Prezentacja z III Międzynarodowej Konferencji "Kultura czytelnicza młodego pokolenia", Łódź 16-17 października 2014

1. Biblioteki publiczno-szkolne.
Wczoraj. Dziś. Jutro?
School-Public Libraries. Yesterday.Today.
Tomorrow?
Grażyna Lewandowicz-Nosal,
Biblioteka Narodowa/National Library

2. Cele wystąpienia
Goals of presentation
 Przybliżenie problemu bibliotek publiczno-
szkolnych,
 Dwa aspekty : organizacyjny, prawny,
 Porządek chronologiczny – kolejne dekady
do 2012 r.,
 Perspektywa bibliotek publicznych,
 Temat wzbudzający emocje i kontrowersje od
ponad 40 lat

3. Kontekst ogólny
General context
Różne typy bibliotek w Polsce:
 publiczne, szkolne, pedagogiczne, naukowe,
specjalne, kościelne, zakładowe – typy
wyodrębniane ze względu na różne kryteria
 Specyficzne formy organizacji:
- Biblioteki łączone z innymi bibliotekami,
- Biblioteki łączone z innymi
instytucjami/organizacjami

4. Biblioteki publiczne – Biblioteki szkolne. Podstawowe
różnice.
Public libraries – school libraries. Main differences
BIBLIOTEKA PUBLICZNA
 Dla każdego, o różnych
zainteresowaniach,
 Zbiory – różne, dla każdego,
 Dostęp swobodny, jak
najmniej ograniczeń,
 Różne godziny otwarcia,
weekendy, wakacje,
 Personel – różne programy
kształcenia, wymagania,
godziny pracy
 DOBROWOLNOŚĆ
BIBLIOTEKA SZKOLNA
 Uczniowie i nauczyciele,
 Zbiory dostosowane do
programu nauczania,
odpowiednie do wieku,
 Dostęp ograniczony – np. do
budynku szkoły,
bezpieczeństwo uczniów,
 Tylko godziny otwarcia
szkoły,
 Personel – osobne programy
nauczania, kwalifikacje
pedagogiczne,
 PRZYMUS

5. Biblioteki publiczno-szkolne w Polsce - preludium
School-public libraries in Poland - beginning
 Lata 50-60 XX w. (do 1968 r. dekret o bibliotekach z 1946 r.)
 Powiat wałbrzyski (Szczawno Zdrój)
 Łączenia dotyczyły głównie bibliotek publicznych z
uzdrowiskowymi i zakładowymi oraz szkolnymi,
 Powody – duża liczba małych bibliotek w małych
miejscowościach,
 Cecha – szeroki zakres połączeń,
 Warunki – Umowa zawierana przez PBP, Wydział Kultury
PPRN, Inspektorat Oświaty i/lub Zarząd uzdrowiska,
 Na obszarach wiejskich połączenia bibliotek publicznych z
bibliotekami PGR-ów,
 Pozytywnie oceniane przez środowisko

6. Dekada lat 70. XX wieku
70ies. XX cent.
 Ustawa o bibliotekach z 1968 r.
 1972 r. – „eksperyment olsztyński”,
 Założenia : ożywienie czytelnictwa na wsi,
aktywizacja księgozbiorów szkolnych, zapewnienie
ciągłości obsługi czytelniczej młodzieży,
 Charakter działań zaplanowany, zorganizowany,
przemyślany, monitorowany,
 „Podstawowe zasady działalności bibliotek publiczno-
szkolnych w woj. olsztyńskim”,
 Reorganizacja funkcjonowania szkół podstawowych,
 Pierwsze polemiki

7. Dekada lat 80. XX w.
80ies. XX cent.
 „Zasady współpracy bibliotek publicznych z
bibliotekami szkolnymi i pedagogicznymi” z 1980 r.
uznane za urzędowe podsumowanie „eksperymentu
olsztyńskiego”,
 1984 r. konferencja poświęcona realizacji „Zasad...” –
usztywnienie stanowisk obu stron,
 1984 r. Ustawa o upowszechnianiu kultury – różne
typy łączeń,
 Ograniczenie połączeń głównie do woj.olsztyńskiego,
połączenia tracą na dynamice, obejmują niewielką
grupę bibliotek,
 Silniej eksponowany wątek ekonomiczny połączeń,
których celem jest racjonalizacja i obniżenie kosztów
usług bibliotecznych

8. Dekada lat 90. XX w.
90ies XX cent.
 Zmiany ogólnoustrojowe w Polsce – nowym
podmiotem stają się samorządy,
 Ważne ustawy : Ustawa o samorządzie
terytorialnym (1990), Ustawa o
organizowaniu i prowadzeniu działalności
kulturalnej (1991), Ustawa o systemie oświaty
(1991), NOWA Ustawa o bibliotekach dopiero
w 1997 r.
 Destabilizacja sieci bibliotek publicznych,

9. Dekada lat 90. XX w. (cd.)
90ies XX cent. (con.)
 Dwa podokresy w łączeniu bibliotek publicznych ze
szkolnymi (za B. Budyńską):
 1990-1994 – 36 % połączeń
 1995-1998 – 46% połączeń
 Okres lawinowej i chaotycznej akcji łączeń,
 1996 r. – Konferencja Dyrektorów WBP – ostatnia
próba uregulowania łączeń – propozycja „Zasad
współpracy i łączenia bibliotek publicznych ze
szkolnymi” – środowisko bibliotek publicznych
otwarte na różne rozwiązania,
 Utrwalenie stanowiska przeciw łączeniu środowiska
szkolnego (1994 r. stanowisko ZNP),
 Nowe środowiska – „Biblioteka w szkole” oraz
TNBSP

