SantosTeresa, profile picture
Uploaded bySantosTeresa
6,137 views

Filipino lm yunit 1

Ang dokumentong ito ay isang modyul para sa mga mag-aaral ng ika-sampung baitang sa Filipino, na binuo ng Kagawaran ng Edukasyon ng Pilipinas at mga edukador mula sa iba't ibang institusyon. Naglalaman ito ng mga akdang pampanitikan mula sa Mediterranean at mga aralin sa gramatika at retorika. Ang modyul ay naglalayong paunlarin ang kasanayan ng mga mag-aaral sa pagsusuri ng teksto at pagpapahayag ng kanilang sariling pananaw sa mga akdang pampanitikan.

Embed presentation

Download to read offline
1 / 132
2 / 132
3 / 132
4 / 132
5 / 132
6 / 132
7 / 132
8 / 132
9 / 132
10 / 132
11 / 132
12 / 132
13 / 132
14 / 132
Most read
15 / 132
16 / 132
17 / 132
18 / 132
19 / 132
20 / 132
21 / 132
22 / 132
23 / 132
Most read
24 / 132
25 / 132
26 / 132
27 / 132
28 / 132
29 / 132
30 / 132
31 / 132
32 / 132
33 / 132
34 / 132
35 / 132
36 / 132
37 / 132
38 / 132
39 / 132
40 / 132
41 / 132
42 / 132
43 / 132
44 / 132
45 / 132
46 / 132
47 / 132
48 / 132
49 / 132
50 / 132
51 / 132
52 / 132
53 / 132
54 / 132
55 / 132
56 / 132
57 / 132
58 / 132
59 / 132
60 / 132
61 / 132
62 / 132
63 / 132
64 / 132
65 / 132
66 / 132
67 / 132
68 / 132
69 / 132
70 / 132
71 / 132
72 / 132
73 / 132
74 / 132
75 / 132
76 / 132
77 / 132
78 / 132
79 / 132
80 / 132
81 / 132
82 / 132
83 / 132
84 / 132
85 / 132
86 / 132
87 / 132
88 / 132
89 / 132
90 / 132
91 / 132
92 / 132
93 / 132
94 / 132
95 / 132
96 / 132
97 / 132
98 / 132
99 / 132
100 / 132
101 / 132
102 / 132
103 / 132
104 / 132
105 / 132
106 / 132
107 / 132
108 / 132
109 / 132
110 / 132
111 / 132
112 / 132
113 / 132
114 / 132
115 / 132
116 / 132
117 / 132
118 / 132
119 / 132
120 / 132
121 / 132
122 / 132
123 / 132
124 / 132
125 / 132
126 / 132
127 / 132
128 / 132
129 / 132
130 / 132
131 / 132
132 / 132
Filipino Modyul para sa Mag-aaral Kagawaran ng Edukasyon Republika ng Pilipinas Ang aklat na ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan at pamantasan. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng inyong mga puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi. ng kagamitan sa pagtuturong ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan, kolehiyo, at / o unibersidad. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi. 10
Filipino – Ikasampung Baitang Modyul para sa Mag-aaral Unang Edisyon 2015 Isinasaad ng Batas Republika 8293, seksiyon 176 na “Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-ari (sipi) sa anumang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayunman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito’y pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad.” Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay sa nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kakatawan sa paghiling ng kaukulang pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Pinagsumikapang matunton upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Tanging mga institusyon at kompanyang nakipagkontrata sa FILCOLS at yaong nakasaad lamang sa kasunduan, ang maaaring kumopya mula dito sa Modyul para sa Mag-aaral. Ang hindi nakipagkontrata sa FILCOLS ay dapat, kung ninanais makakopya, makipag-ugnay nang tuwiran sa mga tagapaglathala at sa mga may-akda. Maaaring tumawag sa FILCOLS sa telephone blg. (02) 439-2204 o mag- email sa filcols@gmail.com ang mga may-akda at tagapaglathala. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD Inilimbag sa Pilipinas ng Vibal Group Inc. Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 5th Floor Mabini Bldg., DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054 o 634-1072 E-mail Address: imcsetd@yahoo.com Mga Bumuo ng Modyul para sa Mag-aaral Konsultant: Magdalena O. Jocson Editor: Florentina S. Gorrospe, PhD Mga Manunulat: Vilma C. Ambat, Ma. Teresa B. Barcelo, Eric O. Cariño, Mary Jane R. Dasig, Willita A. Enrijo, Shiela C. Molina, Julieta U. Rivera, Roselyn T Salum, Joselyn C. Sayson, Mary Grace A. Tabora, at Roderic P. Urgelles Mga Tagasuri: Joselito C. Gutierrez, Angelita Kuizon, Girlie S. Macapagal, Marina G. Merida, Ma. Jesusa R. Unciano, at Evelyn Ramos Mga Tagapangasiwa: Jocelyn DR. Andaya, Elizabeth G. Catao, Cristina S. Chioco, at Evangeline C. Calinisan Mga Tagaguhit: Ernesto F. Ramos Jr. at Jason O. Villena Nag-layout: Camelka A. Sandoval
TALAAN NG NILALAMAN MODYUL 1 Mga Akdang Pampanitikan ng Mediterranean Panimula................................................................................... 2 Panimulang Pagtataya............................................................. 3 Aralin 1.1 A. Panitikan: Cupid at Psyche............................................... 14 B. Gramatika at Retorika: Angkop na Gamit ng Pandiwa Bilang Aksiyon, Karanasan, at Pangyayari......................... 24 Aralin 1.2 A. Panitikan: Ang Alegorya ng Yungib.................................. 32 B. Gramatika at Retorika: Mga Ekspresiyon sa Pagpapahayag ng mga Pananaw............................................................... 39 Aralin 1.3 A. Panitikan: Ang Tusong Katiwala....................................... 47 B. Gramatika at Retorika: Mga Piling Pang-ugnay sa Pagsasalaysay.............................................................. 53 Aralin 1.4 A. Panitikan: Ang Kuwintas................................................... 60 B. Gramatika at Retorika: Panghalip bilang Panuring sa mga Tauhan.................................................................. 68 Aralin 1.5 A. Panitikan: Ang Kuba ng Notre Dame (Buod).................... 77 B. Gramatika at Retorika: Mga Hudyat sa Pagsusunod-sunod ng mga Pangyayari............................................................ 84 Aralin 1.6 A. Panitikan: Ang Tinig ng Ligaw na Gansa.......................... 90 B. Gramatika at Retorika: Pagpapahayag ng Emosyon at Saloobin......................................................................... 95 Aralin 1.7 A. Panitikan: Epiko ni Gilgamesh.......................................... 105 B. Gramatika at Retorika: Mga Pananda sa Mabisang Paglalahad ng Pahayag........................................................................ 109
1 Modyul 1 MGA AKDANG PAMPANITIKAN NG MEDITERRANEAN
2 I. PANIMULA Ang Dagat ng Mediterranean ay matatagpuan sa pagitan ng Europe, hilaga ng Africa, at timog-kanlurang Asia. Sinasaklaw ng Mediterranean ang dalawampu’t dalawa na iba’t ibang bansa mula sa tatlong kontinente. Ang mga bansang ito ay Algeria, Egypt, Libya, Morocco, Tunisia na nasa kontinente ng Africa, sa kontinente naman ng Asia – Cyprus, Israel, Lebanon, Syria, at sa kontinente ng Europe – Albania, Bornia at Herzegovina, Croatia, France, Greece, Italy, Malta, Monaco, Montenegro, Slovenia, Spain, at Turkey. Ang Sinaunang Mediterranean ang nakatuklas ng sistema ng pagsulat na nagpabago at humubog sa kasaysayan ng mundo. Unti-unting umunlad ang pagsulat mula sa simbolong larawan, simpleng komunikasyon tungo sa likhang- sining at panitikan. Ang panitikan ng Sinaunang Mediterranean ay naging batayan ng iba’t ibang uri ng panitikan sa buong mundo. SapagtataposngModyul1,inaasahangmauunawaanatmapahahalagahan mo ang mga akdang pampanitikang nakaimpluwensiya sa buong daigdig tulad ng mitolohiya ng Rome, sanaysay ng Greece, parabulang mula sa Syria, nobela at maikling kuwento ng France, epiko ng Mesopotamia (Iran) at tula ng Egypt. Malilinang mo rin ang iyong kasanayan sa gramatika at retorika. Masusi mong mapag-aaralan ang mga pandiwang ginagamit sa pagpapahayag ng aksiyon, karanasan, at pangyayari, ekspresiyon sa pagpapahayag sa konsepto ng pananaw, mga piling pang-ugnay sa pagsasalaysay, panghalip bilang panuring sa mga tauhan, mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari, pagpapahayag ng mga emosyon, paggamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad. Pagkatapos mong mapag-aralan ang lahat ng mga ito, malalaman mo kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga angkop na gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (panitikan at iba’t ibang uri ng teksto). Mapatutunayan mo kung masasalamin ba ang kaugalian, uri ng pamumuhay, paniniwala at kultura ng mga bansa sa Mediterranean sa kanilang mga akdang pampanitikan. Maihahambing mo ang mga banyagang panitikan sa ating sariling panitikan. Tiyak na ang lahat ng iyong pag-aaralan sa modyul na ito ay magpapaunlad sa iyong pagkatuto at pagkatao, at magpapalawak sa iyong pananaw bilang mamamayan ng Pilipinas at ng daigdig. Bilang pangwakas na gawain, magsusulat ka ng suring-basa upang maipahayag mo ang sariling pananaw, at pagpapakahulugan sa akdang pampanitikan. Ibabahagi mo ito sa isang simposyum na isasagawa ng buong klase. Magiging gabay mo ang sumusunod na pamantayan: I. Suring-basa: a.) mabisang panimula, b.) pagsusuring pangnilalaman, c.) pagsusuring pangkaisipan, at d.) buod; II. Pagbabahagi sa simposyum: a.) kahandaan, b.) paghahatid ng impormasyon, at c.) lalim ng pagsusuri. Sasagutin mo ang kasunod na paunang pagsusulit sa sagutang papel. Susukatin lamang sa pagsusulit kung ano na ang nalalaman mo tungkol sa mga paksang iyong pag-aaralan sa unang markahan. Isulat ang iyong mga sagot sa sagutang papel.
3 II. PANIMULANG PAGTATAYA Piliin at isulat sa sagutang papel ang letra ng tamang sagot. 1. Ito ay kuwento tungkol sa diyos at diyosa. a. dagli c. alamat b. epiko d. mitolohiya 2. Katutubong panitikan sa Pilipinas na nagsasalaysay ng kabayanihan at supernatural na mga pangyayari. a. mito c. alamat b. epiko d. mitolohiya 3. Tulang naglalarawan ng simpleng paraan ng pamumuhay sa bukid. a. pastoral c. soneto b. elehiya d. dalit 4. Mga kuwentong madalas na hango sa Bibliya at umaakay sa matuwid na landas ng buhay. a. dagli c. pabula b. nobela d. parabula 5. Akdang pampanitikan na naglalahad ng pananaw at opinyon tungkol sa tiyak na paksa? a. dula c. sanaysay b. tula d. maikling kuwento 6. Isang uri ng kuwento na ang higit na binibigyang-halaga o diin ay kilos o galaw, ang pagsasalita at pangungusap ng isang tauhan. a. kuwentong makabanghay c. kuwento ng tauhan b. kuwento ng katutubong kulay d. kuwento ng kababalaghan 7. Tulang pasalaysay na nagsasaad ng kabayanihan ng pangunahing tauhan na nagtataglay ng katangiang nakahihigit sa karaniwang tao na kadalasan ay buhat sa lipi ng mga diyos o diyosa. a. mitolohiya c. alamat b. epiko d. korido 8. Ang pinakamatandang epiko sa mundo at kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan. a. Ibalon c. Gilgamesh b. Illiad at Odyssey d. Beowulf 9. Hayun! Dahil sa kalokohan mo’y babagsak ka. Ang pangungusap ay nagpapakita ng halimbawa ng relasyong ______________. a. layunin at resulta c. paraan at resulta b. paraan at layunin d. sanhi at bunga 10. Siya ang kinikilalang pinakamahusay makisama sa kanilang lugar._______, karapat-dapat lamang siya na mahalal bilang susunod na punong barangay. Ano ang angkop na pang-ugnay na dapat gamitin upang mabuo ang pangungusap? a. tiyak c. dahil sa b. tuloy d. kung gayon
4 Para sa bilang 11 at 12 Suriin ang gamit ng pandiwa sa sumusunod na pangungusap: 11. Sumibol ang panibugho sa puso ni Venus nang makita niya ang labis na paghanga ng tao sa kagandahan ni Psyche. a. aksiyon c. pangyayari b. karanasan d. proseso 12. Natuwa si Cupid nang ipagkaloob ni Jupiter ang ambrosia kay Psyche. a. aksiyon c. pangyayari b. karanasan d. proseso 13. “Hindi matatalo ng sinuman ang taong iyan.” Anong konstruksiyong gramatikal ang gamit sa pangungusap upang maipahayag ang emosyon? a. pariralang nominal c. negatibong ekspresiyon b. tanong retorikal d. ekspresiyong digri ng kasukdulan 14. Ang Pangulo ng Pamantasan ng San Antonio ay isang tunay na pilantropo. Maliban sa paaralan at palaruan, _____ rin ang nagpatayo ng ating simbahan. Kaya naman, ang parangal na Pilantropo ng Taon ay karapat-dapat lamang para sa kaniya. Anong mga paghalip panao ang maaaring isulat sa patlang? a. ito c. ikaw b. kami d. siya 15. Masyadong dinamdam ni Don Mariano ang ginawang pagtatanan ng anak kaya’t nagawa niya itong itakwil. Palibhasa’y ama, ______ napatawad niya rin ito. Anong panandang pandiskuro ang angkop sa patlang? a. sa wakas c. sa dakong huli’y b. pagkaraa’y d. pagdating ng panaho’y 16. Lubhang nalibang si Marko sa pakikipagsayaw kaya’t mag-iikaapat na ng madaling-araw nang silang mag-asawa’y umuwi. Tanging isang lumang dokar na lamang ang kanilang nasakyan. Ang dokar ay isang ________. a. maliit na bangka c. pampasaherong dyip b. lumang kotse d. kalesa 17. ______ nangyari iyon upang matauhan ang mga nagtutulog-tulugan. Alin ang tamang isulat na ekspresiyon na nagpapahiwatig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa? a. Sa kabilang dako c. Sa ganang akin b. Sa aking palagay d. Sa paniniwala 18. Ang tauhang si Frollo sa nobelang “Ang Kuba ng Notre Dame“ ay isang paring nag-alaga sa kubang si Quasimodo. Paano siya ipinakilala bilang kontrabida sa akda? a. stereotypical c. tauhang bilog b. hindi stereotypical d. tauhang lapad 19. Nakakadena ang mga binti at leeg kaya’t di sila makagalaw. Paano binigyang- kahulugan ang salitang kadena sa loob ng pangungusap? a. nagtataglay ng talinghaga c. maraming taglay na kahulugan b. taglay ang literal na kahulugan d. lahat ng nabanggit 20. Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon. Ang salitang may salungguhit ay nangangahulugang ________. a. amo c. Diyos b. bathala d. siga
5 21. “Ang pangit na ‘yan ay aking alipin.” Ano ang katangian ng tauhan? a. Malupit ang amo sa kaniyang alipin b. Mausisa ang amo ang sa kaniyang alipin c. Masaya ang amo sa pagkakaroon ng alipin d. Mapanglait ang amo sa kaniyang alipin dahil sa pangit na anyo. Para sa bilang 22 at 23 22. Aling pangungusap sa teksto ang gumamit ng hudyat sa pagkakasunod- sunod? a. pangungusap 1 c. pangungusap 3 b. pangungusap 2 d. pangungusap 4 23. Ano ang nabatid mo sa kalagayang panlipunan sa unang pangungusap? a. Nakatatanggap ng angkop na parusa ang mga nagkasala. b. Lantad at matindi ang parusang ipinapataw sa mga nagkasala. c. May prosesong pinagdaraanan upang maipagtanggol ang nagkasala. d. Katanggap-tanggap ang parusang natatanggap ng mga nagkasala. 24. Alin sa sumusunod ang hindi kaugnay sa pahayag ni Cupid na: “Hindi mabubuhay ang pag-ibig kung walang tiwala.” a. Walang pag-ibig kung walang tiwala. b. Titibay ang pag-ibig kung may pagtitiwala. c. Hindi wagas ang pag-ibig na ipinagkakatiwala. d. Ang pag-ibig at tiwala ay hindi mapaghihiwalay. 25. Mabuti bang taglayin ng Diyos ang katangian ng tao? a. Oo, upang madaling magkaunawaan ang tao at Diyos. b. Oo, upang maunawaan ng Diyos ang kahinaan ng tao. c. Hindi, sapagkat banal ang Diyos at makasalanan ang tao. d. Hindi, dahil ang Diyos ay nasa langit samantalang ang tao ay nasa lupa. 26. Bakit masasabing higit na pinahahalagahan ng mga taga-Egypt ang buhay kaysa kamatayan? a. Naniniwala silang ang kamatayan ay karugtong lang ng buhay. b. Nagpapatayo sila ng mga piramide para sa mga namatay na paraon. c. Makikita sa mga sinauna nilang tula ang pagpapahalaga nila sa kagandahan ng buhay. d. Naniniwala silang ang kamatayan ay simula pa lamang nang walang hanggang kaligayahan. 1.) Nang sumunod na araw, si Quasimodo ay nilitis at pinarusahan sa tapat ng palasyo sa pamamagitan ng paglatigo sa kaniyang katawan. 2.) Matindi ang sakit ng bawat latay ng latigo na umuukit sa kaniyang katawan. 3.) Inisip niya ang dahilan ng kaniyang pagdurusa. 4.) Ang lahat ng iyon ay kagustuhan at ayon sa kautusan ni Frollo na kailanman ay hindi niya nagawang tutulan dahil sa utang na loob. 5.) Kasabay ng sakit na nadarama ng kaniyang katawan ay ang matinding kirot na nalalasap sa bawat panghahamak sa kaniya ng mga taong naroroon.
6 27. Alin sa sumusunod ang nagpapahayag ng tunay na pagmamahal batay sa mitong Psyche at Cupid? a. Ginawa ni Venus ang lahat para sa pagmamahal niya kay Cupid. b. Hinarap ni Psyche ang pagsubok ni Venus para sa pagmamahal niya kay Cupid. c. Nang nagkasala si Psyche kay Cupid binalak niyang magpakamatay sa labis na pagsisisi. d. Pinayuhan si Psyche ng kaniyang mga kapatid kung paano makaliligtas sa halimaw na asawa. Para sa bilang 28 “Kaibigan, pinarurusahan ako ng mga dakilang diyos at mamamatay akong kahiya-hiya. Hindi ako mamamatay tulad ng ibang namatay sa labanan; natatakot akong mamatay, ngunit maligaya ang taong namatay sa pakikipaglaban, kaysa sa katulad kong nakahihiya ang pagkamatay.” 28. Ano ang damdaming nangingibabaw sa binasang pahayag na ito? a. nagsisisi c. nalulungkot b. nahihiya d. natatakot 29. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan kaya’t ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan. Ang salitang may salungguhit ay nangangahulugang ______. a. kakinisan c. kagandahan b. kayamanan d. pinag-aralan Para sa bilang 30 Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na maidudulot ng salapi. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan. Ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan, ang nakaaawang anyo ng mga dingding, ang mga kortinang sa paningin niya ay napakapangit. 30. Kung ikaw si Mathilde, ano ang dapat mong gawin upang matupad ang iyong mga pangarap sa buhay? a. Hihiwalayan ko ang aking asawa at maghahanap ng lalaking maaaring makapagbigay sa akin ng masaganang buhay. b. Titiisin ko na lamang ang kahirapang ito at makokontento na sa kung ano ang kayang ibigay sa akin ng aking asawa. c. Maghahanap ako ng trabaho upang matulungan ang aking asawa na gumaan ang aming buhay. d. Ipamumukha ko sa aking asawa na hindi ako masaya sa uri ng buhay na kaya niyang ibigay upang lalo siyang magsumikap. 31. Anong panghalip ang angkop sa patlang ng pangungusap na kasunod?______ isa sa magaganda’t mapanghalinang babae na sa pagkakamali ng tadhana ay isinilang sa angkan ng mga tagasulat. a. Siya’y c. Ako’y b. Ika’y d. Kami’y
7 32. Malimit na sa pagmamasid ___ sa babaeng katulong na gumaganap ng ilang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama si Marissa ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso. Anong panghalip ang angkop sa patlang ng pangungusap? a. niya c. nito b. nila d. sila 33. Aling pangyayari o bahagi sa nobela ang hindi angkop na ilapat ang teoryang humanismo? a. Ang kaniyang buhay ay umikot lang sa pagiging asawa at ina. b. Ang pagnanais ng pagbabago para sa kalayaan ng bansa. c. Ang pagsisikap sa hanapbuhay upang makamtan ang kaginhawahan. d. Angpakikialamngmamamayansakatiwaliangnaganapsapamahalaan. “May Isang Pangarap” ni Teodoro Gener May isang pangarap akong ninanais, Sana sa buhay ko’y mangyaring sumapit; Gagawin ang lahat nang ito’y makamit Ningning ng buhay kong siyang nilalangit Sa palad na ito huwag ipagkait. Panaho’y nagdaan at sa aking palad, Pangarap na ito na aking hinangad; Wari’y nalalapit dangkal na iyong agwat Nang dadamputin na umisod, napadpad Lumayo sa kamay, nawaglit ... umalpas. 34. Ano ang positibong katangian ang ipinahihiwatig sa tula? a. Hindi pagsuko sa mga pagsubok. b. Pagiging determinado sa pag-abot ng pangarap. c. Paggawa ng ano man makamit lamang ang hangarin sa buhay. d. Lahat ng nabanggit. 35. Ano ang mensaheng ipinahihiwatig ng tula? a. Mapagbiro ang tadhana. b. Kung hindi ukol ay hindi bubukol. c. Ang sumusuko sa buhay ay laging talo. d. Kung may nais marating, magsumikap sa buhay. 36-50. Sumulat ng isang suring basa batay sa isang mitolohiyang nabasa mo. Gamitin ang kasunod na pormat. I. Panimula II. Pagsusuring Pangnilalaman A. Paksa/ Tema B. Simbolismong ginamit sa akda C. Uri ng akda D. Kulturang masasalamin sa akda III. Pagsusuring Pangkaisipan A. Pahiwatig at mga kahulugan nito B. Katotohanan at implikasyon sa buhay C. Kasiningan sa pagpapahayag ng kaisipan
8 III. YUGTO NG PAGKATUTO TUKLASIN Naririto ang mga aralin na gagabay sa iyo upang lubos mong maunawaan, mapahalagahan, at masuri ang panitikang Mediterranean. Gayundin upang masuri mo kung masasalamin ba ang kaugalian, uri ng pamumuhay, paniniwala at kultura ng mga bansa sa Mediterranean sa kanilang mga akdang pampanitikan. Malalaman mo rin kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga angkop na gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (pani- tikan at iba’t ibang uri ng teksto). Mahalagang malaman natin ang taglay mong kaalaman sa mga paksang iyong pag-aaralan. Magiging batayan ito ng iyong guro kung paano ka tutulungan o paanong higit na pagyayamanin ang iyong kaalaman. Subukin mong isagawa ang kasunod na gawain. GAWAIN 1: Pagtapat-tapatin Bilang pagpapahalaga sa ilang akda mula sa iba’t ibang bansa, naririto ang isang gawain na susubok sa iyong kaalaman. Gaano na ang alam mo sa kilalang akda ng ibang bansa. Piliin sa Kolum B kung anong uri ng panitikan ang mga pamagat ng akdang nasa Kolum A. Isulat sa sagutang papel. Kolum A Kolum B ____ 1. Cupid at Psyche A. epiko ____ 2. Gilgamesh B. mitolohiya ____ 3. Ang Kuwintas C. tula ____ 4. Alegorya ng Yungib D. nobela ____ 5. Ang Kuba ng Notre Dame E. maikling kuwento ____ 6. Ang Tusong Katiwala F. parabula ____ 7. Ang Tinig ng Ligaw na Gansa G. pabula H. sanaysay Gawain 2: Salamin ng Impluwensiya Suriin mo ang lawak ng impluwensiya ng panitikang mula sa Mediterranean sa kaugalian, pamumuhay, kultura, at paniniwala ng mga Pilipino. Panitikang Mediterranean Pamumuhay Kultura Kaugalian Paniniwala
9 LINANGIN Naririto ang mga aralin na gagabay sa iyo upang lubos mong maunawaan, mapahalagahan, at masuri ang panitikang Mediterranean. Gayundin upang maunawaan mo kung masasalamin ba ang kaugalian, uri ng pamumuhay, paniniwala at kultura ng mga bansa sa Mediterranean sa kanilang mga akdang pampanitikan. Malalaman mo rin kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga angkop na gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (panitikan at iba’t ibang uri ng teksto). Madalas marinig ang matalinghagang pahayag na “Kung ikaw ay nasa Rome,gawinmokunganoangginagawangmgataga-Rome.”Sumasalaminlamang ito sa kultura ng mga taga-Rome kung saan pinakikinabangan at pinagyayaman ang mga kaisipan, kabihasnan, sining, at panitikang hinalaw nila mula sa mga lugar na kanilang sinakop. Isang patunay nito ay ang kanilang mitolohiya mula sa Rome. Bagaman ang mga ito ay halaw lamang mula sa mga Greek, binigyan ito ng bagong mukha at lalong pinagyaman ng mga taga-Rome. Sa kasalukuyan, ang mga mitolohiyang ito ang pinagbatayan ng mga kaisipan sa iba’t ibang larangan tulad ng medisina, pilosopiya, astrolohiya, sining, at panitikan sa buong daigdig. Ang Aralin 1.1 ay tungkol sa klasikong mitolohiya mula sa Rome, Italy. Itatampok ang “Cupid at Psyche” na isa sa mga pinagmulan na mito mula sa Rome. Makikilala mo ang iba’t ibang diyos at diyosa na pinaghugutan ng inspirasyon ng iba’t ibang manunulat ng panitikan sa buong daigdig. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makapagsasalaysay ng mito at maibahagi ito sa klase batay sa sumusunod na pamantayan: a.) wastong pagbigkas, b.) hikayat sa madla, at c.) tinig. Aalamin mo rin kung paano mabisang magagamit ang pandiwa sa pagpapahayag at pasasalaysay ng mga aksiyon, karanasan, at pangyayari buhat sa binasang mito o iba pang kauri nito. Pag-aaralan mo rin kung paano nakatutulong ang mitolohiya mula sa Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino. Aralin1.1 Panimula A. Panitikan: Cupid at Psyche (Mito mula sa Rome, Italy) Isinalaysay ni Apuleius Isinalin sa Ingles ni Edith Hamilton Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat B. Gramatika at Retorika: Angkop na Gamit ng Pandiwa Bilang Aksiyon, Karanasan, at Pangyayari C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay
10 Tuklasin Sa kasunod na mga gawain, tuklasin kung may alam ka na tungkol sa pandiwa at mitolohiya. Alamin kung nauunawaan mo kung paano nakatutulong ang mitolohiya mula sa Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino, at paano nakatutulong ang pandiwa sa pagpapahayag ng mga karanasan, at pangyayari? GAWAIN 1: Pagtapat-tapatin Basahin sa Kolum B ang bawat pahayag na naglalarawan ng katangian ng mga diyos na nakatala sa Kolum A. Isulat ang letra ng angkop na sagot sa patlang sa tapat ng Kolum A. Isulat ang sagot sa sagutang papel. Kolum A Kolum B _____ 1. Venus A. Diyosa ng kagandahan at kalapati ang sagisag niya _____ 2. Cupid B. Diyos ng propesiya, araw, at musika _____ 3. Mercury C. Kapatid ni Jupiter at panginoon ng kaharian sa ilalim ng lupa _____ 4. Pluto D. Hari ng mga diyos at kalawakan _____ 5. Jupiter E. Diyos ng pagmamahal at sinasabing anak ni Venus F. Mensahero ng mga diyos at kilala rin sa tawag na Hermes ng mga Greek GAWAIN 2: Alam-Nais-Natutuhan Gayahin ang pormat ng talahanayan sa sagutang papel at isulat dito ang hinihiling na sagot sa sumusunod: Alam: Ano ang iyong nalalaman tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? Nais Malaman: Ano ang gusto mong malaman tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? Natutuhan: Batay sa talakayan, ano ang natutuhan mo tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? (Sasagutin ito pagkatapos talakayin ang tungkol sa mitolohiya). A. Alam B. Nais Malaman C. Natutuhan a. Mitolohiya _____________ b. Pandiwa _____________ a. Mitolohiya _____________ b. Pandiwa _____________ a. Mitolohiya _____________ b. Pandiwa _____________ Yugto ng Pagkatuto
11 Marahil ay nasiyahan ka sa iyong natuklasang mga bagong kaalaman. Magiging kapana-panabik pa ang mga susunod mong gawain. Babasahin at uunawain ang Kaligirang Pangkasaysayan ng Mitolohiyang mula sa Rome upang iyong matuklasan kung paano nakatutulong ang mitolohiya mula sa Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino? Alam mo ba na... ang salitang mitolohiya ay nangangahulugang agham o pag-aaral ng mga mito/ myth at alamat? Tumutukoy rin ito sa kalipunan ng mga mito mula sa isang pangkat ng tao sa isang lugar na naglalahad ng kasaysayan ng mga diyos-diyosan noong unang panahon na sinasamba, dinarakila at pinipintakasi ng mga sinaunang tao. Ang salitang mito/myth ay galing sa salitang Latin na mythos at mula sa Greek na muthos, na ang kahulugan ay kuwento. Ang muthos ay halaw pa sa mu, na ang ibig sabihin ay paglikha ng tunog sa bibig. Sa Klasikal na Mitolohiya ang mito/myth ay representasyon ng marubdob na pangarap at takot ng mga sinaunang tao. Nakatutulong ito upang maunawaan ng mga sinaunang tao ang misteryo ng pagkakalikha ng mundo, ng tao, ng mga katangian ng iba pang mga nilalang. Ipinaliliwanag rin dito ang nakatatakot na puwersa ng kalikasan sa daigdig – tulad ng pagpapalit ng panahon, kidlat, baha, kamatayan, at apoy. Ito ay naglalahad ng ibang daigdig tulad ng langit at ilalim ng lupa. Hindi man ito kapani-paniwalang kuwento ng mga diyos, diyosa, at mga bayani, tinuturing itong sagrado at pinaniniwalaang totoong naganap. Karaniwang may kaugnayan ito sa teolohiya at ritwal. Sa Pilipinas naman, ang mito ay kinabibilangan ng mga kuwentong-bayang naglalahad ng tungkol sa mga anito, diyos at diyosa, mga kakaibang nilalang, at sa mga pagkagunaw ng daigdig noon. Maaaring matagpuan ang mga mitong ito sa mga kuwentong – bayan at epiko ng mga pangkat-etniko sa kasalukuyan. Mayaman sa ganitong uri ng panitikan ang mga naninirahan sa bulubundukin ng Luzon, Visayas, at Mindanao. May kuwento tungkol sa pagkagunaw ng daigdig ang mga Ifugao. Inilarawan sa kanilang epikong “ Alim” kung paano nagunaw ang daigdig. Ayon dito, nagkaroon ng malaking pagbaha sa mundo at ang tanging nakaligtas ay ang magkapatid na sina Bugan (babae), at Wigan (lalaki). Sa kanila nagmula ang bagong henerasyon ng mga tao sa mundo.
12 Upang lubos na maunawaan ang kuwentong Cupid at Psyche mabuting makilala mo ang labindalawang pinakadakilang diyos at diyosa ng Mitolohiya ng Rome at Greece na kilala rin sa tawag na The 12 Great Olympian Gods. Maaari itong panoorin sa youtube. Sa sumusunod na links: http://www.youtube.com/ watch?v=iMzNPEHNxcc&list=PL42F4E0F50A1D70AA&index=1http://www.youtube. com/watch?v=WP_NeirFIkM&list=PL42F4E0F50A1D70AA&index=2 o basahin “Ang mga Diyos at Diyosa ng Olympus.” Gamit ng Mitolohiya 1. Ipaliwanag ang pagkakalikha ng daigdig 2. Ipaliwanag ang puwersa ng kalikasan 3. Maikuwento ang mga sinaunang gawaing panrelihiyon 4. Magturo ng mabuting aral 5. Maipaliwanag ang kasaysayan 6. Maipahayag ang marubdob na pangarap, matinding takot, at pag-asa ng sangkatauhan Ang Mitolohiya ng Taga-Rome Ang mitolohiya ng mga taga-Rome ay kadalasang tungkol sa politika, ritwal, at moralidad na ayon sa batas ng kanilang mga diyos at diyosa mula sa Sinaunang Taga-Rome hanggang ang katutubong relihiyon ay mapalitan na ng Kristiyanismo. Kabayanihan ang isang mahalagang tema sa mga kuwentong ito. Itinuring ng mga Sinaunang Taga-Rome na nangyari sa kanilang kasaysayan ang nilalaman ng mga mito kahit ang mga ito ay mahimala at may elementong supernatural. Ang kanilang mitolohiya ay hinalaw mula sa Greece na kanilang sinakop. Labis nilang nagustuhan ang mitolohiya ng bansang ito, kaya inaangkin nilang parang kanila at pinagyaman nang husto. Binigyan nila ng bagong pangalan ang karamihan sa mga diyos at diyosa. Ang ilan ay binihisan nila ng ibang katangian. Lumikha sila ng bagong mga diyos at diyosa ayon sa kanilang paniniwala at kultura. Sinikap nilang ipasok ang kanilang pagkakakilanlan sa mga mitolohiyang kanilang nilikha. Isinulat ni Virgil ang “Aenid,” ang pambansang epiko ng Rome at nag- iisang pinakadakilang likha ng Panitikang Latin. Isinalaysay ni Virgil ang pinagmulan ng lahi ng mga taga-Rome at kasaysayan nila bilang isang imperyo. Ito ang naging katapat ng “Iliad at Odyssey” ng Greece na tinaguriang “Dalawang Pinakadakilang Epiko sa Mundo” na isinalaysay ni Homer. Si Ovid na isang makatang taga-Rome ay sumulat rin ayon sa taludturang ginamit ni Homer at Virgil sa kaniyang “Metamorphoses.” Subalit hindi ito tungkol sa kasaysayan ng Roman Empire o ng mga bayani, kundi sa mga diyos at diyosa, at mga mortal na may katangian ng mga diyos at karaniwang mga mortal. Lumikha siya ng magkakarugtong na kuwento na may temang mahiwagang pagpapalit-anyo. Sa mga akdang ito ng mga taga-Rome humuhugot ng inspirasyon ang mga manunulat at mga alagad ng sining sa buong daigdig mula noon hanggang ngayon. mula sa Literature – World Masterpieces, (Prentice Hall,1991) at Panitikan sa Pilipino 2 ( Pandalubhasaan), (GONZALES,1982)
13 Greek Roman Katangian at Kapangyarihang Taglay 1. Zeus Jupiter - hari ng mga diyos; diyos ng kalawakan at panahon - tagapagparusa sa mga sinungaling at hindi marunong tumupad sa pangako - asawa niya si Juno - sandata niya ang kulog at kidlat 2. Hera Juno - reyna ng mga diyos - tagapangalaga ng pagsasama ng mag-asawa, - asawa ni Jupiter 3. Poseidon Neptune - kapatid ni Jupiter - hari ng karagatan, lindol - kabayo ang kaniyang simbolo 4. Hades Pluto - kapatid ni Jupiter - panginoon ng impiyerno 5. Ares Mars - diyos ng digmaan - buwitre ang ibong maiuugnay sa kaniya 6. Apollo Apollo - diyos ng propesiya, liwanag, araw, musika, panulaan - diyos din siya ng salot at paggaling - dolphin at uwak ang kaniyang simbolo 7. Athena Minerva - diyosa ng karunungan, digmaan, at katusuhan - kuwago ang ibong maiuugnay sa kaniya 8. Artemis Diana - diyosa ng pangangaso, ligaw na hayop, at ng buwan 9. Hephaestus Vulcan - diyos ng apoy, bantay ng mga diyos 10. Hermes Mercury - mensahero ng mga diyos, paglalakbay, pangangalakal, siyensiya, pagnanakaw, at panlilinlang 11. Aphrodite Venus - diyosa ng kagandahan, pag-ibig, - kalapati ang ibong maiuugnay sa kaniya 12. Hestia Vesta - kapatid na babae ni Jupiter - diyosa ng apoy mula sa pugon Ang mga nabanggit mula sa aklat na Mitolohiya ni Hamilton ay mahahalagang tauhan sa Olympus na laging nababanggit sa panulat lalo na noong Panahong Klasiko. Ang impluwensiya ng panahong ito’y nasasalamin sa ating panitikan noong Panahon ng Panitikang Katutubo kung saan ang unang uri ng panitikan ng Pilipinas ay pasalin-dila tulad ng alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko, at mga karunungang- bayan. (mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Panganiban, Panganiban,1998)
14 GAWAIN 3: Magmina ng Kaalaman Magsaliksik at alamin ang katangian ng mga diyos at diyosa sa mitolohiyang pinagbatayan ng pangalan ng planeta, mga araw ng linggo, produkto o kompanya at terminolohiya sa medisina. Alamin ang katangian o kaugnayan ng diyos at diyosa sa mga ipinangalan sa kanila. Kopyahin ang halimbawang talahanayan o lumikha ng sariling grapikong presentasyon. Pangkat 1: Planeta Pangkat 3: Produkto o Kompanya Pangkat 2: Araw Pangkat 4: Medisina Halimbawa: Planeta Katangian Pinagbatayang diyos at diyosa Katangian Jupiter pinakamalaking planeta Jupiter pinakamalakas at hari ng mga diyos at diyosa Produkto Dove sabon pampaganda Venus diyosa ng kagandahan, kalapati ang ibong maiuugnay sa kaniya Linangin Narito ang isa sa mga mitolohiya ng Rome. Isinalaysay ito niApuleius, isang manunulat na Latino. Ito ay bahagi lamang ng nobelang Metamorphoses na kilala rin sa tawag na The Golden Ass (donkey). Basahin at unawain mo ito upang matuklasan mo kung paano nakatutulong ang mitolohiya sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino. Cupid at Psyche Isinalin sa Ingles ni Edith Hamilton Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Noong unang panahon, may hari na may tatlong magagandang anak na babae. Ang pinakamaganda sa tatlo ang bunsong si Psyche. Labis siyang hinahangaan at sinasamba ng kalalakihan. Sinasabi nilang kahit si Venus, ang diyosa ng kagandahan, ay hindi makapapantay sa ganda nito. Nalimot na rin ng kalalakihan na magbigay ng alay at magpuri sa diyosa. Gayundin, ang kaniyang templo ay wala nang mga alay, naging marumi, at unti-unti nang nasisira. Lahat ng papuri’t karangalang dapat sa kaniya ay napunta na lahat sa isang mortal. Nagalit si Venus at inutusan niya si Cupid, ang kaniyang anak upang paibigin si Psyche sa isang nakatatakot na nilalang. Hindi na niya naisip ang maaaring maidulot ng kagandahan ng dalaga sa kaniyang anak. Agad tumalima si Cupid at hinanap ang nasabing babae. Umibig siya kay Psyche nang nasilayan niya ang kagandahan ng dalaga. Tila ba napana niya ang kaniyang sariling puso. Nang makauwi si Cupid, inilihim niya sa kaniyang ina ang nangyari. Labis namang nagtitiwala si Venus at hindi na rin nito inusisa ang anak. Nanabik ang diyosa ng kagandahan sa kahihinatnan ng buhay ni Psyche.
15 Gayunman, hindi naganap ang inaasahan ni Venus. Hindi umibig si Psyche sa isang nakatatakot na nilalang o kahit kanino. Ang isa pang nakapagtataka ay walang umiibig sa kaniya. Kontento nang pagmasdan at sambahin siya ng mga lalaki subalit hindi ang ibigin siya. Ang kaniyang dalawang kapatid na malayo ang hitsura sa taglay niyang kagandahan ay nakapag-asawa na ng hari at namumuhay nang masaya sa kani-kaniyang palasyo. Naging malungkot si Psyche sa kaniyang pag-iisa. Tila walang nais magmahal sa kaniya. Nabahala ang magulang ni Psyche. Naglakbay ang haring ama ni Psyche upang humingi ng tulong kay Apollo. Hiniling niyang payuhan siya ni Apollo kung paano makahahanap ng mabuting lalaking iibig sa kaniyang anak. Lingid sa kaalaman ng hari naunang humingi ng tulong si Cupid kay Apollo. Sinabi niya ang kaniyang sitwasyon at nagmakaawang tulungan siya. Kaya sinabi ni Apollo sa hari na makapangangasawa si Psyche ng isang nakakatakot na nilalang. Pinayuhan niya ang hari na bihisan ng pamburol si Psyche, dalhin siya sa tuktok ng bundok at iwan nang mag-isa. Doon ay susunduin siya ng kaniyang mapapangasawa na isang halimaw, isang ahas na may pakpak. Labis na kalumbayan ang baon ng hari sa kaniyang pagbabalik sa palasyo subalit agad pa rin siyang tumalima sa payo ni Apollo. Ipinag-utos niyang bihisan si Psyche ng pinakamaganda niyang damit. Pagkatapos mabihisan si Psyche, ipinabuhat ng hari ang anak na parang ihahatid sa kaniyang libingan papunta sa tuktok ng bundok. Habang naglalakbay sila, nagluluksa ang lahat sa maaaring mangyari kay Psyche. Sa kabila naman ng mabigat na sitwasyon, buong tapang na hinarap ng dalaga ang kaniyang kapalaran. “Dapat noon pa ay iniyakan na ninyo ako. Ang taglay kong kagandahan ang sanhi ng panibugho ng langit,” sumbat niya sa kaniyang ama. Pagkatapos nito ay pinaalis na ni Psyche ang kaniyang mga kasama at sinabing masaya niyang haharapin ang kaniyang katapusan. Naghintay si Psyche habang unti-unting nilalamon ng dilim ang buong bundok. Takotnatakotsiyasapagkathindiniyaalamkunganoangnaghihintaysakaniya.Patuloy siyang tumatangis at nanginginig sa takot hanggang sa dumating ang malambing na ihip ng hangin ni Zephyr. Inilipad siya nito at inilapag sa isang damuhang parang na kasinlambot ng kama at pinahalimuyak ng mababangong bulaklak. Napakapayapa ng lugar na tila nawala ang lahat ng kaniyang kalungkutan. Nakatulog siya sa kapayapaan ng gabi. Nang magising si Psyche sa tabi ng ilog, natanaw niya sa pampang nito ang isang mansiyon na parang ipinatayo para sa mga diyos. Nagmasid-masid siya at labis ang kaniyang pagkamangha sa kagandahan nito. Yari sa pilak at ginto ang mga haligi, at ang sahig ay napalamutian ng mga hiyas. Nag-aalinlangan niyang buksan ang pinto subalit may tinig na nangusap sa kaniya. “Pumasok ka, para sa iyo ang mansiyong ito. Maligo ka, magbihis, at ihahanda namin ang piging para sa iyo. Kami ang iyong mga alipin,” wika ng mga tinig. Nalibang si Psyche sa mansiyon, kumain siya ng masasarap na pagkain. Buong araw siyang inaliw ng mga musika ng lira at ng mga awitin ng koro na hindi niya nakikita. Maliban sa mga tinig na kaniyang mga kasama, nag-iisa siya sa mansiyon. Subalit sa hindi maipaliwanag na dahilan, batid niyang sa pagsapit ng gabi ay darating ang kaniyang mapapangasawa. Lumipas ang maghapon nang hindi niya
16 namamalayan. Pagsapit ng gabi nangyari nga ang inaasahan niya. Naramdaman niya ang pagdating ng lalaki. Tulad ng mga tinig hindi niya ito nakikita. Bumulong ang lalaki sa kaniyang tainga. Nang marinig niya ang tinig ng lalaki, nawala ang lahat ng takot na kaniyang nararamdaman. Sa kaniyang paniniwala, hindi halimaw ang lalaki kundi isang mangingibig at asawang matagal na niyang hinihintay. Isang gabi ay kinausap siya nang masinsinan ng lalaki. Binalaan siyang may panganib na darating sa pamamagitan ng dalawa niyang kapatid. “Darating ang iyong mga kapatid upang magluksa sa lugar kung saan ka nila iniwan,” wika ng asawa. “Subalit huwag na huwag kang magpapakita sa kanila sapagkat magbubunga ito ng matinding kalungkutan sa akin at kasiraan sa iyo,” habilin ng lalaki. Nangako naman si Psyche na tatalima sa kagustuhan ng asawa. Kinabukasan, narinig ni Psyche ang panangis ng kaniyang mga kapatid. Labis na naantig ang kaniyang damdamin sa kanilang pagluluksa. Nais niyang ibsan ang kanilang kalungkutan at patahanin sila sa pag-iyak. Hanggang sa maging siya ay umiiyak na rin. Kinagabihan ay inabutan pa siya ng kaniyang asawa na umiiyak. Sinabi ng lalaki na maaari na niyang makita ang kaniyang mga kapatid subalit mahigpit pa rin ang kaniyang babala. “Sige gawin mo ang iyong nais subalit parang hinahanap mo ang sarili mong kapahamakan,” wika ng lalaki. Pinayuhan siya nang masinsinan na huwag siyang pabubuyo kaninuman na subuking sulyapan ang mukha ng lalaki. Kung mangyayari ito, magdurusa si Psyche sa pagkakawalay sa kaniya. “Nanaisin kong mamatay nang isandaang beses kaysa mabuhay nang wala ka sa aking piling. Pagbigyan mo lang ang kaligayahan kong muling makapiling ang aking mga kapatid,” buong pagmamakaawang hiling ni Psyche. Malungkot na sumang-ayon ang lalaki. Kinaumagahan, inihatid ng ihip ng hangin ni Zephyr ang dalawang kapatid ni Psyche. Hindi magkamayaw sa iyakan at yakapan ang magkakapatid. Walang mapagsidlan ang nag-uumapaw nilang kaligayahan. Nang pumasok na sila sa mansiyon labis na pagkamangha ang naramdaman ng magkapatid. Sila ay nakatira sa palasyo subalit walang kasingganda ang mansiyon na ito. Nag-usisa sila kung sino ang napangasawa ni Psyche. Tulad ng kaniyang ipinangako inilihim ni Psyche ang tunay na pagkatao ng asawa. Nang matapos na ang pagdalaw ng kaniyang mga kapatid, dumakot si Psyche ng mga ginto at hiyas upang ibigay sa kaniyang mga kapatid. Ipinahatid niyang muli ang mga kapatid kay Zephyr. Labis na pangingimbulo ang naramdaman ng mga ate ni Psyche sa kaniya. Ang kanilang kayamanan ay hindi maihahambing sa kayamanang kanilang nakita sa tahanan ni Psyche. Binalot nang labis na inggit ang kanilang puso na humantong sa pagpaplano nila ng ikapapahamak ng kanilang bunsong kapatid. Noong gabi ring iyon, muling kinausap ng lalaki si Psyche. Nagmakaawa siyang huwag na muling patuluyin sa kanilang tahanan ang kaniyang mga kapatid. “Tandaan mong hindi mo na ako makikitang muli kapag binali mo ang iyong pangako,” masidhing paalala ng kaniyang asawa. “Bawal na kitang makita, pati ba naman ang mga mahal kong kapatid?” pagmamaktol na sumbat ni Pysche. Muling pinagbigyan ng lalaki ang asawa na makita ang kaniyang mga kapatid.
17 Kinabukasan, muling dumalaw ang dalawang kapatid na may nabuo nang malagim na balak sa kanilang bunsong kapatid. Nag-usisa sila nang nag-usisa hanggang malito na si Psyche sa kaniyang mga pagsisinungaling. Napilitan siyang sabihin ang katotohanang bawal niyang makita ang mukha ng kaniyang asawa at hindi niya alam ang anyo nito. Ikinumpisal ng magkapatid na alam na nila noon pa na ang asawa ni Psyche ay isang halimaw batay sa sinabi ng orakulo ni Apollo. Nagsisisi sila kung bakit nila ito inilihim kay Psyche. Binuyo nila si Psyche na dapat na niyang malaman ang katotohanan bago mahuli ang lahat. Mabait lamang daw ang kaniyang asawa ngayon subalit darating ang araw na siya ay kakainin nito. Takot ang nangibabaw sa puso ni Psyche sa halip na pagmamahal. Ngayon lamang niya napagtagni-tagni ang katanungan sa kaniyang isip. Kaya pala pinagbabawalan siyang makita ang hitsura ng kaniyang asawa sapagkat halimaw ito. At kung hindi man ito halimaw, bakit ito hindi nagpapakita sa liwanag? Magkahalong takot at pagkalito ang naramdaman ni Psyche. Humingi siya ng payo sa kaniyang kapatid. Isinagawa na ng nakatatandang mga kapatid ang masama nilang balak. Pinayuhan nila si Psyche na magtago ng punyal at lampara sa kaniyang silid. Kapag natutulog na ang kaniyang asawa sindihan niya ang lampara at buong tapang niyang itarak ang punyal sa dibdib ng asawa. Humingi lamang daw si Psyche ng tulong at nasa di kalayuan lamang ang dalawa. Kapag napatay na ni Psyche ang asawa sasamahan siya ng kaniyang mga kapatid sa pagtakas. Iniwan nila si Psyche na litong-lito. Mahal na mahal niya ang kaniyang asawa subalit paano kung halimaw nga ito? Nabuo ang isang desisyon sa kaniya. Kailangan niyang makita ang hitsura ng kaniyang asawa. Sa wakas, nang mahimbing nang natutulog ang lalaki, patiyad na naglakad si Psyche patungo sa pinaglagyan niya ng punyal at lampara. Kinuha niya ang mga ito. Sinindihan niya ang lampara. Dahan-dahan siyang lumapit sa kaniyang asawa. Laking ginhawa at kaligayahan ang nag-uumapaw sa kaniyang puso nang masilayan niya sa unang pagkakataon ang hitsura ng kaniyang asawa. Hindi halimaw ang kaniyang nakita kundi pinakaguwapong nilalang sa mundo. Nang madapuan ng liwanag ang kagandahan ng lalaki ay tila ba mas lalong tumingkad ang liwanag ng lampara. Sa labis na kahihiyan at kawalan ng pagtitiwala, lumuhod siya at binalak na saksakin ang sarili. Nang akma na niyang itatarak ang punyal sa kaniyang dibdib, nanginig ang kaniyang kamay, at nahulog ang punyal. Ang panginginig ng kaniyang kamay ay kapwa nagligtas at nagtaksil sa kaniya. Sa pagnanais niyang pagmasdan pa ang kaguwapuhan ng kaniyang asawa, inilapit niya ang lampara at natuluan ng mainit na langis ang balikat nito. Nagising ang lalaki at natuklasan ang kaniyang pagtataksil. Lumisan ang lalaki nang hindi nagsasalita. Sinundan ni Psyche ang asawa subalit paglabas niya, hindi na niya nakita ang lalaki. Narinig na lamang niya ang tinig ng asawa. Ipinaliwanag nito kung sino siyang talaga. “ Hindi mabubuhay ang pag-ibig kung walang tiwala,” wika niya bago tuluyang lumipad papalayo. “Si Cupid, ang diyos ng pag-ibig!” ang naisip ni Psyche. “ Siya ang asawa ko. Ako na isang hamak lamang ay hindi tumupad sa aking pangako sa kaniya. Mawawala na nga ba siya sa akin nang tuluyan?” wika niya sa kaniyang sarili. Inipon niya ang lahat ng nalalabi niyang lakas at nagwikang “Ibubuhos ko ang bawat patak ng aking buhay upang hanapin siya. Kung wala na siyang natitirang pagmamahal sa akin, maipakikita ko sa kaniya kung gaano ko siya kamahal.” At sinimulan ni Psyche ang kaniyang paglalakbay. Sa kabilang banda, umuwi si Cupid sa kaniyang ina upang pagalingin ang kaniyang sugat. Isinalaysay niya sa kaniyang ina ang nangyari. Nagpupuyos sa galit si Venus at lalong sumidhi ang pagseselos niya kay Psyche. Iniwan niya si Cupid nang hindi man lang tinulungang gamutin ang sugat nito. Determinado si Venus na ipakita
18 kay Psyche kung paano magalit ang isang diyosa kapag hindi nasiyahan sa isang mortal. Patuloy na naglakbay si Psyche at pinipilit na makuha ang panig ng mga diyos. Siya ay palagiang nag-aalay ng marubdob na panalangin sa mga diyos subalit wala sa kanila ang nais maging kaaway si Venus. Nararamdaman ni Psyche na wala siyang pag-asa sa lupa o sa langit man. Kaya minabuti niyang magtungo sa kaharian ni Venus at ialay ang kaniyang sarili na maging isang alipin. Sa ganitong paraan ay umaasa siyang lalambot din ang puso ni Venus at huhupa rin ang kaniyang galit. Nagbabakasakali rin siyang naroon sa kaniyang ina si Cupid. Sinimulan na niya ang paglalakbay. Nang dumating si Psyche sa palasyo ni Venus, humalakhak nang malakas ang diyosa. Pakutya niyang tinanong si Psyche, “Nagpunta ka ba rito upang maghanap ng mapapangasawa? Tiyak kong ang dati mong asawa ay wala nang pakialam sa iyo, sapagkat muntik na siyang mamatay dahil sa natamong sugat mula sa kumukulong langis na dulot mo. Isa kang kasumpa-sumpang nilalang. Kailanman ay hindi ka magkakaroon ng asawa kung hindi ka daraan sa butas ng karayom.” Sinabi ng diyosa na tutulungan niya si Psyche sa pagsasanay. Ibinuhos niya sa harap ni Psyche ang isang malaking lalagyan na puno ng iba’t ibang uri ng maliliit na butong pinaghalo-halo niya. Inutusan niya si Pysche na bago dumilim dapat ay napagsama-sama na niya ang magkakauring buto. Agad lumisan ang diyosa. Tinitigan lamang ni Psyche ang malaking tumpok ng mga buto. Napaka- imposible ng ipinagagawa sa kaniya ng diyosa. Nasa ganitong pagmumuni si Psyche nang pagmasdan siya ng mga langgam. Kung ang mga mortal at imortal ay hindi naaawa sa kaniya, hindi ang maliliit na nilalang. Nagtawag ang mga langgam ng kanilang mga kasama at sinimulan ang pagbubukod-bukod ng mga buto. Agad natapos ang gawain. Pagdating ni Venus, hindi siya nasiyahan sa kaniyang nakita. Sinabi niyang hindi pa tapos ang mga pagsubok ni Psyche. Binigyan niya si Psyche ng matigas na tinapay. Sinabi rin ng diyosa na sa sahig siya matutulog. Inisip ng diyosa na kung pahihirapan at gugutumin niya si Psyche mauubos rin ang nakaiinis nitong ganda. Samantala, tiniyak ni Venus na hindi makalalabas si Cupid sa kaniyang silid habang pinahihilom nito ang kaniyang sugat. Nasisiyahan si Venus sa magandang takbo ng mga pangyayari. Kinaumagahan, isang mapanganib na pagsubok ang ipinagawa ni Venus kay Psyche. Pinakukuha niya si Psyche ng gintong balahibo ng mga tupa sa tabi ng ilog. Ang mga tupa ay mababangis at mapanganib. Nang marating ni Psyche ang ilog, natutukso siyang tumalon at magpalunod na lamang upang matapos na ang kaniyang paghihirap. Nakarinig siya ng tinig mula sa halamang nasa tabi ng ilog. “Huwag kang magpapakamatay. Hindi naman ganoon kahirap ang ipinagagawa sa iyo. Kailangan mo lang maghintay ng tamang panahon upang makakuha ng gintong balahibo ng tupa. Pagsapit ng hapon ang lahat ng tupa mula sa malalabay na halamanan ay magtutungo dito sa ilog upang magpahinga. Magtungo ka sa halamanan at doon ka kumuha ng mga gintong balahibong nasabit sa mga sanga.” Sinunod ni Psyche ang payo ng halamang nasa tabi ng ilog. Umuwi siya sa kaharian ni Venus na dala ang mga gintong balahibo ng tupa. “May tumulong sa iyo!” sumbat ni Venus kay Psyche. “Hindi mo ginagawa nang mag-isa ang mga pinagagawa ko sa iyo. Hindi bale, bibigyan kita ng pagkakataong patunayan na sadyang mapagkunwari kang may mabuting puso at magaling.” Itinuro ni Venus sa malayo ang itim na tubig ng talon. Binigyan niya si Psyche ng prasko
19 at pupunuin ito ng itim na tubig. Nagtungo si Psyche sa ilog ng Styx. Nakita niyang malalim ang bangin at mabato. Tanging may pakpak lamang ang maaaring makaigib ng tubig. Sa lahat ng kaniyang pagsubok, ito na ang pinakamapanganib. Tulad ng inaasahan may tumulong kay Psyche. Isang agila ang dumagit sa praskong tangan ni Psyche at lumipad malapit sa talon. Pagbalik ng agila, puno na ng itim na tubig ang prasko. Hindi pa rin sumusuko si Venus sa pagpapahirap kay Psyche. Ayaw niyang magmukhang tanga sa harap ng madla. Ipinagpatuloy niya ang pagpapahirap sa kawawang mortal. Binigyan niya si Psyche ng isang kahon na paglalagyan niya ng kagandahang kukunin ni Psyche mula kay Proserpine, ang reyna sa ilalim ng lupa. Inutos ni Venus na sabihin ni Psyche na kailangan niya ito sapagkat napagod siya sa pag-aalaga ng kaniyang anak na maysakit. Katulad ng mga nauna agad tumalima si Psyche. Dala ang kahon, tinalunton niya ang daan papunta sa kaharian ni Hades. Tinulungan siya ng isang tore na nagbigay sa kaniya ng detalyadong hakbang patungo sa kaharian sa ilalim ng lupa. Una, kailangan niyang pumasok sa isang butas na lagusan patungo sa ilalim ng lupa sa tabi ng ilog ng kamatayan. Kailangan niyang sumakay sa isang bangkang ang bangkero ay si Charon. Kailangan niyang bayaran ng pera si Charon upang siya ay makatawid. Makikita na niya ang lansangan patungo sa palasyo. Sa pintuan ng palasyo may nagbabantay na isang asong tatlong ulo. Kapag binigyan ng cake ang aso ito ay magiging maamo at papayag nang magpapasok sa palasyo. Nagawa lahat ni Psyche ang ipinaliwanag ng tore. Pinaunlakan din ni Proserpine ang kahilingan ni Venus. Agad nakabalik si Psyche nang mas mabilis pa kaysa kaniyang pagbaba. Gayunman, nasubok muli ang karupukan ni Psyche. Sa paghahangad niya ng karagdagang kagandahan upang umibig muli si Cupid sa kaniya, natukso siyang kumuha ng kaunting ganda sa loob ng kahon. Nang buksan niya ito, tila walang laman subalit nakadama siya ng matinding panghihina at agad nakatulog. Sa mga panahong ito ay magaling na si Cupid. Sabik na siyang makita ang kaniyang asawa subalit ibinilanggo siya ng kaniyang ina. Mahirap bihagin ang pagmamahal. Kaya humanap si Cupid ng paraan upang makatakas. Nakita niya ang bukas na bintana at doon siya nakatakas. Nahanap niya agad si Psyche malapit sa palasyo. Agad niyang pinawi ang pagtulog ng asawa at agad sinilid ang gayuma sa kahon. Bahagya niyang tinusok ng kaniyang busog si Psyche upang magising. Pinagalitan niyang muli ang kaniyang asawa dahil sa pagiging mausisa nito na humantong muli sa kaniyang kapahamakan. Sinabi niyang magtungo si Psyche sa kaniyang ina at ibigay ang kahon. Dito na magtatapos ang pagpapahirap ng kaniyang ina. Masayang nagtungo si Psyche sa palasyo samantalang si Cupid naman ay lumipad patungo sa kaharian ni Jupiter, ang diyos ng mga diyos at tao. Hiniling niya na tiyaking hindi na sila gagambalain ng kaniyang ina. Pumayag si Jupiter.
20 Nagpatawag si Jupiter ng pagpupulong ng mga diyos at diyosa kasama na si Venus. Ipinahayag niya sa lahat na si Cupid at Psyche ay pormal nang ikinasal at wala nang dapat gumambala sa kanila maging si Venus. Dinala ni Mercury si Psyche sa kaharian ng mga diyos. Dito iniabot ni Jupiter kay Psyche ang ambrosia, ang pagkain ng mga diyos upang maging imortal. Naging panatag na rin si Venus na maging manugang si Psyche sapagkat isa na itong diyosa. At kung maninirahan na ang manugang sa kaharian ng mga diyos, hindi na muling makagagambala si Psyche sa pagsamba ng tao kay Venus. Ang pag-ibig (Cupid), at kaluluwa (Psyche) ay nagkatagpo sa likod ng mapapait na pagsubok sa kanilang pagsasama ay hindi na mabubuwag kailanman. GAWAIN 4: Krusigrama Basahin ang talaan ng kahulugan sa kolum na PAHALANG at PABABA. Gamitin ang letrang nasa krusigrama bilang karagdagang palatandaan upang matukoy ang salita. Gamitin sa makabuluhang pangungusap ang nahulaang mga salita. Pahalang Pababa 1. nanaig ang pagkainggit 2. tumupad sa tungkulin, sumunod sa utos 3. nahimok, nahikayat 4. pagkain ng diyos-diyosan 5. tayo lakad na ang mga daliri ng paa lamang ang sumasayad 6. nag-alab na damdamin 1. kuwento tungkol sa mga diyos at diyosa 2. walang kamatayan, walang katapusan 3. masidhi, maalab, masikhay na pagnanasa 4. lumakas, tumindi
21 GAWAIN 5: Pagsusuri sa Tauhan 1. Suriin ang katangian nina Cupid at Psyche. Tukuyin ang kalakasan at kahinaan ng bawat isa. Gawin sa iyong sagutang papel. 2. Ano ang pagkakamaling ginawa ni Psyche na nagdulot ng mabigat na suliranin sa kaniyang buhay? 3. Bakit gayon na lamang ang inggit at galit ni Venus kay Psyche? 4. Bakit itinago ni Cupid ang tunay niyang pagkatao kay Psyche? 5. Bakit sa wakas ay naging panatag na ang kalooban ni Venus na maging manugang si Psyche? 6. Bilang isang diyosa, ano ang hindi magandang katangian ni Venus? Ipaliwanag. GAWAIN 6: Pagkukuro-kuro 1. Kung ikaw si Psyche, tatanggapin mo rin ba ang mga hamon ni Venus para sa pag-ibig? Bakit? 2. Magbigay ng sariling reaksiyon sa pahayag ni Cupid na: CUPID KALAKASAN KAHINAAN ___________________ _ __________ ___________________ ________ PSYCHE KALAKASAN KAHINAAN ___________________ _ ___________________ ________ ___________________ ___________ “Hindi mabubuhay ang pag-ibig kung walang pagtitiwala.”
22 3. Anong katangian ng mga tauhan sa mitolohiya ang nais mong tularan/ayaw mong tularan? Bakit? Tauhan Nais Tularan Hindi Nais Tularan 4. Sa iyong paniniwala kailangan bang paghirapan ng tao sa mundo ang pagpunta o lugar niya sa langit? Ipaliwanag. 5. Batay sa talakayang Gamit ng mga mitolohiya sa bahaging Tuklasin, ano ang gamit ng mitolohiyang Cupid at Psyche? Ipaliwanag. GAWAIN 7: Pag-uugnay Batay sa naunawaan mong mensahe mula sa mitolohiyang “Cupid at Psyche,” paano mo ito maiuugnay sa iyong sarili, pamilya, pamayanan, at lipunan. Gamitin ang grapikong representasyon sa pagpapahayag ng iyong kaisipan. GAWAIN 8: Kulturang Masasalamin Tukuyin ang masasalaming kultura ng mga taga-Rome sa akdang binasa. Suriin ang pagkakahawig nito sa kultura ng mga Pilipino. Gawing batayan ang halimbawang naibigay. Pagsanib ng Gramatika at Retorika Babasahin mo naman ang isang mito mula sa Ifugao. Pag-aaralan mo kung paano nakatutulong ang mitolohiya ng Rome sa pagpapaunlad ng Panitikang Pilipino at kung paano nakatutulong ang pandiwa sa pagpapahayag ng aksiyon, karanasan, at pangyayari buhat sa binasang mito o ng mga kauri nito. Kultura ng mga Taga- Rome Halimbawa: Pagbibigay ng mga mortal ng alay sa mga diyos at diyosa upang sila ay pagpalain Kulturang Pilipino Halimbawa: Pagbibigay ng alay/ atang ng mga Pilipino para sa mga kaluluwa at di nakikitang nilalang lipunan pamayanan pamilya sarili Mensahe mula sa Cupid at Psyche
23 Nagkaroon ng Anak sina Wigan at Bugan Muling isinalaysay sa Ingles ni: Maria Luisa B. Aguilar-Cariño Isinalin ni: Vilma C. Ambat “Hay, ano ang saysay ng buhay?” naibulalas ni Bugan sa kaniyang asawang si Wigan. “Hindi man lang tayo magkaroon ng anak; mukhang hindi pinakikinggan ng mga diyos ang ating mga panalangin!” Sumang-ayon naman si Wigan, “Oo, tama ka! Pero halika muna, mag-momma tayo at saka natin isipin kung ano ang dapat nating gawin.” Matagal na nag-isip ang mag-asawa hanggang nakapagdesiyon si Bugan na magtungo sa tahanan ng mga diyos sa silangan. “Dito ka lang, Wigan, pupuntahan ko ang mga diyos na sina Ngilin, Bumakker, Bolang at ang diyos ng mga hayop.” Sinimulan ni Bugan ang kaniyang paglalakbay. Pumunta siya sa Ibyong, dumaan sa Poitan, nagtungo siya sa silangan papuntang Nahbah, Baninan. Tumawid siya sa ilog ng Kinakin at narating niya ang lawa sa Ayangan. Nakakita siya ng igat sa lawa. Tinanong siya nito “Saan ka pupunta Bugan?” Sumagot si Bugan, “Pupunta ako ng Silangan para maghanap ng lalamon sa akin, sapagkat hindi kami magkaroon ng anak ni Wigan.” Tumawa ang igat. “Huwag kang malungkot, Bugan,” wika ng nito. “Sige magtungo ka sa silangan at makipagkita ka sa mga diyos.” Ipinagpatuloy ni Bugan ang kaniyang paglalakbay patungo sa lugar ng mga diyos. Narating niya ang lawa sa Lagud. Nakita niya roon ang isang buwaya. “Tao, bakit ka naririto?” pag-uusisa ng buwaya. “Ako si Bugan ng Kiyangan, at naghahanap ako ng lalamon sa akin. Wala kaming anak ng aking asawa,” sagot ni Bugan. Humikab ang buwaya at nagsabing, “Hindi kita maaaring kainin sapagka’t napakaganda mo.” Ipinagpatuloy muli ni Bugan ang kanyang paglalakbay at nakarating sa tahanan ng kinatatakutang pating. Nilabanan niya ang pangangatog ng kaniyang tuhod. Hinarap niya ang pating at nagwika “Pakiusap, kainin mo na ako. Kaming mag-asawa ay walang anak. Ayaw ko nang mabuhay pa kung hindi ako magkakaroon ng anak.” Sumagot ang pating, “Isang malaking kahihiyan kapag kinain kita. Napakaganda mo. Halika muna sa aking tahanan at kumain; bago mo ipagpatuloy ang iyong paglalakbay.” Pagkatapos saluhan ang pating sa hapag-kainan, muling naglakad patungong silangan si Bugan. Sa wakas ay narating niya ang tahanan ng mga diyos na sina Ngilin, Bumabakker, at iba pang mga diyos. Labis siyang napagod kaya humiga siya sa lusong na nasa labas ng bahay. Doon hinintay ang mga diyos. Lingid sa kaniyang kaalaman, nasa loob lamang ng bahay si Bumabbaker. “May naamoy akong tao,” sabi ni Bumabbaker. Lumabas siya ng bahay upang hanapin ang pinanggagalingan ng amoy. Nakita niya ang isang magandang babae na nakaupo sa kanyang lusong. “Ano’ng ginagawa mo dito, Bugan?” tanong niya habang kinikilala kung si Bugan nga iyon. “Naku, nagpunta ako rito upang mamatay, sapagkat hindi pa rin kami nagkakaroon ng anak ni Wigan pagkalipas ng ilang taon,” wika ni Bugan. “Kahibangan,” wika ni Bumabbaker habang tumatawa. “Halika, hanapin natin si Ngilin at kung nasaan pa ang iba,” wika ni Bumabbaker.
24 Nalugod ang mga diyos na makita si Bugan. Nagbigay sila ng regalong baboy, manok at kalabaw. “Sasama kami sa iyo pabalik sa Kiyangan. Doon ka namin tuturuan ng ritwal na Bu-ad upang mabiyayaan ka ng mga anak, masaganang ani at pamumuhay.” Inihatid ng mga diyos si Bugan kay Wigan. Tinuruan nila ang mag-asawa ng panalanging dapat nilang sambitin sa pagsasagawa ng ritwal na Bu-ad. Isinagawa ni Wigan at Bugan ang ritwal at pinasalamatan ang kanilang mga diyos. Pagkalipas ng ilang buwan, walang mapagsidlan ng kaligayahan ang mag-asawa dahil sa buhay na tumitibok sa sinapupunan ni Bugan. GAWAIN 9: Hamon sa Pag-unawa Sagutin ang mga tanong. 1. Sino sina Wigan at Bugan batay sa mitong Ifugao? 2. Ninais ba talaga ni Bugan na mamatay? Bakit? 3. Ano ang kultura ng mga Pilipino na masasalamin sa epikong ito? 4. Paghambingin ang mga tauhan, pangyayari at mensahe sa mitolohiyang “Cupid at Psyche” at “Nagkaroon ng Anak sina Wigan at Bugan.” Sagutin sa tulong ng dayagram. 5. Batay sa iyong nabasa, masasabi mo bang may impluwensiya na ang mga mitolohiya ng mga taga-Rome sa, mga mitolohiya ng Pilipinas? Pangtuwiranan ang sagot? Alam mo ba na... iba’t iba ang gamit ng pandiwa? Ginagamit ito sa pagpapahayag ng aksiyon, karanasan, at pangyayari. Gamit ng Pandiwa: 1. Aksiyon • May aksiyon ang pandiwa kapag may aktor o tagaganap ng aksiyon/kilos. • Mabubuo ang mga pandiwang ito sa tulong ng mga panlaping: -um, mag- ma-, mang-, maki-, mag-an. • Maaaring tao o bagay ang aktor. Halimbawa: a. Naglakbay si Bugan patungo sa tahanan ng mga diyos. b. Tumalima si Psyche sa lahat ng gusto ni Venus. Cupid at Psyche Nagkaroon ng Anak sina Wigan at Bugan Pagkakatulad
25 Nauunawaanmonaangiba’tibanggamitngpandiwabilangaksiyon,karanasan, at pangyayari. Isagawa mo ang sumusunod na pagsasanay upang mahasa ang iyong kasanayan kung paano mo mabisang magagamit ang pandiwa. Pagsasanay 1: Sipiin ang sumusunod na pangungusap sa sagutang papel. Isulat sa patlang kung ang pandiwang may salungguhit ay ginamit bilang aksiyon, karanasan, o pangyayari. ______1. Ginawa ni Psyche ang lahat upang maipaglaban ang kaniyang pagmamahal kay Cupid. ______ 2. Labis na nanibugho si Venus sa kagandahan ni Psyche. ______ 3. Nalungkot si Bantugan sa utos ng hari kaya minabuti niyang lumayo na lamang. ______ 4. Umibig ang lahat ng kakabaihan kay Bantugan. ______ 5. Hindi nasiyahan si Jupiter sa ginawang pagpapahirap ni Venus kay Psyche. ______6. Patuloy na naglakbay si Psyche at pinipilit na makuha ang panig ng mga diyos. ______7. Lalong sumidhi ang pagseselos niya kay Psyche. ______8. Ibinuhos niya sa harap ni Psyche ang isang malaking lalagyan ng puno. ______9. Umuwi siya sa kaharian ni Venus. ______10. Dahil sa paghihirap natukso siyang tumalon. Pandiwa → Naglakbay → Tumalima Aktor → si Bugan → si Psyche 2. Karanasan • Nagpapahayag ng karanasan ang pandiwa kapag may damdamin. Dahil dito, may nakararanas ng damdamin na inihuhudyat ng pandiwa. Maaaring magpahayag ang pandiwa ng karanasan o damdamin/emosyon. Sa ganitong sitwasyon may tagaranas ng damdamin o saloobin. Halimbawa: a. Tumawa si Bumabbaker sa paliwanag ni Bugan. b. Nalungkot ang lahat nang mabalitaan ang masamang nangyayari. Karanasan → Tumawa → Nalungkot Aktor → si Bumabbaker → ang lahat 3. Pangyayari • Ang pandiwa ay resulta ng isang pangyayari. Halimbawa: a. Sumasaya ang mukha ni Venus sa nakikita niya sa paligid. b. Nalunod ang mga tao sa matinding baha. Pandiwa → Kumukulo → Nalunod Pangyayari → sa napangasawa ng kaniyang anak → isang matinding baha
26 Pagsasanay 2: Bumuo ng tiglilimang pangungusap na may pandiwang ginamit bilang aksiyon, pangyayari, at karanasan. Halimbawa: AKSIYON PANGYAYARI KARANASAN Halimbawa: Lumikha ang mga taga-Rome ng bagong mitolohiya batay sa mitolohiya ng mga Greek. Nalusaw ng modernisasyon ang karamihan sa mga katutubong kultura ng mga Pilipino. Natuwa si Cupid sa tagumpay ni Psyche. Pagsasanay 3: Magsagawa ng isang panayam sa isang lolo o lola sa inyong pamilya o komunidad. Magpakuwento sa kanila ng mga mito (o iba pang kauri nito). Isulat at isalaysay muli ang mito ayon sa iyong pagkakaunawa. Sikaping isaalang-alang ang iba’t ibang gamit ng pandiwa upang mailahad nang malinaw ang mga pangyayari sa mito. Pagnilyan at Unawain Balikan ang Gawain 2. Alam-Nais-Natutuhan. Napunan mo na ang hanay ng Alam at Nais Malaman, ngayon naman ay punan mo ang hanay ng Natutuhan. Sagutin ang gabay na tanong. Batay sa talakayan, ano ang natutuhan mo tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? (Sasagutin ito pagkatapos talakayin ang tungkol sa mitolohiya). Alam Nais Malaman Natutuhan a. Mitolohiya _____________________ b. Pandiwa _____________________ Alam kong naunawaan mong mabuti ang mga tinalakay natin sa araling ito. Handang- handa ka nang sagutin ang ibinigay sa iyo sa panimula ng aralin. Sagutin ang sumusunod na tanong. 1. Paano magagamit ang pandiwa sa pagsasalaysay ng mito o ng kauri nito? __________________________________________________________ __________________________________________________________
27 2. Paano nakatutulong ang mitolohiya ng Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino? Ilipat Guro ka ng Filipino. Isa sa mga layunin mo bilang guro ng panitikan ay ang panatilihin at buhayin ang mga sinaunang panitikan ng Pilipinas. Nagsagawa ka ng pananaliksik tungkol sa mga mito sa inyong rehiyon. Muli mo itong isinalaysay at isinulat. Magsagawa ka ng isang proyektong pangkomunidad na pagtuturo sa mga bata sa napili mong pamayanan o barangay. Ikuwento mo sa mga bata ang mga nasaliksik mong mito upang kapulutan nila ng aral sa buhay at paghuhugutan ng pag-asa. Tiyakin na ang pagsasalaysay na gagawin ay nakabatay sa sumusunod na pamantayan: A. Wastong Pagbigkas ................................................... 10 puntos - pamamaraan at estilo B. Hikayat sa madla ..................................................... 10 puntos - kilos, kaangkupan ng damdamin C. Tinig .................................................................... 10 puntos - lakas at linaw Mitolohiya mula sa Rome Impluwensiya sa Epiko Impluwensiya Alamat Panitikang Pilipino Impluwensiya sa Mito
28 Ang sanaysay ay isang anyo ng sulating naglalahad na kung minsan ay may layuning makakuha ng ano mang pagbabago, bagaman maaaring makalibang din. Ang pangunahing katangian ng sanaysay ay ang pagsasalita mismo ng may- akda sa akda. Ipinapahayag ng kumatha ang sariling pangmalas, ang kaniyang pagkukuro, at damdamin. Sa Aralin 1.2, inaasahan na maipamamalas mo ang iyong pag-unawa at pagpapahalaga sa sanaysay na pinamagatang Alegorya ng Yungib na isinalin ni Willita A. Enrijo sa Filipino mula sa sanaysay na isinulat ng Griyegong Pilosopo na si Plato, ang Allegory of the Cave. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga ekspresiyon sa pagpapahayag ng konsepto ng pananaw na makatutulong para sa malalim na pag-unawa sa paksang nais ipabatid ng babasahing sanaysay. Bilang pangwakas na gawain sa aralin, inaasahang makagagawa ka ng isang photo essay na magtatampok sa napapanahong isyu ng alinmang bansa sa Mediterranean. Ang photo essay ay itataya sa sumusunod na pamantayan: a.) natatalakay ang isang kalagayang panlipunan, b.) naipakikilala ang kultura ng bansa c.), nailalahad ang pananaw o kaisipan, at d.) nakasusunod sa balangkas ng isang sanaysay. Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang masasagot mo nang may pag- unawa ang mga pokus na tanong na: Paano makatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa upang makabuo ng sariling pananaw? At paano mabisang magagamit ang mga ekspresiyong nagpapahayag sa pagbibigay ng pananaw? Aralin 1.2 Panimula A. Panitikan: Ang Alegorya ng Yungib Sanaysay mula sa Greece Mula sa Allegory of the Cave ni Plato Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo B. Gramatika at Retorika: Mga Ekspresiyon sa Pagpapahayag sa Konsepto ng Pananaw C. Uri ng Teksto: Naglalahad
29 Tuklasin Narito ang mga gawaing makatutulong sa iyo upang masagot ang pokus na tanong na: Paano makatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa upang makabuo ng sariling pananaw? At paano mabisang magagamit ang mga ekspresiyong pagpapahayag sa pagbibigay ng pananaw? Gawin ang sumusunod upang masagot ang mga tanong na ito. GAWAIN 1: Tala-Kaalaman Basahin ang ilang bahagi ng isang sanaysay. Ilahad ang pananaw/kaisipang nalaman at tukuyin kung saan maaaring matagpuan ito sa isang sanaysay. Gamitin ang talahanayan sa pagsagot. Bahagi ng Sanaysay Anong pananaw/ kaisipan ang nakapaloob? Saang bahagi ito matatagpuan? At ngayon, sinasabi ko na hayaan mong ipakita ko ang isang anyo kung gaano dapat mabatid o hindi mabatid ang tungkol sa ating kalikasan. Pagmasdan! May mga taong naninirahan sa yungib na may bukas na bunganga patungo sa liwanag na umaabot sa kabuuan nito. Sila’y naroroon mula pagkabata, at ang kanilang mga binti at leeg ay nakakadena kung kaya’t hindi sila makagalaw, ito’y hadlang sa pagkilos pati ng kanilang mga ulo. “Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon.” At matututuhang tiisin ang mga bagay kaysa isaisip ang kanilang ginagawa at mamuhay katulad ng kanilang gawi? Ito ang kabuuan ng alegorya, ang sabi ko; maaari mong dagdagan mahal kong Glaucon sa mga dating katuwiran. Ang bilangguan ay mundo ng paningin, ang ilaw ng apoy ay ang araw. Hindi mo ako mamamali kung pagpapakahulugan mo na ang paglalakbay papataas ay maging pag- ahon ng kaluluwa patungo sa intelektuwal namundobataysamahina kong paniniwala. Yugto ng Pagkatuto
30 GAWAIN 2: Pagtibayin ang Palagay Batay sa larawan, dugtungan ang pahayag sa speech balloon ng iyong nabuong konsepto, o pananaw gamit ang mga ekspresiyon ng pagpapahayag. Inaasahan ko na nagkaroon ka ng kaalaman tungkol sa nakapaloob na pananaw at kamalayang panlipunan taglay sa binasang bahagi ng sanaysay at mga ekspresiyong ginagamit sa pagbuo ng sariling pananaw. Maaari mo nang ipagpatuloy ang pag-aaral. Alam mo ba na... ang sanaysay ay isang uri ng akda na nasa anyong tuluyan? Makikita sa salitang “sanaysay”angmgasalitang“sanay”at“salaysay.”Kungpagdurugtunginangdalawa, puwedeng sabihin ang “sanaysay” ay “salaysay” o masasabi ng isang “sanay” o eksperto sa isang paksa. Karaniwang ang paksa ng mga sanaysay ay tungkol sa mga kaisipan at bagay-bagay na maaaring kapulutan ng mga impormasyon na makatutulong sa pagbuo ng sariling pananaw. Nagtataglay ang sanaysay ng tatlong mahahalagang bahagi o balangkas: 1. PANIMULA – Sa bahaging ito madalas inilalahad ang pangunahing kaisipan o pananaw ng may-akda at kung bakit mahalaga ang paksang tinatalakay. Sa aking pananaw,_________________________________________ ________________________________________________________ Sa kabilang dako,__________________________________________ ________________________________________________________ Ayon sa,_________________________________________________ ________________________________________________________ Sang-ayon sa,____________________________________________ ________________________________________________________
31 2. GITNA o KATAWAN – Inilalahad sa bahaging ito ang iba pang karagdagang kaisipan o pananaw kaugnay ng tinalakay na paksa upang patunayan, o suportahan ang inilahad na pangunahing kaisipan. 3. WAKAS – Nakapaloob sa bahaging ito ang kabuuan ng sanaysay, ang pangkalahatang palagay o pasya tungkol sa paksa batay sa mga katibayan, at katuwirang inisa-isa sa katawan ng akda. MGA ELEMENTO NG SANAYSAY Tema – Madalas na may iisang tema ang sanaysay. Ang Tema ay ang sinasabi ng isang akda tungkol sa isang paksa. Bawat bahagi ng akda ay nagpapalinaw ng temang ito. Halimbawa: Dito sa Pilipinas ang asawang babae ang siyang naghahawak ng susi. Ang lahat ng kinikita ng asawa ay ibinibigay sa kanya upang ingatan at gugulin sa wastong paraan. Anyo at Estruktura – Ang anyo at estruktura ng sanaysay ay isang mahalagang sangkap sapagkat nakaaapekto ito sa pagkaunawa ng mga mambabasa. Ang maayos na pagkakasunod-sunod ng ideya o pangyayari ay makatutulong sa mambabasa sa pag-unawa sa sanaysay. Halimbawa: Panimula Sadyang isang hamon ang buhay ngayon. Kailangang harapin ito nang buong tatag. Katawan Ngayong bata ka pa dapat ay mulat ka sa nagaganap sa kapaligiran mo. Masdan ang ilang pamilyang nakatira sa ilalim ng tulay o gilid ng mga gusali. Kontento na sila sa paghingi o pasahod-sahod ng kamay, naglilimos sa mga nagdaraan. Pero may magagawa ka pa upang hindi sila maging pabigat sa lipunan. Ang isang mungkahi ay ang pagbibigay ng kaalaman sa kanila kung paano tutuklasin ang kanilang natatagong galing na maaaring maging puhunan nila ng pagkakaroon ng munting negosyo. Wakas “Ang bawat tao ay may natatagong kakayahan na dapat paunlarin.” Kaisipan – Mga ideyang nabanggit na kaugnay o nagpapalinaw sa tema. Halimbawa: Dapat mulat ka sa nagaganap sa iyong kapaligiran. Wika at Estilo – Ang uri at antas ng wika at estilo ng pagkakagamit nito ay nakaaapekto rin sa pag-unawa ng mambabasa, higit na mabuting gumamit ng simple, natural, at matapat na mga pahayag.
32 Linangin Sa babasahing sanaysay na isinulat ni Plato, higit mo siyang makikilala na taglay niya ang mataas na karunungan. Masasalamin mo rin ang pilosopiyang pinagbatayan niya mula sa paksang kaniyang tinalakay sa sanaysay. Gayundin, bigyan mo ng pansin kung paano nakatutulong ang sanaysay sa pagbuo ng sariling pananaw at paano ito magagamit upang magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa. Ang sanaysay na ito ay salaysay ukol sa dalawang taong nag-uusap: ang marunong na si Socrates at ang kapatid ni Plato na si Glaucon. Ang Alegorya ng Yungib ni Plato (Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo) At ngayon, sinasabi ko na hayaan mong ipakita ko ang isang anyo na dapat mabatid o hindi mabatid tungkol sa ating kalikasan: Pagmasdan! May mga taong naninirahan sa yungib na may lagusan patungo sa liwanag na umaabot sa kabuuan nito. Sila’y naroroon mula pagkabata, at ang kanilang mga binti at leeg ay nakakadena kung kaya’t hindi sila makagalaw, hadlang ito sa pagkilos pati ng kanilang mga ulo . Sa di kalayuan, sa taas at likod nila ay may apoy na nagliliyab, sa pagitan ng apoy at mga bilanggo may daang papataas. Kung ang paningin mo ay dadako sa mababang pader nito, maihahalintulad ito sa isang tabing na pinagtatanghalan ng mga puppet. Nasilayan ko. At nasilayan mo rin ba ang mga taong dumadaan sa pagitan ng mga dingding na may dala- dalang mga monumento at larawan ng mga hayop na likha sa kahoy at bato? Ang iba sa kanila ay nagsasalita, ang iba ay tahimik. Naipakita mo sa akin ang kakaiba nilang imahe. Sila nga ay kakaibang mga bilanggo. Halimbawa: Sadyang mahirap ang buhay ngayon. • Paggamit ng mga simple o payak na salita sa sanaysay na impormal o di maanyo samantalang sa pormal o maanyo ay ang paggamit ng piling mga salita. Larawan ng Buhay – Nailalarawan ang buhay sa isang makatotohanang salaysay, masining na paglalahad na gumagamit ng sariling himig ang may-akda. Halimbawa: Masdan ang ilang pamilyang nakatira sa ilalim ng tulay o gilid ng mga gusali. Kontento na sila sa paghingi o pasahod-sahod ng kamay, naglilimos sa mga nagdaraan. Damdamin – Naipapahayag ng isang magaling na may-akda ang kaniyang damdamin nang may kaangkupan at kawastuhan sa paraang may kalawakan at kaganapan. Himig – Nagpapahiwatig ng kulay o kalikasan ng damdamin. Maaaring masaya, malungkot, mapanudyo at iba pa.
33 Katulad natin, ang tugon ko, na ang tangi nilang nakikita ay pawang sarili nilang mga anino? Totoo, ang sabi niya, paano nila makikita ang ano man kung hindi sila pinahihintulutang gumalaw maging ang kanilang mga ulo? At may mga bagay na dapat lamang dalhin sa paraang dapat lamang makita ng mga anino? Oo, sabi niya. At kung nakaya nilang hindi sumang-ayon sa isa’t isa, hindi ba nila ipinalalagay na sila ay tumutukoy ng kung ano pa man para sa kanila? Tunay nga. At sa higit pang pagpapalagay na ang mga bilanggo ay may alingawngaw mula sa ibang dako, hindi ba nila natitiyak na baka guniguni lamang ito ng isang dumaan at may ipinagpapalagay tungkol sa pinagmumulan ng tinig? Walang tanong-tanong, ang tugon. Sa kanila, ang sabi ko, ang katotohanan ay walang kahulugan kundi ang anino ng mga imahe. Iyan ang tiyak. Ngayon, balikan muli natin kung ano ang likas na magaganap kung sakaling ang mga bilanggo ay maging malaya at di maaabuso sa kanilang pagkakamali. Sa una, kung ang isa sa kanila ay mapalalaya at biglang tumayo, lumingon, lumakad at tumingin patungo sa liwanag. Magdurusa sa sobrang sakit. Ito mismo ang magpapalungkot sa kaniya. Gayundin hindi niya makikita ang dati niyang kalagayan sapagkat ang tanging nakikita niya ay mga anino lamang. Pagkatapos isaisip, tinuran ng isa na ang kaniyang nakita noong una ay guniguni lamang, ngunit ngayon, siya ay papalapit na sa pagkatao. Nakikita niya, mayroon na siyang maliwanag na pananaw- ano ang magiging tugon niya? O kaya’y, maaari mong isipin na ang kaniyang guro ay nagtuturo ng mga bagay na dapat niya lamang kilalanin. Hindi ba siya nagugulumihanan? Hindi kaya siya mahumaling na ang anino na kaniyang nakita noong una ay mas tunay kaysa mga bagay na nakikita niya sa kasalukuyan? Malayong katotohanan. At kung siya ay napilitang tumingin nang diretso sa liwanag, wala ba siyang nararamdamang sakit upang siya’y magkubli sa nakikitang bagay? Kaniya bang aakalain na siya ay nasa katotohanang mas maliwanag kaysa mga bagay na nakikita sa kasalukuyan? Totoo, ang sabi niya. At kung ipinalalagay pang muli na siya ay atubiling hinila pataas sa matarik at bako-bakong daan hanggang sapilitan siyang makarating sa harap mismo ng araw, hindi ba siya mahihirapan at magagalit? Kapag nilapitan niya ang liwanag, ang kaniyang mga mata ay maaaring masilaw at hindi niya magagawang makita ang mga bagay-bagay sa kasalukuyan - ang katotohanan. Hindi muna sa kasalukuyan, sabi niya.
34 Kailangang mahirati ang kaniyang paningin sa dakong itaas ng mundo. At makita niya nang maliwanag ang mga anino, kasunod ay ang repleksiyon ng tao at iba pang bagay sa tubig, at ang mismong mga bagay. Pagkatapos, tititig siya sa liwanag ng buwan at mga bituin, at sa maningning na kalangitan; at kaniyang makikita ang ulap at mga bituin sa gabi nang mas maningning kaysa liwanag ng araw na hatid ng umaga. Tiyak. Higit sa lahat, magkakaroon siya ng kakayahang makita ang araw, hindi lamang ang repleksiyon niya sa tubig kundi makikita niya ang sarili sa kinaroroonan, at hindi sa iba pa man, at siya ay makapagninilay-nilay kung sino siya. Tiyak. At siya ay makararating sa pagtatalo na siya mismo ay naglaan ng panahon. At ang gumagabay sa lahat ng ito ay yaong nakikita sa mundo, na naging dahilan upang siya at ang kaniyang kapwa ay masanay sa pagtitig. Maliwanag, sabi niya, una niyang makikita ang liwanag pagkatapos ang dahilan tungkol sa kaniyang sarili. At kung maalala niya ang dating tahanan, at ang karunungan sa yungib pati ang mga kapuwa bilanggo, hindi ba niya maipalalagay na mapaliligaya niya ang sarili sa pagbabago at kaawaan na lamang sila? Tiyak at tumpak. At kung sila ay nasanay na sa pagtanggap ng mga karangalan sa kung sino sa kanila ang mabilis na makapuna sa pagdaan ng mga anino at makapagsabi kung sino ang nakaranas niyon dati? Kung sinuman ang makapagpapasiya nang mahusay para sa kinabukasan, sa iyo bang palagay sino ang makapag-iingat sa tinatawag na dangal at kaluwalhatian? O kaya’y kainggitan ba ang may taglay nito? Hindi ba niya babanggitin ang tinuran ni Homer. “Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon.” At matututuhang tiisin ang mga bagay kaysa isaisip ang kanilang ginagawa at mamuhay katulad ng kanilang gawi? Oo, ang sabi niya. Sa palagay ko ay pipiliin niyang magtiis kaysa aliwin ang mga huwad na akala at mabuhay sa kahabag-habag na kalagayan. Para makatiyak, sabi niya. At kung mayroon mang paligsahan, at kailangan niyang makipagtagisan sa pagsukat sa mga anino kasama ang mga bilanggo na kailanman ay di nakalaya mula sa yungib. Sa sandaling ang paningin ay nananatiling mahina, at bago ito maging matatag (may dapat isaalang – alang sa panahon na kakailanganin upang makamit ang bagong kalagayan ng paningin) hindi ba siya katawa-tawa? Sasabihin ng tao sa kaniya na ang pagpunta at pagdating niya nang wala ang mga paningin ay mas mabuti na hindi na lamang isaisip ang pag-unlad. At kung sinuman ang sumubok na palayain ang iba at gabayan patungo sa liwanag; hayaang hulihin ang nagkasala at dalhin nila sa kamatayan.
35 Walang tanong, ang sabi niya. Ito ang kabuuan ng alegorya, ang sabi ko; maaari mong dagdagan mahal kong Glaucon ang mga dating katuwiran. Ang bilangguan ay mundo ng paningin, ang ilaw ng apoy ay ang araw. Hindi mo ako mamamali kung ipakakahulugan mo na ang paglalakbay papataas ay maging pag-ahon ng kaluluwa patungo sa intelektuwal na mundo batay sa mahina kong paniniwala. Aking ipinahahayag, ito ay batid ng Diyos maging tama man o mali. Ngunit tunay man o huwad, ang aking opinyon sa mundo ng karunungan ay ito, ang ideya ng kabutihan ay nananatili sa huli at matatagpuan lamang nang may pagpupunyagi; at kapag ito’y natagpuan, ang lahat ng bagay na maganda at tama sa daigdig at ang pangunahing pinagmumulan ng dahilan at katotohanan ay yaong sinumang may kapangyarihang kumilos nang may katuwiran sa publiko o pribadong buhay. Samakatuwid kailangan na ang kaniyang mga mata ay may matibay na tuon para sa mga bagay na ito . Sumasang-ayon ako, sabi niya, hanggat may kakayahan akong maunawaan ka. At ang sabi ko, huwag kang magtaka sa iba na may magandang pananaw na ayawmanlangmagbahagi parasakapakananngtao;parasakanilangkaluluwasaitaas ng mundo ay madali lamang kung saan sila’y naghahangad na manirahan; magiging likas ang kanilang paghahangad, kung ang ating alegorya ay mapagkakatiwalaan. Oo, tunay na likas. At mayroon bang bagay na nakapagtataka sa mga taong nakadaan mula sa banal na pagninilay-nilay patungo sa makasalanan nilang kalagayan o gumawa ng labag sa kagandahang-asal? Samantala, habang ang kaniyang mga mata ay kumukurap bago siya mahirati sa kadiliman, siya ay mapipilitang lumaban sa korte o sa ibang lugar, tungkol sa anino ng imahe ng katarungan at magpupunyaging maunawaan nang ganap ang katarungan. Anuman, ngunit kamangha-mangha ang kaniyang tugon. Sinuman ang may wastong pag-iisip ay mababatid na ang pagkalito ng mga paningin ay dalawang uri o nanggaling sa dalawang dahilan, maaaring mula sa paglabas ng liwanag o patungo sa liwanag. Kapag nakita niya na sinuman na may pananaw na magulo at mahina ay masasabing hindi pa handang humalakhak. Una niyang itatanong kung ang kaluluwa ba ng tao ay maghahatid nang maliwanag na buhay? O kaya’y maglalapit mula kadiliman patungo sa araw na labis na nakasisilaw? At kaniyang bibilangin ang maligayang kalagayan niya, at siya ay maaawa sa iba, o kung nasa isipan man niyang pagtawanan ang kaluluwa na nanggaling mula ilalim patungo sa liwanag, mayroon pang mga dahilan bukod dito kaysa mga halakhak na bumati sa kaniya at bumalik mula sa itaas ng liwanag patungo sa yungib. Iyan, ang sabi niya na dapat itangi. Matapos mong mabasa ang akda, tiyak na nalaman mo ang pananaw o kaisipan ni Plato sa halaga ng pagkakaugnay ng kapaligiran sa karunungang tinataglay ng tao at ano ang pagkakaiba nito sa sariling kaisipan. Ngayon, alam kong handa ka nang isagawa ang mga gawain na makatutulong sa iyo upang masagot ang tanong na: Paano makatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa upang makabuo ng sariling pananaw?
36 GAWAIN 3: Paglinang ng Talasalitaan Pagtambalin ang mga salitang nasa loob ng kahon na magkatulad o magkaugnay ang kahulugan. Gamitin sa sariling pangungusap. Gawin sa iyong kuwaderno. GAWAIN 4: Pag-unawa sa akda Sagutin ang mga tanong sa sagutang papel. 1. Ibigay ang paksa ng sanaysay. 2. Kung ang tinutukoy na mga tao sa yungib ay ang sangkatauhan, bakit sila tinawag na mga “bilanggo” ni Plato? Pangatuwiranan ang sagot. 3. Sa unang bahagi ng sanaysay, paano nakilala ng mga bilanggo ang “katotohanan” ng mga bagay-bagay? Magbigay ng mga patunay. Bigyang- kahulugan ang naramdaman ng bilanggo nang siya ay makaalis sa yungib at matitigan ang liwanag ng apoy? Ano ang nais ipakahulugan ng pangyayaring ito? 4. Ipaliwanag ang mahalagang natutuhan ng bilanggo mula sa pagtingin sa liwanag na nasa labas ng yungib. 5. Magbigay ng reaksiyon sa ideya ng bawat pahayag sa loob ng kahon. a. b. c. d. e. . 6. Paano ipinakilala ni Plato ang kahalagahan ng “katotohanan” at “edukasyon” sa buhay ng sangkatauhan? Ipaliwanag. 7. Sumasang-ayon ka ba sa argumentong inilatag ni Plato sa kaniyang sanaysay tungkol sa “katotohanan” at “edukasyon?” Pangatuwiranan ang iyong sagot. 8. Naging makahulugan ba ang ideyang ipinahihiwatig sa wakas ng sanaysay? Patunayan. 9. Masasalamin ba sa binasang sanaysay ang kultura at kaugalian ng bansang Gresya? Sa paanong paraan inilahad ito ng may-akda? nagliliyab pagmasdan wastong pag-iisip mahirati pagmasid mahirap intelektuwal mahumaling nag-aapoy dukha repleksiyon kaluluwa Nakakadena ang mga binti at leeg kaya’t di sila makagalaw. Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon. Magtiis kaysa aliwin ang mga huwad na akala. Ang ideya ng kabutihan ay nananatili sa huli at matatagpuan lamang nang may pagpupunyagi. Sinuman ang kumilos nang may katuwiran sa publiko o pribadong buhay, kailangan ang kaniyang mga mata ay may matibay na tuon.
37 GAWAIN 5: Pagsusuri sa Sanaysay Suriin ang balangkas ng sanaysay sa pamamagitan ng pagsagot ng mga tanong sa grapikong presentasyon. GAWAIN 6: Magsanay sa SANAYSAY MaghanapokumuhangisangnapapanahongisyusaalinmangbansasaMediterranean buhat sa mga balita, dokumentaryong pantelebisyon, o video sa youtube na maaaring iugnay sa mga ideyang nakapaloob sa akdang Alegorya ng Yungib. Pagpipilian: Mga Bansa sa Mediterrean Isyu Greece Bumabagsak na Ekonomiya ng Bansa Turkey Ang Terorismo sa Bansa Albania Pagkasira sa Kagubatan Morocco Lumalalang Polusyon France Legalidad sa Kasal ng Dalawang Magkatulad na Kasarian GAWAIN 7: Larawan ng Pagkatuto Gumupit o gumuhit ng larawan kaugnay sa isa sa mga isyung tinalakay sa sanaysay na “Ang Alegorya ng Yungib.” Bumuo ng maikling talata na nagpapaliwanag tungkol dito. Ngayon pa lang ay binabati na kita sa sipag at tiyaga na iyong ipinakita. Ang susunod mo namang babasahin ay isang tekstong naglalahad mula sa isinulat ni Emilio Jacinto. Unawain ang nilalaman nito at bigyang-pansin ang mahalagang papel ng sanaysay sa pagpapaunlad ng kamalayang panlipunan ng mamamayan noong panahong naisulat ito. TANONG Ano-ano ang naging pananaw ni Plato sa tinalakay niyang paksa? Ang Alegorya ng Yungib SAGOT Paano sinimulan ni Plato ang kaniyang sanaysay? Paano nagbigay ng kongklusyon si Plato sa kaniyang sanaysay?
38 Ang Ningning at Ang Liwanag (Mula sa Liwanag at Dilim) ni Emilio Jacinto Ang ningning ay nakasisilaw at nakasisira sa paningin. Ang liwanag ay kinakailangan ng mata, upang mapagwari ang buong katunayan ng mga bagay-bagay. Ang bubog kung tinatamaan ng nag-aapoy ng sikat na araw ay nagniningning; ngunit sumusugat sa kamay ng nagaganyak na dumampot. Ang ningning ay maraya. Ating hanapin ang liwanag; tayo’y huwag mabighani sa ningning. Sa katunayan ng masamang kaugalian: Nagdaraan ang isang karuaheng maningning na hinihila ng kabayong matulin. Tayo’y magpupugay at ang isasaloob ay mahal na tao ang nakalulan. Datapua’y marahil naman ay isang magnanakaw, marahil sa isang malalim ng kaniyang ipinatatanghal na kamahalan at mga hiyas na tinataglay ay natatago ang isang sukaban. Nagdaraan ang isang maralita na nagkakanghihirap sa pinapasan. Tayo’y napapangiti, at isasaloob. Saan kaya ninakaw? Datapua’y maliwanag nating nakikita sa pawis ng kaniyang noo at sa hapo ng kaniyang katawan na siya’y nabubuhay sa sipag kapagalang tunay. Ay! Sa ating naging ugali ay lubhang nangapit ang pagsamba sa ningning at pagtakwil sa liwanag. Ito nga ang dahilan kung kaya ang mga loob na inaakay ng kapalaluan at ng kasakiman ay nagpupumilit na lumitaw na maningning, lalong-lalo na nga ang mga pinuno na pinagkatiwalaan ng ikagiginhawa ng kanilang mga sakop at walang ibang nasa kundi ang mamalagi sa kapangyarihan sukdang ikainis at ikamatay ng bayan na nagbibigay sa kanila ng kapangyarihan. Tayo’y mapagsampalataya sa ningning, huwag nating pagtakhan ang ibig mabuhay sa dugo ng ating mga ugat at magbalat-kayong maningning. Ay! Kung ang ating dinudulugan at hinahainan na puspos na galang ay ang maliwanag, ang magandang asal at matapat na loob, walang magpapaningning pagka’t di natin pahahalagahan. At ang mga isip at akalang ano pa man ay hindi hihiwalay sa maliwanag na banal na landas ng katuwiran. Ang kaliluhan at ang katampalasanan ay humahanap ng ningning upang hindi mapagmalas ng mga matang tumatanghal ang kanilang kapangitan; nguni’t ang kagalingan at ang pag-ibig na dalisay ay hubad sa ningning, mahinhin, at maliwanag na mapatatanaw sa paningin. Ang mahabang panahong lumipas ay isang labis na nagpapatunay ng katotohanan nito. Mapalad ang araw ng liwanag! Ay! Ang Anak ng Bayan, ang kapatid ko, ay matututo kaya na kumuha ng halimbawa at lakas sa pinagdaanang mga hirap at binatang mga kaapihan? - Mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Panganiban at Panganiban, 1998 GAWAIN 8: Pagpapalawak ng Kaalaman Sagutin ang mga tanong: 1. Ano ang pangunahing kaisipan ng binasang sanaysay? 2. Isa-isahin ang pagkakaiba ng ningning at liwanag ayon sa sanaysay. 3. Tukuyin ang mga pangyayaring binanggit ng may-akda tungkol sa kalagayang panlipunan noong panahong naisulat ito. 4. Batay sa nilalaman ng sanaysay, ano ang layunin ni Jacinto sa pagsulat nito? 5. Suriin ang sanaysay batay sa sumusunod na mga bahagi ng isang sanaysay.
39 a. Tema at Nilalaman b. Anyo at Estruktura c. Wika at EstiloMahusay! Batay sa mga naunang gawain, napaunlad mo ang iyong pag-unawa sa isang paksa sa tulong ng paglalahad ng iyong pananaw. Higit na magiging malinaw ang iyong pananaw sa isang paksa o isyu kung makikilala at magagamit mo ang mga ekspresiyon sa pagpapahayag ng pananaw. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Suriin ang mga pangungusap na hango sa sanaysay: • Sa kanila, ang sabi ko, ang katotohanan ay walang kahulugan kundi ang anino ng mga imahe. • At mayroon bang bagay na nakapagtataka sa mga taong nakadaan mula sa banal na pagninilay-nilay patungo sa makasalanan nilang kalagayan o gumawa ng labag sa kagandahang-asal. Samantala, habang ang kaniyang mga mata ay kumukurap bago siya mahirati sa kadiliman, siya ay mapipilitang lumaban sa korte o sa ibang lugar, tungkol sa anino ng imahe ng katarungan at magpupunyaging maunawaan nang ganap ang katarungan. Sa unang pangungusap, naipahayag ng may-akda ang kaniyang pananaw batay sa kaniyang iniisip o sinabi. At sa ikalawang pangungusap ginamit ang ekspresiyong samantala na nagkaroon ng pagbabago sa unang bahagi sa ikalawang bahagi na ginamit ang ekspresiyon. Alam mo ba na... may mga ekspresiyong ginagamit sa pagpapahayag ng pananaw at nagpapahi- watig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa at/o pananaw? 1. Mga ekspresiyong nagpapahayag ng pananaw. Kabilang dito ang: ayon, batay, para, sang-ayon sa/kay, ganoon din sa paniniwala/pananaw/akala ko, ni/ng, at iba pa. Inihuhudyat ng mga ekspresiyong ito ang iniisip, sinasabi o paniniwalaan ng isang tao. Halimbawa : a. Ayon, Batay, Sang-ayon sa • Sang-ayon sa Memorandum Order No. 20 : Series of 2013 ng Commision On Higher Education na pinagtitibay ang pagkawala ng Filipino bilang isa sa mga asignatura sa ilalim ng General Education Curriculum o GEC sa taong 2016. • Batay sa Konstitusyon 1987: Artikulo XIV, Seksyon 6, ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino. • Alinsunod sa tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang- edukasyon.” • Ayon sa tauhang si Simoun sa El Filibusterismo, “Habang may sariling wika ang isang bayan, taglay niya ang kalayaan.” b. Sa paniniwala, akala, pananaw, paningin, tingin, palagay, ni/ ng • Sa paniniwala ko ang pagkakaroon ng isang mataas at matibay na edukasyon ay isang saligan upang mabago ang takbo ng isang lipunan tungo sa pagkakaroon ng isang masaganang ekonomiya.
40 Pagsasanay 1: Kopyahin ang talata sa sagutang papel at salungguhitan ang ekspresiyong ginamit sa pagpapahayag ng konsepto ng pananaw o ekspresiyong nagpapahiwatig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa o pananaw. A. (1) Ang Pilipinas ay isang bansang arkipelago, kaya hindi katakatakang ang mga pulo sa buong bansa ay tigib ng mga kayamanang-dagat na maipagkakaloob ng iba’t ibang uri ng damong-dagat. (2) Sa isang pag-aaral na isinagawa ni Dr. Gabino C. Trono Jr., isang propesor ng Botanya sa Kolehiyo ng Sining at Agham ng Unibersidad ng Pilipinas, ipinakita niya ang pangangailangang linangin ang kayamanang-dagat para makatulong sa sumusulong na ekonomiya ng Pilipinas. (3) Ayon sa kaniya, maraming damong-dagat na makikita sa dagat ng Piipinas bagaman iilan pa lamang sa mga ito ang nalilinang para magkaroon ng kabuluhang komersiyal. • Sa aking pananaw ang edukasyon ay kailangan ng ating kabataan sapagkat ito ang kanilang magiging sandata sa buhay sa kanilang kinabukasan. • Sa tingin ng maraming guro na ang pagkatuto ng mga mag-aaral ay hindi lamang nakasalalay sa kanila kundi maging sa mga magulang sa pagbibigay patnubay at suporta sa kanilang mga anak. c. Inaakala, Pinaniniwalaan, Iniisip • Pinaniniwalaan kong higit na dapat pagtuunan ng pamahalaan ang isyu tungkol sa lumalalang kalagayan ng ating kalikasan. • Inaakala ng iba na hindi mahigpit sa pagpapataw ng kaparusahan ang DENR kaya patuloy silang lumalabag sa batas pangkalikasan. d. Sa ganang akin, Sa tingin, akala, palagay ko • Sa ganang akin, kailangang dagdagan pa ng mga pamahalaang lokal ang pagbabantay sa kabataang nasa lansangan tuwing hatinggabi dahil sa lumalalang krimen. • Palagay ko, kailangan ang malawig na programa ng DSWD para sa mga batang lansangan na karaniwang sangkot sa maraming krimen sa kalsada. 2. May mga ekspresiyong nagpapahiwatig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa at/o pananaw, tulad ng sumusunod na halimbawa. Gayunman, mapapansing di tulad ng naunang mga halimbawa na tumitiyak kung sino ang pinagmumulan ng pananaw, nagpapahiwatig lamang ng pangkalahatang pananaw ang sumusunod na halimbawa: a. Sa isang banda, Sa kabilang dako • Sa isang banda, mabuti na ngang nalalaman ng mamamayan ang mga anomalya sa kanilang pamahalaang lokal nang sa gayo’y masuri nila kung sino ang karapat-dapat na ihalal para mamuno sa kanilang lungsod. • Sa kabilang dako, sa dami ng naglalabasang isyung pampolitika hindi tuloy malaman ng sambayanan kung ano ang kahihinatnan ng bansa sa kamay ng mga politikong pinagkatiwalaang mamuno dito. b. Samantala • Samantala mamamayan mismo ang makapagpapasya kung paano nila nais makita ang kanilang bansa sa susunod na mga taon. Matalinong pagpapasya ang kailangan kung sino ang karapat-dapat pagkatiwalaan ng kanilang boto.
41 B.(1)Sakasalukuyan,angpangunahingsuliraninnakinakaharapngMoroccoayang isyung pangkalikasan. (2)Ang polusyon sa bansa ay isang salik na nagpapahirap dito.Ang tubig ay kontaminado ng dumi sa alkantarilya o padaluyan. Higit pa dito, ang pagtagas ng langis ay hindi natugunan nang maayos. (3) Ayon sa isang kritiko, ang isyung pangkalikasan ay hindi binibigyan nang seryosong tuon ng pamahalaan. Sa tingin niya, makatutulong ang pagdaragdag ng irigasyon o patubig sa kabukiran upang maiwasan ang pagkatuyo ng mga pananim na sanhi ng pagpigil sa pagdaloy ng kontaminadong tubig. C. (1) Ang eksportasyon ng mga kalakal ay may malaking naitutulong sa pagpasok ng salaping dayuhan o dolyar sa bansa sapagkat kailangan ng isang bansa ang dolyar upang ang napagbilhan ay ibibili naman ng kalakal na hindi lokal na naipoprodyus. (2) Ang pagbili ng kalakal isang bansa mula sa ibang bansa gaya ng langis at mga kaugnay na produkto ay tinatawag na pag-aangkat o import. (3) Sa isang banda, masasabing mahalaga ang ganitong hakbangin para sa isang maunlad na bansa. D. (1) Ayon sa isang magulang na Pranses, “patuloy siyang magpoprotesta laban sa panukalang batas tungkol sa pagiging legal ng kasal ng dalawang taong nagmamahalan na may parehong kasarian.” Sa ganang kaniya, mahalagang ipaglaban at ipabatid sa mamamayan “ang kahalagahan ng pamilya.” (2) Kaugnay nito, isa sa pinakamalaking protesta laban sa “same-sex marriage” ay naganap nang magsama-sama ang mamamayan mula sa iba’t ibang probinsiya ng Pransiya. (3) Ang panukalang batas na ito ay nagbunsod ng samo’t saring karahasan sa bansang Pransiya. Naghatid din ito ng ingay sa iba pang bansa. Pagsasanay 2: Punan ng angkop na ekspresiyon ang bawat pahayag upang mabuo ang Konsepto ng Pananaw sa bawat bilang. Piliin ang sagot sa loob ng kahon. 1. _____Counsels on Diet and Food ay binanggit na ang mga tinapay na tatlong araw nang nakaimbak ay mas mabuti sa ating katawan kung ihahambing sa bagong luto at mainit na tinapay. 2. _____maraming Pilipino ang pagkapanalo ni Manny Paquiao sa sunod-sunod niyang laban ay nangangahulugang maipagpapatuloy pa ni Pacquiao ang kaniyang karera sa pagboboksing. 3. _____Ang mga Pilipino ay higit na magiging mapanuri sa mga proyekto ng pamahalaan matapos mabatid ang matinding korapsiyon ng ilang politiko. 4. _____Department of Social Welfare and Development, mapanganib din sa mga bata ang paglalaro ng mga marahas na internet game lalo na’t nasa developmental stage pa lamang ang isang bata. 5. _____mga makakalikasan, kailangang mamulat kahit na ang pinakabatang miyembro ng komunidad sa posibleng epekto ng climate change sa sangkatauhan upang magkaroon ng kamalayan sa tamang pangangalaga ng mundo. Sa ganang akin Batay sa Sa tingin ng Sa palagay ng Ayon sa Pinaniniwalaan ko
