qurana tapınıb, başqa kitablara tapınmayam» (0bu B©kr
ibn Lal, 01i ibn 0bu Talibd©n).
0n©s ibn Malik r©vay©t edir ki, bir gün Allahın R©sulu, ona
Allahın xeyir-duası v© salamı olsun, dedi: «M©nim üçün dan sökü­
lenden güneş doğana q©d©r Allaha ibadet ed©nl©rl© oturmaq, dörd
qulu azad etm©kd©n daha yaxşıdır» (0bu Davud; 0n©s ibn Mali-
kd©n). V© Zeyd ©r-Rakaşi v© Ziyad ©n-Nomiriyo üzün tutub dedi:
«Allahı zikr sizin bugünki meclisleriniz© benzemezdi. Sizin m©'
236

237. ölürde biri moize oxuyarken sözünü uzatdıqca uzadır. Amma Al­
lah Resulunun dövründe biz bir yere toplaşıb din mövzuları, Qura-
mn ayelerini tehlil eder, dinde fiqh sahibi olar ve fiqh sahibi oldu­
ğumuz üçün Allahın bizde olan nemetlerine şükr ederdik». Görün-
düyü kimi, Ones Quran üzerinde düşünerek Allahın nemetlerine
şükr etmeyi fıqh adlandırır.
Allahın Resulu buyurmuşdur: «Qul (bende) Allah yolunda in­
sanlara nifret etmedikçe, Quranın müxtelif menalarını görmedikçe
fakih ola bilmez» (İbn Bbdül-Birr; Şeddad ibn Ausdan). Obu Derda
bu hedisi elave ile aşağıdaki kimi verir: Peyğember deyirdi: «Sonra
nefsine dönecek ve her şeyden çox nefsine nifret edecekdir».
Ferhad ibn Yaqub es-Senci Hesen Besriden bir sual soruşub,
cavabını aldı. Sonra dedi: «Fakihler senin verdiyin cavabı qebul et-
mirler». Bunu eşiden Hesen dedi:
- Ey Ferhad, anan senin matemini tutsun. Meğer sen canlı
olaraq fakih görmüsenmi? Olbotte, görmemisen. Çünki fakih dün­
yada zahid, axiretde dinini tam bilen, Rebbine ibadet etmekde ira­
desi olan, müselmanlarm şerefi namine nefsini gözleyen, müsei-
manın malını haqsızlıqla almaqdan qaçan, Allahın enirlerini mü-
selmanlara çatdıran insandır.
Göründüyü kimi, Hesen heç bir halda fakihin «fıtvaları bi­
len» olduğunu demir. Men heç de iddia etmirem ki, o vaxt fıqh
ümumilikde fıtvaları bilene şamil edilmirdi. Ancaq hamı üçün va­
cib, hamını ehate eden vo bununla bağlı elaveleri öyrenirdi. Biz­
den önceki alimler fıqhi fıtva elminden daha çox axirot elmine aid
etmişdiler.
Heqiqeten de, insanların yaxşı ve pis elmleri bir-birine qarış-
dırması, fiqh terminindon sonralar fitva elminde istifade edilme,
insan xarakterinin qeyri-kamil olması buna yardımçı olmuşdur.
Çünki batini, gizli olan aydın deyil ve ona uyğun xeyirxah
emeller edilmesi çetindir. Batin elmi insana hakimiyyet, vezife,
yüksek rütbe vo mal-dövlet qazandırmır. Bu fürseti qenimet bilen
şeytan yanlış olanı qelblerde şerietin beyenilen cimlerinden olan
«el-fıqh» adı ile gözel göstermeye çalışmışdır.
İkinci termin ise el-ilm (elm, bilik) temıinidir. Bu temıin sea-
det esrinde Allah-tealanı, Onun elametlerini, Öz qullarına ve diğer
yaratdıqlarına münasibetini bildirmek üçün istifade olunurdu. Het­
ta Ömer, Allah ondan razı olsun, vefat etdiyi zaman Mesud demiş­
dir: «Elmin ondan doqquzu öldü». O, bu sözü herfı olaraq «elif»
237

238. ve «lem» kimi müeyyenleşdirdi, sonra ise bu sözü uca Allah haq-
qmda elm kimi izah etdi.
Bu temrinden de onun menasmı özbaşına daraltmaqla istifade
edirler. Hetta çox hallarda onu fıqh meseleleri ve başqa mövzularda
müzakirelere aid edirler. Ve beleleri haqda deyirler: «O, heqiqi
alimdir» ve ya «O, elm sahesinde görkemli şexsiyyetdir». Bu mese­
lelerle meşğul olmayan ve çalışmayan insan qaranlıq ve zeif adam
sayılır ve heç bir halda elm adamı hesab edilmir. Bu, hem de meh-
dudiyyetden sui-istifadedir.
«Elm» anlayışı hamı üçün ehemiyyet daşıyan, ümumi mese­
leleri ifade etmek üçün işlediiir. Quranda ve'sünnede elmin xeyirli
cehetleri ve alimler barede deyilenlerin çoxu Allah-tealanın,
Onun enirlerinin ve sifetlerinin derki ile meşğul olan alimlere aid-
dir. tndi ise mübahiseli meselelere dair dialektikanın tesbit etdik-
lerinden başqa, Qanun (şeridi) elminden heç ne bilmeyenler de
alim adlandırılırlar. Bele adamlar tefsir (Quranın şerhi), exbar
(Mehemmed Peyğember ve onun yoldaşlarının söyledikleri), mez-
hebler haqqında (doqmatik-hüquqi istiqametler) elmlerden ve s.
xebersiz olduqları halda dahi alimler sayılırlar. Bu hal ise elmlere
yiyelenmeye can atan bir çoxlarınm mehvine sebeb olmuşdur.
Üçüncü ad - Tektanrıçılıq (tovhid). İndi bu anlayış kelam
senetini, behse girişmek metodlarım bilen, mübahise zamanı tek-
zibolunmaz sübutlar getirmeyi bacaran ve bunu ibare ile ifade
eden, çoxsaylı suallar vererek insanları şübheye salan ve susmağa
mecbur edenlerin senetini bildirir. Bu adamların çoxu özünü eda-
let ve tovhid ehli adlandırır, mütekollimleri (ilahiyyatçıları) ise
tovhidin bilicileri hesab edirler.
Halbuki bu senetin melzemeleri islamın ilk esrinde melum
deyildi ve o dövrin adamları mübahiselere ve şübhelere qapı açan­
ları şiddetle qınayırdılar. İlk eşitdikleri andan insan ağlının can at-
dığı Quranm aşkar delilleri ise hamı terefınden birmonalı olaraq
qebul edilirdi. Quranı bilmek her şeyi bilmek demek idi. Tovhid o
zamanlar mütekellimlerin başa düşmediyi başqa menalar kesb
edirdi. Hetta eger onlar bu menaları anlasalar bele, bu biliklere la-
yiq deyiller.
Bu Tovhid elmleri Qadir ve Böyük Allahın emrile baş ve­
renleri görmek üçündür. Bele baxış möminin diğer sebeb ve vasi-
telere baş vurmağını istisna edir ve o, xeyirli ve zererli ne varsa
hamisinin yalnız Allahdan, Ona hemd olsun, geldiyini görmüş
238

239. olur. Bu, ümid kitabında gösterildiyi kimi, şerefli moqamdır ve
onun meyvelerinden biri de Allaha ümid bağlamaqdır (tevekkül).
Onun diğer bir meyvesi insanlardan gileyi buraxıb onlara qezeb-
lenmekden imtina etmek ve olanlara qane olub, özünü Allah-teala-
nın iradesine teslim etmekdir.
Diğer bir meyvesi barede ise Obu Bekr es-Siddiqin, Allah
ondan razı olsun, xeste olduğu zaman: «Sone hekim çağıraqmı?» -
sualına verdiyi cavabda danışılır: «Meni xesteliye düçar eden He­
kimin özüdür».
Birisinden de xeste olan zaman soruşdular: «Hekim xesteli-
yin barede sene ne dedi?». O cavab verdi: «O dedi ki, Men ne iste­
sem, o da olacaqdır!». Tevekkül ve Tovhid kitablarmda buna delil­
ler vardır.
Tovhid üstü ikiqat qılafla örtülü qiymetli bir daşa benzer. Bu
qılaflardan biri özekden diğerine nisbetde daha uzaqda yerleşir.
İnsanlar bu qılafa tovhid adı vererek, özlerini yalnız bu qabığı qo-
rumaq işine serf etmiş, özeyi ise diqqetden kenarda qoymuşlar.
Birinci qılaf senin dille «Allahdan başqa, allah yoxdur» demeyin-
dir. Bu, Tovhid adlanır ve xristianların boyan etdiyi üçlüye qarşı
durur. Lâkin Tovhidi bu şekilde - dille xarici görünüşü daxili ma-
hiyyeti ile düz gelmeyen münafıqler de etiraf ede bilerler.
İkinci qat (qılaf) «Allahdan başqa, allah yoxdur» ifadelerine
qelbde heç bir ziddiyyet, heqiqiliyine heç bir şek-şübhe olmama­
sıdır.
Onun zahirde ifade olunanı qelbde beslenmeli ve hemçinin
qelbde Tovhidin heqiqet olduğu tesdiq edilmelidir.
Üçüncü - özek olan baş veren bütün işlerin Qadir ve Böyük
Allahın emri ile olduğunu görmekdir. Bu, müminin hansısa vasite-
lere el atmasını istisna etmekle, yalnız öz Rebbine Vahid Allah
kimi secde etmesidir.
Tovhid bir çox ehtirasları istisna edir. Çünki öz ehtirasının
dalınca geden her kes onu özünün perestiş obyektine çevirmiş
olur. Allah-teala buyurmuşdur:
«Nefsini özüne Tanrı eden ....kimseni gördünmü?» (Quran,
45:23). Mehemmed Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve sa­
lamı olsun, deyib: «Yer üzünde insanların tapındığı mebudlardan
Allahın en çox beyenmediyi nefsdir».48
48 et-Toborani; Obu İmamdan, zeif.
239

240. Heqıqeieıı ile, îıer kim yaxşı düşünse, derk eder k.
pman eslinde büte deyil, öz nefsine perestiş edir. Çünki onun qeib
ecdadlarının dinine meyi edir ve o da bu hevesin dalınca gedir.
Qelbin eski verdişlere meyi etmesi nefsin tezahürlerinden biridir.
İnsanlara qarşı qezebli olanlar da Tovhide zidd çıxmış olur­
lar. Axı her şeyin Qadir ve Böyük Allahdan olduğunu bilen insan
başqalarına nece qezeblene biler? Heqiqeten, Tovhid meqamı
düzgün insanların meqamıdır. Gör bunu nece deyişmişler ve üze­
rini nece bir qabıqla örtmüşler. Ve bu qabığı da, onda terifolayiq
heç bir mena olmasına baxmayaraq, özünüterif ve lovğalıq vasite-
sine çevirmişler. Bu, her seher tezden qalxıb üzünü qibleye çevi­
rerek: «Men, heqiqeten, batilden haqqa tapınaraq (donarak)
üzümü göylori va yeri yaradarıa çevirdim», - (Quran, 6:79) deyen
kimsenin etibarsızlığına benzeyir. Qelbinin üzünü Allah-tealaya
çevirmeyenin birinci yalanı hor gün Allaha müracietinden başla-
yır. Çünki o, «üç» deyerken zahiri üzünü, sifetini başqa istiqamet-
lerden Kebeye döndermeyi deyil, qelbinin üzünü nezerde tutmalı
idi. Kebe göyleri ve yeri yaradanın istiqameti deyil ki, oraya her
yönelmiş olan Allaha yönelmiş sayılsın. Çünki Allah istiqamet ve
ya tereflere sığmaz, O, bütün bunlardan çox yüksekdedir.
İbadetde metleb qelb ile ibadet olduğu kimi, eger o adam da
öz qelbinin üzünü çevirdiyini nezerde tutursa, onda o, üreyi dün­
yevi isteklerle ve telebatla dolu olduğu, var-dövlet yığmağa, ve-
zife tutmağa, daha çox servet toplamağa yöneldiyi halda, nece se­
mimi ola biler? Üzünü «göyleri ve yeri yaradan»a (Quran, 6:79)
çevirende de onun bütün vücudu isteklerine yönelmiş olur.
Qurandakı bu mübarek kelmeler Tovhidin heqiqi mahiyye-
tini ifade edir. Tek allaha tapınan (müvehhid) Vahidi-mütleqden
başqasını görmeyen ve yalnız ona üz çevirendir. Allah-tealanm bu
sözlerinde buyurulduğu kimi: « (Ya Resulum), Sen: «Allah!» - de­
yib çağır. Sonra da burax onları, düşdükleri bataqlıqda ilişib qal-
sınlar (özlerinin dedikodularında, pis işlerinde ve yaramaz eqi-
delerinde davam etsinler)» (Quran, 6:91). Burada dille şehadete
işare edilir. Çünki dil qelbin tercümanıdır; bezen doğru, bezen de
yalan söyler. Halbuki Allah-tealanm nezer yetirdiyi yer, Tovhidin
esası ve menbesi insanın qelbidir.
Dördüncü, yada salma (zikr) ve xatırlama (tezkir) adlanır.
Allah-teala buyurmuşdur: «Sen (onlara Quranla) öyüd-nesihet
ver (xatırlat). Çünki öyüd-nesihet möminlere fayda verir» (Qu-
240