10. Pierwsza dekada XXI w. (2000-2012)
First decade of XXI cent.
 Prawo biblioteczne rozpisane na kilka ustaw,
 2001 r. – nowelizacja Ustawy o bibliotekach – zakaz
łączenia bibliotek publicznych z innymi instytucjami
oraz bibliotekami szkolnymi i pedagogicznymi,
 2011 r. – nowelizacja Ustawy o organizowaniu i
prowadzeniu działalności... zgoda na łączenie
bibliotek z innymi instytucjami kultury, (od X 2012 r.),
 Utrzymano ustawowy zakaz łączenia bibliotek
publicznych ze szkolnymi i pedagogicznymi,

11. Lata 2000-2012 (cd.)
Years 2000-2012
 Dyskusje „prawne”, akcent przesunięty na łączenie
bibliotek publicznych z innymi instytucjami (np.
urzędami pocztowymi), oraz głównie domami kultury,
 Eksperyment „wrocławski i jarociński” – początek w
2005 r. realizacja w 2009 r. – obsługa szkół przez
biblioteki publiczne,
 2009 r. sejmowa komisja „Przyjazne Państwo”
rozpatrywała projekt Związku Gmin Wiejskich o
wykreśleniu z Ustawy o bibliotekach zakazu łączenia
bibliotek publicznych ze szkolnymi

12. Badania IKiCz, BN
Researches conducted by National Library
 1976 r. – pierwszy sondaż,
 1986 r. – badania B. Białkowskiej,
 1993 r. – badania A. Ruska i W.
Przybyszewskiego,
 1999 r. – badania B. Budyńskiej i A.
Krajewskiej,
 2012 r. – badania G. Lewandowicz-Nosal

13. Liczba bibliotek publiczno-szkolnych wg. BPL w
latach 1996-2012
School-public libraries in 1996-2012 years
0
50
100
150
200
250
300
350
400
1997 2001 2005 2009
liczba
bibliotek
publiczno-
szkolnych

14. Liczba bibliotek publiczno-szkolnych i bibliotek publicznych połączonych
z domami kultury w latach 1996-2012 wg. BPL
School-public libraries and public libraries in fusion with culture centers
in 1996-2012
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
1996 2000 2004 2008 2012
liczba bibliotek
publiczno-
szkolnych
liczba bibliotek
połączonych z
domami
kultury

15. Problemy ogólne
General problems
 Niestabilność aktów prawnych, zwłaszcza w ostatniej
dekadzie – liczne analizy i orzeczenia prawne,
 Sprzeczność między ustawami o bibliotekach i o
systemie oświaty,
 Sprzeczne decyzje MEN („sprawa Jarocina”),
 Brak definicji czym jest biblioteka publiczno-szkolna,
określenia warunków jej działania,
 SIO – nie rejestruje bibliotek publiczno-szkolnych,
 Brak refleksji ze strony samorządów dotyczącej
organizacji bibliotek

16. Dlaczego nie? Dlaczego tak?
Why not? Why yes?
NIE
• Łączone różne
jednostki – samodzielna
i niesamodzielna,
• Brak uregulowań
prawnych,
• Konflikty
personelu,(PRACA)
• Kłopoty z dostępnością,
• Podwójna rejestracja
• Dostęp do sieci,
konserwacja
TAK
• Rola samorządu jako
organizatora bibliotek,
• Gdzie – małe
środowiska,
• Ekonomia ? –
oszczędność na lokalu,
mediach,
• Racjonalizacja
zakupów,
• Dostępność dla
uczniów

17. Jak to robią inni?
How others do it?
 Nie jest to temat specyficznie polski,
 USA, Kanada, Australia, Izrael, Norwegia, Szwecja,
Grecja, Słowacja, bogata literatura przedmiotu,
 Nie są to rozwiązania typowe, tylko wyjątkowe,
sporadyczne,
 Działania nie mają charakteru przypadkowego, są
starannie zaplanowane i zorganizowane (liczne
Wytyczne, głównie USA),
 Podkreślanie raczej współpracy niż łączenia

18. 10 kryteriów potencjalnego sukcesu (wg. K.
Haycocka)
10 potential success criteria
 Środowisko mniejsze niż 10 000 mieszkańców,
 Podpisana umowa,
 Połączone usługi,
 Zaangażowanie i wsparcie gminy,
 Dyrektor szkoły pragnący osiągnąć sukces,
 Wsparcie nauczycieli,
 Współpraca między personelem biblioteki publicznej
a biblioteki szkolnej,
 Kierownik-profesjonalista o wysokiej motywacji,
 Brak ograniczeń w dostępie do zbiorów i obiegu
dokumentów,
 Oddzielna przestrzeń dla dorosłych

19. Co dalej? Jutro?
What’s next? Tomorrow?
 Pytanie o to, czy łączyć, to pytanie o funkcje
bibliotek, ich tożsamość,
 Sprawa polityki bibliotecznej (szerzej
kulturalnej) państwa,
 W Sejmie nadal projekt ZGW RP dotyczący
łączenia bibliotek publicznych i szkolnych,
 Bez jednoznacznego uregulowania prawnego
temat będzie wracał....