42 Pagsasanay 3: Gamitin ang sumusunod na salita sa paglalahad ng iyong pananaw tungkol sa napapanahong isyung pandaigdig na nakasulat sa kahon. ayon sa sa palagay ko sa kabilang banda batay sa sa ganang akin sa kabilang dako sang-ayon sa sa tingin ko samantala Pananaw: Pananaw: ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ Pananaw: Pananaw: ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ Pagnilayan at Unawain Bumuo ng mahahalagang konseptong natutuhan sa aralin sa pamamagitan ng pagsagot sa mga tanong na nakatala sa kasunod na talahanayan. Magbigay ng dalawang kasagutan sa bawat tanong. Tanong Sagot 1 Sagot 2 Paano nakatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa? Nakatutulong ang sanaysay sa pamamagitan ng ________________ ______________________________ ______________________________ ______________________________. Maaaring sa panimula ay ________, sa gitna o katawan ay ____ at sa wakas ay _____________. Paano mabisang magagamit ang mga ekspresiyon sa pagpapahayag ng sariling pananaw? Sa pagbuo ng sariling pananaw, mabisang magagamit ang mga ekspresiyon sa pagpapahayag sa pamamagitan ng ________________ ______________________________ ______________________________ __________________________. Mabisa ang pagpapahayag ng sariling pananaw sa pamamagitan ng ____________ _______________ _______________ __________. K A H I R A P A N K A R A P A T A N G P A N T A O E D U K A S Y O N C H I L D L A B O R
43 Ilipat Napakahalagananaunawaanmoangkabuuanngaralinsapagkatangmga natutuhang konsepto ang makatutulong sa iyo upang maisagawa ang inaasahang produkto – ang paggawa ng photo essay. Ngayong nalaman mo na ang mga dapat isaalang-alang sa pagsulat ng photo essay. Nakatitiyak ako na magiging matagumpay ang iyong gagawing produkto. Binabati kita sa matiyaga mong pagsagot sa mga gawain na inilaan sa mga araling ito. Inaasahan na ang lahat ng mahahalagang konsepto na iyong natutuhan sa araling ito ay makatutulong sa pag-unawa mo sa mga kasunod pang aralin. Photo Essay (Sanaysay ng Larawan) – Isang koleksiyon ng mga imahe na inilagay sa isang partikular na pagkakasunod-sunod upang ipahayag ang mga pangyayari, mga damdamin, at mga konsepto sa pinakapayak na paraan. Mga Dapat Tandaan sa Pagbuo ng Photo Essay: 1. Maghanap ng isang paksa na ayon sa iyong interes. 2. Magsagawa ng pananaliksik bago isagawa ang photo essay. 3. Hanapin ang “tunay na kuwento.” Matapos ang pananaliksik, maaari munang matukoy ang anggulo na gusto mong dalhin ang iyong kuwento kahit na ang bawat ideya ng kuwento ay pareho. Ang pangunahing mga dahilan ng bawat larawan ay nararapat na lumikha ng isang kapani-paniwala at natatanging kuwento. 4. Ang kuwento ay binuo upang gisingin ang damdamin ng mambabasa. Pinakamahusay na paraan upang ikonekta ang iyong sanaysay larawan sa madla ay ang mga damdamin nakapaloob sa kuwento at gamitin ito sa mga larawan. 5. Pagpasyahan ang mga kukunang larawan. Magsimula sa paglikha ng isang listahan ng mga kuha para sa kuwento. Ang bawat “shot” ay tulad ng isang pangungusap sa isang kuwento sa isang talata. Maaari kang magsimula sa 10 “shots.” Ang bawat “shot” ay dapat bigyang-diin ang iba’t ibang mga konsepto o emosyon na maaaring pinagtagpi kasama ng iba pang mga larawan. Magkakaroon ng paligsahan ang inyong dibisyon para sa pagbuo ng photo essay tungkol sa iba’t ibang isyu na kinakaharap ng alinman sa mga bansa sa Mediterranean. Nagkataon naman na isa ka sa mga mag-aaral na nakarating sa isa sa mga bansa nito dahil sa programa ng Kagawaran ng Edukasyon na exchange student. Bumuo ka ng photo essay tungkol sa isang isyu sa bansang pinuntahan mo. Batay sa pamunuan na nangangasiwa sa paligsahan, ang photo essay ay tatayain batay sa sumusunod na pamantayan: Pamanatayan 5 4 3 2 1 A. Tumalakay sa isang kalagayang panlipunan B. Pagkilala sa kultura ng bansa C. Paglalahad ng pananaw o kaisipan D. Pagsunod sa balangkas ng isang sanaysay INTERPRETASYON 15 – 20 Napakahusay 10 – 14 Mahusay 6 – 9 Katamtamang husay 1 – 5 Kailangan pa ng pagsasanay
44 Matapos mong pag-aralan ang isa sa mga sanaysay mula sa Greece, ikaw ay gagabayan naman ng mga mensaheng matututuhan sa akdang pampanitikan na umaakay sa tao sa matuwid na landas ng buhay – ang parabula. Sinasabing ito ay natagpuan sa kauna-unahang mga taon sa mundo at nabuhay sa mayamang wika ng mga taga-Silangan. Ang salitang ito ay buhat sa salitang Griyego na parabole na nangangahulugang pagtatabihin ang dalawang bagay upang pagtularin. Gumagamit ito ng Tayutay na Pagtutulad at Metapora upang bigyang-diin ang kahulugan. Ang Syria ay isang bansa sa Timog Kanlurang Asya. Nasa hangganan ng Lebanon, Israel, Jordan, Iraq at Turkey. Sa Ingles, ang pangalan “Syria” ay dating magkasingkahulugan sa Levant (kilala sa Arabic bilang al-sham) habang sumasaklaw sa mga modernong estado ang katatagpuan ng ilang mga sinaunang kaharian at imperyo. (wikipedia.org). Ang Aralin 1.3 ay naglalaman ng parabulang pinamagatang “Ang Tusong Katiwala” mula sa Bagong Tipan. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga piling pang-ugnay sa pagsasalaysay – pagsisimula, pagdadaloy ng pangyayari at pagwawakas na makatutulong upang maunawaan mo ang mensaheng nakapaloob dito. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makasusulat ng tuntunin kung paano magiging isang huwarang kabataan sa daigdig na batay sa sumusunod na pamantayan: a.) nasusunod ang pamantayan sa paggawa ng tuntunin; b.) nakaugnay sa layon ang tuntuning nabuo, c) nagtataglay ng holistikong dulog na saklaw ang lahat ng kabataan, at d) nagtataglay ng payak na salita ngunit madaling maunawaan at sundin na mga tuntunin. Pagkatapos ng araling ito, inaasahang masasagot mo ang mga pokus na tanong na: Bakit mahalagang maunawaan at mapahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan? At paano nakatutulong ang mga pang-ugnay sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensaheng nakapaloob dito? Aralin 1.3 Panimula A. Panitikan: Ang Tusong Katiwala Parabula mula sa Syria B. Gramatika at Retorika: Mga Piling Pang-ugnay sa Pagsasalaysay (Pagsisimula, Pagpapadaloy ng Pangyayari, Pagwawakas) C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay
45 Tuklasin Batid ko na may ideya ka na sa araling ito. Subukin nating alamin kung ang iyong mga ideya ay tumutugon sa mga konseptong saklaw ng aralin sa bahaging ito at masagot ang pokus na tanong na: Bakit mahalagang maunawaan at mapahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan? Simulan natin sa pamamagitan ng gawain na susukat sa lawak ng iyong Kaalaman. GAWAIN 1: Larawan ng Buhay Marahil ay batid mo na ang kahalagahan ng mensahe o mahahalagang kaisipang dapat mabatid sa anumang uri ng babasahin. Suriin mo ang kasunod na mga larawan. Pagkatapos, sagutin ang kasunod na mga tanong sa iyong sagutang papel. 1. Ano ang ipinakikita ng bawat larawan? 2. Anong makabuluhang mensahe ang hatid ng bawat larawan? 3. Paano makatutulong ang mensaheng nakapaloob sa larawan sa ugali ng isang tao? Pangatuwiranan ang sagot. 4. Maliban sa sinuring mga larawan, magbigay ng iba pang sitwasyong nagpapamalas/kakikitaan ng kagandahang-asal. GAWAIN 2: Bawat Pangyayari, Mahalaga Basahin ang akda at itala sa kasunod na talahanayan ang bahaging para sa iyo ay naglalahad ng katotohanan, kabutihan, at kagandahang-asal ng isang tao. Puasa: Pag-aayunong Islam Halaw sa Ingles na isinalin sa Filipino ni Elvira Estravo Nag-aayuno ang mga Muslim. Tinatawag itong Puasa ng mga Muslim sa Pilipino at Saum sa Arabic. Ginagawa ito upang tupdin ang turo ng Qur’an na nagsasaad ng ganito: “Kayo na naniniwala! Ang pag-aayuno ay iniuutos sa inyo at inutos din sa mga nauna sa inyo, upang inyong matutuhan ang disiplina sa sarili.” Yugto ng Pagkatuto
46 Ang puasa ay isang ganap na pag-aayuno sa pagkain, pag-inom, kasama na ang ano mang masasamang gawi laban sa kapwa mula sa pagsikat ng araw hanggang sa paglubog nito. Hinihinging mag-ayuno ang mga Muslim sa loob ng 29 hanggang 30 araw ng Ramadam, ang ikasiyam na buwan sa kalendaryong Islam. Napili ang buwang ito dahil dito nangyari ang unang paghahayag ng Qur’an kay Propeta Mohammad, sa kuweba ng Hira. Kinahapunan ng unang araw ng Ramadan, mga bandang ikaanim ng hapon, sama-sama o grupo-grupong naliligo ang mga Muslim bilang paglilinis at bilang paghahanda sa puasa. Ang araw na ito’y tinatawag na peggang ng mga taga- Maguindanao. Naghahanda ng kanduli o pagkain ang bawat bahay. Kung minsan, ang mga pagkain sa iba’t ibang bahay ay dinadala sa mosque at ipinakakain sa mga naroon. Ang kanduli at paliligo ang simula ng gawaing Ramadan sa loob ng 29 hanggang 30 araw batay sa paglitaw ng bagong buwan. Sa pagitan ng ikatlo at ikaapat ng umaga o bago sumikat ang araw, ang bawat Muslim na may kakayahang mag-ayuno ay kumakaing mabuti ng almusal na tinatawag na saul. Pagkakain ng saul o kaya’y bago sumikat ng araw, lahat ng uri ng pagkain, maiinom o ano mang dadaan sa bibig ay ipinagbabawal. Pagkakain, maaaring bumalik sa pagtulog o magbasa ng Qur’an. Ipinagpapatuloy ang araw-araw na gawain sa panahong ito ng puasa. Ang ila’y umuuwi nang maaga sa bahay o nagtitipon sa mosque kasama ang mga kaibigan, nagbabasa ng Qur’an o nag-uusap ukol sa relihiyon. Mahigpit na ipinagbabawal ang pagtsitsimis. Ang pag-aayuno ay natitigil paglubog ng araw. Sa ilang pagkakataon, ang pagtigil ng pag-aayuno ay ginagawa sa bahay ng datu o sinuman sa komunidad na boluntaryong maghahanda ng pagkain. Tinatawag na pembuka ang paghahandang ito. - Mula sa Hiyas ng Lahi 9, Vibal Publishing House, 2013 Katotohanan Kabutihan Kagandahang Asal GAWAIN 3: Isalaysay ang Nangyari Gamit ang story frame, isalaysay ang mahahalagang pangyayaring nagaganap sa panahon ng pag-aayuno o puasa. Sikaping makagamit ng angkop na piling pang- ugnay sa pagsasalaysay tulad ng unang, sunod, saka, sumunod na araw, sa dakong huli. STORY FRAME KUWADRO 1 (Pagsisimula) KUWADRO 2 (Pagpapadaloy ng Pangyayari) KUWADRO 3 (Pagwawakas)
47 Inaasahan ko na nagkaroon ka ng pagpapahalaga at pag-unawa sa binasang parabula at kung paano nakatutulong ang pang-ugnay sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensahe ng parabula. Maaari mo nang ipagpatuloy ang pag-aaral! Linangin Sa bahaging ito, basahin mo ang isa pang halimbawa ng parabula. Nais kong bigyan mo ng pansin ang pagkakahabi ng mga pangyayari upang masagot mo ang pokus na tanong na: Bakit mahalagang maunawaan at mapahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan? Ang Tusong Katiwala (Lukas 16:1-15) Philippine Bible Society 1) Nagsalita uli si Hesus sa kaniyang mga alagad, “May taong mayaman na may isang katiwala. May nagsumbong sa kaniyang nilulustay nito ang kaniyang ari-arian. 2) Kaya’t ipinatawag niya ang katiwala at tinanong, ‘Ano ba itong naririnig ko tungkol sa iyo? Ihanda mo ang ulat ng iyong pangangasiwa sapagkat tatanggalin na kita sa iyong tungkulin.’ 3) Sinabi ng katiwala sa kanyang sarili, ‘Ano ang gagawin ko? Aalisin na ako ng aking amo sa pangangasiwa. Hindi ko kayang magbungkal ng lupa; nahihiya naman akong magpalimos. 4) Alam ko na ang aking gagawin! Maalis man ako sa pangangasiwa ay may tatanggap naman sa akin sa kanilang tahanan. 5) Isa-isa niyang tinawag ang mga may utang sa kaniyang amo. Tinanong niya ang una, ‘Magkano ang utang mo sa aking amo?’ 6) Sumagot ito, ‘Isandaang tapayang langis po.’ ‘Heto ang kasulatan ng iyong pagkakautang. Dali! Maupo ka’t palitan mo, gawin mong limampu,’ sabi ng katiwala. 7) At tinanong naman niya ang isa, ‘Ikaw, gaano ang utang mo?’ Sumagot ito, ‘Isandaang kabang trigo po.’ ‘Heto ang kasulatan ng iyong pagkakautang,’ sabi niya. ‘Isulat mo, walumpu.’ 8) Pinuri ng amo ang tusong katiwala dahil sa katalinuhang ipinamalas nito. Sapagkat ang mga makasanlibutan ay mas mahusay gumawa ng paraan kaysa mga maka-Diyos sa paggamit ng mga bagay ng mundong ito. 9) At nagpatuloy si Hesus sa pagsasalita, “Kaya’t sinasabi ko sa inyo, gamitin ninyo ang kayamanan ng mundong ito sa paggawa ng mabuti sa inyong mga kapwa upang kung maubos na iyon ay tanggapin naman kayo sa tahanang walang hanggan. 10) Ang mapagkakatiwalaan sa maliit na bagay ay mapagkakatiwalaan din sa malaking bagay; ang mandaraya sa maliit na bagay ay mandaraya rin sa malaking bagay. 11) Kaya kung hindi kayo mapagkakatiwalaan sa mga kayamanan ng mundong ito, sino ang magtitiwala sa inyo ng tunay na kayamanan? 12) At kung hindi kayo mapagkakatiwalaan sa kayamanan ng iba, sino ang magbibigay sa inyo ng talagang para sa inyo? Alam mo ba na... ang parabula ay maikling salaysay na nagtuturo ng kinikilalang pamantayang moral na karaniwang batayan ng mga kuwento ay nasa Banal na Kasulatan? Realistiko ang banghay at ang mga tauhan ay tao. Ang mga parabula ay may tonong mapagmungkahi at maaaring may sangkap ng misteryo. - Mula sa Elements of Literature nina Holt et. al. 2008. Texas, USA
48 13) “Walang aliping maaaring maglingkod nang sabay sa dalawang panginoon sapagkat kamumuhian niya ang isa at iibigin ang ikalawa, paglilingkuran nang tapat ang isa at hahamakin ang ikalawa. Hindi kayo maaaring maglingkod ng sabay sa Diyos at sa kayamanan.” 14) Nang marinig ito ng mga Pariseo, kinutya nila si Jesus sapagkat sakim sila sa salapi. 15) Kaya’t sinabi niya sa kanila, “Nagpapanggap kayong matuwid sa harap ng mga tao, ngunit alam ng Diyos ang nilalaman ng inyong mga puso. Sapagkat ang itinuturing na mahalaga ng mga tao ay kasuklam-suklam sa paningin ng Diyos. GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Bigyang-puna ang estilo ng may-akda batay sa salita at ekspresiyong ginamit sa pamamagitan ng pagkilala sa damdaming ipinahahayag sa bahagi ng parabula. Hanapin sa loob ng kahon ang damdaming angkop sa pahayag. 1. “May taong mayaman na may isang katiwala. May nagsumbong sa kaniyang nilulustay nito ang kaniyang ari-arian.” 2. “Ano ba itong naririnig ko tungkol sa iyo? Ihanda mo ang ulat ng iyong pangangasiwa sapagkat tatanggalin na kita sa iyong tungkulin.” 3. “Ano ang gagawin ko? Aalisin na ako ng aking amo sa pangangasiwa. Hindi ko kayang magbungkal ng lupa; nahihiya naman akong magpalimos.” 4. “Kaya’t sinasabi ko sa inyo, gamitin ninyo ang kayamanan ng mundong ito sa paggawa ng mabuti sa inyong mga kapwa upang kung maubos na iyon ay tanggapin naman kayo sa tahanang walang hanggan.” 5. “At kung hindi kayo mapagkatiwalaan sa kayamanan ng iba, sino ang magbibigay sa inyo ng talagang para sa inyo?” GAWAIN 5: Pag-unawa sa Akda Sagutin ang mga tanong sa sagutang papel. 1. Ipaliwanag ang suliraning kinakaharap ng katiwala. 2. Ano ang nais patunayan ng katiwala nang bawasan niya ang utang ng mga taong may obligasyon sa kaniyang amo? 3. Kung ikaw ang may-ari ng negosyo, kukunin mo ba ang ganitong uri ng katiwala para sa iyong negosyo? 4. Paano mo maiuugnay ang pangyayari sa parabula sa mga pangyayari sa kasalukuyan? Patunayan ang sagot. 5. Kung ikaw ang amo, ano ang iyong gagawin kung mabalitaan mong nalulugi ang iyong negosyo dahil sa paglustay ng iyong katiwala? 6. Sa iyong palagay, ano ang pangunahing mensahe ng parabula? 7. Paano nakatutulong sa buhay ng tao ang mga mensaheng ibig ipahatid ng binasang parabula? 8. Saang bahagi ng parabula mababatid ang mensahe? 9. Paano nakatulong ang bawat bahagi ng parabula sa pagpapalutang ng mensahe nito? Patunayan. lungkot galit panghihinayang pagtataka pagkaawa pag-aalinlangan
49 10. Ano ang katangian ng parabulang binasa sa ibang akdang pampanitikan? Gamitin ang dayagram sa pagsagot. GAWAIN 6: Mga Bahagi… Suriin Ang parabula ay naglalahad ng makatotohanang pangyayari na naganap. Nagsisilbing patnubay at lumilinang sa mabuting asal ang aral na mapupulot dito. Ang mensahe ng parabula ay isinulat sa patalinghagang pahayag. Gamit ang grapikong presentasyon, suriin ang mga pangyayari sa parabula batay sa nilalaman, kakanyahan at elemento. GAWAIN 7: Ugnayang Pangyayari Kopyahin ang tsart sa kuwaderno at isulat ang mga pangyayari na maaaring iugnay sa sariling karanasan o tunay na buhay. Pangyayari sa Parabula Pangyayari sa sariling karanasan Binabati kita sa sipag at tiyaga na iyong ipinakita sa mga gawaing ito. Ang susunod mo namang babasahin ay isang tekstong nagsasalaysay. Unawain ang nilalaman nito at bigyang pansin ang mensahe upang mapahalagahan ito bilang isang akdang pampanitikan. Parabula Nilalaman Elemento Kakanyahan Parabula Katangian Patunay
50 Mensahe ng Butil ng Kape “The Story of a Carrot, Egg, and a Coffee Bean” (Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo) Isang araw, habang nagbubungkal ng lupa ang magsasaka, narinig niyang nagmamaktol ang kaniyang anak na lalaki. Narinig nitong binabanggit ng kaniyang anak ang hirap at pagod na nararanasan sa pagsasaka at pagbubungkal ng bukirin. Ayon pa sa anak , nararamdaman niya na hindi makatarungan ang kaniyang buhay dahil sa hirap na nararanasan niya. Sa pagkakataong iyon, tiningnan ng ama ang anak at tinawag niya papunta sa kusina. Nilagyan ng ama ang tatlong palayok ng tubig at saka isinalang sa apoy. Walang narinig na ano mang salitaan sa mga oras na yaon. Hinayaan lamang nila ang nakasalang na mga palayok. Hindi nagtagal, kumulo ang tubig. Sa unang palayok , inilagay ng ama ang carrot. Sa pangalawa naman ay mga itlog. Sa panghuli, butil ng kape ang inilahok. “Sa tingin mo, ano ang maaaring mangyari sa carrot, itlog at butil ng kape na aking inilahok?” tanong ng ama. “Maluluto?” kibit-balikat na tugon ng anak. Makalipas ang dalawampung minuto, inalis ng ama ang mga baga at pinalapit ang anak sa mga palayok. “Damhin mo ang mga ito,” hikayat ng ama. “Ano ang iyong napuna?” bulong ng ama. Napansin ng anak na ang carrot ay lumambot. Inutusan naman siya ng ama na kunin ang itlog at hatiin ito. Matapos mabalatan ang itlog, napansin niya na buo at matigas na ito dahil sa pagkakalaga. “Higupin mo ang kape,” utos ng ama. “Bakit po?” nagugulumihanang tanong ng anak. Nagsimulang magpaliwanag ang ama tungkol sa dinaanang proseso ng carrot, itlog, at butil ng kape. Pare-pareho itong inilahok sa kumukulong tubig subalit iba-iba ang naging reaksiyon. Ang carrot na sa una ay matigas, malakas, at tila di matitinag subalit matapos mailahok sa kumukulong tubig ay naging malambot na kumakatawan sa kahinaan. Ang itlog na may puti at manipis na balat bilang proteksiyon sa likidong nasa loob nito, ay naging matigas matapos mapakuluan. Samantala, ang butil ng kape nang ito ay mailahok sa kumukulong tubig ay natunaw ngunit kapalit nito ay karagdagang sangkap na magpapatingkad dito. “Alin ka sa kanila? tanong ng ama sa anak. “Ngayon, nais kong ikintal mo ito sa iyong isipan, ang kumukulong tubig ay katumbas ng suliranin sa buhay. Kapag ito ay kumatok sa ating
51 pinto, paano ka tutugon? Ikaw ba ay magiging carrot, itlog o butil ng kape?” usal ng ama. “Ikaw ba ay magiging carrot na malakas sa una subalit nang dumating ang pagsubok ay naging mahina? O kaya naman ay magiging tulad ng itlog na ang labas na balat ay nagpapakita ng kabutihan ng puso subalit nabago ng init ng kumukulong tubig? Ang itlog ay nagpapaalala na minsan may mga taong sa una ay may mabuting puso subalit kapag dumaan ang pagsubok tulad ng sigalot sa pamilya o mga kaibigan, sila ay nagkakaroon ng tigas ng kalooban upang hindi igawad ang kapatawaran sa nagkasala. O maging tulad ka kaya ng butil ng kape na nakapagpabago sa kumukulong tubig? Kapuna-puna na sa tulong ng butil ng kape, nadagdagan ng kulay at bango ang kumukulong tubig,” paliwanag ng ama. “Kung ikaw ay tulad ng butil ng kape, ikaw ay magiging matatag sa oras ng pagsubok. Higit sa lahat, ikaw mismo ang magpapabago sa mga pangyayari sa paligid mo,” dagdag na paliwanag ng ama. “Paano mo ngayon hinaharap ang mga suliranin sa iyong buhay?” Ikaw ba ay sumusunod lamang sa kung ano ang idinidikta ng sitwasyon o nagsusumikap kang maging matatag sa harap ng mga pagsubok. Gayundin, patuloy ka rin bang lumilikha ng positibong pagbabago na dulot ng di magagandang pangyayari? “Kaya anak, ikaw ba ay carrot , itlog, o butil ng kape?” tanong muli ng ama. Ngumiti ang anak, kasunod ang tugon – “ako ay magiging butil ng kape…” katulad mo mahal na ama. - Mula sa Elements of Literature nina Holt et. al. 2008. Texas, USA GAWAIN 8: Pag-unawa sa Nilalaman Sagutin ang mga tanong. 1. Paghambingin ang butil ng kape sa carrot at itlog nang ang mga ito ay inilahok sa kumukulong tubig. 2. “Pare-pareho itong inilahok sa kumukulong tubig subalit iba-iba ang naging reaksiyon.” Paano mo maiuugnay ang pahayag na ito sa buhay ng tao? 3. Mabisa ba ang naging representasyon ng ama upang magkaroon ang anak ng maliwanag na pananaw sa kahirapang kanilang kinakaharap? Patunayan. 4. Kung ikaw ang anak, paano mo haharapin ang hirap ng buhay? 5. Bigyang-kahulugan ang sinisimbolo ng butil ng kape sa kuwento. GAWAIN 9: Sino Ako? Magsalaysay ng pangyayari sa buhay mo na may kaugnayan sa naging kalagayan ng mga tauhan sa binasang kuwento. Magtala ng natutuhang mensahe sa pangyayari sa buhay. Gamitin ang kasunod na grapikong presentasyon sa pagsasalaysay ng mga pangyayari.
52 Magaling! Batay sa mga naunang gawain, napaunlad mo ang iyong pag-unawa kung bakit mahalagang unawain at pahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan. Higit na magiging madali ang pagsasalaysay ng mga pangyayari kaugnay ng mensaheng natutuhan sa binasang akda kung mabisa mong magagamit ang mga pang-ugnay. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika • Sa pagsasalaysay, gumamit ng mga pang-ugnay na nagdaragdag o nag-iisa- isa ng mga impormasyon o pangyayari. Bigyang-pansin ang mga salitang may salungguhit upang higit itong maunawaan. • Kabilang din sa pagsasalaysay ang pagpapahayag ng resulta o maaaring kinalabasan ng pangyayari. Unang lumaban si Sulayman sa halimaw na umalipin sa mga kaawa-awang taga- Maguindanao. Sa dakong huli si Indarapatra ang nagwagi sa laban sa mga halimaw. Sa madaling sabi, nailigtas nina Indarapat at Sulayman ang mga taga-Maguindanao. May pagsusulit bukas si Boboy kaya hindi siya mapakali “O, bakit anong problema?” ang pansin ng kaniyang nanay. “Para kang sinisilihan sa puwit, a! Nahihilo tuloy ako sa iyo. Bakit nga ba?” “E, Ma, may test ho kasi ako sa Math bukas,” nagkakamot ng ulong sagot ni Boboy. “O, e ano nga problema? Kung nag-aaral kang mabuti tiyak na magiging madali sa iyo ang test mo.” “E, ‘yon nga ho ang problema, Ma. Hindi ho kasi ako nag-aral ng ilang araw na. “Dahil ho kay Jenny, ang sarap kasi niyang kausap sa telepono.” “Hayun! Dahil sa kalokohan mo’y babagsak ka. Ba, maliban na lang kung mag-aaral kang mabuti, tiyak na maipapasa mo ang kahit anong test.” “Lagot, nasermonan na tuloy ako!” at lalong napakamot na lamang sa ulo si Boboy. Ako bilang... MENSAHE PANGYAYARI PANGYAYARI PANGYAYARI
53 Suriin ang maikling pagsasalaysay: Pasalita man o pasulat, nakatutulong sa pag-unawa ng mensahe ng isang diskurso ang paggamit ng mga salitang nagsasama-sama o nag-uugnay ng isang ideya sa mga kasunod na ideya. Tinatawag sa Ingles na cohesive devices ang ganitong salita. Sa komunikatibong gramatikang ito ng wikang Filipino, tinatawag na pang-ugnay ang mga ito. Sa pagkakaroon ng organisadong mga pangyayari sa bawat bahagi, madali ngayong matutukoy ang mensaheng nakapaloob dito. May mga angkop na pang- ugnay na ginagamit sa pagsasalaysay. Tunghayan ang mga nakatalang impormasyon tungkol dito upang mabatid kung paano makatutulong ang mga pang-ugnay sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensaheng nakapaloob sa akdang pampanitikan. Pagsasanay 1: Basahin ang sariling pagsasalaysay batay sa binasang parabula at piliin sa loob ng panaklong ang angkop na pang-ugnay . 1. May nagsumbong sa isang taong mayaman na nilulustay ng kaniyang katiwala ang kaniyang ari-arian (kaya’t, saka) ipinatawag niya ang katiwala at tinanong. 2. (Unang, Pagkatapos) tinawag ng katiwala ang may utang na isandaang tapayang langis. 3. (Saka, Pati) pinaupo at pinapalitan ng limampu ang kasulatan. 4. (Gayon din, dahil sa) ang ginawa sa isa pa. Ginawang walampung kabang trigo mula sa isandaang trigo. 5. (Dahil sa, upang) katalinuhan ng katiwala, pinuri ng amo ang tusong katiwala. Pagsasanay 2: Pumili ng paksa na gagamitin sa pagsulat ng isang kuwento o pangyayari. Salungguhitan ang mga pangatnig na ginamit sa pagsulat. Mga Paksang Pagpipilian: 1. 3. 2. 4. Alam mo ba na... ginagamit sa pagsusunod-sunod ng pangyayari ang mga pang-ugnay o panandang pandiskurso? Narito ang mahahalagang gamit nito: a. Pagdaragdag at pag-iisa-isa ng mga impormasyon Ginagamit ang pang-ugnay sa bahaging ito sa paglalahad ng pagkakasunod- sunod ng mga pangyayari o pag-iisa-isa ng mga impormasyon. Kabilang dito ang mga salitang: pagkatapos, saka, unang, sumunod na araw, sa dakong huli, pati, isa pa, at gayon din. b. Pagpapahayag ng mga kaugnayang lohikal Ginagamit ang pang-ugnay sa bahaging ito ng paglalahad ng dahilan at bunga, paraan at layunin, paraan at resulta maging sa pagpapahayag ng kondisyon at kinalabasan. Kabilang na pang-ugnay sa bahaging ito ang dahil sa, sapagkat at kasi. Samantalang sa paglalahad ng bunga at resulta ginagamit ang pang-ugnay na kaya, kung kaya, kaya naman, tuloy at bunga. Edukasyon Pag-ibig Pamilya Propesyon
54 Pagsasanay 3: Sumulat nang maayos na paliwanag tungkol sa alinman sa mga paksa. Gumamit ng mga pang-ugnay sa puntong pinag-uusapan o paksa. Pumili lamang ng isa. Child Labor tumaas ang bilang Programang K to 12 Inilunsad Epekto ng Pagbabago ng Klima Bullying Act sa Paaralan Pinatupad Teenage Marriage Paggamit ng Social Media sa komunikasyon Pagnilayan at Unawain Bumuo ng mahahalagang konseptong natutuhan sa aralin sa pamamagitan ng pagsagot sa mga tanong gamit ang grapikong presentasyon. 1. Bakit mahalagang unawain at pahalagahan ang mga parabula? Nakatutulong ba ang pag-unawa sa mensahe sa pagkilala sa bansang pinagmulan nito? 2. Paano nakatutulong ang mga pangatnig sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensaheng nakapaloob dito? Parabula Pag-unawaKahalagahan
55 Ilipat Ngayon ang iyong kaalaman ay napagyaman na sa tulong ng sinagutan mong mga gawain. Higit sa lahat, batid kong nakatulong ang araling ito upang tumibay ang iyong pag-unawa sa konsepto at mga elemento ng parabula gayundin ang pagpapahalaga dito bilang isang akdang pampanitikan. Naniniwala akong sapat na ang iyong kaalaman at kasanayan upang maisagawa mo ang inaasahang produkto para sa araling ito. Magagamit mo na ang mga kaalamang iyong natutuhan sa mga araling pampanitikan at panggramatika. Binabati kita sa matiyaga mong pagsagot sa mga gawain na inilaan sa mga araling ito. Sa bahaging ito, inaasahan na ang natutuhang mga konsepto ay makatutulong sa pagtalakay sa kasunod na mga aralin. Magsasagawa ang inyong paaralan ng isang pagpupulong ng lahat ng pangulo klase sa pagpili ng modelo ng kabataan para sa nalalapit na Youth Conference. Bilang kalahok sa nasabing pulong, ikaw ay inaasahang bubuo ng mga tuntunin (moral rules) ng isang huwarang kabataang pandaigdig. Ang nabuong tuntunin ay tatayain sa sumusunod na pamantayan: Mga Pamantayan 4 3 2 1 A. Kaugnay ng paksa ang binuong tuntunin B. Nagtataglay ng wholistic na dulog na saklaw ang Kabataan C. Gumamit ng mga payak na salita at madaling maunawaan D. Nasunod ang pamantayan sa paggawa ng tuntunin INTERPRETASYON 4 – Napakahusay ng pagkakasulat ng tuntunin 3 – Mahusay ng pagkakasulat ng tuntunin 2 – Katamtamang husay ng pagkakasulat ng tuntunin 1 – Kailangan pa ng pagsasanay sa pagsulat ng tuntunin
56 Ang France o French Republic ay isang malayang bansa sa Kanluran ng Europe. Ang France ay pangatlo sa pinakamalaking bansa sa Kanlurang Europe at European Union. Ang kapitolyo ng France ay ang Paris, ang pinakamalaking lungsod ng bansa at sentro ng kultura at komersyo. Katulad ng iba pang bansa sa Mediterranean, mayaman sa panitikan ang France. Ang panitikang ito ang nagsisilbing kanlungan ng kanilang mga sinaunang kaugalian tradisyon, at kultura sa kabuuan. SaAralin1.4,pag-aaralanmoangisangmaiklingkuwentonapinamagatang “Ang Kuwintas.” Uunawain mo upang masalamin sa katauhan ng mga tauhan ang pag-uugali ng mga taong pinanggalingan nito. Huhubugin din ang iyong kasanayan sa paggamit ng panghalip upang ikaw ay makapagsalaysay ng nabuong sariling wakas ng kuwento sa pamamagitan ng story board batay sa sumusunod na pamantayan: a.) nilalaman, b.) pagkamalikhain, at c.) daloy ng kaisipan. Tutuklasin mo kung masasalamin sa katauhan ng mga tauhan sa kuwento ang pag-uugali ng mga taong pinanggalingan ng akda. Gayundin, kung paano magagamit ang panghalip sa mabisang pagsasalaysay. Tayo na at sama-sama nating tawirin ang dagat ng Mediterranean at tuklasin ang kultura ng mga taga-France sa pamamagitan ng kanilang maikling kuwento. Tuklasin Sa sumusunod na gawain, alamin natin kung gaano na kalawak ang iyong kaalaman sa kultura ng iba’t ibang bansa upang sa gayo’y matulungan kitang matuklasan kung masasalamin sa katauhan ng mga tauhan ang pag-uugali ng mga taong pinanggalingan ng akda at paano magagamit ang panghalip bilang panuring sa mga tauhan sa mabisang pagsasalaysay. Aralin 1.4 Panimula A. Panitikan: Ang Kuwintas Maikling Kuwento mula sa France ni Guy de Maupassant B. Gramatika at Retorika: Panghalip Bilang Panuring sa mga Tauhan C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Yugto ng Pagkatuto
57 GAWAIN 1: Hanapin Mo Tukuyin mo kung aling bansa ang nagmamay-ari ng sumusunod na larawan ng kasuotan. Piliin ang iyong sagot mula sa mga bansang nakasulat sa loob ng kahon sa ibaba ng mga larawan. At pagkatapos ilarawan ang kultura ng mga taong nasa larawan batay sa kanilang kasuotan. 1. ____________ 2. ____________ 3. ____________ 4. ____________ 5. ____________ 6. ____________ 7. ____________ GAWAIN 2: Ilarawan Mo Para sa iyo, ano-ano ang katangian ng isang huwarang babae o lalaki? Magbigay ng tatlong katangian at isulat sa loob ng hugis puso. GAWAIN 3: Pangngalan Mo, Palitan Mo Suriin ang kasunod na talata. Mula sa mga salitang nasa loob ng panaklong, piliin ang angkop na panghalip. Ang natural na kagandahan ni Donnalyn ay lalong tumingkad nang 1. (siya’y, ito’y, nito’y) magdalaga. Idagdag pa ang taglay na talino 2. (niya, kaniya, siya). Kaya naman alagang-alaga ni Aling Girlie ang anak. Inaako 3. (nito, niya, siya) ang lahat ng gawaing bahay para hindi masira ang magagandang hubog ng mga daliri ng kaniyang prinsesa. Hindi 4. (ito, siya, niya) tumutulong sa mga gawain sa bukid para hindi umitim ang makinis at maputing balat 5. (nito, niya, dito). Sa kabila ng 6. (kaniyang, kanilang, aming) kahirapan ay iginagapang nilang mag-asawa ang pag-aaral ni Donnalyn sa isang Catholic School sa bayan. a. Thailand c. India e. Greece g. Spain b. France d. Vietnam f. Russia
58 Subalit ni minsan ay hindi nagawang silipin ng ina ang anak sa loob ng paaralan nito. Kabilin-bilinan ni Donnalyn na huwag 7. (siyang, niyang, kaniyang) pupunta roon, higit sa lahat huwag 8. (itong, siyang, niyang) magpapakilalang nanay 9. (niya, nito, siya). Ito’y labis 10. (niyang, kaniyang, siyang) ipinagdaramdam. - Mula sa “Iisang Mata” ni Joselyn Calibara-Sayson Sa susunod na bahagi ng iyong pag-aaral, babasahin mo ang isang maikling kuwento na isang kuwento ng tauhan. Alam mo ba kung ano ang kuwento ng tauhan? Linangin Babasahin mo ngayon at pag-aaralan ang maikling kuwento ng France upang sa gayo’y maunawaan mo kung masasalamin sa katauhan ng mga tauhan ang pag- uugali ng mga taong pinanggalingan ng akda. Ang Kuwintas ni Guy de Maupassant Siya’y isa sa magaganda’t mapanghalinang babae na sa pagkakamali ng tadhana ay isinilang sa angkan ng mga tagasulat. Pumayag siyang pakasal sa isang abang tagasulat sa Kagawaran ng Instruksyon Publiko sapagkat walang paraan upang siya’y makilala, panuyuan, bigyan ng dote, at pakasalan ng isang mayaman at tanyag na lalaki. Pangkaraniwan lamang ang mga isinusuot niyang damit dahil sa hindi niya kayang magsuot ng magagara. Hindi siya maligaya. Sa pakiwari niya’y alangan sa kaniya ang lalaking nakaisang-dibdib sapagkat sa mga babae ay walang pagkakaiba- iba ng katayuan sa buhay. Ang ganda’t alindog ay sapat na upang maging kapantay ng sinumang hamak na babae ang isang babaing nagmula sa pinakadakilang angkan. Ang isang babaing nagbuhat sa karaniwang angkan ay magiging kasinghalaga ng mga maharlika sa pamamagitan ng pinong asal at pag-uugali, pagkakaroon ng pang- unawa sa tunay na kahulugan ng magara at makisig at kakaibang kislap ng diwa. Labis ang kaniyang pagdurusa at paghihinagpis dahil may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na Alam mo ba na... ang kuwento ng tauhan ay isang uri ng kuwentong ang higit na binibigyang-halaga o diin ay kilos o galaw, ang pagsasalita at pangungusap at kaisipan ng isang tauhan? Naglalarawan ito ng iisang kakintalan sa taong inilalarawan o pinapaksa. Kumakatawan siya sa kabuuan ng kuwento sa pamamagitan ng ano mang nangingibabaw na ideya o ng mga kabuluhan sa kuwento. Nangingibabaw rito ang isang masusing pag-aaral at paglalarawan sa tunay na pagkatao ng tauhan sa katha. Maraming paraan ang ginagamit ng may-akda sa paglalarawan ng buong pagkatao ng tauhan. Nasasalig ito sa kaniyang panloob na anyo – ang isipan, mithiin, damdamin, at gayon din sa kaniyang panlabas na anyo – pagkilos at pananalita. Nakatutulong din sa pagpapalitan ng katauhan ang mga pag-uusap ng ibang tauhan sa kuwento tungkol sa kaniya. Ngunit sa pamamagitan na rin ng tauhan nagkakaroon ng pinakamabisang paglalarawan ng katauhan at maipakikita ito sa kaniyang reaksiyon o saloobin sa isang tiyak na pangyayari.
59 maidudulot ng salapi. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan. Ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan, ang nakaaawang anyo ng mga dingding, ang mga kurtinang sa paningin niya ay napakapangit. Malimit na sa pagmamasid niya sa babaing Briton na siyang gumaganap ng ilang abang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama siya ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso kapag naiisip ang mga pangarapniyasabuhaynahindiyatamagkakaroonngkatuparan.Naglalarosakaniyang balintataw ang anyo ng tahimik na tanggapang nasasabitan ng mamahaling kurtina, pinaliliwanag ng matatangkad na kandilerong bronse at may nagtatanod na dalawang naglalakihang bantay na dahil sa init ng pugon ay nakatulog na sa dalawang malaking silyon. Naiisip niya ang mahahabang bulwagang nagagayakan ng mga sedang tela ng unang panahon na nagsisilbing palamuti, mga mamahaling kasangkapan na ang mga hiwaga at kababalaghan ay walang kapantay na halaga, mga silid-bihisang marangya at humahalimuyak sa bango, mga taong tanyag na pinagmimithing makilala ng balana at makikisig na ginoong pinananabikang karinggan ng papuri at pinaglulunggatian ng kababaihan. Sa hapunan, sa tuwing uupo siya kaharap ang asawa sa harap ng mesang nalalatagan ng isang kayong pansapin na tatlong araw nang ginagamit ay iba ang laman ng kaniyang kaisipan. Kahit na naririnig niya ang malugod na pagsasabi ng asawa pagkabukas ng supera ng “A, ang masarap na potau-feu! Aywan nga ba kung may masarap pa riyan!” Ang nasa isip niya sa mga gayong sandali ay ang nakakainggit na masarap na hapunan, ang mga nagkikinangang kubyertos at ang marangyang kapaligiran. Kaagad na naiisip din niya ang mga malinamnam na pagkaing nakalagay sa magagandang pinggan. Naiisip din niya ang mga papuring ibinubulong sa kaniya na kunwari’y hindi niya napapansin ngunit sa katotohanan ay nakakikiliti sa kaniyang damdamin samantalang nilalasap niya ang malinamnam na mamula-mulang laman ng isda o kaya’y pakpak ng pugo. Sa pakiwari niya’y iniukol siya ng tadhana na magkaroon ng mga bagay na lubhang malapit sa kaniyang puso katulad ng magagarang damit at mga hiyas ngunit wala siya ng mga iyon. Labis ang pagmimithi niyang masiyahan siya, maging kahali- halina, kaibig-ibig, maging tampulan ng papuri at pangimbuluhan ng ibang babae. May isang naging kaklase siya sa kumbento na naging kaibigan niya. Mayaman iyon. Dati’y malimit niyang dalawin ang kaibigan ngunit nitong mga huling araw ay iniwasan na niyang dumalaw roon sapagkat lalo lamang tumitindi ang kapighatiang kaniyang nadarama sa kaniyang pag-uwi pagkatapos ng pagdalaw. Isang gabi’y masayang dumating ang kaniyang asawa. Buong pagmamalaking iniabot sa kaniya ang hawak na malaking sobre. “Para sa iyo ito,” ang sabi sa kaniya. Kaagad niyang inabot ang sobre at nagmamadaling pinunit ang dulo nito. Nabasa niya ang nakalimbag na mga salitang: “Malugod na inaanyayahan ng Ministro ng Instruksyon Publiko at ni Gng. George Ramponneau sina G. at Gng. Loisel sa isang kasayahang idaraos sa palasyo ng Ministeryo sa Lunes ng gabi, Enero 18.” Sa halip na matuwa na siyang inaasahan ng lalaki ay padabog na inihagis ng kaniyang asawa sa ibabaw ng mesa ang paanyaya. Bumubulong na sinabing ano ang gagawin niya rito. “Mahal, akala ko’y ikatutuwa mo ang pagkakakuha ko sa paanyaya. Nais ko lamang na malibang ka, kailanma’y hindi ka nakapaglilibang at naisip kong ito’y isang mabuting pagkakataon para sa iyo. Nagnanais makadalo ng lahat kaya’t lubha akong nahirapang makakuha ng paanyaya. Matataas na tao sa pamahalaan ang
60 inanyayahan at dadalo. Piling-pili lamang ang mga panauhin. Hindi sila nagbigay ng maraming paanyaya sa mga tagasulat.” Pagalit na pinagmasdan ng babae ang asawa at payamot na sinabing, “Ano ang isasampay ko sa aking likod?” Naging pauntol-untol ang sagot ng lalaki dahil sa hindi niya kaagad naisip iyon. “Para sa akin ay maganda ang damit mong isinusuot kung pumapasok tayo sa teatro kaya maaari na iyon.” Nagulumihanang napahinto ang lalaki nang makita niyang umiiyak ang asawa. Naitanong niya kung ano ang nangyayari rito. Pinagsikapan ng babaing mapaglabanan ang paghihinagpis at nang huminahon na siya’y sumagot, “Wala! Wala akong damit na maisusuot kaya hindi ako makadadalo sa kasayahang iyan. Ipamigay mo na lang ang paanyaya sa isa mong kasamahan na may nakahandang damit na isusuot ang asawa.” Walang malamang gawin ang lalaki, pagkuwa’y nangusap sa asawa, “Hintay, Mathilde, tingnan muna natin. Sa palagay mo’y magkano ang magiging halaga ng isang bestidong magiging kasiya-siya sa iyo at maaari mo pang gamitin sa mga ibang pagkakataon?” Nag-isip sumandali si Mathilde. Mabilisang gumawa siya ng pagtataya kung magkano ang maaari niyang hinging halaga sa matipid na asawa nang hindi masindak ito at tumanggi. Nag-aatubili siyang sumagot ng “Hindi ko natitiyak ang halaga, ngunit sa palagay ko’y maaari na ang apat na raang prangko.” Natigilan sumandali ang lalaki at bahagyang namutla sapagkat ang natitipon niyang gayong halaga ay ipambibili niya ng isang baril na pang-ibon. Binabalak niyang mamaril ng ibon sa Kapatagan ng Nanterre sa darating na tag-araw. Sasama siya sa ilang kaibigang dati nang namamaril ng mga ibon doon. Gayunpaman ay sinabi niya sa asawa, “Ayos na, ibibigay ko sa iyo ang apat na raang prangko. Bumili ka ng isang bestidong maganda.” Malapit na ang araw ng sayawan ngunit waring malungkot si Mathilde, hindi siya mapalagay at tila may suliraning gumugulo sa isipan. Nakahanda na ang bestidong kaniyang gagamitin. Napansin ito ng lalaki at isang gabi’y inusisa ang asawa. “Magtapat ka sa akin, anong nangyayari sa iyo? Tatlong araw nang kakaiba ang kilos mo.” Payamot na sumagot ang babae, “Mabuti pa kaya’y huwag na akong dumalo sa sayawan. Wala man lamang akong maisusuot kahit isang hiyas. Magmumukha akong kaawa-awa.” “Usong-uso ang mga sariwang bulaklak sa ganitong panahon. Maaaring iyon ang isuot mo. Sapat na ang sampung prangko upang makabili ka ng dalawa o tatlong alehandriya.” Waring hindi sang-ayon ang babae at ang sabi, “Hindi! Wala nang kahabag- habag na kalagayan kung hindi magmukhang maralita sa gitna ng mga babaing maykaya sa buhay.” Napabulalas ang lalaki. “Napakahangal mo! Bakit hindi mo hanapin ang kaibigan mong si Madame Forestier. Humiram ka ng ilang hiyas sa kaniya. Hindi ka niya marahil tatanggihan dahil sa matalik mo siyang kaibigan.” Napasigaw sa tuwa si Mathilde, “Oo nga, hindi ko naalaala ang aking kaibigan.” Nagtungo kinabukasan sa kaibigan si Mahtilde. Ipinagtapat niya rito ang
61 kaniyang problema. Tinungo ni Madame Forestier ang taguan ng kaniyang mga hiyas at kinuha mula rito ang isang kahon. Binuksan ang kahon at pinamili ang kaibigan, “Mamili ka, mahal.” Ang una niyang nakita’y ang ilang pulseras, ang sumunod ay isang kuwintas na perlas at pagkaraan ng isang krus na Benesiyanong ginto na may mahahalagang bato at talagang kahanga-hanga ang pagkakayari. Sinubok niyang isuot ang hiyas sa harap ng salamin, nagbabantulot siya at hindi mapagpasyahan kung ang mga iyon ay isasauli o hindi. Paulit-ulit siyang nagtatanong sa kaibigan, “Wala ka na bang iba pa?” “Aba, mayroon pa! Mamili ka, hindi ko alam kung alin ang ibig mo.” Walang ano-ano’y may napansin siyang isang kahong nababalot ng itim na satin, nasa loob nito ang isang kuwintas na diyamante na lubhang kahanga-hanga. Sumasal ang tibok ng kaniyang puso at nanginginig ang mga kamay na dinampot ang kuwintas. Isinuot niya ang kuwintas sa ibabaw ng kaniyang damit na may kataasan ang pinakaleeg. Mahabang sandaling nalunod siya sa kaligayahan sa pagmamalas sa sariling alindog sa salamin. Pagkaraan ay nag-uulik-ulik siyang nagtanong, “Ipahihiram mo ba ito, ito lamang?” “Oo, mangyari pa?” Mahigpit na niyakap ni Mathilde ang kaibigan, pinupog ng halik at maligayang nagpaalam dito. Sumapit ang inaasam niyang araw ng sayawan. Nagtamo ng malaking tagumpay si Madame Loisel. Nahigitan niya ang lahat ng mga babae sa ganda, sa rangya, at sa pagiging kahali-halina kaya palagi siyang nakangiti dahil sa nag- uumapaw sa puso ang kaligayahan. Napako sa kaniya ang paningin ng kalalakihan at gumawa sila ng paraan upang makilala si Mathilde. Ninais siyang makasayaw ng lahat ng kagawad ng gabinete. Nag-ukol sa kaniya ng pansin pati ang ministro. Buong pagkahaling siyang nakipagsayaw, lasing na lasing sa kaluwalhatian ng tagumpay na tinamo sa pamumukod ng kaniyang kagandahan. Tila siya lumulutang sa ulap dahil sa paghanga ng lahat sa kaniya na napakatamis at walang katumbas sa puso ng isang babaing katulad niya. Mag-iikaapat na ng madaling araw nang silang mag-asawa ay umuwi. Hatinggabi pa lamang, ang asawa niya kasama ng tatlong lalaking ang mga asawa’y nagpapakalunod din sa kaligayahan, ay nakatulog na sa isang maliit na tanggapan. Ibinalabal ng asawa sa balikat ni Mathilde ang isang abang pangginaw na ginagamit ng mga karaniwang tao, isang pangginaw na nakapupusyaw sa karangyaan ng pananamit ni Mathilde. Dinamdam niya ang pagkakaroon ng abang pangginaw at ninais niyang makatalilis agad upang hindi siya maging kapansin-pansin sa ibang babaing dumalo na nagsisipagsuot ng mamahalin nilang balabal. Pinigil siya ng lalaki, “Hintayin mo ako rito sandali, sisipunin ka sa labas. Tatawag ako ng sasakyan.” Ngunit hindi niya pinansin ang asawa at nagdudumali siyang nanaog sa hagdanan. Hindi sila nakakita ng sasakyan sa lansangan at sila’y nagsimulang maghanap. Tinahak nila ang daang patungo sa pampang ng ilog Seine. Kapwa sila kumikinig sa ginaw at pinanawan na ng pag-asang makakita pa ng kanilang masasakyan. Sa wakas ay nakatagpo sila sa daungan ng isa sa matatandang dokar na dahil sa ikinahihiya ang karalitaan sa liwanag ng araw ay sa pagkagat ng dilim lamang nakikita sa mga lansangan ng Paris. Pagkahatid sa kanila ng matandang dokar sa kanilang tinitirhan ay malungkot silang umakyat sa hagdanan. Tapos na ang maliligayang sandali kay Mathilde. Sa lalaki naman ay wala siyang iniisip kundi kailangan niyang makasapit sa Kagawaran sa ganap na ika-10:00 ng umaga. Hinubad ng babae sa harap ng salamin ang kaniyang balabal upang minsan pang malasin ang kaniyang kagandahan. Napasigaw siya nang malakas. Wala sa kaniyang leeg ang kuwintas! Nag-usisa ang asawang noon ay nangangalahati na
62 sa pagbibihis. “Anong nangyari sa iyo? Bakit?” Parang baliw niyang binalingan ang asawa. “Wala ang kuwintas ni Madame Forestier.” Ang nabiglang lalaki’y napalundag halos sa pagtayo. “Ano! Paanong nangyari? Imposible!” Hinanap ng mag-asawa ang kuwintas sa kung saan-saan, sa mga lupi ng damit ni Mathilde, sa mga lupi ng kaniyang pangginaw, sa mga bulsa at sa iba pang lugar. Hindi nila natagpuan ang kuwintas. “Natitiyak mo bang nakasuot sa iyo nang umalis tayo sa sayawan?” ang tanong ng lalaki. “Oo, natitiyak ko, nahipo ko pa nang nasa pasilyo ako ng palasyo,” ang tugon ni Mathilde. “Kung iyon naman ay sa daan nawala ay di narinig sana natin ang lagapak. May palagay akong nawala sa dokar.” “Marahil nga. Kinuha mo ba ang numero ng dokar?” “Hindi! At ikaw, napansin mo ba?” “Hindi rin.” Balisang nagkatinginan ang mag-asawa. Muling nagbihis si M. Loisel. “Pagbabalikan kong lahat ng pinagdaanan natin. Baka sakaling makita ko.” Nanaog na ang lalaki. Ang babae ay naghintay sa isang silya, hindi na niya inalis ang damit na ginamit sa sayawan. Tila nawalan siya ng lakas, kahit magtungo sa kama upang matulog. Labis ang kaniyang panlulumo, nawalan siya ng sigla at nawalan ng kakayahang mag-isip ng anoman. Mag-iika-7:00 na ng umaga nang bumalik ang lalaki. Nanlulupaypay siya at ibinalita sa asawa na hindi niya nakita ang kuwintas. Sa harap ng gayong nakagigimbal na pangyayari, si Mathilde ay maghapong naghihintay na sapupo ng di-matingkalang pangamba. Bumalik kinagabihan ang lalaki, pagod na pagod, namumutla at nanlalalim ang mga mata; hindi niya natagpuan ang kuwintas. Pinayuhan ng lalaki ang asawa na sumulat sa kaibigan nito at sabihing nabali ang sarahan ng kuwintas at kasalukuyan pang ipinapagawa upang magkapanahon silang makapag-isip-isip. Ginawa naman ng babae ang payo ng asawa. Pagkalipas ng isang linggo ay lubusan na silang pinanawan ng pag-asa. Sa maikling panahong iyon tumanda si M. Loisel nang limang taon. Nagpahayag ang lalaki sa asawa na kailangang isipin nila kung paano mapapalitan ang nawalang kuwintas. Kinabukasan, ang mag-asawa’y nagtungo sa tanggapan ng alaherong nakasulat ang pangalan at direksyon sa loob ng kahon ng kuwintas. Hinanap ng alahero sa kaniyang talaan ang sinasabing kuwintas. “Hindi ako ang nagbili ng kuwintas na ipinagtatanong ninyo, wala pong nanggaling sa akin kundi ang sisidlan lamang,” ang wika ng alahero kay Madame Loisel. Pinuntahan ng mag-asawa ang lahat ng mga maghihiyas upang makakita ng katulad ng nawala na ang anyo ay buong pagsisikap na inalala samantalang kapwa sila nanlulupaypay sa pagkabigo at paghihirap ng kalooban. NakatagposilasaisangtindahansaPalaisRoyalngisangtuhogngdiyamanteng sa palagay nila ay katulad ng kanilang pinaghahanap na kuwintas. Nagkakahalaga ito ng apatnapung libong prangko, ngunit ibibigay na sa kanila sa halagang tatlumpu’t anim na libo. Pinakiusapan ng mag-asawa ang may-ari ng tindahan na huwag munang ipagbili ang kuwintas sa loob ng tatlong araw. Pinakiusapan din nila ang may-ari ng tindahan na kung sakaling bago magtapos ng buwan ng Pebrero ay makita nila ang nawawalang kuwintas, matapos nilang bayaran ang bagong kuwintas ay bibilhin itong muli ng may-ari ng tindahan sa halagang tatlumpu’t apat na libong prangko.
63 May namanang labingwalong libong prangko si M. Loisel sa namatay na ama. Hiniram niya ang kapupunan nito. Gayon din ang ginawa ng lalaki. Kung kani- kanino siya nanghiram, lumagda sa mga kasulatan, pinasok kahit na ang mga gipit na kasunduan, kumuha ng mga patubuan at pumatol sa lahat ng uri ng manghuhuthot. Inilagay niya ang buong buhay niya sa alanganing katayuan, nakipagsapalaran sa paglagda sa gayong hindi niya natitiyak kung matutupad o hindi ang nilagdaan at ngayo’y nanggigipuspos siya dahil sa mga hirap na maaari pa niyang sapitin, ng nakaambang pagdurusa ng pangitain ng bukas na puspos ng pagsasalat at paghihirap ng kalooban. Nang matipon nang lahat ang halagang kinakailangan ay tinungo ni M. Loisel ang tindahan ng kuwintas at ibinagsak sa mesang bilangan ng may-ari ng tindahan ng mga hiyas ang tatlumpu’t anim na libong prangko. Malamig ang pagtanggap ni Madame Forestier kay Mathilde nang isauli niya ang kuwintas. Nagsalita ito sa tuyot na tinig ng “Isinauli mo sana agad ang kuwintas, baka sakaling kinailangan ko ito.” Hindi na binuksan ng kaibigan ang kahon ng kuwintas. Naisip ni Matilde na kung sakaling nahalata ng kaibigan ang pagkakapalit ng kuwintas, ano kaya ang aakalain at sasabihin nito sa kaniya? Hindi kaya iisiping siya’y magnanakaw? Ngayo’y lubos na naunawaan ni Mathilde ang mamuhay sa gitna ng tunay na karalitaan. Nabigla man siya sa bagong papel na kailangan niyang gampanan ay tinanggap niya iyon at buong tatag na ginampanan. Dapat mabayaran ang napakalaki nilang pagkakautang. Pinaalis nila ang kanilang utusan, lumipat ng ibang tirahan, nagtiis sila sa pangungupahan sa isang maliit na silid sa kaituktukan ng isang bahay- paupahan. Naranasan ni Mathilde ang mabibigat na gawain; ang nakayayamot na pangangasiwa sa kusina, paghuhugas ng mga pingggan, paglilinis ng mga kaldero at kawaling mamantika, paglalaba ng mga damit, mantel, serbilyeta at pamunas. Ipinapanaog niya sa lansangan ang kanilang kakaning baboy sa tuwing umaga at nagpapanhik siya ng tubig na gamit nila sa itaas. Suot niya ang pananamit ng pangkaraniwang babae, siya’y nagtutungo sa tindahan ng prutas, de lata, at sa magkakarne. Nakasabit sa isang braso ang pangnan, nakikipagtawaran siya, nilalait at ipinakikipaglaban ang kakarampot niyang pamalengke. May pagkakautang silang binabayaran nang buwanan, may pinagkakautangan silang pinakikiusapan, humihingi ng kaunti pang panahon sa pagbabayad. Pagsapit ng gabi, habang maaga pa’y inaayos na ni M. Loisel ang talaang tuusan ng sinumang mangangalakal na nangangailangan ng gayong paglilingkod at sa kalaliman ng gabi sa halagang limang sentimos isang pahina na ginagawa naman niya ang mga salin ng mga katha. Tumagal ng sampung taon ang ganito nilang pamumuhay na mag-asawa. Sa wakas ay nabayaran din nila ang buong pagkakautang, kasama na ang mga tubo at nagkapatong-patong na tubo ng mga tubo. Mukhang matanda na ngayon si Madame Loisel. Isa na siyang tunay na babae ng mga maralitang tahanan – matipuno ang katawan, matigas ang mga laman at magaspang ang mga kamay na namumula. Nakasabog ang kaniyang buhok at patabingi ang kaniyang saya. Matinis ang kaniyang tinig. Nanlalamira ang sahig kung siya’y mag-isis. Paminsan-minsan, kung nakaalis na ang asawa patungong opisina, si Madame Loisel ay nauupo sa tabi ng bintana. Pinagbabalikan niya sa gunita ang napakasayang gabing iyon na malaon nang nakalipas. Ang kaniyang kagandahang naging tampok sa sayawan at naging dahilan upang siya’y maging tampulan ng paghanga.
64 Ano ang maaaring nangyari kung hindi nawala ang kuwintas? Sino ang nakaaalam? Tunay na ang buhay ay kakatwa at mahiwaga! Sukat ang isang maliit na bagay upang tayo’y mapahamak at mapabuti! Isang araw ng Linggo, samantalang si Mathilde ay naglalakad sa Champs Elysees, nagliliwaliw naman siya pagkatapos ng isang linggong singkad ng mga gawain sa bahay ay namataan niya ang isang babaing may akay-akay na bata. Ang babae’y si Madame Forestier, bata pa rin ang anyo, maganda pa ring katulad ng dati at taglay pa rin ang panghalina. Nakangiti niyang sinalubong ang kaibigan at binati. “Magandang araw sa iyo, Jeanne.” Labis na nagtaka si Madame Forestier. Hindi siya nakilala nito at pinagtakhan ang palagay sa loob na pagbati sa kaniya ng isang maralitang babae. Pauntol-untol na wika nito, “Ngunit ginang, hindi ko kayo nakikilala. Marahil ay nagkakamali kayo.” “Hindi! Ako’y si Mathilde Loisel.” Napabulalas ang kaibigan. “O, kaawa-awa kong Matilde! Kay laki ng ipinagbago mo!” “Oo nga, mahabang panahon ang ipinagtiis ko ng hirap mula nang huli nating pagkikita, at labis na kalungkutan ang dinanas ko… at ikaw ang dahilan ng lahat. Napamulagat si Madame Forestier, “Dahil sa akin! Paano nangyari iyon?” “Naaalaala mo pa ba ang hiniram kong kuwintas na diyamanteng isinuot ko sa sayawan sa kagawaran?” “Oo, ay ano?” “Ano pa, naiwala ko ang kuwintas na iyon.” “Anong ibig mong sabihin? Isinauli mo sa akin ang kuwintas?” “Isinauli ko sa iyo ang isang kuwintas na katulad na katulad ng hiniram ko sa iyo. Sampung taon kaming nagbayad ng mga utang. Alam mo namang hindi madali sa katulad naming mahirap ang gayong bagay. Ngunit nakalipas na ang lahat ng iyon at ngayon ay galak na galak na ako.” Natigilan si Madame Forestier. “Sabi mo’y bumili ka ng kuwintas na diyamante na ipinalit mo sa hiniram mo sa akin na naiwala mo?” “Oo, samakatuwid ay hindi mo pala napansin. Talagang kamukhang-kamukha iyon ng hiniram ko sa iyo.” Ngumiti si Matilde nang may pagmamalaki, isang ngiting puspos ng kawalang- malay katulad ng ngiti ng isang paslit. Nabagbag nang gayon na lamang ang kalooban ng kaibigan. “O, kahabag-habag kong Mathilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso. Ang pinakamataas na maihahalaga roon marahil ay limang daang prangko. - Mula sa Hiyas ng Wika nina Dominguez et. al. 1990. Abiva Publishing
65 GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Basahin at unawain ang pangungusap sa bawat bilang at ibigay ang kahulugan ng mga salitang initiman batay sa pagkakagamit nito sa pangungusap. Isulat ang iyong sagot sa sagutang papel. Inilagay niya ang buong buhay niya sa alanganing katayuan, nakipagsapalaran sa paglagda sa gayong hindi niya natitiyak kung matutupad o hindi ang nilagdaan at ngayo’y nanggigipuspos siya dahil sa mga hirap na maaari pa niyang sapitin, ng nakaambang pagdurusa ng pangitain ng bukas na puspos ng pagsasalat at paghihirap ng kalooban. 1. Sinubok niyang isuot ang hiyas sa harap ng salamin, nagbabantulot siya at hindi mapagpasyahan kung ang mga iyon ay isasauli o hindi. 2. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan kaya’t ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan. 3. Malimit na sa pagmamasid niya sa babaeng Briton na siyang gumaganap ng ilang abang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama siya ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso kapag naiisip ang mga pangarap niya sa buhay na hindi yata magkakaroon ng katuparan. 4. “O, kahabag-habag kong Matilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso. 5. Naglalaro sa kaniyang balintataw ang anyo ng tahimik na tanggapang nasasabitan ng mamahaling kurtina, pinaliliwanag ng matatangkad na kandilerong bronse at may nagtatanod na dalawang naglalakihang bantay na dahil sa init ng pugon ay nakatulog na sa dalawang malaking silyon. 6. Kung kani-kanino siya nanghiram, lumagda sa mga kasulatan, pinasok kahit na ang mga gipit na kasunduan, kumuha ng mga patubuan at pumatol sa lahat ng uri ng manghuhuthot. 7. Sa harap ng gayong nakagigimbal na pangyayari, si Matilde ay maghapong naghihintay na sapupo ng di-matingkalang pangamba. 8. Labis ang pagmimithi niyang masiyahan siya, maging kahali-halina, kaibig- ibig, maging tampulan ng papuri at pangimbuluhan ng ibang babae. 9. Nagulumihanang napahinto ang lalaki nang makita niyang umiiyak ang asawa. GAWAIN 5: Unawain Mo Sa iyong sagutang papel, sagutin ang sumusunod na tanong. 1. Bakit hindi masaya si Matilde sa piling ng kaniyang asawa? 2. Ano ang ginawa ni G. Loisel upang mapapayag ang asawa na dumalo sa kasayahang idaraos ng kagawaran? 3. Ano-ano ang nais mangyari ni Mathilde sa kaniyang buhay? Natupad ba ang mga ito? 4. Kung ikaw si Mathilde, ano ang gagawin mo upang matupad ang mga pangarap mo sa buhay? 5. Sa kasalukuyang panahon, sa iyong paligid ba ay may mga Matilde kang nakikita? Ilarawan. 6. Anong pag-uugali ng mga pangunahing tauhan ang masasabi mong tatak ng kanilang kultura? May pagkakatulad ba o pagkakaiba ito sa ating kultura? Patunayan. GAWAIN 6: Kilalanin Mo Ipakilala ang mga pangunahing tauhan sa kuwento sa pamamagitan ng kasunod na character map. Ihambing sila sa ilang kakilala na may pagkakatulad ang ugali. Ilahad ito sa klase.
66 Tauhan Katangiang Pisikal Gawi/Aksiyon Reaksiyon ng Ibang Tauhan 1 2 3 GAWAIN 7: Patunayan Mo Patunayan na ang sumusunod na mga pangyayari sa akda ay maaaring maganap sa tunay na buhay: 1. Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na magdudulot ng salapi. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan kaya’t ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan. 2. Pinagsikapan ni G. Loisel na makakuha ng paanyaya para sa kasayahan ng Ministro ng Instruksyon Publiko upang siya at ang kaniyang asawang si Mathilde ay makadalo. Subalit sa halip na ikatuwa ito ni Mathilde na katulad ng kaniyang inaasahan, inihagis niya ang sobre sa ibabaw ng mesa at sinabing ibigay na lamang ito sa mga kasama nito na ang mga asawa ay may nakahandang damit na maisusuot sa kasiyahan. 3. Upang makadalo sa kasayahan, ibinigay ni G. Loisel ang naiipon niyang apat na raang prangko na pambili sana niya ng baril upang ibili ni Matilde ng bestido. 4. Malapit na ang araw ng sayawan. Nakahanda na ang bagong bestido ni Matilde subalit malungkot pa rin siya. Nais niya ng isang hiyas na maisusuot upang hindi siya magmukhang kahiya-hiya sa mayayamang babae sa kasayahan kaya’t iminungkahi ni G. Loisel na humiram siya ng ilang hiyas sa mayamang kaibigan nito na si Madame Forestier. 5. Nawala ang kuwintas na hiniram ni Matilde kay Madame Forestier. Nang makakita ng katulad nito’y nanlumo sila sapagkat ito’y nagkakahalaga ng apatnapung libong prangko subalit maaaring ibigay sa kanila ng tatlumpu’t anim na libo. Upang ito’y mabili, ginamit ni M. Loisel ang namanang labingwalong libong prangko, nangutang at lumagda sa mga kasulatan. 6. Sampung taong naghirap ang mag-asawa sa pagbabayad ng kanilang mga utang. Dito’y naranasan ni Matilde ang lahat ng hirap sa pagharap sa mga gawaing-bahay. Subalit napagtanto niya na tunay na ang buhay ay kakatwa at mahiwaga! Sukat ang isang maliit na bagay upang tayo’y mapahamak o mapabuti. GAWAIN 8: Kultura: Paghambingin Malinaw bang nailarawan sa pamamagitan ng mga pangunahing tauhan sa kuwento ang kultura ng France sa larangan ng pagpapahalaga sa kababaihan, pagkain, at pananamit? May pagkakatulad ba ito sa kultura nating mga Pilipino? Patunayan. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Marahil ay napansin mo ang mga salitang ginamit bilang panuring sa mga tauhan sa kuwentong “Ang Kuwintas.” Nakatulong ba ang mga ito sa malinaw na paglalahad ng mga pangyayari sa kuwento? Tunghayan mo ang kasunod na aralin tungkol dito at pagkaraan ay sagutin ang mga pagsasanay na kasunod. Sulyapan mo ang tekstong “Kultura ng France: Kaugalian at Tradisyonˮ upang mabigyan ka ng kabuuang pananaw tungkol sa kanilang kultura at higit mo maunawaan ang paggamit ng panghalip sa pagbibigay-turing sa tuhan.
67 Kultura ng France: Kaugalian at Tradisyon Isinalin sa Filipino ni Joselyn C. Sayson Kadalasan ay kinakabit ang kulturang Pranses sa Paris, na sentro ng moda, pagluluto, sining at arkitektura, subalit ang buhay sa labas ng Lungsod ng mga Ilaw ay ibang- iba at nagkakaiba sa bawat rehiyon. Magugunita na ang kultura ng France ay naimpluwensiyahan ng Celtic at Gallo-Roman Culture, gayundin ang Franks, isang tribong German. Ang France ay una nang tinawag na Rhineland subalit noong panahon ng Iron Age at Roman era ay tinawag na Gaul. Habang ang malawak na pagkakaiba ay naghiwalay sa mga lungsod at punong - lungsod, sa loob ng nakalipas na 200 taon na digmaan – ang Digmaang Franco- Prussian, Unang Digmaang Pandaigdig at Ikalawang Digmaang Pandaigdig – nagkaroon ng magkaisang lakas. Mga Wika sa France French ang pangunahing wika ng 65.4 milyong mamamayan, subalit may iba pang wika ang mga rehiyon. Ang French, ang wikang opisyal ng France ay ang unang wika ng 88% ng populasyon samantalang ito naman ang ikalawang wika ng mga tao rito na hindi French ang mother tongue o unang wika. Tinatayang 3% ng populasyon ay nagsasalita ng wikang German, nangingibabaw ito sa mga probinsiya sa silangan, at may maliit na pangkat na nagsasalita ng Flemish sa Hilagang-Silangan. Arabic ang ikatlong pinakamalaking wikang ginagamit. Italian naman ang ikalawang wika ng mga nakatira sa hangganan ng Italy, at Basque na ginagamit ng mga nakatira sa French-Spanish Border. Ang iba pang wika ay Catalan, Breton (the Celtic language), Occitan dialects, at mga wika mula sa dating kolonya ng France tulad ng Kabyle at Antillean Creole. Relihiyon ng France Katoliko ang pangunahing relihiyon ng France – tinatayang 80% ay nagsasabing sila ay Katoliko. Ang iba pang pangunahing relihiyon ay Islam, (karaniwang relihiyon ng mga dayuhan mula sa hilagang Africa), Protestante, at Judaism. Pagpapahalaga ng mga taga-France Malaki ang pagpapahalaga ng mga taga-France sa kanilang bansa at pamahalaan at karaniwang nagagalit kapag nakaririnig ng negatibong komento tungkol sa kanilang bansa. Ang pag-uugali nilang ito ay karaniwang itinuturing ng mga turista lalo na ng mga Amerikano na kawalang-galang. Ang ekspresiyong “chauvinism” ay nagmula sa France. Bagaman ang kababaihan ay gumaganap ng mahahalagang papel sa pamilya at negosyo, marami pa rin ang naniniwalang ang France ay male-dominated culture. Niyayakap ng mga taga-France ang estilo at sopistikasyon at ipinagmamalaki nila ang katotohanang kahit sa mga pampublikong lugar ay mala-maharlika sila. Ang mga taga-France ay naniniwala sa “egalite” na nangangahulugang pagkakapantay-pantay, at ito’y bahagi ng motto ng kanilang bansa: “Liberte, Egalite, Fraternite.” Marami ang nagsasabi na mas pinahahalagahan nila ang pagkakapantay- pantay kaysa kalayaan at pagkakapatiran, ang dalawang huling salita sa kanilang motto.
68 Lutuin Ang pagkain at alak ay sentro ng buhay sa lahat ng antas ng lipunan, at maraming mga pagtitipon ang nagaganap sa isang marangyang hapunan. Palaging may tinapay sa bawat oras ng pagkain, at karaniwan nang makakita ng mahaba, crusty baguettes na iniuuwi sa bahay. Ang keso ay mahalaga ring sangkap ng bawat pagkaing French. Bagaman marami na ang pagbabago sa estilo ng pagluluto, marami pa rin ang nag-uugnay sa kanilang lutuin sa malapot na sarsa at komplikadong paghahanda. Ang ilan sa matataas na uri ng pagkain nila ay boeuf bourguignon – nilagang baka na kinulob sa red wine, beef broth at nilagyan ng bawang, sibuyas at kabute – at coq au vin, ulam na may manok, alak na Burgundy, Jardons (maliliit na hiwa ng taba ng baboy), button mushrooms, sibuyas at maaari ring lagyan ng bawang. Pananamit Ang Paris ay kilala sa matataas na uri ng fashion houses; ang mga taga-France ay kilala sa hindi matatawarang mariringal na pananamit. Karamihan sa kanila ay sopistikado kung manamit, disente at sunod sa uso (professional and fashionable style), ngunit hindi sobra sa dekorasyon (overly fussy). Ang karaniwang damit nila ay mahahabang amerikana, terno, mga bandana (scarves) at berets o bilog at malalambot na sombrero. Sining Ang sining ay nasa lahat ng sulok ng France – lalo na sa Paris at iba pang pangunahing lungsod – at ang impluwensiyang Gothic, Romanesque Rococo at Neoclassic ay makikita sa maraming simbahan at iba pang pampublikong gusali. Marami sa mga kilalang artist ng kasaysayan, kabilang ang Espanyol na si Pablo Picasso at Dutch-born Vincent van Gogh ay naghanap ng inspirasyon sa Paris, at sila rin ang nagpasimuno ng impressionism movement. Ang Louvre Museum sa Paris ay ilan sa pinakamalalaking museum at ang tahanan ng maraming kilalang gawa ng sining, kasama na ang Mona Lisa at Venus de Milo. Mga Piyesta at Pagdiriwang Ipinagdiriwang ng mga taga-France ang mga tradisyunal na piyesta ng mga Kristiyano tulad ng Pasko at Mahal na Araw. Inaalaala din nila ang May Day, kilala rin bilang Araw ng mga Manggagawa tuwing Mayo 1 at Araw ng Tagumpay sa Europa kapag Mayo 8 bilang pag-alaala sa pagtatapos ng pakikipaglaban sa Europa noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang Araw ng Bastille ay ipinagdiriwang tuwing Hulyo 14, ang araw kung kailan ang fortress ng Paris ay binagyo ng mga rebolosyunista upang masimulan na ang Rebolusyon sa France. French Culture: Customs and Traditions – LiveScience, kinuha noong Disyembre 3, 2014; Mula sa www.livescience.com/39149-french-culture.html Alam mo ba na... ang isang babasahin o teksto ay binubuo ng magkakahiwalay na mga pangungusap o sugnay? Ang mga pangungusap o sugnay na ito bagaman magkakahiwalay ay pinagdugtong o pinag-uugnay ng mga gamit pang-ugnay o kohesyong gramatikal. Ginagamit na pang-ugnay na ito ay referents o reperensiya na kung tawagin ay anapora at katapora.
69 Ang anapora ay mga reperensiya na kalimitan ay panghalip na tumutukoy sa mga nabanggit na sa unahan ng teksto o pangungusap. Narito ang mga halimbawa ng anapora. 1. Karamihan sa mga tao ay ikinakabit ang kulturang Pranses sa Paris. Ito ang sentro ng moda, pagluluto, sining at arkitektura. 2. Ang France ay una nang tinawag na Rhineland. Noong panahon ng Iron Age at Roman era, ito ay tinawag na Gaul. Pansinin na sa unang halimbawa, ang pangngalang Paris sa unang pangungusap ay hinalinhan ng panghalip na ito samantalang sa ikalawang pangungusap ang France ay pinalitan din ng panghalip na ito. 3. Hindi nakapagtataka ang matinding pagnanais ni Matilde na magkaroon ng magarang damit para sa kasayahan. Siya ay isang babaing Frances na kilala sa pagkakaroon ng pinakamaiinam na moda sa pananamit. 4. Marami sa mga kilalang artist ng kasaysayan, kabilang na ang Espanyol na sina Picasso at Dutch-born Vincent van Gogh ay naghanap ng inspirasyon sa Paris, at sila rin ang nagpasimuno ng impressionism movement. Suriin ang mga panghalip na siya sa ikatlong halimbawa at sila sa ikaapat na halimbawa. Angmgapanghalipnaitoayginamit bilang panuringsamgangalanngtao na binanggit sa unahan.Ang mga ito ay mga panghalip na ginamit bilang panuring sa tauhan. Ang katapora naman ay mga reperensiya na bumabanggit, at tumutukoy sa mga bagay na nasa hulihan pa ng teksto o pangungusap. Narito ang mga halimbawa ng katapora: 1. Sila ay sopistikado kung manamit. Mahilig din sila sa masasarap na pagkain at alak. Ang mga taga-France ay masayahin at mahilig dumalo sa mga kasayahan. 2. Labis ang kaniyang pagdurusa at paghihinagpis dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa nang lubos na kaligayahan sa buhay. Taglay ni Mathilde ang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyang kalagayan sa buhay. Sa mga halimbawang binanggit ang panghalip na sila, ay ginamit bilang panuring sa pangngalang taga-France samantalang ang panghalip na siyang at siya sa ikalawang halimbawa ay ginamit namang panuring sa pangalang Mathilde. Nakababagot na mabasa at marinig ang mga salitang paulit-ulit na ginagamit sa isang teksto o pahayag. Maiiwasan ang paulit-ulit na pagbanggit ng mga ito kung gagamit tayo ng panghalip. Tandaan na ang mga panghalip ay hindi lamang ginagamit na panghalili sa pangngalang binanggit sa unahan ng pangungusap. Ito’y maaaring ipalit sa pangngalang nasa hulihan din ng pangungusap. Anapora ang tawag dito kapag ito ay pamalit o pagpapatungkol sa pangngalang ginamit sa unahan at katapora naman kapag ito ay pamalit o pagpapatungkol sa pangngalang ginamit sa hulihan nito. Pag-aralan ang kasunod pang mga halimbawa ng anapora at katapora. 1. “O, kahabag-habag kong Mathilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso.” 2. Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan na maidudulot ng salapi. 3. Sa halip na matuwa, na siyang inaasahan ng lalaki ay padabog na inihagis ni Mathilde ang paanyaya. 4. Pagalit na pinagmasdan niya ang asawa at sinabi ni Mathilde sa asawa na, “Ano ang isasampay ko sa aking likod?”
70 Ngayong napag-aralan mo na ang mga panghalip na anapora at katapora, sagutin ang kasunod na mga pagsasanay upang lalo pang lumalim ang iyong pagkaunawa tungkol dito. Pagsasanay 1: Basahin ang pangungusap sa bawat bilang. Punan ng angkop na panghalip ang mga patlang mula sa ibinigay na mga pagpipillian sa loob ng panaklong. 1. ___ (Siya’y, Ika’y, kami’y) isa sa magaganda’t mapanghalinang babae na sa pagkakamali ng tadhana ay isinilang sa angkan ng mga tagasulat. 2. Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala ___ (akong, kaming, siyang) isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na maidudulot ng salapi. 3. Malimit na sa pagmamasid ___ (niya, nito, siya) sa babaeng Briton na gumaganap ng ilang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama si Mathilde ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso. 4. “Mahal, akala ko’y ikatutuwa ___(nila, ko, mo) ang pagkakuha ko sa paanyaya.” 5. Sumapit ang inaasam (naming, kong, niyang) araw ng sayawan. Nagtamo ng malaking tagumpay si Madame Loisel. Pagsasanay 2: Punan ng angkop na panghalip ang mga patlang upang mabuo ang diwa ng talata. Gayahin ang pormat sa kabilang pahina sa sagutang papel. Talagang naghahanda na si Dan sa pag-alis nang sabihin sa 1. ______ ng kaibigang editor ng 2. ______ ama sa Honolulu na hintayin muna 3. ______ ang pagtatapos ng klase sa kolehiyo ng Punahu. “Ako ang nahirang na magbigay ng pangaral sa mga nagtapos sa taong ito,” ang sabi niya kay Merton, “at maibabalita 4. ______ sa 5. ______ ama sa Hollywood kung gaano kabuting magsermon sa mga wahini (babae, sa wikang Kanaka) ang 6. ______ kaibigan sa Honolulu.” Pumayag si Dan Merton. Sa nasabing commencement ng Punahu School, doon 7. ______ nakilala si Noemi, isang tunay na Kanaka, subalit halimbawa ng dalagang may mataas na pinag-aralan. Hindi 8. ______ malaman kung bakit ang mga matang buhay na buhay ni Noemi ay walang iniwan sa dalawang palasong sabay na tumuhog sa kaniyang puso. Si Noemi ang naging patnubay ng mga pangaral, palibhasa’y 9. ______ ang pangulo ng kapisanan ng mga senior sa nasabing kolehiyo. Anong tamis 10. ______ magsalita ng wikang Ingles! Anong lambing niyang bumigkas ng pangungusap! “Wala pa 11. ______ naririnig na dalagang Amerikana na kasintamis niyang magsalita!” ang sabi pa ni Merton pagkatapos. “Ginoong Editor,” ang sabi niya sa kaibigan ng 12. ______ ama, “hindi ako uuwi na di kasama si Noemi.” “Talaga bang totoo ang sinasabi 13. ______?” ang usisa sa 14. ______ ng matanda. “Paris ng katotohanang ang umaga’y sumusunod sa gabi.” “Dan!” ang may halong pangaral na pahayag ng matanda, “Ang mga Kanaka ay mamamayang Amerikano lamang, ngunit hindi laking Amerikano. Kawika lamang 15. ______, datapwa’t hindi natin sila kalahi.”
71 Pangngalan/Referent Panghalip na inihalili Uri (Anapora o Katapora) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Pagsasanay 3: Balikan ang naging wakas ng kuwentong Ang Kuwintas. Pag-aralan ito at sumulat ng sarili mong wakas gamit ang kaalamang natutuhan sa wastong gamit ng mga salitang panuring sa tauhan. “Naaalaala mo pa ba ang hiniram kong kuwintas na diyamanteng isinuot ko sa sayawan sa kagawaran?” “Oo, ay ano?” “Ano pa, naiwala ko ang kuwintas na iyon.” “Anong ibig mong sabihin? Isinauli mo sa akin ang kuwintas.” “Isinauli ko sa iyo ang isang kuwintas na katulad na katulad ng hiniram ko sa iyo. Sampung taon kaming nagbayad ng mga utang. Nalaman mo namang hindi madali sa katulad naming mahirap ang gayong bagay. Ngunit nakalipas na ang lahat ng iyon at ngayon ay galak na galak na ako.” Natigilan si Madame Forestier. “Sabi mo’y bumili ka ng kuwintas na diyamante na ipinalit mo sa hiniram mo sa akin na naiwala mo?” “Oo, samakatuwid ay hindi mo pala napansin. Talagang kamukhang-kamukha iyon ng hiniram ko sa iyo.” Ngumiti si Mathilde nang may pagmamalaki, isang ngiting puspos ng kawalang-malay katulad ng ngiti ng isang paslit. Nabagbag nang gayon na lamang ang kalooban ng kaibigan. “O, kahabag-habag kong Mathilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso. Ang pinakamataas na maihahalaga roon marahil ay limang daang prangko.”
72 Tayo ay may iba’t ibang opinyon pagdating sa pagwawakas ng anumang akdang pampanitikan. Ilan sa mga Pilipino ay mas gusto ang masayang wakas. Nais nila’y nagtatagumpay ang pangunahing tauhan sa pagwawakas ng kuwento. Ito ay hindi nangyayari sa lahat ng kuwento, nobela o pelikula. May mga kuwento ring ang wakas ay bitin, o ibinibigay sa mambabasa ang pagbibigay ng wakas sa kuwento. Kaya naman, kadalasan gumagawa tayo ng sarili nating wakas. Ito aay paraan ng dekonstruksiyon. Sa pagbuo ng sariling wakas ng kuwento, kailangang naiintindihan ng susulat nang buong-buo ang sunod-sunod na mga pangyayari sa kuwento. Kailangan ding nakikilala niya ang bawat tauhan, ang mga katangian nito na ikinaiiba niya sa ibang tauhan ng kuwento. Pagnilayan at Unawain GAWAIN 10: Patunayan Mo Ngayon ay napag-aralan mo na nang buong-buo ang aralin natin. Upang lalo pang lumalim ang iyong pagkaunawa, gawin ang kasunod na gawain. 1. Ang kuwentong “Ang Kuwintas” ba ay isang halimbawa ng kuwento ng tauhan? Magbigay ng mga patunay. 2. Batay sa ugali, pananaw sa buhay at naging reaksiyon ni Mathilde sa mga pangyayari sa kuwento, masasalamin ba sa kaniya ang pag-uugali ng isang babaeng taga-France kung saan nagmula ang kuwento? Maaari rin bang hindi siya katulad ng karaniwang babaeng taga-France? Patunayan ang sagot. 3. Ilahad ang mga katangian ng isang babaeng taga-France na makikita sa kuwento sa pamamagitan ng kasunod na character mapping. Sa ibaba nito ay ilahad sa loob ng dalawang talata ang mga pagpapatunay na ang mga katangiang ito ay karaniwang katangian ng kababaihan ng France dahil sa ito’y bahagi ng kanilang kultura. Alalahanin ang wastong gamit ng mga panghalip bilang panuring sa tauhan. Paglalahad
73 Ilipat Angstoryboardayisanggrapikongrepresentasyonngmgapangyayarisapamamagitan ng mga larawan na inaayos ayon sa pagkakasunod-sunod sa layuning buhayin sa isip o diwa ang larawang gumagalaw, animation at motion graphic. Nagsimula ang storyboarding sa Walt Disney Productions sa pagsisimula ng 1930, pagkaraan ng ilang taon ng katulad na proseso nang paggamit sa Walt Disney at iba pang animation studios. Narito ang halimbawa ng storyboard. Storyboard, kinuha noong Nobyembre 12, 2014 Mula sa https://www.google.com.ph/ search?q=sample+stroyboard&esspv=2&biw=1366&bih = 667&1bm=isch & imgil Ikaw ay lalahok sa paligsahan na inilunsad ng Palanca Memorial Awards tungkol sa pagbabago o pagpapalit ng wakas ng natatanging maikling kuwento na may malungkot at nakabiting wakas tulad ng “Mabangis na Lungsod at Kalupi.” Ang iyong nabuong wakas ay isasalaysay mo sa mga hurado sa pamamagitan ng storyboard. Ang lupon ng hurado ay iyong lubos na mahihikayat sa pagsasaalang-alang ng sumusunod na pamantayan: A. Makabuluhan at naiibang wakas . . . 50% B. Pagkamalikhain . . . . 30% C. Daloy ng Kaisipan . . . . . . 20% KABUUAN . . . . . . 100% Binabati kita! Matagumpay mong natapos ang mga gawain sa modyul na ito. Kung may mga bahagi ng aralin na hindi pa rin malinaw sa iyo, maaari mo itong balikan. Magtanong ka rin sa iyong guro upang lalo mo itong maunawaan. Kung ang lahat ay malinaw na sa iyo, maaari ka nang magpatuloy sa susunod na aralin.
74 Ang France ay kilala bilang sentro ng edukasyon at ideyalismo noong Age of Enlightenment sa Europe. Kilala rin ang bansa sa hindi maitatatwang kagandahan ng estruktura ng mga gusali. Kakambal ng kagandahan ng bansa ang kagandahan ng kanilang panitikan. Hindi mabilang na aklat at nobela ang naisulat sa France na likha ng itinuturing na mga tanyag sa pagsulat ng panitikan. Sa Aralin 1.5, inaasahang maipamamalas mo ang pag-unawa at pagpapahalaga sa nobela na pinamagatang Ang Kuba ng Notre Dame. Buod lamang nito ang babasahin na isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo. Ang nobelang ito ay isinulat ni Victor Hugo na itinuturing na isa sa mahusay na manunulat sa mundo. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pahayag na makatutulong para sa malalim na pag-unawa sa paksang nais ipabatid ng babasahing nobela . Bilang pangwakas na gawain, inaasahang makabubuo ka ng dalawang minutong movie trailer na magtatampok sa alinmang bahagi ng nobela. Ito ay itataya batay sa sumusunod na pamantayan: a.) orihinalidad ng iskrip, b.) pagganap, c.) produksiyon, (kasuotan/props), at d.) paglalapat ng musika/ tunog. Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahan na masasagot mo ang mga pokus na tanong na: 1.) “Paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa? 2.) At paano nakatutulong sa pagsasalaysay ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa buod ng isang nobela?” Tuklasin Makatutulong ang mga gawain sa iyo upang masagot mo ang mga pokus na tanong na: 1.) “Paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa? 2.) At paano nakatutulong sa pagsasalaysay ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa buod ng isang nobela?” Aralin 1.5 Panimula A. Panitikan: Ang Kuba ng Notre Dame Nobela mula sa France The Hunchback of Notre Dame ni Victor Hugo Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo B. Gramatika at Retorika: Mga Hudyat sa Pagsusunod-sunod ng mga Pangyayari C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Yugto ng Pagkatuto
75 GAWAIN 1: Katangian Ko… Diyalogo Ko Ibigay ang katangian ng tauhan batay sa babasahing diyalogo na hango sa mga akda. 1. “Daddy, patawad po. Nais ko lamang na lumigaya sa buhay. Nasa katanghalian na po ako ng buhay ko. Ayaw ko pong mag-isa balang araw kapag ako’y nawala.” Halaw sa kuwentong “Nang Minsang Naligaw si Adrian”, LM Grade 9, pp. 15. 2. “Hindi ako pumupunta sa bahay ng isang lalaking estranghero sa akin,” sabi ng babae. Halaw sa nobelang “Isang Libo’t isang Gabi (Thousand and One Nights) Saudi Arabia 3. “Sige, bibigyan kita ng trabaho. Pero ayoko ng tamad, ha? Dos singkwentang gana mo.” (Don ho sa pinagtrabahuan ko, tatlong pisong...) O, e, di don ka magtrabaho. Burahin ko nang pangalan mo?” Halaw sa nobelang “Maynila sa Kuko ng Liwanag” 4. “Kasalanan n’yo ang nangyari, e! Natataranta kasi kayo basta may kostumer kayong kano. Pa’no natitipan kayo ng dolyar. Basta nakakita kayo ng dolyar, naduduling na kayo, kaya binabastos ninyo ang mga kapwa Pilipino.” Halaw sa nobelang “Gapo” ni Lualhati Bautista 5. “Walang ibang babae akong minahal.” Halaw sa nobelang “Ang Kuba ng Notre Dame” Mga Gabay na Tanong 1. Paano nakatulong ang mga pangyayari sa pagkilala ng katangian ng tauhan? 2. Anong uri ng tauhan ang nabuo ng may-akda? 3. Nalaman ba sa diyalogo ang pagkakilanlan ng isang tauhan? Patunayan. GAWAIN 2: Nabasa ko… Itatala ko Magtala ng mga nabasang akdang pampanitikan at magbigay ng isang katangian ng akdang binasa. Gamitin ang talahanayan sa pagsagot at sagutin ang gabay na tanong. Akdang Pampanitikan Pamagat Pinagmulang Bansa Katangian ng Akda Maikling Kuwento Sanaysay Nobela Mga Gabay na Tanong 1. Paano nakatulong ang akdang pampanitikan sa pagkilala sa bansang pinagmulan? 2. Anong pagkakatulad/pagkakaiba ng mga katangian ng akdang pampanitikan? 3. Ibigay ang naidulot ng pagbabasa ng iba’t ibang akdang pampanitikan sa iyo bilang mambabasa. Ipaliwanag ang sagot.
76 Alam mo ba na... ang nobela ay bungang-isip/katha na nasa anyong prosa, kadalasang halos pang- aklat ang haba na ang banghay ay inilalahad sa pamamagitan ng mga tauhan at diyalogo? Ito’y naglalahad ng isang kawil ng mga kawili-wiling pangyayari na hinabi sa isang mahusay na pagkakabalangkas. Ang tatlong elemento na karaniwang matatagpuan sa isang mahusay na nobela ay 1.) isang kuwento o kasaysayan, 2.) isang pag-aaral, at 3.) paggamit ng malikhaing guniguni. Pangunahing layunin ng nobela ay lumibang, bagaman sa di-tahasang paraan, ito’y maaari ring magturo, magtaguyod ng isang pagbabago sa pamumuhay o sa lipunan, o magbigay ng isang aral. Mga Pangyayari- Dahil binubuo ng mga kabanata, dapat na ang mga pangyayari ay magkakaugnay. May panimula, papaunlad na mga pangyayari na magsasalaysay ng tunggalian ng nobela, kasukdulan, at kakalasan na patungo na sa wakas. Paglalarawan ng Tauhan – Ang lalong mahusay na nobela ay naglalarawan ng tauhan. Ito’y ginagawa nila sa isang paraang buhay na buhay, kaya’t parang mga tunay na tauhan ang kinakaharap natin habang binabasa ang nobela. Sa kanilang bukambibig, sa kanilang mga kilos at sa mga sinasabi ng may-akda tungkol sa kanila ay natutuhan nating kilalanin at pahalagahan ang mga lalaki at babae ng isang katha na naiuugnay sa mga taong nakapaligid sa atin. Mga Dapat Tandaan sa Pagsulat ng Nobela 1. Sa isang mahusay na nobela, ang mga tauhan ay hindi pinagagalaw ng may-akda. Sila’y gumagalaw ng kusa–lumuluha, nalulugod, nagtataksil, nagtatapat, nang-aapi, tumatangkilik- alinsunod sa angkin nilang lakas, mga hangarin, at mga nakapaligid sa kanila. Ang mga kilos nila’y siyang mga kilos na hinihingi ng katutubo nilang ugali at ng mga pangyayaring inilalarawan ng kumatha. 2. Ang mga masasaklaw na simulain ng pagsasalaysay. Ang nobela ay dapat sumunod sa masasaklaw na simulain ng pagsasalaysay. Ang nobela’y may pauna, na tumutugon sa mga katanungang Sino? Ano? Kailan? Saan? Sa pagsusuri ng mga akda tulad ng nobela, isang mahalagang pamaraan ang paglalapat ng mga pananaw. Ang teoryang humanismo ay itinatanghal ang buhay, dignidad, halaga, at karanasan ng bawat nilalang maging ang karapatan at tungkulin ng sinuman para linangin at paunlarin ang sariling talino at talento. Pinaniniwalaan ng humanismo na ang tao ay isang rasyonal na nilikha na may kakayahang maging makatotohanan at mabuti. Sa madaling salita, ang humanismo ay naniniwala na ang tao ang sukatan ng lahat ng bagay, ang siyang pinanggagalingan ng lahat. Mainam tingnan sa sumusunod ang pagsusuri ng panitikan: a. pagkatao b. tema ng akda c. mga pagpapahalagang pantao d. mga bagay na nakaiimpluwensiya sa pagkatao ng tauhan e. pamamaraan ng pagbibigay solusyon sa problema
77 Linangin Basahin ang buod ng nobelang isinulat ni Victor Hugo na “Ang Kuba ng Notre Dame.” Alamin kung makikita ba ang magandang mukha ng France sa kanilang panitikan mula sa akdang ito. Gayundin, bigyang-pansin mo rin kung paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa. Ang Kuba ng Notre Dame (Buod) ni Victor Hugo Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo Sa isang malawak na espasyo ng Katedral nagkikita-kita ang mamamayan upang magsaya para sa “Pagdiriwang ng Kahangalan” na isinasagawa sa loob ng isang araw taon-taon. Taong 1482 nang itanghal si Quasimodo – ang kuba ng Notre Dame bilang “Papa ng Kahangalan” dahil sa taglay niyang labis na kapangitan. Siya ang itinuturing na pinakapangit na nilalang sa Paris. Nang araw na iyon, iniluklok siya sa trono at ipinarada palibot sa ilang lugar sa Paris sa pamamagitan ng pangungutya ng mga taong naroroon na nakikibahagi sa kasiyahan. Naroroon si Pierre Gringoire, ang nagpupunyaging makata at pilosopo sa lugar. Hindi siya naging matagumpay na agawin ang kaabalahan ng mga tao sa panonood ng nasabing parada. Malaki ang kaniyang panghihinayang sapagkat wala man lang nagtangkang manood ang kaniyang inihandang palabas. Habang isinasagawa ang mga panunuya kay Quasimodo, dumating ang paring si Claude Frollo at ipinatigil ang pagdiriwang. Inutusan niya si Quasimodo na bumalik sa Notre Dame na kasama niya. Sa paghahanap ng makakain, nasilayan ni Gringoire ang kagandahan ni La Esmeralda- ang dalagang mananayaw. Ipinasiya niyang sundan ang dalaga sa kaniyangpag-uwi.HabangbinabagtasniLaEsmeraldaangdaan,lakinggulatniyanang sunggaban siya ng dalawang lalaki – sina Quasimodo at Frollo. Sinubukang tulungan ni Gringoire ang dalaga subalit hindi niya nakaya ang lakas ni Quasimodo kung kaya’t nawalan siya ng malay. Dagli namang nakatakas si Frollo. Dumating ang ilang alagad ng hari sa pangunguna ni Phoebus – ang kapitan ng mga tagapagtanggol sa kaharian. Dinakip nila si Quasimodo. Samantala, hatinggabi na nang pagpasiyahan ng pangkat ng mga pulubi at magnanakaw na bitayin si Gringoire. Lumapit si La Esmeralda sa pinuno ng pangkat at nagmungkahing huwag ituloy ang pagbitay sapagkat handa siyang magpakasal sa lalaki sa loob lamang ng apat na taon, mailigtas lamang ang buhay ni Gringoire sa kamatayan. Nang sumunod na araw, si Quasimodo ay nilitis at pinarusahan sa tapat ng palasyo sa pamamagitan ng paglatigo sa kaniyang katawan. Matindi ang sakit ng bawat latay ng latigo na ipinapalo sa kaniyang katawan. Inisip niya ang dahilan ng kaniyang pagdurusa. Ang lahat ng iyon ay kagustuhan at ayon sa kautusan ni Frollo- na kailanman ay hindi niya nagawang tutulan dahil sa utang na loob. Kasabay ng sakit na nadarama niya ay ang matinding kirot na nalalasap sa bawat panghahamak sa kaniya ng mga taong naroroon. Nagmakaawa siya na bigyan siya ng tubig subalit tila bingi ang mga taong nakatingin sa kaniya – na ang tanging gusto ay lapastanganin at pagtawanan ang kaniyang kahabag-habag na kalagayan. Dumating si La Esmeralda. Lumapit ang dalaga sa kaniya na may hawak na isang basong tubig. Pinainom siya. Samantala, sa di kalayuan ay may babaeng baliw na sumisigaw kay La Esmeralda. Tinawag siya ng babaeng “hamak na mananayaw” at “anak ng magnanakaw.”
78 Kilala ang babae sa tawag na Sister Gudule. Siya ay pinaniniwalaan na dating mayaman subalit nawala ang bait nang mawala ang anak na babae, labinlimang taon na ang nakalilipas. Makaraan ang ilang buwan, habang si La Esmeralda ay sumasayaw sa tapat ng Notre Dame at pinagkakaguluhan ng maraming tao, napagawi ang mga mata ni Phoebus sa mapang-akit na kagandahan ng dalaga. Nang mapuna ni La Esmeralda si Phoebus ay napaibig dito ang dalaga. Tila siya nawalan ng ulirat nang kaniyang marinig ang paanyaya ng binata na magkita sila mamayang gabi upang lubos na magkakilala. Si Frollo ay nakatanaw lamang mula sa tuktok ng Notre Dame at nakaramdam ng matinding panibugho sa nasasaksihan. Ang kaniyang matinding pagnanasa kay La Esmeralda ang nag-udyok sa kaniya na talikuran ang Panginoon at pag-aralan ang itim na mahika. Mayroon siyang masamang balak. Nais niyang bihagin ang dalaga at itago sa kaniyang selda sa Notre Dame. Nang sumapit ang hatinggabi, sinundan niya si Phoebus sa pakikipagtipan kay La Esmeralda. Habang masayang nag-uusap ang bagong magkakilala ay biglang may sumunggab ng saksak kay Phoebus ngunit mabilis ding naglaho ang may sala. Hinuli ng mga alagad ng hari si La Esmeralda sa pag-aakalang siya ang may kagagawan ng paglapastangan sa kapitan. Matapos pahirapan sa paglilitis, sapilitang pinaako kay La Esmeralda ang kasalanang hindi niya ginawa. Pinaratangan din siyang mangkukulam. Siya ay nasintensiyahang bitayin sa harap ng palasyo. Dinalaw siya ni Frollo sa piitan at ipinagtapat ang pag-ibig sa kaniya. Nagmakaawa ang pari na mahalin din siya at magpakita man lang kahit kaunting awa ang dalaga subalit tinawag lamang siya ni La Esmeralda ng tiyanak na monghe at pinaratangang mamamatay tao. Tumanggi siya sa lahat ng alok ni Frollo. Bago ang pagbitay, iniharap si La Esmeralda sa maraming tao sa tapat ng Notre Dame upang kutyain. Napansin ng dalaga ang anyo ni Phoebus kaya isinigaw niya ang pangalan ng binata. Si Phoebus ay nakaligtas sa tangkang pagpatay sa kaniya. Tumalikod si Phoebus na tila walang naririnig at tinunton ang bahay ng babaeng kaniyang pakakasalan. Ilang sandali’y dumating si Quasimodo galing sa tuktok ng Notre Dame patungo kay La Esmeralda gamit ang tali. Hinila niya paitaas ang dalaga patungo sa Katedral at tumatangis na isinigaw ang katagang “Santuwaryo”. Si Quasimodo ay napaibig kay La Esmeralda nang araw na hatiran siya ng dalaga ng tubig sa panahong wala man lang magnasang tumulong sa kaniya. Matagal na niyang pinagplanuhan kung paano itatakas si La Esmeralda sa naging kalagayan ng dalaga. Batid ni Quasimodo na ang dalaga ay mananatiling ligtas hangga’t nasa katedral. Sa mga araw na magkasama ang dalawa, mahirap para kay La Esmeralda na titigan ang pangit na anyo ni Quasimodo. Di nagtagal, naging magkaibigan ang dalawa. Lumusob sa katedral ang pangkat ng mga taong palaboy at magnanakaw – sila ang kinikilalang pamilya ni La Esmeralda . Naroon sila upang sagipin ang dalaga sapagkat narinig nila na nagbaba ng kautusan ang parliyamentaryo na paaalisin si La Esmeralda sa katedral. Samantala, inakala naman ni Quasimodo na papatayin ng mga lumusob si La Esmeralda kaya gumawa siya ng paraan upang iligtas ang dalaga. Malaking bilang ng mga lumusob ang napatay ni Quasimodo. Habang nagkakagulo, sinamantala ni Frollo na makalapit kay La Esmeralda. Nag-alok siya ng dalawang pagpipilian ng dalaga: ang mahalin siya o ang mabitay? Mas pinili ni La Esmeralda ang mabitay kaysa mahalin ang isang hangal na tulad ni Frollo. Iniwan ni Frollo ang dalaga na kasama si Sister Gudule. Labis ang pagkamangha ng dalawa nang mabatid nila na sila ay mag-ina. Nakilala ni Sister Gudule si La Esmeralda dahil sa kuwintas na suot ng dalaga. Ito ang kaniyang palatandaan na suot ng kaniyang anak bago mawala. Ninasa ni Sister Gudule na iligtas ang anak subalit huli na ang lahat.
79 Nang mabatid ni Quasimodo na nawawala si La Esmeralda, tinunton niya ang tuktok ng tore at doon hinanap ang dalaga. Sa di kalayuan, napansin niya ang anyo ng dalaga. Si La Esmeralda ay nakaputing bestida at wala ng buhay. Naantig siya sa kaniyang nasaksihan. Labis na galit ang nararamdaman niya kay Frollo na noon pa man ay batid niya na may matinding pagnanasa sa dalaga. Nawala sa katinuan si Quasimodo. Nang mamataan niya si Frollo, hinila niya ito at sa matinding lungkot na nararamdaman ay inihulog niya ito mula sa tore- ang paring kumupkop sa kaniya. Inihulog niya sa kamatayan ang taong naghatid ng pagdurusa sa babaeng kaniyang minahal – si La Esmeralda. Habang nakatitig sa wala ng buhay na katawan ng dalaga, sumigaw si Quasimodo, “walang ibang babae akong minahal.” Mula noon, hindi na muling nakita pa si Quasimodo. Matapos ang ilang taon, nang matagpuan ng isang lalaking naghuhukay ng puntod ang libingan ni La Esmeralda, nasilayan niya ang hindi kapani-paniwalang katotohanan- nakayakap ang kalansay ng kuba sa katawan ng dalaga. GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Ayusin ang mga salita ayon sa antas o tindi ng kahulugan. Gamitin ang teknik pagkiklino. a. b. c. d. kagunggungan kahangalan kabaliwan kalokohan galit muhi poot ngitngit kinupkop inalagaan tinangkilik kinalinga hapis lungkot pighati lumbay
80 GAWAIN 5: Pag-unawa sa Akda Sagutin ang mga tanong . 1. Ilarawan ang natatanging katangian na taglay ni Quasimodo. Ano ang suliranin na bumabagabag sa kaniya? 2. Bakit ninais ni Pierre Gringoire na makisali sa pangkat ng mga pulubi at magnanakaw? 3. Paano natagpuan ang kalansay ni Quasimodo sa loob ng libingan ni La Esmeralda? 4. Ano ang pananaw ng may-akda tungkol sa pamilya? Pag-ibig? Magbigay ng mga patunay. Pamilya Pag-ibig 5. May mahalagang papel ba ang Katedral sa kuwento na nakapaloob sa nobela? Pangatuwiranan ang sagot. 6. Anong kakaibang katangian ni Claude Frollo bilang kontrabidang tauhan sa binasang akda? 7. Ilarawan ang magkaibang wakas ng mga tauhan na masasalamin sa nobela. Gamitin ang kasunod na dayagram sa pagsagot. 8. Maglahad ng mga pangyayari o bahagi sa nobela na magpapakilala sa kultura o pagkakilanlan ng bansang pinagmulan ng akda. Itala sa tsart. Bahagi o Pangyayari sa Akda Kultura o Pagkakilanlan ng Bansa 9. Mahusay bang naisasalaysay ang mga pangyayari sa paglalarawan ng mga tauhan sa nobela? Patunayan. 10. Sa iyong palagay, ano ang nais ipabatid ng may-akda sa kanyang isinulat na nobela na may kaugnayan sa bansang pinagmulan? ANG KUBA NG NOTRE DAME HINAHARAP NG MGA TAUHAN SA NOBELA Quasimodo Claude Frollo La Esmeralda Phoebus
81 GAWAIN 6: Suring Tauhan Sa pananaw humanismo, ipinakikita na ang tao ay ang sukatan ng lahat ng bagay kaya’t binibigyang-halaga ang kanyang saloobin at damdamin. Matitiyak lamang ito kung tataglayin niya ang kalayaan sa pagkilos, natatanging talas ng isipan at kakayahan. Ilarawan ang katangian ng mga tauhan sa nobelang binasa at paano ipinakikilala ang kultura o pagkakakilanlan ng bansang kaniyang pinagmulan. Gayahin ang pormat sa pagsagot. Tauhan Paano mag-isip? Ano ang kaniyang damdamin? Paano ipinakita ang mga namumukod na katangian na mula sa bansang kaniyang pinagmulan? Quasimodo Claude Frollo La Esmeralda Phoebus Mga Gabay na Tanong: 1. Anong mga katangian ng mga tauhan ang nagpapakilala sa kultura o bansang kaniyang pinagmulan? 2. Paano nakatulong ang mga pangyayari at tauhan sa pagpapakilala ng kultura o bansang kanilang pinagmulan? Mahusay! Binabati kita sa sipag at tiyaga na iyong ipinakita. Ang susunod mo namang babasahin ay buod ng isang tekstong nagsasalaysay. Unawain ang nilalaman nito at bigyang-pansin kung paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa? At paano nakatutulong sa pagsasalaysay ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa buod ng isang nobela. Dekada ’70 (Buod) Ni Lualhati Bautista Ang panahon ng Martial Law ay nagdulot ng ibayong hirap sa mamamayang Pilipino. Isang di-makatao at di-makatarungang gobyerno na nagbibingi-bingihan sa daing ng mamamayan. Laganap sa bansa ang iba’t ibang klaseng krimen gaya ng salvaging. Magkabila ang rallies at iba pang demonstrasyon na kinabibilangan ng mga estudyanteng imbis na nag-aaral ay nakikipaglaban upang makamit ang kalayaan at ito ang lubhang bumagabag kay Amanda Bartolome, isang tipikal na maybahay, ina ng 5 anak na pulos lalaki. Ang kanyang buhay ay umikot na lang sa pagiging ina at asawa at nakuntento na siya sa pagiging ganito kahit na kakulangan ang nadarama niya para sa sarili. May mga pangarap siyang ninais din niyang matupad, itinuring niya na lang na ang katuparan ng mga pangarap ng kanyang mga anak ay katuparan na niya rin. Una, ang panganay na si Jules, may liberal na pag-iisip. Naging isang komunista, di man matatawag na isang tunay na propesyon dito na niya natagpuan ang katuparan ng kaniyang pangarap, pangarap ng isang makataong lipunan para sa anak nila ni
82 Mara at sa iba pang kabataan naghahangad ng mabuting kinabukasan. Sumunod ay si Gani, maagang nag-asawa’t nagkaanak ngunit mabilis din silang nagkahiwalay ni Evelyn. Pagkatapos, siya’y nanirahan na sa abroad kapiling ng kaniyang bagong pamilya. Ang pangatlo si Em, pinakamatalino sa magkakapatid naging isang magaling na manunulat sa isang lingguhang pahayagan na tumutuligsa sa Martial Law. Ikatlo, ang pinakamalambing na si Jason, ang kakulangan niya bilang estudyande ay matagumpay na napagtatakpan na katangian niya bilang anak. Isang araw, sa di-inaasahang pagkakataon, natagpuan ang kaniyang bangkay sa isang basurahan, hubo’t hubad, labimpito ang saksak, tagos sa baga ang iba tuhog pati puso. May marka din ng itinaling alambre sa pulso, talop halos ang siko, tastas pati hita’t, tuhod, basag pati bayag. Malagim at malupit ang pagkamatay ni Jason, salvage dahil kung bakit at kung sino ang may gawa walang makapagsabi. Ang kaso ng pagkamatay ni Jason ay hindi na nagkamit ng hustisya. Pagkatapos, ang bunsong si Bingo namulat sa mundong walang katahimikan at walang katiyakan, ngayo’y magtatapos na ng kolehiyo. Iba’t iba ang kinahinatnan ng buhay ng mga anak ni Amanda. Sa loob ng 27 taon ng pagiging asawa at ina, sa kaniyang palagay hindi siya ganap na umunlad bilang tao. Nagsilbi na lang siyang bantay sa paghahanap at pagkatagpo ni Julian ng katuparan niya bilang tao, sa paglaki ng kaniyang mga anak at pagtuklas ng kanilang kakayahan at kahalagahan. Si Julian naman ay naging manhid at parang walang pakialam sa kakulangan nadarama ng kaniyang asawa, naging walang kibot sa mga problemang kinakaharap ng kanilang pamilya. Kaya minsan napag-isip-isip ni Amanda na makipaghiwalay na dito, sa kauna-unahang pagkakataon nagawa niyang ipaalam kay Julian ang pagkukulang niya sa kaniyang pamilya, lalo na kay Amanda. Pinigilan siya ni Julian at nangakong magbabago at kaniya namang tinupad ang pangakong iyon. Paulit-ulit na binabalikan ni Amanda ang masasayang alaala ng kabataan ng kaniyang mga anak. Masarap ang maging ina habang maliliit pa ang mga anak mo, habang wala pa silang sinasaktan sa ‘yo kundi kalingkingan ng paa mo na natatapakan nila sa kasusunod at kapipilit magpakarga pero hintayin mo ang panahong kasintaas mo na siya, ‘yong panahon ng pagkakaroon niya ng sariling isip at buhay, buhay na hiwalay na sa’yo, at matitikman mo sa kamay niya ang mapapait na kamatayan habang inihahanda mo ang kasal na hindi niya gusto. Habang nagpuputukan sa tapat ng kongreso sa isang pagkakataong hindi pa siya umuuwi. Habang binabasa mo ang balitang nasugatan siya sa isang sagupaan. Habang ibinibigay nila sa’yo ang selyadong kabaong ng batang kailanma’y di mo malilimutan hinugot mula sa tiyan mo. Ito ang nadama ni Amanda nang pumunta sila sa burol ni Willy, kaibigan at kasamahan ni Jules sa NPA na napatay sa isang engkwentro. Naging mahirap para kay Amanda na tanggapin ang pagkamatay ni Jason at ang pagsali ni Jules sa NPA, hindi niya mapigilan ang sarili sa pag-aalala sa kalagayan nito na minsan pa nga ay nagdadala ng mga kasamahang sugatan sa kanilang tahanan upang ipagamot sa ina. Maging ang pagkasira ng relasyon nila Gani at Evelyn. Ang pagkakamali at mga kabiguan ng kanyang mga anak ay nagagawa niyang isisi sa sarili, iniisip niya na marahil mayroon siyang pagkakamali sa pagpapalaki sa mga ito. Natamo niya ang kaganapan ng kanyang pagkatao sa pagtulong na kaniyang ginagawa sa mga sugatang kasama na dinadala ni Jules. Pagtulong na bukal sa kanyang puso, tungkulin hindi naman iniatas sa kanya ninuman o isang obligasyon, na kahit gaano man kapanganib ay nagawa pa rin niyang gampanan.Tuloy pa rin ang laban tungo sa kalayaan, nakaalpas man tayo sa pagmamalupit ng diktador, tuloy pa rin ang laban na sinumulan pa ng ating mga ninuno at hindi ito matatapos hanggang may mga taong gahaman sa kapangyarihan.