241. ran, 51:55). Allahı zikr meclislerinin savabı haqqında çoxsaylı
hedisler vardır. Onlardan birinde Mehemmed Peyğemberin bele
buyurduğu gösterilir: «Cennet bağlarının yanından keçdiyiniz za­
man orada eylenin». Ondan soruşdular: «Cennet bağları deyende
(yerde) neyi nezerde tutursunuz?». Peyğember buyurdu: «Zikr
meclislerini».49
Başqa hodisde deyilir: «Allahın (yer üzünde) insanların me­
leklerinden50 başqa da melekleri var ki, dünyanı gezir, zikr mec­
lisleri gördükleri zaman bir-birterine: «Aradığımız yer buradır, ge­
lin», - deyerek meclis iştirakçılarına qoşulur ve dinleyirler. Bu
halda çox zikr edin ve Onu özünüze xatırladin».51
Bunu zamanımızda ekser vairlerin neye çevirdiyini sen gö­
rürsen. Onların iddiasına göre bunlar -- qisseler, şeirler, ilham
anında (şeth) gelen ayeler vo durmadan yanılan diğer belalardır
(temmat).
Qisselere52 gelince, bunlar ziyanlı yenilikdir (bidet). İlk mü-
solmanlara oturub qisseçilori (qüssas) dinlemeyin qadağan olun­
duğu melumdur. Onlar deyirdiler: «Bu ne Allahın Resulunun, ona
Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, ne xelife Bbu-Bokr es-Siddi-
qin, ne de Ömer ibn el~Xettabm, Allah onlardan razı olsun, vaxtın-
da olub. Sonralar qartşıqlıq (fitne)53 düşdü ve qissexanalar (qüssas-
lar) peyda oldular».54
Revayet edilir ki, bir defe İbn Ömer ibn el-Xettab, Allah on­
dan razı olsun, mescidi terk edir ve deyir: «Meni mescidden ç o ­
mağa hekayeçiler mecbur etdi. 0ger onlar olmasaydı, heç bir hal­
da mescidi terk etmezdim».
Suriya müftisi Demra ibn Rebie er-Ramli 0bu 0bdurrehman
melumat verir ki, men Sufyan es-Sayridon soruşdum: «Özümüzü
çcvirib hekayeçini dinleyekmi?». O dedi: «Zererli yeniliklere ar-
xanı çevir».
49 Bt-Tirmizi; Bnas ibn Malikdan; sahih.
50 İnsan am allerini yazan malaklar.
51 Müslim, al-Buxari, at Tinnizi; Bbu Hürcyrodan. Müslimda «dünyanı gazan yerina
«daim harakatda olan»
(sayyar), al-Buxarida «gazan», at-Tirmizida «ycrda gazan» işlanib.
52 Mascid va ya hazarlarda M ohommad Pcyğambar va onun yaxınları haqqında uydurma
söylam akla pul qazanan qüssasların ravayatlari nazarda tutulur.
5;i Xalifa Bli ibn Abu Talibin 661-ci ilda qatli ila Brab xilafati tarixinda uzunmüddatli va
qanlı-qadalı siyasi qarışıqlıq vo vatandaş müharibasi dövrü başlayıb.
54 İbn Mosih; Abdullah ibn Ömar ibn Hafsa ol-Umridon, o da Nafıa ibn Ömardan, sahih.
241

242. İbn Abn söyleyir: «İbn Şeririn yanma gelende o, menden ;>û-
ruşdu; «Bu gün hansı yeni xeberler var?». Men dedim: «Bl-Bmiı
hekayeçilere (qüssaslara) qisse danışmağı qadağan edib». Bu za­
man İbn Şerir cavab verdi: «O, çox doğru bir iş görmüşdür».
Bir defe alimlerden Süleyman ibn Mehran el-Amaş Besre
mescidine girende qissexanın bele bir qisse danışdığmı eşidir:
«Bl-Amaş bize bele neql edir ki...». Bu zaman el-Amaş
camaatın ortasına gelib, qoltuğu altındaki tükleri yolmağa başlayır.
Bu vaxt qissexan ona deyir: «Ey şeyx, senin üçün eyib deyilmi?».
Bl-Amaş cavabında deyir: «Neye göre? Men sünnede buyurulanı
yerine yetirirem. Sen ise yalan danışırsan. Bl-Amaş menem ve
men sene bele bir hekaye danışmamışam».
Bhmed ibn Henbel demişdir: «Bn yalançılar qissexanlar ve
dilençilerdir».
Bli ibn Bbu-Talib, Allah ondan razı olsun, qissexanları Bes­
re mescidinden qovmuşdu. Amma el-Hesen el-Besrini dinledikde
onu qovmamışdı. Çünki el-Hesen axiretdeki gelecek heyat, ölüm
haqqında danışar, insanlan qelblerindeki qebahetlerden, insanı
mehv eden emellerden, şeytanın fıtne-fesadından qorunmağa çağı­
rırdı. O hemçinin Allahın xeyirxah ve rehmli olduğunu, insanın -
Allah qullarınm ise naşükürlüyünü onlara xatırladar, yer aleminin
qüsurları, faniliyi, müveqqetiliyini gösterer ve axiretde Cehenne­
min tehlükesinden ve dehşetinden xeberdar ederdi. Şerietin be-
yendiyi ve terife layiq olan tezkir bax budur.
Mehemmed Peyğember Bbu-Zerrden neql edilen hedisde
bunun gerekliliyi barede buyurmuşdur: «Zikr meclisinde iştirak et­
mek min rüket namaz qılmaqdan daha yaxşıdır. Zikr meclisine baş
çekmek min xestoye baş çekmekden daha yaxşıdır. Elm (zikr) mec­
lisinde olmaq min defn merasiminde olmaqdan daha xeyirlidir».
Ondan soruşdular: «Ya Rosulallah, bu meclislere getmek
Quran oxumaqdan da xeyirlidirmi?». O cavab verdi: «Bilik (elm)
olmadan Quran oxumaq xeyir verermi?!».
Bbu Mehemmed Ata ibn Bbu Rebbah, Allah ondan razı ol­
sun, deyib: «Bir zikr meclisinde iştirak etmek yetmiş işret mecli­
sine getmeyin günahını siler».
Bezeyi, zahiri sevenler bu hedislori nefslerinin temizlenme­
sine dair delil kimi qebul etmiş ve öz uydurmalarına da tezkir adı
vermişler. Onlar beyenilen zikr yolundan çıxmış, cefengiyatla
meşğul olaraq ziddiyyetler yaratmış, her şeyi qatıb-qarışdırmışlar.
242

243. Onlar uydurmalarında bezi yerlere elaveler edir, bezi yerleri ixti-
sara salır, Quranda olan hekayetlerden uzaqlaşır ve onlara istedik­
lerini daxil edirler. Bezi qisselere qulaq asmaq xeyirli, bezilerine
ise, onlar heqiqet olsa bele, qulaq asmaq ziyanlıdır. Kim bu qapını
açsa, doğru ile yalanı, xeyirle ziyanı qarışdırmış olacaq. Buna göre
de Bhmed ibn Henbel, Allah ona rehmet elesin, demişdir: «İnsan­
ların heqiqeti danışan hekayeçilere ne qeder ehtiyacı varmış!».
İcaza verilan hek ay alar
Bger hekayet peyğemberlerden, onlara salam olsun, dinden-
dirse ve söyleyici onu dürüst, ötürüldüyü kimi noql edirse, men
burada heç bir qebahet görmürom. Qoy yalan söyleyen ve pey­
gamberlerin sehvlerinden ve ya özlerini nece çekmeklerinden da­
nışan hekayeçiler narahat olsunlar. Onların hekayelerinin mana­
sını sade dindar adamlar derk ede biimirler. Peygamberlerin nadir
sehvlerinden, bundan sonra efv edilib, yeniden xeyirxah emelle­
rine davam etmesinden behs olunan qisselerle sade adamlar öz gü­
nahları ve sehlenkarlıqlanna haqq qazandırırlar.
Sübut etmeye çalışırlar ki, bes filan şeyx ve ya filan böyük
adam haqqında da deyilenlere göre, onlar ve hem de ele biz hamı­
mız itaetsiziiye meylliyik ve men xeta etdiyim kimi, menden daha
faziletli ve böyük insanlar da Allah-tealaya itaatsizlik göstermiş­
ler. Beleleri ne etdiklerini bilmeden, Allah-tealaya qarşı cüret et­
miş olurlar.
Bger bu iki xeberdarlıq nezere alınsa, hekaye söylemekde
bir zerer yoxdur. Onda Qurandakı beyenilen qisselere ve «Sahih»
toplusunda heqiqiliyi tesdiq olunan hadislere qayıdış baş verer.
Bezileri insanları Allaha itaate çağıran revayetler düzelt­
meyi meqbul hesab edir ye iddia edirler ki, onların meqsedi xalqı
Allah-tealaya yöneltmekdir. Amma bu şeytan fitnesidir. Heqiqetin
yalana ehtiyacı yoxdur. Allah-tealanın Quranda buyurduqlan ve
Onun Resulu Mehemmed Reyğemberin, ona Allahın xeyir-duası
ve salamı olsun, hadisleri kifayet qeder çoxdur ve bu meselede
özünden nese qoşmağa ve uydurmağa ehtiyac yoxdur. Bu, nesrin
süni qafıyelendirilmesi (sec) kimi qebuledilmezdir ve qeyri-tebii,
saxta deyerlendirilmelidir. Sad ibn Bbu Veqqas, Allah ondan razı
olsun, oğlu Ömerin qafiyeli nesri nece işletdiyini eşitdikde ona de­
mişdir: «Bu, meni sene qarşı çox hiddetlendirdi. Sen bu işe tövbe
243

244. etmeyince men senin heç bir isteyini yerine yetirmeyecem». Oğlu
ise bu zaman onun yanma xahişe gelmişdi.
Mehemmed Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, Abdullah ibn Revahaya sec haresinde bu iki kelmeni de­
mişdir: «Ey İbn Rovaha, secden uzaq ol!». Halbuki tenbeh olunan
süni qafıyeli nesrde iki sözden artıq qafıye olmamışdı.
Buna göre de öldürülmüş hamile qadının uşağının qanbahası
(diye) ile bağlı Peyğembere: «İçmeyen, yemeyen, anadan olanda
qışqırıb-çığırmayana diye düşürmü? Axı bu, qisas olmur?» - suali
veren birisine Mehemmed Resulallah, Allahın ona xcyir~duası vo
salamı olsun, söylemişdir: «Sen bedevi erebler kimi sec demek is-
teyirdin?».55
Şeirlere gelince, öyüd ve nosihotlerde onların çox olması pis
haldır. Allah-teala buyurmuşdur: «Şairlara gelinca, onlara yalnız
azgınlar uyar! Magar görmürsanmi ki, onlar har bir vadide sar-
gardan gazib dolaşırlar?» (Quran, 26:224-225). Böyük Allah,
hemçinin buyurub: «Biz ona şeir öyratmadik va bu, ona heç yaraş­
maz da (lazım da deyildir)» (Quran, 36:69). Vaizlerin oxuduğu
şeirlerin çoxu eşq, meşuqenin gözelliyi, vüsalm şirinliyi ve ya ay-
rılıq ezabı barede olur. Onların meclislerini qelbi ehtirasla dolu,
özleri ise daim gözel obrazlara meyi eden qaba adamlar teşkil
eder. Bu halda şeir onların qelbinde yuva qurmuş şehveti oyadar
ve onları ehtiras oduna yandırar. Bu meclislere yığılanlar qeyri-ix-
tiyari çığırıb-bağıraraq, eşqin şövqünden reqs etmeye başlarlar.
Bunların çoxu ve ya hamisi exlaqsızlığın ve qebahetin növleridir.
Belelikle, poeziyada yalnız öyüd ve hikmet dolu şeirlerden
mbut ve eyani vasite kimi istifade etmek lazımdır.
Mehemmed Peyğember, Allahın ona xeyir-duası ve salamı
olsun, buyurmuşdur: «Heqiqeten, poeziyada hikmet do vardır».56
Oger meclisde üreklerinde Allaha saf mehebbetle dolu se­
çilmiş adamlar olsa ve onlara başqaları qoşulmasa, beleleri üçün
herfı monada insan bedeninin gözelliyini vesf eden şeirin heç bir
zereri olmaz. Çünki bele dinleyici «Sema kitabı»nda deyildiyi
kimi, eşitdiyi her şeyi pis menada deyil, üreyinin mehebbeti ile
qebul edir. Bu sebebden el-Cüneyd, Allah ona rehmet etsin, ho-
mişe texminen on neferlik meclislerde fikirlerini izah ederdi. Çox
55 Müslim; el-M ühirdon.
5691-Buxari; 9 bu ibn Koobdan.
244

245. adam olanda o danışmazdı. Onun meclisinde heç vaxt iyirmıden
artıq adam olmayıb. Bir defe bir qrup kişi İbn Solimin qapısma
geldi. Ona dedilör: «Yoldaşların gelmişler, çıx onlara bir söz söy­
le». İbn Selim cavab verdi: «Onlar menim yoldaşlarım deyil, me­
nimle daimi meclise gelenlerdir. Menim yoldaşlarım - Allahın se­
çilmiş bendeleridir (havas)».
Şethe gelince, burada biz sufılerin olave etdiyi iki xüsusu
nezerde tuturuq.
Onlardan biri Allah-tealaya mehebbetde ve Ona qovuşmada
çox ireli getmiş iddiaların tesdiqidir. Bu, onları vacib dini gösteriş­
lerin icrasından azad edir. Hetta bezileri herfı menada Allahla qo-
vuşmaq (ittihad), Onun üzerindeki perdeni qaldırmaq, Onu qeyd
etmek ve Onunla dille ünsiyyet qurmaq kimi iddialara qapılmışlar.
Ve onlar deyirler ki, bize Allah bele dedi, biz de bele dedik... Bu
halda onlar bu cür sözler söylediyine göre, edam edilmiş el-Hü-
seyn ibn Mensur el-Hellaca benzemek isteyirler. Onlar bu xüsusda
el-Hellacın «Heqq menem!» sözlerine ve hemçinin guya ki, Bbu
Yezid el-Bistaminin söylediyi «Sübhani! Sübhani» («Mene eşq ol­
sun! Mene eşq olsun! Men ne qeder böyükmüşem!») kelmelerine
istinad edirler.
Hemin kelamın bu menası sade mömin adamlara ziyanlıdır.
Çünki kendlilerin bir qismi hetta ekinçiliyi buraxıb, bu cür quru id­
diaların dalınca düşmüşler. Heqiqeten, bu cür fikirler insanlara cazi-
bedar görünür. Bele ki, xeyir işlerden imtina edib Allaha geden yo­
lun mertebelerine (meqamet) ve veziyyetlere (ehval) çatmaq saye­
sinde qelbin temizlenmesi ifade olunur. Cahiller hele de buna yiye-
lenmek kimi iddialar ireli sürmeye cesaret edirler, hele de bu kimi
debdebeli ve ibareli ifadelerden yapışmağa çalışırlar. Her defe on­
ları mezemmet edende ise özlerini saxlaya bilmeyib bele deyirler:
«Sizin bu mezemmetlorinizin sebebi adi bilikler veren elminizden
ve dialektikaya esaslanmanızdan doğur. Elm - heqiqi biliyin önünü
kesen perdedir, dialektika ise nefsin işidir. Şeth ise yalnız İlahi
Nuru keşf edib, gizli (batini) biliklere yiyelenmekle gelir».
İndi qığılcımları bir sıra ölkelere sepelenen bu kimi fikirle­
rin adi möminlore zererli tesiri artmışdır. Din yolunda bu kimi fi­
kirler söyleyenlerin öldürülmesi on adama can vermekden daha
xeyirlidir.
O ki qaldı 0bu Yezid el-Bistamiye, Allah ona rehmet elesin,
deyim ki, onun adına bağlanan sözler uydurmadır. Ola bilsin ki, o,
245