83 Sa madaling sabi, marami pang buhay na handang ibuwis at marami pang tulad nila Jules at Mara na handang makipaglaban upang makamtan ang kalayaan ng ating bayan. Bilang pagtatapos, natutuhan niyang pangibabawan ang kahinaa’t kahirapan. Sa mga kamay ng kaaway o sa larangan man. Magiting siyang nanindigan GAWAIN 7: Pagpapalawak ng Kaalaman Suriin ang binasang buod sa pamamagitan sa pagsagot ng mga tanong sa sagutang papel. 1. Paano makikita kay Amanda Bartolome ang mga katangiang pagkakakilanlan ng kaniyang bansa? 2. Batay sa binasang buod, ano ang tema ng akda? Tukuyin ang mga bahaging nagpapatunay. 3. Ilarawan ang kaugalian o kultura na masasalamin sa binasang buod? 4. Isa-isahin ang mga kultura/kaugalian nakaimpluwensiya sa pagkatao ng tauhan. 5. Paano nakatulong ang paglalapat ng teoryang humanismo sa pagpapakilala ng kultura o kaugalian ng bansa? GAWAIN 8: Makabuluhang Hambingan Ihambing ang ilang pangyayari sa napanood na dula sa mga pangyayari sa binasang kabanata ng nobela. Gamitin ang talahanayan sa pagsagot. PAGHAHAMBING Ang Kuba ng Notre Dame Napanood na dula (Pamagat) Pangyayari 1 Pangyayari 2 Pangyayari 3 Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Balikan ang buod ng Dekada ‘70. Bigyang-pansin kung paano nakatulong ang mga hudyat o panandang pandiskurso sa pagsasalaysay ng mga pangyayari. • Una, ang panganay na si Jules, may liberal na pag-iisip. • Sumunod ay si Gani, maagang nag-asawa’t nagkaanak ngunit mabilis din silang nagkahiwalay ni Evelyn. Bunga nito, siya’y nanirahan na sa abroad kapiling ng kanyang bagong pamilya.
84 • Ikatlo, ang pinakamalambing na si Jason, ang kakulangan niya bilang estudyande ay matagumpay na napagtatakpan na katangian niya bilang anak. • Pagkatapos, ang bunsong si Bingo namulat sa mundong walang katahimikan at walang katiyakan, ngayo’y magtatapos na ng kolehiyo Mapapansinangsalitasaunahanngmgapangungusapnanagbigay-linawsamahihirap na bahagi ng babasahin. Nakatulong ito sa pagsasalaysay ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari. Pagsasanay 1: Punan ang patlang ng angkop na mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng pangyayari. (sa madaling sabi, saka, dahil, kung, bukod sa ) Si Amanda Bartolome ay isang babaeng nagsisikap matunton at maunawaan ang tunay na kahulugan ng pagiging isang babae sa gitna ng masalimuot na kalagayan ng bansa noong dekada ’70 sa ilalim ng Batas Militar. (1)______ isang babae, kumikilos siya bilang isang ina (sa limang anak na pulos lalaki) at asawa ayon sa dikta ng lipunan at ng asawa niyang si Julian. Bagaman tradisyonal, umiiral sa pamilyang Bartolome ang kalayaan sa pagpapahayag ng damdamin (2)______ kaya’t lumaki ang kanilang mga anak na mulat ang kamalayan sa nangyayari sa lipunan. (3)______ dito’y sumali sa kilusang makakaliwa ang kanilang panganay na si Jules, (4)______ naging makata at manunulat naman si Emman, at nahilig sa musikang rock n roll si Jason. Si Gani naman ay malayang pinasok ang pagiging US Navy bagaman taliwas ito sa paniniwala ng mga kapatid. (5) ______ nanatiling matatag ang pamilya Bartolome sa kabila ng napakaraming pagsubok ng panahon. Dito rin nasubok ang katatagan ng pagsasama nina Amanda at Julian, kung saan si Amanda ay nagnais na matunton ang sarili bilang isang babae, malayo sa dikta ng lipunan, at ng asawa. Pagsasanay 2: Gamitin sa pangungusap ang sumusunod na panandang pandiskurso o hudyat sa pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari sa pagsasalaysay ng isang napanood na palabas. 1. magsisimula ako sa ____________________________________________ 2. huwag lang ___________________________________________________ 3. bunga nito ____________________________________________________ 4. sakali ________________________________________________________ 5. sa ibang salita _________________________________________________ Alam mo ba na... ang mga panandang pandiskurso ay maaaring maghudyat ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari o di kaya’y maghimaton tungkol sa pagkakabuo ng diskurso? Karaniwan nang ito ay kinakatawan ng mga pang-ugnay o pangatnig. Halimbawa: • at, saka, pati – nagsasaad ng pagpupuno o pagdaragdag ng impormasyon • maliban, bukod kay, huwag lang, bukod sa – nagsasaad ng pagbubukod o paghihiwalay • tuloy, bunga nito, kaya, naman – nagsasaad ng kinalabasan o kinahinatnan kapag, sakali, kung – nagsasaad ng kondisyon o pasubali
85 Pagsasanay 3: Magsalaysay ng isang pangyayari sa tunay na buhay na may pagkakatulad sa mag piling pangyayari sa buod ng nobela. Isaalang-alang sa pagsulat ang paggamit ng mga panandang pandiskurso na naghuhudyat ng pagkakasunod- sunod ng mga pangyayari. Pagnilayan at Unawain Bumuo ng mahahalagang konsepto na natutuhan mula sa araling tinalakay sa tulong ng pagsagot sa kasunod na mga tanong 1. Paano mabisang nailalapit sa mga mambabasa ang kuwento/salaysay na nakapaloob sa buod ng isang nobela? 2. Paano nakatutulong ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa pagkakaroon ng mabisang kuwento/salaysay na nakapaloob sa buod ng isang nobela? Ilipat Basahin at unawain mo ang sitwasyon na nasa loob ng kahon. Gawin ang hinihingi mula rito sa tulong ng pagsasaalang-alang sa mga konseptong natutuhan. Magaling! Mahusay mong naisagawa ang inaasahang pagganap. Patunay ito na naunawaan mo ang kabuuan ng ating aralin. Iminumungkahi ko na muli mong balikan ang mga pokus na tanong upang matiyak na tama ang kakailanganing pag-unawa na dapat matamo sa katapusan ng aralin. Sa husay na iyong ipinamalas, naniniwala ako na kayang-kaya mong maisakatuparan ang kasunod na inihandang pangwakas na gawain para sa iyo. Makatutulong ang mga araling pampanitikan at panggramatika na iyong natutuhan. Batid ko na sapat ang mga kaalamang nakuha mo sa araling tinalakay upang maisakatuparan ang iyong proyekto. Magsasagawa ang inyong lungsod ng Festival of Talents. Kaugnay nito, ang inyong paaralan ay isa sa mga lalahok sa isasagawang tagisan ng talino sa paglikha ng dalawang minutong movie trailer na nagtatampok sa alinmang nobela ng isang bansa sa Mediterranean. Ang dalawang minutong movie trailer na bubuuin ay nakabatay sa sumusunod na pamantayan: Pamantayan 4 3 2 1 a) orihinalidad ng iskrip b) pagganap ng mga tauhan c) produksiyon d) daloy ng mga pangyayari e) paglalapat ng musika/tunog INTERPRETASYON Napakahusay: 20 – 15 puntos Mahusay: 14 – 11 puntos Mahusay-husay: 10 – 6 puntos Nagsisimula: 1 – 1 puntos
86 Kilala ang mga taga-Egypt sa pagpapahalaga sa kamatayan ng tao. Ngunit lingid sa kaalaman ng nakararami higit nilang pinahahalagahan ang buhay, kaya maging sa kamatayan ay nais nila itong ipagpatuloy. Ang katibayan sa paniniwalang ito ay ang mga sinaunang tulang nakuha sa mga kuweba ng Egypt. Ang paksa at tema ng mga ito ay pawang tungkol sa kanilang pagpapahalaga sa karaniwang pamumuhay ng mga tao. Ang Aralin 1.6 ay naglalaman ng tulang lirikong pastoral ng Sinaunang taga-Egypt na pinamagatang, “Ang Tinig ng Ligaw na Gansa.” Masusulyapan mo kung paano naghahangad ng simpleng uri ng pamumuhay ang mga taga Egypt na namumuhay sa sopistikadong henerasyon. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa pagpapahayag ng emosyon na magagamit sa pagsulat ng tula batay sa sumusunod na pamantayan: a.) malinaw na mensahe, b.) matalinghaga, at c.) may kariktan. Masasagot mo rin ang mga pokus na tanong na: Paano mabisang maipahahayag ang damdamin sa tula? Gayundin, susuriin mo kung bakit mahalagang unawain ang tulang lirikong pastoral ng mga taga-Egypt? Tuklasin Sa sumusunod na gawain, tutuklasin kung ano na ang nalalaman mo tungkol sa tula at tulang liriko upang sa gayo’y magabayan kita sa pagtuklas kung bakit mahalagang unawain ang tulang lirikong pastoral ng mga taga-Egypt? GAWAIN 1: Lagyan ng tsek (a) ang nagpapahayag ng katotohanan tungkol sa tula. _____ salamin ng buhay _____ maaaring may sukat at tugma _____ nahahati sa iba’t ibang kabanata _____ binubuo ng mga taludtod at talata _____ piling-pili ang mga salitang ginagamit Aralin1.6 Panimula A. Panitikan: Ang Tinig ng Ligaw na Gansa (Tula mula sa Egypt) Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Mula sa Ingles na salin ni William Kelly Simpson B. Gramatika at Retorika: Pagpapahayag ng Emosyon at Saloobin (Padamdam na Pangungusap, Pahayag na Tiyakang Nagpapadama ng Damdamin, at Konstruksiyong Gramatikal) C. Uri ng Teksto: Naglalahad Yugto ng Pagkatuto
87 _____ naglalaman ng masisidhing damdamin _____ maikli lamang at nababasa sa isang upuan _____ karaniwang nagsasalaysay ng mga pangyayari _____ nagpapahayag ng katotohanan lamang _____ ginagamitan ng tayutay o matatalinghagang pahayag GAWAIN 2: Concept Web Pumili ng mga salita mula sa kasunod na kahon na may kaugnayan sa tulang liriko at isulat ito sa concept web. Ipaliwanag sa isa hanggang tatlong pangungusap ang konseptong nabuo. Gawin ito sa sagutang papel. sukat tugma korido trahedya awitin tula Balagtasan pastoral soneto epiko tanaga dalit damdamin elehiya opinyon oda Marahil may ideya ka na sa tatalakayin nating paksa. Magpatuloy ka pa sa pagtuklas ng mga bagong kaalaman. Tulang liriko Alam mo ba na... ang tulang liriko o tula ng damdamin ay puno ng masisidhing damdamin ng tao tulad ng pag-ibig, kalungkutan, kabiguan, kaligayahan, tagumpay, at iba pa? Maikli at payak ang uring ito ng tula. Uri ng Tulang Liriko: a. Pastoral – ang salitang pastoral ay mula sa salitang Latin na “pastor.” Ang tulang pastoral ay hindi lamang tungkol sa buhay ng isang pastol at pagpapastol. Ito ay tulang pumapaksa at naglalarawan ng simpleng paraan ng pamumuhay, pag-ibig, at iba pa. Ang mga sopistikadong alagad ng sining ang sumusulat ng tulang pastoral na nagpapalagay at dinarama ang katauhan ng isang simpleng tao. Maaaring pag- aralan ang tulang pastoral bilang:
88 a. isang alegorya na gumagamit ng simbolismo. b. panitikang nagbibigay ng pagkakataon sa mga mambabasa na maranasan ang pagtakas sa magulong buhay at madama pansamantala ang malaya at walang kaguluhang buhay. c. Paglagay ng komplikado sa simple Sa Pilipinas ito’y tulang naglalahad ng buhay-buhay sa bukid at pagpapahalaga sa gawain at pamumuhay sa bukid. Halimbawa: Halika sa Bukirin ni Milagros B. Macaraig b. Elehiya – Isang tula ng pamamanglaw na madaling makilala ayon sa paksa, gaya ng kalungkutan, kamatayan, at iba pa. Maaaring ito’y pagdaramdam o kahapisan para sa isang minamahal, pamimighati dahil sa isang yumao o nag-aagaw-buhay pa lamang na dahil sa kalungkutan ay nagnanais na ang maliligayang sandali ay agad lumipas. Halimbawa: Ang Pamana ni Jose Corazon de Jesus c. Soneto – tulang may labing-apat na taludtod hinggil sa damdamin, kaisipan at pananaw sa buhay ng tao, may malinaw na kabatiran ng likas na pagkatao. Sa kabuuan, ito’y naghahatid ng aral sa mambabasa. Halimbawa: Soneto ng Buhay ni Fernando B. Monleon d. Oda – Nagpapahayag ng isang papuri, panaghoy, o iba pang uri ng damdamin; walang tiyak na bilang ng pantig o tiyak na bilang ng taludtod sa isang saknong. Nagpapahayag ang oda ng matayog na damdamin at kaisipan ng makata. Sa matandang panulaan, karaniwang ito’y isang awit ng papuri patungkol sa mga pambihirang nagawa ng isang dakilang tao, bansa o anumang bagay (buhay man o patay) na maaaring papurihan sa pamamagitan ng pagtula. Halimbawa: Tumangis si Raquel e. Awit – Ang karaniwang pinapaksa nito ay may kinalaman sa pag-ibig, kabiguan, kalungkutan, pag-asa, pangamba, poot, at kaligayahan. Tinatawag na kundiman na ayon kay Jose Villa Panganiban ay isang awit hinggil sa pag-ibig o palasintahan. Ito’y nilalapatan ng tugtugin, karaniwang maikli at punong-puno ng pagsamo at pagluhog sa isang sinisinta. Halimbawa: May Isang Pangarap ni Teodoro Gener f. Dalit – Noong araw ito ay isang awitin patungkol sa paglilingkod sa Diyos at pananampalataya. Nabibilang din sa uring ito ang tula ng pagmamahal at pagkalugod na ang layunin ay pagdakila at pagpaparangal. Sa panahon ng mga Espanyol ang dalitsamba at dalitbansa ay itinuturing nang iisa dahil kilala ang dalawa sa taguring dalit. Ang dalitsamba ay patungkol sa Diyos, samantalang ang dalitbansa ay pagpapahayag ng pag-ibig at pagdakila sa bayan. Halimbawa: Halika sa Bukirin ni Milagros Macaraig
89 Mga Elemento ng Tula 1. Sukat – Ito’y bilang ng pantig sa bawat taludtod. Ang isang taludtod ay karaniwang may 8,12 at 16 na pantig o sukat. Halimbawa: Sukat: Lalabindalawahing pantig Ako’y magsasakang bayani ng bukid Sandata’y araro matapang sa init Hindi natatakot kahit na sa lamig Sa buong maghapon gumagawang pilit. 2. Tugma – Ito’y ang pagkakasintunugan ng mga salita sa huling pantig ng bawat taludtod. Maaaring ganito ang tugma ng hulihan: a-a-a-a, a-b-a-b, o kaya ay a-b-d-a. Halimbawa: Tugmang a-a-a-a (magkatugma lahat ng linya) Sa aking lupain doon nagmumula Lahat ng pagkain nitong ating bansa Ang lahat ng tao, mayaman o dukha Sila’y umaasa sa pawis ko’t gawa. 3. Talinghaga – Ito’y ang matayog na diwang ipinahihiwatig ng makata. Ayon kay A. Abadilla, tugma at hindi tula ang binasa kapag sa unang pagbasa ay nauunawaan agad ang ibig sabihin. Kailangang may naitatagong kahulugan sa salita o pahayag. Dito kinakailangan ang paggamit ng tayutay o matalinghagang mga pahayag. Halimbawa: Nahuli sa pain, umiyak Ako’y hawak ng iyong pag-ibig Hindi ako makaalpas 4. Kariktan – Ito’y ang malinaw at di-malilimutang impresyon na nakikintal sa isipan ng mambabasa. Mahusay ang tula kapag may naibibigay na impresyong mahirap mabura sa puso at isipan ng bumabasa. Mga Paraan sa Pagsulat ng Tula 1. Magmasid sa paligid, paglakbayin ang imahinasyon at magbasa ng mga halimbawa ng tula. Sa ganitong paraan, detalyado at malinaw na mailalarawan ng makata ang kaisipang nais niyang palutangin sa tula. 2. Lahat na ng paksa ay naitampok na sa tula subalit nakasalalay pa rin sa makata ang pagiging orihinal ng akdang kaniyang isinusulat. Nagiging bago ang lumang paksa sa pagbibigay ng makata ng bagong pananaw tungkol dito. Ang pananaw na ito ay maaaring batay sa sarili niyang karanasan, mga namasid niya o bunga lamang ng kanyang makulay na imahinasyon. 3. Ang tula ay siksik at nag-uumapaw sa mensahe na ipinahahayag sa kakaunting salita lamang. Magiging busog sa kahulugan at malikhain ang pagpapahayag ng kaisipan kung gagamitan ng tayutay (sinadyang paglayo sa karaniwang paraan ng pagpapahayag ng kaisipan) at matatalinghagang pananalita. 4. Kailangang maging mapagparanas ang isang tula upang mag-iwan ng kakintalan sa mambabasa. Mapagparanas ang isang tula kung ipinakikita at ipinadarama (nalalasahan, naaamoy, naririnig) ng makata ang mensahe ng kanyang akda hindi lamang niya ito sinasabi. - Mula sa Sulyap sa Panulaang Filipino,(Macaraig, 2004) at Panitikan sa Pilipino 2 (Pandalubhasaan), (Gonzales, 1982)
90 Linangin Naririto ang isang tulang nasulat noong panahon ng Bagong Kaharian (1570-1085 B.C.) ng Sinaunang Egypt. Ito ang panahon ng pagapapalawak ng Empire ng Egypt at panahon ng napakasopistikadong pag-usbong ng kultura nito.Tuklasin mo kung bakit mahalagang unawain ang tulang pastoral ng mga taga-Egypt na nagpapakita ng pagnanais nila ng simpleng buhay sa gitna ng komplikadong sitwasyon ng kanilang panahon. Ang Tinig ng Ligaw na Gansa Ang tinig ng ligaw na gansa nahuli sa pain, umiyak Ako’y hawak ng iyong pag-ibig, hindi ako makaalpas. Lambat ko ay aking itatabi, subalit kay ina’y anong masasabi? Sa araw-araw ako’y umuuwi, karga ang aking mga huli Di ko inilagay ang bitag sapagka’t sa pag-ibig mo’y nabihag. GAWAIN 3: Paglinang ng Talasalitaan a. Pilliin sa talaan ng mga salita ang katulad na kahulugan ng salitang nasa loob ng kahon. Isulat sa sagutang papel ang inyong sagot. b. Basahin ang mga taludtod ng tula at ilarawan kung anong damdamin ang ipinahahayag nito. Kopyahin ang pormat sa iyong sagutang papel. Taludtod ng tula Damdamin nahuli sa pain, umiyak hindi ako makaalpas Lambat ko ay aking itatabi subalit kay ina’y anong masasabi? Sapagka’t sa pag-ibig mo’y nabihag alpas bitag bihag liwag ng bansa nakulong naloko mailap kawala pain mahirap hulihin silo bilanggo takas preso pugante nabihag
91 GAWAIN 4: Kaisipan Mo’y Mahalaga Sagutin ang mga tanong. Isulat ang sagot sa sagutang papel. 1. Sino ang persona o nagsasalita sa tula? Ilarawan ang kaniyang katangian at damdamin batay sa nilalaman ng tula. 2. Ano ang pang-araw-araw na gawain ng nagsasalita sa tula? 3. Bakit kakaiba ang araw na ito sa kaniya? 4. Ano ang larawang nabuo mo sa iyong isipan pagkatapos basahin ang tula? 5. Ano ang masasalaming kultura ng mga taga-Egypt na makikita sa akda? Paano ito maiuugnay sa kulturang Pilipino? 6. Sa iyong palagay, ano-ano ang positibo at negatibong nagagawa ng tao nang dahil sa pag-ibig? Magbigay ng tigdalawang halimbawa at ipaliwanag ang bawat isa. 7. Paano maiiwasan ang negatibong bunga ng pag-ibig? Ipaliwanag ang iyong sagot. GAWAIN 5. Paglinang ng Kasanayang Pampanitikan 1. Suriin ang simbolismong ginamit sa tula at ipaliwanag ang kahulugan nito. 2. Ano ang tinutukoy na komplikasyon ng buhay sa tula? 3. Paano ipinakita sa tula ang simpleng pananaw sa komplikasyon ng buhay? 4. Ano ang impresiyon o kakintalang naiwan sa iyo pagkatapos mong mabasa ang tula? 5. Paano nakatutulong ang pagtingin sa iba’t ibang pananaw o perspektibo ng tao sa buhay? NEGATIBO _________________ POSITIBO _____________________ bihag Tinig ng Ligaw na Gansa Simbolismo Kahulugan Ligaw na gansa pain
92 GAWAIN 6: Suriin Mo Naririto naman ang tulang lirikong pastoral na mula sa Pilipinas. Suriin mo ang pagkakatulad at pagkakaiba nito sa tulang “Ang Tinig ng Ligaw na Gansa.” Bayani ng Bukid ni: Alejandrino Q. Perez Ako’y magsasakang bayani ng bukid Sandata’y araro matapang sa init Hindi natatakot kahit na sa lamig Sa buong maghapon gumagawang pilit. Ang kaibigan ko ay si Kalakian Laging nakahanda maging araw-araw Sa pag-aararo at paglilinang Upang maihanda ang lupang mayaman Ang haring araw di pa sumisikat Ako’y pupunta na sa napakalawak Na aking bukiring laging nasa hagap At tanging pag-asa ng taong masipag. Sa aking lupain doon nagmumula Lahat ng pagkain nitong ating bansa Ang lahat ng tao, mayaman o dukha Sila’y umaasa sa pawis ko’t gawa. Sa aking paggawa ang tangi kong hangad Ang aki’y dumami ng para sa lahat Kapag ang balana’y may pagkaing tiyak Umaasa akong puso’y nagagalak. At pagmasdan ninyo ang aking bakuran Inyong makikita ang mga halaman Dito nagmumula masarap na gulay Paunang pampalakas sa ating katawan. Sa aming paligid namamalas pa rin Ang alagang hayop katulad ng kambing Baboy, manok, pato’y alay ay pagkain Nagdudulot lakas sa sariling atin. Ako’y gumagawa sa bawat panahon Na sa aking puso ang taos na layon Na sa bawat tao, ako’y makatulong At nang maiwasan ang pagkakagutom. Ako’y magsasakang bayani ng bukid Sandata’y araro matapang sa init Hindi natatakot kahit na sa lamig Sa buong maghapon gumagawang pilit. - Mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Pangiban at Panganiban. 1998
93 Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Tungkol saan ang tula? 2. Ano-ano ang simbolismong ginamit sa tula? 3. Ano ang damdaming nangingibabaw sa tula? 4. Paano nagkakatulad o nagkakaiba ang mensahe ng tulang “Ang Tinig ng Gansa” sa tulang ito? 5. Ano ang masasalaming kultura ng mga Pilipino sa tulang “Bayani ng Bukid?” GAWAIN 7: Pagsusuri sa Kayarian 1. Paano nagkakatulad at nagkaiba ayon sa kayarian ang dalawang tula? Isulat sa sagutang papel. Ang Tinig ng Ligaw na Gansa Kayarian Bayani ng Bukid Pagkakatulad a. sukat b. tugma c. talinghaga d. kariktan Pagkakaiba a. sukat b. tugma c. talinghaga d. kariktan 2. May nakahihigit ba sa dalawang tula batay sa kasiningan ng pagpapahayag ng kaisipan kung pagbabatayan ang kayarian? Ipaliwanag. 3. Paano ipinakikita ang komplikadong buhay at simpleng buhay sa dalawang tula? EGYPT – Tinig ng Ligaw na Gansa Tulang Lirikong Pastoral Komplikadong ng buhay Simpleng buhay PILIPINAS – Bayani ng Bukid Tulang Lirikong Pastoral Komplikasyon ng buhay Simpleng buhay
94 Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Iba’t iba ang damdamin ng mga tao. Sa pagpapahayag ng damdamin nagiging makulay ang alinmang akdang pampanitikan. Kaya mahalagang malaman kung paano mabisang maipahahayag ito. Basahin ang tula at pagtuunan ng pansin ang damdaming nangingibabaw sa pamamagitan ng pagsagot sa gabay na tanong. Republikang Basahan ni Teodoro Agoncillo Republika baga itong busabos ka ng dayuhan? Ang tingin sa tanikala’y busilak ng kalayaan? Kasarinlan baga itong ang bibig mo’y nakasusi? Ang mata mong nakadilat ay bulag na di mawari, Ang buhay mo’y walang patid na hibla ng pagtataksil Sa sarili, lipi’t angkan, sa bayan mong dumarating! Kalayaan! Republika! Ang bayani’y dinudusta Kalayaan pala itong mamatay nang abang-aba! Kasarinlan pala itong ni hindi mo masarili Ang dangal ng tahanan mong ibo’t pugad ng pagkasi. Malaya ka, bakit hindi? Sa bitaya’n ikaw’y manhik, At magbigting mahinahon sa sarili na ring lubid! Kalayaan – ito pala’y mayron na ring tinutubo Sa puhunang dila’t laway, at hindi sa luha’t dugo! Humimbing kang mapayapa, mabuhay kang nangangarap, Sa ganyan lang mauulol ang sarili sa magdamag. Lumakad ka, hilain mo ang kadenang may kalansing, Na sa taynga ng busabos ay musikang naglalambing! Limutin mo ang nagdaan, ang sarili ay taglayin, Subalit ang iniisip ay huwag mong bibigkasin! Magsanay ka sa pagpukpok, sa pagpala at paghukay, Pagkat ikaw ang gagawa ng kabaong kung mamatay Purihin mo ang bayaning may dalisay na adhika, Ngunit huwag paparisan ang kanilang gawi’t gawa Republika na nga itong ang sa inyo’y hindi iyo, Timawa ka at dayuhan sa lupain at bayan mo!
95 Kalayaan! Malaya ka, oo na nga, bakit hindi? Sa patak ng iyong luha’y malaya kang mamighati! Sa simoy ng mga hangin sa parang at mga bundok, Palasapin mo ang sukal ng loob mong kumikirot. Kasarinlan! Republika! Kayo baga’y nauulol, Ang inyong kalayaa’y tabla na rin ng kabaong? Bawat hakbang na gawin mo sa templo ng kalayaan Ay hakbang na papalapit sa bunganga ng libingan! Republika! Kasarinlan! Mandi’y hindi nadarama, Ang paglaya’y sa matapang at sa kanyon bumubuga! Ang paglaya’y nakukuha sa tulis ng isang sibat, Ang tabak ay tumatalim sa pingki ng kapuwa tabak Ang paglaya’y isang tining ng nagsamang dugo’t luha, Sa saro ng kagitinga’y bayani lang ang tutungga. Bawat sinag ng paglayang sa karimlan ay habulin, Isang punyal sa dibdib mo, isang kislap ng patalim! - Mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Pangiban at Panganiban. 1998 Sagutin ang mga gabay na tanong. Isulat ito sa sagutang papel. 1. Bakit hindi tunay ang pagkamit ng kalayaan ng bansa ayon sa may-akda? 2. Paano makakamit ang tunay na kalayaan ayon sa tula? 3. Magtala ng lima hanggang sampung taludtod o saknong ng tula na nagpapahayag ng iba’t ibang damdamin. Gamitin ang kasunod na pormat sa pagtalakay ng iyong sagot. Taludtod/saknong Damdamin Halimbawa: Republika baga itong busabos ka ng dayuhan? Ang tingin sa tanikala’y busilak ng kalayaan? pagkagalit 4. Ano ang naramdaman mo pagkatapos basahin ang tula? 5. Paano ipinahayag ng makata ang damdamin sa tula? 6. Naging mabisa ba ito? Ipaliwanag. Alam mo ba na... ang wika ay hindi lamang instrumento sa pagpapahayag ng kaisipan kundi ng saloobin, gawi at paniniwala? Sa pamamagitan nito’y naipahahayag natin ang nadarama natin sa ating kapwa. Pagpapahayag ng Emosyon Maraming paraan ng pagpapahayag ng emosyon o damdamin sa wikang Filipino, kabilang ang sumusunod:
96 1. Isang paraaan ang paggamit ng padamdam na pangungusap sa pagpapahayag ng matinding damdamin. Ginagamit sa pangungusap na ito ang bantas na padamdam (!), at kung minsa’y ang bantas na patanong (?) tulad ng sumusunod: a. Paghanga: Wow! Perfect ang iskor mo.Naks! Ganda! Bilib ako! b. Pagkagulat: Ha? Nakakahiya.Inay! Naku po! c. Pagkatuwa: Yahoo! Pasado ako, Yehey! Yipee! d. Pag-asa: Harinawa, Sana sumama ka sa group study namin. e. Pagkainis/Pagkagalit: Bagsak ako! Kakainis! Ginagamit din kung minsan ang panandang pananong (?) sa pagpapahayag ng damdamin lalo na kung ito ay may halong pagtataka. Maaaring samahan ang mga ito ng parirala o sugnay na tumitiyak sa emosyong nadarama. Gaya nito: a. Paghanga: Wow, ang ganda n’yan, a! b. Pagkagulat: O, ikaw pala! c. Pagkalungkot: Naku, kawawa naman siya! d. Pagtataka: Siyanga? Totoo bang sinabi mo? e. Pagkatuwa: Yipee! Matutuwa si Mommmy. f. Pagkagalit/ Pagkainis: Hmmpp! Nakaiinis ka! g. Pag-asa: Naku, sana nga’y makapasa ka na! 2. Isa ring paraan ang paggamit ng pahayag na tiyakang nagpadama ng damdamin at/ o saloobin ng nagsasalita. Ngunit mahuhulaang hindi masyadong matindi ang damdaming inihahayag sa ganitong paraan. Pansinin ding ginagamitan ng tuldok ang mga pahayag, bagaman maaari ring gamitan ng padamdam ang bawat isa upang makapaghudyat ng mas matinding damdamin. a. Pagtanggi: Dinaramdam ko, hindi na ako lalahok sa paligsahan. b. Pagkasiya: Mabuti naman at narito na kayo. c. Pagtataka: Hindi ako makapaniwala. Ngayon ko lang narinig ang balitang iyan. d. Pagkainis: Nakabubuwisit talaga ang kinalabasan ng pagsusulit. 3. Maihahayagdinangibapangemosyonsatulongngsumusunodnakonstruksiyong gramatikal: • Paggamit ng mga padamdam na pahayag na karaniwang binubuo ng pariralang nominal o adjectival. a. Ang ganda ng tulang iyan! b. Nakakapanggigil talaga ang alaga mong aso! c. Ang ilap ng gansa! • Paggamit ng mga ekspresiyong karaniwang nagpapahiwatig ng antas ng kasukdulan o kasobrahan. a. Napakakulit ng lalaking mangingibig! b. Sobrang bait ng mag-aaral. c. Ang ganda-ganda niya! d. Talagang gulat na gulat si Arvyl.
97 Pagsasanay 1: Tukuyin kung anong damdamin at paraan ng pagpapahayag ang ginamit sa bawat pangungusap. Pangungusap Damdamin Paraan ng Pagpapahayag 1. Humimbing kang mapayapa, mabuhay kang nangangarap 2. Kalayaan! Malaya ka, oo na nga, bakit hindi? Sa patak ng iyong luha’y malaya kang mamighati! 3. Ang buhay mo’y walang patid na hibla ng pagtataksil Sa sarili, lipi’t angkan, sa bayan mong dumarating! 4. Ang galing-galing mong magsaulo ng tula. 5. Ang husay ng mga taga-Egypt sa kanilang sining, di ba? 6. Talagang galit na galit ang makata nang isulat niya ang tula. 7. Wala na tayong pag-asa kung patuloy tayong magpapaalipin. 8. Sobrang sipag ng mga magsasaka sa ating bansa! 9. Wow! May pag-asa pa tayong umunlad! 10. Pasensiya na, wala na akong magagawa. • Paggamit ng negatibong ekspresiyon na binibigyang-diin kapag binibigkas, kasama ang ano man, sino man, saan man at iba pa. a. Wala kang maaasahang ano man sa kaniya. b. Hindi matatalo ng sino man ang marunong manuyo. c. Saan ka man pumunta, hindi ka makaliligtas sa akin. • Paggamit ng mga tanong na retorikal (Patayutay na pagtatanong upang bigyang-diin ang isang kaisipan. Ito ay tanong na hindi sinasagot sapagkat lantad na.) a. Ang ganda ng ginawa nila, di ba? (Napakaganda ng ginawa nila!) b. Dahilan ba iyan para malungkot ka? (Hindi iyan sapat na dahilan para malungkot ka!) c. Kasarinlan baga itong ang bibig mo’y nakasusi? (Hindi, sapagkat nakasusi ang bibig) d. Anong diperensiya noon? (Wala iyong diperensiya) e. Sino ang hindi nakaalam niyan? (Alam iyan ng lahat)
98 Pagsasanay 2: Naririto ang iyong pagkakataong maipahayag ang iyong saloobin. Bumuo ng isang pangungusap na nagpapahayag ng iyong damdamin sa sumusunod na mga katauhan. Ipahayag ang pangungusap na tila kausap mo sila. Gumamit ng iba’t ibang paraan ng pagpapahayag ng damdamin. 1. Taong lihim na hinahangaan: ___________________________________ 2. Nakilalang may mabigat na suliranin: _____________________________ 3. Taong nais hingan ng paumanhin: _______________________________ 4. Kaklase na hinahangaan mo dahil sa kanyang kabutihan: ____________ 5. Pangulo ng Pilipinas:_________________________________________ Pagsasanay 3: Sumulat ng isang text message na magpapanumbalik ng pag-asa sa iyong kaibigan, kaklase o kakilalang may pinagdaraanang suliranin. Sikaping ipahayag sa mensahe ang positibong pananaw sa buhay upang magpatuloy siyang harapin ito. Maaaring patula o tuluyan ang isusulat na mensahe.Isulat sa sagutang papel o maaaring ipadala sa iyong guro sa pamamagitan ng pag-text. Pagnilayan at Unawain Gawain 9: Bahaginan Ibahagi sa iyong kamag-aral ang iyong sagot sa sumusunod na tanong. 1. Paano naiiba ang pastoral sa iba pang uri ng tulang liriko? 2. Bakit mahalagang maipahayag ng tao ang kaniyang damdamin sa kapwa? 3. Paano nakatutulong ang pagbabasa ng tulang pastoral sa mambabasa ? 4. Bakit mahalagang unawain ang tulang lirikong pastoral ng mga taga-Egypt? 5. Paano mabisang maipahahayag ang damdamin sa tula? Pagkatapos ng pakikipagpalitan ng sagot at tanong sa kaklase, bumuo ng sintesis tungkol sa mga natutuhan sa buong aralin. Talakayin ang sagot sa tulong ng kasunod na grapikong representasyon.
99 Ilipat Isa kang Guidance Conselor (propesyunal na tagapayo ng mga mag-aaral kaugnay ng kanilang pampersonal, pang-akademiko at propesyunal na mga alalahanin.) sa isang pampublikong paaralan. Linggo-linggo ay may iba’t ibang mag-aaral ang nagtutungo sa iyong opisina upang humingi ng payo tungkol sa kanilang mga pinagdaraanang suliranin sa buhay. Napansin mong kahit sa murang edad ng mga mag-aaral ay masalimuot na ang mga suliraning kanilang kinahaharap. Ito ang nagiging sanhi ng hindi nila pagkakaroon ng lubos na atensiyon sa pag-aaral. Sa dami ng mga mag-aaral sa iyong paaralan hindi mo mabibigyan ng atensiyon at payo ang lahat ng mga mag-aaral. Naisip mo na magpaskil ng tulang pastoral na may mensaheng makapagbibigay sa kanila ng positibong pananaw sa buhay sa kabila ng pagiging masalimuot nito. Sa ganitong paraan parang nabigyan mo na rin ng payo ang bawat makababasa ng iyong tula. Dalawa hanggang tatlong taludtod na tulang pastoral ang iyong isusulat batay sa pamantayang ito: a. malinaw na mensahe 10 puntos - piling-pili ang mga salitang ginamit - may malinaw na pagpapahayag ng damdamin b. matalinghaga 10 puntos - malalim ang kahulugan / may simbolismo - malikhain at matayutay na pagpapahayag ng kaisipan c. may kariktan 10 puntos - may kakintalan - mapagparanas
100 Ang Mesopotamia (mula sa salitang Griyego na nangangahulugang ‘sa pagitan ng dalawang ilog’) ay sinaunang rehiyon sa silangang Mediterranean, sa hilagang- silangan nito ay ang Bundok ng Zagros at sa timog-silangan ay ang Talampas ng Arabia, sa kasalukuyan ang kalakhang bahagi nito ay ang Iraq samantalang ang ilang bahagi naman ay ang Iran, Syria, at Turkey. Ang ‘dalawang ilog’ na tinutuloy ng pangalan nito ay ang Ilog Tigris at Euphrates at ang kalupaan ay kilala bilang ‘Al-Jazirah’ (ang isla) ayon sa Egyptologist na si J.H. Breasted na sa kalaunan ay tinawag na Fertile Crescent kung saan nagmula ang sibilisasyon ng Mesopotamia. Mayaman sa panitikan ang Mesopotamia. Ang kanilang panitikan ay tunay na kasasalaminan ng kanilang angking kultura. Makikilala sa pamamagitan ng pag- aaral ng mga ito ang kanilang mga paniniwala, pilosopiya, paraan ng pamumuhay, ugali, at iba pa na mapagkikilanlan ng kanilang lahi. Sa Aralin 1.7, pag-aaralan mo ang epiko ni Gilgamesh. Hihimayin ito upang mapatunayan na ang pangunahing tauhan sa epiko ay may supernatural na kapangyarihan. Huhubugin din ang iyong kasanayan sa paggamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag upang ikaw ay makibahagi sa pagtatanghal ng isang bahagi ng epiko sa pamamagitan ng Chamber Theater batay sa sumusunod na pamantayan: a.) iskrip, b.) pagganap, at c.) teknikal. Tutuklasin mo kung ang mga pangunahing tauhan sa epiko ay nagtataglay ng supernatural na kapangyarihan. Gayundin, kung paano mabisang magagamit ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng mga pahayag sa pagbuo ng iskrip ng Chamber Theater. Tayo na at sama-sama nating tawirin ang dagat ng Mediterranean at tuklasin ang kultura ng mga taga-Mesopotamia sa pamamagitan ng kanilang epiko. Panimula Aralin 1.7 A. Panitikan: Epiko ni Gilgamesh Epiko mula sa Mesopotamia Salin sa Ingles ni N.K. Sandars Saling-buod sa Filipino ni Cristina S. Chioco B. Gramatika: Mga Pananda sa Mabisang Paglalahad ng Pahayag C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay
101 Tuklasin Sa sumusunod na gawain, alamin natin kung gaano na kalawak ang iyong kaalaman sa mga epiko at upang mapatunayan na ang pangunahing tauhan sa epiko ay may supernatural na kapangyarihan. GAWAIN 1: Hanapin Mo Suriin ang sumusunod na epiko sa Kolum A. Tukuyin kung sino ang pangunahing tauhan ng mga ito at isulat sa Kolum B. Alamin din kung ano ang supernatural na kapangyarihan nito at isulat sa Kolum C. Kolum A Pamagat ng Epiko Kolum B Pangunahing Tauhan Kolum C Supernatural na kapangyarihan 1. Indarapatra at Sulayman 2. Ibalon 3. Tuwaang 4. Illiad at Odyssey 5. Divine Comedy 6. Song of Roland GAWAIN 2: Kilalanin Mo Sa pamamagitan ng Venn Diagram, ibigay ang pagkakatulad at pagkakaiba ng epiko at mitolohiya. Yugto ng Pagkatuto MitolohiyaEpiko
102 Paano nagsimula ang epiko? Saang bansa ito nagmula at ano-ano ang tanyag na epiko sa buong mundo at sino-sino ang sumulat ng mga ito? Upang masagot ang mga tanong na ito, halika at basahin mo ang “Kasaysayan ng Epiko.” Malinaw na ba sa iyo kung ano ang epiko? Isang epiko mula sa Mesopotamia ang pag-aaralan natin. Ayon kay Joshua J. Mark, ang Mesopotamia (mula sa salitang Griyego na nangangahulugang ‘sa pagitan ng dalawang ilog’) ay sinaunang rehiyon sa silangang Mediterranean, sa hilagang-silangan nito ay ang Bundok ng Zagros at sa timog-silangan ay ang Talampas ng Arabia, sa kasalukuyan ang kalakhan bahagi nito ay ang Iraq samantalang ang ilang bahagi naman ay ang Iran, Syria, at Turkey. Ang ‘dalawang ilog’ na tinutuloy ng pangalan nito ay ang Ilog Tigris at Euphrates at ang kalupaan ay kilala bilang ‘Al-Jazirah’ (ang isla) ayon sa Egyptologist na si J.H. Breasted na sa kalaunan ay tinawag na Fertile Crescent kung saan nagmula ang sibilisasyon ng Mesopotamia. Alam mo ba na... ang epiko ay tulang pasalaysay na nagsasaad ng kabayanihan ng pangunahing tauhan na nagtataglay ng katangiang nakahihigit sa karaniwang tao na kadalasan ay buhat sa lipi ng mga diyos o diyosa? Ang paksa ng mga epiko ay mga kabayanihan ng pangunahing tauhan sa kaniyang paglalakbay at pakikidigma. Ang salitang epiko ay mula sa salitang Griyego epos na ang salawikain o awit ngunit ngayon ito’y tumutukoy sa kabayanihan na isinasalaysay. Ang pangkalahatang layunin ng tulang epiko, samakatuwid ay gumising sa damdamin upang hangaan ang pangunahing tauhan. Anupa’t naiiba ito sa trahedya na naglalayong pumukaw sa pagkasindak at pagkaawa ng tao. Pinakamahalaga rito ay ang pagtatagumpay laban sa mga suliraning nakahaharap, lalong magaling kung ganap ang pagtatagumpay laban sa matinding mga suliranin, dahil ito’y lalong makapagbibigay-buhay sa layunin ng tula. (Crisanto C. Rivera, 1982) Ang Epiko ni Gilgamesh, isang epiko mula sa Mesopotamia ay kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan. Ang kasaysayan ng Gilgamesh ay nagsimula sa limang tulang Sumerian tungkol kay “Bilgamesh” (salitang Sumerian para sa ‘Gilgamesh’), hari ng Uruk. Mula sa magkakahiwalay na kuwentong ito ay nabuo ang iisang epiko.Ang kauna-unahang buhay na bersyon nito, kilala bilang “Old Babylonian” na bersyon, ay noong ika-18 siglo BC at pinamagatan mula sa kaniyang incipit (unang salita ng manuskrito na ginamit bilang pamagat), Shūtur eli sharrī (“Surpassing All Other Kings”). Ilan lamang sa mga tablet (manuskritong nakasulat sa isang piraso ng bato, kahoy o bakal) ang nabuhay. Ang huling bersyon ay nasulat noong ika-13 hanggang ika-10 siglo BC at may incipit na Sha naqba īmuru (“He who Saw the Deep”), sa makabagong salita: (“He who Sees the Unknown”). Tinatayang dalawang katlong bahagi ng labindalawang tablet na bersyon ang nakuha. Ang ilan sa magagaling na kopya ay natuklasan sa guho ng aklatan ng 7th-century BC na hari ng Assyrian na si Ashurbanipal. The Epic of Gilgamesh, kinuha noong Nobyembre 30, 2014 Mula sa en.Wikipedia.org/wiki/Epic of Gilgamesh
103 Upang maging handang-handa ka sa pag-aaral ng epikong mula sa Mesopotamia na kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan, halika’t silipin mo muna ang kasaysayan ng epiko. Mesopotamia, Joshua J. Mark, kinuha noong Nobyembre 30, 2014 Mula sa www.ancient.eu/Mesopotamia/ Kasaysayan ng Epiko Mula sa about.com Isinalin sa Filipino ni Joselyn Calibara-Sayson Ang Epiko ni Gilgamesh, isang epikong patula mula sa Mesopotamia ay kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan. Walang nakatitiyak kung may manunulat noong Medieval o Renaissance Europe na nakabasa ng Gilgamesh. Nagsimula kay Homer ng Greece ang tradisyon ng epiko sa Europa noong 800 BC. Mahalagang mabasa ng mga mag-aaral ng literaturang Ingles ang The Iliad and Odyssey. Makikita sa isinulat ni Homer ang porma ng isang epiko, ang halimbawang uri ng mga tauhan, ang banghay, ang mga talinghaga, at iba pa. Ito’y naging inspirasyon ng iba pang kilalang manunulat ng epiko. Samantala, kilalang manunulat ng epiko sina Hesiod, Apollonius, Ovid, Lucan, at Statius. Dactylic hexameter ang estilo ng pagsulat ng epiko. Ito’y karaniwang nagsisimula sa isang panalangin o inbokasyon sa isang musa at naglalaman ng masusing paglalarawan, mga pagtutulad at talumpati. Kabilang din dito ang mahahalagang pangyayari sa kasaysayan tulad ng The Fall of Troy, The Foundation of Rome, The Fall of Man, at iba pa. Ang mga tauhan nito ay maharlika. Si Virgil (70-19 BC) ay lumikha ng mahahalagang epiko ng Emperyong Romano. Kinuha ang pangalan ng The Aeneid sa isa sa mga tauhan ng Iliad ni Homer na umalis sa Troy at nagtungo sa Italy upang hanapin ang Rome. Binasa ng mga kilalang manunulat noong Medieval at Renaissance ang The Aeneid. Ito ang ginawang modelo ni Milton nang sulatin niya ang Paradise Lost. Napakaraming epikong naisulat noong Medieval, bagaman ito’y hindi madalas basahin. Nakalikha ng kanilang mga dakilang manunulat ng epiko ang bawat bansa. Sa Italy ay hindi lamang si Virgil, mayroon din silang Dante. Ang kilalang epiko ni Dante ay ang The Divine Comedy. Ito’y naging inspirasyon ng maraming makata at pintor sa loob ng maraming dantaon. Si T.S. Eliot ay sinasabing nagdala ng kopya nito sa bulsa ng kaniyang amerikana. Ang Divine Comedy ay dinisenyuhan ni Gustave Dore noong ikalabinsiyam na siglo. Isa sa mga kilalang epikong Espanyol ng Middle Ages ay ang El Cid o El Cantar Mio Cid na sinulat noong 1207 ni Per Abbat. Ito ay kuwento ng pagsakop sa Valencia ni Rodrigo Diaz de Vivar na nabuhay noong panahon ng Norman Invasion (pagtatapos ng Old English period). Isa sa mga kilalang epikong French noong Middle Ages ay ang Chanson de Roland. Ito ay kuwento ni Charlemagne at ang pag-atake sa kaniyang tropa ni Basques at Roncevaux noong 778. Ang tula ay maaaring isinulat ni Turold noong 1090.
104 GAWAIN 3: Sipiin Mo Mula sa binasang Kasaysayan ng Epiko, sipiin at uriin ang mga salitang nagpapahayag ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari ayon sa panahon, nagpapakita ng sanhi at bunga, paghahambing o kaibahan, pagdaragdag ng impormasyon, nagbibigay-diin, halimbawa at paliwanag, at mga pangatnig. Salita Uri 1. _________ 1. ____________ 2. _________ 2. ____________ 3. _________ 3. ____________ 4. _________ 4. ____________ 5. _________ 5. ____________ 6. _________ 6. ____________ 7. _________ 7. ____________ 8. _________ 8. ____________ 9. _________ 9. ____________ 10. _________ 10. ___________ Ang dalawang kilalang epikong German ay ang The Heliad, ikalabinsiyam na siglong bersyon ng Gospels sa Lumang Saxon; at ang The Nibelungenlid. Ang huli ay kuwento ni Seigfried, Brunhild, Dietrich, Gunther, Hagen, at Attila the Hun. Ito ay nagbigay ng kakaibang impluwensya sa literaturang German. Ang Epikong Ingles ay nagsimula sa Beowulf. Samantalang marami rin ang nasaAnglo-Norman na ang karamihan ay hindi na nababasa ngayon. Marami sa mga kuwento ng pag-iibigan ay umabot sa haba ng isang epiko, subalit hindi mauuring epiko. Ang Piers Plowman ay mahaba, subalit hindi isang epiko. Si Chaucer ay nagsulat ng epiko, ang Troilus & Criseyde, na lubhang tinangkilik sa ikalabing-apat at ikalabinlimang siglo. Sa Pilipinas, tinatayang umaabot sa 28 ang kilalang epiko. Karamihan sa mga epiko ay natagpuan sa grupo ng mga tao na hindi pa nagagalaw ng makabagong proseso ng pagpapaunlad ng kultura tulad ng mga katutubo at etnikong `grupo sa Mountain Province at sa Mindanao, sa grupo ng mga Muslim. Ang mangilan-ngilan ay makikita sa mga mamamayang Kristiyano. Ang mga epiko sa Pilipinas ay kumakatawan sa mga paniniwala, kaugalian at mabubuting aral ng mamamayan. Ilan sa mga ito ay ang Ibalon ng Bikol, Hudhud ni Aliguyon ng mga Ifugao, Biag ni Lam-Ang ng Ilocos at Tuwaang ng mga Bagobo at marami pang iba. Epic Literature, kinuha noong Disyembre 3, 2014 Mula sa ancienthistory.about.com/od/literat3/qt/EpicPoetry.htm
105 Linangin Basahin mo at unawain ang epikong kasunod upang mapatunayan na ang pangunahing tauhan sa epiko ay may supernatural na kapangyarihan. Mula sa Epiko ni Gilgamesh salin sa Ingles ni N.K. Sandars saling-buod sa Filipino ni Cristina S. Chioco Mga Tauhan: Anu - Diyos ng kalangitan; ang Diyos Ama Ea - Diyos ng karunungan; kaibigan ng mga tao Enkido - Kaibigan ni Gilgamesh; matapang na tao na nilikha mula sa luwad Enlil - Diyos ng hangin at ng mundo Gilgamesh - Hari ng Uruk at ang bayani ng epiko Ishtar - Diyosa ng pag-ibig at digmaan; ang reyna ng mundo Ninurta - Diyos ng digmaan at pag-aalitan Shamash - Diyos na may kaugnayan sa araw at sa mga batas ng tao Siduri - Diyosa ng alak at mga inumin Urshanabi - Mamamangkang naglalakbay araw-araw sa dagat ng kamatayan patungo sa tahanan ng Utnapishtim Utnapishtim - Iniligtas ng mga diyos mula sa malaking baha upang sirain ang mga tao; binigyan ng mga diyos ng buhay na walang hanggan. 1. Nagsimula ang epiko sa pagpapakilala kay Gilgamesh, ang hari ng lungsod ng Uruk, na ang dalawang katlo ng pagkatao ay diyos at ang sangkatlo ay tao. Matipuno, matapang, at makapangyarihan. Ngunit mayabang siya at abusado sa kaniyang kapangyarihan. Dahil sa kaniyang pang-aabuso, patuloy na nananalangin ang kaniyang mga nasasakupan na nawa’y makalaya sila sa kaniya. 2. Tinugon ng diyos ang kanilang dasal. Nagpadala ito ng isang taong kasinlakas ni Gilgamesh, si Enkido, na lumaking kasama ng mga hayop sa kagubatan. Nagpang-amok ang dalawa nang sila ay magkita. Nanalo si Gilgamesh. Ngunit sa bandang huli ay naging matalik na magkaibigan sila. Di naglaon ay naging kasa-kasama na ni Gilgamesh si Enkido sa kaniyang mga pakikipaglaban. Una, pinatay nila si Humbaba, ang demonyong nagbabantay sa kagubatan ng Cedar. Pinatag nila ang kagubatan. Nang tangkain nilang siraan ang diyosang si Ishtar, na nagpahayag ng pagnanasa kay Gilgamesh, ipinadala nito ang toro ng Kalangitan upang wasakin ang kalupaang pinatag nila bilang parusa. Nagapi nina Gilgamesh at Enkido ang toro. Hindi pinahintulutan ng mga diyos ang kanilang kawalan ng paggalang kaya itinakda nilang dapat mamatay ang isa sa kanila, at iyon ay si Enkido na namatay sa matinding karamdaman.
106 3. Habang nakaratay si Enkido dahil sa matinding karamdaman, sa sama ng loob ay nasabi niya sa kaniyang kaibigan ang ganito: “Ako ang pumutol sa punong Cedar, ako ang nagpatag ng kagubatan, ako ang nakapatay kay Humbaba, at ngayon, tingnan mo kung ano ang nangyari sa akin. Makinig ka kaibigan, nanaginip ako noong isang gabi. Nagngangalit ang kalangitan at sinagot ito ng galit din ng sangkalupaan. Sa pagitan ng dalawang ito ay nakatayo ako at sa harap ng isang taong ibon. Malungkot ang kaniyang mukha, at sinabi niya sa akin ang kaniyang layon. Mukha siyang bampira, ang kaniyang mga paa ay parang sa leon, ang kaniyang mga kamay ay kasintalim ng kuko ng agila. Sinunggaban niya ako, sinabunutan, at kinubabawan kaya ako ay nabuwal. Pagkatapos ay ginawa niyang pakpak ang aking mga kamay. Humarap siya sa akin at inilayo sa palasyo ni Irkalla, ang Reyna ng Kadiliman, patungo sa bahay na ang sinumang mapunta roon ay hindi na makababalik 4. Sa bahay kung saan ang mga tao ay nakaupo sa kadiliman, alikabok ang kanilang kinakain at luad ang kanilang karne. Ang damit nila’y parang mga ibon na ang pakpak ang tumatakip sa kanilang katawan, hindi sila nakakikita ng liwanag, kundi pawang kadiliman. Pumasok ako sa bahay na maalikabok, at nakita ko ang dating mga hari ng sandaigdigan na inalisan ng korona habang buhay, mga makapangyarihan, mga prinsipeng naghari sa mga nagdaang panahon. Sila na minsa’y naging mga diyos tulad nina Anu at Enlil ay mga alipin ngayon na tagadala na lamang ng mga karne at tagasalok ng tubig sa bahay na maalikabok. Naroon din ang mga nakatataas na pari at ang kanilang mga sakristan. May mga tagapagsilbi sa templo, at nandun si Etana, ang hari ng Kish, na minsa’y inilipad ng agila sa kalangitan. Nakita ko rin si Samugan, ang hari ng mga tupa, naroon din si Ereshkigal, ang Reyna ng Kalaliman, at si Belit-Sheri na nakayuko sa harapan niya, ang tagatala ng mga diyos at tagapag-ingat ng aklat ng mga patay. Kinuha niya ang talaan, tumingin sa akin at nagtanong: “Sino ang nagdala sa iyo rito? Nagising akong maputlang-maputla, naguguluhan, tila nag-iisang tinatahak ang kagubatan at takot na takot.” 5. Pinunit ni Gilgamesh ang kaniyang damit, at pinunasan niya ang kaniyang luha. Umiyak siya nang umiyak. Sinabi niya kay Enkido, “Sino sa mga makapangyarihan sa Uruk ang may ganitong karunungan? Maraming di-kapani-paniwalang pangyayari ang nahayag. Bakit ganyan ang nilalaman ng iyong puso? Hindi kapani- paniwala at nakatatakot na panaginip. Kailangan itong paniwalaan bagaman ito’y nagdudulot ng katatakutan, sapagkat ito’y nagpapahayag na ang matinding kalungkutan ay maaaring dumating kahit sa isang napakalusog mang tao, na ang katapusan ng tao ay paghihinagpis.” At nagluksa si Gilgamesh. “Mananalangin ako sa mga dakilang diyos dahil ginamit niya ang aking kaibigan upang mahayag ang kasasapitan ng sinoman sa pamamagitan ng panaginip.” 6. Natapos ang panaginip ni Enkido at nakaratay pa rin siya sa karamdaman. Araw-araw ay palala nang palala ang kaniyang karamdaman. Sinabi niya kay Gilgamesh, “Minsan ay binigyan mo ako ng buhay, ngayon ay wala na ako kahit na ano.” Sa ikatlong araw ng kaniyang pagkakaratay ay tinawag ni Enkido si Gilgamesh upang siya’y itayo. Mahinang-mahina na siya, at ang kaniyang mga mata ay halos di na makakita sa kaiiyak. Inabot pa ng sampung araw ang kaniyang
107 pagdadalamhati hanggang labindalawang araw. Tinawag niya si Gilgamesh, “Kaibigan, pinarusahan ako ng mga dakilang diyos at mamamatay akong kahiya- hiya. Hindi ako mamamatay tulad ng mga namatay sa labanan; natatakot akong mamatay, ngunit maligaya ang taong namatay sa pakikipaglaban, kaysa katulad kong nakahihiya ang pagkamatay.” Iniyakan ni Gilgamesh ang kaniyang kaibigan. 7. Pinagluksa ni Gilgamesh ang pagkamatay ng kaniyang kaibigan sa loob ng pitong araw at gabi. Sa huli, pinagpatayo niya ito ng estatwa sa tulong ng kaniyang mga tao bilang alaala. GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Suriin kung anong damdamin ang nais palutangin ng may-akda sa bawat pahayag. Piliin at salungguhitan ang salitang nagpapahayag ng damdamin sa bawat pangungusap. Isulat sa patlang sa unahan ng bilang kung anong damdamin ito. _____ 1. “Kaibigan, pinarurusahan ako ng mga dakilang diyos at mamamatay akong kahiya-hiya. Hindi ako mamamatay tulad ng mga ibang namatay sa labanan; natatakot akong mamatay, ngunit maligaya ang taong namatay sa pakikipaglaban, kaysa katulad kong nakakahiya ang pagkamatay.” _____ 2. “Ako ang pumutol ng Punong Cedar, ako ang nagpatag ng kagubatan, ako ang nakapatay kay Humbaba, at ngayon tingnan mo ang nangyari sa akin?” _____ 3. “Sino sa mga makapangyarihan sa Uruk ang may ganitong karunungan? Maraming di kapani-paniwalang pangyayari ang nahayag. Bakit ganyan ang nilalaman ng iyong puso?” _____ 4. Mananalangin ako sa mga dakilang diyos dahil ginamit niya ang aking kaibigan upang mahayag ang kasasapitan ng sino man sa pamamagitan ng panaginip.” _____ 5. “Minsan ay binigyan mo ako ng buhay, ngayon ay wala na ako kahit na ano.” GAWAIN 5: Unawain Mo Sa iyong sagutang papel, sagutin ang sumusunod na tanong. Ilarawan si Gilgamesh, ang pangunahing tauhan sa epiko. Kung ikaw si Enkido, nanaisin mo bang maging kaibigan ang isang tulad ni Gilgamesh? Bakit? Bakit kaya kahiya-hiya para kay Enkido ang kaniyang kamatayan? Kung ikaw si Gilgamesh at namatay si Enkido, ano ang iyong mararamdaman? Bakit? Anong mahalagang kaalaman tungkol sa buhay ang ipinahihiwatig ng akda? Ipaliwanag ang mensaheng ibinabahagi ng akda tungkol sa pagkakaibigan? Sa inyong palagay, bakit kailangang iparanas ng may-akda ang mga suliranin sa pangunahing tauhan ng epiko? Maituturing ba silang mga bayani ng kanilang panahon? Bakit? Nasasalamin ba sa epiko ang paniniwala ng mga taga-Ehipto tungkol sa buhay na walang hanggan? Patunayan. Ano ang kaibahan nito sa paniniwala nating mga Pilipino? Kung bibigyan ka ng pagkakataong baguhin ang wakas ng kuwento, paano mo ito wawakasan?
108 GAWAIN 6: Kapangyarihan Mo, Ipakita Mo Isa sa mga katangian ng tauhan ng epiko ay ang pagkakaroon nito ng supernatural na kapangyarihan. Bagaman ang binasang epiko ay isang buod lamang, sikaping matukoy ang supernatural na katangian ng bawat tauhan. Sipiin sa iyong sagutang papel ang lobo ng diyalogo at isulat ang hinihinging impormasyon. GAWAIN 7: Ipagtanggol Mo Suriin ang mga suliraning pinagdaanan ng mga pangunahing tauhan sa epiko. Kailangan bang maranasan ng pangunahing tauhan sa epiko ang mga suliraning ito? Pangatuwiranan. GAWAIN 8: Kultura: Paghambingin Malinaw bang nailarawan sa pamamagitan ng mga pangunahing tauhan sa epiko ang kultura ng Mesopotamia sa larangan ng paniniwala sa ikalawang buhay? May pagkakatulad ba ito sa kultura nating mga Pilipino na masasalamin sa ating sariling mga epiko? Patunayan. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Marahil ay napansin mo ang mga salitang ginamit bilang pananda sa mabisang paglalahad ng mga pahayag tungkol sa kasaysayan ng epiko. Nakatulong ba ang mga ito upang maging malinaw ang paglalahad ng bawat impormasyon? Tunghayan mo ang kasunod na aralin tungkol dito upang mabisang maunawaan ang gamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad ng mga pahayag sa pagbuo ng iskrip ng chamber theater. Ako si Enkido. Sa taglay kong supernatural na kapangyarihan, kaya kong _______________. Ako si Utnapishtim. Mula sa mga diyos, taglay ko ang kapangyarihang ______________. Ako si Gilgamesh. Ako ay may kapangyarihang ___________________ __________________. Ako si Urshanabi. Ako ay isang mamamangkang may kapangyarihang ____________.
109 Alam mo ba na... nakasalalay sa mabisang paglalahad ang pagiging malinaw ng mga pahayag? Sa ating wika, may mga pananda o mga salitang ginagamit upang maging mabisa ang paglalahad ng mga pahayag o maging interaksyunal. Naririto ang halimbawa ng mga salitang pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag: 1. Kung nais nating ipakita ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari ayon sa panahon, maaari nating gamitin ang mga salitang: una, pangalawa, pangatlo, nang noon pagkatapos sumunod samantala 2. Kung nais ipakita ang sanhi at bunga, gamitin ang sumusunod: dahil dito bunga nito resulta ng sa mga pangyayaring ito kung gayon samakatuwid dulot nito sa gayon 3. Kung nais ipakita ang paghahambing o kaibahan o kontradiksyon, maaaring gamitin ang mga salitang: sa halip na sa kabilang dako di tulad ng sa kabilang banda higit pa rito sa magkatulad na dahilan 4. Kung ang nais ay ang pagdaragdag ng impormasyon, maaaring gamitin ang mga salitang: kabilang dito at saka bukod dito karagdagan dito 5. Kung nais magbigay ng diin, maaaring gamitin ang sumusunod: sa madaling salita sa totoo lang higit sa lahat tunay na 6. Kung nais magbigay ng mga halimbawa at paliwanag, ang sumusunod ay maaaring gamitin: Halimbawa nito dagdag pa rito Bilang karagdagan kabilang dito ang sumusunod Mabisang gamit din sa malinaw na paglalahad ang mga pangatnig. May dalawang pangkat ang mga pangatnig. 1. Pangatnig na nag-uugnay ng magkatimbang na salita, parirala o sugnay na makatatayong mag-isa, tulad ng: at ngunit ni datapwat saka pero maging at iba pa o pati subalit 2. Pangatnig na nag-uugnay sa mga parirala o sugnay na di makapag-iisa, tulad ng: kung kaya pag kapag dahil sa kung gayon palibhasa sapagkat at iba pa Ngayong napag-aralan mo na ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag, sagutin ang mga pagsasanay na kasunod upang lalo pang lumalim ang iyong pagkaunawa.
110 Pagsasanay 1: Punan ng angkop na mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag ang talatang kasunod. Maraming epiko ang kumalat sa buong mundo. Bawat bansa ay may 1. ____ epiko. Mababasa sa kasaysayan na ang 2. ____ epiko na naisulat ay ang Epiko ni Gilgamesh. Sa Europe, 3. ____ ang kasaysayan ng epiko sa Homer ng Greece 4. ____ 800 BC. 5. ____ ang The Iliad and Odyssey. Ang mga kilalang manunulat ng epiko sa Europe ay sina Hesiod, Apollonius, Ovid, Lucan, at Statius. Ang estilo ng pagsulat ng epiko ay dactylic hexameter. 6. ____, hindi madali ang pagsulat nito. Ito’y karaniwang nagsisimula sa isang panalangin sa isang musa 7.___ naglalaman ng masusing paglalarawan, mga pagtutulad at talumpati. 8. ____ ang mahahalagang pangyayari sa kasaysayan tulad ng The Fall of Troy, The Foundation of Rome, The Fall of Man, at iba pa. Ang mga tauhan nito ay maharlika. Sinasabing noong panahon ng Medieval, napakaraming epiko ang naisulat, 9. ____ ito’y hindi madalas basahin. Ang bawat bansa ay nakalikha ng kanilang dakilang manunulat ng epiko. Sa Italy, 10. ____ kay Virgil ay mayroon din silang Dante. Ang kilalang epiko ni Dante ay ang The Divine Comedy. Ito’y naging inspirasyon ng maraming makata at pintor sa loob ng maraming dantaon, 11. ____, si T.S. Eliot ay nagdala ng kopya nito sa bulsa ng kaniyang amerikana. Ang The Divine Comedy ay dinisenyuhan ni Gustave Dore noong ikalabinsiyam na siglo. Isa sa mga epikong Espanyol ng Middle Ages ay ang El Cid o El Cantar Mio Cid na kuwento ng pagsakop sa Valencia ni Rodrigo Diaz de Vivar at sa French naman ay ang Chanson de Roland na kuwento ni Charlemagne at ang pag-atake sa kaniyang tropa ni Basques at Roncevaux noong 778. 12. ____ ang dalawang epikong ito ay tungkol sa kabayanihan ng mga pangunahing tauhan sa pakikidigma. 13. ____, may dalawang epikong German naman ang nakilala sa buong mundo. Ito ay ang The Heliad, ikalabinsiyam na siglong bersyon ng Gospels sa Lumang Saxon; at ang The Nibelungenlid. Ang 14. ____ ay kuwento ni Seigfried, Brunhild, Dietrich, Gunther, Hagen at Atila the Hun. 15. ____ ganda ng pagkakasulat ng mga ito, ito ay nagbigay ng kakaibang impluwensiya sa literaturang German. Pagsasanay 2: Basahin ang bahagi ng iskrip ng chamber theater sa pinamagatang “Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan?” Sumulat ng sariling iskrip ng maaaring susunod na pangyayari hanggang sa wakas. Sikaping gumamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad. Chamber Theater Ang chamber theater ay may elemento ng dula at elemento ng salaysay. Ito ay isang dulang isinasalaysay. Tulad ng dula, ito ay naitatanghal at may mga tauhang gumaganap. Ngunit ito ay nangangailangan pa ng isang tagapagsalaysay. Siya ay maaaring makilahok sa mga tauhang gumaganap. At ang mga tauhan ay nakikibahagi rin sa mga gawain ng tagapagsalaysay. Sa dulang pasalaysay ay minimal lamang ang tauhan at ang paggamit ng stage props. Higit na hinahayaang ang manonood ang mag-isip at magpagalaw ng imahinasyon sa mga kilos na wari’y binubuksan ang pinto at bintana. Narito ang bahagi ng iskrip ng “Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan?” isang chamber theater. Pag-aralan mo at gawin ang kasunod na gawain.
111 BAKIT BABAE ANG NAGHUHUGAS NG MGA PINGGAN? Filomena Colendrino Isinaayos ni Jayzuz Cliefrod M. Dionesio Muling isinaayos ni Joselyn Calibara-Sayson LIGHTS ON (Nakatayo si Ka Ugong sa likuran ng mesa habang nakaupo naman si Ka Maldang sa kaliwang bahagi nito). Tagapagsalaysay: Sa bayan ng Sta. Rosa ay may nakatirang mag-asawa na nagngangalang Hugo at Imelda. Sa tuwing sila’y kakain ay palagi na lang nilang pinag-aawayan ang paghuhugas ng pinggan. Sa tuwing tatanggi si Hugo ay pagagalitan naman siya ni Imelda. Kung ano-anong pangalan ang itinatawag niya kay Hugo. Kung mahuling sumasagot ay tutugisin naman ni Imelda ang pobreng si Hugo ng walis tingting. Kaagad namang tatakbo ang kaniyang asawa sa bahay ng kumpadre at doon magpapalipas ng galit ni Imelda. Nakasanayan nang tawagin ng mga kapitbahay ang bugnuting si Imelda ng... Ka Maldang: Ka Maldang! Tagapagsalaysay: At ang pobreng si Hugo ng ______ Ka Ugong: Ka Ugong. Tagapagsalaysay: Isang araw, patapos na silang kumain, matigas na sinabi ni Ka Ugong na... Ka Ugong: Hindi na ako maghuhugas ng mga pinggan! Ka Maldang: At sino?! Ka Ugong: Huwag mong sabihing ako?Aba! Buong umaga na nga akong nag-aararo sa bukid tapos ako pa ang maghuhugas ng pinggan, hindi na ako maghuhugas ng kahit isang pinggan. Tagapagsalaysay: Tumayo si Ka Maldang, namaywang at hinarap si Ka Ugong habang natatakot sa dulo ng mesa. Ka Ugong: Ikaw. (Mahina niyang sagot). Ikaw ang babae. Ikaw ang dapat magtrabaho sa bahay. Ka Maldang: Sige nga! Anong gagawin mo?! Matapos mong itali iyang kalabaw mo sa bukid ay mahihiga ka na lamang, mahirap ba iyon?! (Malungkot na parang naglalambing namang sasabihin ni Ka Maldang).Ako na nga ang nagluluto, naglilinis ng bahay, naglalaba ng mga damit, pati pagbubunot ng sahig, ultimo pag-aayos ng kisame ako ang gumagawa. Lahat ng trabaho ng alila, inaako ko na (mangingilid ang luha sabay sigaw kay Ka Ugong) tapos ngayon, ayaw mo pang maghugas ng mga pinggan!! Ka Maldang: (Tinitigan si Ka Ugong at ang kaniyang walis, kinuha ang walis, at akmang hahabulin si Ka Ugong) Ikaw! Tamad! Ka Ugong: (Sumuot si Ka Ugong sa ilalim ng mesa) Teka! Teka! Huwag mo akong paluin! May naisip na akong paraan na lulutas sa problema natin! Ka Maldang: Sige, labas d’yan! Sabihin mo ngayon kung anong paraan ‘yang sinasabi mo! (Itinago ni Ka Maldang ang walis.) Tagapagsalaysay: Umupo si Ka Ugong sa tapat ni Ka Maldang. Ka Maldang: O, ano? Ka Ugong: Alam mo, huwag na nating pag-awayan pa ang paghuhugas ng pinggan. Daanin na lang natin sa isang paligsahan. Bawal magsalita pagkatapos kong sabihin ang salitang umpisa, at ang matatalo ay siyang laging maghuhugas ng mga pinggan. Ka Maldang: Iyon lang? Ang matatalo ay ang siyang maghuhugas ng mga pinggan, ha? Kasama ng mga palayok at kawali?
112 Pagsasanay 3: Ang “Tuwaang” ay isang epiko ng mga Manobo na ginagawa ring libangan tuwing may libing, kasal at ritwal ng pagpapasalamat para sa saganang ani, o sa isang matagumpay na pangangaso. Sa bawat awit ng epikong Tuwaang ay ipinakikilala ang mang-aawit gamit ang isang tula na tinatawag ng mga Manobo na tabbayanon, na mayroong dalawang bahagi: ang tabbayanon na nagdudulot ng interes at kadalasang naghahayag ng pag-ibig at pangarap ng mang-aawit at ang bantangon, na nagpapabatid ng simula ng pag-awit. May higit sa 50 na mga kanta ng Tuwaang, ngunit hanggang ngayon dalawang kanta pa lamang ang nailalathala. Naririto ang isang bahagi ng epikong “Si Tuwaang at ang Dalaga ng Buhong na Langit.” Mula rito ay sumulat ng iskrip ng Chamber Theater. Isaalang-alang ang wastong gamit ng mga salitang pananda sa mabisang paglalahad sa pagsulat ng iskrip. Nakarating si Tuwaang at ang Gungutan sa kasal. Dumating ang Binata ng Panayangan, na nakaupo sa gintong trono, ang Binata ng Liwanon, ang Binata ng Pagsikat ng Araw, at ang Binata ng Sakadna, ang ikakasal na lalaki, at kaniyang 100 pang tagasunod. Nakiusap ang Binata ng Sakadna na linisin ang mga kalat sa kasal (o mga hindi imbitado/kailangang bisita) ngunit sinagot naman siya ni Tuwaang na may pulang dahon (mga bayani) sa okasyon. Nagsimula ang mga unang seremonya ng kasal. Binayaran ng mga kamag- anak ang mga savakan (mga bagay para sa babaing ikakasal at mga nakabalot na pagkain na inaalay ng mga kamag-anak ng lalaking ikakasal) ng babaing ikakasal, hanggang may naiwang dalawang hindi mabayaran. Umamin ang Binata ng Sakadna na hindi niya kayang bayaran ang dalawang bagay, pero tinulungan siya ni Tuwaang gamit ng paglikha ng isang sinaunang gong bilang kapalit sa unang bagay at gintong gitara at gintong bansi (o gintong plawta) sa pangalawang bagay. Ka Ugong: Oo! Kapag nagsalita ka sa akin, o kanino man o kahit ano man, ikaw ang palaging maghuhugas ng mga pinggan. Ka Maldang: Napakadali niyan! Kaya kong isara ang bibig ko kahit isang buwan. Ikaw? Kahit kalabaw kinakausap mo. Ka Ugong: Handa ka na ba? BLACKOUT (Dance: Di Bale na Lang by Gary V.) (sing/dance: Season of Love by RENT) Entire Cast: CURTAIN May-akda: Filomena Colendrino Isinaayos ni Jayzuz Cliefrod M. Dionesio Muling isinaayos para sa modyul na ito ni Joselyn Calibara-Sayson Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan?, kinuha noong Nobyembre 30, 2014, 11:05 am Mula sa www.wattpad.com/4579215 – bakit-babae-ang-naghuhugas –ng-pinggan/page/2
113 Pagnilayan at Unawain 1. May pagkakaiba ba o pagkakatulad ang Epiko ni Gilgamesh sa iba pang epikong iyong nabasa tulad ng “Tuwaang?” Patunayan. 2. Ang mga tauhan ba sa epiko ay nagtataglay ng supernatural na kapangyarihan? Magbigay ng mga patunay. 3. Paano nakatutulong ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag sa pagsulat ng iskrip ng Chamber Theater? Ngayong nauunawaan mo na nang lubusan kung ano ang epiko at ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag, ilipat mo naman sa isang kapaki- pakinabang na gawain ang iyong mga natutuhan. Ilipat Bilang bahagi ng pagdiriwang ng “Pagtatangi sa mga Epiko ng Bansa,” naatasan ang inyong samahan ng Performing Arts of the Philippines na itanghal sa chamber theater ang akdang “Tuwaang at ang Dalaga ng Buhong na Langit” upang magalak at maibigan ng mga piling panauhin ang inyong pagsasadula sa Cultural Center of the Philippines (CCP) kailangang alalahanin ang sumusunod na pamantayan: A. Iskrip (50%) 1. Orihinal, hango sa epikong ibinigay, taglay ang lahat ng elemento ng iskrip ng Chamber Theater, angkop ang paglalapat ng tunog at musika .....50% 2. Orihinal, hango sa epikong ibinigay, kulang ng isang elemento ng iskrip ng Chamber Theater, angkop ang paglalapat ng tunog at musika. .....40% 3. Hindi orihinal, hango sa epikong ibinigay, kulang ng dalawang elemento ng iskrip ng Chamber Theater, gumamit ng tunog at musika ngunit hindi naman angkop .....30% 4. Hindi orihinal, hango sa epikong ibinigay, kulang ng dalawang elemento ng iskrip ng Chamber Theater, hindi nilapatan ng tunog at musika .....20% B. Pagganap (50%) 1. Masining, malakas ang boses, nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, angkop ang mga kasuotan, angkop ang mga kagamitan o “props” .....50% 2. Masining, hindi gaanong malakas ang boses, nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, angkop ang mga kasuotan, angkop ang mga kagamitan o “props” .....40% 3. Masining, hindi gaanong malakas ang boses, may mga bahaging hindi nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, angkop ang mga kasuotan, angkop ang mga kagamitan o “props” .....30% 4. Masining, hindi gaanong malakas ang boses, may mga bahaging hindi nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, hindi angkop ang mga kasuotan, kulang ang mga kagamitan o “props” .....20% KABUUAN . . . . . . 100%
114 Binabati kita! Matagumpay mong natapos ang mga gawain sa araling ito. Kung may mga bahagi ng aralin na hindi pa rin malinaw sa iyo, maaari mo itong balikan. Magtanong ka rin sa iyong guro upang lalo mo itong maunawaan. Kung ang lahat ay malinaw na sa iyo, maaari ka nang magpatuloy sa susunod na aralin. PAGNILAYAN AT UNAWAIN (PARA SA MODYUL 1) Ang panitikan ay salamin ng lahing pinagmulan nito. Ito ay kabuuan ng mga karanasan ng isang bansa, mga kaugalian, paniniwala, pamahiin, kaisipan at pangarap ng isang lahi na ipinahahayag sa mga piling salita, sa isang maganda at masining na paraan, nakasulat man o hindi. Tulad ng isang minahan ang taglay na yaman ng bawat panitikan na ating binabasa. Mamimina lamang natin nang lubos ang gintong kaisipang taglay nito kung susuriing mabuti ang ating binabasa. Upang maging lubos ang iyong pagkatuto gagawa ka ng suring-basa ng isa sa mga akdang pampanitikang tuluyan ng napili mong bansa sa Mediterannean. Ang gawaing ito ay paghahanda mo sa pangwakas na gawain na pagdaraos ng isang simposyum sa inyong klase. Bago mo isagawa ang suring-basa, sagutin mo muna ang mga gawaing inihanda ko upang masukat kung ano ang antas ng iyong pagkatuto sa mga natalakay natin sa buong modyul 1. GAWAIN 1: Gintong Kaisipan! Balikan ang mga natalakay na aralin. Isulat sa bawat kahon ang mahalagang kaisipan hinggil sa panitikan at gramatika na natutuhan mo sa bawat aralin. Gumamit ng sagutang papel. Panitikang MediterraneanParabula Sanaysay EpikoTula Mitolohiya Maikling Kuwento
115 GAWAIN 2: Suriin Mo Itala ang mga impluwensiya ng mga panitikang Mediterannean sa panitikan, pamumuhay, kaugalian, paniniwala, at kultura sa ating bansa at sa mundo. Gawin sa sagutang papel. GAWAIN 3: Pagmuni-munihan Mo Sagutin ang mga tanong. Isulat sa sagutang papel. 1. Paano nakatutulong ang paggamit ng mga kaalaman sa gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (panitikan at iba’t ibang uri ng teksto). 2. Bakit mahalagang mapag-aralan ang panitikan at kultura ng ibang lahi? 3. Paano naimpluwensiyahan ng mga panitikan sa Mediterannean ang sarili nating panitikan? 4. Paano napanatili ng bawat akdang pampanitikang nabasa mo sa modyul 1 ang pagkakakilanlan ng kanilang bansa? 5. Bilang isang Pilipino, sa iyong palagay anong mabubuting bagay ang dapat tularan kaugnay ng paraan ng pamumuhay, paniniwala, o kaugalian ng mga taga-Mediterannean na makatutulong sa pag-unlad ng ating bayan? GAWAIN 4: Suring-basa Natunghayan mo ang mahalagang ambag ng panitikang Mediterannean sa pag-unlad ng sarili nating panitikan at maging sa buong mundo. Ang kaalamang ito ay higit mo pang mapagyayaman kung magsasagawa ka ng suring-basa sa alinmang panitikang tuluyan ng napili mong bansa sa Mediterranean. Ang suring-basa ay isang maikling pagsusuring pampanitikang naglalahad ng sariling kuro-kuro o palagay ng susulat tungkol sa akda. Layunin nito ang mailahad ang mga kaisipang matatagpuan sa isang akda at ang kahalagahan nito. Ngayong natapos mo na ang iyong suring-basa, basahin ang tungkol sa simposyum na makatutulong sa iyo upang maisagawa ang pangwakas na gawain. Panitikang Mediterannean Impluwensiya sa Pilipinas Impluwensiya sa mundo
116 Mga Dapat Tandaan sa Pagsasagawa ng Suring-basa 1. Alamin kung anong uri ng akdang pampanitikan ang sinusuri. 2. Bago isulat ang suring-basa ng isang akda, gumawa muna ng sinopsis o maikling lagom. 3. Ipahayag ang kaisipan sa malinaw at tiyak na paraan . 4. Gumamit ng mga pananalitang matapat. 5. Pahalagahan din ang paraan o estilo ng pagkakasulat. Pormat na gagamitin sa pagsulat ng suring-basa I. Panimula Uri ng panitikan – Pagtukoy sa mga anyo ng panitikang sinulat, sa himig o damdaming taglay nito. Bansang pinagmulan – Pagkilala sa bansa kung saan naisulat ang akda. Pagkilala sa may-akda – Ito ay hindi nangangahulugan sa pagkasuri sa pagkatao ng may-akda kundi sa mga bagay na nag-uudyok sa kanyang likhain ang isang akda. Layunin ng akda – Pagsusuri sa kahalagahan ng akda kung bakit sinulat. Layuninbanitongmagpakilosomanghikayat,manuligsa,magprotesta, at iba pa. II. Pagsusuring Pangnilalaman - Tema o Paksa ng akda – Ito ba’y makabuluhan, napapanahon, makatotohanan at mag-aangat o tutugon sa sensibilidad ng mambabasa - Mga Tauhan/Karakter sa akda – Ang mga karakter ba’y anyo ng mga taong likha ng lipunanng ginagalawan, mga tauhang hindi pa nalilikha sa panahong kinabibilangan o mga tauhang lumilikha, nagwawasak, nabubuhay, o namamatay. Kung walang tauhan, ang persona sa akda ang ilarawan. - Tagpuan/Panahon – Binibigyang-pansin sa panunuring pampanitikan ang kasaysayan? kapaligiran at panahong saklaw ng isang akda bilang mga saksi at sanhi ng kalagayan o katayuan ng indibidwal, ng kaniyang kaugnayan sa kapwa at sa lipunan. - Balangkas ng mga Pangyayari – Isa bang gasgas na mga pangyayari ang inilahad sa akda? May kakaiba ba sa nilalamang taglay? Dati o luma na bang mga pangyayaring may bagong bihis, anyo, anggulo, o pananaw? Paano binuo ang balangkas ng akda? May kaisahan ba ang pagkakapit ng mga pangyayari mula simula hanggang wakas? Ano ang mensaheng ipinapahiwatig ng kabuuuan ng akda? May natutuhan ka ba sa nilalaman ng akda? - Kulturang Masasalamin sa akda – May nakikita bang uri ng pamumuhay, paniniwala, kaugalian o kulturang nangingibabaw sa akda? Nakaimpluwensiya ba ito sa pananaw ng ibang tao o bansa?
117 III. Pagsusuring Pangkaisipan - Mga Kaisipan/Ideyang Taglay ng akda – Ang isang akdang pampanitikan ay nagtataglay at nagpapaliwanag sa mga kaisipang umiiral, tinatanggap at pinatutunayan ng mga tiyak na sitwasyon o karanasan. Maaari ding ang mga kaisipang ito ay salungatin, pabulaanan, magbago o palitan. Ito ba ay mga katotohanang unibersal, likas sa tao at lipunan, mga batas ng kalikasan, sistema ng mga ideya o paniniwalang kumokontrol sa buhay? Mahalagang masuri sa akda ang mga kaisipang ginamit na batayan sa paglahad ng mga pangyayari. - Estilo ng Pagkasulat ng Akda – Epektibo ba ang paraan ng paggamit ng mga salita? Angkop ba sa antas ng pang-unawa ng mga mambabasa ang pagkakabuo ng akda? May bisa kaya ang estilo ng pagkakasulat sa nilalaman ng akda? Masining ba ang pagkakagawa ng akda? Ito ba’y kahalagahang tutugon sa panlasa ng mambabasa at sa katangian ng isang mahusay na akda? IV. Buod - Hindi kailangang ibuod nang mahaba ang istorya ng akda. Ang pagbanggit sa mahahalagang detalye ang bigyang-tuon. Ang Simposyum Ang simposyum ay nag-ugat sa salitang Griyego na sympinein na nangangahulugang sama-samang pag-inom. Mahihiwatigang ang pagsasalo-salong ito ay sinasabayan ng mga talakayan at pagpapalitan ng mga opinyon kaugnay ng mga kasalukuyang pangyayari. Sa kasalukuyan ito ay nangangahulugang isang pagtitipon kung saan may malayang talakayan o palitan ng mga kaisipan. Maaari ding pagpupulong kung saan may ilang tagapagsalita na nagbibigay ng maiikling panayam tungkol sa isang paksa o iba’t ibang aspekto ng naturang paksa. Ito’y isang mahalagang paraan upang matalakay, mailahad ang ideya at mapalawak ang kaisipan sa paksang pinag-uusapan. Ito ay may isang modereytor na: a. Tagapaglahad ng paksa at layunin ng talakayan b. Tagapagpakilala ng mga tagapagsalita c. Tagapatnubay sa kaayusan at daloy ng talakayan d. Tagapaglinaw sa mga tanong at detalye e. Tagapagbigay ng buod ng talakayan Isa-isang tatalakayin ng mga tagapagsalita ang paksang ibinigay sa kanila ayon sa itinakdang oras at haba ng pagsasalita. Kapag nakapagsalita na ang lahat ng bumubuo sa pangkat, ito ay susundan ng lahatang diskusyon o open forum kung saan maaaring magtanong ang mga tagapakinig. Sa bahaging ito nagkakaroon ng paglilinaw at pagbatid sa ibang bagay na kaugnay ng paksang tinatalakay. Mahalagang paghandaang mabuti ng mga panauhing tagapagsalita ang saklaw ng kanilang paksa at ang kasanayan sa pagbigkas sa harap ng mga tagapakinig upang maging malinaw at makabuluhan ang pagtalakay sa paksa.
118 ILIPAT (PARA SA MODYUL 2) Binabati kita sa matagumpay mong pagtuklas ng karunungan at pagpapaunlad ng iyong mga kasanayan. Ipinakita sa iyo ng mga natalakay na akdang pampanitinikan sa Modyul 1 kung gaano kahalaga ang kultura ng bawat bansa at kung paano ito nakaaambag sa pag-unlad ng paraan ng pamumuhay ng iba’t ibang bansa na naiimpluwensiyahan nito. Ihanda ang iyong sarili sa paglalakbay sa mga akdang pampanitnikan ng mga bansang Kanluranin tulad ng Brazil, Carribean, Amerika, Iceland, Portugal, at Inglatera. Ang tagumpay ng simposyum ay hindi lamang nakasalalay sa kahandaan ng mga tagapagsalita. Malaki ang tungkuling ginagampanan ng mga tagapakinig sa gawain. Ang aktibong tagapakinig ay makatutulong upang maging produktibo ang simposyum. Ang mabuting pakikinig ay nangangahulugang pagpapakita ng interes sa paksang tinatalakay, paggalang sa mga tagapagsalita at kapwa tagapakinig, maayos na paraan ng pagtatanong at matalinong pagbibigay ng reaksiyon ukol sa mga napakinggan. Sa kabuuan, kung ang lahat ay may kahandaan sa gawain, ang pagdaraos ng simposyum ay isang kapaki-pakinabang na uri ng ehersisyong pangkaisipan at kasanayan sa pagsasalita at pakikinig. Miyembro ka ng Pintig at Tinig, isang pangkat ng mga manunulat. Upang mapaunlad pa ang inyong kasanayan sa pagsulat, magsasagawa kayo ng isang simposyum. Hinati kayo sa pangkat upang magsagawa ng suring-basa sa isang akdang tuluyan. Ang pangkat mo ay naatasang magsagawa ng suring-basa ng isang akdang tuluyan mula sa isa sa mga bansa sa Mediterranean. Ito ay ibabahagi ng pangkat sa buong grupo upang makritik ang ginawang pagsusuri. Sikaping sundin ang pamantayang ibinigay upang maging matagumpay ang gagawing pagsusuri at pagdaraos ng simposyum. Pamantayan I. Suring-basa (30 puntos) a. Mabisang Panimula ……………………..…… 5 puntos b. Pagsusuring pangnilalaman ………………… 10 puntos c. Pagsusuring Pangkaisipan ………………… 10 puntos d. Buod ………………………………………….. 10 puntos II. Pagbabahagi (20 puntos) a. Kahandaan ……………………………… 5 puntos b. Pagbabahagi ng impormasyon …………. 5 puntos c. Lalim ng pagsusuri ………………………. 10 puntos Kabuuang Puntos 50 puntos INTERPRETASYON Napakahusay: 45-50 puntos Mahusay: 35-44 puntos Mahusay-husay: 25-34 puntos Dapat pang paghusayan: 24 puntos-pababa
335 GLOSARYO abstraktong damdamin – hindi tiyak na pakiramdam adobe – tisang yari sa putik na pinatuyo sa araw; bahay Aesir – ang tawag sa mga diyos ng Norse alindog – personal na halina, pang-akit; karilagan; kariktan; kagandahan an gnewa – sulong; lusob angkan – pamilya; lipi, lahi; henerasyon, salin-lahi; hinlog, kamag-anak. antelope – isang hayop sa Africa at Asia na kawangis ng usa, may sungay at matuling tumakbo argumento – paliwanag o pagmamatuwid Asgard – ang kaharian ng mga Aesir Bagong - Kaharian sa Egypt (New Kingdom) – sinaunang panahon 1570-1085 B.C. (New Kingdom) balaraw – punyal, sundang balintataw – gunita, alaala baobab – tropikal na puno na ang dahon ay ginagamit na panahog sa pagluluto bathin – pagdaanan bikig – tinik sa lalamunan; nakaharang binalaan – binigyan ng babala o paalaala Bu-ad – ritwal na isinasagawa ng mga taga-Ifugao upang magkaroon ng anak at masaganang buhay buhalhal – walang kaayusan sa gawi at pag-iisip, hibang, bulagsak buhay – pananatili sa daigdig ng isang tao o hayop na kumikilos o lumalaki. buhong – buktot, kuhila, imbi, mapaglinlang, manggagantso, mandaraya, salbahe buktot – malupit, buhong, mabagsik, imbi calabash – lalagyan na ginagamit na mangkok cowrie – yari sa shell na ginagamit bilang palamuting mga Afrikano. Ginagamit din sa ritwal at paniniwalang panrelihiyon. dagli – mga sitwasyong may nasasangkot na mga tauhan ngunit walang aksyong umuunlad, gahol sa banghay, at mga paglalarawan lamang. dampa – kubo, barong-barong, munting bahay daratal – darating, sasapit demolisyon – sapilitang pagpapaalis sa istruktura
336 diktaturyal – pamamahala ng isang tao na walang limitasyon ang kapangyarihan diskriminasyon – hindi pagkakapantay-pantay na maaaring sa lahi o katayuan dumadantay – humahaplos; pagpatong ng kamay o paa sa anumang bagay dumaplis – pasapwa na tama; sumagi, hindi nasapol dupok – madaling masira editoryal – mapanuring pagpapakahulugan ng kahalagahan ng isang napapanahong pangyayari upang magbigay ng kaalaman, makapagpaniwala o makalibang sa mambabasa egwugwu – espiritu ng mga ninuno. Gumagamit ng mascara ang tribu at sumasanib sila kung may nais lutasin na isang krimen. Pinaniniwalaang mga Egwugwu ang pinakamataas na hukom sa lupaing Nigeria. Egypt – bansang nasa hilagang-silangan ng Africa na nasa hangganan ng Mediterranean Sea at Red Sea. Ekwe – isang tradisyunal na kagamitang pangmusika na yari sa sangang kahoy. Isang uring drum na may iba’t ibang uri at disenyo. Emperador – pinuno, lider espiritu – kaluluwa, tapang, katapangan, lakas, sigla, damdamin, loob, kalooban, diwa, layon, alak extemporaneous – maingat na inihandang pananalita ngunit binigkas ng walang hawak na kopya food threshold – itinakdang panukat sa komposisyon ng pagkain na basehan ng kahirapan galanos – isang uri ng isda katulad ng marlin ganid – sakim, mapangamkam, gahaman garapa – garapon, bote, botelya genre – isang tiyak na uring akdang pampanitikan gerero – mandirigma gnougous – halamang-ugat Greece – bansa mula sa timog-silangan ng Europe Greek – tao mula sa Greece, wika sa Greece griot – mananalaysay Guidance Counselor – propesyunal na tagapayo at tagagabay ng mga mag-aaral kaugnay ng kanilang pampersonal, pang-akademiko at pampropesyunal na mga alalahanin. gumimbal – gumulat, yumanig hayna – isang uri ng ibon
337 hibang – luko-luko, haling, wala sa hustong pag-iisip hilakbot – gulat, takot, kilabot, nakahihindik na damdamin hilam – mahapding sakit sa mata dahil sa sabon, usok, atbp., peklat sa balat lalo na sa mukha himutok – hinaing, daing, tampo, hinagpis, pagdaramdam, taghoy hinagupit – hinampas, pinalo; sinalanta hinutok – binaluktot, binali; hinubog; sinupil, dinisiplina humagibis – humarurot, tumakbo nang mabilis, tumulin humangos – suminghap, hiningal, hinabol ang hininga humayo – sumulong, lumakad humuhulma – nagbibigay hugis o anyo sa isang bagay huwego – set, terno Ifugao – isang lalawigan sa Rehiyong Administratibo ng Cordillera, tawag sa pangkat ng mga taong nakatira sa Ifugao, mula sa salitang Ipugo na nangangahulugang mortal Igbo – katutubong tao mula sa Timog-Silangang Nigeria. Karamihan sa kanila ay magsasaka at mangangalakal. Imperyo – kaharian inabandona – iniwan inagurasyon – isang seremonya ng pagtatalaga sa katungkulan inakay – sisiw o kiti ng ibon o manok; anak inflation – pagpapalabas ng maraming salapi ipinanlunas- ipinanggamot itakwil – iwaksi, itanggi, di-pagkilala itimo – ibinaon; itinusok, itinagos kabantugan – kasikatan; pagiging pamoso, tanyag, kilala kabisera – sentro, gitna kahabag-habag – kaawa-awa, kalunos-lunos kakintalan – iniiwang impresyon sa mambabasa kalasag – panangga, pananggalang kalawakan – kaluwagan, kalaparan; papawirin, atmospera, alangaang kanlong – nasisilungan, nalililiman, kubli, nakatakip, nakatago Kanluran – gawing lubugan ng araw, oste, kabila ng silangan
338 kanugnog – karatig, tabing-lungsod, katabi kapangyarihan – lakas, impluwensya, puwersa, poder; kapasidad, autoridad, pakultad kapita-pitagan – kagalang-galang kariktan – kagandahan karsel – piitan, bilangguan, kulungan katad – balat, kuwero katatawanan – umor, balantong; biro, siste; komikada. kati – pagbaba o pag-urong ng tubig; sumpong, sigla; kalansing o lagitik kawan – langkay, isang grupo o pangkat; kulumpol, pulutong kinapos – kinulang, hindi sapat; hikahos, salat, dahop klasikal na mitolohiya – mitolohiyang mula sa Rome at Greece, mitolohiyang Geco- Roman kompidensiyal – lihim komplikasyon – hindi simple, magulo, mahirap konklusyon – katapusan, hinuha o pasya kultura – ang kalinangan ng isang lipunan. Sinasalamin nito ang mga ideya, pananaw, kaugalian, kakayahan at tradisyong umunlad ng isang lipunan. Bahagi rin nito ang institusyong tagapaghubog ng kamalayan ng mamamayan tulad ng paaralan (edukasyon), pahayagan, midya, relihiyon, at mga establisimentong pansining. Kung minsan ay isang tiyak na pangkat na magpatuloy o gumawa ng ilang bagong kilos. kutob – sapantaha, kaba, hinala; pangamba, takot lagom – paglalahat o pagbubuod lanseta – kortapluma, laseta lapastangan – walang-galang, walang pakundangan, mapang-alipusta lathalain – isang sanaysay batay sa tunay na pangyayari na nagtataglay ng pagpapaliwanag, sanligan at impresyon ng sumulat latigo – kumpas, pamalo, pang hagupit sa kabayo Latin – sinaunang wika ng mga Roman libakin – tuyain, libakin, aglahi, kutyain liberalisasyon – kaluwagan o di-mahigpit ligaw – wild sa Ingles liriko – isang uri ng tula na may kaayusan at katangian ng isang awit na nagpapahayag ng matinding damdamin ng makata lumbay – lungkot, hapis; dalamhati; pighati; tamlay
339 lumusong – pumanaog, bumaba mafia – sikretong organisasyon ng mga taong gumagawa ng masasamang elemento magapi – matalo, masupil, malupig, madaig, mabihag maibsan – mabawasan malilirip – makukuro, mapag-iisip-isip, mapagmumuni-muni, mapagninilay-nilay manghuhuthot – taong umuubos ng salapi ng iba, maninipsip maninimdim – magseselos masidhi – maalab, matinding pagnanais materyalistiko – taong higit na pinahahalagahan ang materyal na bagay mautas – matapos, mamatay, mayari mito – myth sa Ingles,matatandang kuwentong bayan tungkol sa mga bathala, diyos at diyosa at kakaibang mga nilalang, tungkol sa pagkakalikha ng daigdig, at iba pang kalikasan, tungkol sa pinagmulan o pagkakalikha ng mga unang tao, tungkol sa iba pang may kinalaman sa pagsamba ng tao sa kanilang anito mitolohiya – kalipunan ng mga mito mula sa isang pangkat ng tao o kultura na nagsasalaysay tungkol sa kanilang mga ninuo, bayani,diyos at diyosa, mga supernatural na mga nilalang at naglalahad ng kasaysayan, agham o pag-aaral ng mga mito Mitolohiyang Norse o Mitolohiyang Eskadinaba – ang mitolohiyang mula sa hilagang Europa kung saan ang mga tao ay nagsasalita ng Germanic languages Momma – halamang nginunguya ng mga taga Cordillera na panlaban sa lamig at gutom. Sa mga taga-Ifugao ang pagnguya nito ay ginagawa bilang pakikipag- ugnayan sa kapwa. monghe – pari munsik – bulilit; karampot, katiting; maliit nagbabantulot – nag-aatubili, nag-uurong-sulong, nag-aalanganin, natitigilan nagpabuyo – nahimok, nahikayat, nakumbinse, naganyak, nakayag, nayaya nagsipat-sipat – tumingin-tingin nagtatampisaw – naglalaro sa tubig nalipol – napuksa; napatay, naubos, nasaid name – isang damong makamandag nanagano – nagsakripisyo; dedikasiyon; pagtatalaga sa Diyos sa anumang mangyayari o kapalaran nananaghoy – nananangis, malakas na pag-iyak na may kasamang daing nananariwa – nagunita, naalala, nagbalik sa isip naninibugho – nagseselos, naiinggit, nangingimbulo
340 napahikbi – napaiyak, napanguyngoy naparam – nawala, napawi, nagmaliw, nabura, naglaro nasimot – nasaid, naubos, walang tira nasulo – natanglawan natigagal – nabagabag, natigatig, naligalig naumid – hindi nakapagsalita, di-nnakaimik; natahimik negatibo – masama, hindi maganda o mabuti nyumba – bahay obra-Maestra – isang uri ng likhang-sining na napagkalooban ng mataas na uri ng parangal; kinilala; naging tanyag at kakaiba sa uri nito; may taglay na kariktan. ogene – malaking metal bell na ginawang mga igbo sa Nigeria. paghimlay – paghiga, pag-idlip pagtulog, pamamahinga, paghilata pagpapatiwakal – pagpapakamatay, pagkitilngsarilingbuhay pagsasalat – pagdarahop, paghihikahos; laging kulang pagsibol – pagtubo, pag-usbong, paglitaw pag-utas – pagtapos, pagyari; pagpatay painod-inod – dahan-dahan; paunti-unti paksang-diwa o tema (theme) – itoy pangunahing kaisipan ng tula, katha, dula, nobela, sanaysay, kuwento ng isang pangkalahatang pagmamasid sa buhay ng may-akda na nais niyang ipahatid sa mambabasa. Hindi ito dapat ipagkamali sa sermon o aral. Hindi sapat na sabihing tungkol sa pagiging ina ang tema. Paksa lamang itong maituturing. Ilahad ito ng ganito; kung minsa’y puno ng pagkasiphayo kaysa kaligayahan ang pagiging ina. palamara – sukab, lilo, taksil, traydor palasak – karaniwan, ordinary; laganap, uso palayan – bukid na taniman ng palay. palunpong – halamang tumutubo mula sa bumagsak na buto, kumpol, langkay, buwing, pumpon panagimpan – pangarap, ilusiyon; hangarin, layunin, pita panambitan – daing, tanguyngoy, panawagan, hinaing, luhog, dalangin panangis – pag-iyak, pagluha pandudusta – panlalait, panghahamak pang-aalimura – pang-iinsulto, pangungutya, panlalait, panlilibak pangdudusta – panghahamak, pang-aalipusta
341 pangimbulo – pagkainggit pang-uusig – pagtugis, pagsisiyasat; pagsasakdal paniniwala – pananalig, akala; sariling palagay panlilibak – panunuya, pangungutya, pang-uuyam, pang-iinsulto panunuring pampanitikan – tumutukoy sa matalino at maingat na paghusga sa mga bagay na pinupuna o sa anumang akdang pampanitikan panunuring pampelikula – pagrerebyu o pagsusuri ng pelikula kung saan ang manunuri ay maingat na nagtitimbang at nagpapasya sa katangian nito. Tinutukoy nito ang pagsusuri hindi lamang sa kahinaan at kakulangan nito kundi gayundin sa mabubuting bagay na dapat isaalang-alang sa pagpapaganda ng pelikula para sa pagmemerkado o pagmamarket (marketing) at ginagamit upang mahikayat o mahimok ang mga madla (mga manonood, mga mambabasa, o mga tagapakinig pasulyap-sulyap – pagtingin nang hindi matagal; panakaw na tingin patalastas – isang uri o anyo ng komunikasyon o pakikipagtalastasan payak – simple, katutubo pensiyon –natatanggapnaperatrabahoonaglingkodsagobyernoangnakatatanggap nito persona – nagsasalita sa isang akda piging – bangkete, salu-salo, handaan, anyaya pilapil – dikeng mababa na nakapaligid sa taniman ng palay, sa palaisdaan atbp; palimping, pimpin, tarundong, latawan pinanday – hinubod, hinulma pinangilagan – iniwasan polisiya – mga patakarang ipinatutupad positibo – mabuti, pasulong prinsipyo – simulain; paniniwala, paninindigan pumapawi – bumubura, inaalis, pinaglalaho, tinatanggal putik – lupang basa o luad na malagkit; lusak, burak; pusali, lablab, lunaw realismo – ipinapakita ng isang akdang pampanitikan na may realismong pananaw ang katotohanan. Ipinalalasap nito ang buhay maging ito man ay hindi maganda. Layunin nitong ilahad ang tunay na buhay. rima – pagkakaroon ng pare-parehong tunog sa huling pantig sa huling salita ng bawat taludtod Roman – tumutukoy sa sinaunang lungsod ng Rome at mga teritoryo at mga taong naninirahan dito Rome – kabisera ng Italy na matatagpuan sa sentro ng bansa, sa lipunan, o posisyon sa buhay
342 sabsaban – kainan ng mga hayop, labangan sakbibi – sakmal, puno salamangkero – taong bihasa sa panlilinlang sa pamamagitan ng bilis ng kamay sapulin – tamang-tama sa gitna; tamaan sapupo – sapo, salo silangan – dakong sikatan ng araw. simbolo – ito ang mga salita na kapag binanggit sa isang akdang pampanitikan ay nag-iiwan ng iba’t ibang pagpapakahulugan sa mambabasa, isang bagay o kaisipan na kumakatawan sa iba pang konsepto at maaaring bigyan ng maraming antas ng kahulugan sinauna – sa unang panahon, mula sa kabihasnan noong unang panahon sofas – mandirigma soneto – isang uri ng tula na nagmula sa Italya na may labing apat na taludtod at sampung pantig sa bawat taludtod sugpuin – huwag palalain Sultan – pinakamataas na puno ng mga Muslim suwi – anak, supling; sibol talukbong – belo, pandong, saklob talumpati – deklarasyon;diskurso;bigkas,resitasyon;pananalita sa harapan ng maraming tao nang tuluyan. tambuli – sungay na kung hipan ay tumutunog nang malakas; kurneta, tambuyok tamtam – maliit na tambol tana – agimat na tari ng tandang tanikala – kadena, kadenita, kadenilya; kawing-kawing na singsing na bakal tari – matulis na patalim na ikinakabit sa paa ng manok tauhang lapad – ang uri ng tauhan na hindi nagbabago ang katangiang taglay mula simula hangang sa wakas ng kuwento tayutay – ito’y isang anyo ng paglalarawang-diwa na kakaiba at malayo sa karaniwang paraan ng pananalita at naglalayong magawang marikit upang maging mabisa at kawili-wili ang pag-unawa at pagdama ng sinuman sa damdaming ipinahihiwatig terorismo – sistematikong paggamit ng karahasan tikis – pangyayamot, pang-iinis, pananadya tumalilis – tumakas, umilag, palihim na umiwas winasak – sinira yapak – apak, tapak, tuntong; yurak; walang sapin sa paa; bakas yumuyungyong – tumatangkilik; nalililiman, yumuyupyop
343 BIBLIOGRAPI Mga Aklat Aganan, Fernanda P. 1999. Sangguniang Gramatika ng Wikang Filipino. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, UP. Alejandro, Rufino. 2001. Wika at Panitikan IV. Manila: Vibal Publishing House. Anderson, Robert et. al. 1993. Element of Literature First Course. USA: Harcourt Brace Jovanovich, Inc.. Arrogante, Jose A. et al. 2004. Panitikang Filipino- Antolohiya. Mandaluyong City: National Bookstore. Arrogante, Jose et al. 1991. Panitikang Filipino- Pampanahong Elektroniko. Mandaluyong: National Bookstrore. Arsenio L. Sumeg-ang. 2005. Ethnography of the Major Ethnolinguistic groups in the Cordillera, Quezon City: Cordillera Schools Group, Inc. and New Day Publishers. Atalia, Eros. 2011. Wag Lang Di Makaraos. Pasay City: Visual Print Enterprises. Baisa-Julian, Aileen G. at Dayag, Alma M., 2012. Pluma III Wika at Panitikan para sa Mataas na Paaralan. Quezon City: Philippines, Phoenix Publishing House, Inc. Cariño,Maria Luisa A.,1990. Cordillera Tales. Quezon City: New Day Publishers. Ceciliano, Jose C. 1991. Pamahayagang Pangkampus. Quezon City: Rex Bookstore. Dillague, Nora M. 1990. Sandigan -Sining ng Komunikasyon para sa Mataas na Paaralan. Manila: Phoenix Pub. House Inc. English, Leo James. 1977. English-Tagalog Dictionary. Quezon City: Kalayaan Press Mktg. Ent. Inc. Ferrara, Cosmo F. et.al. 1991. Enjoying Literature. California: Glencoe/McGraw-Hill. Gonzales, Lydia Fer. et.al. 1982. Panitikan sa Pilipino. Manila: Rex Book Store. Hamilton, Edith. 1969. Mythology. New York: Warner Books Inc. _______________. 1999. Mythology: Timeless Tales of Gods and heroes. Little Brown and Company. Jocson, Magdalene O. et. al. 2005. Filipino 2- Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik. Quezon City: Lorimar Publishing Co. Inc. Lacsamana, Leodivico C., et.al. 2003. Filipino: Wika at Panitikan sa Makabagong Henerasyon IV. Makati City: Diwa Learning Systems, Inc. Longa,Asuncion B. et.al., 2010. Filipino I. Lipa City, Batangas,: United EferzaAcademic Publications, Co. . Macaraig, Milagros B. 2000. Pagpapahayag, Retorika at Bigkasan. Manila : Rex Bookstore, Inc. ________________. 2014. Sulyap sa Panulaang Filipino.Manila: Rex Book Store, Inc., Mallinllin, Gabriel F. et.al. 2002. Kawil I - Aklat sa Paglinang ng Kasanayan sa Wika at Literatura.,Manila: Rex Bookstore Inc.. Resuma, Vilma Mascarina. Gramatikang Pedagohikal ng Wikang Filipino Komunikatibong Modelo. Sagalongos, Felicidad E. 2013. Diksyunaryong Ingles-Filipino, Filipino-Ingles. Madaluyong City: National Bookstore. Santiago, Alfonso B. at Norma G. Tiangco. 2006. Makabagong Balarilang Pilipino. Manila : Rex Bookstore, Inc. Santiago, Alfonso O. 2003. Sining ng Pagsasalingwika-Ikatlong Edisyon. Manila: Rex Bookstore. Santiago, Jesus Manuel. 1998. Ang Matanda at ang Dagat. Sentro ng Wikang Filipino, UP, Manila. Santiago, Erlinda M. et.al 1989. Panitikang Filipino Kasaysayan at Pag-unlad Pangkolehiyo.Manila: National Book Store.
344 Santos, Bernie C. at Corazon L. Santos. 2002. Kawil II -Aklat sa Paglinang ng Kasanayan sa Wika at Literatura. Quezon City: Rex Bookstrore Inc. Santos, Vito C. at Luningning E. Santos. 1995. New Vicasian’s English-Pilipino Dictionary. Pasig: Anvil Pub., Inc. Santos, Vito C. at Luningning E. Santos. 2001. English-Pilipino Dictionary. Pasig: Anvil Publishing Inc.. Silverio, Julio F. Bagong Diksyunaryong Pilipino-Pilipino. Mandaluyong City: National Boookstore. Villafuerte, Patrocinio V. 2002. Panunuring Pampanitikan. Sampaloc, Manila: Rex Bookstore Inc. ____________________. 2002. Talumpati, Debate at Argumentasyon. Valenzuela City: Mutya Publishing House. ___________________. 2012. Pagpapahalaga sa Panitikan - Sining Pantanghalan. Malabon City : JIMCYZVILLE Pub.. 1980. Magandang Balita: Bibliya . Manila: Philippine Bible Society. 1987. Ninth New Collegiate Dictionary. USA: Merriam Webster Inc. 1996. Literature World Masterpieces. New Jersey,USA : Prentice Hall Inc,. 2011. Panahon -Ang Pag-ahon sa Hamon ng Pagbabago ng Klima. Kabang kalikasan ng Pilipinas Foundation, Inc. at WWF-Phil.
345 Internet http://www.infoplease.com/biography/var/dilmarousseff.html http://www.infoplease.com/biography/var/dilmarousseff.html http://www.huffingtonpost.com/2011/01/03/dilma-rousseff-inaugurati_1_n_803450.html, www.gov.ph/1986/02/25/inaugural-speech of president-corazon-c-aquino-on-feb-25-1986 http://www.destination360.com/caribbean/history http://pinoyweekly.org/new/2012/10/para-sa-kagalingan-at-karapatan-ng-mga-bata/comment-page-1/ htpp:tl.wikipedia.org/wiki/mitolohiyangnordiko http://bibleforchildren.org/PDFs/tagalog/Samson%20Gods%20Strong%20Man%20Tagalog.pdf https://www.google.com.ph/search?q=emoticon&tbm=isch&ei=zwy2U5izC4zsoATmxILgBQ#facrc=_&im gdii=_&imgrc=6oOshmlrH- http://www.wattpad.com/71491550-norse-mythology http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Reden/EN/JoachimGauck/Reden/2014/140131-Munich- Security-Conference.html http://www.scribd.com/doc/76742424/Sintahang-Julieta-at-Romeo-revised2 https://www.google.com.ph/search?q=romeo+and+juliet&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=yVezU87vB c3AoASos4CQCg&ved=0CAYQ_AUoAQ&biw=1024&bih=499#q=romeo+and+julietwilliam+shakespear e&tbm=isch&facrc=_&imgdii=_&imgrc=wTz_JAvc6U_diM%253A%3BzgZVfo8uX0NKFM%3Bhttp%253 A%252F%252Fwww.mcgoodwin.net%252Fpages%252Fimages%252Fdickseeromeo.jpg%3Bhttp%253 A%252F%252Fwww.mcgoodwin.net%252Fpages%252Fotherbooks%252Fws_romeoandjuliet.html%3B 483%3B401 https://www.google.com.ph/search?q=3+kings&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=5xuyU_2DFMbuoAT B5IC4Aw&ved=0CAYQ_AUoAQ&biw=1024&bih=499#facrc=_&imgdii=_&imgrc=MW2HyXOy8Ng0zM% 253A%3BVaZtrQPIuoqASM%3Bhttp%253A%252F%252Fholidays.mrdonn.org%252F3kingsxmas.GIF %3Bhttp%253A http://tl.answer.com/Q/Ano ang mga anekdota ni Jose Rizal? www.youtube.comwatch?v= ljNgw10mcs.Tsinelas ni Rizal. http.//Iranian.com/main/bloglm.saadat-noury/first Iranian-mullah-who/was-master-anecdotes.html. http.//www.a-gallery.de/docs/mythology.htm. http.//www.a gallery.de/docs/mythology.htm. www.livescience.com/39149-french-culture.html https://www.google.com.ph/search?q=sample+stroyboard&esspv=2&biw=1366& bih = 667&1bm=isch & imgil En.Wikipedia.org/wiki/Epic of Gilgamesh http://cdn.yardhype.com/wp-content/uploads/2012/11/Puppet-Dancing-in-South-Africa-yardhype.jpg http://t1.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcSFqFdJx3RiKgKAfswPStnpcupqbc2P1DoVCGeFwdxzmvCj T6SEx7oLkTU http://www.anc.org.za/show.php?id=3132 https://www.google.com.ph/search?q=larawan+ng+kahirapan https://www.google.com.ph/?gfe_rd=cr&ei=4BgMVI_wEYn8iAKqYQ&gws_rd=ssl#q=patalastas http:// vjk112001.blogspot.com/2008/02/sa-mga-kuko-ng-liwanag-isang-suring.html

More Related Content

PDF
Filipino 10 lm q1
byOrlando F. Tacson
 
PPTX
11-RDNEB-PPT.pptx
byDarwinValdez8
 
PDF
Filipino lm yunit 2
bySantosTeresa
 
PDF
Fil 10 lm q1
byRichelle Cristi
 
PDF
English grade 10 lm unit 3(1)
byRichelle Cristi
 
DOCX
HEF Ang Filipino sa Kurikulum ng Batayang Edukasyon Syllabus.docx
byPOlarteES
 
PDF
Filipino 10 lm q2
byOrlando F. Tacson
 
PPTX
Sandaang damit.pptx
byrhea bejasa
 
Filipino 10 lm q1
byOrlando F. Tacson
 
11-RDNEB-PPT.pptx
byDarwinValdez8
 
Filipino lm yunit 2
bySantosTeresa
 
Fil 10 lm q1
byRichelle Cristi
 
English grade 10 lm unit 3(1)
byRichelle Cristi
 
HEF Ang Filipino sa Kurikulum ng Batayang Edukasyon Syllabus.docx
byPOlarteES
 
Filipino 10 lm q2
byOrlando F. Tacson
 
Sandaang damit.pptx
byrhea bejasa
 

What's hot

PDF
LE_FILIPINO 7 matatag curriculum/ deped1
byDEBBIEMANAOIS2
 
PDF
TG_FILIPINO-10_Q3.pdf Baitang 10 Teachers Guide
byAilaAnissaBanaag
 
PPTX
AKASYA O KALABASA.pptx
byAlexia San Jose
 
PDF
Filipino 7 module
byGester Vher Anisor
 
PDF
Grade 10 Filipino Module (1st Quarter)
byLuwen Borigas
 
PPTX
ARALIN-5-ANG-DISASTER-MANAGEMENT-AT-ANG-DALAWANG-APPROACH powerpoint.pptx
byhazelpalabasan1
 
PPTX
FILIPINO 10 Q4 WEEK 1 EL FILIBUSTERISMO.pptx
byKlarisReyes1
 
PPTX
EL205_week 1.pptx
byDivineAvenger
 
PPTX
ARALIN-5-ANG-DISASTER-MANAGEMENT-AT-ANG-DALAWANG-APPROACH.pptx
byNhalieAyhonBiongOleg
 
PDF
Filipino 10 teachers guide
byWalter Colega
 
PDF
BOW in AP.pdf.araling Panlipunan budget of work
bymacasarteadrianjames
 
PDF
Pagpapasidhi ng damdamin
byJeremiah Castro
 
DOCX
mahabang-pagsusulit-sa-filipino-7 (1).docx
byReychellMandigma1
 
PPTX
Filipino 10 Mitolohiya
byRosetteMarcos
 
PPTX
Dula
bylesleighmanginsay
 
DOCX
Lesson Exemplar sa Filipino 11
byAlbertine De Juan Jr.
 