246. bu sözleri öz nitqinde Qadir ve Böyük Allahın adından, qalbinda
onu xatırlayaraq demişdir. Hatta siz agar onun «Allah manam,
mandan başqa, Allah yoxdur. Mana ibadat edin» dediyini eşitse­
niz, bunu yalnız mecazi manada başa düşmak lazımdır.
Şathin digar növü manası anlaşılmayan xüsusi kalmalardir.
Bu kalmalar zahiren çox gözaldir, seslenende heyratlandirici gö­
rünür, lâkin heç bir ahamiyyat daşımır. Onlar hatta bu kaimeleri
söylayanlar üçün da anlaşılmaz olur. Çünki çox halda ağlını itirmiş
vaziyyatda, söylediklerinin manasını tasavvür etmakda pozğunluq
yaranması ila alaqadar çetin anladıqları vaziyyatlarda söylayirlar.
0n çox ehtimal edilan farziyya budur. Ya da bu sözler on­
lara aydındır, lâkin elmla az maşğul olduqlarından va ince hikmet­
leri ibarabazlıq etmeden söylamayi öyranmadiklarindan onları
izah etmeyi va onların gizli mahiyyatini göstaran manaları açmağı
bacarmırlar.
Bu sözlorin üraklari heyecana salıb, ağılları başdan çıxarmaq
va aqli mühakimani itirmeye sabab olmaqdan başqa, heç bir aha-
miyyati yoxdur. Bu sözlarda bazi adamlar aslinda hamin kalmada
nazarda tutulandan ferqli manalar axtarıb, onu öz istaklarina va
axlaqlarına uyğun şakiİde başa düşür. Mahanımad Peyğambar,
ona Allahın xcyir-duası va salamı olsun, buyurub: «İnsanlara onla­
rın başa düşmadiyi bir tarzda xitab edenler onlar üçün mütleq fıt-
na-fasad manbayina çevrilecekler».
O, ona Allahın xeyir-duası va salamı olsun, hamçinin buyu­
rub: «İnsanlara anladıqları şeylerden danışın. Onların anlamadıqla-
rından danışmaqdan çekinin. Magar siz Allahın va Onun Rasulu-
nun yalançı olmasınımı istayirsiniz?» 57. Bunlar söylayicinin özü­
nün başa düşdüyü, lâkin dinleyicinin ağlı kesmodiyi sohbetler haq-
qmdadır. Öz dediyini özü bela anlamayanlar haqqında ise na de­
mek olar?!
Söyleyenin başa düşdüyü, lâkin dinleyicinin anlamadığı tarz­
da danışmaq yolverilmazdir.
İsa Peyğambar (ona salam olsun) buyurub: «Nalayiq kim-
saya hikmatdan söz açmayın. Çünki haqsızlıq etmiş olarsınız.
Buna layiq olanı da bu haqdan mahrum etmeyin, yoxsa yene ada­
letsizlik etmiş olarsınız. Melhami ağrıyan yere sürten şafqatli bir
lıakim kimi olun».
57 91-Buxari. Hemçinin abu-M ansur ad-Dilmi, abu-Naimdan.
246

247. Onun bele dediyi de revayet olunur: «Nalayiq adamlara hik­
met anladanlar nadanlıq, layiq olduğu halda kimseni hikmetden
mohrum edenler ise edaletsizlik etmiş olarlar. Hikmetin de haqqı
var. Ve elece de buna layiq insanlar var. Bu halda haqlıya öz haq-
qını vermelisen».
Böyük belalara gelince, bizim şethe aid xatırladıqlarımız da
buraya aiddir. Bura, hemçinin şeriete aid, menası hamıya melum
anlayışların gizli şeylere şamil edilmesi de daxildir. Bunların hati­
mlerin Quranı ve sünneni istedikleri şekilde şerh etmesi kimi ağıla
faydası olmaz. Bunlar hem de qadağan (haram) edilib ve onların
zereri böyükdür. Axı sözlerin Şeriet Sahibinden Mehemmed Pey-
ğemborin bize qalan yozumuna istinaddan imtina etmek ve onların
eqlin dikte etdiyi mahiyyetine ehtiyac görmeden heqiqi menasın-
dan ayırmaq bu anlayışlara etibarı azaldır. Allah ve Onun Resulu-
nun (ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun!) buyurduqlarmın
ohemiyyetini heçe endirir. Çünki buradan ne başa düşmek lazım
olduğuna yeqinlik azalır. Gizlin olanın heç bir deqiq ölçüsü olmaz.
Bksine, onunla bağlı bir-birine zidd fikirler vo suallar doğar ve ona
here bir cür şerh verer. Bu da hemçinin dine böyük zerer vuran zi-
yalı yeniliklerinin en geniş yayılmışlarındandır. Bu baxış terefdar-
larının meqsedi toeccüb doğurmaqdır. Çünki insan qelbi qeribe
şeylere meyi eder ve ondan zövq alar. Batiniler de bu üsulla -
şerietin hökmlerine alleqorik şerhler vermek ve onları öz şoxsi
mülahizelerine uyğun neferden keçirmekle şerietin bütün temel­
lerini dağıtmağa çalışırlar. Bizim batinileri tekzib etmek üçün yaz­
dığımız «Müstezxirin»58 adlı kitabda bu barede danışılmışdır.
Adamların sehv yozumlarına göre, böyük felaketler getirmiş kel-
melerden biri Allah-toalanın buyurduğu «Fironun yanına get!
Çünki o, artıq çox azğınlaşıb...» (Quran, 20:24) ayesinde, guya
pis işlere meyi eden qelb ve ya nefse işaro olunmasıdır.59 O şerh-
çilerin dediyine göre, Firon dcyildikde ürek nezerde tutulur, çünki
her bir insanın qolbi azır.
Allahın «Osanı yero at!» (Quran, 28:31) dediyi ayede de,
guya ki, insanın Qadir ve Böyük Allahdan başqa, elinde olan her
şeyi atması nezerde tutulur. Mehemmed Peyğemberin, Allahın
58 Bu kitabın adı Abbasiler sülalosinin 22-ci xelifesi M üxtaxsir-bil-Lahi obu ol-Abbas
Bhm od ibn el-M üqtedir-bil-La Bbu al-Qasim Abdullah el-Abbasinin adındandır.
59 Müqayisa ct: «M en özümü temize çıxarmıram (Rebbimin rahm etdiyi kimseler istisna
olmaqla), nefs insana pis işlor görmeyi em r eder» (Quran, 12:53).
247

248. ona xeyir-duası vo salamı olsun, buyurduğu «Sohor yemeyini dan
yeri ağarmamış yeyin, çünki sohor yemeyinde boroket vardır»60
sözlorini do belo şorh edirler ki, guya burada sohor erkon qida qe-
bul etmoyin insanların günahlarını silmosi nozordo tutulub. Buna
çox nümunolor gotirmok olar: onlar hotta Quranı evvoldon axıra-
dok tohrif edir vo ibn Abbas vo başqa alimlor torofındon tefsirle-
rini, onun «zahiri», «horfı» monada izahını rodd edirlor.
Bu cür forqli tofsirlorin bir çoxunun yanlış olduğu tam aydın­
dır. Moselon, Fironu qolb zonn etmok kimi. Firon konkret şoxsdir.
Onun, heqiqoton, tarixdo mövcud olması vo Musanın onu haqqa
dovot etmesi ağızdan-ağıza ötürülorok bizo çatmışdır. O, Bbu
Cohl, Bbu Leheb vo digorleri kimi kafirlerdendir. Firon heç şey­
tan vo melekler kimi gözogörünmoz moxluqlardan da deyil ki, bu
sebebden ona hansısa forqli yozum verilsin.
Sübh vaxtı qida qebul etmoyin (suhur) insanın günahlarını
silmosi barede fikir do bu qobildon bir yalandır. Mohommod Pey­
ğember, ona Allahın xeyir-duası vo salamı olsun, yemok yeyendo
etrafdakılara deyordi: «Sübh vaxtı yemek yeyin», «Bereketli qida-
dan siz de dadın».61
Belo şorhlorin yalan olduğunu fasilosiz ötürülorok bizo gelib
çatan hedisler vo homçinin lamise orqanlarımız vasitosilo müey-
yon ede bilorik. Bu yozumlarm bozisi do tamamilo ehtimal üzerin­
de qurulub ve onların başa düşülen heqiqi monası ilo heç bir bağ­
lantısı yoxdur. Bütün bunları şoriot qadağan etmişdir vo bunlar xal-
qm etiqadını sarsıdan boladır.
Bu kimi yozumlar no sohabolordon, ne de onların davamçı-
larmdan qalmış revayotlerde var. Xalqı daim Haqqa dovot edon ve
onlara nosihotlor veren Hoson ol-Bosri do belo rovayotlor neql ct-
moyib.
Mohommod Peyğemborin «Quranı öz şoxsi mülahizolori
osasında tefsir edenin yeri Cohonnom ateşidir»62 kelamından müs-
teqim monadan başqa, mona çıxarmaq tazım deyil. Qoy Quranı
tefsir edon hor kesin fikri vo qayosi Allahın qoyduğu qanunların
açıqlanması vo tosbiti olsun. Qoy hor kes Quranın ayolorini baxı-
lan mosolodo sübut getirsin vo öz fikrinin isbatı üçün mefhumi,
bayağı dillerden ol çeksin.
60 Müslim, el-Buxari; 9nas ibn Malikdan
61 9bu Daud, an-Nasai, İbn Hobban, ol-Arbad ibn Soriyodon. İbn ol-Kattan bu hadisi
zaif sayır
62 Ot-Tirmizi; İbn Abbasdan, sahih
248

249. Bu söylonilenlori heç d0 Quranın tofsirindo «sitatlara» (istin-
bat) vo düşünmoye ehtiyac olmaması kimi anlamaq lazım deyil.
H0qiq0ton, ayeler iç0risindo esteri var ki, Mohommod Pey­
ğemberin eshabolori vo Quran t0fsirçiİ0ri onların beş, altı, bezen
yeddi menasını göstermişler. Bilirik ki, bu şerhlerin heç do hamisi
Peyğomberin, ona Allahın xeyir duası vo salamı olsun, dilinden
eşidilmoyib. Bezen onlar bir-birine zidd do olur vo hamisinin qe-
bul edilmesi bu sobobdon mümkün deyil. Bu halda onların heqiqi
monası yaxşı dork olunduqda vo uzun zaman düşündükde ortaya
çıxanla bilor. Bu xüsusda Mohommod Peyğombor, ona Allahın
xeyir-duası vo salamı olsun, İbn Abbasa, Allah ondan razı olsun,
buyurmuşdur: «İlahi! Onu din elmine gotir vo ona tefsiri öyret».63
Böyük faciolorin baiskarı olan, Qurandakı sözlori bilorokdon
başqa şekilde yozan vo bununla guya xalqı Haqqa itaoto sesledik-
lorini iddia eden adamlar Allahın Rosulunun, Allahın ona xeyir-
duası vo salamı olsun, adından hoqiqot namino söz uyduranlara
benzerler. Onlar da eynon hor voziyyotdo Mohommod Peyğembe-
rin adından sözler uyduran vo bunu doğru hesab edenler kimidir­
ler. Bu iso özbaşınalıq, azğınlıq vo Mohommod Peyğemberin (Al­
lahın ona xeyir-duası vo salamı olsun) xeberdarlıqlarına sayğısız-
lıqdır. Peyğombor buyurub: «Menim baromdo yalan söyleyenler,
qoy indidon Cohennomde yerlerini hazırlasınlar».64 Bu sözlorin
tehrifınden yaranan ziyan daha böyük, daha facievidir. Çünki belo
şeyler Qurandan bohrelenmok, onu dork etmek yolunu qapayır,
Şeriete olan inamı azaldır.
Beleliklo, indi son bildin ki, şeytan insanların beyenilen elm-
lere olan marağını nece çirkin elmlere toref çevirib. Bütün bunlar
şeylerin heqiqi adını tehrif eden pis niyyetli alimlerin uydurmala­
rıdır. Bgor son İslamın ilk çağında neyin hoqiqot sayıldığına fikir
vermeyib, populyar şoxslerin arxasınca getsen, hekim adlandırılan
birisinin arxasınca getmoklo müdrikliyo yetmek istoyen birisine
benzeyeceksen. Axı indi tebibe do, şaire do, müneccime de «he­
kim» adı verilir. Bu da hemin kolmonin ifade etdiyi monadan
uzaqlaşması ile bağlıdır.
Beşinci ad-hikmotdir (hikma). Oslindo, indi te’- le, şaire
de, astroloqa da ve hetta hazarlarda oturub kendlilerin ovcundakı
63 öhm ed ibn Honbel, İbn Höbban, el-Hokim. 91-Buxari de İbn Abbasdan («Ona tefsir
öyret» sözleri olmadan), sehih.
64 Müslim, el-Buxari; Obu Hürcyreden ve 9nas ibn Malikdon
249

250. ziyilleri temizleyenlere de hekim (müdrik) deyirler. Amma heqiqi
hikmet Qadir ve Böyiik Allahın beyendiyidir. Allah-toala buyu­
rub: «Allah istediyi şexse hikmet (elm, merifet, müdriklik) bexş
eder. Kime hikmet bexş edilmişse, ona çoxlu xeyir (ebedi seadet)
verilmişdir» (Quran, 2:269).
Mehemmed Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, buyurub: «İnsanın bir kelme hikmet öyrenmesi onun üçün bu
dünyadan ve onda olan her şeyden daha xeyirlidir».65 Gör evveller
hikmet deyende ne başa düşülürdü ve indi o, neye çevrilib. Diğer
adlarla bunu müqayise et ve özünü mekrli alimlerin yalanından
qoru. Axı onların dine vurduğu zerer, şeytandan gelen zererden
daha tehlükelidir. Şeytan mehz onlann vasitesile imanı insanlann
qelbinden çıxarmağa çalışır. Bu sebebden Allahın Resulu (ona Tan­
rının xeyir-duası ve salamı olsun) ondan «İnsanların en pisi kimdir?»
deye soruşulduqda evvelce cavab vermek istemeyerek: «İlahi, efv
ele», - demişdi. Nehayet, bunu ondan bir neço defe soruşduqdan
sonra «Onlar pis niyyetli alimlerdin), - demişdi.66
Belelikle, son beyenilen ve beyenilmeyen elmler, onlardakı
yanlışlıqlardan nelerin törendiyini bildin. İndi sen seçim qarşısm-
dasan; ya nezer-diqqetini cemleyib, heqiqi mömin seleflerinin
(selef) yolu ilo getmelisen, ya da aşağılara enib, xülyaların ipinden
yapışanlardan olmalısan. Seleflerin meşğul olduğu elmlerin hamisi
indi yoxa çıxmışdır. İndi insanların ciddi-cehdle meşğul olduğu
cimlerin ekseriyyeti uydunna ve saxtadır. Allahın Resulu Mehem­
med Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyur­
muşdur: «İslam evveller qeribe tesir bağışlayırdı, sonunda yene
qeribe olacaqdır. Qeribler ne bextiyardır!».67
Ondan soruşdular: «Qeribler kimlerdir?». O cavab verdi: «İn­
sanların menim sünnemde pozduqlarım berpa edenler ve insanla­
nn menim sünnemde unutduqlarını dirçeldenler». Bu hedisin baş-
qa bir şeklinde deyilir: «Onlar indi sizin de daxilinde olduğunuz
heqiqetlere sarılanlardır».68 Diğer bir hedisde ise buyurulur: «Qe-
ribler insanlar arasındaki çox az emelisaleh müminlerdendir. Alla-
65 Bu hedisin benzeri yuxarıda da vcrilib
66 9d-Deram i; el-9hvasdan ve İbn Hakimden (onun atasının dilinden); zoif. Hemçinin
el-Berrar, M eerden zoif hedis kimi verib.
67 9t-Tirmizi; 9m ra ibn Aufdan, sehih. Hemçinin Müslim; 8bu-H ürcyreden, qısa
şekilde.
6X91-Hafiz el-İraqi bu hedisin menbeyini tapmayıb
250

251. hm yaratdığı insanlar içinde onlara heqaretle baxanların sayı onları
sevenlerin sayından çoxdur».69
O beyenilen elmler bu gün yoxa çıxıblar. Onlan xatırlayan-
lara ise nifretle baxırlar. Buna göre de Sufyan es-Sauri (Allah on­
dan razı olsun) demişdir: «Oger bir alimin başına çoxlu dostlar yı-
ğışıbsa, bil ki, o, heqiqi alim deyil. Çünki eger o, heqiqeti danış­
mış olsaydı, onu heç kes sevmezdi».
B eyenilen elm lerin beyenilm e d erecelerin in izahatı
Bil ki, bu xüsusda elmler üç hisseye bölünür: birinci hisseye
- az ve ya çox derecede çirkin olan (beyenilmeyen) elmler, ikinci
hisseye - az ve ya çox derecede beyenilen elmler (beyenilesi şey­
ler ne qeder çoxsa, o qeder gözeldir), üçüncü hisseye - kifayet
qeder beyenilesi hikmeti olan, lâkin derinden araşdırdıqda çoxlu
da beyenilmeyen şeyler olan elmler daxildir. Bu, eynile bedenin
halına benzeyir, bedenle bağlı bezi hallar var ki, az da olsa, çox da
olsa, gözeldir. Meselen, sağlamlıq ve gözeilik kimi. Bedenin bezi
halları ise az ve çox olmasından asılı olmayaraq, xoşagelmezdir.
Meselen, çirkinlik ve pis verdiş kimi. Bu hallar içerisinde eleleri
de var ki, onlar heddinde gözel olur. Meselen, malını Allah rizası
üçün paylamaq beyenilendir, lâkin burada israfçılıq beyenilmez.
Ve yaxud qohromanlıq göstermek beyenilen, lâkin ehtiyatı elden
vermek beyenilmezdir.
Elmler de beledir. Onların beyenilmeyen hissesi ne dinde,
ne de dünyevi işlerde heç bir xeyir getirmir. Çünki sehrbazlıq,
herflerde gizli mena axtarmaq ve nücum kimi onların zereri xey-
rinden çoxdur. Bu hisse tam ehemiyyetsizdir ve insan üçün en de-
yerli şey olan ömrünü boşa vermekdir. Deyerli şeyi itirmek ise be­
yenilmez. Bu elmlerden eleleri de var ki, onların zereri bu dün­
yada, zenn edilenden çox-çox artıq olur. Biz hele burada bu elmin
birbaşa vurduğu zereri hesaba almırıq.
Bütün terefleri ile beyenilen elmlere (ikinci hisseye) gelin­
ce, bunlar Allah-teala, Onun sifetleri, işleri, sünneti-ilahiyye,
Onun hikmeti, axireti bu dünyada insanların öz emelleri müqabi-
linde quracağı haqqmda elmlerdir. Bu elmler hem insanların özü
üçün, hem de axiretde ebedi seadete çatmaq üçün lazımdır. Bu
meydanda ne qeder can qoysan da, bu, lazımi seviyye elde etmeye
69 B hm ed İbn Henböl; Abdullah ibn Omradan
251

252. kifayet etmez. Çünki bu, ele bir Ummandır ki, onun derinliklerine
enmek mümkün deyil. Lâkin her kes öz çabası qeder onun kena­
rında ve ya sahilinde dolaşa biler. Yalnız peyğemberler, övliyalar,
elmlerden derin melumatlı kimseler aralarında ve mövqelerinde
Allahın isteyi ile olan ferqe baxmayaraq, onun sahilinde geze bi­
lirler. Kitablarda eks olunmayan gizli elmler ele budur. Bvvelce
insana onu derk etmekde tehsil ve axiret aleminden xebordar
olanların emellerini ve heyat terzini izlemek kömek edir (Bunların
elametleri barede aşağıda danışılacaqdır). Sonra insana mücahide
(içeride nefsle mübarize), riyad (nefsi ram etmek), qelbin temiz­
lenmesi (onun fani dünya ile bağlılığından qurtarmaq) ve peyğem­
ber ve övliyaların heyatmı bilmek kömek edir. Bunların sayesinde
de her kese, elbette ki, çalışmadan yox, Allahın verdiyi istedaddan
asılı olaraq, bu biliklerden ne ise eyan olur. Lâkin burada cehd et­
meden (ictihad) neyese nail olmaq da mümkün deyil. Çünki müca­
hide (daxili mübarize) - Hidayet yolunun70 açarıdır ve onun bun­
dan başqa açarı yoxdur.
Qismen beyenilen elmlere geldikde, biz bu cimleri bütün
cemiyyet üçün lazımlı biliklero aid bölümde (ferz ülkifaye) xatır-
lamışıq. Heqiqeten, bu elmlerin her birinden lazımi qederde kifa-
yetlenmek yeterlidir. Bu, en az olan ve en lazımlı, heddinde olan­
dır, qızıl merkezdir. Bu hedden o terefe olan sonsuzdur, ömrün so­
nuna qeder sürer. Bu halda bu ikisinden birini seç: ya öz nefsinle
meşğul ol, ya da özünle (nefsinle) meşğul olmadan qurtul, sonra
başqaları ile meşğul ol. Ve özünü İslah etmemiş başqalarına nesi-
het vermeye cesaret etme. Bger özünle, nefsinle meşğulsansa,
sene vacib olan, senin mövqeyinin teleb etdiyi ve dinin buyurduğu
biliklere yiyelenmeye çalış. Meselen, namazı (selat), tehareti,
orucu öyren. Lâkin bunlann içerisinde en vacib olanı hamının eti-
nasız yanaşdığı qelbe xas keyfıyyetleri, onlardan hansmın gözel,
hansınm çirkin olduğunu öyrenen elmdir. Çünki insan tamah, pa-
xıllıq, riyakarlıq, tekebbür, xudbinlik ve s. bu kimi xoşagelmez
keyfıyyetlerden azad deyil. Bütün bu dağıdıcı keyfıyyetlere bigane
olub, dini gösterişlerin zahiri terefleri ile meşğul olanlar qotur bas­
mış birisinin bedenindeki irini qanalma vo medesini temizleyib
müalice etmek evezine, onların üzerini kosmetika ile örtenlere
benzerler. Ara hekimleri her yaranın üstüne melhem çekdiyi
70 «Bizim uğrumuzda cihad edenleri öz yollarımıza qovuşduracağıq» (Quran, 29:69>
252

253. kimi, başdansovdu alimler do insanları zahiri omolloro sosloyirlor.
Axirot alimlori iso insanlara ovvolco daxilon tomizlonmoyi, xeste-
liyin monboyini mohv etmoyi vo qolbdo şorin cücortilorini kökün-
don qoparıb atmağı moslohot görmekle balanın yolunu qapamağa
çalışırlar. Qolbo tolqin etmok fiziki foaliyyotdon çotin olduğundan
çoxları monon tomizlonmoni bir torofo buraxıb, zahiri omollorlo
moşğuldur. Neco ki, acı dermanlar qobul etmok istomoyon xosto
hor molhomi bodonino sürtorok oradaki irinlori artırmış olur.
0gor son axirotdo Connot arzusundasansa, mohvdon qurtul-
maq vo Cohonnomin obodi azabından uzaq olmaq istoyirsonso, on­
da bizim «Mühlikat haqqında fosil»do izah etdiyimiz kimi, gizli
derdlorin müalicosi ila moşğul ol. Bunlar soni bizim «Qurtarıcılar
haqqında fosil»do göstordiyimiz kimi, mütloq şerefli «meqamlara»
(moqamot) yüksaldecok. Çünki çirkinlikdon üz dönderon qolb gö-
zelliklo dolmalıdır. Bgor torpağı da alaq otundan tomizloson, oradan
daxil vo ya etir saçan çiçoklor cücerer. Qolb çirkin keyfıyyetlordon
temizlenmoso, orada yaxşı keyfıyyetlorin baş qaldırması mümkün
olmaz. Ferz ül-kifayo elmlorino bütünlükle aludo olma, xüsuson de.
bu elmlorle moşğul adamlardan uzaq ol, çünki başqalarım terbiye
etmok yolunda özünü feda eden adamlar ele de ağıllı deyiİler. Oz
paltanna ilan ve eqreb dolmuş bir adam onlardan qurtulmaq yerine,
başqa birisinin üzerindeki milçeyi qovmaq hevesindedirse, o, çox
sofeh adamdır. Çünki ne başqasına xeyri deyecek, ne de özünü ilan
ve erqeblerden qurtara bilecek.
Bger sen öz nefsini İslah edib, onu temizleye bilsen, aşkar ve
gizli günahları terk etmeyi bacarsan, onda bu, sende adi verdişe
çevrilecek. Amma, hele ki, sen bundan uzaqsan, ferz ül-kifaye elrn-
leri ile meşğul ol ve tedricen bu istiqametde irolile. 0w elce Allah-
tealanın Kitabından başla, sonra Allahın Resulu Mehemmed Pey-
ğemborin, ona Tanrının xeyir-duası ve salamı olsun, sünnelerine
keç. Sonra tefsiri (Quranın izahı) ve diğer Quran elmleri, meselen
«leğv eden vo leğv olunmuş» (ilm on-nasix ve el-mensux), «aydın»
(möhkem) ve «aydın olmayan», «metaforik» (müteşbihat) ayeler
barede bilikleri, hemçinin sünne elmini öyren. Daha sonra fiqhin
terkibine daxil olan hüquqi-doqnıatik istiqametleri (mezhobleri) öy-
renen fıipü («qollara parçalanma») elmine yiyelen. Mezhobleri ara­
sındaki ixtilaflara baş qoşma. Bundan da sonra fıqhin esaslarını (üsul
el-fiqh) öyren. Diğer elmleri de beleco, hoyatındakı imkanına göre,
heresini öz vaxtında menimsemoye sey et.
253

254. Ömrünü yalnız bir elmin eterinden öyrenilmesine serf etme,
çünki heyat qısa, elmlerse çoxdur. Bu elmler özu üçün ehemiyyet
daşımayıb, biri diğerinin öyrenilmesi üçün bir vasite ve ya zemin­
dir. Buna göre de zemin, vasite olan doğru olmaz.
Bu halda ereb dilini öyren, onunla sen ereblerin dilini başa
düşecek ve erebce danışa bileceksen. Öyreneceyin kelmelerin sa­
yını Quran ve hedislerdeki kelmelerin sayı ile mehdudlaşdır, bu
dilin inceliklerini ve derinliklerini ise bir terefe burax. Qramma-
tika ciminden de Quran ve sünneni bilmekde sene yetecek qeder
bilsen kifayetdir. Çünki ele bir elm yoxdur ki, onda yeterli normal
ve derin seviyyeler olmasın.
Biz bunu hedis, tefsir, fıqh ve kelam elmlerinin timsalında
gösterek ki, sene diğer elmlere münasibetde bir meyar olsun.
Tefsir elminde yeterli olmaq, yeni Qurana beraber tefsir de-
mekdir. Meselen, Bli el-Vahidi el-Nişaburinin tertib etdiyi «el-
Vaciz» kimi.
Adi, normal tefsir öz hecmine göre üç Qurana beraber tefsir­
dir. Buna misal olaraq, yene adını çekdiyimiz müellifin «Bl-Vasit»
eserini göstermek olar.
Bundan artıq olan derin tedqiqdir. Bu, sene lazım deyil, çün­
ki onun harada bitdiyi bilinmez.
Hedisler haqqmda elme gelince, orada yeterli olan «Sehih»
adlı iki mecmuedeki (el-Buxarinin ve Müslimindir) hedisleri bil-
mekdir. Lâkin bunu eldeki elyazma nüsxelerini hedis metnlerini
derinden bilen alimlere yoxlatdırdıqdan sonra etmek lazımdır. He­
dislerdeki şexs adlarını ezberlemeye geldikde, senden evvelki he­
dis alimlerinin bu sahedeki çalışmaları sene bes eder. Sene onların
kitablarına müraciet etmek kifayetdir. Bu «Sehih» mecmuelerin-
deki hedislerin metnlerini ezberlemeyine de ehtiyac yoxdur. Lâ­
kin onları ele soviyyede bilmelisen ki, ehtiyac olanda axtardığmı
tapmağı bacarasan.
Hedis elminde orta seviyyede bu iki «Sehih» mecmuesine,
onlara daxil edilmemiş, lâkin müsnadlarda yazılmış hedisleri elave
etmekdir.
Derin tedqiqe geldikde, bura bundan sonraki bize gelib çat­
mış bütün zeif (daif), güçlü (kavi), etibarlı (müvesseq), möteber
(hesen), sehih (sehih) ve saxta (seqim) hedisleri, hemçinin hedis­
lerin nece ötürülmesi ve hedis söyleyicilerinin adları, bioqrafıya-
ları, menevi keyfıyyetleri meselelerini bilmek daxildir.
Fiqh elmine geldikde orada yeterli olan el-Müzaninin, Allah
254