PPT
Ii. qualities of greek literature
byRoanne Julie Davila
 
PDF
Edukasyon sa pagpapakatao grade 10 tg quarter 3
byBobbie Tolentino
 
DOCX
Matatag Filipino 7 Quarter 2 Lesson Plan
byAngelicaRamos951065
 
PPTX
FIL_G9_Q1_W03_Day_01.pptx
byLIZMHERJANESUAREZ
 
LE_FILIPINO 7 matatag curriculum/ deped1
byDEBBIEMANAOIS2
 
TG_FILIPINO-10_Q3.pdf Baitang 10 Teachers Guide
byAilaAnissaBanaag
 
AKASYA O KALABASA.pptx
byAlexia San Jose
 
Filipino 7 module
byGester Vher Anisor
 
Grade 10 Filipino Module (1st Quarter)
byLuwen Borigas
 
ARALIN-5-ANG-DISASTER-MANAGEMENT-AT-ANG-DALAWANG-APPROACH powerpoint.pptx
byhazelpalabasan1
 
FILIPINO 10 Q4 WEEK 1 EL FILIBUSTERISMO.pptx
byKlarisReyes1
 
EL205_week 1.pptx
byDivineAvenger
 
ARALIN-5-ANG-DISASTER-MANAGEMENT-AT-ANG-DALAWANG-APPROACH.pptx
byNhalieAyhonBiongOleg
 
Filipino 10 teachers guide
byWalter Colega
 
BOW in AP.pdf.araling Panlipunan budget of work
bymacasarteadrianjames
 
Pagpapasidhi ng damdamin
byJeremiah Castro
 
mahabang-pagsusulit-sa-filipino-7 (1).docx
byReychellMandigma1
 
Filipino 10 Mitolohiya
byRosetteMarcos
 
Dula
bylesleighmanginsay
 
Lesson Exemplar sa Filipino 11
byAlbertine De Juan Jr.
 
Ii. qualities of greek literature
byRoanne Julie Davila
 
Edukasyon sa pagpapakatao grade 10 tg quarter 3
byBobbie Tolentino
 
Matatag Filipino 7 Quarter 2 Lesson Plan
byAngelicaRamos951065
 
FIL_G9_Q1_W03_Day_01.pptx
byLIZMHERJANESUAREZ
 

Viewers also liked

DOCX
Survey orig
byKate Sevilla
 
PPT
Filipino family survey
byJoseSSandejas
 
DOCX
Survey questionaire @ Filipino
byMi L
 
DOC
Same-sex marriage
byngyauwai
 
DOCX
Fil.ed 2=linggwistika
byJoy Sergio
 
PDF
Q1 epp ict entrep (1)
byEDITHA HONRADEZ
 
DOC
Set b.hekasi.5
byLou Erica Ann Jdrei
 
PPT
Kilusang Repormista
byvardeleon
 
PDF
Kkk hs 4_tm_ub_d
byFerolyn Joy Agustin
 
PDF
Filipino reviewer (Gr.8 - 1st Quarter)
byMegan Jung
 
DOC
Sanaysay
byPRINTDESK by Dan
 
PPTX
Pagsulat ng Lathalain (Campus Journalism)
byJenny Rose Basa
 
DOC
Halimbawa ng Radyo Komentaryo (Script)
byChristine Joy Pilapil
 
PDF
Fil 10 lm q2
byRichelle Cristi
 
PPTX
Editoryal
bylazo jovina
 
PDF
K TO 12 GRADE 4 UNANG LAGUMANG PAGSUSULIT
byLiGhT ArOhL
 
PPTX
Kasaysayan ng linggwistika (1)
byUniversity of Rizal System
 
PDF
Module 6.7 edukasyon sa pagpapahalaga at pagpapakatao
byNoel Tan
 
DOCX
4th peridical exam in fil. 8
byEthiel Baltero
 
DOC
Pananaliksik
byRL Miranda
 
Survey orig
byKate Sevilla
 
Filipino family survey
byJoseSSandejas
 
Survey questionaire @ Filipino
byMi L
 
Same-sex marriage
byngyauwai
 
Fil.ed 2=linggwistika
byJoy Sergio
 
Q1 epp ict entrep (1)
byEDITHA HONRADEZ
 
Set b.hekasi.5
byLou Erica Ann Jdrei
 
Kilusang Repormista
byvardeleon
 
Kkk hs 4_tm_ub_d
byFerolyn Joy Agustin
 
Filipino reviewer (Gr.8 - 1st Quarter)
byMegan Jung
 
Sanaysay
byPRINTDESK by Dan
 
Pagsulat ng Lathalain (Campus Journalism)
byJenny Rose Basa
 
Halimbawa ng Radyo Komentaryo (Script)
byChristine Joy Pilapil
 
Fil 10 lm q2
byRichelle Cristi
 
Editoryal
bylazo jovina
 
K TO 12 GRADE 4 UNANG LAGUMANG PAGSUSULIT
byLiGhT ArOhL
 
Kasaysayan ng linggwistika (1)
byUniversity of Rizal System
 
Module 6.7 edukasyon sa pagpapahalaga at pagpapakatao
byNoel Tan
 
4th peridical exam in fil. 8
byEthiel Baltero
 
Pananaliksik
byRL Miranda
 

Similar to Filipino lm yunit 1

PDF
Lm filipino grade10_q1
byGabriel Fordan
 
PDF
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892
byKimmyKimberly15
 
PDF
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892
byKimberly Abao
 
PDF
Filipino 10 learning material
byRonalyn Concordia
 
PDF
Filipino 10 learning material
byKakishika Ji
 
PDF
Filipino 10 1st Quarter.pdf
byJanBaje
 
PDF
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892
byCalvin Tolentino
 
PDF
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892-150607221837-lva1-app6892
byLea Eler
 
PDF
Filipino10 learningmaterial-150603052135-lva1-app6891
byevelynisidro1
 
PDF
Filipino 10 Learning Material
byRegino Mercado Night High School
 
PDF
Filipino 10 learning material
byBotzKIER
 
PDF
FIlipino Grade 10
byUniversity of Bohol
 
PDF
Filipino 10 learning material
byWalter Colega
 
PDF
Filipino Grade 10 Learner's Module
byPRINTDESK by Dan
 
PDF
Filipino_10_LM_1st_Grading.pdf
byJamiahBernal
 
PDF
Fil 10 lm q3
byRichelle Cristi
 
PDF
Lm filipino grade10_q3
byGabriel Fordan
 
PDF
Filipino 10 lm q3
byOrlando F. Tacson
 
PDF
Filipino Grade 10 module unit 3
byReynan Bolisay
 
PDF
FILIPINO Grade 10 Learning Module Unit 3
byPRINTDESK by Dan
 
Lm filipino grade10_q1
byGabriel Fordan
 
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892
byKimmyKimberly15
 
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892
byKimberly Abao
 
Filipino 10 learning material
byRonalyn Concordia
 
Filipino 10 learning material
byKakishika Ji
 
Filipino 10 1st Quarter.pdf
byJanBaje
 
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892
byCalvin Tolentino
 
Filipino10 learningmaterial-150512083003-lva1-app6892-150607221837-lva1-app6892
byLea Eler
 
Filipino10 learningmaterial-150603052135-lva1-app6891
byevelynisidro1
 
Filipino 10 Learning Material
byRegino Mercado Night High School
 
Filipino 10 learning material
byBotzKIER
 
FIlipino Grade 10
byUniversity of Bohol
 
Filipino 10 learning material
byWalter Colega
 
Filipino Grade 10 Learner's Module
byPRINTDESK by Dan
 
Filipino_10_LM_1st_Grading.pdf
byJamiahBernal
 
Fil 10 lm q3
byRichelle Cristi
 
Lm filipino grade10_q3
byGabriel Fordan
 
Filipino 10 lm q3
byOrlando F. Tacson
 
Filipino Grade 10 module unit 3
byReynan Bolisay
 
FILIPINO Grade 10 Learning Module Unit 3
byPRINTDESK by Dan
 

More from SantosTeresa

PDF
Science lm unit 2
bySantosTeresa
 
PDF
Math lm unit 2
bySantosTeresa
 
PDF
Ap lm yunit 2
bySantosTeresa
 
PDF
English lm unit 2
bySantosTeresa
 
PDF
Science lm unit 1
bySantosTeresa
 
PDF
Math lm unit 1
bySantosTeresa
 
PDF
Ekonomiks lm yunit 1
bySantosTeresa
 
PDF
English lm unit 1
bySantosTeresa
 
Science lm unit 2
bySantosTeresa
 
Math lm unit 2
bySantosTeresa
 
Ap lm yunit 2
bySantosTeresa
 
English lm unit 2
bySantosTeresa
 
Science lm unit 1
bySantosTeresa
 
Math lm unit 1
bySantosTeresa
 
Ekonomiks lm yunit 1
bySantosTeresa
 
English lm unit 1
bySantosTeresa
 

Recently uploaded

PPTX
EDUKASYON SA PAGPAPAKATAO 10 Q4 MODULE 1 SEKSWALIDAD.pptx
bychristinedomingo001
 
PPTX
Paglinang ng positibong disposisyon bilang mamamayan.pptx
byAnchoRheyseanG
 
PPTX
pagiging mapagpasalamat sa diyos values education 8.pptx
byAnnaMae39
 
PPTX
El Filibusterismo — Buod Kabanata 6-12. Grade 10 Filipino
byvictorfregillana
 
PPTX
ap10q4week1 bnjfgjuuitiesstrwytiuuoi.pptx
bystephaniejadeguia
 
PPTX
Q4_LE_Filipino 8_Lesson 2_Week 2 (1).doc
byRolitaDelaCruz
 
PPTX
Sektor ng Agrikultura Sektor ng Agrikultura Sektor ng Agrikultura Sektor ng A...
byManuelLuisDelosSanto
 
PPTX
QUARTER 4- VALUES EDUCATION 7- POWERPOINT PRESENTATION
byKathleenGarcia32
 
PDF
sektor ng agrikultura _20260204_011807_0000.pdf
bymayangelicmabayao1
 
PPTX
PAghahambing ng halaga ng pera ng Pilipinas
bymatatagcurriculum1
 
PPTX
Pakikibahagi ng pamilya sa pamayanan.pptx
byGwen190214
 
PPTX
paggalang sa dignidad at sekswalidad.pptx
byMarivicBulao
 
PPTX
Noli Me Tangere Kabanata 17 "Si Basilyo' ppt
bybalaridoaldren
 
PPTX
Araling Panlipunan 4 Quarter 4 - week 3 COT 4.pptx
byMaritesSoldevilla1
 
PDF
Sektor ng Agrikultura, SULIRANIN NG AGRIKULTURA
bymayangelicmabayao1
 
PPTX
Q4-Gmrc 5 quarter 5 WEEK 2 Power point.pptx
byjaneldomingo
 
PPTX
Halaga ng perang barya ng Pilipinas Math
bymatatagcurriculum1
 
PPTX
Presentation - Kontekstwal na Pahiwatig .pptx
byJemiahSandoval
 
PPTX
Q4-Araling panlipunan 5 WEEK 2 quarter 4 Power point presentation.pptx
byjaneldomingo
 
PPTX
Q44444444444-G6666666665-EPP-WEEK 1.pptx
byAlfredCyrusRedulfin1
 
EDUKASYON SA PAGPAPAKATAO 10 Q4 MODULE 1 SEKSWALIDAD.pptx
bychristinedomingo001
 
Paglinang ng positibong disposisyon bilang mamamayan.pptx
byAnchoRheyseanG
 
pagiging mapagpasalamat sa diyos values education 8.pptx
byAnnaMae39
 
El Filibusterismo — Buod Kabanata 6-12. Grade 10 Filipino
byvictorfregillana
 
ap10q4week1 bnjfgjuuitiesstrwytiuuoi.pptx
bystephaniejadeguia
 
Q4_LE_Filipino 8_Lesson 2_Week 2 (1).doc
byRolitaDelaCruz
 
Sektor ng Agrikultura Sektor ng Agrikultura Sektor ng Agrikultura Sektor ng A...
byManuelLuisDelosSanto
 
QUARTER 4- VALUES EDUCATION 7- POWERPOINT PRESENTATION
byKathleenGarcia32
 
sektor ng agrikultura _20260204_011807_0000.pdf
bymayangelicmabayao1
 
PAghahambing ng halaga ng pera ng Pilipinas
bymatatagcurriculum1
 
Pakikibahagi ng pamilya sa pamayanan.pptx
byGwen190214
 
paggalang sa dignidad at sekswalidad.pptx
byMarivicBulao
 
Noli Me Tangere Kabanata 17 "Si Basilyo' ppt
bybalaridoaldren
 
Araling Panlipunan 4 Quarter 4 - week 3 COT 4.pptx
byMaritesSoldevilla1
 
Sektor ng Agrikultura, SULIRANIN NG AGRIKULTURA
bymayangelicmabayao1
 
Q4-Gmrc 5 quarter 5 WEEK 2 Power point.pptx
byjaneldomingo
 
Halaga ng perang barya ng Pilipinas Math
bymatatagcurriculum1
 
Presentation - Kontekstwal na Pahiwatig .pptx
byJemiahSandoval
 
Q4-Araling panlipunan 5 WEEK 2 quarter 4 Power point presentation.pptx
byjaneldomingo
 
Q44444444444-G6666666665-EPP-WEEK 1.pptx
byAlfredCyrusRedulfin1
 

Filipino lm yunit 1

  • 1.
    Filipino Modyul para saMag-aaral Kagawaran ng Edukasyon Republika ng Pilipinas Ang aklat na ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan at pamantasan. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng inyong mga puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi. ng kagamitan sa pagtuturong ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan, kolehiyo, at / o unibersidad. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi. 10
  • 2.
    Filipino – IkasampungBaitang Modyul para sa Mag-aaral Unang Edisyon 2015 Isinasaad ng Batas Republika 8293, seksiyon 176 na “Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-ari (sipi) sa anumang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayunman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito’y pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad.” Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay sa nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kakatawan sa paghiling ng kaukulang pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Pinagsumikapang matunton upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Tanging mga institusyon at kompanyang nakipagkontrata sa FILCOLS at yaong nakasaad lamang sa kasunduan, ang maaaring kumopya mula dito sa Modyul para sa Mag-aaral. Ang hindi nakipagkontrata sa FILCOLS ay dapat, kung ninanais makakopya, makipag-ugnay nang tuwiran sa mga tagapaglathala at sa mga may-akda. Maaaring tumawag sa FILCOLS sa telephone blg. (02) 439-2204 o mag- email sa filcols@gmail.com ang mga may-akda at tagapaglathala. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD Inilimbag sa Pilipinas ng Vibal Group Inc. Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 5th Floor Mabini Bldg., DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054 o 634-1072 E-mail Address: imcsetd@yahoo.com Mga Bumuo ng Modyul para sa Mag-aaral Konsultant: Magdalena O. Jocson Editor: Florentina S. Gorrospe, PhD Mga Manunulat: Vilma C. Ambat, Ma. Teresa B. Barcelo, Eric O. Cariño, Mary Jane R. Dasig, Willita A. Enrijo, Shiela C. Molina, Julieta U. Rivera, Roselyn T Salum, Joselyn C. Sayson, Mary Grace A. Tabora, at Roderic P. Urgelles Mga Tagasuri: Joselito C. Gutierrez, Angelita Kuizon, Girlie S. Macapagal, Marina G. Merida, Ma. Jesusa R. Unciano, at Evelyn Ramos Mga Tagapangasiwa: Jocelyn DR. Andaya, Elizabeth G. Catao, Cristina S. Chioco, at Evangeline C. Calinisan Mga Tagaguhit: Ernesto F. Ramos Jr. at Jason O. Villena Nag-layout: Camelka A. Sandoval
  • 3.
    TALAAN NG NILALAMAN MODYUL1 Mga Akdang Pampanitikan ng Mediterranean Panimula................................................................................... 2 Panimulang Pagtataya............................................................. 3 Aralin 1.1 A. Panitikan: Cupid at Psyche............................................... 14 B. Gramatika at Retorika: Angkop na Gamit ng Pandiwa Bilang Aksiyon, Karanasan, at Pangyayari......................... 24 Aralin 1.2 A. Panitikan: Ang Alegorya ng Yungib.................................. 32 B. Gramatika at Retorika: Mga Ekspresiyon sa Pagpapahayag ng mga Pananaw............................................................... 39 Aralin 1.3 A. Panitikan: Ang Tusong Katiwala....................................... 47 B. Gramatika at Retorika: Mga Piling Pang-ugnay sa Pagsasalaysay.............................................................. 53 Aralin 1.4 A. Panitikan: Ang Kuwintas................................................... 60 B. Gramatika at Retorika: Panghalip bilang Panuring sa mga Tauhan.................................................................. 68 Aralin 1.5 A. Panitikan: Ang Kuba ng Notre Dame (Buod).................... 77 B. Gramatika at Retorika: Mga Hudyat sa Pagsusunod-sunod ng mga Pangyayari............................................................ 84 Aralin 1.6 A. Panitikan: Ang Tinig ng Ligaw na Gansa.......................... 90 B. Gramatika at Retorika: Pagpapahayag ng Emosyon at Saloobin......................................................................... 95 Aralin 1.7 A. Panitikan: Epiko ni Gilgamesh.......................................... 105 B. Gramatika at Retorika: Mga Pananda sa Mabisang Paglalahad ng Pahayag........................................................................ 109
  • 4.
    1 Modyul 1 MGA AKDANGPAMPANITIKAN NG MEDITERRANEAN
  • 5.
    2 I. PANIMULA Ang Dagatng Mediterranean ay matatagpuan sa pagitan ng Europe, hilaga ng Africa, at timog-kanlurang Asia. Sinasaklaw ng Mediterranean ang dalawampu’t dalawa na iba’t ibang bansa mula sa tatlong kontinente. Ang mga bansang ito ay Algeria, Egypt, Libya, Morocco, Tunisia na nasa kontinente ng Africa, sa kontinente naman ng Asia – Cyprus, Israel, Lebanon, Syria, at sa kontinente ng Europe – Albania, Bornia at Herzegovina, Croatia, France, Greece, Italy, Malta, Monaco, Montenegro, Slovenia, Spain, at Turkey. Ang Sinaunang Mediterranean ang nakatuklas ng sistema ng pagsulat na nagpabago at humubog sa kasaysayan ng mundo. Unti-unting umunlad ang pagsulat mula sa simbolong larawan, simpleng komunikasyon tungo sa likhang- sining at panitikan. Ang panitikan ng Sinaunang Mediterranean ay naging batayan ng iba’t ibang uri ng panitikan sa buong mundo. SapagtataposngModyul1,inaasahangmauunawaanatmapahahalagahan mo ang mga akdang pampanitikang nakaimpluwensiya sa buong daigdig tulad ng mitolohiya ng Rome, sanaysay ng Greece, parabulang mula sa Syria, nobela at maikling kuwento ng France, epiko ng Mesopotamia (Iran) at tula ng Egypt. Malilinang mo rin ang iyong kasanayan sa gramatika at retorika. Masusi mong mapag-aaralan ang mga pandiwang ginagamit sa pagpapahayag ng aksiyon, karanasan, at pangyayari, ekspresiyon sa pagpapahayag sa konsepto ng pananaw, mga piling pang-ugnay sa pagsasalaysay, panghalip bilang panuring sa mga tauhan, mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari, pagpapahayag ng mga emosyon, paggamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad. Pagkatapos mong mapag-aralan ang lahat ng mga ito, malalaman mo kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga angkop na gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (panitikan at iba’t ibang uri ng teksto). Mapatutunayan mo kung masasalamin ba ang kaugalian, uri ng pamumuhay, paniniwala at kultura ng mga bansa sa Mediterranean sa kanilang mga akdang pampanitikan. Maihahambing mo ang mga banyagang panitikan sa ating sariling panitikan. Tiyak na ang lahat ng iyong pag-aaralan sa modyul na ito ay magpapaunlad sa iyong pagkatuto at pagkatao, at magpapalawak sa iyong pananaw bilang mamamayan ng Pilipinas at ng daigdig. Bilang pangwakas na gawain, magsusulat ka ng suring-basa upang maipahayag mo ang sariling pananaw, at pagpapakahulugan sa akdang pampanitikan. Ibabahagi mo ito sa isang simposyum na isasagawa ng buong klase. Magiging gabay mo ang sumusunod na pamantayan: I. Suring-basa: a.) mabisang panimula, b.) pagsusuring pangnilalaman, c.) pagsusuring pangkaisipan, at d.) buod; II. Pagbabahagi sa simposyum: a.) kahandaan, b.) paghahatid ng impormasyon, at c.) lalim ng pagsusuri. Sasagutin mo ang kasunod na paunang pagsusulit sa sagutang papel. Susukatin lamang sa pagsusulit kung ano na ang nalalaman mo tungkol sa mga paksang iyong pag-aaralan sa unang markahan. Isulat ang iyong mga sagot sa sagutang papel.
  • 6.
    3 II. PANIMULANG PAGTATAYA Piliinat isulat sa sagutang papel ang letra ng tamang sagot. 1. Ito ay kuwento tungkol sa diyos at diyosa. a. dagli c. alamat b. epiko d. mitolohiya 2. Katutubong panitikan sa Pilipinas na nagsasalaysay ng kabayanihan at supernatural na mga pangyayari. a. mito c. alamat b. epiko d. mitolohiya 3. Tulang naglalarawan ng simpleng paraan ng pamumuhay sa bukid. a. pastoral c. soneto b. elehiya d. dalit 4. Mga kuwentong madalas na hango sa Bibliya at umaakay sa matuwid na landas ng buhay. a. dagli c. pabula b. nobela d. parabula 5. Akdang pampanitikan na naglalahad ng pananaw at opinyon tungkol sa tiyak na paksa? a. dula c. sanaysay b. tula d. maikling kuwento 6. Isang uri ng kuwento na ang higit na binibigyang-halaga o diin ay kilos o galaw, ang pagsasalita at pangungusap ng isang tauhan. a. kuwentong makabanghay c. kuwento ng tauhan b. kuwento ng katutubong kulay d. kuwento ng kababalaghan 7. Tulang pasalaysay na nagsasaad ng kabayanihan ng pangunahing tauhan na nagtataglay ng katangiang nakahihigit sa karaniwang tao na kadalasan ay buhat sa lipi ng mga diyos o diyosa. a. mitolohiya c. alamat b. epiko d. korido 8. Ang pinakamatandang epiko sa mundo at kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan. a. Ibalon c. Gilgamesh b. Illiad at Odyssey d. Beowulf 9. Hayun! Dahil sa kalokohan mo’y babagsak ka. Ang pangungusap ay nagpapakita ng halimbawa ng relasyong ______________. a. layunin at resulta c. paraan at resulta b. paraan at layunin d. sanhi at bunga 10. Siya ang kinikilalang pinakamahusay makisama sa kanilang lugar._______, karapat-dapat lamang siya na mahalal bilang susunod na punong barangay. Ano ang angkop na pang-ugnay na dapat gamitin upang mabuo ang pangungusap? a. tiyak c. dahil sa b. tuloy d. kung gayon
  • 7.
    4 Para sa bilang11 at 12 Suriin ang gamit ng pandiwa sa sumusunod na pangungusap: 11. Sumibol ang panibugho sa puso ni Venus nang makita niya ang labis na paghanga ng tao sa kagandahan ni Psyche. a. aksiyon c. pangyayari b. karanasan d. proseso 12. Natuwa si Cupid nang ipagkaloob ni Jupiter ang ambrosia kay Psyche. a. aksiyon c. pangyayari b. karanasan d. proseso 13. “Hindi matatalo ng sinuman ang taong iyan.” Anong konstruksiyong gramatikal ang gamit sa pangungusap upang maipahayag ang emosyon? a. pariralang nominal c. negatibong ekspresiyon b. tanong retorikal d. ekspresiyong digri ng kasukdulan 14. Ang Pangulo ng Pamantasan ng San Antonio ay isang tunay na pilantropo. Maliban sa paaralan at palaruan, _____ rin ang nagpatayo ng ating simbahan. Kaya naman, ang parangal na Pilantropo ng Taon ay karapat-dapat lamang para sa kaniya. Anong mga paghalip panao ang maaaring isulat sa patlang? a. ito c. ikaw b. kami d. siya 15. Masyadong dinamdam ni Don Mariano ang ginawang pagtatanan ng anak kaya’t nagawa niya itong itakwil. Palibhasa’y ama, ______ napatawad niya rin ito. Anong panandang pandiskuro ang angkop sa patlang? a. sa wakas c. sa dakong huli’y b. pagkaraa’y d. pagdating ng panaho’y 16. Lubhang nalibang si Marko sa pakikipagsayaw kaya’t mag-iikaapat na ng madaling-araw nang silang mag-asawa’y umuwi. Tanging isang lumang dokar na lamang ang kanilang nasakyan. Ang dokar ay isang ________. a. maliit na bangka c. pampasaherong dyip b. lumang kotse d. kalesa 17. ______ nangyari iyon upang matauhan ang mga nagtutulog-tulugan. Alin ang tamang isulat na ekspresiyon na nagpapahiwatig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa? a. Sa kabilang dako c. Sa ganang akin b. Sa aking palagay d. Sa paniniwala 18. Ang tauhang si Frollo sa nobelang “Ang Kuba ng Notre Dame“ ay isang paring nag-alaga sa kubang si Quasimodo. Paano siya ipinakilala bilang kontrabida sa akda? a. stereotypical c. tauhang bilog b. hindi stereotypical d. tauhang lapad 19. Nakakadena ang mga binti at leeg kaya’t di sila makagalaw. Paano binigyang- kahulugan ang salitang kadena sa loob ng pangungusap? a. nagtataglay ng talinghaga c. maraming taglay na kahulugan b. taglay ang literal na kahulugan d. lahat ng nabanggit 20. Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon. Ang salitang may salungguhit ay nangangahulugang ________. a. amo c. Diyos b. bathala d. siga
  • 8.
    5 21. “Ang pangit na‘yan ay aking alipin.” Ano ang katangian ng tauhan? a. Malupit ang amo sa kaniyang alipin b. Mausisa ang amo ang sa kaniyang alipin c. Masaya ang amo sa pagkakaroon ng alipin d. Mapanglait ang amo sa kaniyang alipin dahil sa pangit na anyo. Para sa bilang 22 at 23 22. Aling pangungusap sa teksto ang gumamit ng hudyat sa pagkakasunod- sunod? a. pangungusap 1 c. pangungusap 3 b. pangungusap 2 d. pangungusap 4 23. Ano ang nabatid mo sa kalagayang panlipunan sa unang pangungusap? a. Nakatatanggap ng angkop na parusa ang mga nagkasala. b. Lantad at matindi ang parusang ipinapataw sa mga nagkasala. c. May prosesong pinagdaraanan upang maipagtanggol ang nagkasala. d. Katanggap-tanggap ang parusang natatanggap ng mga nagkasala. 24. Alin sa sumusunod ang hindi kaugnay sa pahayag ni Cupid na: “Hindi mabubuhay ang pag-ibig kung walang tiwala.” a. Walang pag-ibig kung walang tiwala. b. Titibay ang pag-ibig kung may pagtitiwala. c. Hindi wagas ang pag-ibig na ipinagkakatiwala. d. Ang pag-ibig at tiwala ay hindi mapaghihiwalay. 25. Mabuti bang taglayin ng Diyos ang katangian ng tao? a. Oo, upang madaling magkaunawaan ang tao at Diyos. b. Oo, upang maunawaan ng Diyos ang kahinaan ng tao. c. Hindi, sapagkat banal ang Diyos at makasalanan ang tao. d. Hindi, dahil ang Diyos ay nasa langit samantalang ang tao ay nasa lupa. 26. Bakit masasabing higit na pinahahalagahan ng mga taga-Egypt ang buhay kaysa kamatayan? a. Naniniwala silang ang kamatayan ay karugtong lang ng buhay. b. Nagpapatayo sila ng mga piramide para sa mga namatay na paraon. c. Makikita sa mga sinauna nilang tula ang pagpapahalaga nila sa kagandahan ng buhay. d. Naniniwala silang ang kamatayan ay simula pa lamang nang walang hanggang kaligayahan. 1.) Nang sumunod na araw, si Quasimodo ay nilitis at pinarusahan sa tapat ng palasyo sa pamamagitan ng paglatigo sa kaniyang katawan. 2.) Matindi ang sakit ng bawat latay ng latigo na umuukit sa kaniyang katawan. 3.) Inisip niya ang dahilan ng kaniyang pagdurusa. 4.) Ang lahat ng iyon ay kagustuhan at ayon sa kautusan ni Frollo na kailanman ay hindi niya nagawang tutulan dahil sa utang na loob. 5.) Kasabay ng sakit na nadarama ng kaniyang katawan ay ang matinding kirot na nalalasap sa bawat panghahamak sa kaniya ng mga taong naroroon.
  • 9.
    6 27. Alin sa sumusunodang nagpapahayag ng tunay na pagmamahal batay sa mitong Psyche at Cupid? a. Ginawa ni Venus ang lahat para sa pagmamahal niya kay Cupid. b. Hinarap ni Psyche ang pagsubok ni Venus para sa pagmamahal niya kay Cupid. c. Nang nagkasala si Psyche kay Cupid binalak niyang magpakamatay sa labis na pagsisisi. d. Pinayuhan si Psyche ng kaniyang mga kapatid kung paano makaliligtas sa halimaw na asawa. Para sa bilang 28 “Kaibigan, pinarurusahan ako ng mga dakilang diyos at mamamatay akong kahiya-hiya. Hindi ako mamamatay tulad ng ibang namatay sa labanan; natatakot akong mamatay, ngunit maligaya ang taong namatay sa pakikipaglaban, kaysa sa katulad kong nakahihiya ang pagkamatay.” 28. Ano ang damdaming nangingibabaw sa binasang pahayag na ito? a. nagsisisi c. nalulungkot b. nahihiya d. natatakot 29. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan kaya’t ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan. Ang salitang may salungguhit ay nangangahulugang ______. a. kakinisan c. kagandahan b. kayamanan d. pinag-aralan Para sa bilang 30 Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na maidudulot ng salapi. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan. Ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan, ang nakaaawang anyo ng mga dingding, ang mga kortinang sa paningin niya ay napakapangit. 30. Kung ikaw si Mathilde, ano ang dapat mong gawin upang matupad ang iyong mga pangarap sa buhay? a. Hihiwalayan ko ang aking asawa at maghahanap ng lalaking maaaring makapagbigay sa akin ng masaganang buhay. b. Titiisin ko na lamang ang kahirapang ito at makokontento na sa kung ano ang kayang ibigay sa akin ng aking asawa. c. Maghahanap ako ng trabaho upang matulungan ang aking asawa na gumaan ang aming buhay. d. Ipamumukha ko sa aking asawa na hindi ako masaya sa uri ng buhay na kaya niyang ibigay upang lalo siyang magsumikap. 31. Anong panghalip ang angkop sa patlang ng pangungusap na kasunod?______ isa sa magaganda’t mapanghalinang babae na sa pagkakamali ng tadhana ay isinilang sa angkan ng mga tagasulat. a. Siya’y c. Ako’y b. Ika’y d. Kami’y
  • 10.
    7 32. Malimit na sapagmamasid ___ sa babaeng katulong na gumaganap ng ilang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama si Marissa ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso. Anong panghalip ang angkop sa patlang ng pangungusap? a. niya c. nito b. nila d. sila 33. Aling pangyayari o bahagi sa nobela ang hindi angkop na ilapat ang teoryang humanismo? a. Ang kaniyang buhay ay umikot lang sa pagiging asawa at ina. b. Ang pagnanais ng pagbabago para sa kalayaan ng bansa. c. Ang pagsisikap sa hanapbuhay upang makamtan ang kaginhawahan. d. Angpakikialamngmamamayansakatiwaliangnaganapsapamahalaan. “May Isang Pangarap” ni Teodoro Gener May isang pangarap akong ninanais, Sana sa buhay ko’y mangyaring sumapit; Gagawin ang lahat nang ito’y makamit Ningning ng buhay kong siyang nilalangit Sa palad na ito huwag ipagkait. Panaho’y nagdaan at sa aking palad, Pangarap na ito na aking hinangad; Wari’y nalalapit dangkal na iyong agwat Nang dadamputin na umisod, napadpad Lumayo sa kamay, nawaglit ... umalpas. 34. Ano ang positibong katangian ang ipinahihiwatig sa tula? a. Hindi pagsuko sa mga pagsubok. b. Pagiging determinado sa pag-abot ng pangarap. c. Paggawa ng ano man makamit lamang ang hangarin sa buhay. d. Lahat ng nabanggit. 35. Ano ang mensaheng ipinahihiwatig ng tula? a. Mapagbiro ang tadhana. b. Kung hindi ukol ay hindi bubukol. c. Ang sumusuko sa buhay ay laging talo. d. Kung may nais marating, magsumikap sa buhay. 36-50. Sumulat ng isang suring basa batay sa isang mitolohiyang nabasa mo. Gamitin ang kasunod na pormat. I. Panimula II. Pagsusuring Pangnilalaman A. Paksa/ Tema B. Simbolismong ginamit sa akda C. Uri ng akda D. Kulturang masasalamin sa akda III. Pagsusuring Pangkaisipan A. Pahiwatig at mga kahulugan nito B. Katotohanan at implikasyon sa buhay C. Kasiningan sa pagpapahayag ng kaisipan
  • 11.
    8 III. YUGTO NG PAGKATUTO TUKLASIN Naririto ang mga aralin na gagabay sa iyo upang lubos mong maunawaan, mapahalagahan, at masuri ang panitikang Mediterranean. Gayundin upang masuri mo kung masasalamin ba ang kaugalian, uri ng pamumuhay, paniniwala at kultura ng mga bansa sa Mediterranean sa kanilang mga akdang pampanitikan. Malalaman mo rin kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga angkop na gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (pani- tikan at iba’t ibang uri ng teksto). Mahalagang malaman natin ang taglay mong kaalaman sa mga paksang iyong pag-aaralan. Magiging batayan ito ng iyong guro kung paano ka tutulungan o paanong higit na pagyayamanin ang iyong kaalaman. Subukin mong isagawa ang kasunod na gawain. GAWAIN 1: Pagtapat-tapatin Bilang pagpapahalaga sa ilang akda mula sa iba’t ibang bansa, naririto ang isang gawain na susubok sa iyong kaalaman. Gaano na ang alam mo sa kilalang akda ng ibang bansa. Piliin sa Kolum B kung anong uri ng panitikan ang mga pamagat ng akdang nasa Kolum A. Isulat sa sagutang papel. Kolum A Kolum B ____ 1. Cupid at Psyche A. epiko ____ 2. Gilgamesh B. mitolohiya ____ 3. Ang Kuwintas C. tula ____ 4. Alegorya ng Yungib D. nobela ____ 5. Ang Kuba ng Notre Dame E. maikling kuwento ____ 6. Ang Tusong Katiwala F. parabula ____ 7. Ang Tinig ng Ligaw na Gansa G. pabula H. sanaysay Gawain 2: Salamin ng Impluwensiya Suriin mo ang lawak ng impluwensiya ng panitikang mula sa Mediterranean sa kaugalian, pamumuhay, kultura, at paniniwala ng mga Pilipino. Panitikang Mediterranean Pamumuhay Kultura Kaugalian Paniniwala
  • 12.
    9 LINANGIN Naririto ang mgaaralin na gagabay sa iyo upang lubos mong maunawaan, mapahalagahan, at masuri ang panitikang Mediterranean. Gayundin upang maunawaan mo kung masasalamin ba ang kaugalian, uri ng pamumuhay, paniniwala at kultura ng mga bansa sa Mediterranean sa kanilang mga akdang pampanitikan. Malalaman mo rin kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga angkop na gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (panitikan at iba’t ibang uri ng teksto). Madalas marinig ang matalinghagang pahayag na “Kung ikaw ay nasa Rome,gawinmokunganoangginagawangmgataga-Rome.”Sumasalaminlamang ito sa kultura ng mga taga-Rome kung saan pinakikinabangan at pinagyayaman ang mga kaisipan, kabihasnan, sining, at panitikang hinalaw nila mula sa mga lugar na kanilang sinakop. Isang patunay nito ay ang kanilang mitolohiya mula sa Rome. Bagaman ang mga ito ay halaw lamang mula sa mga Greek, binigyan ito ng bagong mukha at lalong pinagyaman ng mga taga-Rome. Sa kasalukuyan, ang mga mitolohiyang ito ang pinagbatayan ng mga kaisipan sa iba’t ibang larangan tulad ng medisina, pilosopiya, astrolohiya, sining, at panitikan sa buong daigdig. Ang Aralin 1.1 ay tungkol sa klasikong mitolohiya mula sa Rome, Italy. Itatampok ang “Cupid at Psyche” na isa sa mga pinagmulan na mito mula sa Rome. Makikilala mo ang iba’t ibang diyos at diyosa na pinaghugutan ng inspirasyon ng iba’t ibang manunulat ng panitikan sa buong daigdig. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makapagsasalaysay ng mito at maibahagi ito sa klase batay sa sumusunod na pamantayan: a.) wastong pagbigkas, b.) hikayat sa madla, at c.) tinig. Aalamin mo rin kung paano mabisang magagamit ang pandiwa sa pagpapahayag at pasasalaysay ng mga aksiyon, karanasan, at pangyayari buhat sa binasang mito o iba pang kauri nito. Pag-aaralan mo rin kung paano nakatutulong ang mitolohiya mula sa Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino. Aralin1.1 Panimula A. Panitikan: Cupid at Psyche (Mito mula sa Rome, Italy) Isinalaysay ni Apuleius Isinalin sa Ingles ni Edith Hamilton Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat B. Gramatika at Retorika: Angkop na Gamit ng Pandiwa Bilang Aksiyon, Karanasan, at Pangyayari C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay
  • 13.
    10 Tuklasin Sa kasunod namga gawain, tuklasin kung may alam ka na tungkol sa pandiwa at mitolohiya. Alamin kung nauunawaan mo kung paano nakatutulong ang mitolohiya mula sa Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino, at paano nakatutulong ang pandiwa sa pagpapahayag ng mga karanasan, at pangyayari? GAWAIN 1: Pagtapat-tapatin Basahin sa Kolum B ang bawat pahayag na naglalarawan ng katangian ng mga diyos na nakatala sa Kolum A. Isulat ang letra ng angkop na sagot sa patlang sa tapat ng Kolum A. Isulat ang sagot sa sagutang papel. Kolum A Kolum B _____ 1. Venus A. Diyosa ng kagandahan at kalapati ang sagisag niya _____ 2. Cupid B. Diyos ng propesiya, araw, at musika _____ 3. Mercury C. Kapatid ni Jupiter at panginoon ng kaharian sa ilalim ng lupa _____ 4. Pluto D. Hari ng mga diyos at kalawakan _____ 5. Jupiter E. Diyos ng pagmamahal at sinasabing anak ni Venus F. Mensahero ng mga diyos at kilala rin sa tawag na Hermes ng mga Greek GAWAIN 2: Alam-Nais-Natutuhan Gayahin ang pormat ng talahanayan sa sagutang papel at isulat dito ang hinihiling na sagot sa sumusunod: Alam: Ano ang iyong nalalaman tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? Nais Malaman: Ano ang gusto mong malaman tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? Natutuhan: Batay sa talakayan, ano ang natutuhan mo tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? (Sasagutin ito pagkatapos talakayin ang tungkol sa mitolohiya). A. Alam B. Nais Malaman C. Natutuhan a. Mitolohiya _____________ b. Pandiwa _____________ a. Mitolohiya _____________ b. Pandiwa _____________ a. Mitolohiya _____________ b. Pandiwa _____________ Yugto ng Pagkatuto
  • 14.
    11 Marahil ay nasiyahanka sa iyong natuklasang mga bagong kaalaman. Magiging kapana-panabik pa ang mga susunod mong gawain. Babasahin at uunawain ang Kaligirang Pangkasaysayan ng Mitolohiyang mula sa Rome upang iyong matuklasan kung paano nakatutulong ang mitolohiya mula sa Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino? Alam mo ba na... ang salitang mitolohiya ay nangangahulugang agham o pag-aaral ng mga mito/ myth at alamat? Tumutukoy rin ito sa kalipunan ng mga mito mula sa isang pangkat ng tao sa isang lugar na naglalahad ng kasaysayan ng mga diyos-diyosan noong unang panahon na sinasamba, dinarakila at pinipintakasi ng mga sinaunang tao. Ang salitang mito/myth ay galing sa salitang Latin na mythos at mula sa Greek na muthos, na ang kahulugan ay kuwento. Ang muthos ay halaw pa sa mu, na ang ibig sabihin ay paglikha ng tunog sa bibig. Sa Klasikal na Mitolohiya ang mito/myth ay representasyon ng marubdob na pangarap at takot ng mga sinaunang tao. Nakatutulong ito upang maunawaan ng mga sinaunang tao ang misteryo ng pagkakalikha ng mundo, ng tao, ng mga katangian ng iba pang mga nilalang. Ipinaliliwanag rin dito ang nakatatakot na puwersa ng kalikasan sa daigdig – tulad ng pagpapalit ng panahon, kidlat, baha, kamatayan, at apoy. Ito ay naglalahad ng ibang daigdig tulad ng langit at ilalim ng lupa. Hindi man ito kapani-paniwalang kuwento ng mga diyos, diyosa, at mga bayani, tinuturing itong sagrado at pinaniniwalaang totoong naganap. Karaniwang may kaugnayan ito sa teolohiya at ritwal. Sa Pilipinas naman, ang mito ay kinabibilangan ng mga kuwentong-bayang naglalahad ng tungkol sa mga anito, diyos at diyosa, mga kakaibang nilalang, at sa mga pagkagunaw ng daigdig noon. Maaaring matagpuan ang mga mitong ito sa mga kuwentong – bayan at epiko ng mga pangkat-etniko sa kasalukuyan. Mayaman sa ganitong uri ng panitikan ang mga naninirahan sa bulubundukin ng Luzon, Visayas, at Mindanao. May kuwento tungkol sa pagkagunaw ng daigdig ang mga Ifugao. Inilarawan sa kanilang epikong “ Alim” kung paano nagunaw ang daigdig. Ayon dito, nagkaroon ng malaking pagbaha sa mundo at ang tanging nakaligtas ay ang magkapatid na sina Bugan (babae), at Wigan (lalaki). Sa kanila nagmula ang bagong henerasyon ng mga tao sa mundo.
  • 15.
    12 Upang lubosna maunawaan ang kuwentong Cupid at Psyche mabuting makilala mo ang labindalawang pinakadakilang diyos at diyosa ng Mitolohiya ng Rome at Greece na kilala rin sa tawag na The 12 Great Olympian Gods. Maaari itong panoorin sa youtube. Sa sumusunod na links: http://www.youtube.com/ watch?v=iMzNPEHNxcc&list=PL42F4E0F50A1D70AA&index=1http://www.youtube. com/watch?v=WP_NeirFIkM&list=PL42F4E0F50A1D70AA&index=2 o basahin “Ang mga Diyos at Diyosa ng Olympus.” Gamit ng Mitolohiya 1. Ipaliwanag ang pagkakalikha ng daigdig 2. Ipaliwanag ang puwersa ng kalikasan 3. Maikuwento ang mga sinaunang gawaing panrelihiyon 4. Magturo ng mabuting aral 5. Maipaliwanag ang kasaysayan 6. Maipahayag ang marubdob na pangarap, matinding takot, at pag-asa ng sangkatauhan Ang Mitolohiya ng Taga-Rome Ang mitolohiya ng mga taga-Rome ay kadalasang tungkol sa politika, ritwal, at moralidad na ayon sa batas ng kanilang mga diyos at diyosa mula sa Sinaunang Taga-Rome hanggang ang katutubong relihiyon ay mapalitan na ng Kristiyanismo. Kabayanihan ang isang mahalagang tema sa mga kuwentong ito. Itinuring ng mga Sinaunang Taga-Rome na nangyari sa kanilang kasaysayan ang nilalaman ng mga mito kahit ang mga ito ay mahimala at may elementong supernatural. Ang kanilang mitolohiya ay hinalaw mula sa Greece na kanilang sinakop. Labis nilang nagustuhan ang mitolohiya ng bansang ito, kaya inaangkin nilang parang kanila at pinagyaman nang husto. Binigyan nila ng bagong pangalan ang karamihan sa mga diyos at diyosa. Ang ilan ay binihisan nila ng ibang katangian. Lumikha sila ng bagong mga diyos at diyosa ayon sa kanilang paniniwala at kultura. Sinikap nilang ipasok ang kanilang pagkakakilanlan sa mga mitolohiyang kanilang nilikha. Isinulat ni Virgil ang “Aenid,” ang pambansang epiko ng Rome at nag- iisang pinakadakilang likha ng Panitikang Latin. Isinalaysay ni Virgil ang pinagmulan ng lahi ng mga taga-Rome at kasaysayan nila bilang isang imperyo. Ito ang naging katapat ng “Iliad at Odyssey” ng Greece na tinaguriang “Dalawang Pinakadakilang Epiko sa Mundo” na isinalaysay ni Homer. Si Ovid na isang makatang taga-Rome ay sumulat rin ayon sa taludturang ginamit ni Homer at Virgil sa kaniyang “Metamorphoses.” Subalit hindi ito tungkol sa kasaysayan ng Roman Empire o ng mga bayani, kundi sa mga diyos at diyosa, at mga mortal na may katangian ng mga diyos at karaniwang mga mortal. Lumikha siya ng magkakarugtong na kuwento na may temang mahiwagang pagpapalit-anyo. Sa mga akdang ito ng mga taga-Rome humuhugot ng inspirasyon ang mga manunulat at mga alagad ng sining sa buong daigdig mula noon hanggang ngayon. mula sa Literature – World Masterpieces, (Prentice Hall,1991) at Panitikan sa Pilipino 2 ( Pandalubhasaan), (GONZALES,1982)
  • 16.
    13 Greek Roman Katangianat Kapangyarihang Taglay 1. Zeus Jupiter - hari ng mga diyos; diyos ng kalawakan at panahon - tagapagparusa sa mga sinungaling at hindi marunong tumupad sa pangako - asawa niya si Juno - sandata niya ang kulog at kidlat 2. Hera Juno - reyna ng mga diyos - tagapangalaga ng pagsasama ng mag-asawa, - asawa ni Jupiter 3. Poseidon Neptune - kapatid ni Jupiter - hari ng karagatan, lindol - kabayo ang kaniyang simbolo 4. Hades Pluto - kapatid ni Jupiter - panginoon ng impiyerno 5. Ares Mars - diyos ng digmaan - buwitre ang ibong maiuugnay sa kaniya 6. Apollo Apollo - diyos ng propesiya, liwanag, araw, musika, panulaan - diyos din siya ng salot at paggaling - dolphin at uwak ang kaniyang simbolo 7. Athena Minerva - diyosa ng karunungan, digmaan, at katusuhan - kuwago ang ibong maiuugnay sa kaniya 8. Artemis Diana - diyosa ng pangangaso, ligaw na hayop, at ng buwan 9. Hephaestus Vulcan - diyos ng apoy, bantay ng mga diyos 10. Hermes Mercury - mensahero ng mga diyos, paglalakbay, pangangalakal, siyensiya, pagnanakaw, at panlilinlang 11. Aphrodite Venus - diyosa ng kagandahan, pag-ibig, - kalapati ang ibong maiuugnay sa kaniya 12. Hestia Vesta - kapatid na babae ni Jupiter - diyosa ng apoy mula sa pugon Ang mga nabanggit mula sa aklat na Mitolohiya ni Hamilton ay mahahalagang tauhan sa Olympus na laging nababanggit sa panulat lalo na noong Panahong Klasiko. Ang impluwensiya ng panahong ito’y nasasalamin sa ating panitikan noong Panahon ng Panitikang Katutubo kung saan ang unang uri ng panitikan ng Pilipinas ay pasalin-dila tulad ng alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko, at mga karunungang- bayan. (mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Panganiban, Panganiban,1998)
  • 17.
    14 GAWAIN 3: Magminang Kaalaman Magsaliksik at alamin ang katangian ng mga diyos at diyosa sa mitolohiyang pinagbatayan ng pangalan ng planeta, mga araw ng linggo, produkto o kompanya at terminolohiya sa medisina. Alamin ang katangian o kaugnayan ng diyos at diyosa sa mga ipinangalan sa kanila. Kopyahin ang halimbawang talahanayan o lumikha ng sariling grapikong presentasyon. Pangkat 1: Planeta Pangkat 3: Produkto o Kompanya Pangkat 2: Araw Pangkat 4: Medisina Halimbawa: Planeta Katangian Pinagbatayang diyos at diyosa Katangian Jupiter pinakamalaking planeta Jupiter pinakamalakas at hari ng mga diyos at diyosa Produkto Dove sabon pampaganda Venus diyosa ng kagandahan, kalapati ang ibong maiuugnay sa kaniya Linangin Narito ang isa sa mga mitolohiya ng Rome. Isinalaysay ito niApuleius, isang manunulat na Latino. Ito ay bahagi lamang ng nobelang Metamorphoses na kilala rin sa tawag na The Golden Ass (donkey). Basahin at unawain mo ito upang matuklasan mo kung paano nakatutulong ang mitolohiya sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino. Cupid at Psyche Isinalin sa Ingles ni Edith Hamilton Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Noong unang panahon, may hari na may tatlong magagandang anak na babae. Ang pinakamaganda sa tatlo ang bunsong si Psyche. Labis siyang hinahangaan at sinasamba ng kalalakihan. Sinasabi nilang kahit si Venus, ang diyosa ng kagandahan, ay hindi makapapantay sa ganda nito. Nalimot na rin ng kalalakihan na magbigay ng alay at magpuri sa diyosa. Gayundin, ang kaniyang templo ay wala nang mga alay, naging marumi, at unti-unti nang nasisira. Lahat ng papuri’t karangalang dapat sa kaniya ay napunta na lahat sa isang mortal. Nagalit si Venus at inutusan niya si Cupid, ang kaniyang anak upang paibigin si Psyche sa isang nakatatakot na nilalang. Hindi na niya naisip ang maaaring maidulot ng kagandahan ng dalaga sa kaniyang anak. Agad tumalima si Cupid at hinanap ang nasabing babae. Umibig siya kay Psyche nang nasilayan niya ang kagandahan ng dalaga. Tila ba napana niya ang kaniyang sariling puso. Nang makauwi si Cupid, inilihim niya sa kaniyang ina ang nangyari. Labis namang nagtitiwala si Venus at hindi na rin nito inusisa ang anak. Nanabik ang diyosa ng kagandahan sa kahihinatnan ng buhay ni Psyche.
  • 18.
    15 Gayunman, hindinaganap ang inaasahan ni Venus. Hindi umibig si Psyche sa isang nakatatakot na nilalang o kahit kanino. Ang isa pang nakapagtataka ay walang umiibig sa kaniya. Kontento nang pagmasdan at sambahin siya ng mga lalaki subalit hindi ang ibigin siya. Ang kaniyang dalawang kapatid na malayo ang hitsura sa taglay niyang kagandahan ay nakapag-asawa na ng hari at namumuhay nang masaya sa kani-kaniyang palasyo. Naging malungkot si Psyche sa kaniyang pag-iisa. Tila walang nais magmahal sa kaniya. Nabahala ang magulang ni Psyche. Naglakbay ang haring ama ni Psyche upang humingi ng tulong kay Apollo. Hiniling niyang payuhan siya ni Apollo kung paano makahahanap ng mabuting lalaking iibig sa kaniyang anak. Lingid sa kaalaman ng hari naunang humingi ng tulong si Cupid kay Apollo. Sinabi niya ang kaniyang sitwasyon at nagmakaawang tulungan siya. Kaya sinabi ni Apollo sa hari na makapangangasawa si Psyche ng isang nakakatakot na nilalang. Pinayuhan niya ang hari na bihisan ng pamburol si Psyche, dalhin siya sa tuktok ng bundok at iwan nang mag-isa. Doon ay susunduin siya ng kaniyang mapapangasawa na isang halimaw, isang ahas na may pakpak. Labis na kalumbayan ang baon ng hari sa kaniyang pagbabalik sa palasyo subalit agad pa rin siyang tumalima sa payo ni Apollo. Ipinag-utos niyang bihisan si Psyche ng pinakamaganda niyang damit. Pagkatapos mabihisan si Psyche, ipinabuhat ng hari ang anak na parang ihahatid sa kaniyang libingan papunta sa tuktok ng bundok. Habang naglalakbay sila, nagluluksa ang lahat sa maaaring mangyari kay Psyche. Sa kabila naman ng mabigat na sitwasyon, buong tapang na hinarap ng dalaga ang kaniyang kapalaran. “Dapat noon pa ay iniyakan na ninyo ako. Ang taglay kong kagandahan ang sanhi ng panibugho ng langit,” sumbat niya sa kaniyang ama. Pagkatapos nito ay pinaalis na ni Psyche ang kaniyang mga kasama at sinabing masaya niyang haharapin ang kaniyang katapusan. Naghintay si Psyche habang unti-unting nilalamon ng dilim ang buong bundok. Takotnatakotsiyasapagkathindiniyaalamkunganoangnaghihintaysakaniya.Patuloy siyang tumatangis at nanginginig sa takot hanggang sa dumating ang malambing na ihip ng hangin ni Zephyr. Inilipad siya nito at inilapag sa isang damuhang parang na kasinlambot ng kama at pinahalimuyak ng mababangong bulaklak. Napakapayapa ng lugar na tila nawala ang lahat ng kaniyang kalungkutan. Nakatulog siya sa kapayapaan ng gabi. Nang magising si Psyche sa tabi ng ilog, natanaw niya sa pampang nito ang isang mansiyon na parang ipinatayo para sa mga diyos. Nagmasid-masid siya at labis ang kaniyang pagkamangha sa kagandahan nito. Yari sa pilak at ginto ang mga haligi, at ang sahig ay napalamutian ng mga hiyas. Nag-aalinlangan niyang buksan ang pinto subalit may tinig na nangusap sa kaniya. “Pumasok ka, para sa iyo ang mansiyong ito. Maligo ka, magbihis, at ihahanda namin ang piging para sa iyo. Kami ang iyong mga alipin,” wika ng mga tinig. Nalibang si Psyche sa mansiyon, kumain siya ng masasarap na pagkain. Buong araw siyang inaliw ng mga musika ng lira at ng mga awitin ng koro na hindi niya nakikita. Maliban sa mga tinig na kaniyang mga kasama, nag-iisa siya sa mansiyon. Subalit sa hindi maipaliwanag na dahilan, batid niyang sa pagsapit ng gabi ay darating ang kaniyang mapapangasawa. Lumipas ang maghapon nang hindi niya
  • 19.
    16 namamalayan. Pagsapit nggabi nangyari nga ang inaasahan niya. Naramdaman niya ang pagdating ng lalaki. Tulad ng mga tinig hindi niya ito nakikita. Bumulong ang lalaki sa kaniyang tainga. Nang marinig niya ang tinig ng lalaki, nawala ang lahat ng takot na kaniyang nararamdaman. Sa kaniyang paniniwala, hindi halimaw ang lalaki kundi isang mangingibig at asawang matagal na niyang hinihintay. Isang gabi ay kinausap siya nang masinsinan ng lalaki. Binalaan siyang may panganib na darating sa pamamagitan ng dalawa niyang kapatid. “Darating ang iyong mga kapatid upang magluksa sa lugar kung saan ka nila iniwan,” wika ng asawa. “Subalit huwag na huwag kang magpapakita sa kanila sapagkat magbubunga ito ng matinding kalungkutan sa akin at kasiraan sa iyo,” habilin ng lalaki. Nangako naman si Psyche na tatalima sa kagustuhan ng asawa. Kinabukasan, narinig ni Psyche ang panangis ng kaniyang mga kapatid. Labis na naantig ang kaniyang damdamin sa kanilang pagluluksa. Nais niyang ibsan ang kanilang kalungkutan at patahanin sila sa pag-iyak. Hanggang sa maging siya ay umiiyak na rin. Kinagabihan ay inabutan pa siya ng kaniyang asawa na umiiyak. Sinabi ng lalaki na maaari na niyang makita ang kaniyang mga kapatid subalit mahigpit pa rin ang kaniyang babala. “Sige gawin mo ang iyong nais subalit parang hinahanap mo ang sarili mong kapahamakan,” wika ng lalaki. Pinayuhan siya nang masinsinan na huwag siyang pabubuyo kaninuman na subuking sulyapan ang mukha ng lalaki. Kung mangyayari ito, magdurusa si Psyche sa pagkakawalay sa kaniya. “Nanaisin kong mamatay nang isandaang beses kaysa mabuhay nang wala ka sa aking piling. Pagbigyan mo lang ang kaligayahan kong muling makapiling ang aking mga kapatid,” buong pagmamakaawang hiling ni Psyche. Malungkot na sumang-ayon ang lalaki. Kinaumagahan, inihatid ng ihip ng hangin ni Zephyr ang dalawang kapatid ni Psyche. Hindi magkamayaw sa iyakan at yakapan ang magkakapatid. Walang mapagsidlan ang nag-uumapaw nilang kaligayahan. Nang pumasok na sila sa mansiyon labis na pagkamangha ang naramdaman ng magkapatid. Sila ay nakatira sa palasyo subalit walang kasingganda ang mansiyon na ito. Nag-usisa sila kung sino ang napangasawa ni Psyche. Tulad ng kaniyang ipinangako inilihim ni Psyche ang tunay na pagkatao ng asawa. Nang matapos na ang pagdalaw ng kaniyang mga kapatid, dumakot si Psyche ng mga ginto at hiyas upang ibigay sa kaniyang mga kapatid. Ipinahatid niyang muli ang mga kapatid kay Zephyr. Labis na pangingimbulo ang naramdaman ng mga ate ni Psyche sa kaniya. Ang kanilang kayamanan ay hindi maihahambing sa kayamanang kanilang nakita sa tahanan ni Psyche. Binalot nang labis na inggit ang kanilang puso na humantong sa pagpaplano nila ng ikapapahamak ng kanilang bunsong kapatid. Noong gabi ring iyon, muling kinausap ng lalaki si Psyche. Nagmakaawa siyang huwag na muling patuluyin sa kanilang tahanan ang kaniyang mga kapatid. “Tandaan mong hindi mo na ako makikitang muli kapag binali mo ang iyong pangako,” masidhing paalala ng kaniyang asawa. “Bawal na kitang makita, pati ba naman ang mga mahal kong kapatid?” pagmamaktol na sumbat ni Pysche. Muling pinagbigyan ng lalaki ang asawa na makita ang kaniyang mga kapatid.
  • 20.
    17 Kinabukasan, mulingdumalaw ang dalawang kapatid na may nabuo nang malagim na balak sa kanilang bunsong kapatid. Nag-usisa sila nang nag-usisa hanggang malito na si Psyche sa kaniyang mga pagsisinungaling. Napilitan siyang sabihin ang katotohanang bawal niyang makita ang mukha ng kaniyang asawa at hindi niya alam ang anyo nito. Ikinumpisal ng magkapatid na alam na nila noon pa na ang asawa ni Psyche ay isang halimaw batay sa sinabi ng orakulo ni Apollo. Nagsisisi sila kung bakit nila ito inilihim kay Psyche. Binuyo nila si Psyche na dapat na niyang malaman ang katotohanan bago mahuli ang lahat. Mabait lamang daw ang kaniyang asawa ngayon subalit darating ang araw na siya ay kakainin nito. Takot ang nangibabaw sa puso ni Psyche sa halip na pagmamahal. Ngayon lamang niya napagtagni-tagni ang katanungan sa kaniyang isip. Kaya pala pinagbabawalan siyang makita ang hitsura ng kaniyang asawa sapagkat halimaw ito. At kung hindi man ito halimaw, bakit ito hindi nagpapakita sa liwanag? Magkahalong takot at pagkalito ang naramdaman ni Psyche. Humingi siya ng payo sa kaniyang kapatid. Isinagawa na ng nakatatandang mga kapatid ang masama nilang balak. Pinayuhan nila si Psyche na magtago ng punyal at lampara sa kaniyang silid. Kapag natutulog na ang kaniyang asawa sindihan niya ang lampara at buong tapang niyang itarak ang punyal sa dibdib ng asawa. Humingi lamang daw si Psyche ng tulong at nasa di kalayuan lamang ang dalawa. Kapag napatay na ni Psyche ang asawa sasamahan siya ng kaniyang mga kapatid sa pagtakas. Iniwan nila si Psyche na litong-lito. Mahal na mahal niya ang kaniyang asawa subalit paano kung halimaw nga ito? Nabuo ang isang desisyon sa kaniya. Kailangan niyang makita ang hitsura ng kaniyang asawa. Sa wakas, nang mahimbing nang natutulog ang lalaki, patiyad na naglakad si Psyche patungo sa pinaglagyan niya ng punyal at lampara. Kinuha niya ang mga ito. Sinindihan niya ang lampara. Dahan-dahan siyang lumapit sa kaniyang asawa. Laking ginhawa at kaligayahan ang nag-uumapaw sa kaniyang puso nang masilayan niya sa unang pagkakataon ang hitsura ng kaniyang asawa. Hindi halimaw ang kaniyang nakita kundi pinakaguwapong nilalang sa mundo. Nang madapuan ng liwanag ang kagandahan ng lalaki ay tila ba mas lalong tumingkad ang liwanag ng lampara. Sa labis na kahihiyan at kawalan ng pagtitiwala, lumuhod siya at binalak na saksakin ang sarili. Nang akma na niyang itatarak ang punyal sa kaniyang dibdib, nanginig ang kaniyang kamay, at nahulog ang punyal. Ang panginginig ng kaniyang kamay ay kapwa nagligtas at nagtaksil sa kaniya. Sa pagnanais niyang pagmasdan pa ang kaguwapuhan ng kaniyang asawa, inilapit niya ang lampara at natuluan ng mainit na langis ang balikat nito. Nagising ang lalaki at natuklasan ang kaniyang pagtataksil. Lumisan ang lalaki nang hindi nagsasalita. Sinundan ni Psyche ang asawa subalit paglabas niya, hindi na niya nakita ang lalaki. Narinig na lamang niya ang tinig ng asawa. Ipinaliwanag nito kung sino siyang talaga. “ Hindi mabubuhay ang pag-ibig kung walang tiwala,” wika niya bago tuluyang lumipad papalayo. “Si Cupid, ang diyos ng pag-ibig!” ang naisip ni Psyche. “ Siya ang asawa ko. Ako na isang hamak lamang ay hindi tumupad sa aking pangako sa kaniya. Mawawala na nga ba siya sa akin nang tuluyan?” wika niya sa kaniyang sarili. Inipon niya ang lahat ng nalalabi niyang lakas at nagwikang “Ibubuhos ko ang bawat patak ng aking buhay upang hanapin siya. Kung wala na siyang natitirang pagmamahal sa akin, maipakikita ko sa kaniya kung gaano ko siya kamahal.” At sinimulan ni Psyche ang kaniyang paglalakbay. Sa kabilang banda, umuwi si Cupid sa kaniyang ina upang pagalingin ang kaniyang sugat. Isinalaysay niya sa kaniyang ina ang nangyari. Nagpupuyos sa galit si Venus at lalong sumidhi ang pagseselos niya kay Psyche. Iniwan niya si Cupid nang hindi man lang tinulungang gamutin ang sugat nito. Determinado si Venus na ipakita
  • 21.
    18 kay Psyche kungpaano magalit ang isang diyosa kapag hindi nasiyahan sa isang mortal. Patuloy na naglakbay si Psyche at pinipilit na makuha ang panig ng mga diyos. Siya ay palagiang nag-aalay ng marubdob na panalangin sa mga diyos subalit wala sa kanila ang nais maging kaaway si Venus. Nararamdaman ni Psyche na wala siyang pag-asa sa lupa o sa langit man. Kaya minabuti niyang magtungo sa kaharian ni Venus at ialay ang kaniyang sarili na maging isang alipin. Sa ganitong paraan ay umaasa siyang lalambot din ang puso ni Venus at huhupa rin ang kaniyang galit. Nagbabakasakali rin siyang naroon sa kaniyang ina si Cupid. Sinimulan na niya ang paglalakbay. Nang dumating si Psyche sa palasyo ni Venus, humalakhak nang malakas ang diyosa. Pakutya niyang tinanong si Psyche, “Nagpunta ka ba rito upang maghanap ng mapapangasawa? Tiyak kong ang dati mong asawa ay wala nang pakialam sa iyo, sapagkat muntik na siyang mamatay dahil sa natamong sugat mula sa kumukulong langis na dulot mo. Isa kang kasumpa-sumpang nilalang. Kailanman ay hindi ka magkakaroon ng asawa kung hindi ka daraan sa butas ng karayom.” Sinabi ng diyosa na tutulungan niya si Psyche sa pagsasanay. Ibinuhos niya sa harap ni Psyche ang isang malaking lalagyan na puno ng iba’t ibang uri ng maliliit na butong pinaghalo-halo niya. Inutusan niya si Pysche na bago dumilim dapat ay napagsama-sama na niya ang magkakauring buto. Agad lumisan ang diyosa. Tinitigan lamang ni Psyche ang malaking tumpok ng mga buto. Napaka- imposible ng ipinagagawa sa kaniya ng diyosa. Nasa ganitong pagmumuni si Psyche nang pagmasdan siya ng mga langgam. Kung ang mga mortal at imortal ay hindi naaawa sa kaniya, hindi ang maliliit na nilalang. Nagtawag ang mga langgam ng kanilang mga kasama at sinimulan ang pagbubukod-bukod ng mga buto. Agad natapos ang gawain. Pagdating ni Venus, hindi siya nasiyahan sa kaniyang nakita. Sinabi niyang hindi pa tapos ang mga pagsubok ni Psyche. Binigyan niya si Psyche ng matigas na tinapay. Sinabi rin ng diyosa na sa sahig siya matutulog. Inisip ng diyosa na kung pahihirapan at gugutumin niya si Psyche mauubos rin ang nakaiinis nitong ganda. Samantala, tiniyak ni Venus na hindi makalalabas si Cupid sa kaniyang silid habang pinahihilom nito ang kaniyang sugat. Nasisiyahan si Venus sa magandang takbo ng mga pangyayari. Kinaumagahan, isang mapanganib na pagsubok ang ipinagawa ni Venus kay Psyche. Pinakukuha niya si Psyche ng gintong balahibo ng mga tupa sa tabi ng ilog. Ang mga tupa ay mababangis at mapanganib. Nang marating ni Psyche ang ilog, natutukso siyang tumalon at magpalunod na lamang upang matapos na ang kaniyang paghihirap. Nakarinig siya ng tinig mula sa halamang nasa tabi ng ilog. “Huwag kang magpapakamatay. Hindi naman ganoon kahirap ang ipinagagawa sa iyo. Kailangan mo lang maghintay ng tamang panahon upang makakuha ng gintong balahibo ng tupa. Pagsapit ng hapon ang lahat ng tupa mula sa malalabay na halamanan ay magtutungo dito sa ilog upang magpahinga. Magtungo ka sa halamanan at doon ka kumuha ng mga gintong balahibong nasabit sa mga sanga.” Sinunod ni Psyche ang payo ng halamang nasa tabi ng ilog. Umuwi siya sa kaharian ni Venus na dala ang mga gintong balahibo ng tupa. “May tumulong sa iyo!” sumbat ni Venus kay Psyche. “Hindi mo ginagawa nang mag-isa ang mga pinagagawa ko sa iyo. Hindi bale, bibigyan kita ng pagkakataong patunayan na sadyang mapagkunwari kang may mabuting puso at magaling.” Itinuro ni Venus sa malayo ang itim na tubig ng talon. Binigyan niya si Psyche ng prasko
  • 22.
    19 at pupunuin itong itim na tubig. Nagtungo si Psyche sa ilog ng Styx. Nakita niyang malalim ang bangin at mabato. Tanging may pakpak lamang ang maaaring makaigib ng tubig. Sa lahat ng kaniyang pagsubok, ito na ang pinakamapanganib. Tulad ng inaasahan may tumulong kay Psyche. Isang agila ang dumagit sa praskong tangan ni Psyche at lumipad malapit sa talon. Pagbalik ng agila, puno na ng itim na tubig ang prasko. Hindi pa rin sumusuko si Venus sa pagpapahirap kay Psyche. Ayaw niyang magmukhang tanga sa harap ng madla. Ipinagpatuloy niya ang pagpapahirap sa kawawang mortal. Binigyan niya si Psyche ng isang kahon na paglalagyan niya ng kagandahang kukunin ni Psyche mula kay Proserpine, ang reyna sa ilalim ng lupa. Inutos ni Venus na sabihin ni Psyche na kailangan niya ito sapagkat napagod siya sa pag-aalaga ng kaniyang anak na maysakit. Katulad ng mga nauna agad tumalima si Psyche. Dala ang kahon, tinalunton niya ang daan papunta sa kaharian ni Hades. Tinulungan siya ng isang tore na nagbigay sa kaniya ng detalyadong hakbang patungo sa kaharian sa ilalim ng lupa. Una, kailangan niyang pumasok sa isang butas na lagusan patungo sa ilalim ng lupa sa tabi ng ilog ng kamatayan. Kailangan niyang sumakay sa isang bangkang ang bangkero ay si Charon. Kailangan niyang bayaran ng pera si Charon upang siya ay makatawid. Makikita na niya ang lansangan patungo sa palasyo. Sa pintuan ng palasyo may nagbabantay na isang asong tatlong ulo. Kapag binigyan ng cake ang aso ito ay magiging maamo at papayag nang magpapasok sa palasyo. Nagawa lahat ni Psyche ang ipinaliwanag ng tore. Pinaunlakan din ni Proserpine ang kahilingan ni Venus. Agad nakabalik si Psyche nang mas mabilis pa kaysa kaniyang pagbaba. Gayunman, nasubok muli ang karupukan ni Psyche. Sa paghahangad niya ng karagdagang kagandahan upang umibig muli si Cupid sa kaniya, natukso siyang kumuha ng kaunting ganda sa loob ng kahon. Nang buksan niya ito, tila walang laman subalit nakadama siya ng matinding panghihina at agad nakatulog. Sa mga panahong ito ay magaling na si Cupid. Sabik na siyang makita ang kaniyang asawa subalit ibinilanggo siya ng kaniyang ina. Mahirap bihagin ang pagmamahal. Kaya humanap si Cupid ng paraan upang makatakas. Nakita niya ang bukas na bintana at doon siya nakatakas. Nahanap niya agad si Psyche malapit sa palasyo. Agad niyang pinawi ang pagtulog ng asawa at agad sinilid ang gayuma sa kahon. Bahagya niyang tinusok ng kaniyang busog si Psyche upang magising. Pinagalitan niyang muli ang kaniyang asawa dahil sa pagiging mausisa nito na humantong muli sa kaniyang kapahamakan. Sinabi niyang magtungo si Psyche sa kaniyang ina at ibigay ang kahon. Dito na magtatapos ang pagpapahirap ng kaniyang ina. Masayang nagtungo si Psyche sa palasyo samantalang si Cupid naman ay lumipad patungo sa kaharian ni Jupiter, ang diyos ng mga diyos at tao. Hiniling niya na tiyaking hindi na sila gagambalain ng kaniyang ina. Pumayag si Jupiter.
  • 23.
    20 Nagpatawag siJupiter ng pagpupulong ng mga diyos at diyosa kasama na si Venus. Ipinahayag niya sa lahat na si Cupid at Psyche ay pormal nang ikinasal at wala nang dapat gumambala sa kanila maging si Venus. Dinala ni Mercury si Psyche sa kaharian ng mga diyos. Dito iniabot ni Jupiter kay Psyche ang ambrosia, ang pagkain ng mga diyos upang maging imortal. Naging panatag na rin si Venus na maging manugang si Psyche sapagkat isa na itong diyosa. At kung maninirahan na ang manugang sa kaharian ng mga diyos, hindi na muling makagagambala si Psyche sa pagsamba ng tao kay Venus. Ang pag-ibig (Cupid), at kaluluwa (Psyche) ay nagkatagpo sa likod ng mapapait na pagsubok sa kanilang pagsasama ay hindi na mabubuwag kailanman. GAWAIN 4: Krusigrama Basahin ang talaan ng kahulugan sa kolum na PAHALANG at PABABA. Gamitin ang letrang nasa krusigrama bilang karagdagang palatandaan upang matukoy ang salita. Gamitin sa makabuluhang pangungusap ang nahulaang mga salita. Pahalang Pababa 1. nanaig ang pagkainggit 2. tumupad sa tungkulin, sumunod sa utos 3. nahimok, nahikayat 4. pagkain ng diyos-diyosan 5. tayo lakad na ang mga daliri ng paa lamang ang sumasayad 6. nag-alab na damdamin 1. kuwento tungkol sa mga diyos at diyosa 2. walang kamatayan, walang katapusan 3. masidhi, maalab, masikhay na pagnanasa 4. lumakas, tumindi
  • 24.
    21 GAWAIN 5: Pagsusurisa Tauhan 1. Suriin ang katangian nina Cupid at Psyche. Tukuyin ang kalakasan at kahinaan ng bawat isa. Gawin sa iyong sagutang papel. 2. Ano ang pagkakamaling ginawa ni Psyche na nagdulot ng mabigat na suliranin sa kaniyang buhay? 3. Bakit gayon na lamang ang inggit at galit ni Venus kay Psyche? 4. Bakit itinago ni Cupid ang tunay niyang pagkatao kay Psyche? 5. Bakit sa wakas ay naging panatag na ang kalooban ni Venus na maging manugang si Psyche? 6. Bilang isang diyosa, ano ang hindi magandang katangian ni Venus? Ipaliwanag. GAWAIN 6: Pagkukuro-kuro 1. Kung ikaw si Psyche, tatanggapin mo rin ba ang mga hamon ni Venus para sa pag-ibig? Bakit? 2. Magbigay ng sariling reaksiyon sa pahayag ni Cupid na: CUPID KALAKASAN KAHINAAN ___________________ _ __________ ___________________ ________ PSYCHE KALAKASAN KAHINAAN ___________________ _ ___________________ ________ ___________________ ___________ “Hindi mabubuhay ang pag-ibig kung walang pagtitiwala.”
  • 25.
    22 3. Anong katangianng mga tauhan sa mitolohiya ang nais mong tularan/ayaw mong tularan? Bakit? Tauhan Nais Tularan Hindi Nais Tularan 4. Sa iyong paniniwala kailangan bang paghirapan ng tao sa mundo ang pagpunta o lugar niya sa langit? Ipaliwanag. 5. Batay sa talakayang Gamit ng mga mitolohiya sa bahaging Tuklasin, ano ang gamit ng mitolohiyang Cupid at Psyche? Ipaliwanag. GAWAIN 7: Pag-uugnay Batay sa naunawaan mong mensahe mula sa mitolohiyang “Cupid at Psyche,” paano mo ito maiuugnay sa iyong sarili, pamilya, pamayanan, at lipunan. Gamitin ang grapikong representasyon sa pagpapahayag ng iyong kaisipan. GAWAIN 8: Kulturang Masasalamin Tukuyin ang masasalaming kultura ng mga taga-Rome sa akdang binasa. Suriin ang pagkakahawig nito sa kultura ng mga Pilipino. Gawing batayan ang halimbawang naibigay. Pagsanib ng Gramatika at Retorika Babasahin mo naman ang isang mito mula sa Ifugao. Pag-aaralan mo kung paano nakatutulong ang mitolohiya ng Rome sa pagpapaunlad ng Panitikang Pilipino at kung paano nakatutulong ang pandiwa sa pagpapahayag ng aksiyon, karanasan, at pangyayari buhat sa binasang mito o ng mga kauri nito. Kultura ng mga Taga- Rome Halimbawa: Pagbibigay ng mga mortal ng alay sa mga diyos at diyosa upang sila ay pagpalain Kulturang Pilipino Halimbawa: Pagbibigay ng alay/ atang ng mga Pilipino para sa mga kaluluwa at di nakikitang nilalang lipunan pamayanan pamilya sarili Mensahe mula sa Cupid at Psyche
  • 26.
    23 Nagkaroon ng Anaksina Wigan at Bugan Muling isinalaysay sa Ingles ni: Maria Luisa B. Aguilar-Cariño Isinalin ni: Vilma C. Ambat “Hay, ano ang saysay ng buhay?” naibulalas ni Bugan sa kaniyang asawang si Wigan. “Hindi man lang tayo magkaroon ng anak; mukhang hindi pinakikinggan ng mga diyos ang ating mga panalangin!” Sumang-ayon naman si Wigan, “Oo, tama ka! Pero halika muna, mag-momma tayo at saka natin isipin kung ano ang dapat nating gawin.” Matagal na nag-isip ang mag-asawa hanggang nakapagdesiyon si Bugan na magtungo sa tahanan ng mga diyos sa silangan. “Dito ka lang, Wigan, pupuntahan ko ang mga diyos na sina Ngilin, Bumakker, Bolang at ang diyos ng mga hayop.” Sinimulan ni Bugan ang kaniyang paglalakbay. Pumunta siya sa Ibyong, dumaan sa Poitan, nagtungo siya sa silangan papuntang Nahbah, Baninan. Tumawid siya sa ilog ng Kinakin at narating niya ang lawa sa Ayangan. Nakakita siya ng igat sa lawa. Tinanong siya nito “Saan ka pupunta Bugan?” Sumagot si Bugan, “Pupunta ako ng Silangan para maghanap ng lalamon sa akin, sapagkat hindi kami magkaroon ng anak ni Wigan.” Tumawa ang igat. “Huwag kang malungkot, Bugan,” wika ng nito. “Sige magtungo ka sa silangan at makipagkita ka sa mga diyos.” Ipinagpatuloy ni Bugan ang kaniyang paglalakbay patungo sa lugar ng mga diyos. Narating niya ang lawa sa Lagud. Nakita niya roon ang isang buwaya. “Tao, bakit ka naririto?” pag-uusisa ng buwaya. “Ako si Bugan ng Kiyangan, at naghahanap ako ng lalamon sa akin. Wala kaming anak ng aking asawa,” sagot ni Bugan. Humikab ang buwaya at nagsabing, “Hindi kita maaaring kainin sapagka’t napakaganda mo.” Ipinagpatuloy muli ni Bugan ang kanyang paglalakbay at nakarating sa tahanan ng kinatatakutang pating. Nilabanan niya ang pangangatog ng kaniyang tuhod. Hinarap niya ang pating at nagwika “Pakiusap, kainin mo na ako. Kaming mag-asawa ay walang anak. Ayaw ko nang mabuhay pa kung hindi ako magkakaroon ng anak.” Sumagot ang pating, “Isang malaking kahihiyan kapag kinain kita. Napakaganda mo. Halika muna sa aking tahanan at kumain; bago mo ipagpatuloy ang iyong paglalakbay.” Pagkatapos saluhan ang pating sa hapag-kainan, muling naglakad patungong silangan si Bugan. Sa wakas ay narating niya ang tahanan ng mga diyos na sina Ngilin, Bumabakker, at iba pang mga diyos. Labis siyang napagod kaya humiga siya sa lusong na nasa labas ng bahay. Doon hinintay ang mga diyos. Lingid sa kaniyang kaalaman, nasa loob lamang ng bahay si Bumabbaker. “May naamoy akong tao,” sabi ni Bumabbaker. Lumabas siya ng bahay upang hanapin ang pinanggagalingan ng amoy. Nakita niya ang isang magandang babae na nakaupo sa kanyang lusong. “Ano’ng ginagawa mo dito, Bugan?” tanong niya habang kinikilala kung si Bugan nga iyon. “Naku, nagpunta ako rito upang mamatay, sapagkat hindi pa rin kami nagkakaroon ng anak ni Wigan pagkalipas ng ilang taon,” wika ni Bugan. “Kahibangan,” wika ni Bumabbaker habang tumatawa. “Halika, hanapin natin si Ngilin at kung nasaan pa ang iba,” wika ni Bumabbaker.
  • 27.
    24 Nalugod angmga diyos na makita si Bugan. Nagbigay sila ng regalong baboy, manok at kalabaw. “Sasama kami sa iyo pabalik sa Kiyangan. Doon ka namin tuturuan ng ritwal na Bu-ad upang mabiyayaan ka ng mga anak, masaganang ani at pamumuhay.” Inihatid ng mga diyos si Bugan kay Wigan. Tinuruan nila ang mag-asawa ng panalanging dapat nilang sambitin sa pagsasagawa ng ritwal na Bu-ad. Isinagawa ni Wigan at Bugan ang ritwal at pinasalamatan ang kanilang mga diyos. Pagkalipas ng ilang buwan, walang mapagsidlan ng kaligayahan ang mag-asawa dahil sa buhay na tumitibok sa sinapupunan ni Bugan. GAWAIN 9: Hamon sa Pag-unawa Sagutin ang mga tanong. 1. Sino sina Wigan at Bugan batay sa mitong Ifugao? 2. Ninais ba talaga ni Bugan na mamatay? Bakit? 3. Ano ang kultura ng mga Pilipino na masasalamin sa epikong ito? 4. Paghambingin ang mga tauhan, pangyayari at mensahe sa mitolohiyang “Cupid at Psyche” at “Nagkaroon ng Anak sina Wigan at Bugan.” Sagutin sa tulong ng dayagram. 5. Batay sa iyong nabasa, masasabi mo bang may impluwensiya na ang mga mitolohiya ng mga taga-Rome sa, mga mitolohiya ng Pilipinas? Pangtuwiranan ang sagot? Alam mo ba na... iba’t iba ang gamit ng pandiwa? Ginagamit ito sa pagpapahayag ng aksiyon, karanasan, at pangyayari. Gamit ng Pandiwa: 1. Aksiyon • May aksiyon ang pandiwa kapag may aktor o tagaganap ng aksiyon/kilos. • Mabubuo ang mga pandiwang ito sa tulong ng mga panlaping: -um, mag- ma-, mang-, maki-, mag-an. • Maaaring tao o bagay ang aktor. Halimbawa: a. Naglakbay si Bugan patungo sa tahanan ng mga diyos. b. Tumalima si Psyche sa lahat ng gusto ni Venus. Cupid at Psyche Nagkaroon ng Anak sina Wigan at Bugan Pagkakatulad
  • 28.
    25 Nauunawaanmonaangiba’tibanggamitngpandiwabilangaksiyon,karanasan, at pangyayari. Isagawamo ang sumusunod na pagsasanay upang mahasa ang iyong kasanayan kung paano mo mabisang magagamit ang pandiwa. Pagsasanay 1: Sipiin ang sumusunod na pangungusap sa sagutang papel. Isulat sa patlang kung ang pandiwang may salungguhit ay ginamit bilang aksiyon, karanasan, o pangyayari. ______1. Ginawa ni Psyche ang lahat upang maipaglaban ang kaniyang pagmamahal kay Cupid. ______ 2. Labis na nanibugho si Venus sa kagandahan ni Psyche. ______ 3. Nalungkot si Bantugan sa utos ng hari kaya minabuti niyang lumayo na lamang. ______ 4. Umibig ang lahat ng kakabaihan kay Bantugan. ______ 5. Hindi nasiyahan si Jupiter sa ginawang pagpapahirap ni Venus kay Psyche. ______6. Patuloy na naglakbay si Psyche at pinipilit na makuha ang panig ng mga diyos. ______7. Lalong sumidhi ang pagseselos niya kay Psyche. ______8. Ibinuhos niya sa harap ni Psyche ang isang malaking lalagyan ng puno. ______9. Umuwi siya sa kaharian ni Venus. ______10. Dahil sa paghihirap natukso siyang tumalon. Pandiwa → Naglakbay → Tumalima Aktor → si Bugan → si Psyche 2. Karanasan • Nagpapahayag ng karanasan ang pandiwa kapag may damdamin. Dahil dito, may nakararanas ng damdamin na inihuhudyat ng pandiwa. Maaaring magpahayag ang pandiwa ng karanasan o damdamin/emosyon. Sa ganitong sitwasyon may tagaranas ng damdamin o saloobin. Halimbawa: a. Tumawa si Bumabbaker sa paliwanag ni Bugan. b. Nalungkot ang lahat nang mabalitaan ang masamang nangyayari. Karanasan → Tumawa → Nalungkot Aktor → si Bumabbaker → ang lahat 3. Pangyayari • Ang pandiwa ay resulta ng isang pangyayari. Halimbawa: a. Sumasaya ang mukha ni Venus sa nakikita niya sa paligid. b. Nalunod ang mga tao sa matinding baha. Pandiwa → Kumukulo → Nalunod Pangyayari → sa napangasawa ng kaniyang anak → isang matinding baha
  • 29.
    26 Pagsasanay 2: Bumuong tiglilimang pangungusap na may pandiwang ginamit bilang aksiyon, pangyayari, at karanasan. Halimbawa: AKSIYON PANGYAYARI KARANASAN Halimbawa: Lumikha ang mga taga-Rome ng bagong mitolohiya batay sa mitolohiya ng mga Greek. Nalusaw ng modernisasyon ang karamihan sa mga katutubong kultura ng mga Pilipino. Natuwa si Cupid sa tagumpay ni Psyche. Pagsasanay 3: Magsagawa ng isang panayam sa isang lolo o lola sa inyong pamilya o komunidad. Magpakuwento sa kanila ng mga mito (o iba pang kauri nito). Isulat at isalaysay muli ang mito ayon sa iyong pagkakaunawa. Sikaping isaalang-alang ang iba’t ibang gamit ng pandiwa upang mailahad nang malinaw ang mga pangyayari sa mito. Pagnilyan at Unawain Balikan ang Gawain 2. Alam-Nais-Natutuhan. Napunan mo na ang hanay ng Alam at Nais Malaman, ngayon naman ay punan mo ang hanay ng Natutuhan. Sagutin ang gabay na tanong. Batay sa talakayan, ano ang natutuhan mo tungkol sa mitolohiya at angkop na gamit ng pandiwa bilang aksiyon, karanasan, at pangyayari? (Sasagutin ito pagkatapos talakayin ang tungkol sa mitolohiya). Alam Nais Malaman Natutuhan a. Mitolohiya _____________________ b. Pandiwa _____________________ Alam kong naunawaan mong mabuti ang mga tinalakay natin sa araling ito. Handang- handa ka nang sagutin ang ibinigay sa iyo sa panimula ng aralin. Sagutin ang sumusunod na tanong. 1. Paano magagamit ang pandiwa sa pagsasalaysay ng mito o ng kauri nito? __________________________________________________________ __________________________________________________________
  • 30.
    27 2. Paano nakatutulongang mitolohiya ng Rome sa pagpapaunlad ng panitikang Pilipino? Ilipat Guro ka ng Filipino. Isa sa mga layunin mo bilang guro ng panitikan ay ang panatilihin at buhayin ang mga sinaunang panitikan ng Pilipinas. Nagsagawa ka ng pananaliksik tungkol sa mga mito sa inyong rehiyon. Muli mo itong isinalaysay at isinulat. Magsagawa ka ng isang proyektong pangkomunidad na pagtuturo sa mga bata sa napili mong pamayanan o barangay. Ikuwento mo sa mga bata ang mga nasaliksik mong mito upang kapulutan nila ng aral sa buhay at paghuhugutan ng pag-asa. Tiyakin na ang pagsasalaysay na gagawin ay nakabatay sa sumusunod na pamantayan: A. Wastong Pagbigkas ................................................... 10 puntos - pamamaraan at estilo B. Hikayat sa madla ..................................................... 10 puntos - kilos, kaangkupan ng damdamin C. Tinig .................................................................... 10 puntos - lakas at linaw Mitolohiya mula sa Rome Impluwensiya sa Epiko Impluwensiya Alamat Panitikang Pilipino Impluwensiya sa Mito
  • 31.
    28 Ang sanaysay ayisang anyo ng sulating naglalahad na kung minsan ay may layuning makakuha ng ano mang pagbabago, bagaman maaaring makalibang din. Ang pangunahing katangian ng sanaysay ay ang pagsasalita mismo ng may- akda sa akda. Ipinapahayag ng kumatha ang sariling pangmalas, ang kaniyang pagkukuro, at damdamin. Sa Aralin 1.2, inaasahan na maipamamalas mo ang iyong pag-unawa at pagpapahalaga sa sanaysay na pinamagatang Alegorya ng Yungib na isinalin ni Willita A. Enrijo sa Filipino mula sa sanaysay na isinulat ng Griyegong Pilosopo na si Plato, ang Allegory of the Cave. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga ekspresiyon sa pagpapahayag ng konsepto ng pananaw na makatutulong para sa malalim na pag-unawa sa paksang nais ipabatid ng babasahing sanaysay. Bilang pangwakas na gawain sa aralin, inaasahang makagagawa ka ng isang photo essay na magtatampok sa napapanahong isyu ng alinmang bansa sa Mediterranean. Ang photo essay ay itataya sa sumusunod na pamantayan: a.) natatalakay ang isang kalagayang panlipunan, b.) naipakikilala ang kultura ng bansa c.), nailalahad ang pananaw o kaisipan, at d.) nakasusunod sa balangkas ng isang sanaysay. Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang masasagot mo nang may pag- unawa ang mga pokus na tanong na: Paano makatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa upang makabuo ng sariling pananaw? At paano mabisang magagamit ang mga ekspresiyong nagpapahayag sa pagbibigay ng pananaw? Aralin 1.2 Panimula A. Panitikan: Ang Alegorya ng Yungib Sanaysay mula sa Greece Mula sa Allegory of the Cave ni Plato Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo B. Gramatika at Retorika: Mga Ekspresiyon sa Pagpapahayag sa Konsepto ng Pananaw C. Uri ng Teksto: Naglalahad
  • 32.
    29 Tuklasin Narito ang mgagawaing makatutulong sa iyo upang masagot ang pokus na tanong na: Paano makatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa upang makabuo ng sariling pananaw? At paano mabisang magagamit ang mga ekspresiyong pagpapahayag sa pagbibigay ng pananaw? Gawin ang sumusunod upang masagot ang mga tanong na ito. GAWAIN 1: Tala-Kaalaman Basahin ang ilang bahagi ng isang sanaysay. Ilahad ang pananaw/kaisipang nalaman at tukuyin kung saan maaaring matagpuan ito sa isang sanaysay. Gamitin ang talahanayan sa pagsagot. Bahagi ng Sanaysay Anong pananaw/ kaisipan ang nakapaloob? Saang bahagi ito matatagpuan? At ngayon, sinasabi ko na hayaan mong ipakita ko ang isang anyo kung gaano dapat mabatid o hindi mabatid ang tungkol sa ating kalikasan. Pagmasdan! May mga taong naninirahan sa yungib na may bukas na bunganga patungo sa liwanag na umaabot sa kabuuan nito. Sila’y naroroon mula pagkabata, at ang kanilang mga binti at leeg ay nakakadena kung kaya’t hindi sila makagalaw, ito’y hadlang sa pagkilos pati ng kanilang mga ulo. “Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon.” At matututuhang tiisin ang mga bagay kaysa isaisip ang kanilang ginagawa at mamuhay katulad ng kanilang gawi? Ito ang kabuuan ng alegorya, ang sabi ko; maaari mong dagdagan mahal kong Glaucon sa mga dating katuwiran. Ang bilangguan ay mundo ng paningin, ang ilaw ng apoy ay ang araw. Hindi mo ako mamamali kung pagpapakahulugan mo na ang paglalakbay papataas ay maging pag- ahon ng kaluluwa patungo sa intelektuwal namundobataysamahina kong paniniwala. Yugto ng Pagkatuto
  • 33.
    30 GAWAIN 2: Pagtibayinang Palagay Batay sa larawan, dugtungan ang pahayag sa speech balloon ng iyong nabuong konsepto, o pananaw gamit ang mga ekspresiyon ng pagpapahayag. Inaasahan ko na nagkaroon ka ng kaalaman tungkol sa nakapaloob na pananaw at kamalayang panlipunan taglay sa binasang bahagi ng sanaysay at mga ekspresiyong ginagamit sa pagbuo ng sariling pananaw. Maaari mo nang ipagpatuloy ang pag-aaral. Alam mo ba na... ang sanaysay ay isang uri ng akda na nasa anyong tuluyan? Makikita sa salitang “sanaysay”angmgasalitang“sanay”at“salaysay.”Kungpagdurugtunginangdalawa, puwedeng sabihin ang “sanaysay” ay “salaysay” o masasabi ng isang “sanay” o eksperto sa isang paksa. Karaniwang ang paksa ng mga sanaysay ay tungkol sa mga kaisipan at bagay-bagay na maaaring kapulutan ng mga impormasyon na makatutulong sa pagbuo ng sariling pananaw. Nagtataglay ang sanaysay ng tatlong mahahalagang bahagi o balangkas: 1. PANIMULA – Sa bahaging ito madalas inilalahad ang pangunahing kaisipan o pananaw ng may-akda at kung bakit mahalaga ang paksang tinatalakay. Sa aking pananaw,_________________________________________ ________________________________________________________ Sa kabilang dako,__________________________________________ ________________________________________________________ Ayon sa,_________________________________________________ ________________________________________________________ Sang-ayon sa,____________________________________________ ________________________________________________________
  • 34.
    31 2. GITNA oKATAWAN – Inilalahad sa bahaging ito ang iba pang karagdagang kaisipan o pananaw kaugnay ng tinalakay na paksa upang patunayan, o suportahan ang inilahad na pangunahing kaisipan. 3. WAKAS – Nakapaloob sa bahaging ito ang kabuuan ng sanaysay, ang pangkalahatang palagay o pasya tungkol sa paksa batay sa mga katibayan, at katuwirang inisa-isa sa katawan ng akda. MGA ELEMENTO NG SANAYSAY Tema – Madalas na may iisang tema ang sanaysay. Ang Tema ay ang sinasabi ng isang akda tungkol sa isang paksa. Bawat bahagi ng akda ay nagpapalinaw ng temang ito. Halimbawa: Dito sa Pilipinas ang asawang babae ang siyang naghahawak ng susi. Ang lahat ng kinikita ng asawa ay ibinibigay sa kanya upang ingatan at gugulin sa wastong paraan. Anyo at Estruktura – Ang anyo at estruktura ng sanaysay ay isang mahalagang sangkap sapagkat nakaaapekto ito sa pagkaunawa ng mga mambabasa. Ang maayos na pagkakasunod-sunod ng ideya o pangyayari ay makatutulong sa mambabasa sa pag-unawa sa sanaysay. Halimbawa: Panimula Sadyang isang hamon ang buhay ngayon. Kailangang harapin ito nang buong tatag. Katawan Ngayong bata ka pa dapat ay mulat ka sa nagaganap sa kapaligiran mo. Masdan ang ilang pamilyang nakatira sa ilalim ng tulay o gilid ng mga gusali. Kontento na sila sa paghingi o pasahod-sahod ng kamay, naglilimos sa mga nagdaraan. Pero may magagawa ka pa upang hindi sila maging pabigat sa lipunan. Ang isang mungkahi ay ang pagbibigay ng kaalaman sa kanila kung paano tutuklasin ang kanilang natatagong galing na maaaring maging puhunan nila ng pagkakaroon ng munting negosyo. Wakas “Ang bawat tao ay may natatagong kakayahan na dapat paunlarin.” Kaisipan – Mga ideyang nabanggit na kaugnay o nagpapalinaw sa tema. Halimbawa: Dapat mulat ka sa nagaganap sa iyong kapaligiran. Wika at Estilo – Ang uri at antas ng wika at estilo ng pagkakagamit nito ay nakaaapekto rin sa pag-unawa ng mambabasa, higit na mabuting gumamit ng simple, natural, at matapat na mga pahayag.
  • 35.
    32 Linangin Sa babasahing sanaysayna isinulat ni Plato, higit mo siyang makikilala na taglay niya ang mataas na karunungan. Masasalamin mo rin ang pilosopiyang pinagbatayan niya mula sa paksang kaniyang tinalakay sa sanaysay. Gayundin, bigyan mo ng pansin kung paano nakatutulong ang sanaysay sa pagbuo ng sariling pananaw at paano ito magagamit upang magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa. Ang sanaysay na ito ay salaysay ukol sa dalawang taong nag-uusap: ang marunong na si Socrates at ang kapatid ni Plato na si Glaucon. Ang Alegorya ng Yungib ni Plato (Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo) At ngayon, sinasabi ko na hayaan mong ipakita ko ang isang anyo na dapat mabatid o hindi mabatid tungkol sa ating kalikasan: Pagmasdan! May mga taong naninirahan sa yungib na may lagusan patungo sa liwanag na umaabot sa kabuuan nito. Sila’y naroroon mula pagkabata, at ang kanilang mga binti at leeg ay nakakadena kung kaya’t hindi sila makagalaw, hadlang ito sa pagkilos pati ng kanilang mga ulo . Sa di kalayuan, sa taas at likod nila ay may apoy na nagliliyab, sa pagitan ng apoy at mga bilanggo may daang papataas. Kung ang paningin mo ay dadako sa mababang pader nito, maihahalintulad ito sa isang tabing na pinagtatanghalan ng mga puppet. Nasilayan ko. At nasilayan mo rin ba ang mga taong dumadaan sa pagitan ng mga dingding na may dala- dalang mga monumento at larawan ng mga hayop na likha sa kahoy at bato? Ang iba sa kanila ay nagsasalita, ang iba ay tahimik. Naipakita mo sa akin ang kakaiba nilang imahe. Sila nga ay kakaibang mga bilanggo. Halimbawa: Sadyang mahirap ang buhay ngayon. • Paggamit ng mga simple o payak na salita sa sanaysay na impormal o di maanyo samantalang sa pormal o maanyo ay ang paggamit ng piling mga salita. Larawan ng Buhay – Nailalarawan ang buhay sa isang makatotohanang salaysay, masining na paglalahad na gumagamit ng sariling himig ang may-akda. Halimbawa: Masdan ang ilang pamilyang nakatira sa ilalim ng tulay o gilid ng mga gusali. Kontento na sila sa paghingi o pasahod-sahod ng kamay, naglilimos sa mga nagdaraan. Damdamin – Naipapahayag ng isang magaling na may-akda ang kaniyang damdamin nang may kaangkupan at kawastuhan sa paraang may kalawakan at kaganapan. Himig – Nagpapahiwatig ng kulay o kalikasan ng damdamin. Maaaring masaya, malungkot, mapanudyo at iba pa.
  • 36.
    33 Katulad natin,ang tugon ko, na ang tangi nilang nakikita ay pawang sarili nilang mga anino? Totoo, ang sabi niya, paano nila makikita ang ano man kung hindi sila pinahihintulutang gumalaw maging ang kanilang mga ulo? At may mga bagay na dapat lamang dalhin sa paraang dapat lamang makita ng mga anino? Oo, sabi niya. At kung nakaya nilang hindi sumang-ayon sa isa’t isa, hindi ba nila ipinalalagay na sila ay tumutukoy ng kung ano pa man para sa kanila? Tunay nga. At sa higit pang pagpapalagay na ang mga bilanggo ay may alingawngaw mula sa ibang dako, hindi ba nila natitiyak na baka guniguni lamang ito ng isang dumaan at may ipinagpapalagay tungkol sa pinagmumulan ng tinig? Walang tanong-tanong, ang tugon. Sa kanila, ang sabi ko, ang katotohanan ay walang kahulugan kundi ang anino ng mga imahe. Iyan ang tiyak. Ngayon, balikan muli natin kung ano ang likas na magaganap kung sakaling ang mga bilanggo ay maging malaya at di maaabuso sa kanilang pagkakamali. Sa una, kung ang isa sa kanila ay mapalalaya at biglang tumayo, lumingon, lumakad at tumingin patungo sa liwanag. Magdurusa sa sobrang sakit. Ito mismo ang magpapalungkot sa kaniya. Gayundin hindi niya makikita ang dati niyang kalagayan sapagkat ang tanging nakikita niya ay mga anino lamang. Pagkatapos isaisip, tinuran ng isa na ang kaniyang nakita noong una ay guniguni lamang, ngunit ngayon, siya ay papalapit na sa pagkatao. Nakikita niya, mayroon na siyang maliwanag na pananaw- ano ang magiging tugon niya? O kaya’y, maaari mong isipin na ang kaniyang guro ay nagtuturo ng mga bagay na dapat niya lamang kilalanin. Hindi ba siya nagugulumihanan? Hindi kaya siya mahumaling na ang anino na kaniyang nakita noong una ay mas tunay kaysa mga bagay na nakikita niya sa kasalukuyan? Malayong katotohanan. At kung siya ay napilitang tumingin nang diretso sa liwanag, wala ba siyang nararamdamang sakit upang siya’y magkubli sa nakikitang bagay? Kaniya bang aakalain na siya ay nasa katotohanang mas maliwanag kaysa mga bagay na nakikita sa kasalukuyan? Totoo, ang sabi niya. At kung ipinalalagay pang muli na siya ay atubiling hinila pataas sa matarik at bako-bakong daan hanggang sapilitan siyang makarating sa harap mismo ng araw, hindi ba siya mahihirapan at magagalit? Kapag nilapitan niya ang liwanag, ang kaniyang mga mata ay maaaring masilaw at hindi niya magagawang makita ang mga bagay-bagay sa kasalukuyan - ang katotohanan. Hindi muna sa kasalukuyan, sabi niya.
  • 37.
    34 Kailangang mahiratiang kaniyang paningin sa dakong itaas ng mundo. At makita niya nang maliwanag ang mga anino, kasunod ay ang repleksiyon ng tao at iba pang bagay sa tubig, at ang mismong mga bagay. Pagkatapos, tititig siya sa liwanag ng buwan at mga bituin, at sa maningning na kalangitan; at kaniyang makikita ang ulap at mga bituin sa gabi nang mas maningning kaysa liwanag ng araw na hatid ng umaga. Tiyak. Higit sa lahat, magkakaroon siya ng kakayahang makita ang araw, hindi lamang ang repleksiyon niya sa tubig kundi makikita niya ang sarili sa kinaroroonan, at hindi sa iba pa man, at siya ay makapagninilay-nilay kung sino siya. Tiyak. At siya ay makararating sa pagtatalo na siya mismo ay naglaan ng panahon. At ang gumagabay sa lahat ng ito ay yaong nakikita sa mundo, na naging dahilan upang siya at ang kaniyang kapwa ay masanay sa pagtitig. Maliwanag, sabi niya, una niyang makikita ang liwanag pagkatapos ang dahilan tungkol sa kaniyang sarili. At kung maalala niya ang dating tahanan, at ang karunungan sa yungib pati ang mga kapuwa bilanggo, hindi ba niya maipalalagay na mapaliligaya niya ang sarili sa pagbabago at kaawaan na lamang sila? Tiyak at tumpak. At kung sila ay nasanay na sa pagtanggap ng mga karangalan sa kung sino sa kanila ang mabilis na makapuna sa pagdaan ng mga anino at makapagsabi kung sino ang nakaranas niyon dati? Kung sinuman ang makapagpapasiya nang mahusay para sa kinabukasan, sa iyo bang palagay sino ang makapag-iingat sa tinatawag na dangal at kaluwalhatian? O kaya’y kainggitan ba ang may taglay nito? Hindi ba niya babanggitin ang tinuran ni Homer. “Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon.” At matututuhang tiisin ang mga bagay kaysa isaisip ang kanilang ginagawa at mamuhay katulad ng kanilang gawi? Oo, ang sabi niya. Sa palagay ko ay pipiliin niyang magtiis kaysa aliwin ang mga huwad na akala at mabuhay sa kahabag-habag na kalagayan. Para makatiyak, sabi niya. At kung mayroon mang paligsahan, at kailangan niyang makipagtagisan sa pagsukat sa mga anino kasama ang mga bilanggo na kailanman ay di nakalaya mula sa yungib. Sa sandaling ang paningin ay nananatiling mahina, at bago ito maging matatag (may dapat isaalang – alang sa panahon na kakailanganin upang makamit ang bagong kalagayan ng paningin) hindi ba siya katawa-tawa? Sasabihin ng tao sa kaniya na ang pagpunta at pagdating niya nang wala ang mga paningin ay mas mabuti na hindi na lamang isaisip ang pag-unlad. At kung sinuman ang sumubok na palayain ang iba at gabayan patungo sa liwanag; hayaang hulihin ang nagkasala at dalhin nila sa kamatayan.
  • 38.
    35 Walang tanong,ang sabi niya. Ito ang kabuuan ng alegorya, ang sabi ko; maaari mong dagdagan mahal kong Glaucon ang mga dating katuwiran. Ang bilangguan ay mundo ng paningin, ang ilaw ng apoy ay ang araw. Hindi mo ako mamamali kung ipakakahulugan mo na ang paglalakbay papataas ay maging pag-ahon ng kaluluwa patungo sa intelektuwal na mundo batay sa mahina kong paniniwala. Aking ipinahahayag, ito ay batid ng Diyos maging tama man o mali. Ngunit tunay man o huwad, ang aking opinyon sa mundo ng karunungan ay ito, ang ideya ng kabutihan ay nananatili sa huli at matatagpuan lamang nang may pagpupunyagi; at kapag ito’y natagpuan, ang lahat ng bagay na maganda at tama sa daigdig at ang pangunahing pinagmumulan ng dahilan at katotohanan ay yaong sinumang may kapangyarihang kumilos nang may katuwiran sa publiko o pribadong buhay. Samakatuwid kailangan na ang kaniyang mga mata ay may matibay na tuon para sa mga bagay na ito . Sumasang-ayon ako, sabi niya, hanggat may kakayahan akong maunawaan ka. At ang sabi ko, huwag kang magtaka sa iba na may magandang pananaw na ayawmanlangmagbahagi parasakapakananngtao;parasakanilangkaluluwasaitaas ng mundo ay madali lamang kung saan sila’y naghahangad na manirahan; magiging likas ang kanilang paghahangad, kung ang ating alegorya ay mapagkakatiwalaan. Oo, tunay na likas. At mayroon bang bagay na nakapagtataka sa mga taong nakadaan mula sa banal na pagninilay-nilay patungo sa makasalanan nilang kalagayan o gumawa ng labag sa kagandahang-asal? Samantala, habang ang kaniyang mga mata ay kumukurap bago siya mahirati sa kadiliman, siya ay mapipilitang lumaban sa korte o sa ibang lugar, tungkol sa anino ng imahe ng katarungan at magpupunyaging maunawaan nang ganap ang katarungan. Anuman, ngunit kamangha-mangha ang kaniyang tugon. Sinuman ang may wastong pag-iisip ay mababatid na ang pagkalito ng mga paningin ay dalawang uri o nanggaling sa dalawang dahilan, maaaring mula sa paglabas ng liwanag o patungo sa liwanag. Kapag nakita niya na sinuman na may pananaw na magulo at mahina ay masasabing hindi pa handang humalakhak. Una niyang itatanong kung ang kaluluwa ba ng tao ay maghahatid nang maliwanag na buhay? O kaya’y maglalapit mula kadiliman patungo sa araw na labis na nakasisilaw? At kaniyang bibilangin ang maligayang kalagayan niya, at siya ay maaawa sa iba, o kung nasa isipan man niyang pagtawanan ang kaluluwa na nanggaling mula ilalim patungo sa liwanag, mayroon pang mga dahilan bukod dito kaysa mga halakhak na bumati sa kaniya at bumalik mula sa itaas ng liwanag patungo sa yungib. Iyan, ang sabi niya na dapat itangi. Matapos mong mabasa ang akda, tiyak na nalaman mo ang pananaw o kaisipan ni Plato sa halaga ng pagkakaugnay ng kapaligiran sa karunungang tinataglay ng tao at ano ang pagkakaiba nito sa sariling kaisipan. Ngayon, alam kong handa ka nang isagawa ang mga gawain na makatutulong sa iyo upang masagot ang tanong na: Paano makatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa upang makabuo ng sariling pananaw?
  • 39.
    36 GAWAIN 3: Paglinangng Talasalitaan Pagtambalin ang mga salitang nasa loob ng kahon na magkatulad o magkaugnay ang kahulugan. Gamitin sa sariling pangungusap. Gawin sa iyong kuwaderno. GAWAIN 4: Pag-unawa sa akda Sagutin ang mga tanong sa sagutang papel. 1. Ibigay ang paksa ng sanaysay. 2. Kung ang tinutukoy na mga tao sa yungib ay ang sangkatauhan, bakit sila tinawag na mga “bilanggo” ni Plato? Pangatuwiranan ang sagot. 3. Sa unang bahagi ng sanaysay, paano nakilala ng mga bilanggo ang “katotohanan” ng mga bagay-bagay? Magbigay ng mga patunay. Bigyang- kahulugan ang naramdaman ng bilanggo nang siya ay makaalis sa yungib at matitigan ang liwanag ng apoy? Ano ang nais ipakahulugan ng pangyayaring ito? 4. Ipaliwanag ang mahalagang natutuhan ng bilanggo mula sa pagtingin sa liwanag na nasa labas ng yungib. 5. Magbigay ng reaksiyon sa ideya ng bawat pahayag sa loob ng kahon. a. b. c. d. e. . 6. Paano ipinakilala ni Plato ang kahalagahan ng “katotohanan” at “edukasyon” sa buhay ng sangkatauhan? Ipaliwanag. 7. Sumasang-ayon ka ba sa argumentong inilatag ni Plato sa kaniyang sanaysay tungkol sa “katotohanan” at “edukasyon?” Pangatuwiranan ang iyong sagot. 8. Naging makahulugan ba ang ideyang ipinahihiwatig sa wakas ng sanaysay? Patunayan. 9. Masasalamin ba sa binasang sanaysay ang kultura at kaugalian ng bansang Gresya? Sa paanong paraan inilahad ito ng may-akda? nagliliyab pagmasdan wastong pag-iisip mahirati pagmasid mahirap intelektuwal mahumaling nag-aapoy dukha repleksiyon kaluluwa Nakakadena ang mga binti at leeg kaya’t di sila makagalaw. Mas mabuting maging mahirap na alipin ng dukhang panginoon. Magtiis kaysa aliwin ang mga huwad na akala. Ang ideya ng kabutihan ay nananatili sa huli at matatagpuan lamang nang may pagpupunyagi. Sinuman ang kumilos nang may katuwiran sa publiko o pribadong buhay, kailangan ang kaniyang mga mata ay may matibay na tuon.
  • 40.
    37 GAWAIN 5: Pagsusurisa Sanaysay Suriin ang balangkas ng sanaysay sa pamamagitan ng pagsagot ng mga tanong sa grapikong presentasyon. GAWAIN 6: Magsanay sa SANAYSAY MaghanapokumuhangisangnapapanahongisyusaalinmangbansasaMediterranean buhat sa mga balita, dokumentaryong pantelebisyon, o video sa youtube na maaaring iugnay sa mga ideyang nakapaloob sa akdang Alegorya ng Yungib. Pagpipilian: Mga Bansa sa Mediterrean Isyu Greece Bumabagsak na Ekonomiya ng Bansa Turkey Ang Terorismo sa Bansa Albania Pagkasira sa Kagubatan Morocco Lumalalang Polusyon France Legalidad sa Kasal ng Dalawang Magkatulad na Kasarian GAWAIN 7: Larawan ng Pagkatuto Gumupit o gumuhit ng larawan kaugnay sa isa sa mga isyung tinalakay sa sanaysay na “Ang Alegorya ng Yungib.” Bumuo ng maikling talata na nagpapaliwanag tungkol dito. Ngayon pa lang ay binabati na kita sa sipag at tiyaga na iyong ipinakita. Ang susunod mo namang babasahin ay isang tekstong naglalahad mula sa isinulat ni Emilio Jacinto. Unawain ang nilalaman nito at bigyang-pansin ang mahalagang papel ng sanaysay sa pagpapaunlad ng kamalayang panlipunan ng mamamayan noong panahong naisulat ito. TANONG Ano-ano ang naging pananaw ni Plato sa tinalakay niyang paksa? Ang Alegorya ng Yungib SAGOT Paano sinimulan ni Plato ang kaniyang sanaysay? Paano nagbigay ng kongklusyon si Plato sa kaniyang sanaysay?
  • 41.
    38 Ang Ningning atAng Liwanag (Mula sa Liwanag at Dilim) ni Emilio Jacinto Ang ningning ay nakasisilaw at nakasisira sa paningin. Ang liwanag ay kinakailangan ng mata, upang mapagwari ang buong katunayan ng mga bagay-bagay. Ang bubog kung tinatamaan ng nag-aapoy ng sikat na araw ay nagniningning; ngunit sumusugat sa kamay ng nagaganyak na dumampot. Ang ningning ay maraya. Ating hanapin ang liwanag; tayo’y huwag mabighani sa ningning. Sa katunayan ng masamang kaugalian: Nagdaraan ang isang karuaheng maningning na hinihila ng kabayong matulin. Tayo’y magpupugay at ang isasaloob ay mahal na tao ang nakalulan. Datapua’y marahil naman ay isang magnanakaw, marahil sa isang malalim ng kaniyang ipinatatanghal na kamahalan at mga hiyas na tinataglay ay natatago ang isang sukaban. Nagdaraan ang isang maralita na nagkakanghihirap sa pinapasan. Tayo’y napapangiti, at isasaloob. Saan kaya ninakaw? Datapua’y maliwanag nating nakikita sa pawis ng kaniyang noo at sa hapo ng kaniyang katawan na siya’y nabubuhay sa sipag kapagalang tunay. Ay! Sa ating naging ugali ay lubhang nangapit ang pagsamba sa ningning at pagtakwil sa liwanag. Ito nga ang dahilan kung kaya ang mga loob na inaakay ng kapalaluan at ng kasakiman ay nagpupumilit na lumitaw na maningning, lalong-lalo na nga ang mga pinuno na pinagkatiwalaan ng ikagiginhawa ng kanilang mga sakop at walang ibang nasa kundi ang mamalagi sa kapangyarihan sukdang ikainis at ikamatay ng bayan na nagbibigay sa kanila ng kapangyarihan. Tayo’y mapagsampalataya sa ningning, huwag nating pagtakhan ang ibig mabuhay sa dugo ng ating mga ugat at magbalat-kayong maningning. Ay! Kung ang ating dinudulugan at hinahainan na puspos na galang ay ang maliwanag, ang magandang asal at matapat na loob, walang magpapaningning pagka’t di natin pahahalagahan. At ang mga isip at akalang ano pa man ay hindi hihiwalay sa maliwanag na banal na landas ng katuwiran. Ang kaliluhan at ang katampalasanan ay humahanap ng ningning upang hindi mapagmalas ng mga matang tumatanghal ang kanilang kapangitan; nguni’t ang kagalingan at ang pag-ibig na dalisay ay hubad sa ningning, mahinhin, at maliwanag na mapatatanaw sa paningin. Ang mahabang panahong lumipas ay isang labis na nagpapatunay ng katotohanan nito. Mapalad ang araw ng liwanag! Ay! Ang Anak ng Bayan, ang kapatid ko, ay matututo kaya na kumuha ng halimbawa at lakas sa pinagdaanang mga hirap at binatang mga kaapihan? - Mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Panganiban at Panganiban, 1998 GAWAIN 8: Pagpapalawak ng Kaalaman Sagutin ang mga tanong: 1. Ano ang pangunahing kaisipan ng binasang sanaysay? 2. Isa-isahin ang pagkakaiba ng ningning at liwanag ayon sa sanaysay. 3. Tukuyin ang mga pangyayaring binanggit ng may-akda tungkol sa kalagayang panlipunan noong panahong naisulat ito. 4. Batay sa nilalaman ng sanaysay, ano ang layunin ni Jacinto sa pagsulat nito? 5. Suriin ang sanaysay batay sa sumusunod na mga bahagi ng isang sanaysay.