255. ona rehmet elesin, «Bl-Müxteser» 0S0rind0 olanları menimsemek-
dir. Biz onun qısa şerhini «Xülas0 0İ-Müxt0S0r» adlı eserimizde
vermişik.
Fiqhdo orta seviyye, hecmi bizim «Bl-Vasit min el-mez-
heb» kitabı kimi olan «8l-Müxteser» böyüklüyünde üç eseri me-
nimsemekdedir.
Fiqhin derin tedqiqi bizim «Bl-Vesit» adlı eserimizde şerh et-
diyimiz, hemçinin iri-iri kitablarda toxunulan meselelerdir.
Kolama geldikde, bu elmin meqsedi pak, mömin seleflerden
sünne ehlinin bize ötürdüyü temel inançları qorumaqdır. Bundan
başqa vezifesi yoxdur. Bundan konara çıxmaq, hodislorin hoqiqi
mahiyyotini başqa üsullarla aramağa cohd etmok demokdir.
Sünneni müdafıo etmokdo moqsod vacib dini mosololorin
qısa şorhini vermoklo imanın osaslan barodo yetorli soviyyoyo
çatmaqdır. Onun hansı soviyyodo olmasını biz «Dinin tomollori ki-
tabı»nda göstormişik.
Kolamda orta hodd - yüz sohifolik bir kitab qodor kolam bi-
liyino yiyolonmok demokdir. Biz bu barodo «Dini etiqadda möto-
dillik» adlı kitabda bohs etmişik. Bunlar ziyalı yeniliklerin torof-
darları ilo mübahiso etmok vo onların gotirdiyi yenilikloro qarşı
durmaqda goroklidir. Belo ki, homin yenilikleri puça çıxaçmaq on-
lan sade möminlorin qolbindon uzaq tutur. Amma bu, sade mö­
minlorin fanatizme qapılmasmdan sonra xeyir gotirmoz. Zororli
yeniliklerin terefdarları - bidotçiloro golinco, codol (mübahiso se-
noti, karuistika) sonotindon az-çox bilik elde etdikdon sonra dinin
esasları barodo heç bir sohbet onları İslah etmoyo kömok etmoz.
Son onu delillerde susdursan belo, o, öz moslokindon ol çokmoyo-
cok vo bunu yalnız özünün yaxşı mübahiso ede bilmomosine bağ-
layacaq. Düşünocok ki, sonin dolillerino qarşı tutarlı cavablar var­
dır, lâkin son mübahisede onu dolaşdırdığmdan cavab vere bilmir.
Sado müminlerden mübahiso (codol) senetine alude olub
hoqiqotdon uzaq düşon varsa, heleki bu yönde fanatizme qapılma-
yıblar. Onları bu yolla - tutarlı delillerle haqqa qaytarmaq müm­
kündür. Sade müminler oger fanatizme qapılsalar, onda onların
haqq yoluna qayıtmasına ümid yoxdur. Çünki fanatizm qerezli
alimlerin töretdiyi ziyanlı etiqadların qelblerde möhkemlenmesine
sebeb olur. Onlar hâqqa sedaqet yolunda ifrata varanlar ve öz re-
qiblerine xor baxıb nifret edenlerdir. Buna göre de reqibleri de on­
lara eyni münasibet beslemeye haqq qazanar ve birleşib onlara
qarşı çıxarlar. Hetta birinciler yalana qarşı güdü deliller getirseler,
255

256. İkinciler hemin yalandan yapışmaq isteyecekdir. Bger birinciler
onlarla mülayim, rehmii davransalar, onlara nifretle camaat arasın­
da deyil, teklikde meslehetler verseler, öz amallarma çatmaqda
çox şey elde ederdiler. Lâkin, hele ki, yüksek mövqeye yiyolon-
mek üçün esas olan daha çox terefdar tapmaqdır. Bu meselede ise
dözümsüzlük, nifret, tehqiramiz mübahisolor kütleler üçün daha
cezbedici olduğundan onlar da fanatik dini dözümsüzlüyü özlerine
adet ve vasite ederek buna islamın müdafıesi adı vermişler. Bsl
heqiqetde ise bu, insanların mevhi, bidetin qelblere yol almasıdır.
O ki qaldı son dövrlerde yaranmış fikir ayrılıqlarına vo qondarma
mülahize ve mübahiselere, onlar bizim pak, mömin seleflerimizin
vaxtında olmayıbdır ve sen de bu mübahiselere baş qoşma. Seni
öldürecek bir zeherden qaçdığın kimi, bu ixtilaflardan kenar dur.
Bu, bir sağalmaz boladır ki, bütün fakihleri bir-birine düşmen et­
miş, onları xudpesendlere çevirmişdir. îrolide bundan töreyen teh-
lüke ve onun ziyanları barodo sono danışacağıq.
Belke de, qulaq asanlardan bir çoxu bu sözlerle raztlaşmayıb
deyecekler: «İnsanlar bilmediklerinin düşmenidir». Lâkin sen on­
lar kimi düşünmo, çünki bilen adamların qarşısında onlar susmağa
mecburdurlar. Sen ömrünün uzun illerini bu meselelere serf etmiş
ve bu sahodo ovvolki alimlerden daha çox kitab, tenqidi eser ve
şerhler yazmış adamın bu nesihetlorini71 qebul et. Allah sonradan
ona doğru yol göstorib, öz eyiblerini görmek üçün onun gözlerini
açmışdır. Bu andan o, yanlış yolu buraxıb, özü ile meşğul olmuş-
dur. «Fitva - şoriotin diroyidir. Fitva ise yalnız dindoki ixtilafları
ve fikir aynlıqlarım bildikdo vcrilo biler», - deyen adamların bu
sözleri seni çaşdırmasın. Her hansı bir mezhebin illet ve dilleri
bütün mübahiseli terefleri ile birlikde hemin mezheblere dair ki-
tablarda verilmişdir. Lâkin seleflerimiz ve Mehemmed Peyğem-
borin, Allahın ona xeyir-duası ve salamı olsun, sehabeleri, fitva el-
minin inceliklerini daha yaxşı bildikleri halda, bu cür ixtilaflara
aid bilgi vermemişler. Bunlar her hansı mezheb elmine heç bir
fayda vermomokdon elave, fıqh elminin esi mahiyyetini qavra-
mağı da çetinleşdirir. Çünki müftilik feraseti olan adam fıqh el­
mine yiyelendikde cedel senetinin teleblerine aludeçilik onun bü­
tün işlorini yanmçıq qoyacaq. Axı cedelin qayda-qanunlarına alış­
mış adamın ağlı onun isteklerine tabe olur ve fîqhi ciddi menimso-'
mosino manee töredir. Bslinde, ixtilaflara maraq gösterenler mez-
heblorinin heqiqiliyini sübut etmek behanesile şöhret ve yüksek
71 M üselmanlar arasında nifaq yaradan dini mübahiselerdon çekinm eyin vacibliyini
256

257. mövqe qazanmağa can atanlardır. Şeytandan ve ona ben/üyen
adamlardan özünü qoru. Çünki onlar şeytanın insanları azdırmaq
işini öz öhdelerine götürerek, onu bu zehmetden azad etmişler.
Bir sözle, ağıllıların beyondiyi şey odur ki, sen özünü dünyada
Allahla tek-tenha qalmış kimi hiss edesen. Ve özünün ölümünü,
Haqq Mehkemesini, emellerine göre vereceyin hesabatı, Cennet ve
Cehennemi gözlerinin önüne gotiresen. Sene neyin kömek ede-
ceyi, qarşındakı ve diğer bu kimi şeyleri düşün. Salamat ol!
Şeyxlerden biri yııxusunda meşhur (vefat etmiş) alimlerden
birini görür ve ondan soruşur: «Mücadile etdiyin ve mübahiseler
açdığm elmlerin sene faydası ne oldu?». Alım elini açaraq, ovcuna
üfleyib deyir: «Onlar hamisi toz kimi yox oldular. Mene yalnız ge­
celer semimi qelbden qıldığım iki rüket namazın faydası oldu».
Hedisde deyilir: «Dvvelce hidayet yolunda olub, sonra yolun
azmış insanlar yalnız cedeie uyanlardır».72
(Allah) Mehemmed Peyğembere buyurub: «Onlar bunu
sone yalnız mübahisa etmak xatirina dedilar. Şübhasiz onlar höcat-
laşan bir qövmdürlar!» (Quran, 43: 58).
Diğer hedisde Allah-tealanın «Üraklarinda ayrilik (şakk-
şübha) olanlarfıtna-fasad salmaq va istadiklari kimi mana vermak
maqsadila mütaşahib ayalara uyarlar» (Quran, 3:7) kelamı ile
elaqedar deyilir: «Allah burada mübahise salanları nezerde tutub
ve daha buyurub: «Onların nafslarinin istadiyina uyma. Allahın
sana nazil etdiyinin bir qismindan sani tovlayıb yayındıra bilacak-
larindan ehtiyat edib, özünü onlardan gözla» (Quran, 5: 49).73
Pak möminlerin biri demişdir: «Dünyanın sonunda ele adamlar
peyda olacaq ki, onların qarşısmda yaxşı emel qapılan bağlanıb,
höcet qapılan açtlacaq». Bir hedisde deyilir: «Bir zaman gelecek
ki, xeyir emeller yoxa çıxacaq, ixtilafda olan insanlar peyda ola-
caqlar».74 Hedisde buyurulub: «Allahın en çox beyenmediyi in­
sanlar mübahiseye en çox meyi edenlerdir».75 Başqa hedisde ise
deyilir: «Mentiqi bilikler ve cedel verilmiş insanlar mütleq xeyir
emellerden uzaq düşürler».76
Daha doğrusunu Allah bilir!
72 Bt-Tirmizi. îbn Mecih; Bbu Ümandan, sehih
73 01-Buxari, Müslim; Aişeden
74 Bl-Hafiz el-İraqi bu hodisin monbeyini göstermir.
75 Bl-Buxari, Müslim; Aişeden, m eşhur (meşhur hedis- üç vo daha artıq menbede
tesdiqlendir)
76 Bl-Hafiz el İraqi bu hedisin menboyini göstormir
257

258. V II Fesil
AĞIL, ONUN Ş0R0Fİ, MAHİYY0Tİ V0
HİSS0L0Rİ HAQQINDA
Bil ki, bunların şerhinde isbatı üçün ele de çoxlu sübut ve
delillere ehtiyac yoxdur. Dlolxüsus da elmin şerafetinin ağlın şera-
fetinden daha evvel bilindiyi halda özünü çetinliye salmağa ehti­
yac qalmır. Çünki, elm ağıldan töreyer. Ağıl elmin esası ve temeli­
dir. Elm ile ağıl arasında münasibet meyve ile ağaç, güneş ilo işıq,
göz ile görmek arasındaki münasibet kimidir.
Dünya ve axiretde seadetin vasitesi olan ağıl nece şerefli ol­
maya biler? Ve ya ona nece şübhe edile biler? Heyvanlar bele et-
rafdakıları ferqlendirmekdo mehdud qabiliyyete sahib olmalanna
baxmayaraq, ağılla davranmağa meyi edirler. 9n böyük, en vehşi
ve en güçlü heyvan bele, insan görende sanki ondan çokiner, insa­
nın özünden qüdretli olduğunu ferq etdiyi üçün qorxu hiss eder.
Çünki ona qismen tesevvür etmek bacanğı verilmişdir.
Buna göre Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, buyurmuşdur:
«Qövminin şeyxi77 olan bir kimse ümmetinin içinde pey­
ğember kimidir».
Bu qiymet hemin insana servetinin çoxluğuna, bedeninin bö-
yüklüyüne ve yaxud gücünün artıqlığına göre verilmemişdir. Bu
qiymet ona ağlının meyvesi olan tecrübesinin çoxluğuna göre ve­
rilmişdir. Buna göre de büyüklere - şeyxlere hörmet saxlayırlar.
Dinin bir çox amansız ve qatı düşmenleri Allahın peyğemberini
böyük ağıl sahibi olduğuna göre öldürmeye cehd etmişler. Lâkin
gözleri peyğemberi görer-görmez, ona reğbetleri yaranmış, pey-
ğemberlik nuru ne qeder qelbin derinliyinde gizlense de, onlar
Resulun üzünde nübüvvet nurunu görmüşler.
Ağılın şerafeti bilinmesi zeruri olan şeylerdendir. Biz burada
yalnız Mehemmed Peyğemberin, onun yoldaşlarının söyledikle­
rinde (exbar) ve Quran ayelerinde ağılın şorafetine dair deyilen-
leri misal çekmek isteyirik. Böyük Allah Oz Kelamında ağılı nur
adlandırıb: «Allah göylerin vo yerin nurudur. Onun nuru içinde çı­
rağ olan bir taxçaya benzer» (Quran, 24:35).
77 Ağıllı, heyat tecrübesi olan hörmotli adam nezerde tutulur.
258

259. Vb yenB O, ağılın qazandığı biliyi ruh, vohy ve hByat adlan­
dırır: «Sene de kelece emrimizden olan bir vehy gönderdik» (Qu-
ran, 42:52). Vo «Heç ölü olub (sonra) diriltdiyimiz, ona insanlar
arasında gezmek üçün bir nur (ifnan) verdiyimiz kimse, zülmet
içinde qalıb, oradan çıxa bilmeyen kimse kimi ola bilermi?» (Qu-
ran, 6:122).
O, işıq v b zülmoti xatırlark3n biliyi v b nadanlığı nazorda tu-
tur. BeİB ki, başqa ayosindo buyurur: «Onları Öz izni ile zülmetden
nura çıxarar» (Quran, 5:16).
Allahın R b s u İu , ona Tanrının xeyir-duası vo salamı olsun,
buyurub: «Ey insanlar, Robbinizi tanıyın v b anlayın. Bir-birinizo
ağıllı tövsiyolor verin. Onda sizo noyin omr olunduğunu, noyin iso
yasaqlandığını ağılın gücü İIb bilmiş olarsınız. Bilin ki, Robbinizin
qarşısında sizi qurtaracaq olan ağlınızdır. Bilin ki, ağıllı insan Al­
laha itaot edon insandır. Bu insan görünüşco kifır, ohomiyyotsiz vo
mövqec3 aşağı olsa belo... Vb yeno bilin ki, nadan insan Allaha
asi insandır. Baxmayaraq ki, onun görünüşü gözol, xalq arasında
qodir-qiymoti böyük, mövqeyi yüksok, geyimi gözol, danışığı bo-
lağotli olsa da belo... Allah yanında meymunlar v b donuzlar Al­
laha üsyan edonlordon daha ağıllıdır. Dünya nematlorino aludo in­
sanların sizo torif söylomosins aldanmayın. Çünki (axir3td3) zo-
roro düşon dünya nemetlorino aludo olanlar olacaq».78
Allahın Rosulu, ona Allahın xeyir-duası v b salamı olsun, de-
yib: «Allahın yaratdığı şeylordon ilkini ağıldır. Ağılı yaratdıqdan
sonra Allah-toala ona: «Gol!», - dedi vo o, yaxınlaşdı. «Dön!», -
dedi, o da arxasını çevirdi. Sonra Qadir vo Böyük Allah buyurdu:
«İzzot vo colalıma and olsun ki, Özürno sondan do qiymotli heç no
yaratmadım. Sonin vasitonlo Man istoyirom vo sonin vasitonlo do
boxş edirom; sonin vasitonlo Mon mükafatlandırmam vo sonin va­
sitonlo do cezalandırmam».79
Dgor deson ki, ağıl aksidensiya (orad)80 iso, o, oradı bolli
edon cisimlor yaranmazdan ovvol neca yaradılmışdır? 9gor o, ma­
hiyyot (cövhor) iso, zatı ilo qaim olan cövhor neco olur ki, başqa
78 Davud ibn al-M ahbor; Obu Hüreyradan. Homçinin el-Haris ibn Obu Usama da Davud
ibn ol-M ohbardan naql edir.
79 Ot-Tobarani; 0 b u Umamdan; zoif. Obu Naim; Aişadan; zoif
80 Orad - aksidensiya. M ütokallimlare göra cismin (rong, dad, qoxu, isti, soyuq, nomlik,
qaranlıq vo s. kimi), ölçünün (uzunluq, en, dorinlik kimi), fiqurun, insan faaİiyyatinin.
«voziyyotinin» vo sairin bütün mokan-zaman, komiyyot-kcyfıyyot müoyyonliklorini
bildirir (Bax: Abu alğ-Xasan alg Aşari. Odobrcnic zanatio kalamom. V. kn.
Srcdncvekovaa arabskaa fîlosofîo. M., 1998, s.377)
259

260. mekanı tutmur? Onda bil ki, bu mövzıı gizli biliklere (ilm el-müka-
şofa) aiddir vo onu davranış elmlori (ilm ol-muamolo) ile qavra-
maq uyğun olmaz. Bizim iso bu anda moqsedimiz muamolo elmle-
rino nozor yetirmokdir.
Hodisdo dcyilir: «Bir ncço adam Rosulallahın yanında bir
nofori torifloyib, mübaliğo edilecek seviyyeye qaldırdılar. Allahın
Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, soruşdu: «Terif-
lediyiniz adamın ağlı necedir?». Onlar dediler: «Biz o adamın iba­
detinden, gösterdiyi xeyir emellerden danışınq. Siz iso onun ağlını
soruşursunuz». Allahın Resulu, ona Tanrının xeyir-duası ve salamı
olsun, buyurdu: «Axmaq adamın nadanlığından işlediyi günah, fa-
siqin etdiyi günahdan qat-qat artıqdır. Allahın bendeleri Allah-tea-
laya ağıllarının miqdarına uyğun yaxın olacaqdır».
Ömer ibn el-Xettab, Allah ondan razı olsun, deyibdir: «Alla­
hın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyurub:
«Heç bir kimse ağıldan böyük fezilete sahib olmamışdır. Ağıl sa­
hibini hidayet yoluna çıxarar ve felaketden qurtarar. İnsanın ağlı
kamil olmasa, imanı ve dini de mükemmel olmaz».81
Peyğember, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, buyu­
rub: «Gözel oxlaqı sayesinde gününü oruç, gecesini ibadetde keçi-
ren insanın eqli kamil olmadıqca, gözel exlaqı da kamil olmaz.
Ağlı kamil olanda imanı da kamil olar, o, iman sayesinde tamamen
Rebbine tapmar ve öz düşmeni iblise (şeytana) üsyan eder».82
Bbu Seid el-Hedri, Allah ondan razı olsun, bu hedisi revayet
edib: «Allahın Peyğemberi, Allahın ona xeyir-duası ve salamı ol­
sun, buyurmuşdur: «Her şeyin bir özülü, direyi vardır; möminin di­
reyi onun ağlıdır. İnsanın ibadeti onun ağlının nisbetinde olur.
Meğer siz Cehennem oduna belenmiş fasiqlerin bu qışqırtılarını
eşitmedinizmi? Oger biz dinleseydik ve ağıl alsaydıq, indi ateşe
atılmışlar arasında olmazdıq» (Quran; 67:10).
Revayet edilir ki, Ömer ibn el-Xettab, Allah ondan razı ol­
sun, Temim ed-Dariden soruşur:
- Sizde esas olan nedir?
Temim cavab verir:
- Ağıldır.
81 İbn ol-M ahber, ondan da el-Haris ibn 9bu-Usam a.
82 İbn M ehber; 9m ra ibn Şuaybdan. Şuayba bu hodisi atası, ona da validcyni danışıb.
Qısa şoklini («onun exlaqı da kamil olmaz» sözleri yoxdur) ot-Tirmizi Aişeye istinaden
verib.
260

261. ♦t
Omor deyir:
- Son doğru söylodin. Çünki mon sondon soruşduğumu Alla­
hın Rosulundan da soruşmuşdum vo o da sonin verdiyin cavabın
eynisini buyurmuşdu. Peyğombor bu cavabı verdikdon sonra söylo-
mişdi: «Mon do Cobraildon neyi esas tutduğunu soruşdum,
«ağılı»- dcyo, cavab verdi».83
Bl-Borai ibn Azibdon, Allah ondan razı olsun, neql edilon
hodisdo deyilir: «Bir gün Allahın Rosulundan, Allahın ona xeyir-
duası vo salamı olsun, çox sual sorulduğunda o, belo buyurdu: «Ey
insanlar, hor mövcudatın bir vasitosi vardır. İnsanın vasitesi onun
ağlıdır. Dinin sübut vo dolillorini yaxşı bilonlor içerisinde oqlon on
üstün olanlardır».84
Başqa bir hodisdo deyilir: «Allahın Elçisi, ona Tanrının xe-
yir-duası vo salamı olsun, Uhud müharibosindon (Modineyo) dö-
nondo eşitdi ki, bozilori belo deyirlor: «Filan adam filan adamdan
daha cosurdur, filan adam elo cani-dildon döyüşdü vo elo roşadot
göstordi ki, heç kim belo bir şey eşitmomişdi» vo s.
Bundan Allahın Rosulu, ona Allahın xeyir-duası vo salamı
olsun, hiddotlonorok dedi: «Bu mesolodo hökm vermek sizlik de­
yil, bunu siz bilmozsiniz». Onlar dedilor: «Neco biz bilo bilmorik
ki, ya Rosulallah?». O, Allahın ona xeyir-duası vo salamı olsun bu­
yurdu: «Uhud döyüşündo iştirak edonlorin hor biri Allahın ona
verdiyi ağıl soviyyosindo müharibo etdi. Moqsodlori vo qalibiyyot-
leri ağıllarının miqdarına vo şorafotino görodir. Ölonlor müxtelif
dorocoli yaralar almışlar. Qiyamot günü goldiyi zaman dorocolori,
niyyotleri vo ağıllarının nisbotindo Onun yanında yer alacaqlar».85
Borai ibn Azib, Rosulallahm bu buyuruğunu rovayot edir: «Me-
loklor ağıl sayosindo çalışıb Allahın itaotindo soy göstorirlor. Adom
övladlanndan imanlı olan kimsolor do ağılları miqdannda (Ona itaot-
do) soy göstorirlor. Onların içorisindo Böyük vo Qiidrotli Allaha on
ciddi-cehdle ibadot edonlor on derin ağıla sahib olanlardır».86
Aişodon, Allah ondan razı olsun, söylenen hodisdo iso deyi­
lir: «Mon soruşdum: «Ey Allahın Rosulu, dünyada insanlar no ilo
8? İbn ol-M ohbor, ondan da ol-Haris ibn Bbu Usama
84 İbn ol-M ohbor, ondan da ol-Haris ibn Bbu Usama
85 İbn ol-Mohbor; Bbu Hürcyrodon
86 İbn ol-M ohbor, ondan da ol-Haris ibn Bbu Usama. Homçinin el-Baqvinin «Mücam os-
sohabo» osorindo pcyğomborin sohabosi İbn Azibin dilinden Bl-Boraidon, Mohborin do
göstordiyi ycro istinaden vcrilib.
261

262. bir-birlorindon üstün ola bilorlor?». O cavab verdi: «Ağılları ile».
Davam edorkon soruşdum: «Bos o biri dünyada?». Rosulallah bu­
yurdu: «Yen© ağıl ilo». Mon (to©ccübl©) dedim: «Mogor axirotd©
hor kos© öz ©molin© gör© mükafat verilmirmi?». Allahın R©sulu
dedi: «Ey Aiş©! M©g©r insanlar Allahın onlara verdiyi ağıldan artıq
om©l sahibi ola bil©rl©r? H©r k©s© n© q©d©r ağıl verilmişs©, onun
nisb©tind© do xeyirli ©mollori olur v© bu xeyirli ©mollori nisbotin-
d© d© mükafat alır».87
İbn Abbasdan, Allah ondan razı olsun, belo r©vay©t edilir:
«Allahın Rosulu, Allahın ona xeyir-duası v© salamı olsun, buyur­
muşdur: «Hor şeyin öz alotlori v© vasitolori vardır. Möminin aloti
onun ağlıdır. Hor adamın bir min©c©k heyvani vardır, ©sİ kişinin
miniyi - onun ağlıdır. Hor şeyin dir©yi vardır, dinin diroyi ağıldır.
Hor insanın bir hodofı vardır, abidlorin h©d©fı is© ağıldır. Hor qöv-
min bir dovotçisi vardır, ibadot edonlorin dovotçisi is© ağıldır. H©r
tüccarın bir sormayosi vardır, Allah yolunda çalışanların sormayosi
is© ağıldır. Hor xan©nin bir idaroçisi vardır, doğru olanların xan©-
lorinin roisi is© ağıldır. Hor xaraba qalan yerin tomiri vardır, axi-
rotd© hoyatın tomiri is© ağıldır. Hor kişinin bir züryoti vardır ki,
ona aid edilir v© o da n©sli il© yaddaşda yaşayır. Lâkin düzgün in­
sanlara aid edilon v© onlann yad edilm©l©rin© vasit© olan ağılları­
dır. Hor soyahotd© çadıra ehtiyac vardır, möminin çadırı is© onun
ağlıdır».88
Peyğombor, ona Allahın xeyir-duası v© salamı olsun, başqa
bir hodisd© buyurub: «Allah yanında möminlerin ©n sevimlisi Al­
laha itaotd© möhkom, qullarına nosihot ed©n, ©qilc© kamil, n©fsini
boğan, t©hlük©ni görüb, hoyatı müddotinc© bu t©hlük©d©n qurtar-
maq üçün yaxşılıqlar ed©n bir kimsedir. Belo insan bu dünyada
ağılın buyurduğuna uyğun davranar v© h©m d© (axir©tdo) zofori ©l-
d©etmiş olar».89
Yen© Allahın Rosulu, ona Tanrının xeyir-duası v© salamı ol­
sun, buyurub: «Sizin içorinizd© ağıldan ©n yetkin olan Allahdan ©n
çox qorxandır. Allahın buyurduqlarını ©n yaxşı yerin© yetiren v©
Allahın qadağan etdikl©rind©n ©n çox ç©kin©n d©, ©mollori az olsa
bel©, ağlı yetkin olandır».90
87 İbn ol-M öhber, at-Tirmizi al-Hakim; Aişadan
88 İbn al-M ahbar, ondan al-Haris ibn Bbu-Usamal; İbn Abbasdan
89 İbn al-M ahbar; Bbu K atadadan
90 Ycna oradan
262

263. Ağlın m ahiyyeti ve hisseleri h aq q ın d a izahat
Bil ki, ağılın terifı ve onun mahiyyetinin izahında insanların
fikirleri ferqlidir. «Ağıl» kelmesinin müxtelif menalarından xeber-
siz olan bir çoxları bu sebebden fikir ayrılığına sebeb olmuşlar. Bu
xüsusda tedqiqat predmeti üzerinden perdeni qaldıran ve ixtilafla-
rın qarşısım alan hökm budur ki, «ağıl» dörd menada işledilen bir
anlayışdır. «Ayn»91 kelmesinin bir neçe menası olduğu kimi... Bu­
rada kelmenin bütün menalannı ehate eden bir terif verilmesi uy-
ğun görünmür. Bksine, her menanın ayrı-ayrı teriflerini verib,
onun mahiyyetini öyrenmek gerekdir.
B irinci hisse. Ağıl insanı heyvanlardan ferqlendiren bir key-
fıyyetdir ki, bunun sayesinde düşünce mehsulu (nezeri) elmler ve
gizli, tefekkür mehsulu olan senetlerin derki hazır bir veziyyete ge­
lir. 01-Haris ibn Bsed Bl-Mühasibi özünün «Br-Riaye» kitabında
eqlin terifini vererken mehz bunu nezerde tutmuşdur: «Heqiqeten,
ağıl insanın fitretindedir. Onun vasitesile eqli biliklere yiyelenmek
mümkün olur. Sanki ağıl qelbe düşen bir nurdur ki, bu qelbin sahibi
o nur vasitesile şeylerin mahiyyetini derk etmeye hazır olur».
Bunu qebul etmeyib, ağılı yalnız zeruri elmlere (apodiktik)
aid edenler yanılırlar. Çünki elmlerden xebersiz olan ve ya yatmış
kimse de fıtreten ağıla sahib olduğuna göre ağıllı sayılır. Heyat in­
san bedenini serbest hereketler ve hisslerle temin eden fıtri key-
fıyyet olduğu kimi, ağılın kömeyi ile bezi canlıların da eqli bilik­
lere yiyelenmesi mümkün olur. Bgor fıtri bacarıq ve hissi qavrama
baxımından insanla ulaq arasında beraberlik işaresi qoysaq ve de­
sek ki, Allah-teala öz qanunu ve öz yaradıcı gücü ile ulaq ve ya
başqa heyvanlara deyil, yalnız insana ağıl bexş etmişdir, onda eş-
şekle cansız eşyanı, minerali müqayise edib demek olar ki, Qadir
ve Böyük Allah heyvana da hereket etme bacarığı vermişdir.
Heqiqeten, eger ulaq cansız mineralla müqayise edilse, o za­
man deye bilerik ki, bizim onda müşahide etdiyimiz her bir here-
keti Allah, Ona hemd olsun, eyani ardıcıllıqla yaratmağa qadirdir.
Ulaqla mineralin hereket ferqi yalnız fıtri xüsusiyyetdedir.
Ulağı ferqlendiren bu xüsusiyyet heyat adlanır. Eyni ile insanla
heyvanın eqli anlayışlara sahib olma imkanında ferq fıtri bacarıq-
dadır ve ağıl adlanır. Ağıl başqa şeylerin şekil ve renglerini öziin-
91 Ayn - I. 1) göz; 2) casus; 3) dalik; 4) suyun qaynağı; 5) kupc; 6) zoğ, saplaq, 7) aşya,
prcdmct; 8) pulun olması; 9) maxluq, mahiyyat; 10) seçma, an yaxşı. II. Eynan olan.
263