  • 42.
    39 a. Tema atNilalaman b. Anyo at Estruktura c. Wika at EstiloMahusay! Batay sa mga naunang gawain, napaunlad mo ang iyong pag-unawa sa isang paksa sa tulong ng paglalahad ng iyong pananaw. Higit na magiging malinaw ang iyong pananaw sa isang paksa o isyu kung makikilala at magagamit mo ang mga ekspresiyon sa pagpapahayag ng pananaw. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Suriin ang mga pangungusap na hango sa sanaysay: • Sa kanila, ang sabi ko, ang katotohanan ay walang kahulugan kundi ang anino ng mga imahe. • At mayroon bang bagay na nakapagtataka sa mga taong nakadaan mula sa banal na pagninilay-nilay patungo sa makasalanan nilang kalagayan o gumawa ng labag sa kagandahang-asal. Samantala, habang ang kaniyang mga mata ay kumukurap bago siya mahirati sa kadiliman, siya ay mapipilitang lumaban sa korte o sa ibang lugar, tungkol sa anino ng imahe ng katarungan at magpupunyaging maunawaan nang ganap ang katarungan. Sa unang pangungusap, naipahayag ng may-akda ang kaniyang pananaw batay sa kaniyang iniisip o sinabi. At sa ikalawang pangungusap ginamit ang ekspresiyong samantala na nagkaroon ng pagbabago sa unang bahagi sa ikalawang bahagi na ginamit ang ekspresiyon. Alam mo ba na... may mga ekspresiyong ginagamit sa pagpapahayag ng pananaw at nagpapahi- watig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa at/o pananaw? 1. Mga ekspresiyong nagpapahayag ng pananaw. Kabilang dito ang: ayon, batay, para, sang-ayon sa/kay, ganoon din sa paniniwala/pananaw/akala ko, ni/ng, at iba pa. Inihuhudyat ng mga ekspresiyong ito ang iniisip, sinasabi o paniniwalaan ng isang tao. Halimbawa : a. Ayon, Batay, Sang-ayon sa • Sang-ayon sa Memorandum Order No. 20 : Series of 2013 ng Commision On Higher Education na pinagtitibay ang pagkawala ng Filipino bilang isa sa mga asignatura sa ilalim ng General Education Curriculum o GEC sa taong 2016. • Batay sa Konstitusyon 1987: Artikulo XIV, Seksyon 6, ang wikang pambansa ng Pilipinas ay Filipino. • Alinsunod sa tadhana ng batas at sang-ayon sa nararapat na maaaring ipasya ng Kongreso, dapat magsagawa ng mga hakbangin ang Pamahalaan upang ibunsod at puspusang itaguyod ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon bilang wika ng pagtuturo sa sistemang pang- edukasyon.” • Ayon sa tauhang si Simoun sa El Filibusterismo, “Habang may sariling wika ang isang bayan, taglay niya ang kalayaan.” b. Sa paniniwala, akala, pananaw, paningin, tingin, palagay, ni/ ng • Sa paniniwala ko ang pagkakaroon ng isang mataas at matibay na edukasyon ay isang saligan upang mabago ang takbo ng isang lipunan tungo sa pagkakaroon ng isang masaganang ekonomiya.
  • 43.
    40 Pagsasanay 1: Kopyahinang talata sa sagutang papel at salungguhitan ang ekspresiyong ginamit sa pagpapahayag ng konsepto ng pananaw o ekspresiyong nagpapahiwatig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa o pananaw. A. (1) Ang Pilipinas ay isang bansang arkipelago, kaya hindi katakatakang ang mga pulo sa buong bansa ay tigib ng mga kayamanang-dagat na maipagkakaloob ng iba’t ibang uri ng damong-dagat. (2) Sa isang pag-aaral na isinagawa ni Dr. Gabino C. Trono Jr., isang propesor ng Botanya sa Kolehiyo ng Sining at Agham ng Unibersidad ng Pilipinas, ipinakita niya ang pangangailangang linangin ang kayamanang-dagat para makatulong sa sumusulong na ekonomiya ng Pilipinas. (3) Ayon sa kaniya, maraming damong-dagat na makikita sa dagat ng Piipinas bagaman iilan pa lamang sa mga ito ang nalilinang para magkaroon ng kabuluhang komersiyal. • Sa aking pananaw ang edukasyon ay kailangan ng ating kabataan sapagkat ito ang kanilang magiging sandata sa buhay sa kanilang kinabukasan. • Sa tingin ng maraming guro na ang pagkatuto ng mga mag-aaral ay hindi lamang nakasalalay sa kanila kundi maging sa mga magulang sa pagbibigay patnubay at suporta sa kanilang mga anak. c. Inaakala, Pinaniniwalaan, Iniisip • Pinaniniwalaan kong higit na dapat pagtuunan ng pamahalaan ang isyu tungkol sa lumalalang kalagayan ng ating kalikasan. • Inaakala ng iba na hindi mahigpit sa pagpapataw ng kaparusahan ang DENR kaya patuloy silang lumalabag sa batas pangkalikasan. d. Sa ganang akin, Sa tingin, akala, palagay ko • Sa ganang akin, kailangang dagdagan pa ng mga pamahalaang lokal ang pagbabantay sa kabataang nasa lansangan tuwing hatinggabi dahil sa lumalalang krimen. • Palagay ko, kailangan ang malawig na programa ng DSWD para sa mga batang lansangan na karaniwang sangkot sa maraming krimen sa kalsada. 2. May mga ekspresiyong nagpapahiwatig ng pagbabago o pag-iiba ng paksa at/o pananaw, tulad ng sumusunod na halimbawa. Gayunman, mapapansing di tulad ng naunang mga halimbawa na tumitiyak kung sino ang pinagmumulan ng pananaw, nagpapahiwatig lamang ng pangkalahatang pananaw ang sumusunod na halimbawa: a. Sa isang banda, Sa kabilang dako • Sa isang banda, mabuti na ngang nalalaman ng mamamayan ang mga anomalya sa kanilang pamahalaang lokal nang sa gayo’y masuri nila kung sino ang karapat-dapat na ihalal para mamuno sa kanilang lungsod. • Sa kabilang dako, sa dami ng naglalabasang isyung pampolitika hindi tuloy malaman ng sambayanan kung ano ang kahihinatnan ng bansa sa kamay ng mga politikong pinagkatiwalaang mamuno dito. b. Samantala • Samantala mamamayan mismo ang makapagpapasya kung paano nila nais makita ang kanilang bansa sa susunod na mga taon. Matalinong pagpapasya ang kailangan kung sino ang karapat-dapat pagkatiwalaan ng kanilang boto.
  • 44.
    41 B.(1)Sakasalukuyan,angpangunahingsuliraninnakinakaharapngMoroccoayang isyung pangkalikasan. (2)Angpolusyon sa bansa ay isang salik na nagpapahirap dito.Ang tubig ay kontaminado ng dumi sa alkantarilya o padaluyan. Higit pa dito, ang pagtagas ng langis ay hindi natugunan nang maayos. (3) Ayon sa isang kritiko, ang isyung pangkalikasan ay hindi binibigyan nang seryosong tuon ng pamahalaan. Sa tingin niya, makatutulong ang pagdaragdag ng irigasyon o patubig sa kabukiran upang maiwasan ang pagkatuyo ng mga pananim na sanhi ng pagpigil sa pagdaloy ng kontaminadong tubig. C. (1) Ang eksportasyon ng mga kalakal ay may malaking naitutulong sa pagpasok ng salaping dayuhan o dolyar sa bansa sapagkat kailangan ng isang bansa ang dolyar upang ang napagbilhan ay ibibili naman ng kalakal na hindi lokal na naipoprodyus. (2) Ang pagbili ng kalakal isang bansa mula sa ibang bansa gaya ng langis at mga kaugnay na produkto ay tinatawag na pag-aangkat o import. (3) Sa isang banda, masasabing mahalaga ang ganitong hakbangin para sa isang maunlad na bansa. D. (1) Ayon sa isang magulang na Pranses, “patuloy siyang magpoprotesta laban sa panukalang batas tungkol sa pagiging legal ng kasal ng dalawang taong nagmamahalan na may parehong kasarian.” Sa ganang kaniya, mahalagang ipaglaban at ipabatid sa mamamayan “ang kahalagahan ng pamilya.” (2) Kaugnay nito, isa sa pinakamalaking protesta laban sa “same-sex marriage” ay naganap nang magsama-sama ang mamamayan mula sa iba’t ibang probinsiya ng Pransiya. (3) Ang panukalang batas na ito ay nagbunsod ng samo’t saring karahasan sa bansang Pransiya. Naghatid din ito ng ingay sa iba pang bansa. Pagsasanay 2: Punan ng angkop na ekspresiyon ang bawat pahayag upang mabuo ang Konsepto ng Pananaw sa bawat bilang. Piliin ang sagot sa loob ng kahon. 1. _____Counsels on Diet and Food ay binanggit na ang mga tinapay na tatlong araw nang nakaimbak ay mas mabuti sa ating katawan kung ihahambing sa bagong luto at mainit na tinapay. 2. _____maraming Pilipino ang pagkapanalo ni Manny Paquiao sa sunod-sunod niyang laban ay nangangahulugang maipagpapatuloy pa ni Pacquiao ang kaniyang karera sa pagboboksing. 3. _____Ang mga Pilipino ay higit na magiging mapanuri sa mga proyekto ng pamahalaan matapos mabatid ang matinding korapsiyon ng ilang politiko. 4. _____Department of Social Welfare and Development, mapanganib din sa mga bata ang paglalaro ng mga marahas na internet game lalo na’t nasa developmental stage pa lamang ang isang bata. 5. _____mga makakalikasan, kailangang mamulat kahit na ang pinakabatang miyembro ng komunidad sa posibleng epekto ng climate change sa sangkatauhan upang magkaroon ng kamalayan sa tamang pangangalaga ng mundo. Sa ganang akin Batay sa Sa tingin ng Sa palagay ng Ayon sa Pinaniniwalaan ko
  • 45.
    42 Pagsasanay 3: Gamitinang sumusunod na salita sa paglalahad ng iyong pananaw tungkol sa napapanahong isyung pandaigdig na nakasulat sa kahon. ayon sa sa palagay ko sa kabilang banda batay sa sa ganang akin sa kabilang dako sang-ayon sa sa tingin ko samantala Pananaw: Pananaw: ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ Pananaw: Pananaw: ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ ______________________________ _____________________________ Pagnilayan at Unawain Bumuo ng mahahalagang konseptong natutuhan sa aralin sa pamamagitan ng pagsagot sa mga tanong na nakatala sa kasunod na talahanayan. Magbigay ng dalawang kasagutan sa bawat tanong. Tanong Sagot 1 Sagot 2 Paano nakatutulong ang sanaysay na magkaroon ng kamalayan sa kultura at kaugalian ng isang bansa? Nakatutulong ang sanaysay sa pamamagitan ng ________________ ______________________________ ______________________________ ______________________________. Maaaring sa panimula ay ________, sa gitna o katawan ay ____ at sa wakas ay _____________. Paano mabisang magagamit ang mga ekspresiyon sa pagpapahayag ng sariling pananaw? Sa pagbuo ng sariling pananaw, mabisang magagamit ang mga ekspresiyon sa pagpapahayag sa pamamagitan ng ________________ ______________________________ ______________________________ __________________________. Mabisa ang pagpapahayag ng sariling pananaw sa pamamagitan ng ____________ _______________ _______________ __________. K A H I R A P A N K A R A P A T A N G P A N T A O E D U K A S Y O N C H I L D L A B O R
  • 46.
    43 Ilipat Napakahalagananaunawaanmoangkabuuanngaralinsapagkatangmga natutuhang konsepto angmakatutulong sa iyo upang maisagawa ang inaasahang produkto – ang paggawa ng photo essay. Ngayong nalaman mo na ang mga dapat isaalang-alang sa pagsulat ng photo essay. Nakatitiyak ako na magiging matagumpay ang iyong gagawing produkto. Binabati kita sa matiyaga mong pagsagot sa mga gawain na inilaan sa mga araling ito. Inaasahan na ang lahat ng mahahalagang konsepto na iyong natutuhan sa araling ito ay makatutulong sa pag-unawa mo sa mga kasunod pang aralin. Photo Essay (Sanaysay ng Larawan) – Isang koleksiyon ng mga imahe na inilagay sa isang partikular na pagkakasunod-sunod upang ipahayag ang mga pangyayari, mga damdamin, at mga konsepto sa pinakapayak na paraan. Mga Dapat Tandaan sa Pagbuo ng Photo Essay: 1. Maghanap ng isang paksa na ayon sa iyong interes. 2. Magsagawa ng pananaliksik bago isagawa ang photo essay. 3. Hanapin ang “tunay na kuwento.” Matapos ang pananaliksik, maaari munang matukoy ang anggulo na gusto mong dalhin ang iyong kuwento kahit na ang bawat ideya ng kuwento ay pareho. Ang pangunahing mga dahilan ng bawat larawan ay nararapat na lumikha ng isang kapani-paniwala at natatanging kuwento. 4. Ang kuwento ay binuo upang gisingin ang damdamin ng mambabasa. Pinakamahusay na paraan upang ikonekta ang iyong sanaysay larawan sa madla ay ang mga damdamin nakapaloob sa kuwento at gamitin ito sa mga larawan. 5. Pagpasyahan ang mga kukunang larawan. Magsimula sa paglikha ng isang listahan ng mga kuha para sa kuwento. Ang bawat “shot” ay tulad ng isang pangungusap sa isang kuwento sa isang talata. Maaari kang magsimula sa 10 “shots.” Ang bawat “shot” ay dapat bigyang-diin ang iba’t ibang mga konsepto o emosyon na maaaring pinagtagpi kasama ng iba pang mga larawan. Magkakaroon ng paligsahan ang inyong dibisyon para sa pagbuo ng photo essay tungkol sa iba’t ibang isyu na kinakaharap ng alinman sa mga bansa sa Mediterranean. Nagkataon naman na isa ka sa mga mag-aaral na nakarating sa isa sa mga bansa nito dahil sa programa ng Kagawaran ng Edukasyon na exchange student. Bumuo ka ng photo essay tungkol sa isang isyu sa bansang pinuntahan mo. Batay sa pamunuan na nangangasiwa sa paligsahan, ang photo essay ay tatayain batay sa sumusunod na pamantayan: Pamanatayan 5 4 3 2 1 A. Tumalakay sa isang kalagayang panlipunan B. Pagkilala sa kultura ng bansa C. Paglalahad ng pananaw o kaisipan D. Pagsunod sa balangkas ng isang sanaysay INTERPRETASYON 15 – 20 Napakahusay 10 – 14 Mahusay 6 – 9 Katamtamang husay 1 – 5 Kailangan pa ng pagsasanay
  • 47.
    44 Matapos mong pag-aralanang isa sa mga sanaysay mula sa Greece, ikaw ay gagabayan naman ng mga mensaheng matututuhan sa akdang pampanitikan na umaakay sa tao sa matuwid na landas ng buhay – ang parabula. Sinasabing ito ay natagpuan sa kauna-unahang mga taon sa mundo at nabuhay sa mayamang wika ng mga taga-Silangan. Ang salitang ito ay buhat sa salitang Griyego na parabole na nangangahulugang pagtatabihin ang dalawang bagay upang pagtularin. Gumagamit ito ng Tayutay na Pagtutulad at Metapora upang bigyang-diin ang kahulugan. Ang Syria ay isang bansa sa Timog Kanlurang Asya. Nasa hangganan ng Lebanon, Israel, Jordan, Iraq at Turkey. Sa Ingles, ang pangalan “Syria” ay dating magkasingkahulugan sa Levant (kilala sa Arabic bilang al-sham) habang sumasaklaw sa mga modernong estado ang katatagpuan ng ilang mga sinaunang kaharian at imperyo. (wikipedia.org). Ang Aralin 1.3 ay naglalaman ng parabulang pinamagatang “Ang Tusong Katiwala” mula sa Bagong Tipan. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga piling pang-ugnay sa pagsasalaysay – pagsisimula, pagdadaloy ng pangyayari at pagwawakas na makatutulong upang maunawaan mo ang mensaheng nakapaloob dito. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makasusulat ng tuntunin kung paano magiging isang huwarang kabataan sa daigdig na batay sa sumusunod na pamantayan: a.) nasusunod ang pamantayan sa paggawa ng tuntunin; b.) nakaugnay sa layon ang tuntuning nabuo, c) nagtataglay ng holistikong dulog na saklaw ang lahat ng kabataan, at d) nagtataglay ng payak na salita ngunit madaling maunawaan at sundin na mga tuntunin. Pagkatapos ng araling ito, inaasahang masasagot mo ang mga pokus na tanong na: Bakit mahalagang maunawaan at mapahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan? At paano nakatutulong ang mga pang-ugnay sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensaheng nakapaloob dito? Aralin 1.3 Panimula A. Panitikan: Ang Tusong Katiwala Parabula mula sa Syria B. Gramatika at Retorika: Mga Piling Pang-ugnay sa Pagsasalaysay (Pagsisimula, Pagpapadaloy ng Pangyayari, Pagwawakas) C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay
  • 48.
    45 Tuklasin Batid ko namay ideya ka na sa araling ito. Subukin nating alamin kung ang iyong mga ideya ay tumutugon sa mga konseptong saklaw ng aralin sa bahaging ito at masagot ang pokus na tanong na: Bakit mahalagang maunawaan at mapahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan? Simulan natin sa pamamagitan ng gawain na susukat sa lawak ng iyong Kaalaman. GAWAIN 1: Larawan ng Buhay Marahil ay batid mo na ang kahalagahan ng mensahe o mahahalagang kaisipang dapat mabatid sa anumang uri ng babasahin. Suriin mo ang kasunod na mga larawan. Pagkatapos, sagutin ang kasunod na mga tanong sa iyong sagutang papel. 1. Ano ang ipinakikita ng bawat larawan? 2. Anong makabuluhang mensahe ang hatid ng bawat larawan? 3. Paano makatutulong ang mensaheng nakapaloob sa larawan sa ugali ng isang tao? Pangatuwiranan ang sagot. 4. Maliban sa sinuring mga larawan, magbigay ng iba pang sitwasyong nagpapamalas/kakikitaan ng kagandahang-asal. GAWAIN 2: Bawat Pangyayari, Mahalaga Basahin ang akda at itala sa kasunod na talahanayan ang bahaging para sa iyo ay naglalahad ng katotohanan, kabutihan, at kagandahang-asal ng isang tao. Puasa: Pag-aayunong Islam Halaw sa Ingles na isinalin sa Filipino ni Elvira Estravo Nag-aayuno ang mga Muslim. Tinatawag itong Puasa ng mga Muslim sa Pilipino at Saum sa Arabic. Ginagawa ito upang tupdin ang turo ng Qur’an na nagsasaad ng ganito: “Kayo na naniniwala! Ang pag-aayuno ay iniuutos sa inyo at inutos din sa mga nauna sa inyo, upang inyong matutuhan ang disiplina sa sarili.” Yugto ng Pagkatuto
  • 49.
    46 Ang puasa ayisang ganap na pag-aayuno sa pagkain, pag-inom, kasama na ang ano mang masasamang gawi laban sa kapwa mula sa pagsikat ng araw hanggang sa paglubog nito. Hinihinging mag-ayuno ang mga Muslim sa loob ng 29 hanggang 30 araw ng Ramadam, ang ikasiyam na buwan sa kalendaryong Islam. Napili ang buwang ito dahil dito nangyari ang unang paghahayag ng Qur’an kay Propeta Mohammad, sa kuweba ng Hira. Kinahapunan ng unang araw ng Ramadan, mga bandang ikaanim ng hapon, sama-sama o grupo-grupong naliligo ang mga Muslim bilang paglilinis at bilang paghahanda sa puasa. Ang araw na ito’y tinatawag na peggang ng mga taga- Maguindanao. Naghahanda ng kanduli o pagkain ang bawat bahay. Kung minsan, ang mga pagkain sa iba’t ibang bahay ay dinadala sa mosque at ipinakakain sa mga naroon. Ang kanduli at paliligo ang simula ng gawaing Ramadan sa loob ng 29 hanggang 30 araw batay sa paglitaw ng bagong buwan. Sa pagitan ng ikatlo at ikaapat ng umaga o bago sumikat ang araw, ang bawat Muslim na may kakayahang mag-ayuno ay kumakaing mabuti ng almusal na tinatawag na saul. Pagkakain ng saul o kaya’y bago sumikat ng araw, lahat ng uri ng pagkain, maiinom o ano mang dadaan sa bibig ay ipinagbabawal. Pagkakain, maaaring bumalik sa pagtulog o magbasa ng Qur’an. Ipinagpapatuloy ang araw-araw na gawain sa panahong ito ng puasa. Ang ila’y umuuwi nang maaga sa bahay o nagtitipon sa mosque kasama ang mga kaibigan, nagbabasa ng Qur’an o nag-uusap ukol sa relihiyon. Mahigpit na ipinagbabawal ang pagtsitsimis. Ang pag-aayuno ay natitigil paglubog ng araw. Sa ilang pagkakataon, ang pagtigil ng pag-aayuno ay ginagawa sa bahay ng datu o sinuman sa komunidad na boluntaryong maghahanda ng pagkain. Tinatawag na pembuka ang paghahandang ito. - Mula sa Hiyas ng Lahi 9, Vibal Publishing House, 2013 Katotohanan Kabutihan Kagandahang Asal GAWAIN 3: Isalaysay ang Nangyari Gamit ang story frame, isalaysay ang mahahalagang pangyayaring nagaganap sa panahon ng pag-aayuno o puasa. Sikaping makagamit ng angkop na piling pang- ugnay sa pagsasalaysay tulad ng unang, sunod, saka, sumunod na araw, sa dakong huli. STORY FRAME KUWADRO 1 (Pagsisimula) KUWADRO 2 (Pagpapadaloy ng Pangyayari) KUWADRO 3 (Pagwawakas)
  • 50.
    47 Inaasahan ko nanagkaroon ka ng pagpapahalaga at pag-unawa sa binasang parabula at kung paano nakatutulong ang pang-ugnay sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensahe ng parabula. Maaari mo nang ipagpatuloy ang pag-aaral! Linangin Sa bahaging ito, basahin mo ang isa pang halimbawa ng parabula. Nais kong bigyan mo ng pansin ang pagkakahabi ng mga pangyayari upang masagot mo ang pokus na tanong na: Bakit mahalagang maunawaan at mapahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan? Ang Tusong Katiwala (Lukas 16:1-15) Philippine Bible Society 1) Nagsalita uli si Hesus sa kaniyang mga alagad, “May taong mayaman na may isang katiwala. May nagsumbong sa kaniyang nilulustay nito ang kaniyang ari-arian. 2) Kaya’t ipinatawag niya ang katiwala at tinanong, ‘Ano ba itong naririnig ko tungkol sa iyo? Ihanda mo ang ulat ng iyong pangangasiwa sapagkat tatanggalin na kita sa iyong tungkulin.’ 3) Sinabi ng katiwala sa kanyang sarili, ‘Ano ang gagawin ko? Aalisin na ako ng aking amo sa pangangasiwa. Hindi ko kayang magbungkal ng lupa; nahihiya naman akong magpalimos. 4) Alam ko na ang aking gagawin! Maalis man ako sa pangangasiwa ay may tatanggap naman sa akin sa kanilang tahanan. 5) Isa-isa niyang tinawag ang mga may utang sa kaniyang amo. Tinanong niya ang una, ‘Magkano ang utang mo sa aking amo?’ 6) Sumagot ito, ‘Isandaang tapayang langis po.’ ‘Heto ang kasulatan ng iyong pagkakautang. Dali! Maupo ka’t palitan mo, gawin mong limampu,’ sabi ng katiwala. 7) At tinanong naman niya ang isa, ‘Ikaw, gaano ang utang mo?’ Sumagot ito, ‘Isandaang kabang trigo po.’ ‘Heto ang kasulatan ng iyong pagkakautang,’ sabi niya. ‘Isulat mo, walumpu.’ 8) Pinuri ng amo ang tusong katiwala dahil sa katalinuhang ipinamalas nito. Sapagkat ang mga makasanlibutan ay mas mahusay gumawa ng paraan kaysa mga maka-Diyos sa paggamit ng mga bagay ng mundong ito. 9) At nagpatuloy si Hesus sa pagsasalita, “Kaya’t sinasabi ko sa inyo, gamitin ninyo ang kayamanan ng mundong ito sa paggawa ng mabuti sa inyong mga kapwa upang kung maubos na iyon ay tanggapin naman kayo sa tahanang walang hanggan. 10) Ang mapagkakatiwalaan sa maliit na bagay ay mapagkakatiwalaan din sa malaking bagay; ang mandaraya sa maliit na bagay ay mandaraya rin sa malaking bagay. 11) Kaya kung hindi kayo mapagkakatiwalaan sa mga kayamanan ng mundong ito, sino ang magtitiwala sa inyo ng tunay na kayamanan? 12) At kung hindi kayo mapagkakatiwalaan sa kayamanan ng iba, sino ang magbibigay sa inyo ng talagang para sa inyo? Alam mo ba na... ang parabula ay maikling salaysay na nagtuturo ng kinikilalang pamantayang moral na karaniwang batayan ng mga kuwento ay nasa Banal na Kasulatan? Realistiko ang banghay at ang mga tauhan ay tao. Ang mga parabula ay may tonong mapagmungkahi at maaaring may sangkap ng misteryo. - Mula sa Elements of Literature nina Holt et. al. 2008. Texas, USA
  • 51.
    48 13) “Walang alipingmaaaring maglingkod nang sabay sa dalawang panginoon sapagkat kamumuhian niya ang isa at iibigin ang ikalawa, paglilingkuran nang tapat ang isa at hahamakin ang ikalawa. Hindi kayo maaaring maglingkod ng sabay sa Diyos at sa kayamanan.” 14) Nang marinig ito ng mga Pariseo, kinutya nila si Jesus sapagkat sakim sila sa salapi. 15) Kaya’t sinabi niya sa kanila, “Nagpapanggap kayong matuwid sa harap ng mga tao, ngunit alam ng Diyos ang nilalaman ng inyong mga puso. Sapagkat ang itinuturing na mahalaga ng mga tao ay kasuklam-suklam sa paningin ng Diyos. GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Bigyang-puna ang estilo ng may-akda batay sa salita at ekspresiyong ginamit sa pamamagitan ng pagkilala sa damdaming ipinahahayag sa bahagi ng parabula. Hanapin sa loob ng kahon ang damdaming angkop sa pahayag. 1. “May taong mayaman na may isang katiwala. May nagsumbong sa kaniyang nilulustay nito ang kaniyang ari-arian.” 2. “Ano ba itong naririnig ko tungkol sa iyo? Ihanda mo ang ulat ng iyong pangangasiwa sapagkat tatanggalin na kita sa iyong tungkulin.” 3. “Ano ang gagawin ko? Aalisin na ako ng aking amo sa pangangasiwa. Hindi ko kayang magbungkal ng lupa; nahihiya naman akong magpalimos.” 4. “Kaya’t sinasabi ko sa inyo, gamitin ninyo ang kayamanan ng mundong ito sa paggawa ng mabuti sa inyong mga kapwa upang kung maubos na iyon ay tanggapin naman kayo sa tahanang walang hanggan.” 5. “At kung hindi kayo mapagkatiwalaan sa kayamanan ng iba, sino ang magbibigay sa inyo ng talagang para sa inyo?” GAWAIN 5: Pag-unawa sa Akda Sagutin ang mga tanong sa sagutang papel. 1. Ipaliwanag ang suliraning kinakaharap ng katiwala. 2. Ano ang nais patunayan ng katiwala nang bawasan niya ang utang ng mga taong may obligasyon sa kaniyang amo? 3. Kung ikaw ang may-ari ng negosyo, kukunin mo ba ang ganitong uri ng katiwala para sa iyong negosyo? 4. Paano mo maiuugnay ang pangyayari sa parabula sa mga pangyayari sa kasalukuyan? Patunayan ang sagot. 5. Kung ikaw ang amo, ano ang iyong gagawin kung mabalitaan mong nalulugi ang iyong negosyo dahil sa paglustay ng iyong katiwala? 6. Sa iyong palagay, ano ang pangunahing mensahe ng parabula? 7. Paano nakatutulong sa buhay ng tao ang mga mensaheng ibig ipahatid ng binasang parabula? 8. Saang bahagi ng parabula mababatid ang mensahe? 9. Paano nakatulong ang bawat bahagi ng parabula sa pagpapalutang ng mensahe nito? Patunayan. lungkot galit panghihinayang pagtataka pagkaawa pag-aalinlangan
  • 52.
    49 10. Ano ang katangianng parabulang binasa sa ibang akdang pampanitikan? Gamitin ang dayagram sa pagsagot. GAWAIN 6: Mga Bahagi… Suriin Ang parabula ay naglalahad ng makatotohanang pangyayari na naganap. Nagsisilbing patnubay at lumilinang sa mabuting asal ang aral na mapupulot dito. Ang mensahe ng parabula ay isinulat sa patalinghagang pahayag. Gamit ang grapikong presentasyon, suriin ang mga pangyayari sa parabula batay sa nilalaman, kakanyahan at elemento. GAWAIN 7: Ugnayang Pangyayari Kopyahin ang tsart sa kuwaderno at isulat ang mga pangyayari na maaaring iugnay sa sariling karanasan o tunay na buhay. Pangyayari sa Parabula Pangyayari sa sariling karanasan Binabati kita sa sipag at tiyaga na iyong ipinakita sa mga gawaing ito. Ang susunod mo namang babasahin ay isang tekstong nagsasalaysay. Unawain ang nilalaman nito at bigyang pansin ang mensahe upang mapahalagahan ito bilang isang akdang pampanitikan. Parabula Nilalaman Elemento Kakanyahan Parabula Katangian Patunay
  • 53.
    50 Mensahe ng Butilng Kape “The Story of a Carrot, Egg, and a Coffee Bean” (Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo) Isang araw, habang nagbubungkal ng lupa ang magsasaka, narinig niyang nagmamaktol ang kaniyang anak na lalaki. Narinig nitong binabanggit ng kaniyang anak ang hirap at pagod na nararanasan sa pagsasaka at pagbubungkal ng bukirin. Ayon pa sa anak , nararamdaman niya na hindi makatarungan ang kaniyang buhay dahil sa hirap na nararanasan niya. Sa pagkakataong iyon, tiningnan ng ama ang anak at tinawag niya papunta sa kusina. Nilagyan ng ama ang tatlong palayok ng tubig at saka isinalang sa apoy. Walang narinig na ano mang salitaan sa mga oras na yaon. Hinayaan lamang nila ang nakasalang na mga palayok. Hindi nagtagal, kumulo ang tubig. Sa unang palayok , inilagay ng ama ang carrot. Sa pangalawa naman ay mga itlog. Sa panghuli, butil ng kape ang inilahok. “Sa tingin mo, ano ang maaaring mangyari sa carrot, itlog at butil ng kape na aking inilahok?” tanong ng ama. “Maluluto?” kibit-balikat na tugon ng anak. Makalipas ang dalawampung minuto, inalis ng ama ang mga baga at pinalapit ang anak sa mga palayok. “Damhin mo ang mga ito,” hikayat ng ama. “Ano ang iyong napuna?” bulong ng ama. Napansin ng anak na ang carrot ay lumambot. Inutusan naman siya ng ama na kunin ang itlog at hatiin ito. Matapos mabalatan ang itlog, napansin niya na buo at matigas na ito dahil sa pagkakalaga. “Higupin mo ang kape,” utos ng ama. “Bakit po?” nagugulumihanang tanong ng anak. Nagsimulang magpaliwanag ang ama tungkol sa dinaanang proseso ng carrot, itlog, at butil ng kape. Pare-pareho itong inilahok sa kumukulong tubig subalit iba-iba ang naging reaksiyon. Ang carrot na sa una ay matigas, malakas, at tila di matitinag subalit matapos mailahok sa kumukulong tubig ay naging malambot na kumakatawan sa kahinaan. Ang itlog na may puti at manipis na balat bilang proteksiyon sa likidong nasa loob nito, ay naging matigas matapos mapakuluan. Samantala, ang butil ng kape nang ito ay mailahok sa kumukulong tubig ay natunaw ngunit kapalit nito ay karagdagang sangkap na magpapatingkad dito. “Alin ka sa kanila? tanong ng ama sa anak. “Ngayon, nais kong ikintal mo ito sa iyong isipan, ang kumukulong tubig ay katumbas ng suliranin sa buhay. Kapag ito ay kumatok sa ating
  • 54.
    51 pinto, paano katutugon? Ikaw ba ay magiging carrot, itlog o butil ng kape?” usal ng ama. “Ikaw ba ay magiging carrot na malakas sa una subalit nang dumating ang pagsubok ay naging mahina? O kaya naman ay magiging tulad ng itlog na ang labas na balat ay nagpapakita ng kabutihan ng puso subalit nabago ng init ng kumukulong tubig? Ang itlog ay nagpapaalala na minsan may mga taong sa una ay may mabuting puso subalit kapag dumaan ang pagsubok tulad ng sigalot sa pamilya o mga kaibigan, sila ay nagkakaroon ng tigas ng kalooban upang hindi igawad ang kapatawaran sa nagkasala. O maging tulad ka kaya ng butil ng kape na nakapagpabago sa kumukulong tubig? Kapuna-puna na sa tulong ng butil ng kape, nadagdagan ng kulay at bango ang kumukulong tubig,” paliwanag ng ama. “Kung ikaw ay tulad ng butil ng kape, ikaw ay magiging matatag sa oras ng pagsubok. Higit sa lahat, ikaw mismo ang magpapabago sa mga pangyayari sa paligid mo,” dagdag na paliwanag ng ama. “Paano mo ngayon hinaharap ang mga suliranin sa iyong buhay?” Ikaw ba ay sumusunod lamang sa kung ano ang idinidikta ng sitwasyon o nagsusumikap kang maging matatag sa harap ng mga pagsubok. Gayundin, patuloy ka rin bang lumilikha ng positibong pagbabago na dulot ng di magagandang pangyayari? “Kaya anak, ikaw ba ay carrot , itlog, o butil ng kape?” tanong muli ng ama. Ngumiti ang anak, kasunod ang tugon – “ako ay magiging butil ng kape…” katulad mo mahal na ama. - Mula sa Elements of Literature nina Holt et. al. 2008. Texas, USA GAWAIN 8: Pag-unawa sa Nilalaman Sagutin ang mga tanong. 1. Paghambingin ang butil ng kape sa carrot at itlog nang ang mga ito ay inilahok sa kumukulong tubig. 2. “Pare-pareho itong inilahok sa kumukulong tubig subalit iba-iba ang naging reaksiyon.” Paano mo maiuugnay ang pahayag na ito sa buhay ng tao? 3. Mabisa ba ang naging representasyon ng ama upang magkaroon ang anak ng maliwanag na pananaw sa kahirapang kanilang kinakaharap? Patunayan. 4. Kung ikaw ang anak, paano mo haharapin ang hirap ng buhay? 5. Bigyang-kahulugan ang sinisimbolo ng butil ng kape sa kuwento. GAWAIN 9: Sino Ako? Magsalaysay ng pangyayari sa buhay mo na may kaugnayan sa naging kalagayan ng mga tauhan sa binasang kuwento. Magtala ng natutuhang mensahe sa pangyayari sa buhay. Gamitin ang kasunod na grapikong presentasyon sa pagsasalaysay ng mga pangyayari.
  • 55.
    52 Magaling! Batay samga naunang gawain, napaunlad mo ang iyong pag-unawa kung bakit mahalagang unawain at pahalagahan ang parabula bilang akdang pampanitikan. Higit na magiging madali ang pagsasalaysay ng mga pangyayari kaugnay ng mensaheng natutuhan sa binasang akda kung mabisa mong magagamit ang mga pang-ugnay. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika • Sa pagsasalaysay, gumamit ng mga pang-ugnay na nagdaragdag o nag-iisa- isa ng mga impormasyon o pangyayari. Bigyang-pansin ang mga salitang may salungguhit upang higit itong maunawaan. • Kabilang din sa pagsasalaysay ang pagpapahayag ng resulta o maaaring kinalabasan ng pangyayari. Unang lumaban si Sulayman sa halimaw na umalipin sa mga kaawa-awang taga- Maguindanao. Sa dakong huli si Indarapatra ang nagwagi sa laban sa mga halimaw. Sa madaling sabi, nailigtas nina Indarapat at Sulayman ang mga taga-Maguindanao. May pagsusulit bukas si Boboy kaya hindi siya mapakali “O, bakit anong problema?” ang pansin ng kaniyang nanay. “Para kang sinisilihan sa puwit, a! Nahihilo tuloy ako sa iyo. Bakit nga ba?” “E, Ma, may test ho kasi ako sa Math bukas,” nagkakamot ng ulong sagot ni Boboy. “O, e ano nga problema? Kung nag-aaral kang mabuti tiyak na magiging madali sa iyo ang test mo.” “E, ‘yon nga ho ang problema, Ma. Hindi ho kasi ako nag-aral ng ilang araw na. “Dahil ho kay Jenny, ang sarap kasi niyang kausap sa telepono.” “Hayun! Dahil sa kalokohan mo’y babagsak ka. Ba, maliban na lang kung mag-aaral kang mabuti, tiyak na maipapasa mo ang kahit anong test.” “Lagot, nasermonan na tuloy ako!” at lalong napakamot na lamang sa ulo si Boboy. Ako bilang... MENSAHE PANGYAYARI PANGYAYARI PANGYAYARI
  • 56.
    53 Suriin ang maiklingpagsasalaysay: Pasalita man o pasulat, nakatutulong sa pag-unawa ng mensahe ng isang diskurso ang paggamit ng mga salitang nagsasama-sama o nag-uugnay ng isang ideya sa mga kasunod na ideya. Tinatawag sa Ingles na cohesive devices ang ganitong salita. Sa komunikatibong gramatikang ito ng wikang Filipino, tinatawag na pang-ugnay ang mga ito. Sa pagkakaroon ng organisadong mga pangyayari sa bawat bahagi, madali ngayong matutukoy ang mensaheng nakapaloob dito. May mga angkop na pang- ugnay na ginagamit sa pagsasalaysay. Tunghayan ang mga nakatalang impormasyon tungkol dito upang mabatid kung paano makatutulong ang mga pang-ugnay sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensaheng nakapaloob sa akdang pampanitikan. Pagsasanay 1: Basahin ang sariling pagsasalaysay batay sa binasang parabula at piliin sa loob ng panaklong ang angkop na pang-ugnay . 1. May nagsumbong sa isang taong mayaman na nilulustay ng kaniyang katiwala ang kaniyang ari-arian (kaya’t, saka) ipinatawag niya ang katiwala at tinanong. 2. (Unang, Pagkatapos) tinawag ng katiwala ang may utang na isandaang tapayang langis. 3. (Saka, Pati) pinaupo at pinapalitan ng limampu ang kasulatan. 4. (Gayon din, dahil sa) ang ginawa sa isa pa. Ginawang walampung kabang trigo mula sa isandaang trigo. 5. (Dahil sa, upang) katalinuhan ng katiwala, pinuri ng amo ang tusong katiwala. Pagsasanay 2: Pumili ng paksa na gagamitin sa pagsulat ng isang kuwento o pangyayari. Salungguhitan ang mga pangatnig na ginamit sa pagsulat. Mga Paksang Pagpipilian: 1. 3. 2. 4. Alam mo ba na... ginagamit sa pagsusunod-sunod ng pangyayari ang mga pang-ugnay o panandang pandiskurso? Narito ang mahahalagang gamit nito: a. Pagdaragdag at pag-iisa-isa ng mga impormasyon Ginagamit ang pang-ugnay sa bahaging ito sa paglalahad ng pagkakasunod- sunod ng mga pangyayari o pag-iisa-isa ng mga impormasyon. Kabilang dito ang mga salitang: pagkatapos, saka, unang, sumunod na araw, sa dakong huli, pati, isa pa, at gayon din. b. Pagpapahayag ng mga kaugnayang lohikal Ginagamit ang pang-ugnay sa bahaging ito ng paglalahad ng dahilan at bunga, paraan at layunin, paraan at resulta maging sa pagpapahayag ng kondisyon at kinalabasan. Kabilang na pang-ugnay sa bahaging ito ang dahil sa, sapagkat at kasi. Samantalang sa paglalahad ng bunga at resulta ginagamit ang pang-ugnay na kaya, kung kaya, kaya naman, tuloy at bunga. Edukasyon Pag-ibig Pamilya Propesyon
  • 57.
    54 Pagsasanay 3: Sumulat nangmaayos na paliwanag tungkol sa alinman sa mga paksa. Gumamit ng mga pang-ugnay sa puntong pinag-uusapan o paksa. Pumili lamang ng isa. Child Labor tumaas ang bilang Programang K to 12 Inilunsad Epekto ng Pagbabago ng Klima Bullying Act sa Paaralan Pinatupad Teenage Marriage Paggamit ng Social Media sa komunikasyon Pagnilayan at Unawain Bumuo ng mahahalagang konseptong natutuhan sa aralin sa pamamagitan ng pagsagot sa mga tanong gamit ang grapikong presentasyon. 1. Bakit mahalagang unawain at pahalagahan ang mga parabula? Nakatutulong ba ang pag-unawa sa mensahe sa pagkilala sa bansang pinagmulan nito? 2. Paano nakatutulong ang mga pangatnig sa pagsasalaysay upang mabisang maunawaan ang mensaheng nakapaloob dito? Parabula Pag-unawaKahalagahan
  • 58.
    55 Ilipat Ngayon ang iyongkaalaman ay napagyaman na sa tulong ng sinagutan mong mga gawain. Higit sa lahat, batid kong nakatulong ang araling ito upang tumibay ang iyong pag-unawa sa konsepto at mga elemento ng parabula gayundin ang pagpapahalaga dito bilang isang akdang pampanitikan. Naniniwala akong sapat na ang iyong kaalaman at kasanayan upang maisagawa mo ang inaasahang produkto para sa araling ito. Magagamit mo na ang mga kaalamang iyong natutuhan sa mga araling pampanitikan at panggramatika. Binabati kita sa matiyaga mong pagsagot sa mga gawain na inilaan sa mga araling ito. Sa bahaging ito, inaasahan na ang natutuhang mga konsepto ay makatutulong sa pagtalakay sa kasunod na mga aralin. Magsasagawa ang inyong paaralan ng isang pagpupulong ng lahat ng pangulo klase sa pagpili ng modelo ng kabataan para sa nalalapit na Youth Conference. Bilang kalahok sa nasabing pulong, ikaw ay inaasahang bubuo ng mga tuntunin (moral rules) ng isang huwarang kabataang pandaigdig. Ang nabuong tuntunin ay tatayain sa sumusunod na pamantayan: Mga Pamantayan 4 3 2 1 A. Kaugnay ng paksa ang binuong tuntunin B. Nagtataglay ng wholistic na dulog na saklaw ang Kabataan C. Gumamit ng mga payak na salita at madaling maunawaan D. Nasunod ang pamantayan sa paggawa ng tuntunin INTERPRETASYON 4 – Napakahusay ng pagkakasulat ng tuntunin 3 – Mahusay ng pagkakasulat ng tuntunin 2 – Katamtamang husay ng pagkakasulat ng tuntunin 1 – Kailangan pa ng pagsasanay sa pagsulat ng tuntunin
  • 59.
    56 Ang France oFrench Republic ay isang malayang bansa sa Kanluran ng Europe. Ang France ay pangatlo sa pinakamalaking bansa sa Kanlurang Europe at European Union. Ang kapitolyo ng France ay ang Paris, ang pinakamalaking lungsod ng bansa at sentro ng kultura at komersyo. Katulad ng iba pang bansa sa Mediterranean, mayaman sa panitikan ang France. Ang panitikang ito ang nagsisilbing kanlungan ng kanilang mga sinaunang kaugalian tradisyon, at kultura sa kabuuan. SaAralin1.4,pag-aaralanmoangisangmaiklingkuwentonapinamagatang “Ang Kuwintas.” Uunawain mo upang masalamin sa katauhan ng mga tauhan ang pag-uugali ng mga taong pinanggalingan nito. Huhubugin din ang iyong kasanayan sa paggamit ng panghalip upang ikaw ay makapagsalaysay ng nabuong sariling wakas ng kuwento sa pamamagitan ng story board batay sa sumusunod na pamantayan: a.) nilalaman, b.) pagkamalikhain, at c.) daloy ng kaisipan. Tutuklasin mo kung masasalamin sa katauhan ng mga tauhan sa kuwento ang pag-uugali ng mga taong pinanggalingan ng akda. Gayundin, kung paano magagamit ang panghalip sa mabisang pagsasalaysay. Tayo na at sama-sama nating tawirin ang dagat ng Mediterranean at tuklasin ang kultura ng mga taga-France sa pamamagitan ng kanilang maikling kuwento. Tuklasin Sa sumusunod na gawain, alamin natin kung gaano na kalawak ang iyong kaalaman sa kultura ng iba’t ibang bansa upang sa gayo’y matulungan kitang matuklasan kung masasalamin sa katauhan ng mga tauhan ang pag-uugali ng mga taong pinanggalingan ng akda at paano magagamit ang panghalip bilang panuring sa mga tauhan sa mabisang pagsasalaysay. Aralin 1.4 Panimula A. Panitikan: Ang Kuwintas Maikling Kuwento mula sa France ni Guy de Maupassant B. Gramatika at Retorika: Panghalip Bilang Panuring sa mga Tauhan C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Yugto ng Pagkatuto
  • 60.
    57 GAWAIN 1: HanapinMo Tukuyin mo kung aling bansa ang nagmamay-ari ng sumusunod na larawan ng kasuotan. Piliin ang iyong sagot mula sa mga bansang nakasulat sa loob ng kahon sa ibaba ng mga larawan. At pagkatapos ilarawan ang kultura ng mga taong nasa larawan batay sa kanilang kasuotan. 1. ____________ 2. ____________ 3. ____________ 4. ____________ 5. ____________ 6. ____________ 7. ____________ GAWAIN 2: Ilarawan Mo Para sa iyo, ano-ano ang katangian ng isang huwarang babae o lalaki? Magbigay ng tatlong katangian at isulat sa loob ng hugis puso. GAWAIN 3: Pangngalan Mo, Palitan Mo Suriin ang kasunod na talata. Mula sa mga salitang nasa loob ng panaklong, piliin ang angkop na panghalip. Ang natural na kagandahan ni Donnalyn ay lalong tumingkad nang 1. (siya’y, ito’y, nito’y) magdalaga. Idagdag pa ang taglay na talino 2. (niya, kaniya, siya). Kaya naman alagang-alaga ni Aling Girlie ang anak. Inaako 3. (nito, niya, siya) ang lahat ng gawaing bahay para hindi masira ang magagandang hubog ng mga daliri ng kaniyang prinsesa. Hindi 4. (ito, siya, niya) tumutulong sa mga gawain sa bukid para hindi umitim ang makinis at maputing balat 5. (nito, niya, dito). Sa kabila ng 6. (kaniyang, kanilang, aming) kahirapan ay iginagapang nilang mag-asawa ang pag-aaral ni Donnalyn sa isang Catholic School sa bayan. a. Thailand c. India e. Greece g. Spain b. France d. Vietnam f. Russia
  • 61.
    58 Subalit ni minsanay hindi nagawang silipin ng ina ang anak sa loob ng paaralan nito. Kabilin-bilinan ni Donnalyn na huwag 7. (siyang, niyang, kaniyang) pupunta roon, higit sa lahat huwag 8. (itong, siyang, niyang) magpapakilalang nanay 9. (niya, nito, siya). Ito’y labis 10. (niyang, kaniyang, siyang) ipinagdaramdam. - Mula sa “Iisang Mata” ni Joselyn Calibara-Sayson Sa susunod na bahagi ng iyong pag-aaral, babasahin mo ang isang maikling kuwento na isang kuwento ng tauhan. Alam mo ba kung ano ang kuwento ng tauhan? Linangin Babasahin mo ngayon at pag-aaralan ang maikling kuwento ng France upang sa gayo’y maunawaan mo kung masasalamin sa katauhan ng mga tauhan ang pag- uugali ng mga taong pinanggalingan ng akda. Ang Kuwintas ni Guy de Maupassant Siya’y isa sa magaganda’t mapanghalinang babae na sa pagkakamali ng tadhana ay isinilang sa angkan ng mga tagasulat. Pumayag siyang pakasal sa isang abang tagasulat sa Kagawaran ng Instruksyon Publiko sapagkat walang paraan upang siya’y makilala, panuyuan, bigyan ng dote, at pakasalan ng isang mayaman at tanyag na lalaki. Pangkaraniwan lamang ang mga isinusuot niyang damit dahil sa hindi niya kayang magsuot ng magagara. Hindi siya maligaya. Sa pakiwari niya’y alangan sa kaniya ang lalaking nakaisang-dibdib sapagkat sa mga babae ay walang pagkakaiba- iba ng katayuan sa buhay. Ang ganda’t alindog ay sapat na upang maging kapantay ng sinumang hamak na babae ang isang babaing nagmula sa pinakadakilang angkan. Ang isang babaing nagbuhat sa karaniwang angkan ay magiging kasinghalaga ng mga maharlika sa pamamagitan ng pinong asal at pag-uugali, pagkakaroon ng pang- unawa sa tunay na kahulugan ng magara at makisig at kakaibang kislap ng diwa. Labis ang kaniyang pagdurusa at paghihinagpis dahil may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na Alam mo ba na... ang kuwento ng tauhan ay isang uri ng kuwentong ang higit na binibigyang-halaga o diin ay kilos o galaw, ang pagsasalita at pangungusap at kaisipan ng isang tauhan? Naglalarawan ito ng iisang kakintalan sa taong inilalarawan o pinapaksa. Kumakatawan siya sa kabuuan ng kuwento sa pamamagitan ng ano mang nangingibabaw na ideya o ng mga kabuluhan sa kuwento. Nangingibabaw rito ang isang masusing pag-aaral at paglalarawan sa tunay na pagkatao ng tauhan sa katha. Maraming paraan ang ginagamit ng may-akda sa paglalarawan ng buong pagkatao ng tauhan. Nasasalig ito sa kaniyang panloob na anyo – ang isipan, mithiin, damdamin, at gayon din sa kaniyang panlabas na anyo – pagkilos at pananalita. Nakatutulong din sa pagpapalitan ng katauhan ang mga pag-uusap ng ibang tauhan sa kuwento tungkol sa kaniya. Ngunit sa pamamagitan na rin ng tauhan nagkakaroon ng pinakamabisang paglalarawan ng katauhan at maipakikita ito sa kaniyang reaksiyon o saloobin sa isang tiyak na pangyayari.
  • 62.
    59 maidudulot ng salapi.May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan. Ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan, ang nakaaawang anyo ng mga dingding, ang mga kurtinang sa paningin niya ay napakapangit. Malimit na sa pagmamasid niya sa babaing Briton na siyang gumaganap ng ilang abang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama siya ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso kapag naiisip ang mga pangarapniyasabuhaynahindiyatamagkakaroonngkatuparan.Naglalarosakaniyang balintataw ang anyo ng tahimik na tanggapang nasasabitan ng mamahaling kurtina, pinaliliwanag ng matatangkad na kandilerong bronse at may nagtatanod na dalawang naglalakihang bantay na dahil sa init ng pugon ay nakatulog na sa dalawang malaking silyon. Naiisip niya ang mahahabang bulwagang nagagayakan ng mga sedang tela ng unang panahon na nagsisilbing palamuti, mga mamahaling kasangkapan na ang mga hiwaga at kababalaghan ay walang kapantay na halaga, mga silid-bihisang marangya at humahalimuyak sa bango, mga taong tanyag na pinagmimithing makilala ng balana at makikisig na ginoong pinananabikang karinggan ng papuri at pinaglulunggatian ng kababaihan. Sa hapunan, sa tuwing uupo siya kaharap ang asawa sa harap ng mesang nalalatagan ng isang kayong pansapin na tatlong araw nang ginagamit ay iba ang laman ng kaniyang kaisipan. Kahit na naririnig niya ang malugod na pagsasabi ng asawa pagkabukas ng supera ng “A, ang masarap na potau-feu! Aywan nga ba kung may masarap pa riyan!” Ang nasa isip niya sa mga gayong sandali ay ang nakakainggit na masarap na hapunan, ang mga nagkikinangang kubyertos at ang marangyang kapaligiran. Kaagad na naiisip din niya ang mga malinamnam na pagkaing nakalagay sa magagandang pinggan. Naiisip din niya ang mga papuring ibinubulong sa kaniya na kunwari’y hindi niya napapansin ngunit sa katotohanan ay nakakikiliti sa kaniyang damdamin samantalang nilalasap niya ang malinamnam na mamula-mulang laman ng isda o kaya’y pakpak ng pugo. Sa pakiwari niya’y iniukol siya ng tadhana na magkaroon ng mga bagay na lubhang malapit sa kaniyang puso katulad ng magagarang damit at mga hiyas ngunit wala siya ng mga iyon. Labis ang pagmimithi niyang masiyahan siya, maging kahali- halina, kaibig-ibig, maging tampulan ng papuri at pangimbuluhan ng ibang babae. May isang naging kaklase siya sa kumbento na naging kaibigan niya. Mayaman iyon. Dati’y malimit niyang dalawin ang kaibigan ngunit nitong mga huling araw ay iniwasan na niyang dumalaw roon sapagkat lalo lamang tumitindi ang kapighatiang kaniyang nadarama sa kaniyang pag-uwi pagkatapos ng pagdalaw. Isang gabi’y masayang dumating ang kaniyang asawa. Buong pagmamalaking iniabot sa kaniya ang hawak na malaking sobre. “Para sa iyo ito,” ang sabi sa kaniya. Kaagad niyang inabot ang sobre at nagmamadaling pinunit ang dulo nito. Nabasa niya ang nakalimbag na mga salitang: “Malugod na inaanyayahan ng Ministro ng Instruksyon Publiko at ni Gng. George Ramponneau sina G. at Gng. Loisel sa isang kasayahang idaraos sa palasyo ng Ministeryo sa Lunes ng gabi, Enero 18.” Sa halip na matuwa na siyang inaasahan ng lalaki ay padabog na inihagis ng kaniyang asawa sa ibabaw ng mesa ang paanyaya. Bumubulong na sinabing ano ang gagawin niya rito. “Mahal, akala ko’y ikatutuwa mo ang pagkakakuha ko sa paanyaya. Nais ko lamang na malibang ka, kailanma’y hindi ka nakapaglilibang at naisip kong ito’y isang mabuting pagkakataon para sa iyo. Nagnanais makadalo ng lahat kaya’t lubha akong nahirapang makakuha ng paanyaya. Matataas na tao sa pamahalaan ang
  • 63.
    60 inanyayahan at dadalo.Piling-pili lamang ang mga panauhin. Hindi sila nagbigay ng maraming paanyaya sa mga tagasulat.” Pagalit na pinagmasdan ng babae ang asawa at payamot na sinabing, “Ano ang isasampay ko sa aking likod?” Naging pauntol-untol ang sagot ng lalaki dahil sa hindi niya kaagad naisip iyon. “Para sa akin ay maganda ang damit mong isinusuot kung pumapasok tayo sa teatro kaya maaari na iyon.” Nagulumihanang napahinto ang lalaki nang makita niyang umiiyak ang asawa. Naitanong niya kung ano ang nangyayari rito. Pinagsikapan ng babaing mapaglabanan ang paghihinagpis at nang huminahon na siya’y sumagot, “Wala! Wala akong damit na maisusuot kaya hindi ako makadadalo sa kasayahang iyan. Ipamigay mo na lang ang paanyaya sa isa mong kasamahan na may nakahandang damit na isusuot ang asawa.” Walang malamang gawin ang lalaki, pagkuwa’y nangusap sa asawa, “Hintay, Mathilde, tingnan muna natin. Sa palagay mo’y magkano ang magiging halaga ng isang bestidong magiging kasiya-siya sa iyo at maaari mo pang gamitin sa mga ibang pagkakataon?” Nag-isip sumandali si Mathilde. Mabilisang gumawa siya ng pagtataya kung magkano ang maaari niyang hinging halaga sa matipid na asawa nang hindi masindak ito at tumanggi. Nag-aatubili siyang sumagot ng “Hindi ko natitiyak ang halaga, ngunit sa palagay ko’y maaari na ang apat na raang prangko.” Natigilan sumandali ang lalaki at bahagyang namutla sapagkat ang natitipon niyang gayong halaga ay ipambibili niya ng isang baril na pang-ibon. Binabalak niyang mamaril ng ibon sa Kapatagan ng Nanterre sa darating na tag-araw. Sasama siya sa ilang kaibigang dati nang namamaril ng mga ibon doon. Gayunpaman ay sinabi niya sa asawa, “Ayos na, ibibigay ko sa iyo ang apat na raang prangko. Bumili ka ng isang bestidong maganda.” Malapit na ang araw ng sayawan ngunit waring malungkot si Mathilde, hindi siya mapalagay at tila may suliraning gumugulo sa isipan. Nakahanda na ang bestidong kaniyang gagamitin. Napansin ito ng lalaki at isang gabi’y inusisa ang asawa. “Magtapat ka sa akin, anong nangyayari sa iyo? Tatlong araw nang kakaiba ang kilos mo.” Payamot na sumagot ang babae, “Mabuti pa kaya’y huwag na akong dumalo sa sayawan. Wala man lamang akong maisusuot kahit isang hiyas. Magmumukha akong kaawa-awa.” “Usong-uso ang mga sariwang bulaklak sa ganitong panahon. Maaaring iyon ang isuot mo. Sapat na ang sampung prangko upang makabili ka ng dalawa o tatlong alehandriya.” Waring hindi sang-ayon ang babae at ang sabi, “Hindi! Wala nang kahabag- habag na kalagayan kung hindi magmukhang maralita sa gitna ng mga babaing maykaya sa buhay.” Napabulalas ang lalaki. “Napakahangal mo! Bakit hindi mo hanapin ang kaibigan mong si Madame Forestier. Humiram ka ng ilang hiyas sa kaniya. Hindi ka niya marahil tatanggihan dahil sa matalik mo siyang kaibigan.” Napasigaw sa tuwa si Mathilde, “Oo nga, hindi ko naalaala ang aking kaibigan.” Nagtungo kinabukasan sa kaibigan si Mahtilde. Ipinagtapat niya rito ang
  • 64.
    61 kaniyang problema. Tinungoni Madame Forestier ang taguan ng kaniyang mga hiyas at kinuha mula rito ang isang kahon. Binuksan ang kahon at pinamili ang kaibigan, “Mamili ka, mahal.” Ang una niyang nakita’y ang ilang pulseras, ang sumunod ay isang kuwintas na perlas at pagkaraan ng isang krus na Benesiyanong ginto na may mahahalagang bato at talagang kahanga-hanga ang pagkakayari. Sinubok niyang isuot ang hiyas sa harap ng salamin, nagbabantulot siya at hindi mapagpasyahan kung ang mga iyon ay isasauli o hindi. Paulit-ulit siyang nagtatanong sa kaibigan, “Wala ka na bang iba pa?” “Aba, mayroon pa! Mamili ka, hindi ko alam kung alin ang ibig mo.” Walang ano-ano’y may napansin siyang isang kahong nababalot ng itim na satin, nasa loob nito ang isang kuwintas na diyamante na lubhang kahanga-hanga. Sumasal ang tibok ng kaniyang puso at nanginginig ang mga kamay na dinampot ang kuwintas. Isinuot niya ang kuwintas sa ibabaw ng kaniyang damit na may kataasan ang pinakaleeg. Mahabang sandaling nalunod siya sa kaligayahan sa pagmamalas sa sariling alindog sa salamin. Pagkaraan ay nag-uulik-ulik siyang nagtanong, “Ipahihiram mo ba ito, ito lamang?” “Oo, mangyari pa?” Mahigpit na niyakap ni Mathilde ang kaibigan, pinupog ng halik at maligayang nagpaalam dito. Sumapit ang inaasam niyang araw ng sayawan. Nagtamo ng malaking tagumpay si Madame Loisel. Nahigitan niya ang lahat ng mga babae sa ganda, sa rangya, at sa pagiging kahali-halina kaya palagi siyang nakangiti dahil sa nag- uumapaw sa puso ang kaligayahan. Napako sa kaniya ang paningin ng kalalakihan at gumawa sila ng paraan upang makilala si Mathilde. Ninais siyang makasayaw ng lahat ng kagawad ng gabinete. Nag-ukol sa kaniya ng pansin pati ang ministro. Buong pagkahaling siyang nakipagsayaw, lasing na lasing sa kaluwalhatian ng tagumpay na tinamo sa pamumukod ng kaniyang kagandahan. Tila siya lumulutang sa ulap dahil sa paghanga ng lahat sa kaniya na napakatamis at walang katumbas sa puso ng isang babaing katulad niya. Mag-iikaapat na ng madaling araw nang silang mag-asawa ay umuwi. Hatinggabi pa lamang, ang asawa niya kasama ng tatlong lalaking ang mga asawa’y nagpapakalunod din sa kaligayahan, ay nakatulog na sa isang maliit na tanggapan. Ibinalabal ng asawa sa balikat ni Mathilde ang isang abang pangginaw na ginagamit ng mga karaniwang tao, isang pangginaw na nakapupusyaw sa karangyaan ng pananamit ni Mathilde. Dinamdam niya ang pagkakaroon ng abang pangginaw at ninais niyang makatalilis agad upang hindi siya maging kapansin-pansin sa ibang babaing dumalo na nagsisipagsuot ng mamahalin nilang balabal. Pinigil siya ng lalaki, “Hintayin mo ako rito sandali, sisipunin ka sa labas. Tatawag ako ng sasakyan.” Ngunit hindi niya pinansin ang asawa at nagdudumali siyang nanaog sa hagdanan. Hindi sila nakakita ng sasakyan sa lansangan at sila’y nagsimulang maghanap. Tinahak nila ang daang patungo sa pampang ng ilog Seine. Kapwa sila kumikinig sa ginaw at pinanawan na ng pag-asang makakita pa ng kanilang masasakyan. Sa wakas ay nakatagpo sila sa daungan ng isa sa matatandang dokar na dahil sa ikinahihiya ang karalitaan sa liwanag ng araw ay sa pagkagat ng dilim lamang nakikita sa mga lansangan ng Paris. Pagkahatid sa kanila ng matandang dokar sa kanilang tinitirhan ay malungkot silang umakyat sa hagdanan. Tapos na ang maliligayang sandali kay Mathilde. Sa lalaki naman ay wala siyang iniisip kundi kailangan niyang makasapit sa Kagawaran sa ganap na ika-10:00 ng umaga. Hinubad ng babae sa harap ng salamin ang kaniyang balabal upang minsan pang malasin ang kaniyang kagandahan. Napasigaw siya nang malakas. Wala sa kaniyang leeg ang kuwintas! Nag-usisa ang asawang noon ay nangangalahati na
  • 65.
    62 sa pagbibihis. “Anongnangyari sa iyo? Bakit?” Parang baliw niyang binalingan ang asawa. “Wala ang kuwintas ni Madame Forestier.” Ang nabiglang lalaki’y napalundag halos sa pagtayo. “Ano! Paanong nangyari? Imposible!” Hinanap ng mag-asawa ang kuwintas sa kung saan-saan, sa mga lupi ng damit ni Mathilde, sa mga lupi ng kaniyang pangginaw, sa mga bulsa at sa iba pang lugar. Hindi nila natagpuan ang kuwintas. “Natitiyak mo bang nakasuot sa iyo nang umalis tayo sa sayawan?” ang tanong ng lalaki. “Oo, natitiyak ko, nahipo ko pa nang nasa pasilyo ako ng palasyo,” ang tugon ni Mathilde. “Kung iyon naman ay sa daan nawala ay di narinig sana natin ang lagapak. May palagay akong nawala sa dokar.” “Marahil nga. Kinuha mo ba ang numero ng dokar?” “Hindi! At ikaw, napansin mo ba?” “Hindi rin.” Balisang nagkatinginan ang mag-asawa. Muling nagbihis si M. Loisel. “Pagbabalikan kong lahat ng pinagdaanan natin. Baka sakaling makita ko.” Nanaog na ang lalaki. Ang babae ay naghintay sa isang silya, hindi na niya inalis ang damit na ginamit sa sayawan. Tila nawalan siya ng lakas, kahit magtungo sa kama upang matulog. Labis ang kaniyang panlulumo, nawalan siya ng sigla at nawalan ng kakayahang mag-isip ng anoman. Mag-iika-7:00 na ng umaga nang bumalik ang lalaki. Nanlulupaypay siya at ibinalita sa asawa na hindi niya nakita ang kuwintas. Sa harap ng gayong nakagigimbal na pangyayari, si Mathilde ay maghapong naghihintay na sapupo ng di-matingkalang pangamba. Bumalik kinagabihan ang lalaki, pagod na pagod, namumutla at nanlalalim ang mga mata; hindi niya natagpuan ang kuwintas. Pinayuhan ng lalaki ang asawa na sumulat sa kaibigan nito at sabihing nabali ang sarahan ng kuwintas at kasalukuyan pang ipinapagawa upang magkapanahon silang makapag-isip-isip. Ginawa naman ng babae ang payo ng asawa. Pagkalipas ng isang linggo ay lubusan na silang pinanawan ng pag-asa. Sa maikling panahong iyon tumanda si M. Loisel nang limang taon. Nagpahayag ang lalaki sa asawa na kailangang isipin nila kung paano mapapalitan ang nawalang kuwintas. Kinabukasan, ang mag-asawa’y nagtungo sa tanggapan ng alaherong nakasulat ang pangalan at direksyon sa loob ng kahon ng kuwintas. Hinanap ng alahero sa kaniyang talaan ang sinasabing kuwintas. “Hindi ako ang nagbili ng kuwintas na ipinagtatanong ninyo, wala pong nanggaling sa akin kundi ang sisidlan lamang,” ang wika ng alahero kay Madame Loisel. Pinuntahan ng mag-asawa ang lahat ng mga maghihiyas upang makakita ng katulad ng nawala na ang anyo ay buong pagsisikap na inalala samantalang kapwa sila nanlulupaypay sa pagkabigo at paghihirap ng kalooban. NakatagposilasaisangtindahansaPalaisRoyalngisangtuhogngdiyamanteng sa palagay nila ay katulad ng kanilang pinaghahanap na kuwintas. Nagkakahalaga ito ng apatnapung libong prangko, ngunit ibibigay na sa kanila sa halagang tatlumpu’t anim na libo. Pinakiusapan ng mag-asawa ang may-ari ng tindahan na huwag munang ipagbili ang kuwintas sa loob ng tatlong araw. Pinakiusapan din nila ang may-ari ng tindahan na kung sakaling bago magtapos ng buwan ng Pebrero ay makita nila ang nawawalang kuwintas, matapos nilang bayaran ang bagong kuwintas ay bibilhin itong muli ng may-ari ng tindahan sa halagang tatlumpu’t apat na libong prangko.
  • 66.
    63 May namananglabingwalong libong prangko si M. Loisel sa namatay na ama. Hiniram niya ang kapupunan nito. Gayon din ang ginawa ng lalaki. Kung kani- kanino siya nanghiram, lumagda sa mga kasulatan, pinasok kahit na ang mga gipit na kasunduan, kumuha ng mga patubuan at pumatol sa lahat ng uri ng manghuhuthot. Inilagay niya ang buong buhay niya sa alanganing katayuan, nakipagsapalaran sa paglagda sa gayong hindi niya natitiyak kung matutupad o hindi ang nilagdaan at ngayo’y nanggigipuspos siya dahil sa mga hirap na maaari pa niyang sapitin, ng nakaambang pagdurusa ng pangitain ng bukas na puspos ng pagsasalat at paghihirap ng kalooban. Nang matipon nang lahat ang halagang kinakailangan ay tinungo ni M. Loisel ang tindahan ng kuwintas at ibinagsak sa mesang bilangan ng may-ari ng tindahan ng mga hiyas ang tatlumpu’t anim na libong prangko. Malamig ang pagtanggap ni Madame Forestier kay Mathilde nang isauli niya ang kuwintas. Nagsalita ito sa tuyot na tinig ng “Isinauli mo sana agad ang kuwintas, baka sakaling kinailangan ko ito.” Hindi na binuksan ng kaibigan ang kahon ng kuwintas. Naisip ni Matilde na kung sakaling nahalata ng kaibigan ang pagkakapalit ng kuwintas, ano kaya ang aakalain at sasabihin nito sa kaniya? Hindi kaya iisiping siya’y magnanakaw? Ngayo’y lubos na naunawaan ni Mathilde ang mamuhay sa gitna ng tunay na karalitaan. Nabigla man siya sa bagong papel na kailangan niyang gampanan ay tinanggap niya iyon at buong tatag na ginampanan. Dapat mabayaran ang napakalaki nilang pagkakautang. Pinaalis nila ang kanilang utusan, lumipat ng ibang tirahan, nagtiis sila sa pangungupahan sa isang maliit na silid sa kaituktukan ng isang bahay- paupahan. Naranasan ni Mathilde ang mabibigat na gawain; ang nakayayamot na pangangasiwa sa kusina, paghuhugas ng mga pingggan, paglilinis ng mga kaldero at kawaling mamantika, paglalaba ng mga damit, mantel, serbilyeta at pamunas. Ipinapanaog niya sa lansangan ang kanilang kakaning baboy sa tuwing umaga at nagpapanhik siya ng tubig na gamit nila sa itaas. Suot niya ang pananamit ng pangkaraniwang babae, siya’y nagtutungo sa tindahan ng prutas, de lata, at sa magkakarne. Nakasabit sa isang braso ang pangnan, nakikipagtawaran siya, nilalait at ipinakikipaglaban ang kakarampot niyang pamalengke. May pagkakautang silang binabayaran nang buwanan, may pinagkakautangan silang pinakikiusapan, humihingi ng kaunti pang panahon sa pagbabayad. Pagsapit ng gabi, habang maaga pa’y inaayos na ni M. Loisel ang talaang tuusan ng sinumang mangangalakal na nangangailangan ng gayong paglilingkod at sa kalaliman ng gabi sa halagang limang sentimos isang pahina na ginagawa naman niya ang mga salin ng mga katha. Tumagal ng sampung taon ang ganito nilang pamumuhay na mag-asawa. Sa wakas ay nabayaran din nila ang buong pagkakautang, kasama na ang mga tubo at nagkapatong-patong na tubo ng mga tubo. Mukhang matanda na ngayon si Madame Loisel. Isa na siyang tunay na babae ng mga maralitang tahanan – matipuno ang katawan, matigas ang mga laman at magaspang ang mga kamay na namumula. Nakasabog ang kaniyang buhok at patabingi ang kaniyang saya. Matinis ang kaniyang tinig. Nanlalamira ang sahig kung siya’y mag-isis. Paminsan-minsan, kung nakaalis na ang asawa patungong opisina, si Madame Loisel ay nauupo sa tabi ng bintana. Pinagbabalikan niya sa gunita ang napakasayang gabing iyon na malaon nang nakalipas. Ang kaniyang kagandahang naging tampok sa sayawan at naging dahilan upang siya’y maging tampulan ng paghanga.
  • 67.
    64 Ano angmaaaring nangyari kung hindi nawala ang kuwintas? Sino ang nakaaalam? Tunay na ang buhay ay kakatwa at mahiwaga! Sukat ang isang maliit na bagay upang tayo’y mapahamak at mapabuti! Isang araw ng Linggo, samantalang si Mathilde ay naglalakad sa Champs Elysees, nagliliwaliw naman siya pagkatapos ng isang linggong singkad ng mga gawain sa bahay ay namataan niya ang isang babaing may akay-akay na bata. Ang babae’y si Madame Forestier, bata pa rin ang anyo, maganda pa ring katulad ng dati at taglay pa rin ang panghalina. Nakangiti niyang sinalubong ang kaibigan at binati. “Magandang araw sa iyo, Jeanne.” Labis na nagtaka si Madame Forestier. Hindi siya nakilala nito at pinagtakhan ang palagay sa loob na pagbati sa kaniya ng isang maralitang babae. Pauntol-untol na wika nito, “Ngunit ginang, hindi ko kayo nakikilala. Marahil ay nagkakamali kayo.” “Hindi! Ako’y si Mathilde Loisel.” Napabulalas ang kaibigan. “O, kaawa-awa kong Matilde! Kay laki ng ipinagbago mo!” “Oo nga, mahabang panahon ang ipinagtiis ko ng hirap mula nang huli nating pagkikita, at labis na kalungkutan ang dinanas ko… at ikaw ang dahilan ng lahat. Napamulagat si Madame Forestier, “Dahil sa akin! Paano nangyari iyon?” “Naaalaala mo pa ba ang hiniram kong kuwintas na diyamanteng isinuot ko sa sayawan sa kagawaran?” “Oo, ay ano?” “Ano pa, naiwala ko ang kuwintas na iyon.” “Anong ibig mong sabihin? Isinauli mo sa akin ang kuwintas?” “Isinauli ko sa iyo ang isang kuwintas na katulad na katulad ng hiniram ko sa iyo. Sampung taon kaming nagbayad ng mga utang. Alam mo namang hindi madali sa katulad naming mahirap ang gayong bagay. Ngunit nakalipas na ang lahat ng iyon at ngayon ay galak na galak na ako.” Natigilan si Madame Forestier. “Sabi mo’y bumili ka ng kuwintas na diyamante na ipinalit mo sa hiniram mo sa akin na naiwala mo?” “Oo, samakatuwid ay hindi mo pala napansin. Talagang kamukhang-kamukha iyon ng hiniram ko sa iyo.” Ngumiti si Matilde nang may pagmamalaki, isang ngiting puspos ng kawalang- malay katulad ng ngiti ng isang paslit. Nabagbag nang gayon na lamang ang kalooban ng kaibigan. “O, kahabag-habag kong Mathilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso. Ang pinakamataas na maihahalaga roon marahil ay limang daang prangko. - Mula sa Hiyas ng Wika nina Dominguez et. al. 1990. Abiva Publishing
  • 68.
    65 GAWAIN 4: Paglinangng Talasalitaan Basahin at unawain ang pangungusap sa bawat bilang at ibigay ang kahulugan ng mga salitang initiman batay sa pagkakagamit nito sa pangungusap. Isulat ang iyong sagot sa sagutang papel. Inilagay niya ang buong buhay niya sa alanganing katayuan, nakipagsapalaran sa paglagda sa gayong hindi niya natitiyak kung matutupad o hindi ang nilagdaan at ngayo’y nanggigipuspos siya dahil sa mga hirap na maaari pa niyang sapitin, ng nakaambang pagdurusa ng pangitain ng bukas na puspos ng pagsasalat at paghihirap ng kalooban. 1. Sinubok niyang isuot ang hiyas sa harap ng salamin, nagbabantulot siya at hindi mapagpasyahan kung ang mga iyon ay isasauli o hindi. 2. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan kaya’t ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan. 3. Malimit na sa pagmamasid niya sa babaeng Briton na siyang gumaganap ng ilang abang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama siya ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso kapag naiisip ang mga pangarap niya sa buhay na hindi yata magkakaroon ng katuparan. 4. “O, kahabag-habag kong Matilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso. 5. Naglalaro sa kaniyang balintataw ang anyo ng tahimik na tanggapang nasasabitan ng mamahaling kurtina, pinaliliwanag ng matatangkad na kandilerong bronse at may nagtatanod na dalawang naglalakihang bantay na dahil sa init ng pugon ay nakatulog na sa dalawang malaking silyon. 6. Kung kani-kanino siya nanghiram, lumagda sa mga kasulatan, pinasok kahit na ang mga gipit na kasunduan, kumuha ng mga patubuan at pumatol sa lahat ng uri ng manghuhuthot. 7. Sa harap ng gayong nakagigimbal na pangyayari, si Matilde ay maghapong naghihintay na sapupo ng di-matingkalang pangamba. 8. Labis ang pagmimithi niyang masiyahan siya, maging kahali-halina, kaibig- ibig, maging tampulan ng papuri at pangimbuluhan ng ibang babae. 9. Nagulumihanang napahinto ang lalaki nang makita niyang umiiyak ang asawa. GAWAIN 5: Unawain Mo Sa iyong sagutang papel, sagutin ang sumusunod na tanong. 1. Bakit hindi masaya si Matilde sa piling ng kaniyang asawa? 2. Ano ang ginawa ni G. Loisel upang mapapayag ang asawa na dumalo sa kasayahang idaraos ng kagawaran? 3. Ano-ano ang nais mangyari ni Mathilde sa kaniyang buhay? Natupad ba ang mga ito? 4. Kung ikaw si Mathilde, ano ang gagawin mo upang matupad ang mga pangarap mo sa buhay? 5. Sa kasalukuyang panahon, sa iyong paligid ba ay may mga Matilde kang nakikita? Ilarawan. 6. Anong pag-uugali ng mga pangunahing tauhan ang masasabi mong tatak ng kanilang kultura? May pagkakatulad ba o pagkakaiba ito sa ating kultura? Patunayan. GAWAIN 6: Kilalanin Mo Ipakilala ang mga pangunahing tauhan sa kuwento sa pamamagitan ng kasunod na character map. Ihambing sila sa ilang kakilala na may pagkakatulad ang ugali. Ilahad ito sa klase.
  • 69.
    66 Tauhan Katangiang PisikalGawi/Aksiyon Reaksiyon ng Ibang Tauhan 1 2 3 GAWAIN 7: Patunayan Mo Patunayan na ang sumusunod na mga pangyayari sa akda ay maaaring maganap sa tunay na buhay: 1. Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na magdudulot ng salapi. May taglay siyang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyan niyang kalagayan kaya’t ipinaghihinagpis niya ang karukhaan ng kaniyang lumang tahanan. 2. Pinagsikapan ni G. Loisel na makakuha ng paanyaya para sa kasayahan ng Ministro ng Instruksyon Publiko upang siya at ang kaniyang asawang si Mathilde ay makadalo. Subalit sa halip na ikatuwa ito ni Mathilde na katulad ng kaniyang inaasahan, inihagis niya ang sobre sa ibabaw ng mesa at sinabing ibigay na lamang ito sa mga kasama nito na ang mga asawa ay may nakahandang damit na maisusuot sa kasiyahan. 3. Upang makadalo sa kasayahan, ibinigay ni G. Loisel ang naiipon niyang apat na raang prangko na pambili sana niya ng baril upang ibili ni Matilde ng bestido. 4. Malapit na ang araw ng sayawan. Nakahanda na ang bagong bestido ni Matilde subalit malungkot pa rin siya. Nais niya ng isang hiyas na maisusuot upang hindi siya magmukhang kahiya-hiya sa mayayamang babae sa kasayahan kaya’t iminungkahi ni G. Loisel na humiram siya ng ilang hiyas sa mayamang kaibigan nito na si Madame Forestier. 5. Nawala ang kuwintas na hiniram ni Matilde kay Madame Forestier. Nang makakita ng katulad nito’y nanlumo sila sapagkat ito’y nagkakahalaga ng apatnapung libong prangko subalit maaaring ibigay sa kanila ng tatlumpu’t anim na libo. Upang ito’y mabili, ginamit ni M. Loisel ang namanang labingwalong libong prangko, nangutang at lumagda sa mga kasulatan. 6. Sampung taong naghirap ang mag-asawa sa pagbabayad ng kanilang mga utang. Dito’y naranasan ni Matilde ang lahat ng hirap sa pagharap sa mga gawaing-bahay. Subalit napagtanto niya na tunay na ang buhay ay kakatwa at mahiwaga! Sukat ang isang maliit na bagay upang tayo’y mapahamak o mapabuti. GAWAIN 8: Kultura: Paghambingin Malinaw bang nailarawan sa pamamagitan ng mga pangunahing tauhan sa kuwento ang kultura ng France sa larangan ng pagpapahalaga sa kababaihan, pagkain, at pananamit? May pagkakatulad ba ito sa kultura nating mga Pilipino? Patunayan. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Marahil ay napansin mo ang mga salitang ginamit bilang panuring sa mga tauhan sa kuwentong “Ang Kuwintas.” Nakatulong ba ang mga ito sa malinaw na paglalahad ng mga pangyayari sa kuwento? Tunghayan mo ang kasunod na aralin tungkol dito at pagkaraan ay sagutin ang mga pagsasanay na kasunod. Sulyapan mo ang tekstong “Kultura ng France: Kaugalian at Tradisyonˮ upang mabigyan ka ng kabuuang pananaw tungkol sa kanilang kultura at higit mo maunawaan ang paggamit ng panghalip sa pagbibigay-turing sa tuhan.
  • 70.
    67 Kultura ng France:Kaugalian at Tradisyon Isinalin sa Filipino ni Joselyn C. Sayson Kadalasan ay kinakabit ang kulturang Pranses sa Paris, na sentro ng moda, pagluluto, sining at arkitektura, subalit ang buhay sa labas ng Lungsod ng mga Ilaw ay ibang- iba at nagkakaiba sa bawat rehiyon. Magugunita na ang kultura ng France ay naimpluwensiyahan ng Celtic at Gallo-Roman Culture, gayundin ang Franks, isang tribong German. Ang France ay una nang tinawag na Rhineland subalit noong panahon ng Iron Age at Roman era ay tinawag na Gaul. Habang ang malawak na pagkakaiba ay naghiwalay sa mga lungsod at punong - lungsod, sa loob ng nakalipas na 200 taon na digmaan – ang Digmaang Franco- Prussian, Unang Digmaang Pandaigdig at Ikalawang Digmaang Pandaigdig – nagkaroon ng magkaisang lakas. Mga Wika sa France French ang pangunahing wika ng 65.4 milyong mamamayan, subalit may iba pang wika ang mga rehiyon. Ang French, ang wikang opisyal ng France ay ang unang wika ng 88% ng populasyon samantalang ito naman ang ikalawang wika ng mga tao rito na hindi French ang mother tongue o unang wika. Tinatayang 3% ng populasyon ay nagsasalita ng wikang German, nangingibabaw ito sa mga probinsiya sa silangan, at may maliit na pangkat na nagsasalita ng Flemish sa Hilagang-Silangan. Arabic ang ikatlong pinakamalaking wikang ginagamit. Italian naman ang ikalawang wika ng mga nakatira sa hangganan ng Italy, at Basque na ginagamit ng mga nakatira sa French-Spanish Border. Ang iba pang wika ay Catalan, Breton (the Celtic language), Occitan dialects, at mga wika mula sa dating kolonya ng France tulad ng Kabyle at Antillean Creole. Relihiyon ng France Katoliko ang pangunahing relihiyon ng France – tinatayang 80% ay nagsasabing sila ay Katoliko. Ang iba pang pangunahing relihiyon ay Islam, (karaniwang relihiyon ng mga dayuhan mula sa hilagang Africa), Protestante, at Judaism. Pagpapahalaga ng mga taga-France Malaki ang pagpapahalaga ng mga taga-France sa kanilang bansa at pamahalaan at karaniwang nagagalit kapag nakaririnig ng negatibong komento tungkol sa kanilang bansa. Ang pag-uugali nilang ito ay karaniwang itinuturing ng mga turista lalo na ng mga Amerikano na kawalang-galang. Ang ekspresiyong “chauvinism” ay nagmula sa France. Bagaman ang kababaihan ay gumaganap ng mahahalagang papel sa pamilya at negosyo, marami pa rin ang naniniwalang ang France ay male-dominated culture. Niyayakap ng mga taga-France ang estilo at sopistikasyon at ipinagmamalaki nila ang katotohanang kahit sa mga pampublikong lugar ay mala-maharlika sila. Ang mga taga-France ay naniniwala sa “egalite” na nangangahulugang pagkakapantay-pantay, at ito’y bahagi ng motto ng kanilang bansa: “Liberte, Egalite, Fraternite.” Marami ang nagsasabi na mas pinahahalagahan nila ang pagkakapantay- pantay kaysa kalayaan at pagkakapatiran, ang dalawang huling salita sa kanilang motto.
  • 71.
    68 Lutuin Ang pagkain atalak ay sentro ng buhay sa lahat ng antas ng lipunan, at maraming mga pagtitipon ang nagaganap sa isang marangyang hapunan. Palaging may tinapay sa bawat oras ng pagkain, at karaniwan nang makakita ng mahaba, crusty baguettes na iniuuwi sa bahay. Ang keso ay mahalaga ring sangkap ng bawat pagkaing French. Bagaman marami na ang pagbabago sa estilo ng pagluluto, marami pa rin ang nag-uugnay sa kanilang lutuin sa malapot na sarsa at komplikadong paghahanda. Ang ilan sa matataas na uri ng pagkain nila ay boeuf bourguignon – nilagang baka na kinulob sa red wine, beef broth at nilagyan ng bawang, sibuyas at kabute – at coq au vin, ulam na may manok, alak na Burgundy, Jardons (maliliit na hiwa ng taba ng baboy), button mushrooms, sibuyas at maaari ring lagyan ng bawang. Pananamit Ang Paris ay kilala sa matataas na uri ng fashion houses; ang mga taga-France ay kilala sa hindi matatawarang mariringal na pananamit. Karamihan sa kanila ay sopistikado kung manamit, disente at sunod sa uso (professional and fashionable style), ngunit hindi sobra sa dekorasyon (overly fussy). Ang karaniwang damit nila ay mahahabang amerikana, terno, mga bandana (scarves) at berets o bilog at malalambot na sombrero. Sining Ang sining ay nasa lahat ng sulok ng France – lalo na sa Paris at iba pang pangunahing lungsod – at ang impluwensiyang Gothic, Romanesque Rococo at Neoclassic ay makikita sa maraming simbahan at iba pang pampublikong gusali. Marami sa mga kilalang artist ng kasaysayan, kabilang ang Espanyol na si Pablo Picasso at Dutch-born Vincent van Gogh ay naghanap ng inspirasyon sa Paris, at sila rin ang nagpasimuno ng impressionism movement. Ang Louvre Museum sa Paris ay ilan sa pinakamalalaking museum at ang tahanan ng maraming kilalang gawa ng sining, kasama na ang Mona Lisa at Venus de Milo. Mga Piyesta at Pagdiriwang Ipinagdiriwang ng mga taga-France ang mga tradisyunal na piyesta ng mga Kristiyano tulad ng Pasko at Mahal na Araw. Inaalaala din nila ang May Day, kilala rin bilang Araw ng mga Manggagawa tuwing Mayo 1 at Araw ng Tagumpay sa Europa kapag Mayo 8 bilang pag-alaala sa pagtatapos ng pakikipaglaban sa Europa noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang Araw ng Bastille ay ipinagdiriwang tuwing Hulyo 14, ang araw kung kailan ang fortress ng Paris ay binagyo ng mga rebolosyunista upang masimulan na ang Rebolusyon sa France. French Culture: Customs and Traditions – LiveScience, kinuha noong Disyembre 3, 2014; Mula sa www.livescience.com/39149-french-culture.html Alam mo ba na... ang isang babasahin o teksto ay binubuo ng magkakahiwalay na mga pangungusap o sugnay? Ang mga pangungusap o sugnay na ito bagaman magkakahiwalay ay pinagdugtong o pinag-uugnay ng mga gamit pang-ugnay o kohesyong gramatikal. Ginagamit na pang-ugnay na ito ay referents o reperensiya na kung tawagin ay anapora at katapora.
  • 72.
    69 Ang anapora aymga reperensiya na kalimitan ay panghalip na tumutukoy sa mga nabanggit na sa unahan ng teksto o pangungusap. Narito ang mga halimbawa ng anapora. 1. Karamihan sa mga tao ay ikinakabit ang kulturang Pranses sa Paris. Ito ang sentro ng moda, pagluluto, sining at arkitektura. 2. Ang France ay una nang tinawag na Rhineland. Noong panahon ng Iron Age at Roman era, ito ay tinawag na Gaul. Pansinin na sa unang halimbawa, ang pangngalang Paris sa unang pangungusap ay hinalinhan ng panghalip na ito samantalang sa ikalawang pangungusap ang France ay pinalitan din ng panghalip na ito. 3. Hindi nakapagtataka ang matinding pagnanais ni Matilde na magkaroon ng magarang damit para sa kasayahan. Siya ay isang babaing Frances na kilala sa pagkakaroon ng pinakamaiinam na moda sa pananamit. 4. Marami sa mga kilalang artist ng kasaysayan, kabilang na ang Espanyol na sina Picasso at Dutch-born Vincent van Gogh ay naghanap ng inspirasyon sa Paris, at sila rin ang nagpasimuno ng impressionism movement. Suriin ang mga panghalip na siya sa ikatlong halimbawa at sila sa ikaapat na halimbawa. Angmgapanghalipnaitoayginamit bilang panuringsamgangalanngtao na binanggit sa unahan.Ang mga ito ay mga panghalip na ginamit bilang panuring sa tauhan. Ang katapora naman ay mga reperensiya na bumabanggit, at tumutukoy sa mga bagay na nasa hulihan pa ng teksto o pangungusap. Narito ang mga halimbawa ng katapora: 1. Sila ay sopistikado kung manamit. Mahilig din sila sa masasarap na pagkain at alak. Ang mga taga-France ay masayahin at mahilig dumalo sa mga kasayahan. 2. Labis ang kaniyang pagdurusa at paghihinagpis dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa nang lubos na kaligayahan sa buhay. Taglay ni Mathilde ang alindog na hindi nababagay sa kasalukuyang kalagayan sa buhay. Sa mga halimbawang binanggit ang panghalip na sila, ay ginamit bilang panuring sa pangngalang taga-France samantalang ang panghalip na siyang at siya sa ikalawang halimbawa ay ginamit namang panuring sa pangalang Mathilde. Nakababagot na mabasa at marinig ang mga salitang paulit-ulit na ginagamit sa isang teksto o pahayag. Maiiwasan ang paulit-ulit na pagbanggit ng mga ito kung gagamit tayo ng panghalip. Tandaan na ang mga panghalip ay hindi lamang ginagamit na panghalili sa pangngalang binanggit sa unahan ng pangungusap. Ito’y maaaring ipalit sa pangngalang nasa hulihan din ng pangungusap. Anapora ang tawag dito kapag ito ay pamalit o pagpapatungkol sa pangngalang ginamit sa unahan at katapora naman kapag ito ay pamalit o pagpapatungkol sa pangngalang ginamit sa hulihan nito. Pag-aralan ang kasunod pang mga halimbawa ng anapora at katapora. 1. “O, kahabag-habag kong Mathilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso.” 2. Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala siyang isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan na maidudulot ng salapi. 3. Sa halip na matuwa, na siyang inaasahan ng lalaki ay padabog na inihagis ni Mathilde ang paanyaya. 4. Pagalit na pinagmasdan niya ang asawa at sinabi ni Mathilde sa asawa na, “Ano ang isasampay ko sa aking likod?”
  • 73.
    70 Ngayong napag-aralanmo na ang mga panghalip na anapora at katapora, sagutin ang kasunod na mga pagsasanay upang lalo pang lumalim ang iyong pagkaunawa tungkol dito. Pagsasanay 1: Basahin ang pangungusap sa bawat bilang. Punan ng angkop na panghalip ang mga patlang mula sa ibinigay na mga pagpipillian sa loob ng panaklong. 1. ___ (Siya’y, Ika’y, kami’y) isa sa magaganda’t mapanghalinang babae na sa pagkakamali ng tadhana ay isinilang sa angkan ng mga tagasulat. 2. Labis ang pagdurusa at paghihinagpis ni Mathilde dahil sa may paniniwala ___ (akong, kaming, siyang) isinilang siya sa daigdig upang magtamasa ng lubos na kaligayahan sa buhay na maidudulot ng salapi. 3. Malimit na sa pagmamasid ___ (niya, nito, siya) sa babaeng Briton na gumaganap ng ilang pangangailangan niya sa buhay ay nakadarama si Mathilde ng panghihinayang at napuputos ng lumbay ang kaniyang puso. 4. “Mahal, akala ko’y ikatutuwa ___(nila, ko, mo) ang pagkakuha ko sa paanyaya.” 5. Sumapit ang inaasam (naming, kong, niyang) araw ng sayawan. Nagtamo ng malaking tagumpay si Madame Loisel. Pagsasanay 2: Punan ng angkop na panghalip ang mga patlang upang mabuo ang diwa ng talata. Gayahin ang pormat sa kabilang pahina sa sagutang papel. Talagang naghahanda na si Dan sa pag-alis nang sabihin sa 1. ______ ng kaibigang editor ng 2. ______ ama sa Honolulu na hintayin muna 3. ______ ang pagtatapos ng klase sa kolehiyo ng Punahu. “Ako ang nahirang na magbigay ng pangaral sa mga nagtapos sa taong ito,” ang sabi niya kay Merton, “at maibabalita 4. ______ sa 5. ______ ama sa Hollywood kung gaano kabuting magsermon sa mga wahini (babae, sa wikang Kanaka) ang 6. ______ kaibigan sa Honolulu.” Pumayag si Dan Merton. Sa nasabing commencement ng Punahu School, doon 7. ______ nakilala si Noemi, isang tunay na Kanaka, subalit halimbawa ng dalagang may mataas na pinag-aralan. Hindi 8. ______ malaman kung bakit ang mga matang buhay na buhay ni Noemi ay walang iniwan sa dalawang palasong sabay na tumuhog sa kaniyang puso. Si Noemi ang naging patnubay ng mga pangaral, palibhasa’y 9. ______ ang pangulo ng kapisanan ng mga senior sa nasabing kolehiyo. Anong tamis 10. ______ magsalita ng wikang Ingles! Anong lambing niyang bumigkas ng pangungusap! “Wala pa 11. ______ naririnig na dalagang Amerikana na kasintamis niyang magsalita!” ang sabi pa ni Merton pagkatapos. “Ginoong Editor,” ang sabi niya sa kaibigan ng 12. ______ ama, “hindi ako uuwi na di kasama si Noemi.” “Talaga bang totoo ang sinasabi 13. ______?” ang usisa sa 14. ______ ng matanda. “Paris ng katotohanang ang umaga’y sumusunod sa gabi.” “Dan!” ang may halong pangaral na pahayag ng matanda, “Ang mga Kanaka ay mamamayang Amerikano lamang, ngunit hindi laking Amerikano. Kawika lamang 15. ______, datapwa’t hindi natin sila kalahi.”
  • 74.
    71 Pangngalan/Referent Panghalip nainihalili Uri (Anapora o Katapora) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Pagsasanay 3: Balikan ang naging wakas ng kuwentong Ang Kuwintas. Pag-aralan ito at sumulat ng sarili mong wakas gamit ang kaalamang natutuhan sa wastong gamit ng mga salitang panuring sa tauhan. “Naaalaala mo pa ba ang hiniram kong kuwintas na diyamanteng isinuot ko sa sayawan sa kagawaran?” “Oo, ay ano?” “Ano pa, naiwala ko ang kuwintas na iyon.” “Anong ibig mong sabihin? Isinauli mo sa akin ang kuwintas.” “Isinauli ko sa iyo ang isang kuwintas na katulad na katulad ng hiniram ko sa iyo. Sampung taon kaming nagbayad ng mga utang. Nalaman mo namang hindi madali sa katulad naming mahirap ang gayong bagay. Ngunit nakalipas na ang lahat ng iyon at ngayon ay galak na galak na ako.” Natigilan si Madame Forestier. “Sabi mo’y bumili ka ng kuwintas na diyamante na ipinalit mo sa hiniram mo sa akin na naiwala mo?” “Oo, samakatuwid ay hindi mo pala napansin. Talagang kamukhang-kamukha iyon ng hiniram ko sa iyo.” Ngumiti si Mathilde nang may pagmamalaki, isang ngiting puspos ng kawalang-malay katulad ng ngiti ng isang paslit. Nabagbag nang gayon na lamang ang kalooban ng kaibigan. “O, kahabag-habag kong Mathilde! Ang ipinahiram kong kuwintas sa iyo ay imitasyon lamang, puwit lamang ng baso. Ang pinakamataas na maihahalaga roon marahil ay limang daang prangko.”
  • 75.
    72 Tayo aymay iba’t ibang opinyon pagdating sa pagwawakas ng anumang akdang pampanitikan. Ilan sa mga Pilipino ay mas gusto ang masayang wakas. Nais nila’y nagtatagumpay ang pangunahing tauhan sa pagwawakas ng kuwento. Ito ay hindi nangyayari sa lahat ng kuwento, nobela o pelikula. May mga kuwento ring ang wakas ay bitin, o ibinibigay sa mambabasa ang pagbibigay ng wakas sa kuwento. Kaya naman, kadalasan gumagawa tayo ng sarili nating wakas. Ito aay paraan ng dekonstruksiyon. Sa pagbuo ng sariling wakas ng kuwento, kailangang naiintindihan ng susulat nang buong-buo ang sunod-sunod na mga pangyayari sa kuwento. Kailangan ding nakikilala niya ang bawat tauhan, ang mga katangian nito na ikinaiiba niya sa ibang tauhan ng kuwento. Pagnilayan at Unawain GAWAIN 10: Patunayan Mo Ngayon ay napag-aralan mo na nang buong-buo ang aralin natin. Upang lalo pang lumalim ang iyong pagkaunawa, gawin ang kasunod na gawain. 1. Ang kuwentong “Ang Kuwintas” ba ay isang halimbawa ng kuwento ng tauhan? Magbigay ng mga patunay. 2. Batay sa ugali, pananaw sa buhay at naging reaksiyon ni Mathilde sa mga pangyayari sa kuwento, masasalamin ba sa kaniya ang pag-uugali ng isang babaeng taga-France kung saan nagmula ang kuwento? Maaari rin bang hindi siya katulad ng karaniwang babaeng taga-France? Patunayan ang sagot. 3. Ilahad ang mga katangian ng isang babaeng taga-France na makikita sa kuwento sa pamamagitan ng kasunod na character mapping. Sa ibaba nito ay ilahad sa loob ng dalawang talata ang mga pagpapatunay na ang mga katangiang ito ay karaniwang katangian ng kababaihan ng France dahil sa ito’y bahagi ng kanilang kultura. Alalahanin ang wastong gamit ng mga panghalip bilang panuring sa tauhan. Paglalahad
  • 76.
    73 Ilipat Angstoryboardayisanggrapikongrepresentasyonngmgapangyayarisapamamagitan ng mga larawanna inaayos ayon sa pagkakasunod-sunod sa layuning buhayin sa isip o diwa ang larawang gumagalaw, animation at motion graphic. Nagsimula ang storyboarding sa Walt Disney Productions sa pagsisimula ng 1930, pagkaraan ng ilang taon ng katulad na proseso nang paggamit sa Walt Disney at iba pang animation studios. Narito ang halimbawa ng storyboard. Storyboard, kinuha noong Nobyembre 12, 2014 Mula sa https://www.google.com.ph/ search?q=sample+stroyboard&esspv=2&biw=1366&bih = 667&1bm=isch & imgil Ikaw ay lalahok sa paligsahan na inilunsad ng Palanca Memorial Awards tungkol sa pagbabago o pagpapalit ng wakas ng natatanging maikling kuwento na may malungkot at nakabiting wakas tulad ng “Mabangis na Lungsod at Kalupi.” Ang iyong nabuong wakas ay isasalaysay mo sa mga hurado sa pamamagitan ng storyboard. Ang lupon ng hurado ay iyong lubos na mahihikayat sa pagsasaalang-alang ng sumusunod na pamantayan: A. Makabuluhan at naiibang wakas . . . 50% B. Pagkamalikhain . . . . 30% C. Daloy ng Kaisipan . . . . . . 20% KABUUAN . . . . . . 100% Binabati kita! Matagumpay mong natapos ang mga gawain sa modyul na ito. Kung may mga bahagi ng aralin na hindi pa rin malinaw sa iyo, maaari mo itong balikan. Magtanong ka rin sa iyong guro upang lalo mo itong maunawaan. Kung ang lahat ay malinaw na sa iyo, maaari ka nang magpatuloy sa susunod na aralin.
  • 77.
    74 Ang France aykilala bilang sentro ng edukasyon at ideyalismo noong Age of Enlightenment sa Europe. Kilala rin ang bansa sa hindi maitatatwang kagandahan ng estruktura ng mga gusali. Kakambal ng kagandahan ng bansa ang kagandahan ng kanilang panitikan. Hindi mabilang na aklat at nobela ang naisulat sa France na likha ng itinuturing na mga tanyag sa pagsulat ng panitikan. Sa Aralin 1.5, inaasahang maipamamalas mo ang pag-unawa at pagpapahalaga sa nobela na pinamagatang Ang Kuba ng Notre Dame. Buod lamang nito ang babasahin na isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo. Ang nobelang ito ay isinulat ni Victor Hugo na itinuturing na isa sa mahusay na manunulat sa mundo. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pahayag na makatutulong para sa malalim na pag-unawa sa paksang nais ipabatid ng babasahing nobela . Bilang pangwakas na gawain, inaasahang makabubuo ka ng dalawang minutong movie trailer na magtatampok sa alinmang bahagi ng nobela. Ito ay itataya batay sa sumusunod na pamantayan: a.) orihinalidad ng iskrip, b.) pagganap, c.) produksiyon, (kasuotan/props), at d.) paglalapat ng musika/ tunog. Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahan na masasagot mo ang mga pokus na tanong na: 1.) “Paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa? 2.) At paano nakatutulong sa pagsasalaysay ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa buod ng isang nobela?” Tuklasin Makatutulong ang mga gawain sa iyo upang masagot mo ang mga pokus na tanong na: 1.) “Paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa? 2.) At paano nakatutulong sa pagsasalaysay ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa buod ng isang nobela?” Aralin 1.5 Panimula A. Panitikan: Ang Kuba ng Notre Dame Nobela mula sa France The Hunchback of Notre Dame ni Victor Hugo Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo B. Gramatika at Retorika: Mga Hudyat sa Pagsusunod-sunod ng mga Pangyayari C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Yugto ng Pagkatuto