264. de eks etmekle, her birini diğer cisimlerden ferqli xüsusiyyetle-
rine göre ayıran cilalanmış güzgü kimidir. Nece ki, göz göre bil­
mek keyfıyyeti sayesinde özünemexsus keyfıyyetleri ve formasına
göre alından ferqlenir.
Fitri bacarığm eqle vo biliklere münasibeti gözle seyr etme­
nin, görüntünün münasibeti kimidir.Quran ve şerietin elme yiye-
lenme imkanı veren bu fıtri bacarığa münasibeti ise güneş nurunun
göze münasibeti kimidir. Bu fıtreti belece anlamaq da gerokdir.
İkinci hisse. Ağıl artıq neyin mümkün, neyin ise qeyri-müm-
kün olduğunu ayırd ede bilen uşağın zatında meydana çıxan elm-
dir. Meselen, ikinin birden çox olduğunu ve ya bir adamın eyni
vaxtda iki yerde ola bilmeyeceyini anlamaq kimi. Mütekellimler-
den biri ağıla terif vererken bunu nezerde tutaraq demişdir:«Ağıl
zeruri (apodiktik) elmlerin bir qismidir. Mümkünlerin mümkün,
mümkün olmayanların ise müemma olduğunu bilmek kimi...» O,
mahiyyot etibarilo haqlıdır. Çünki bele elmler mövcuddur ve bu
elmlere ağıl demek aydındır ki, doğrudur. Ancaq eqlin fıtreten ol­
duğunu inkar etmek ve bu elmlerden başqa, heç neyin olmadığını
demek qeyri-exlaqidir.
Ü çüncü hisse. Heyatın durumunun ve veziyyetin deyişmesi
ile elde edilenler, öyrenilenler elmdir. Çünki heyat tecrübesinden
keçmiş ve müxtelif tolimlerden terbiye almış birine adeten «ağıl-
lı» - deyirler. Kim ki bu sifetlerden mehrumdur, ona da «axmaq»,
«qafıl», «cahil» deyilir. Bu da elmlerin başqa bir növüdür ve bu
növe «ağıl» adı verilir.
D ö rd ü n cü hisse. Fitri bacarıq, eqli qüvve ele bir hedde çatır
ki, insan etraf alemde baş verenlerin sonunu derk edir, özünde
öteri şehvet hisslerini boğur. Heqiqeten de, bele güce malik olub,
keçici nefsini boğmağa cesareti çatan, işin ne netice vereceyine
göre hereket eden adam ağıllı adlanır. Bu, hom de insanı heyvan-
dan ferqlendiren xüsusiyyetdir.
Belelikle, ağılın birinci menası (hissesi) onun esası, özülü ve
menbeyidir. İkinci hisse birinci hisseye en yaxın olan budağıdır.
Üçüncü hisse ise birinci vo ikinci hisselerin budağıdır. Çünki fıtri
bacarıq ve zeruri (apodiktik) bitikler tecrübi biliklerle yekunlaşır.
Dördüncü hisse ise en yüksek qaye ve en son meyvedir. Bu halda
birinci ve ikinci hisse titreten olur, üçüncü ve dördüncü hisseler
ise çalışılaraq qazanılır. Hezreti-Oli Oleyhisselam buyurmuşdur:
264

265. Men ağılı iki cür gördüm -
Biri tebii, diğeri eşidilen ağıldır.
Tobii ağıl olmayınca,
Eşidilen ağıl fayda vermez.
Nece ki, göz görmezse,
Güneş İşığının faydası olmaz.
Birinci, tebii ağıl haqqında Allahın Resulunun, ona Allahın
xeyir-dııası ve salamı olsun, bu sözü nezerde tutulur: «Allah ağıl­
dan daha üstün ve şerefli bir xilqet yaratmamışdır».92
Sonradan qazanılmış ağıl haqqında Allahın Resulunun, ona
Allahın xeyir-duası ve salamı olsun, diğer hedisinde buyurulmuş-
dur: «İnsanlar (Allaha) düzgünlük ve saleh emellere yaxmlaşmaq
istedikleri zaman, sen de Ona ağlınla yaxınlaş».93
Allahın Resulu, ona Allahın xeyir-duası ve salamı olsun,
Obu ed-Derdaya müraciotlo dediyi sözlerde bunu nezerde tuturdu:
«Ey Obu Derda! Oqlen inkişaf et ki, Rebbine de yaxmlaş-
maqda inkişaf edesen.
Obu-Derda cavab verir:
- Atam-anam sone feda olsun! Men buna nece nail olum?
Allahın Rosulu buyurur:
- Allah-tealanm qadağan etdiyinden çekin, Onun emrlerine
emel et, onda eqlin artar. Omelisaleh ol vo onda hom bu fani dün­
yada şanın yüksolor, şorofın artar, hem do axiretdo bu etdiklerine
göro Allah yanında şerefin artar ve seadet taparsan».94
Seid ibn el-Müseyyibin dilinden bir hedisde deyilir: «Ömor
ibn el-Xettab, Obu ibn Kaab vo Obu Hüreyre, Allah hamısından
razı olsun, Allahın Rosulunun, ona Allahın xeyir-duası ve salamı
olsun, yanma gelib soruşurlar:
- Ey Allahın Resulu, insanların en bilikli olanı kimdir?
O cavab verir:
- Ağıllı olan.
Onlar soruşurlar:
92 Bt-Tirmizi; el-1 loson el-Bosridon
92 Bbu Naim; Bli ibn Bbu Talibe zeifistinad: «İnsanlar müxte1if saleh emel sahibi olurlar
ki, bizim Allah-tealaya yaxmlaşsmlar, sen de özünde eqlin çeşidlerini artır ve insanları
m elekler cergesine ve Allah yanında uca yere qaldır».
94 İbn ei-M ehber, et-Tirmizi; Bbu-Derdadan. Homçinin el-Haris ibn Bbu (Jsamaya
istinad edilir.
265

266. - İnsanların en mömini kimdir?
Peyğember cavab verir:
- Ağıllı olan.
Onlar yene soruşurlar:
- Bes insanların en feziletlisi kimdir?
Resulallah cavab verir:
- Ağıllı olan.
Onlar yene deyirler:
- Meğer aliconab, mürüvvetli, gözel belağetli, eliaçıq ve
yüksek mövqeyi olan ağıllı deyilmi?
Resulallah eleyhisselam onda «Quran»ın bu ayesini misal
getirir: «Bunlar hamisi yalnız dünya hayatının keçici manfaatlari-
dir. Axirat isa Allah qatında taqva sahiblari üçündür» (Quran,
43:35):95
Heqiqeten, ağıllı adam bu dünyada ehtiyac içinde ve zelil
yaşasa bele, Allahdan qorxar. Diğer bir hedisde ise deyilir ki, Pey­
ğember, Allahın ona xeyir-duası ve salamı olsun, buyurub: «Ancaq
ağıllı insan Allaha iman getirer ve Onun peyğemberlerini tesdiq
edib, Onun buyurduqlarına itaet eder».96
Görünür, «ağıl» kelmesinin kökü dilde olduğu kimi bu fıtri ba-
canğı ifade eden sözün mahiyyetinin adıdır. Zeruri biliklere ona göre
elm adı verilir ki, onlar ağılın mehsuludurlar. Nece ki, bir şeye onun
semeresine göre ad verilir. Buna göre deyilir:
«Elm - qorxudur, alim - ise Allahdan qorxan; Allah qorxusu
- elmin behresidir».
Bu halda «ağıl» kelmesi fitri menadan elave, ağılın diğer
hisselerini şerti olaraq ifade edir. Lâkin bizim bu kitabda qayemiz
sözlerin menasmı öyrenmek deyil. Bizim meqsedimiz sözü geden
bu dörd menanın (hissenin) mövcudluğunu bilmek ve «ağılın» bü­
tün bunlara şamil olduğunu göstermekdir. Birinci hisse istisna ol-
maqla, diğer hisselerin varlığında heç bir ixtilaf yoxdur. Fitri baca-
rığın varlığı heqiqetdir ve bu, diğer üç hisse üçün yalnız esas ve
temeldir.
«Ağıl» adı verilen bu elmler sanki fıtri olaraq ağıl cövherin-
de mövcuddur. Onların varlıq alemine çıxarılmasına sebeb olan
vasite, mövcud olduğu zaman ancaq yücud dünyasında görünür
95 İbn öI-M ehber
96 İbn el-M shb'er; Söid ibn oI-Müseyyibden; natamam (mürsil)
266

267. Sanki bu elmler kenardan ağılın üzerine varid olmuş her hansı bir
şey deyiller. Sanki bu elmler ağılın içinde gizlenmişler ve neha-
yetde aşkara çıxmışlar. Bunun benzeri, meselen, torpaq altında
gizli olan su kimidir. Su yalnız quyular qazılıb toplanandan sonra
hissler sayesinde müeyyen olunur. Badam meyvesinin yağı ve ya
qızılgülün leçeklerindeki gülab suyu da bunun kimidir. Allah-teala
buyurmuşdur:
«Katırla ki, bir zaman Rdbbin Adem oğullarının bellerinden
nesillerini çıxarıb, onları özlerine şahid tutaraq:97 «Men sizin
Rebbiniz deyifemmi?» - soruşmuş, onlarda: «Boli, Rebbimizsen»,-
deyd cavab vermişdiler...» (Quran, 7:172).
Bu ayede şahidlik deyilirken sözle tesdiq deyil, mehz ruhla­
rın etirafı nezerde tutulur. Çünki insanlar sözle ifade etmeyi şexs
kimi yarandıqdan ve dil var olduqdan sonra bacarmışlar. Kimisi
Allah-tealanı iqrar etmiş, kimisi de inkar etmişdir. Buna göre Bö­
yük Allah buyurub; «Onlara «göyferi ve yeri kim yaratdı?» - deyo
sorsanız, elbette ki, onlar: «Allah»,- deyo cavab verecekler» (Qu-
ran, 43:87). Bu ayenin menası budur ki, eger baş verenlere diqqet
yetirsek onda göreceyik ki, onların ruhları, iç alemleri şehadet et-
mekdedir.
«(Ey Rdsulum), hoqiqi müselman olaraq özünü dino doğru
yönelt. Allahın dinine ki, insanları onun üzerine yaratmışdır. Her
kes Haqq dini qebul ede bilecek yaradılmışdır» (Quran, 30:30).
Yeni her bir insan Allaha iman ede bilecek şekilde yaradılmışdır.
Hem de şeyleri olduğu kimi derk etmek (maarifa) bacanğı vardır.
Merifet ise Allahın vehdetini derk etmeye en yaxşı qabiliyyetdir.
Sonra, eger ki, Allaha inam fitri olaraq ruhda merkezleşmişdir,
insanlar iki qisme aynla biler: imandan üz çeviren, onu unudan kafir­
ler ve düşünce İşığında onu xatırlayan möminler.
Bele bir mömin her hansı bir meselede şahidlik etdiyi halda,
qefleten o, şahidliyi unutmuş, lâkin çox düşünmekle onu xatırlaya
bilmiş bir adam kimidir. Bunun üçün Allah-teala buyurmuşdur:
«Belke düşünüb xatırlasınlar!» (Quran, 14:25, 28:43, 28:51,
39:27, 44:58), «(Bu Quran) size nazil etdiyimiz (efe) mübarek bir
kitabdır ki, insanlar onun ayeferini düşünüb derk etsinler ve ağıl
sahihleri ondan ibret alsınlar» (Quran, 38:29), «Allahın size olan
97 Qurana göre, Allah Ademi yaratmazdan evvel, insan ruhlarını yığaraq Onun Vahid
Allah olmasına şehadet almışdır.
267

268. nematini ve «eşitdik va ibadet etdik» dediyiniz zaman sizinle bağ­
ladığı ehdi unutmayın» (Quran, 5:7) ve «Biz Quranı ibret almaq
(başa düşmek) üçün bele asanlaşdırdıq, ancaq heç bir ibret alan
varmı?» (Quran, 54:17), 54:22, 54:32, 54:40).
Fitri yaddaşa xatırlama demok tam meqbuldur. Xatire, bir
növ, iki qisme ayrılır. Biri ovvel insanın qelbinde olan, lâkin son­
radan itmiş bir obrazı xatırlamaqdır. Diğeri ise fıtri olaraq qelbinde
olan bir obrazı xatırlamaqdır.
Ağılın İşığında (besiret) baxan bir kimse üçün bu heqiqetler
aydın görünür. Lâkin öyrenmekden ve eyan olmadan uzaq olub,
başqalarınm eşitdiyine ve teqlide istinad eden adama bu heqiqetler
çetin gelir. Bunun üçün de bele adamlar bu kimi Quran ayelerinin
şerhinde yanlışlıqlar edir, Adem oğullarının ruhlarının iqrarını aç-
maqda çetinlik çokirlor. Ona ele gelir ki, Peyğemberin hedislerin-
do, xeberlerde (oxbar) ve Quran ayelerinde müxtolif bir-birine
zidd meseleler vardır. Beleleri çox zaman bu fikre düşdüyünden
Quran ayelerine ve hodisloro hürmetsizlikle yanaşar, oradaki de­
lilleri çox zoif ve düşük hesab eder. Bu, bir evo girib, orada soliqo
ile qoyulmuş eşyalara toxunub yıxılan kor adamın meseline oxşa-
yır. Kor bu zaman deyir:
- Bu eşyalara no olub? Meğer onları yoldan götürüb, yerlo-
rine qoymaq olmazmı?
O zaman kora deyirler:
- Bslinde bütün eşyalar öz ycrindedir. Yerinde olmayan an-
caq senin gözlerindir.
Bosiretin qüsuru da bunun kimi zahiri gözlorin qüsurunu
evez etmiş olsa, daha böyük folakote yol açar. Çünki ruh minici,
beden ise minikdir, atlının korluğu ise atın korluğundan daha artıq
zeror verer.
Bosiretle xaricdeki gözle görmenin benzoyişleri haqqmda
Allah-teala buyurmuşdur: «Qelb (Peyğemberin qelbi) onun gör-
düyünü yalan saymadı» (Quran, 53:11). «Belece, İbrahime göyle-
rin ve yerin mülkünü (seltenetini, oradaki qeribelikleri. ve güzel­
likleri, onların Allah qiidreti ile yaradılmasını) gösterdik ki, tam
qenaetle inananlardan olsun» (Quran, 6:75). Bunun eksini O,
korluq adlandırır. Belo ki, Allah-teala buyurur: «Bu dünyada kor
olanlar axiretde de kor olar ve (haqq) yoldan daha da çox azar»
(Quran, 17:72).
268

269. Gizli alomin bir çox meselelerini peyğ0mb0rİ0r gözlerile,
bir çoxlarını is© b0sir©tİ0ri ilo görmüşlor. Lâkin hamısına «görmo»
deyilmişdir. Bir sözle, bosirot nuru olmayan bir kimsonin q0İbind©
dinin yalnız qabıqları olar. O, dinin nüvosini, heqiqetlerini, gizli
mahiyyotini deyil, zahiri morasimlorini sevor.
Beloliklo, «ağıl» kolmosino aid edilon qismlorin bunlar oldu­
ğunu bildik.
İn san la rın ağıl h aresin d e fikir ay rılıq ların ın izahatı
Ağıl mövzusunda alimlor müxtolif görüşloro sahibdirlor. Vo
onlar fıkirlorini biliklori az olanlara noql etmok fıkrindon uzaqdır-
lar. Bn yaxşısı birbaşa hoqiqotin izahına keçmokdir. Ağılın dörd
qismindon (hissosindon) İkincisi istisna olmaqla, digorlori haqqın-
da forqli fıkirlor iroli sürülmüşdür. Bu ikinci hisso mümkünün
mümkün, qeyri-mümkünün iso mümkünsüzlüyünü öyronon zoruri
elmdir. Çünki ikinin birden çox olduğunu bilon insan bir eşyanın
eyni zamanda iki yerde vo bir şeyin hem ozoli, hem do sonradan
yaranmış ola bilmoyecoyini do anlayır. Bunlar kimi şeksiz vo şüb-
hesiz dork edilon hor şeyde hökm beledir.
Ağılın digor üç qismine golinco, onlar haqqmda da müxtelif
vo forqli fikirler iroli sürülmüşdür.
Güc yolu ilo şehvotin boğulmasından ibarot dördüncü his­
seye geldikde, bu xüsusda insanların forqli olduqlarmı görmomok
mümkün deyil. Bolko, eyni şoxsin müxtolif durumları da bu xüsus-
da ferqli ola biler. Bu forq, bozon şohvotin forqliliyindon ireli ge­
lir. Meselen, ağıllı bir adam bezi şehvet hisslerini terk etmeyi ba-
cardığı halda, diğer qisminden el çeke bilmir. Hetta terk etdiyi
şehveti emellerden bele tam qorunmur. Meselen, gene bir insan
bezen gencliyinden zinanı terk etmeye aciz olur. Lâkin yaşa dol­
duğu ve ağlı kamilleşdiyi zaman bunu bacara bilir. Riya vo ziyan-
karlıq kimi hissleri ise eksine, yaş ötdükce terk etmek de çetinle­
şir. Bunun sebebi bir çox hallarda bu şehvani hisslerin tehlükesi
barede biliklere ne derecede yiyelenmekle de bağlı olur. Buna
göre de bezen hekim zererverici bir çox qidalardan nefsini qoruya
bildiyi halda, onunla eyni ağılda, lâkin hekim olmayan başqası
özünü mühafıze ede bilmir. Baxmayaraq ki, o da bezi yemeklerin
zererli olduğuna, az da olsa, inanır. Lâkin hekimin bilgisi çox ol­
duğundan, qorxusu da o qeder çoxdur. Ve sözsüz ki, qorxu ağılın
esgeri vo nofsini ram etmekde ağıhn elinde silahdır.
269

270. Beloce, alim elminin gücü v© günahlardan g0İ0n Z0r0ri daha
yaxşı bildiyindon cahild0n bu xüsusda (günahı t0rk etm0kd0) daha
müqt0dirdir. Biz burada b0Z0kli qara cübb0İi, höcotcil V0 fınldaqçı
alimleri deyil, 0si alimleri nezerde tuturuq.
0ger insanlarda ferqlilik şehvetden gelirse, bu ferqi eqlden
ferqlilikle eynileşdirmek olmaz. Yox, eger şehvetin zereri barede
biliklerde ferq varsa, biz artıq bu biliye ağıl demişik.
Bu bilik ağılın fıtri imkanlarını güclendirer. Bu zaman ferqli-
lik de «ağıl» köhnesinin aid olduğu şeyler arasında olacaq. Ferqli-
lik bezen ağıl cövherinin çılpaq, tecrid olunmuş qalması ile olur.
Ağıl cövheri qüvvetlendikce, şehvetlerin yox edilmesi de o nis-
betde süretlenmiş olur.
Tocrübi elmlerden olan dördüncü hisseye gelince, insanların
bununla bağlı ferqli görüşlerinin olması heqiqetdir ve onu qebul
etmemek olmaz. Çünki insanlar baş verenlere az-çox derecede
doğru qiymet vermekde ve onu derk etmek süretinde ferqlenirler.
Bunun sebebi ya onların fitri istedadında, ya da tecrübelerinin
ferqli olmasındadır.
Ağıl cövherinde (fıtreten) ayrılıq ve ferqin olduğunu inkar
etmek mümkün deyildir. Çünki bu ferq qelbe işıq salan güneş ki­
midir. Yetkinlik yaşma yaxmlaşdıqca onun nuru görünmeye baş­
lar, sonra get-gede artar ve tam kamala dolduqda, texminen qırx
yaşında tam doğmuş olar. Bu, seherin açılması kimidir. Çünki bu
işıqlanma evvelce zorla duyulur. Yavaş-yavaş artmağa başlayır ve
nehayet, güneşin doğması ile gerçekleşmiş olur.
Besiret nurunun ferqliliyi zahirdeki göz nurunun ferqliliyi
kimidir. Gözü pis görenle yaxşı gören arasında ferq melumdur. Al­
lahın qanunu beledir ki, O, bütün mexluqatm varlığında tedricilik
yolunu tutmuşdur. Hetta şehvet bele heddi-buluğa yeten gencde
qefleten yaranmır vo yaşlanmış adamda birden yox olmur. Bksine,
yavaş-yavaş yaranır ve tedricen de itir.
İnsandaki bütün bacarıq ve keyfıyyet beledir. Ve o adam ki,
insanlarda ağılın fıtretindeki ferqi inkar edir, o, özü öz ağlından
imtina etmiş olur.
Her kim ki Mehemmed Peyğemberin, ona Allahın xeyir-
duası ve salamı olsun, ağlını adi adamların ve ya kobud bedevile­
rin ağlı ile beraber tutsa, o, insanlann en rezili ve alçağıdır.
İnsanların fıtri ağlı arasında forqi nece inkar etmek olar?
9ger bu olmasaydı, onda insanlar yalnız nesihetçilerin uzun-uzadı
270

271. öyüdlerinden sonra bir şey anlayan axmaqlara, kiçik işareden ve
gösterişden başa düşen ağıllılara vo hoqiqeti tehsil almadan öz ze­
kası ile derk eden kamil insanlara bölünmezdiler. Nece ki, Allah-
teala buyurub: «Onun yağı - od toxunmasa bele - sanki işıq saçır.
O, nur üstünde nurdur» (Quran, 24:35).
Peyğemberler, onlara salam olsun, belelerindendir. Çünki
onlar öyüd ve ders almadan ilahi teqlid (ilham) yolu ile qelblerin-
de bir çox gizli ve sirli şeyleri derk etmişler. Allahın Resulu bu ba-
rede buyurmuşdur: «Ruhul-Qüds (Cebrail) menim qelbime bunlan
buyurdu: «İstediyin kimseni sev, sonunda ondan aynlacaqsan. İste-
diyin qeder yaşa, sonunda öleceksen. İstediyin emeli et, sonunda
qarşılığını alacaqsan».
Meleklerin peyğemberlere bu şekilde bilgi vermesi qulaqla
dinlemek ve gözle görmekden ibaret açıq vehylerden tamam f e r ­
lidir. Ona göre de «qelbine ilham etmek» adlanır.
Vehyin dereceleri ve növleri çoxdur. Onlar gizli elmlerden
(iİm el-mükaşefa) olduğundan onlar haqqında davranış elmlerinin
(ilm el-müameie) kömeyi ile danışmaq olmaz. Vehyin derecele­
rini bilmeyi vehy mertebesine qalxmaq kimi zenn etme. Çünki
hekimin xesteye sehheti barede melumat vermesi ve ya alimin fa-
siqe edalet derecelerini öyretmesi başqa şeydir. Sehhet derecele­
rini bilen xeste ve edalet derecelerini bilen fasiq sehhet ve eda-
letden uzaq ola da bilir. Bilmek ayrı şeydir, bilinenin varlığı ayrı
bir şeydir. Peyğemberlik haqqında (nübüvve) ve övliyalıq haqqm-
da (vilaye) bilen her kes peyğember ve ya Övliya deyildir. Teqvanı
ve onun inceliklerini bilen her kes de mütteqi, Allahdan qorxan
deyildir.
İnsanların özleri ayılıb derk edenlere, ancaq öyrenmekle ve
gösterilmekle bilenlere ve öyretme ve gösterişlerle bele heç bir
biliye yetmeyenlere bölünmesi erazinin suya göre üç qisme ayrıl­
ması kimidir:
1) Suyun çox toplanmasından qüvvetlenib çeşmeler emele
gelen eraziler;
2) Suyunu üze çıxarmaq üçün qazılmalı eraziler;
3) Qazılmaqla da su çıxmayan quraq eraziler.
Bunlar da ferqli torpaq növlerinin emele gelmesine sebeb
olurlar.
0qii cövherine göre insanlar arasındaki ferq de bunun kimi­
dir. Ağılın ferqliliyine dair söylenen hedislerden birinde deyilir:
271

272. «Bir defe Abdullah ibn Salam bu barede Peyğembere sual vermiş-
di, Orşin böyüklüyü barede soruşmuşdu. Peyğember buyurmuşdur:
«Melekler Allahdan soruşdular: «Ya Rebbimiz, Orşden de böyük
bir şey yaratdınızmı?». Allah: «Beli, ağılı yaratdım»,- deye buyur­
muşdur. Melekler yene soruşmuşlar: «Onun qiymetini, böyüklü-
yünü ne ile ölçmek olar?». Allah-teala yene buyurmuşdur: «Heç
kim onun ölçüsünü bilmez. Ey meleklerim, sizde qum denelerinin
sayını bilen bir elm varmı?». Melekler demişler: «Xeyr». Onda
Böyük ve Qüdretli Allah buyurmuşdur: «Men qum deneleri kimi
çoxsaylı ferqli ağıllar yaratdım. İnsanlar arasında elesi var ki, ona
bir denecik, kimisine üç-dörd, kimisine fırqle,98 kimisine de bir
(gemi) yükü qeder, kimine bundan da artıq verdim».99
Bger sen soruşsan ki, niye bezi sufiler ağıl ve idraki
(meql)lü0 mezemmet edirler? Onda bil ki, bunun sebebi ondadır ki,
insanlar «ağıl» (eql) ve «idrak» (meql) adlarını mübahise edenle­
rin barışmazlığı, diğerine öz yanlışlarım etirafa mecbur etmesi ile
müşayiet olunan «mübahise» ve «sözgüleşdirme» anlayışlarına
getiribler ve bütün bunlar kelam senetidir. Onlar özleri üçün etiraf
etmek halında deyiller ki, «heqiqeten, biz ağılın müeyyen edilme­
sinde sehv etmişik». Ne qeder ki, bu sehv teyinetme onların qel-
binden siline bilmeyib, ağızdan-ağıza keçib ve onların qelbinde
möhkemlenib. Belece onlar «ağılı» ve «idraki» rüsvay edibler ve
bu rüsvayçılıq odur ki, onlar onu «ağıl» adlandırıblar. Gizli ağılın
(besire) İşığına gelince ise, onun vasitesile uca Allah ve onun elçi­
lerinin doğruluğu etiraf olunur, onda bu mezemmeti nece tesevvür
etmek olar. Axı uca Allah ağılı Quranda terifleyir?! Ve eger bu
dünya mezemmet olunursa, onda bundan sonra ne teriflemek? Ve
eger teriflenen İlahi Qanunlardırsa (şer), onda neyin kömeyi ile
şerietin heqiqiliyi derk olunur? Ve eger şeriet mezemmet olunan
ağıl vasitesile derk olunursa - hansına ki, güman edilmir - onda
axı İlahi Qanun da belece mezemmetlenecek. Ona diqqet ver­
meye deymez ki, kimse deyir: «İlahi Qanun doğruluğun görülmesi
ile derk olunur (eyn el yeqin- idrakin ikinci merhelesi, heqiqetin
görünmesi, sufi anlamında dindarlığın ikinci merhelesi) ve inamın
İşığı ile, ağıl vasitesile yox, başqa sözle, biz ağıl deyende onu ne-
98 Firq done il© ölçülen şeyleri ölçmek üçün qab.
99 İbn el-M ohbor, Bnas ibn Malikdon. Tirmizi «Bn-Nevadire» eserinde de qısa şekilde
verir.
100 Derk olunan
272

273. zordo tuturuq ki, o, doğruluğun görünmesi vo inamın İşığı dea*
dir, bu ise Adem oğlunu (insan) heyvanlardan ferqlendiren gizli
keyfiyyetdir ve bunun kömeyile şeylerin heqiqetini derk edir.
Bu çaşqınlıq daha çox insanların nadanlığından gelir - hansı
ki, heqiqeti sözlerin herfı menasından almaq isteyirdiler - bu ifade
ve sözleri işleden ve insanlar terefınden temrinlerin müxtelif izah­
ları içinde azdılar ve yuxarıda getirilen sübutlar ağılın mahiyyetini
aydınlaşdırmaq üçün kifayetdir.
Daha doğrusunu Allah bilir!
Rehmli ve rohman Allaha şükürlerle ağıl haqqında kitab ta­
mamlandı. Allah bizim yol gösterenimiz Mehemmedi ve göyde ve
yerde yaşayanlardan öz seçilmiş qulunu alqışlasın. (Onun ardını
Uca Allah izni ile «İnam teriminin esasları haqqmda kitab»da ve-
receyik). Her şeyin başlanğıcı ve sonu olan Allaha, onun Birliyine
hemd olsun!
273