  • 78.
    75 GAWAIN 1: KatangianKo… Diyalogo Ko Ibigay ang katangian ng tauhan batay sa babasahing diyalogo na hango sa mga akda. 1. “Daddy, patawad po. Nais ko lamang na lumigaya sa buhay. Nasa katanghalian na po ako ng buhay ko. Ayaw ko pong mag-isa balang araw kapag ako’y nawala.” Halaw sa kuwentong “Nang Minsang Naligaw si Adrian”, LM Grade 9, pp. 15. 2. “Hindi ako pumupunta sa bahay ng isang lalaking estranghero sa akin,” sabi ng babae. Halaw sa nobelang “Isang Libo’t isang Gabi (Thousand and One Nights) Saudi Arabia 3. “Sige, bibigyan kita ng trabaho. Pero ayoko ng tamad, ha? Dos singkwentang gana mo.” (Don ho sa pinagtrabahuan ko, tatlong pisong...) O, e, di don ka magtrabaho. Burahin ko nang pangalan mo?” Halaw sa nobelang “Maynila sa Kuko ng Liwanag” 4. “Kasalanan n’yo ang nangyari, e! Natataranta kasi kayo basta may kostumer kayong kano. Pa’no natitipan kayo ng dolyar. Basta nakakita kayo ng dolyar, naduduling na kayo, kaya binabastos ninyo ang mga kapwa Pilipino.” Halaw sa nobelang “Gapo” ni Lualhati Bautista 5. “Walang ibang babae akong minahal.” Halaw sa nobelang “Ang Kuba ng Notre Dame” Mga Gabay na Tanong 1. Paano nakatulong ang mga pangyayari sa pagkilala ng katangian ng tauhan? 2. Anong uri ng tauhan ang nabuo ng may-akda? 3. Nalaman ba sa diyalogo ang pagkakilanlan ng isang tauhan? Patunayan. GAWAIN 2: Nabasa ko… Itatala ko Magtala ng mga nabasang akdang pampanitikan at magbigay ng isang katangian ng akdang binasa. Gamitin ang talahanayan sa pagsagot at sagutin ang gabay na tanong. Akdang Pampanitikan Pamagat Pinagmulang Bansa Katangian ng Akda Maikling Kuwento Sanaysay Nobela Mga Gabay na Tanong 1. Paano nakatulong ang akdang pampanitikan sa pagkilala sa bansang pinagmulan? 2. Anong pagkakatulad/pagkakaiba ng mga katangian ng akdang pampanitikan? 3. Ibigay ang naidulot ng pagbabasa ng iba’t ibang akdang pampanitikan sa iyo bilang mambabasa. Ipaliwanag ang sagot.
  • 79.
    76 Alam mo bana... ang nobela ay bungang-isip/katha na nasa anyong prosa, kadalasang halos pang- aklat ang haba na ang banghay ay inilalahad sa pamamagitan ng mga tauhan at diyalogo? Ito’y naglalahad ng isang kawil ng mga kawili-wiling pangyayari na hinabi sa isang mahusay na pagkakabalangkas. Ang tatlong elemento na karaniwang matatagpuan sa isang mahusay na nobela ay 1.) isang kuwento o kasaysayan, 2.) isang pag-aaral, at 3.) paggamit ng malikhaing guniguni. Pangunahing layunin ng nobela ay lumibang, bagaman sa di-tahasang paraan, ito’y maaari ring magturo, magtaguyod ng isang pagbabago sa pamumuhay o sa lipunan, o magbigay ng isang aral. Mga Pangyayari- Dahil binubuo ng mga kabanata, dapat na ang mga pangyayari ay magkakaugnay. May panimula, papaunlad na mga pangyayari na magsasalaysay ng tunggalian ng nobela, kasukdulan, at kakalasan na patungo na sa wakas. Paglalarawan ng Tauhan – Ang lalong mahusay na nobela ay naglalarawan ng tauhan. Ito’y ginagawa nila sa isang paraang buhay na buhay, kaya’t parang mga tunay na tauhan ang kinakaharap natin habang binabasa ang nobela. Sa kanilang bukambibig, sa kanilang mga kilos at sa mga sinasabi ng may-akda tungkol sa kanila ay natutuhan nating kilalanin at pahalagahan ang mga lalaki at babae ng isang katha na naiuugnay sa mga taong nakapaligid sa atin. Mga Dapat Tandaan sa Pagsulat ng Nobela 1. Sa isang mahusay na nobela, ang mga tauhan ay hindi pinagagalaw ng may-akda. Sila’y gumagalaw ng kusa–lumuluha, nalulugod, nagtataksil, nagtatapat, nang-aapi, tumatangkilik- alinsunod sa angkin nilang lakas, mga hangarin, at mga nakapaligid sa kanila. Ang mga kilos nila’y siyang mga kilos na hinihingi ng katutubo nilang ugali at ng mga pangyayaring inilalarawan ng kumatha. 2. Ang mga masasaklaw na simulain ng pagsasalaysay. Ang nobela ay dapat sumunod sa masasaklaw na simulain ng pagsasalaysay. Ang nobela’y may pauna, na tumutugon sa mga katanungang Sino? Ano? Kailan? Saan? Sa pagsusuri ng mga akda tulad ng nobela, isang mahalagang pamaraan ang paglalapat ng mga pananaw. Ang teoryang humanismo ay itinatanghal ang buhay, dignidad, halaga, at karanasan ng bawat nilalang maging ang karapatan at tungkulin ng sinuman para linangin at paunlarin ang sariling talino at talento. Pinaniniwalaan ng humanismo na ang tao ay isang rasyonal na nilikha na may kakayahang maging makatotohanan at mabuti. Sa madaling salita, ang humanismo ay naniniwala na ang tao ang sukatan ng lahat ng bagay, ang siyang pinanggagalingan ng lahat. Mainam tingnan sa sumusunod ang pagsusuri ng panitikan: a. pagkatao b. tema ng akda c. mga pagpapahalagang pantao d. mga bagay na nakaiimpluwensiya sa pagkatao ng tauhan e. pamamaraan ng pagbibigay solusyon sa problema
  • 80.
    77 Linangin Basahin ang buodng nobelang isinulat ni Victor Hugo na “Ang Kuba ng Notre Dame.” Alamin kung makikita ba ang magandang mukha ng France sa kanilang panitikan mula sa akdang ito. Gayundin, bigyang-pansin mo rin kung paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa. Ang Kuba ng Notre Dame (Buod) ni Victor Hugo Isinalin sa Filipino ni Willita A. Enrijo Sa isang malawak na espasyo ng Katedral nagkikita-kita ang mamamayan upang magsaya para sa “Pagdiriwang ng Kahangalan” na isinasagawa sa loob ng isang araw taon-taon. Taong 1482 nang itanghal si Quasimodo – ang kuba ng Notre Dame bilang “Papa ng Kahangalan” dahil sa taglay niyang labis na kapangitan. Siya ang itinuturing na pinakapangit na nilalang sa Paris. Nang araw na iyon, iniluklok siya sa trono at ipinarada palibot sa ilang lugar sa Paris sa pamamagitan ng pangungutya ng mga taong naroroon na nakikibahagi sa kasiyahan. Naroroon si Pierre Gringoire, ang nagpupunyaging makata at pilosopo sa lugar. Hindi siya naging matagumpay na agawin ang kaabalahan ng mga tao sa panonood ng nasabing parada. Malaki ang kaniyang panghihinayang sapagkat wala man lang nagtangkang manood ang kaniyang inihandang palabas. Habang isinasagawa ang mga panunuya kay Quasimodo, dumating ang paring si Claude Frollo at ipinatigil ang pagdiriwang. Inutusan niya si Quasimodo na bumalik sa Notre Dame na kasama niya. Sa paghahanap ng makakain, nasilayan ni Gringoire ang kagandahan ni La Esmeralda- ang dalagang mananayaw. Ipinasiya niyang sundan ang dalaga sa kaniyangpag-uwi.HabangbinabagtasniLaEsmeraldaangdaan,lakinggulatniyanang sunggaban siya ng dalawang lalaki – sina Quasimodo at Frollo. Sinubukang tulungan ni Gringoire ang dalaga subalit hindi niya nakaya ang lakas ni Quasimodo kung kaya’t nawalan siya ng malay. Dagli namang nakatakas si Frollo. Dumating ang ilang alagad ng hari sa pangunguna ni Phoebus – ang kapitan ng mga tagapagtanggol sa kaharian. Dinakip nila si Quasimodo. Samantala, hatinggabi na nang pagpasiyahan ng pangkat ng mga pulubi at magnanakaw na bitayin si Gringoire. Lumapit si La Esmeralda sa pinuno ng pangkat at nagmungkahing huwag ituloy ang pagbitay sapagkat handa siyang magpakasal sa lalaki sa loob lamang ng apat na taon, mailigtas lamang ang buhay ni Gringoire sa kamatayan. Nang sumunod na araw, si Quasimodo ay nilitis at pinarusahan sa tapat ng palasyo sa pamamagitan ng paglatigo sa kaniyang katawan. Matindi ang sakit ng bawat latay ng latigo na ipinapalo sa kaniyang katawan. Inisip niya ang dahilan ng kaniyang pagdurusa. Ang lahat ng iyon ay kagustuhan at ayon sa kautusan ni Frollo- na kailanman ay hindi niya nagawang tutulan dahil sa utang na loob. Kasabay ng sakit na nadarama niya ay ang matinding kirot na nalalasap sa bawat panghahamak sa kaniya ng mga taong naroroon. Nagmakaawa siya na bigyan siya ng tubig subalit tila bingi ang mga taong nakatingin sa kaniya – na ang tanging gusto ay lapastanganin at pagtawanan ang kaniyang kahabag-habag na kalagayan. Dumating si La Esmeralda. Lumapit ang dalaga sa kaniya na may hawak na isang basong tubig. Pinainom siya. Samantala, sa di kalayuan ay may babaeng baliw na sumisigaw kay La Esmeralda. Tinawag siya ng babaeng “hamak na mananayaw” at “anak ng magnanakaw.”
  • 81.
    78 Kilala ang babaesa tawag na Sister Gudule. Siya ay pinaniniwalaan na dating mayaman subalit nawala ang bait nang mawala ang anak na babae, labinlimang taon na ang nakalilipas. Makaraan ang ilang buwan, habang si La Esmeralda ay sumasayaw sa tapat ng Notre Dame at pinagkakaguluhan ng maraming tao, napagawi ang mga mata ni Phoebus sa mapang-akit na kagandahan ng dalaga. Nang mapuna ni La Esmeralda si Phoebus ay napaibig dito ang dalaga. Tila siya nawalan ng ulirat nang kaniyang marinig ang paanyaya ng binata na magkita sila mamayang gabi upang lubos na magkakilala. Si Frollo ay nakatanaw lamang mula sa tuktok ng Notre Dame at nakaramdam ng matinding panibugho sa nasasaksihan. Ang kaniyang matinding pagnanasa kay La Esmeralda ang nag-udyok sa kaniya na talikuran ang Panginoon at pag-aralan ang itim na mahika. Mayroon siyang masamang balak. Nais niyang bihagin ang dalaga at itago sa kaniyang selda sa Notre Dame. Nang sumapit ang hatinggabi, sinundan niya si Phoebus sa pakikipagtipan kay La Esmeralda. Habang masayang nag-uusap ang bagong magkakilala ay biglang may sumunggab ng saksak kay Phoebus ngunit mabilis ding naglaho ang may sala. Hinuli ng mga alagad ng hari si La Esmeralda sa pag-aakalang siya ang may kagagawan ng paglapastangan sa kapitan. Matapos pahirapan sa paglilitis, sapilitang pinaako kay La Esmeralda ang kasalanang hindi niya ginawa. Pinaratangan din siyang mangkukulam. Siya ay nasintensiyahang bitayin sa harap ng palasyo. Dinalaw siya ni Frollo sa piitan at ipinagtapat ang pag-ibig sa kaniya. Nagmakaawa ang pari na mahalin din siya at magpakita man lang kahit kaunting awa ang dalaga subalit tinawag lamang siya ni La Esmeralda ng tiyanak na monghe at pinaratangang mamamatay tao. Tumanggi siya sa lahat ng alok ni Frollo. Bago ang pagbitay, iniharap si La Esmeralda sa maraming tao sa tapat ng Notre Dame upang kutyain. Napansin ng dalaga ang anyo ni Phoebus kaya isinigaw niya ang pangalan ng binata. Si Phoebus ay nakaligtas sa tangkang pagpatay sa kaniya. Tumalikod si Phoebus na tila walang naririnig at tinunton ang bahay ng babaeng kaniyang pakakasalan. Ilang sandali’y dumating si Quasimodo galing sa tuktok ng Notre Dame patungo kay La Esmeralda gamit ang tali. Hinila niya paitaas ang dalaga patungo sa Katedral at tumatangis na isinigaw ang katagang “Santuwaryo”. Si Quasimodo ay napaibig kay La Esmeralda nang araw na hatiran siya ng dalaga ng tubig sa panahong wala man lang magnasang tumulong sa kaniya. Matagal na niyang pinagplanuhan kung paano itatakas si La Esmeralda sa naging kalagayan ng dalaga. Batid ni Quasimodo na ang dalaga ay mananatiling ligtas hangga’t nasa katedral. Sa mga araw na magkasama ang dalawa, mahirap para kay La Esmeralda na titigan ang pangit na anyo ni Quasimodo. Di nagtagal, naging magkaibigan ang dalawa. Lumusob sa katedral ang pangkat ng mga taong palaboy at magnanakaw – sila ang kinikilalang pamilya ni La Esmeralda . Naroon sila upang sagipin ang dalaga sapagkat narinig nila na nagbaba ng kautusan ang parliyamentaryo na paaalisin si La Esmeralda sa katedral. Samantala, inakala naman ni Quasimodo na papatayin ng mga lumusob si La Esmeralda kaya gumawa siya ng paraan upang iligtas ang dalaga. Malaking bilang ng mga lumusob ang napatay ni Quasimodo. Habang nagkakagulo, sinamantala ni Frollo na makalapit kay La Esmeralda. Nag-alok siya ng dalawang pagpipilian ng dalaga: ang mahalin siya o ang mabitay? Mas pinili ni La Esmeralda ang mabitay kaysa mahalin ang isang hangal na tulad ni Frollo. Iniwan ni Frollo ang dalaga na kasama si Sister Gudule. Labis ang pagkamangha ng dalawa nang mabatid nila na sila ay mag-ina. Nakilala ni Sister Gudule si La Esmeralda dahil sa kuwintas na suot ng dalaga. Ito ang kaniyang palatandaan na suot ng kaniyang anak bago mawala. Ninasa ni Sister Gudule na iligtas ang anak subalit huli na ang lahat.
  • 82.
    79 Nang mabatidni Quasimodo na nawawala si La Esmeralda, tinunton niya ang tuktok ng tore at doon hinanap ang dalaga. Sa di kalayuan, napansin niya ang anyo ng dalaga. Si La Esmeralda ay nakaputing bestida at wala ng buhay. Naantig siya sa kaniyang nasaksihan. Labis na galit ang nararamdaman niya kay Frollo na noon pa man ay batid niya na may matinding pagnanasa sa dalaga. Nawala sa katinuan si Quasimodo. Nang mamataan niya si Frollo, hinila niya ito at sa matinding lungkot na nararamdaman ay inihulog niya ito mula sa tore- ang paring kumupkop sa kaniya. Inihulog niya sa kamatayan ang taong naghatid ng pagdurusa sa babaeng kaniyang minahal – si La Esmeralda. Habang nakatitig sa wala ng buhay na katawan ng dalaga, sumigaw si Quasimodo, “walang ibang babae akong minahal.” Mula noon, hindi na muling nakita pa si Quasimodo. Matapos ang ilang taon, nang matagpuan ng isang lalaking naghuhukay ng puntod ang libingan ni La Esmeralda, nasilayan niya ang hindi kapani-paniwalang katotohanan- nakayakap ang kalansay ng kuba sa katawan ng dalaga. GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Ayusin ang mga salita ayon sa antas o tindi ng kahulugan. Gamitin ang teknik pagkiklino. a. b. c. d. kagunggungan kahangalan kabaliwan kalokohan galit muhi poot ngitngit kinupkop inalagaan tinangkilik kinalinga hapis lungkot pighati lumbay
  • 83.
    80 GAWAIN 5: Pag-unawasa Akda Sagutin ang mga tanong . 1. Ilarawan ang natatanging katangian na taglay ni Quasimodo. Ano ang suliranin na bumabagabag sa kaniya? 2. Bakit ninais ni Pierre Gringoire na makisali sa pangkat ng mga pulubi at magnanakaw? 3. Paano natagpuan ang kalansay ni Quasimodo sa loob ng libingan ni La Esmeralda? 4. Ano ang pananaw ng may-akda tungkol sa pamilya? Pag-ibig? Magbigay ng mga patunay. Pamilya Pag-ibig 5. May mahalagang papel ba ang Katedral sa kuwento na nakapaloob sa nobela? Pangatuwiranan ang sagot. 6. Anong kakaibang katangian ni Claude Frollo bilang kontrabidang tauhan sa binasang akda? 7. Ilarawan ang magkaibang wakas ng mga tauhan na masasalamin sa nobela. Gamitin ang kasunod na dayagram sa pagsagot. 8. Maglahad ng mga pangyayari o bahagi sa nobela na magpapakilala sa kultura o pagkakilanlan ng bansang pinagmulan ng akda. Itala sa tsart. Bahagi o Pangyayari sa Akda Kultura o Pagkakilanlan ng Bansa 9. Mahusay bang naisasalaysay ang mga pangyayari sa paglalarawan ng mga tauhan sa nobela? Patunayan. 10. Sa iyong palagay, ano ang nais ipabatid ng may-akda sa kanyang isinulat na nobela na may kaugnayan sa bansang pinagmulan? ANG KUBA NG NOTRE DAME HINAHARAP NG MGA TAUHAN SA NOBELA Quasimodo Claude Frollo La Esmeralda Phoebus
  • 84.
    81 GAWAIN 6: SuringTauhan Sa pananaw humanismo, ipinakikita na ang tao ay ang sukatan ng lahat ng bagay kaya’t binibigyang-halaga ang kanyang saloobin at damdamin. Matitiyak lamang ito kung tataglayin niya ang kalayaan sa pagkilos, natatanging talas ng isipan at kakayahan. Ilarawan ang katangian ng mga tauhan sa nobelang binasa at paano ipinakikilala ang kultura o pagkakakilanlan ng bansang kaniyang pinagmulan. Gayahin ang pormat sa pagsagot. Tauhan Paano mag-isip? Ano ang kaniyang damdamin? Paano ipinakita ang mga namumukod na katangian na mula sa bansang kaniyang pinagmulan? Quasimodo Claude Frollo La Esmeralda Phoebus Mga Gabay na Tanong: 1. Anong mga katangian ng mga tauhan ang nagpapakilala sa kultura o bansang kaniyang pinagmulan? 2. Paano nakatulong ang mga pangyayari at tauhan sa pagpapakilala ng kultura o bansang kanilang pinagmulan? Mahusay! Binabati kita sa sipag at tiyaga na iyong ipinakita. Ang susunod mo namang babasahin ay buod ng isang tekstong nagsasalaysay. Unawain ang nilalaman nito at bigyang-pansin kung paano naiiba ang nobela sa iba pang uri ng akdang pampanitikan sa pagkilala sa kultura at kaugalian ng isang bansa? At paano nakatutulong sa pagsasalaysay ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa buod ng isang nobela. Dekada ’70 (Buod) Ni Lualhati Bautista Ang panahon ng Martial Law ay nagdulot ng ibayong hirap sa mamamayang Pilipino. Isang di-makatao at di-makatarungang gobyerno na nagbibingi-bingihan sa daing ng mamamayan. Laganap sa bansa ang iba’t ibang klaseng krimen gaya ng salvaging. Magkabila ang rallies at iba pang demonstrasyon na kinabibilangan ng mga estudyanteng imbis na nag-aaral ay nakikipaglaban upang makamit ang kalayaan at ito ang lubhang bumagabag kay Amanda Bartolome, isang tipikal na maybahay, ina ng 5 anak na pulos lalaki. Ang kanyang buhay ay umikot na lang sa pagiging ina at asawa at nakuntento na siya sa pagiging ganito kahit na kakulangan ang nadarama niya para sa sarili. May mga pangarap siyang ninais din niyang matupad, itinuring niya na lang na ang katuparan ng mga pangarap ng kanyang mga anak ay katuparan na niya rin. Una, ang panganay na si Jules, may liberal na pag-iisip. Naging isang komunista, di man matatawag na isang tunay na propesyon dito na niya natagpuan ang katuparan ng kaniyang pangarap, pangarap ng isang makataong lipunan para sa anak nila ni
  • 85.
    82 Mara at saiba pang kabataan naghahangad ng mabuting kinabukasan. Sumunod ay si Gani, maagang nag-asawa’t nagkaanak ngunit mabilis din silang nagkahiwalay ni Evelyn. Pagkatapos, siya’y nanirahan na sa abroad kapiling ng kaniyang bagong pamilya. Ang pangatlo si Em, pinakamatalino sa magkakapatid naging isang magaling na manunulat sa isang lingguhang pahayagan na tumutuligsa sa Martial Law. Ikatlo, ang pinakamalambing na si Jason, ang kakulangan niya bilang estudyande ay matagumpay na napagtatakpan na katangian niya bilang anak. Isang araw, sa di-inaasahang pagkakataon, natagpuan ang kaniyang bangkay sa isang basurahan, hubo’t hubad, labimpito ang saksak, tagos sa baga ang iba tuhog pati puso. May marka din ng itinaling alambre sa pulso, talop halos ang siko, tastas pati hita’t, tuhod, basag pati bayag. Malagim at malupit ang pagkamatay ni Jason, salvage dahil kung bakit at kung sino ang may gawa walang makapagsabi. Ang kaso ng pagkamatay ni Jason ay hindi na nagkamit ng hustisya. Pagkatapos, ang bunsong si Bingo namulat sa mundong walang katahimikan at walang katiyakan, ngayo’y magtatapos na ng kolehiyo. Iba’t iba ang kinahinatnan ng buhay ng mga anak ni Amanda. Sa loob ng 27 taon ng pagiging asawa at ina, sa kaniyang palagay hindi siya ganap na umunlad bilang tao. Nagsilbi na lang siyang bantay sa paghahanap at pagkatagpo ni Julian ng katuparan niya bilang tao, sa paglaki ng kaniyang mga anak at pagtuklas ng kanilang kakayahan at kahalagahan. Si Julian naman ay naging manhid at parang walang pakialam sa kakulangan nadarama ng kaniyang asawa, naging walang kibot sa mga problemang kinakaharap ng kanilang pamilya. Kaya minsan napag-isip-isip ni Amanda na makipaghiwalay na dito, sa kauna-unahang pagkakataon nagawa niyang ipaalam kay Julian ang pagkukulang niya sa kaniyang pamilya, lalo na kay Amanda. Pinigilan siya ni Julian at nangakong magbabago at kaniya namang tinupad ang pangakong iyon. Paulit-ulit na binabalikan ni Amanda ang masasayang alaala ng kabataan ng kaniyang mga anak. Masarap ang maging ina habang maliliit pa ang mga anak mo, habang wala pa silang sinasaktan sa ‘yo kundi kalingkingan ng paa mo na natatapakan nila sa kasusunod at kapipilit magpakarga pero hintayin mo ang panahong kasintaas mo na siya, ‘yong panahon ng pagkakaroon niya ng sariling isip at buhay, buhay na hiwalay na sa’yo, at matitikman mo sa kamay niya ang mapapait na kamatayan habang inihahanda mo ang kasal na hindi niya gusto. Habang nagpuputukan sa tapat ng kongreso sa isang pagkakataong hindi pa siya umuuwi. Habang binabasa mo ang balitang nasugatan siya sa isang sagupaan. Habang ibinibigay nila sa’yo ang selyadong kabaong ng batang kailanma’y di mo malilimutan hinugot mula sa tiyan mo. Ito ang nadama ni Amanda nang pumunta sila sa burol ni Willy, kaibigan at kasamahan ni Jules sa NPA na napatay sa isang engkwentro. Naging mahirap para kay Amanda na tanggapin ang pagkamatay ni Jason at ang pagsali ni Jules sa NPA, hindi niya mapigilan ang sarili sa pag-aalala sa kalagayan nito na minsan pa nga ay nagdadala ng mga kasamahang sugatan sa kanilang tahanan upang ipagamot sa ina. Maging ang pagkasira ng relasyon nila Gani at Evelyn. Ang pagkakamali at mga kabiguan ng kanyang mga anak ay nagagawa niyang isisi sa sarili, iniisip niya na marahil mayroon siyang pagkakamali sa pagpapalaki sa mga ito. Natamo niya ang kaganapan ng kanyang pagkatao sa pagtulong na kaniyang ginagawa sa mga sugatang kasama na dinadala ni Jules. Pagtulong na bukal sa kanyang puso, tungkulin hindi naman iniatas sa kanya ninuman o isang obligasyon, na kahit gaano man kapanganib ay nagawa pa rin niyang gampanan.Tuloy pa rin ang laban tungo sa kalayaan, nakaalpas man tayo sa pagmamalupit ng diktador, tuloy pa rin ang laban na sinumulan pa ng ating mga ninuno at hindi ito matatapos hanggang may mga taong gahaman sa kapangyarihan.
  • 86.
    83 Sa madaling sabi,marami pang buhay na handang ibuwis at marami pang tulad nila Jules at Mara na handang makipaglaban upang makamtan ang kalayaan ng ating bayan. Bilang pagtatapos, natutuhan niyang pangibabawan ang kahinaa’t kahirapan. Sa mga kamay ng kaaway o sa larangan man. Magiting siyang nanindigan GAWAIN 7: Pagpapalawak ng Kaalaman Suriin ang binasang buod sa pamamagitan sa pagsagot ng mga tanong sa sagutang papel. 1. Paano makikita kay Amanda Bartolome ang mga katangiang pagkakakilanlan ng kaniyang bansa? 2. Batay sa binasang buod, ano ang tema ng akda? Tukuyin ang mga bahaging nagpapatunay. 3. Ilarawan ang kaugalian o kultura na masasalamin sa binasang buod? 4. Isa-isahin ang mga kultura/kaugalian nakaimpluwensiya sa pagkatao ng tauhan. 5. Paano nakatulong ang paglalapat ng teoryang humanismo sa pagpapakilala ng kultura o kaugalian ng bansa? GAWAIN 8: Makabuluhang Hambingan Ihambing ang ilang pangyayari sa napanood na dula sa mga pangyayari sa binasang kabanata ng nobela. Gamitin ang talahanayan sa pagsagot. PAGHAHAMBING Ang Kuba ng Notre Dame Napanood na dula (Pamagat) Pangyayari 1 Pangyayari 2 Pangyayari 3 Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Balikan ang buod ng Dekada ‘70. Bigyang-pansin kung paano nakatulong ang mga hudyat o panandang pandiskurso sa pagsasalaysay ng mga pangyayari. • Una, ang panganay na si Jules, may liberal na pag-iisip. • Sumunod ay si Gani, maagang nag-asawa’t nagkaanak ngunit mabilis din silang nagkahiwalay ni Evelyn. Bunga nito, siya’y nanirahan na sa abroad kapiling ng kanyang bagong pamilya.
  • 87.
    84 • Ikatlo, angpinakamalambing na si Jason, ang kakulangan niya bilang estudyande ay matagumpay na napagtatakpan na katangian niya bilang anak. • Pagkatapos, ang bunsong si Bingo namulat sa mundong walang katahimikan at walang katiyakan, ngayo’y magtatapos na ng kolehiyo Mapapansinangsalitasaunahanngmgapangungusapnanagbigay-linawsamahihirap na bahagi ng babasahin. Nakatulong ito sa pagsasalaysay ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari. Pagsasanay 1: Punan ang patlang ng angkop na mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng pangyayari. (sa madaling sabi, saka, dahil, kung, bukod sa ) Si Amanda Bartolome ay isang babaeng nagsisikap matunton at maunawaan ang tunay na kahulugan ng pagiging isang babae sa gitna ng masalimuot na kalagayan ng bansa noong dekada ’70 sa ilalim ng Batas Militar. (1)______ isang babae, kumikilos siya bilang isang ina (sa limang anak na pulos lalaki) at asawa ayon sa dikta ng lipunan at ng asawa niyang si Julian. Bagaman tradisyonal, umiiral sa pamilyang Bartolome ang kalayaan sa pagpapahayag ng damdamin (2)______ kaya’t lumaki ang kanilang mga anak na mulat ang kamalayan sa nangyayari sa lipunan. (3)______ dito’y sumali sa kilusang makakaliwa ang kanilang panganay na si Jules, (4)______ naging makata at manunulat naman si Emman, at nahilig sa musikang rock n roll si Jason. Si Gani naman ay malayang pinasok ang pagiging US Navy bagaman taliwas ito sa paniniwala ng mga kapatid. (5) ______ nanatiling matatag ang pamilya Bartolome sa kabila ng napakaraming pagsubok ng panahon. Dito rin nasubok ang katatagan ng pagsasama nina Amanda at Julian, kung saan si Amanda ay nagnais na matunton ang sarili bilang isang babae, malayo sa dikta ng lipunan, at ng asawa. Pagsasanay 2: Gamitin sa pangungusap ang sumusunod na panandang pandiskurso o hudyat sa pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari sa pagsasalaysay ng isang napanood na palabas. 1. magsisimula ako sa ____________________________________________ 2. huwag lang ___________________________________________________ 3. bunga nito ____________________________________________________ 4. sakali ________________________________________________________ 5. sa ibang salita _________________________________________________ Alam mo ba na... ang mga panandang pandiskurso ay maaaring maghudyat ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari o di kaya’y maghimaton tungkol sa pagkakabuo ng diskurso? Karaniwan nang ito ay kinakatawan ng mga pang-ugnay o pangatnig. Halimbawa: • at, saka, pati – nagsasaad ng pagpupuno o pagdaragdag ng impormasyon • maliban, bukod kay, huwag lang, bukod sa – nagsasaad ng pagbubukod o paghihiwalay • tuloy, bunga nito, kaya, naman – nagsasaad ng kinalabasan o kinahinatnan kapag, sakali, kung – nagsasaad ng kondisyon o pasubali
  • 88.
    85 Pagsasanay 3: Magsalaysayng isang pangyayari sa tunay na buhay na may pagkakatulad sa mag piling pangyayari sa buod ng nobela. Isaalang-alang sa pagsulat ang paggamit ng mga panandang pandiskurso na naghuhudyat ng pagkakasunod- sunod ng mga pangyayari. Pagnilayan at Unawain Bumuo ng mahahalagang konsepto na natutuhan mula sa araling tinalakay sa tulong ng pagsagot sa kasunod na mga tanong 1. Paano mabisang nailalapit sa mga mambabasa ang kuwento/salaysay na nakapaloob sa buod ng isang nobela? 2. Paano nakatutulong ang mga hudyat sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa pagkakaroon ng mabisang kuwento/salaysay na nakapaloob sa buod ng isang nobela? Ilipat Basahin at unawain mo ang sitwasyon na nasa loob ng kahon. Gawin ang hinihingi mula rito sa tulong ng pagsasaalang-alang sa mga konseptong natutuhan. Magaling! Mahusay mong naisagawa ang inaasahang pagganap. Patunay ito na naunawaan mo ang kabuuan ng ating aralin. Iminumungkahi ko na muli mong balikan ang mga pokus na tanong upang matiyak na tama ang kakailanganing pag-unawa na dapat matamo sa katapusan ng aralin. Sa husay na iyong ipinamalas, naniniwala ako na kayang-kaya mong maisakatuparan ang kasunod na inihandang pangwakas na gawain para sa iyo. Makatutulong ang mga araling pampanitikan at panggramatika na iyong natutuhan. Batid ko na sapat ang mga kaalamang nakuha mo sa araling tinalakay upang maisakatuparan ang iyong proyekto. Magsasagawa ang inyong lungsod ng Festival of Talents. Kaugnay nito, ang inyong paaralan ay isa sa mga lalahok sa isasagawang tagisan ng talino sa paglikha ng dalawang minutong movie trailer na nagtatampok sa alinmang nobela ng isang bansa sa Mediterranean. Ang dalawang minutong movie trailer na bubuuin ay nakabatay sa sumusunod na pamantayan: Pamantayan 4 3 2 1 a) orihinalidad ng iskrip b) pagganap ng mga tauhan c) produksiyon d) daloy ng mga pangyayari e) paglalapat ng musika/tunog INTERPRETASYON Napakahusay: 20 – 15 puntos Mahusay: 14 – 11 puntos Mahusay-husay: 10 – 6 puntos Nagsisimula: 1 – 1 puntos
  • 89.
    86 Kilala ang mgataga-Egypt sa pagpapahalaga sa kamatayan ng tao. Ngunit lingid sa kaalaman ng nakararami higit nilang pinahahalagahan ang buhay, kaya maging sa kamatayan ay nais nila itong ipagpatuloy. Ang katibayan sa paniniwalang ito ay ang mga sinaunang tulang nakuha sa mga kuweba ng Egypt. Ang paksa at tema ng mga ito ay pawang tungkol sa kanilang pagpapahalaga sa karaniwang pamumuhay ng mga tao. Ang Aralin 1.6 ay naglalaman ng tulang lirikong pastoral ng Sinaunang taga-Egypt na pinamagatang, “Ang Tinig ng Ligaw na Gansa.” Masusulyapan mo kung paano naghahangad ng simpleng uri ng pamumuhay ang mga taga Egypt na namumuhay sa sopistikadong henerasyon. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa pagpapahayag ng emosyon na magagamit sa pagsulat ng tula batay sa sumusunod na pamantayan: a.) malinaw na mensahe, b.) matalinghaga, at c.) may kariktan. Masasagot mo rin ang mga pokus na tanong na: Paano mabisang maipahahayag ang damdamin sa tula? Gayundin, susuriin mo kung bakit mahalagang unawain ang tulang lirikong pastoral ng mga taga-Egypt? Tuklasin Sa sumusunod na gawain, tutuklasin kung ano na ang nalalaman mo tungkol sa tula at tulang liriko upang sa gayo’y magabayan kita sa pagtuklas kung bakit mahalagang unawain ang tulang lirikong pastoral ng mga taga-Egypt? GAWAIN 1: Lagyan ng tsek (a) ang nagpapahayag ng katotohanan tungkol sa tula. _____ salamin ng buhay _____ maaaring may sukat at tugma _____ nahahati sa iba’t ibang kabanata _____ binubuo ng mga taludtod at talata _____ piling-pili ang mga salitang ginagamit Aralin1.6 Panimula A. Panitikan: Ang Tinig ng Ligaw na Gansa (Tula mula sa Egypt) Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Mula sa Ingles na salin ni William Kelly Simpson B. Gramatika at Retorika: Pagpapahayag ng Emosyon at Saloobin (Padamdam na Pangungusap, Pahayag na Tiyakang Nagpapadama ng Damdamin, at Konstruksiyong Gramatikal) C. Uri ng Teksto: Naglalahad Yugto ng Pagkatuto
  • 90.
    87 _____ naglalaman ngmasisidhing damdamin _____ maikli lamang at nababasa sa isang upuan _____ karaniwang nagsasalaysay ng mga pangyayari _____ nagpapahayag ng katotohanan lamang _____ ginagamitan ng tayutay o matatalinghagang pahayag GAWAIN 2: Concept Web Pumili ng mga salita mula sa kasunod na kahon na may kaugnayan sa tulang liriko at isulat ito sa concept web. Ipaliwanag sa isa hanggang tatlong pangungusap ang konseptong nabuo. Gawin ito sa sagutang papel. sukat tugma korido trahedya awitin tula Balagtasan pastoral soneto epiko tanaga dalit damdamin elehiya opinyon oda Marahil may ideya ka na sa tatalakayin nating paksa. Magpatuloy ka pa sa pagtuklas ng mga bagong kaalaman. Tulang liriko Alam mo ba na... ang tulang liriko o tula ng damdamin ay puno ng masisidhing damdamin ng tao tulad ng pag-ibig, kalungkutan, kabiguan, kaligayahan, tagumpay, at iba pa? Maikli at payak ang uring ito ng tula. Uri ng Tulang Liriko: a. Pastoral – ang salitang pastoral ay mula sa salitang Latin na “pastor.” Ang tulang pastoral ay hindi lamang tungkol sa buhay ng isang pastol at pagpapastol. Ito ay tulang pumapaksa at naglalarawan ng simpleng paraan ng pamumuhay, pag-ibig, at iba pa. Ang mga sopistikadong alagad ng sining ang sumusulat ng tulang pastoral na nagpapalagay at dinarama ang katauhan ng isang simpleng tao. Maaaring pag- aralan ang tulang pastoral bilang:
  • 91.
    88 a. isang alegoryana gumagamit ng simbolismo. b. panitikang nagbibigay ng pagkakataon sa mga mambabasa na maranasan ang pagtakas sa magulong buhay at madama pansamantala ang malaya at walang kaguluhang buhay. c. Paglagay ng komplikado sa simple Sa Pilipinas ito’y tulang naglalahad ng buhay-buhay sa bukid at pagpapahalaga sa gawain at pamumuhay sa bukid. Halimbawa: Halika sa Bukirin ni Milagros B. Macaraig b. Elehiya – Isang tula ng pamamanglaw na madaling makilala ayon sa paksa, gaya ng kalungkutan, kamatayan, at iba pa. Maaaring ito’y pagdaramdam o kahapisan para sa isang minamahal, pamimighati dahil sa isang yumao o nag-aagaw-buhay pa lamang na dahil sa kalungkutan ay nagnanais na ang maliligayang sandali ay agad lumipas. Halimbawa: Ang Pamana ni Jose Corazon de Jesus c. Soneto – tulang may labing-apat na taludtod hinggil sa damdamin, kaisipan at pananaw sa buhay ng tao, may malinaw na kabatiran ng likas na pagkatao. Sa kabuuan, ito’y naghahatid ng aral sa mambabasa. Halimbawa: Soneto ng Buhay ni Fernando B. Monleon d. Oda – Nagpapahayag ng isang papuri, panaghoy, o iba pang uri ng damdamin; walang tiyak na bilang ng pantig o tiyak na bilang ng taludtod sa isang saknong. Nagpapahayag ang oda ng matayog na damdamin at kaisipan ng makata. Sa matandang panulaan, karaniwang ito’y isang awit ng papuri patungkol sa mga pambihirang nagawa ng isang dakilang tao, bansa o anumang bagay (buhay man o patay) na maaaring papurihan sa pamamagitan ng pagtula. Halimbawa: Tumangis si Raquel e. Awit – Ang karaniwang pinapaksa nito ay may kinalaman sa pag-ibig, kabiguan, kalungkutan, pag-asa, pangamba, poot, at kaligayahan. Tinatawag na kundiman na ayon kay Jose Villa Panganiban ay isang awit hinggil sa pag-ibig o palasintahan. Ito’y nilalapatan ng tugtugin, karaniwang maikli at punong-puno ng pagsamo at pagluhog sa isang sinisinta. Halimbawa: May Isang Pangarap ni Teodoro Gener f. Dalit – Noong araw ito ay isang awitin patungkol sa paglilingkod sa Diyos at pananampalataya. Nabibilang din sa uring ito ang tula ng pagmamahal at pagkalugod na ang layunin ay pagdakila at pagpaparangal. Sa panahon ng mga Espanyol ang dalitsamba at dalitbansa ay itinuturing nang iisa dahil kilala ang dalawa sa taguring dalit. Ang dalitsamba ay patungkol sa Diyos, samantalang ang dalitbansa ay pagpapahayag ng pag-ibig at pagdakila sa bayan. Halimbawa: Halika sa Bukirin ni Milagros Macaraig
  • 92.
    89 Mga Elemento ngTula 1. Sukat – Ito’y bilang ng pantig sa bawat taludtod. Ang isang taludtod ay karaniwang may 8,12 at 16 na pantig o sukat. Halimbawa: Sukat: Lalabindalawahing pantig Ako’y magsasakang bayani ng bukid Sandata’y araro matapang sa init Hindi natatakot kahit na sa lamig Sa buong maghapon gumagawang pilit. 2. Tugma – Ito’y ang pagkakasintunugan ng mga salita sa huling pantig ng bawat taludtod. Maaaring ganito ang tugma ng hulihan: a-a-a-a, a-b-a-b, o kaya ay a-b-d-a. Halimbawa: Tugmang a-a-a-a (magkatugma lahat ng linya) Sa aking lupain doon nagmumula Lahat ng pagkain nitong ating bansa Ang lahat ng tao, mayaman o dukha Sila’y umaasa sa pawis ko’t gawa. 3. Talinghaga – Ito’y ang matayog na diwang ipinahihiwatig ng makata. Ayon kay A. Abadilla, tugma at hindi tula ang binasa kapag sa unang pagbasa ay nauunawaan agad ang ibig sabihin. Kailangang may naitatagong kahulugan sa salita o pahayag. Dito kinakailangan ang paggamit ng tayutay o matalinghagang mga pahayag. Halimbawa: Nahuli sa pain, umiyak Ako’y hawak ng iyong pag-ibig Hindi ako makaalpas 4. Kariktan – Ito’y ang malinaw at di-malilimutang impresyon na nakikintal sa isipan ng mambabasa. Mahusay ang tula kapag may naibibigay na impresyong mahirap mabura sa puso at isipan ng bumabasa. Mga Paraan sa Pagsulat ng Tula 1. Magmasid sa paligid, paglakbayin ang imahinasyon at magbasa ng mga halimbawa ng tula. Sa ganitong paraan, detalyado at malinaw na mailalarawan ng makata ang kaisipang nais niyang palutangin sa tula. 2. Lahat na ng paksa ay naitampok na sa tula subalit nakasalalay pa rin sa makata ang pagiging orihinal ng akdang kaniyang isinusulat. Nagiging bago ang lumang paksa sa pagbibigay ng makata ng bagong pananaw tungkol dito. Ang pananaw na ito ay maaaring batay sa sarili niyang karanasan, mga namasid niya o bunga lamang ng kanyang makulay na imahinasyon. 3. Ang tula ay siksik at nag-uumapaw sa mensahe na ipinahahayag sa kakaunting salita lamang. Magiging busog sa kahulugan at malikhain ang pagpapahayag ng kaisipan kung gagamitan ng tayutay (sinadyang paglayo sa karaniwang paraan ng pagpapahayag ng kaisipan) at matatalinghagang pananalita. 4. Kailangang maging mapagparanas ang isang tula upang mag-iwan ng kakintalan sa mambabasa. Mapagparanas ang isang tula kung ipinakikita at ipinadarama (nalalasahan, naaamoy, naririnig) ng makata ang mensahe ng kanyang akda hindi lamang niya ito sinasabi. - Mula sa Sulyap sa Panulaang Filipino,(Macaraig, 2004) at Panitikan sa Pilipino 2 (Pandalubhasaan), (Gonzales, 1982)
  • 93.
    90 Linangin Naririto ang isangtulang nasulat noong panahon ng Bagong Kaharian (1570-1085 B.C.) ng Sinaunang Egypt. Ito ang panahon ng pagapapalawak ng Empire ng Egypt at panahon ng napakasopistikadong pag-usbong ng kultura nito.Tuklasin mo kung bakit mahalagang unawain ang tulang pastoral ng mga taga-Egypt na nagpapakita ng pagnanais nila ng simpleng buhay sa gitna ng komplikadong sitwasyon ng kanilang panahon. Ang Tinig ng Ligaw na Gansa Ang tinig ng ligaw na gansa nahuli sa pain, umiyak Ako’y hawak ng iyong pag-ibig, hindi ako makaalpas. Lambat ko ay aking itatabi, subalit kay ina’y anong masasabi? Sa araw-araw ako’y umuuwi, karga ang aking mga huli Di ko inilagay ang bitag sapagka’t sa pag-ibig mo’y nabihag. GAWAIN 3: Paglinang ng Talasalitaan a. Pilliin sa talaan ng mga salita ang katulad na kahulugan ng salitang nasa loob ng kahon. Isulat sa sagutang papel ang inyong sagot. b. Basahin ang mga taludtod ng tula at ilarawan kung anong damdamin ang ipinahahayag nito. Kopyahin ang pormat sa iyong sagutang papel. Taludtod ng tula Damdamin nahuli sa pain, umiyak hindi ako makaalpas Lambat ko ay aking itatabi subalit kay ina’y anong masasabi? Sapagka’t sa pag-ibig mo’y nabihag alpas bitag bihag liwag ng bansa nakulong naloko mailap kawala pain mahirap hulihin silo bilanggo takas preso pugante nabihag
  • 94.
    91 GAWAIN 4: KaisipanMo’y Mahalaga Sagutin ang mga tanong. Isulat ang sagot sa sagutang papel. 1. Sino ang persona o nagsasalita sa tula? Ilarawan ang kaniyang katangian at damdamin batay sa nilalaman ng tula. 2. Ano ang pang-araw-araw na gawain ng nagsasalita sa tula? 3. Bakit kakaiba ang araw na ito sa kaniya? 4. Ano ang larawang nabuo mo sa iyong isipan pagkatapos basahin ang tula? 5. Ano ang masasalaming kultura ng mga taga-Egypt na makikita sa akda? Paano ito maiuugnay sa kulturang Pilipino? 6. Sa iyong palagay, ano-ano ang positibo at negatibong nagagawa ng tao nang dahil sa pag-ibig? Magbigay ng tigdalawang halimbawa at ipaliwanag ang bawat isa. 7. Paano maiiwasan ang negatibong bunga ng pag-ibig? Ipaliwanag ang iyong sagot. GAWAIN 5. Paglinang ng Kasanayang Pampanitikan 1. Suriin ang simbolismong ginamit sa tula at ipaliwanag ang kahulugan nito. 2. Ano ang tinutukoy na komplikasyon ng buhay sa tula? 3. Paano ipinakita sa tula ang simpleng pananaw sa komplikasyon ng buhay? 4. Ano ang impresiyon o kakintalang naiwan sa iyo pagkatapos mong mabasa ang tula? 5. Paano nakatutulong ang pagtingin sa iba’t ibang pananaw o perspektibo ng tao sa buhay? NEGATIBO _________________ POSITIBO _____________________ bihag Tinig ng Ligaw na Gansa Simbolismo Kahulugan Ligaw na gansa pain
  • 95.
    92 GAWAIN 6: SuriinMo Naririto naman ang tulang lirikong pastoral na mula sa Pilipinas. Suriin mo ang pagkakatulad at pagkakaiba nito sa tulang “Ang Tinig ng Ligaw na Gansa.” Bayani ng Bukid ni: Alejandrino Q. Perez Ako’y magsasakang bayani ng bukid Sandata’y araro matapang sa init Hindi natatakot kahit na sa lamig Sa buong maghapon gumagawang pilit. Ang kaibigan ko ay si Kalakian Laging nakahanda maging araw-araw Sa pag-aararo at paglilinang Upang maihanda ang lupang mayaman Ang haring araw di pa sumisikat Ako’y pupunta na sa napakalawak Na aking bukiring laging nasa hagap At tanging pag-asa ng taong masipag. Sa aking lupain doon nagmumula Lahat ng pagkain nitong ating bansa Ang lahat ng tao, mayaman o dukha Sila’y umaasa sa pawis ko’t gawa. Sa aking paggawa ang tangi kong hangad Ang aki’y dumami ng para sa lahat Kapag ang balana’y may pagkaing tiyak Umaasa akong puso’y nagagalak. At pagmasdan ninyo ang aking bakuran Inyong makikita ang mga halaman Dito nagmumula masarap na gulay Paunang pampalakas sa ating katawan. Sa aming paligid namamalas pa rin Ang alagang hayop katulad ng kambing Baboy, manok, pato’y alay ay pagkain Nagdudulot lakas sa sariling atin. Ako’y gumagawa sa bawat panahon Na sa aking puso ang taos na layon Na sa bawat tao, ako’y makatulong At nang maiwasan ang pagkakagutom. Ako’y magsasakang bayani ng bukid Sandata’y araro matapang sa init Hindi natatakot kahit na sa lamig Sa buong maghapon gumagawang pilit. - Mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Pangiban at Panganiban. 1998
  • 96.
    93 Sagutin ang mgagabay na tanong. 1. Tungkol saan ang tula? 2. Ano-ano ang simbolismong ginamit sa tula? 3. Ano ang damdaming nangingibabaw sa tula? 4. Paano nagkakatulad o nagkakaiba ang mensahe ng tulang “Ang Tinig ng Gansa” sa tulang ito? 5. Ano ang masasalaming kultura ng mga Pilipino sa tulang “Bayani ng Bukid?” GAWAIN 7: Pagsusuri sa Kayarian 1. Paano nagkakatulad at nagkaiba ayon sa kayarian ang dalawang tula? Isulat sa sagutang papel. Ang Tinig ng Ligaw na Gansa Kayarian Bayani ng Bukid Pagkakatulad a. sukat b. tugma c. talinghaga d. kariktan Pagkakaiba a. sukat b. tugma c. talinghaga d. kariktan 2. May nakahihigit ba sa dalawang tula batay sa kasiningan ng pagpapahayag ng kaisipan kung pagbabatayan ang kayarian? Ipaliwanag. 3. Paano ipinakikita ang komplikadong buhay at simpleng buhay sa dalawang tula? EGYPT – Tinig ng Ligaw na Gansa Tulang Lirikong Pastoral Komplikadong ng buhay Simpleng buhay PILIPINAS – Bayani ng Bukid Tulang Lirikong Pastoral Komplikasyon ng buhay Simpleng buhay
  • 97.
    94 Pagsasanib ng Gramatikaat Retorika Iba’t iba ang damdamin ng mga tao. Sa pagpapahayag ng damdamin nagiging makulay ang alinmang akdang pampanitikan. Kaya mahalagang malaman kung paano mabisang maipahahayag ito. Basahin ang tula at pagtuunan ng pansin ang damdaming nangingibabaw sa pamamagitan ng pagsagot sa gabay na tanong. Republikang Basahan ni Teodoro Agoncillo Republika baga itong busabos ka ng dayuhan? Ang tingin sa tanikala’y busilak ng kalayaan? Kasarinlan baga itong ang bibig mo’y nakasusi? Ang mata mong nakadilat ay bulag na di mawari, Ang buhay mo’y walang patid na hibla ng pagtataksil Sa sarili, lipi’t angkan, sa bayan mong dumarating! Kalayaan! Republika! Ang bayani’y dinudusta Kalayaan pala itong mamatay nang abang-aba! Kasarinlan pala itong ni hindi mo masarili Ang dangal ng tahanan mong ibo’t pugad ng pagkasi. Malaya ka, bakit hindi? Sa bitaya’n ikaw’y manhik, At magbigting mahinahon sa sarili na ring lubid! Kalayaan – ito pala’y mayron na ring tinutubo Sa puhunang dila’t laway, at hindi sa luha’t dugo! Humimbing kang mapayapa, mabuhay kang nangangarap, Sa ganyan lang mauulol ang sarili sa magdamag. Lumakad ka, hilain mo ang kadenang may kalansing, Na sa taynga ng busabos ay musikang naglalambing! Limutin mo ang nagdaan, ang sarili ay taglayin, Subalit ang iniisip ay huwag mong bibigkasin! Magsanay ka sa pagpukpok, sa pagpala at paghukay, Pagkat ikaw ang gagawa ng kabaong kung mamatay Purihin mo ang bayaning may dalisay na adhika, Ngunit huwag paparisan ang kanilang gawi’t gawa Republika na nga itong ang sa inyo’y hindi iyo, Timawa ka at dayuhan sa lupain at bayan mo!
  • 98.
    95 Kalayaan! Malaya ka,oo na nga, bakit hindi? Sa patak ng iyong luha’y malaya kang mamighati! Sa simoy ng mga hangin sa parang at mga bundok, Palasapin mo ang sukal ng loob mong kumikirot. Kasarinlan! Republika! Kayo baga’y nauulol, Ang inyong kalayaa’y tabla na rin ng kabaong? Bawat hakbang na gawin mo sa templo ng kalayaan Ay hakbang na papalapit sa bunganga ng libingan! Republika! Kasarinlan! Mandi’y hindi nadarama, Ang paglaya’y sa matapang at sa kanyon bumubuga! Ang paglaya’y nakukuha sa tulis ng isang sibat, Ang tabak ay tumatalim sa pingki ng kapuwa tabak Ang paglaya’y isang tining ng nagsamang dugo’t luha, Sa saro ng kagitinga’y bayani lang ang tutungga. Bawat sinag ng paglayang sa karimlan ay habulin, Isang punyal sa dibdib mo, isang kislap ng patalim! - Mula sa Panitikan ng Pilipinas nina Pangiban at Panganiban. 1998 Sagutin ang mga gabay na tanong. Isulat ito sa sagutang papel. 1. Bakit hindi tunay ang pagkamit ng kalayaan ng bansa ayon sa may-akda? 2. Paano makakamit ang tunay na kalayaan ayon sa tula? 3. Magtala ng lima hanggang sampung taludtod o saknong ng tula na nagpapahayag ng iba’t ibang damdamin. Gamitin ang kasunod na pormat sa pagtalakay ng iyong sagot. Taludtod/saknong Damdamin Halimbawa: Republika baga itong busabos ka ng dayuhan? Ang tingin sa tanikala’y busilak ng kalayaan? pagkagalit 4. Ano ang naramdaman mo pagkatapos basahin ang tula? 5. Paano ipinahayag ng makata ang damdamin sa tula? 6. Naging mabisa ba ito? Ipaliwanag. Alam mo ba na... ang wika ay hindi lamang instrumento sa pagpapahayag ng kaisipan kundi ng saloobin, gawi at paniniwala? Sa pamamagitan nito’y naipahahayag natin ang nadarama natin sa ating kapwa. Pagpapahayag ng Emosyon Maraming paraan ng pagpapahayag ng emosyon o damdamin sa wikang Filipino, kabilang ang sumusunod:
  • 99.
    96 1. Isang paraaanang paggamit ng padamdam na pangungusap sa pagpapahayag ng matinding damdamin. Ginagamit sa pangungusap na ito ang bantas na padamdam (!), at kung minsa’y ang bantas na patanong (?) tulad ng sumusunod: a. Paghanga: Wow! Perfect ang iskor mo.Naks! Ganda! Bilib ako! b. Pagkagulat: Ha? Nakakahiya.Inay! Naku po! c. Pagkatuwa: Yahoo! Pasado ako, Yehey! Yipee! d. Pag-asa: Harinawa, Sana sumama ka sa group study namin. e. Pagkainis/Pagkagalit: Bagsak ako! Kakainis! Ginagamit din kung minsan ang panandang pananong (?) sa pagpapahayag ng damdamin lalo na kung ito ay may halong pagtataka. Maaaring samahan ang mga ito ng parirala o sugnay na tumitiyak sa emosyong nadarama. Gaya nito: a. Paghanga: Wow, ang ganda n’yan, a! b. Pagkagulat: O, ikaw pala! c. Pagkalungkot: Naku, kawawa naman siya! d. Pagtataka: Siyanga? Totoo bang sinabi mo? e. Pagkatuwa: Yipee! Matutuwa si Mommmy. f. Pagkagalit/ Pagkainis: Hmmpp! Nakaiinis ka! g. Pag-asa: Naku, sana nga’y makapasa ka na! 2. Isa ring paraan ang paggamit ng pahayag na tiyakang nagpadama ng damdamin at/ o saloobin ng nagsasalita. Ngunit mahuhulaang hindi masyadong matindi ang damdaming inihahayag sa ganitong paraan. Pansinin ding ginagamitan ng tuldok ang mga pahayag, bagaman maaari ring gamitan ng padamdam ang bawat isa upang makapaghudyat ng mas matinding damdamin. a. Pagtanggi: Dinaramdam ko, hindi na ako lalahok sa paligsahan. b. Pagkasiya: Mabuti naman at narito na kayo. c. Pagtataka: Hindi ako makapaniwala. Ngayon ko lang narinig ang balitang iyan. d. Pagkainis: Nakabubuwisit talaga ang kinalabasan ng pagsusulit. 3. Maihahayagdinangibapangemosyonsatulongngsumusunodnakonstruksiyong gramatikal: • Paggamit ng mga padamdam na pahayag na karaniwang binubuo ng pariralang nominal o adjectival. a. Ang ganda ng tulang iyan! b. Nakakapanggigil talaga ang alaga mong aso! c. Ang ilap ng gansa! • Paggamit ng mga ekspresiyong karaniwang nagpapahiwatig ng antas ng kasukdulan o kasobrahan. a. Napakakulit ng lalaking mangingibig! b. Sobrang bait ng mag-aaral. c. Ang ganda-ganda niya! d. Talagang gulat na gulat si Arvyl.
  • 100.
    97 Pagsasanay 1: Tukuyinkung anong damdamin at paraan ng pagpapahayag ang ginamit sa bawat pangungusap. Pangungusap Damdamin Paraan ng Pagpapahayag 1. Humimbing kang mapayapa, mabuhay kang nangangarap 2. Kalayaan! Malaya ka, oo na nga, bakit hindi? Sa patak ng iyong luha’y malaya kang mamighati! 3. Ang buhay mo’y walang patid na hibla ng pagtataksil Sa sarili, lipi’t angkan, sa bayan mong dumarating! 4. Ang galing-galing mong magsaulo ng tula. 5. Ang husay ng mga taga-Egypt sa kanilang sining, di ba? 6. Talagang galit na galit ang makata nang isulat niya ang tula. 7. Wala na tayong pag-asa kung patuloy tayong magpapaalipin. 8. Sobrang sipag ng mga magsasaka sa ating bansa! 9. Wow! May pag-asa pa tayong umunlad! 10. Pasensiya na, wala na akong magagawa. • Paggamit ng negatibong ekspresiyon na binibigyang-diin kapag binibigkas, kasama ang ano man, sino man, saan man at iba pa. a. Wala kang maaasahang ano man sa kaniya. b. Hindi matatalo ng sino man ang marunong manuyo. c. Saan ka man pumunta, hindi ka makaliligtas sa akin. • Paggamit ng mga tanong na retorikal (Patayutay na pagtatanong upang bigyang-diin ang isang kaisipan. Ito ay tanong na hindi sinasagot sapagkat lantad na.) a. Ang ganda ng ginawa nila, di ba? (Napakaganda ng ginawa nila!) b. Dahilan ba iyan para malungkot ka? (Hindi iyan sapat na dahilan para malungkot ka!) c. Kasarinlan baga itong ang bibig mo’y nakasusi? (Hindi, sapagkat nakasusi ang bibig) d. Anong diperensiya noon? (Wala iyong diperensiya) e. Sino ang hindi nakaalam niyan? (Alam iyan ng lahat)
  • 101.
    98 Pagsasanay 2: Nariritoang iyong pagkakataong maipahayag ang iyong saloobin. Bumuo ng isang pangungusap na nagpapahayag ng iyong damdamin sa sumusunod na mga katauhan. Ipahayag ang pangungusap na tila kausap mo sila. Gumamit ng iba’t ibang paraan ng pagpapahayag ng damdamin. 1. Taong lihim na hinahangaan: ___________________________________ 2. Nakilalang may mabigat na suliranin: _____________________________ 3. Taong nais hingan ng paumanhin: _______________________________ 4. Kaklase na hinahangaan mo dahil sa kanyang kabutihan: ____________ 5. Pangulo ng Pilipinas:_________________________________________ Pagsasanay 3: Sumulat ng isang text message na magpapanumbalik ng pag-asa sa iyong kaibigan, kaklase o kakilalang may pinagdaraanang suliranin. Sikaping ipahayag sa mensahe ang positibong pananaw sa buhay upang magpatuloy siyang harapin ito. Maaaring patula o tuluyan ang isusulat na mensahe.Isulat sa sagutang papel o maaaring ipadala sa iyong guro sa pamamagitan ng pag-text. Pagnilayan at Unawain Gawain 9: Bahaginan Ibahagi sa iyong kamag-aral ang iyong sagot sa sumusunod na tanong. 1. Paano naiiba ang pastoral sa iba pang uri ng tulang liriko? 2. Bakit mahalagang maipahayag ng tao ang kaniyang damdamin sa kapwa? 3. Paano nakatutulong ang pagbabasa ng tulang pastoral sa mambabasa ? 4. Bakit mahalagang unawain ang tulang lirikong pastoral ng mga taga-Egypt? 5. Paano mabisang maipahahayag ang damdamin sa tula? Pagkatapos ng pakikipagpalitan ng sagot at tanong sa kaklase, bumuo ng sintesis tungkol sa mga natutuhan sa buong aralin. Talakayin ang sagot sa tulong ng kasunod na grapikong representasyon.
  • 102.
    99 Ilipat Isa kang GuidanceConselor (propesyunal na tagapayo ng mga mag-aaral kaugnay ng kanilang pampersonal, pang-akademiko at propesyunal na mga alalahanin.) sa isang pampublikong paaralan. Linggo-linggo ay may iba’t ibang mag-aaral ang nagtutungo sa iyong opisina upang humingi ng payo tungkol sa kanilang mga pinagdaraanang suliranin sa buhay. Napansin mong kahit sa murang edad ng mga mag-aaral ay masalimuot na ang mga suliraning kanilang kinahaharap. Ito ang nagiging sanhi ng hindi nila pagkakaroon ng lubos na atensiyon sa pag-aaral. Sa dami ng mga mag-aaral sa iyong paaralan hindi mo mabibigyan ng atensiyon at payo ang lahat ng mga mag-aaral. Naisip mo na magpaskil ng tulang pastoral na may mensaheng makapagbibigay sa kanila ng positibong pananaw sa buhay sa kabila ng pagiging masalimuot nito. Sa ganitong paraan parang nabigyan mo na rin ng payo ang bawat makababasa ng iyong tula. Dalawa hanggang tatlong taludtod na tulang pastoral ang iyong isusulat batay sa pamantayang ito: a. malinaw na mensahe 10 puntos - piling-pili ang mga salitang ginamit - may malinaw na pagpapahayag ng damdamin b. matalinghaga 10 puntos - malalim ang kahulugan / may simbolismo - malikhain at matayutay na pagpapahayag ng kaisipan c. may kariktan 10 puntos - may kakintalan - mapagparanas
  • 103.
    100 Ang Mesopotamia (mulasa salitang Griyego na nangangahulugang ‘sa pagitan ng dalawang ilog’) ay sinaunang rehiyon sa silangang Mediterranean, sa hilagang- silangan nito ay ang Bundok ng Zagros at sa timog-silangan ay ang Talampas ng Arabia, sa kasalukuyan ang kalakhang bahagi nito ay ang Iraq samantalang ang ilang bahagi naman ay ang Iran, Syria, at Turkey. Ang ‘dalawang ilog’ na tinutuloy ng pangalan nito ay ang Ilog Tigris at Euphrates at ang kalupaan ay kilala bilang ‘Al-Jazirah’ (ang isla) ayon sa Egyptologist na si J.H. Breasted na sa kalaunan ay tinawag na Fertile Crescent kung saan nagmula ang sibilisasyon ng Mesopotamia. Mayaman sa panitikan ang Mesopotamia. Ang kanilang panitikan ay tunay na kasasalaminan ng kanilang angking kultura. Makikilala sa pamamagitan ng pag- aaral ng mga ito ang kanilang mga paniniwala, pilosopiya, paraan ng pamumuhay, ugali, at iba pa na mapagkikilanlan ng kanilang lahi. Sa Aralin 1.7, pag-aaralan mo ang epiko ni Gilgamesh. Hihimayin ito upang mapatunayan na ang pangunahing tauhan sa epiko ay may supernatural na kapangyarihan. Huhubugin din ang iyong kasanayan sa paggamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag upang ikaw ay makibahagi sa pagtatanghal ng isang bahagi ng epiko sa pamamagitan ng Chamber Theater batay sa sumusunod na pamantayan: a.) iskrip, b.) pagganap, at c.) teknikal. Tutuklasin mo kung ang mga pangunahing tauhan sa epiko ay nagtataglay ng supernatural na kapangyarihan. Gayundin, kung paano mabisang magagamit ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng mga pahayag sa pagbuo ng iskrip ng Chamber Theater. Tayo na at sama-sama nating tawirin ang dagat ng Mediterranean at tuklasin ang kultura ng mga taga-Mesopotamia sa pamamagitan ng kanilang epiko. Panimula Aralin 1.7 A. Panitikan: Epiko ni Gilgamesh Epiko mula sa Mesopotamia Salin sa Ingles ni N.K. Sandars Saling-buod sa Filipino ni Cristina S. Chioco B. Gramatika: Mga Pananda sa Mabisang Paglalahad ng Pahayag C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay
  • 104.
    101 Tuklasin Sa sumusunod nagawain, alamin natin kung gaano na kalawak ang iyong kaalaman sa mga epiko at upang mapatunayan na ang pangunahing tauhan sa epiko ay may supernatural na kapangyarihan. GAWAIN 1: Hanapin Mo Suriin ang sumusunod na epiko sa Kolum A. Tukuyin kung sino ang pangunahing tauhan ng mga ito at isulat sa Kolum B. Alamin din kung ano ang supernatural na kapangyarihan nito at isulat sa Kolum C. Kolum A Pamagat ng Epiko Kolum B Pangunahing Tauhan Kolum C Supernatural na kapangyarihan 1. Indarapatra at Sulayman 2. Ibalon 3. Tuwaang 4. Illiad at Odyssey 5. Divine Comedy 6. Song of Roland GAWAIN 2: Kilalanin Mo Sa pamamagitan ng Venn Diagram, ibigay ang pagkakatulad at pagkakaiba ng epiko at mitolohiya. Yugto ng Pagkatuto MitolohiyaEpiko
  • 105.
    102 Paano nagsimulaang epiko? Saang bansa ito nagmula at ano-ano ang tanyag na epiko sa buong mundo at sino-sino ang sumulat ng mga ito? Upang masagot ang mga tanong na ito, halika at basahin mo ang “Kasaysayan ng Epiko.” Malinaw na ba sa iyo kung ano ang epiko? Isang epiko mula sa Mesopotamia ang pag-aaralan natin. Ayon kay Joshua J. Mark, ang Mesopotamia (mula sa salitang Griyego na nangangahulugang ‘sa pagitan ng dalawang ilog’) ay sinaunang rehiyon sa silangang Mediterranean, sa hilagang-silangan nito ay ang Bundok ng Zagros at sa timog-silangan ay ang Talampas ng Arabia, sa kasalukuyan ang kalakhan bahagi nito ay ang Iraq samantalang ang ilang bahagi naman ay ang Iran, Syria, at Turkey. Ang ‘dalawang ilog’ na tinutuloy ng pangalan nito ay ang Ilog Tigris at Euphrates at ang kalupaan ay kilala bilang ‘Al-Jazirah’ (ang isla) ayon sa Egyptologist na si J.H. Breasted na sa kalaunan ay tinawag na Fertile Crescent kung saan nagmula ang sibilisasyon ng Mesopotamia. Alam mo ba na... ang epiko ay tulang pasalaysay na nagsasaad ng kabayanihan ng pangunahing tauhan na nagtataglay ng katangiang nakahihigit sa karaniwang tao na kadalasan ay buhat sa lipi ng mga diyos o diyosa? Ang paksa ng mga epiko ay mga kabayanihan ng pangunahing tauhan sa kaniyang paglalakbay at pakikidigma. Ang salitang epiko ay mula sa salitang Griyego epos na ang salawikain o awit ngunit ngayon ito’y tumutukoy sa kabayanihan na isinasalaysay. Ang pangkalahatang layunin ng tulang epiko, samakatuwid ay gumising sa damdamin upang hangaan ang pangunahing tauhan. Anupa’t naiiba ito sa trahedya na naglalayong pumukaw sa pagkasindak at pagkaawa ng tao. Pinakamahalaga rito ay ang pagtatagumpay laban sa mga suliraning nakahaharap, lalong magaling kung ganap ang pagtatagumpay laban sa matinding mga suliranin, dahil ito’y lalong makapagbibigay-buhay sa layunin ng tula. (Crisanto C. Rivera, 1982) Ang Epiko ni Gilgamesh, isang epiko mula sa Mesopotamia ay kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan. Ang kasaysayan ng Gilgamesh ay nagsimula sa limang tulang Sumerian tungkol kay “Bilgamesh” (salitang Sumerian para sa ‘Gilgamesh’), hari ng Uruk. Mula sa magkakahiwalay na kuwentong ito ay nabuo ang iisang epiko.Ang kauna-unahang buhay na bersyon nito, kilala bilang “Old Babylonian” na bersyon, ay noong ika-18 siglo BC at pinamagatan mula sa kaniyang incipit (unang salita ng manuskrito na ginamit bilang pamagat), Shūtur eli sharrī (“Surpassing All Other Kings”). Ilan lamang sa mga tablet (manuskritong nakasulat sa isang piraso ng bato, kahoy o bakal) ang nabuhay. Ang huling bersyon ay nasulat noong ika-13 hanggang ika-10 siglo BC at may incipit na Sha naqba īmuru (“He who Saw the Deep”), sa makabagong salita: (“He who Sees the Unknown”). Tinatayang dalawang katlong bahagi ng labindalawang tablet na bersyon ang nakuha. Ang ilan sa magagaling na kopya ay natuklasan sa guho ng aklatan ng 7th-century BC na hari ng Assyrian na si Ashurbanipal. The Epic of Gilgamesh, kinuha noong Nobyembre 30, 2014 Mula sa en.Wikipedia.org/wiki/Epic of Gilgamesh
  • 106.
    103 Upang maginghandang-handa ka sa pag-aaral ng epikong mula sa Mesopotamia na kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan, halika’t silipin mo muna ang kasaysayan ng epiko. Mesopotamia, Joshua J. Mark, kinuha noong Nobyembre 30, 2014 Mula sa www.ancient.eu/Mesopotamia/ Kasaysayan ng Epiko Mula sa about.com Isinalin sa Filipino ni Joselyn Calibara-Sayson Ang Epiko ni Gilgamesh, isang epikong patula mula sa Mesopotamia ay kinikilala bilang kauna-unahang dakilang likha ng panitikan. Walang nakatitiyak kung may manunulat noong Medieval o Renaissance Europe na nakabasa ng Gilgamesh. Nagsimula kay Homer ng Greece ang tradisyon ng epiko sa Europa noong 800 BC. Mahalagang mabasa ng mga mag-aaral ng literaturang Ingles ang The Iliad and Odyssey. Makikita sa isinulat ni Homer ang porma ng isang epiko, ang halimbawang uri ng mga tauhan, ang banghay, ang mga talinghaga, at iba pa. Ito’y naging inspirasyon ng iba pang kilalang manunulat ng epiko. Samantala, kilalang manunulat ng epiko sina Hesiod, Apollonius, Ovid, Lucan, at Statius. Dactylic hexameter ang estilo ng pagsulat ng epiko. Ito’y karaniwang nagsisimula sa isang panalangin o inbokasyon sa isang musa at naglalaman ng masusing paglalarawan, mga pagtutulad at talumpati. Kabilang din dito ang mahahalagang pangyayari sa kasaysayan tulad ng The Fall of Troy, The Foundation of Rome, The Fall of Man, at iba pa. Ang mga tauhan nito ay maharlika. Si Virgil (70-19 BC) ay lumikha ng mahahalagang epiko ng Emperyong Romano. Kinuha ang pangalan ng The Aeneid sa isa sa mga tauhan ng Iliad ni Homer na umalis sa Troy at nagtungo sa Italy upang hanapin ang Rome. Binasa ng mga kilalang manunulat noong Medieval at Renaissance ang The Aeneid. Ito ang ginawang modelo ni Milton nang sulatin niya ang Paradise Lost. Napakaraming epikong naisulat noong Medieval, bagaman ito’y hindi madalas basahin. Nakalikha ng kanilang mga dakilang manunulat ng epiko ang bawat bansa. Sa Italy ay hindi lamang si Virgil, mayroon din silang Dante. Ang kilalang epiko ni Dante ay ang The Divine Comedy. Ito’y naging inspirasyon ng maraming makata at pintor sa loob ng maraming dantaon. Si T.S. Eliot ay sinasabing nagdala ng kopya nito sa bulsa ng kaniyang amerikana. Ang Divine Comedy ay dinisenyuhan ni Gustave Dore noong ikalabinsiyam na siglo. Isa sa mga kilalang epikong Espanyol ng Middle Ages ay ang El Cid o El Cantar Mio Cid na sinulat noong 1207 ni Per Abbat. Ito ay kuwento ng pagsakop sa Valencia ni Rodrigo Diaz de Vivar na nabuhay noong panahon ng Norman Invasion (pagtatapos ng Old English period). Isa sa mga kilalang epikong French noong Middle Ages ay ang Chanson de Roland. Ito ay kuwento ni Charlemagne at ang pag-atake sa kaniyang tropa ni Basques at Roncevaux noong 778. Ang tula ay maaaring isinulat ni Turold noong 1090.
  • 107.
    104 GAWAIN 3: SipiinMo Mula sa binasang Kasaysayan ng Epiko, sipiin at uriin ang mga salitang nagpapahayag ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari ayon sa panahon, nagpapakita ng sanhi at bunga, paghahambing o kaibahan, pagdaragdag ng impormasyon, nagbibigay-diin, halimbawa at paliwanag, at mga pangatnig. Salita Uri 1. _________ 1. ____________ 2. _________ 2. ____________ 3. _________ 3. ____________ 4. _________ 4. ____________ 5. _________ 5. ____________ 6. _________ 6. ____________ 7. _________ 7. ____________ 8. _________ 8. ____________ 9. _________ 9. ____________ 10. _________ 10. ___________ Ang dalawang kilalang epikong German ay ang The Heliad, ikalabinsiyam na siglong bersyon ng Gospels sa Lumang Saxon; at ang The Nibelungenlid. Ang huli ay kuwento ni Seigfried, Brunhild, Dietrich, Gunther, Hagen, at Attila the Hun. Ito ay nagbigay ng kakaibang impluwensya sa literaturang German. Ang Epikong Ingles ay nagsimula sa Beowulf. Samantalang marami rin ang nasaAnglo-Norman na ang karamihan ay hindi na nababasa ngayon. Marami sa mga kuwento ng pag-iibigan ay umabot sa haba ng isang epiko, subalit hindi mauuring epiko. Ang Piers Plowman ay mahaba, subalit hindi isang epiko. Si Chaucer ay nagsulat ng epiko, ang Troilus & Criseyde, na lubhang tinangkilik sa ikalabing-apat at ikalabinlimang siglo. Sa Pilipinas, tinatayang umaabot sa 28 ang kilalang epiko. Karamihan sa mga epiko ay natagpuan sa grupo ng mga tao na hindi pa nagagalaw ng makabagong proseso ng pagpapaunlad ng kultura tulad ng mga katutubo at etnikong `grupo sa Mountain Province at sa Mindanao, sa grupo ng mga Muslim. Ang mangilan-ngilan ay makikita sa mga mamamayang Kristiyano. Ang mga epiko sa Pilipinas ay kumakatawan sa mga paniniwala, kaugalian at mabubuting aral ng mamamayan. Ilan sa mga ito ay ang Ibalon ng Bikol, Hudhud ni Aliguyon ng mga Ifugao, Biag ni Lam-Ang ng Ilocos at Tuwaang ng mga Bagobo at marami pang iba. Epic Literature, kinuha noong Disyembre 3, 2014 Mula sa ancienthistory.about.com/od/literat3/qt/EpicPoetry.htm
  • 108.
    105 Linangin Basahin mo atunawain ang epikong kasunod upang mapatunayan na ang pangunahing tauhan sa epiko ay may supernatural na kapangyarihan. Mula sa Epiko ni Gilgamesh salin sa Ingles ni N.K. Sandars saling-buod sa Filipino ni Cristina S. Chioco Mga Tauhan: Anu - Diyos ng kalangitan; ang Diyos Ama Ea - Diyos ng karunungan; kaibigan ng mga tao Enkido - Kaibigan ni Gilgamesh; matapang na tao na nilikha mula sa luwad Enlil - Diyos ng hangin at ng mundo Gilgamesh - Hari ng Uruk at ang bayani ng epiko Ishtar - Diyosa ng pag-ibig at digmaan; ang reyna ng mundo Ninurta - Diyos ng digmaan at pag-aalitan Shamash - Diyos na may kaugnayan sa araw at sa mga batas ng tao Siduri - Diyosa ng alak at mga inumin Urshanabi - Mamamangkang naglalakbay araw-araw sa dagat ng kamatayan patungo sa tahanan ng Utnapishtim Utnapishtim - Iniligtas ng mga diyos mula sa malaking baha upang sirain ang mga tao; binigyan ng mga diyos ng buhay na walang hanggan. 1. Nagsimula ang epiko sa pagpapakilala kay Gilgamesh, ang hari ng lungsod ng Uruk, na ang dalawang katlo ng pagkatao ay diyos at ang sangkatlo ay tao. Matipuno, matapang, at makapangyarihan. Ngunit mayabang siya at abusado sa kaniyang kapangyarihan. Dahil sa kaniyang pang-aabuso, patuloy na nananalangin ang kaniyang mga nasasakupan na nawa’y makalaya sila sa kaniya. 2. Tinugon ng diyos ang kanilang dasal. Nagpadala ito ng isang taong kasinlakas ni Gilgamesh, si Enkido, na lumaking kasama ng mga hayop sa kagubatan. Nagpang-amok ang dalawa nang sila ay magkita. Nanalo si Gilgamesh. Ngunit sa bandang huli ay naging matalik na magkaibigan sila. Di naglaon ay naging kasa-kasama na ni Gilgamesh si Enkido sa kaniyang mga pakikipaglaban. Una, pinatay nila si Humbaba, ang demonyong nagbabantay sa kagubatan ng Cedar. Pinatag nila ang kagubatan. Nang tangkain nilang siraan ang diyosang si Ishtar, na nagpahayag ng pagnanasa kay Gilgamesh, ipinadala nito ang toro ng Kalangitan upang wasakin ang kalupaang pinatag nila bilang parusa. Nagapi nina Gilgamesh at Enkido ang toro. Hindi pinahintulutan ng mga diyos ang kanilang kawalan ng paggalang kaya itinakda nilang dapat mamatay ang isa sa kanila, at iyon ay si Enkido na namatay sa matinding karamdaman.
  • 109.
    106 3. Habang nakaratay siEnkido dahil sa matinding karamdaman, sa sama ng loob ay nasabi niya sa kaniyang kaibigan ang ganito: “Ako ang pumutol sa punong Cedar, ako ang nagpatag ng kagubatan, ako ang nakapatay kay Humbaba, at ngayon, tingnan mo kung ano ang nangyari sa akin. Makinig ka kaibigan, nanaginip ako noong isang gabi. Nagngangalit ang kalangitan at sinagot ito ng galit din ng sangkalupaan. Sa pagitan ng dalawang ito ay nakatayo ako at sa harap ng isang taong ibon. Malungkot ang kaniyang mukha, at sinabi niya sa akin ang kaniyang layon. Mukha siyang bampira, ang kaniyang mga paa ay parang sa leon, ang kaniyang mga kamay ay kasintalim ng kuko ng agila. Sinunggaban niya ako, sinabunutan, at kinubabawan kaya ako ay nabuwal. Pagkatapos ay ginawa niyang pakpak ang aking mga kamay. Humarap siya sa akin at inilayo sa palasyo ni Irkalla, ang Reyna ng Kadiliman, patungo sa bahay na ang sinumang mapunta roon ay hindi na makababalik 4. Sa bahay kung saan ang mga tao ay nakaupo sa kadiliman, alikabok ang kanilang kinakain at luad ang kanilang karne. Ang damit nila’y parang mga ibon na ang pakpak ang tumatakip sa kanilang katawan, hindi sila nakakikita ng liwanag, kundi pawang kadiliman. Pumasok ako sa bahay na maalikabok, at nakita ko ang dating mga hari ng sandaigdigan na inalisan ng korona habang buhay, mga makapangyarihan, mga prinsipeng naghari sa mga nagdaang panahon. Sila na minsa’y naging mga diyos tulad nina Anu at Enlil ay mga alipin ngayon na tagadala na lamang ng mga karne at tagasalok ng tubig sa bahay na maalikabok. Naroon din ang mga nakatataas na pari at ang kanilang mga sakristan. May mga tagapagsilbi sa templo, at nandun si Etana, ang hari ng Kish, na minsa’y inilipad ng agila sa kalangitan. Nakita ko rin si Samugan, ang hari ng mga tupa, naroon din si Ereshkigal, ang Reyna ng Kalaliman, at si Belit-Sheri na nakayuko sa harapan niya, ang tagatala ng mga diyos at tagapag-ingat ng aklat ng mga patay. Kinuha niya ang talaan, tumingin sa akin at nagtanong: “Sino ang nagdala sa iyo rito? Nagising akong maputlang-maputla, naguguluhan, tila nag-iisang tinatahak ang kagubatan at takot na takot.” 5. Pinunit ni Gilgamesh ang kaniyang damit, at pinunasan niya ang kaniyang luha. Umiyak siya nang umiyak. Sinabi niya kay Enkido, “Sino sa mga makapangyarihan sa Uruk ang may ganitong karunungan? Maraming di-kapani-paniwalang pangyayari ang nahayag. Bakit ganyan ang nilalaman ng iyong puso? Hindi kapani- paniwala at nakatatakot na panaginip. Kailangan itong paniwalaan bagaman ito’y nagdudulot ng katatakutan, sapagkat ito’y nagpapahayag na ang matinding kalungkutan ay maaaring dumating kahit sa isang napakalusog mang tao, na ang katapusan ng tao ay paghihinagpis.” At nagluksa si Gilgamesh. “Mananalangin ako sa mga dakilang diyos dahil ginamit niya ang aking kaibigan upang mahayag ang kasasapitan ng sinoman sa pamamagitan ng panaginip.” 6. Natapos ang panaginip ni Enkido at nakaratay pa rin siya sa karamdaman. Araw-araw ay palala nang palala ang kaniyang karamdaman. Sinabi niya kay Gilgamesh, “Minsan ay binigyan mo ako ng buhay, ngayon ay wala na ako kahit na ano.” Sa ikatlong araw ng kaniyang pagkakaratay ay tinawag ni Enkido si Gilgamesh upang siya’y itayo. Mahinang-mahina na siya, at ang kaniyang mga mata ay halos di na makakita sa kaiiyak. Inabot pa ng sampung araw ang kaniyang
  • 110.
    107 pagdadalamhati hanggang labindalawangaraw. Tinawag niya si Gilgamesh, “Kaibigan, pinarusahan ako ng mga dakilang diyos at mamamatay akong kahiya- hiya. Hindi ako mamamatay tulad ng mga namatay sa labanan; natatakot akong mamatay, ngunit maligaya ang taong namatay sa pakikipaglaban, kaysa katulad kong nakahihiya ang pagkamatay.” Iniyakan ni Gilgamesh ang kaniyang kaibigan. 7. Pinagluksa ni Gilgamesh ang pagkamatay ng kaniyang kaibigan sa loob ng pitong araw at gabi. Sa huli, pinagpatayo niya ito ng estatwa sa tulong ng kaniyang mga tao bilang alaala. GAWAIN 4: Paglinang ng Talasalitaan Suriin kung anong damdamin ang nais palutangin ng may-akda sa bawat pahayag. Piliin at salungguhitan ang salitang nagpapahayag ng damdamin sa bawat pangungusap. Isulat sa patlang sa unahan ng bilang kung anong damdamin ito. _____ 1. “Kaibigan, pinarurusahan ako ng mga dakilang diyos at mamamatay akong kahiya-hiya. Hindi ako mamamatay tulad ng mga ibang namatay sa labanan; natatakot akong mamatay, ngunit maligaya ang taong namatay sa pakikipaglaban, kaysa katulad kong nakakahiya ang pagkamatay.” _____ 2. “Ako ang pumutol ng Punong Cedar, ako ang nagpatag ng kagubatan, ako ang nakapatay kay Humbaba, at ngayon tingnan mo ang nangyari sa akin?” _____ 3. “Sino sa mga makapangyarihan sa Uruk ang may ganitong karunungan? Maraming di kapani-paniwalang pangyayari ang nahayag. Bakit ganyan ang nilalaman ng iyong puso?” _____ 4. Mananalangin ako sa mga dakilang diyos dahil ginamit niya ang aking kaibigan upang mahayag ang kasasapitan ng sino man sa pamamagitan ng panaginip.” _____ 5. “Minsan ay binigyan mo ako ng buhay, ngayon ay wala na ako kahit na ano.” GAWAIN 5: Unawain Mo Sa iyong sagutang papel, sagutin ang sumusunod na tanong. Ilarawan si Gilgamesh, ang pangunahing tauhan sa epiko. Kung ikaw si Enkido, nanaisin mo bang maging kaibigan ang isang tulad ni Gilgamesh? Bakit? Bakit kaya kahiya-hiya para kay Enkido ang kaniyang kamatayan? Kung ikaw si Gilgamesh at namatay si Enkido, ano ang iyong mararamdaman? Bakit? Anong mahalagang kaalaman tungkol sa buhay ang ipinahihiwatig ng akda? Ipaliwanag ang mensaheng ibinabahagi ng akda tungkol sa pagkakaibigan? Sa inyong palagay, bakit kailangang iparanas ng may-akda ang mga suliranin sa pangunahing tauhan ng epiko? Maituturing ba silang mga bayani ng kanilang panahon? Bakit? Nasasalamin ba sa epiko ang paniniwala ng mga taga-Ehipto tungkol sa buhay na walang hanggan? Patunayan. Ano ang kaibahan nito sa paniniwala nating mga Pilipino? Kung bibigyan ka ng pagkakataong baguhin ang wakas ng kuwento, paano mo ito wawakasan?
  • 111.
    108 GAWAIN 6: KapangyarihanMo, Ipakita Mo Isa sa mga katangian ng tauhan ng epiko ay ang pagkakaroon nito ng supernatural na kapangyarihan. Bagaman ang binasang epiko ay isang buod lamang, sikaping matukoy ang supernatural na katangian ng bawat tauhan. Sipiin sa iyong sagutang papel ang lobo ng diyalogo at isulat ang hinihinging impormasyon. GAWAIN 7: Ipagtanggol Mo Suriin ang mga suliraning pinagdaanan ng mga pangunahing tauhan sa epiko. Kailangan bang maranasan ng pangunahing tauhan sa epiko ang mga suliraning ito? Pangatuwiranan. GAWAIN 8: Kultura: Paghambingin Malinaw bang nailarawan sa pamamagitan ng mga pangunahing tauhan sa epiko ang kultura ng Mesopotamia sa larangan ng paniniwala sa ikalawang buhay? May pagkakatulad ba ito sa kultura nating mga Pilipino na masasalamin sa ating sariling mga epiko? Patunayan. Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Marahil ay napansin mo ang mga salitang ginamit bilang pananda sa mabisang paglalahad ng mga pahayag tungkol sa kasaysayan ng epiko. Nakatulong ba ang mga ito upang maging malinaw ang paglalahad ng bawat impormasyon? Tunghayan mo ang kasunod na aralin tungkol dito upang mabisang maunawaan ang gamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad ng mga pahayag sa pagbuo ng iskrip ng chamber theater. Ako si Enkido. Sa taglay kong supernatural na kapangyarihan, kaya kong _______________. Ako si Utnapishtim. Mula sa mga diyos, taglay ko ang kapangyarihang ______________. Ako si Gilgamesh. Ako ay may kapangyarihang ___________________ __________________. Ako si Urshanabi. Ako ay isang mamamangkang may kapangyarihang ____________.
  • 112.
    109 Alam mo bana... nakasalalay sa mabisang paglalahad ang pagiging malinaw ng mga pahayag? Sa ating wika, may mga pananda o mga salitang ginagamit upang maging mabisa ang paglalahad ng mga pahayag o maging interaksyunal. Naririto ang halimbawa ng mga salitang pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag: 1. Kung nais nating ipakita ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari ayon sa panahon, maaari nating gamitin ang mga salitang: una, pangalawa, pangatlo, nang noon pagkatapos sumunod samantala 2. Kung nais ipakita ang sanhi at bunga, gamitin ang sumusunod: dahil dito bunga nito resulta ng sa mga pangyayaring ito kung gayon samakatuwid dulot nito sa gayon 3. Kung nais ipakita ang paghahambing o kaibahan o kontradiksyon, maaaring gamitin ang mga salitang: sa halip na sa kabilang dako di tulad ng sa kabilang banda higit pa rito sa magkatulad na dahilan 4. Kung ang nais ay ang pagdaragdag ng impormasyon, maaaring gamitin ang mga salitang: kabilang dito at saka bukod dito karagdagan dito 5. Kung nais magbigay ng diin, maaaring gamitin ang sumusunod: sa madaling salita sa totoo lang higit sa lahat tunay na 6. Kung nais magbigay ng mga halimbawa at paliwanag, ang sumusunod ay maaaring gamitin: Halimbawa nito dagdag pa rito Bilang karagdagan kabilang dito ang sumusunod Mabisang gamit din sa malinaw na paglalahad ang mga pangatnig. May dalawang pangkat ang mga pangatnig. 1. Pangatnig na nag-uugnay ng magkatimbang na salita, parirala o sugnay na makatatayong mag-isa, tulad ng: at ngunit ni datapwat saka pero maging at iba pa o pati subalit 2. Pangatnig na nag-uugnay sa mga parirala o sugnay na di makapag-iisa, tulad ng: kung kaya pag kapag dahil sa kung gayon palibhasa sapagkat at iba pa Ngayong napag-aralan mo na ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag, sagutin ang mga pagsasanay na kasunod upang lalo pang lumalim ang iyong pagkaunawa.
  • 113.
    110 Pagsasanay 1: Punanng angkop na mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag ang talatang kasunod. Maraming epiko ang kumalat sa buong mundo. Bawat bansa ay may 1. ____ epiko. Mababasa sa kasaysayan na ang 2. ____ epiko na naisulat ay ang Epiko ni Gilgamesh. Sa Europe, 3. ____ ang kasaysayan ng epiko sa Homer ng Greece 4. ____ 800 BC. 5. ____ ang The Iliad and Odyssey. Ang mga kilalang manunulat ng epiko sa Europe ay sina Hesiod, Apollonius, Ovid, Lucan, at Statius. Ang estilo ng pagsulat ng epiko ay dactylic hexameter. 6. ____, hindi madali ang pagsulat nito. Ito’y karaniwang nagsisimula sa isang panalangin sa isang musa 7.___ naglalaman ng masusing paglalarawan, mga pagtutulad at talumpati. 8. ____ ang mahahalagang pangyayari sa kasaysayan tulad ng The Fall of Troy, The Foundation of Rome, The Fall of Man, at iba pa. Ang mga tauhan nito ay maharlika. Sinasabing noong panahon ng Medieval, napakaraming epiko ang naisulat, 9. ____ ito’y hindi madalas basahin. Ang bawat bansa ay nakalikha ng kanilang dakilang manunulat ng epiko. Sa Italy, 10. ____ kay Virgil ay mayroon din silang Dante. Ang kilalang epiko ni Dante ay ang The Divine Comedy. Ito’y naging inspirasyon ng maraming makata at pintor sa loob ng maraming dantaon, 11. ____, si T.S. Eliot ay nagdala ng kopya nito sa bulsa ng kaniyang amerikana. Ang The Divine Comedy ay dinisenyuhan ni Gustave Dore noong ikalabinsiyam na siglo. Isa sa mga epikong Espanyol ng Middle Ages ay ang El Cid o El Cantar Mio Cid na kuwento ng pagsakop sa Valencia ni Rodrigo Diaz de Vivar at sa French naman ay ang Chanson de Roland na kuwento ni Charlemagne at ang pag-atake sa kaniyang tropa ni Basques at Roncevaux noong 778. 12. ____ ang dalawang epikong ito ay tungkol sa kabayanihan ng mga pangunahing tauhan sa pakikidigma. 13. ____, may dalawang epikong German naman ang nakilala sa buong mundo. Ito ay ang The Heliad, ikalabinsiyam na siglong bersyon ng Gospels sa Lumang Saxon; at ang The Nibelungenlid. Ang 14. ____ ay kuwento ni Seigfried, Brunhild, Dietrich, Gunther, Hagen at Atila the Hun. 15. ____ ganda ng pagkakasulat ng mga ito, ito ay nagbigay ng kakaibang impluwensiya sa literaturang German. Pagsasanay 2: Basahin ang bahagi ng iskrip ng chamber theater sa pinamagatang “Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan?” Sumulat ng sariling iskrip ng maaaring susunod na pangyayari hanggang sa wakas. Sikaping gumamit ng mga pananda sa mabisang paglalahad. Chamber Theater Ang chamber theater ay may elemento ng dula at elemento ng salaysay. Ito ay isang dulang isinasalaysay. Tulad ng dula, ito ay naitatanghal at may mga tauhang gumaganap. Ngunit ito ay nangangailangan pa ng isang tagapagsalaysay. Siya ay maaaring makilahok sa mga tauhang gumaganap. At ang mga tauhan ay nakikibahagi rin sa mga gawain ng tagapagsalaysay. Sa dulang pasalaysay ay minimal lamang ang tauhan at ang paggamit ng stage props. Higit na hinahayaang ang manonood ang mag-isip at magpagalaw ng imahinasyon sa mga kilos na wari’y binubuksan ang pinto at bintana. Narito ang bahagi ng iskrip ng “Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan?” isang chamber theater. Pag-aralan mo at gawin ang kasunod na gawain.
  • 114.
    111 BAKIT BABAE ANGNAGHUHUGAS NG MGA PINGGAN? Filomena Colendrino Isinaayos ni Jayzuz Cliefrod M. Dionesio Muling isinaayos ni Joselyn Calibara-Sayson LIGHTS ON (Nakatayo si Ka Ugong sa likuran ng mesa habang nakaupo naman si Ka Maldang sa kaliwang bahagi nito). Tagapagsalaysay: Sa bayan ng Sta. Rosa ay may nakatirang mag-asawa na nagngangalang Hugo at Imelda. Sa tuwing sila’y kakain ay palagi na lang nilang pinag-aawayan ang paghuhugas ng pinggan. Sa tuwing tatanggi si Hugo ay pagagalitan naman siya ni Imelda. Kung ano-anong pangalan ang itinatawag niya kay Hugo. Kung mahuling sumasagot ay tutugisin naman ni Imelda ang pobreng si Hugo ng walis tingting. Kaagad namang tatakbo ang kaniyang asawa sa bahay ng kumpadre at doon magpapalipas ng galit ni Imelda. Nakasanayan nang tawagin ng mga kapitbahay ang bugnuting si Imelda ng... Ka Maldang: Ka Maldang! Tagapagsalaysay: At ang pobreng si Hugo ng ______ Ka Ugong: Ka Ugong. Tagapagsalaysay: Isang araw, patapos na silang kumain, matigas na sinabi ni Ka Ugong na... Ka Ugong: Hindi na ako maghuhugas ng mga pinggan! Ka Maldang: At sino?! Ka Ugong: Huwag mong sabihing ako?Aba! Buong umaga na nga akong nag-aararo sa bukid tapos ako pa ang maghuhugas ng pinggan, hindi na ako maghuhugas ng kahit isang pinggan. Tagapagsalaysay: Tumayo si Ka Maldang, namaywang at hinarap si Ka Ugong habang natatakot sa dulo ng mesa. Ka Ugong: Ikaw. (Mahina niyang sagot). Ikaw ang babae. Ikaw ang dapat magtrabaho sa bahay. Ka Maldang: Sige nga! Anong gagawin mo?! Matapos mong itali iyang kalabaw mo sa bukid ay mahihiga ka na lamang, mahirap ba iyon?! (Malungkot na parang naglalambing namang sasabihin ni Ka Maldang).Ako na nga ang nagluluto, naglilinis ng bahay, naglalaba ng mga damit, pati pagbubunot ng sahig, ultimo pag-aayos ng kisame ako ang gumagawa. Lahat ng trabaho ng alila, inaako ko na (mangingilid ang luha sabay sigaw kay Ka Ugong) tapos ngayon, ayaw mo pang maghugas ng mga pinggan!! Ka Maldang: (Tinitigan si Ka Ugong at ang kaniyang walis, kinuha ang walis, at akmang hahabulin si Ka Ugong) Ikaw! Tamad! Ka Ugong: (Sumuot si Ka Ugong sa ilalim ng mesa) Teka! Teka! Huwag mo akong paluin! May naisip na akong paraan na lulutas sa problema natin! Ka Maldang: Sige, labas d’yan! Sabihin mo ngayon kung anong paraan ‘yang sinasabi mo! (Itinago ni Ka Maldang ang walis.) Tagapagsalaysay: Umupo si Ka Ugong sa tapat ni Ka Maldang. Ka Maldang: O, ano? Ka Ugong: Alam mo, huwag na nating pag-awayan pa ang paghuhugas ng pinggan. Daanin na lang natin sa isang paligsahan. Bawal magsalita pagkatapos kong sabihin ang salitang umpisa, at ang matatalo ay siyang laging maghuhugas ng mga pinggan. Ka Maldang: Iyon lang? Ang matatalo ay ang siyang maghuhugas ng mga pinggan, ha? Kasama ng mga palayok at kawali?
  • 115.
    112 Pagsasanay 3: Ang“Tuwaang” ay isang epiko ng mga Manobo na ginagawa ring libangan tuwing may libing, kasal at ritwal ng pagpapasalamat para sa saganang ani, o sa isang matagumpay na pangangaso. Sa bawat awit ng epikong Tuwaang ay ipinakikilala ang mang-aawit gamit ang isang tula na tinatawag ng mga Manobo na tabbayanon, na mayroong dalawang bahagi: ang tabbayanon na nagdudulot ng interes at kadalasang naghahayag ng pag-ibig at pangarap ng mang-aawit at ang bantangon, na nagpapabatid ng simula ng pag-awit. May higit sa 50 na mga kanta ng Tuwaang, ngunit hanggang ngayon dalawang kanta pa lamang ang nailalathala. Naririto ang isang bahagi ng epikong “Si Tuwaang at ang Dalaga ng Buhong na Langit.” Mula rito ay sumulat ng iskrip ng Chamber Theater. Isaalang-alang ang wastong gamit ng mga salitang pananda sa mabisang paglalahad sa pagsulat ng iskrip. Nakarating si Tuwaang at ang Gungutan sa kasal. Dumating ang Binata ng Panayangan, na nakaupo sa gintong trono, ang Binata ng Liwanon, ang Binata ng Pagsikat ng Araw, at ang Binata ng Sakadna, ang ikakasal na lalaki, at kaniyang 100 pang tagasunod. Nakiusap ang Binata ng Sakadna na linisin ang mga kalat sa kasal (o mga hindi imbitado/kailangang bisita) ngunit sinagot naman siya ni Tuwaang na may pulang dahon (mga bayani) sa okasyon. Nagsimula ang mga unang seremonya ng kasal. Binayaran ng mga kamag- anak ang mga savakan (mga bagay para sa babaing ikakasal at mga nakabalot na pagkain na inaalay ng mga kamag-anak ng lalaking ikakasal) ng babaing ikakasal, hanggang may naiwang dalawang hindi mabayaran. Umamin ang Binata ng Sakadna na hindi niya kayang bayaran ang dalawang bagay, pero tinulungan siya ni Tuwaang gamit ng paglikha ng isang sinaunang gong bilang kapalit sa unang bagay at gintong gitara at gintong bansi (o gintong plawta) sa pangalawang bagay. Ka Ugong: Oo! Kapag nagsalita ka sa akin, o kanino man o kahit ano man, ikaw ang palaging maghuhugas ng mga pinggan. Ka Maldang: Napakadali niyan! Kaya kong isara ang bibig ko kahit isang buwan. Ikaw? Kahit kalabaw kinakausap mo. Ka Ugong: Handa ka na ba? BLACKOUT (Dance: Di Bale na Lang by Gary V.) (sing/dance: Season of Love by RENT) Entire Cast: CURTAIN May-akda: Filomena Colendrino Isinaayos ni Jayzuz Cliefrod M. Dionesio Muling isinaayos para sa modyul na ito ni Joselyn Calibara-Sayson Bakit Babae ang Naghuhugas ng mga Pinggan?, kinuha noong Nobyembre 30, 2014, 11:05 am Mula sa www.wattpad.com/4579215 – bakit-babae-ang-naghuhugas –ng-pinggan/page/2
  • 116.
    113 Pagnilayan at Unawain 1. May pagkakaiba ba o pagkakatulad ang Epiko ni Gilgamesh sa iba pang epikong iyong nabasa tulad ng “Tuwaang?” Patunayan. 2. Ang mga tauhan ba sa epiko ay nagtataglay ng supernatural na kapangyarihan? Magbigay ng mga patunay. 3. Paano nakatutulong ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag sa pagsulat ng iskrip ng Chamber Theater? Ngayong nauunawaan mo na nang lubusan kung ano ang epiko at ang mga pananda sa mabisang paglalahad ng pahayag, ilipat mo naman sa isang kapaki- pakinabang na gawain ang iyong mga natutuhan. Ilipat Bilang bahagi ng pagdiriwang ng “Pagtatangi sa mga Epiko ng Bansa,” naatasan ang inyong samahan ng Performing Arts of the Philippines na itanghal sa chamber theater ang akdang “Tuwaang at ang Dalaga ng Buhong na Langit” upang magalak at maibigan ng mga piling panauhin ang inyong pagsasadula sa Cultural Center of the Philippines (CCP) kailangang alalahanin ang sumusunod na pamantayan: A. Iskrip (50%) 1. Orihinal, hango sa epikong ibinigay, taglay ang lahat ng elemento ng iskrip ng Chamber Theater, angkop ang paglalapat ng tunog at musika .....50% 2. Orihinal, hango sa epikong ibinigay, kulang ng isang elemento ng iskrip ng Chamber Theater, angkop ang paglalapat ng tunog at musika. .....40% 3. Hindi orihinal, hango sa epikong ibinigay, kulang ng dalawang elemento ng iskrip ng Chamber Theater, gumamit ng tunog at musika ngunit hindi naman angkop .....30% 4. Hindi orihinal, hango sa epikong ibinigay, kulang ng dalawang elemento ng iskrip ng Chamber Theater, hindi nilapatan ng tunog at musika .....20% B. Pagganap (50%) 1. Masining, malakas ang boses, nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, angkop ang mga kasuotan, angkop ang mga kagamitan o “props” .....50% 2. Masining, hindi gaanong malakas ang boses, nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, angkop ang mga kasuotan, angkop ang mga kagamitan o “props” .....40% 3. Masining, hindi gaanong malakas ang boses, may mga bahaging hindi nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, angkop ang mga kasuotan, angkop ang mga kagamitan o “props” .....30% 4. Masining, hindi gaanong malakas ang boses, may mga bahaging hindi nagampanan ang pagiging tagapagsalaysay ng mga tauhan, hindi angkop ang mga kasuotan, kulang ang mga kagamitan o “props” .....20% KABUUAN . . . . . . 100%
  • 117.
    114 Binabati kita! Matagumpaymong natapos ang mga gawain sa araling ito. Kung may mga bahagi ng aralin na hindi pa rin malinaw sa iyo, maaari mo itong balikan. Magtanong ka rin sa iyong guro upang lalo mo itong maunawaan. Kung ang lahat ay malinaw na sa iyo, maaari ka nang magpatuloy sa susunod na aralin. PAGNILAYAN AT UNAWAIN (PARA SA MODYUL 1) Ang panitikan ay salamin ng lahing pinagmulan nito. Ito ay kabuuan ng mga karanasan ng isang bansa, mga kaugalian, paniniwala, pamahiin, kaisipan at pangarap ng isang lahi na ipinahahayag sa mga piling salita, sa isang maganda at masining na paraan, nakasulat man o hindi. Tulad ng isang minahan ang taglay na yaman ng bawat panitikan na ating binabasa. Mamimina lamang natin nang lubos ang gintong kaisipang taglay nito kung susuriing mabuti ang ating binabasa. Upang maging lubos ang iyong pagkatuto gagawa ka ng suring-basa ng isa sa mga akdang pampanitikang tuluyan ng napili mong bansa sa Mediterannean. Ang gawaing ito ay paghahanda mo sa pangwakas na gawain na pagdaraos ng isang simposyum sa inyong klase. Bago mo isagawa ang suring-basa, sagutin mo muna ang mga gawaing inihanda ko upang masukat kung ano ang antas ng iyong pagkatuto sa mga natalakay natin sa buong modyul 1. GAWAIN 1: Gintong Kaisipan! Balikan ang mga natalakay na aralin. Isulat sa bawat kahon ang mahalagang kaisipan hinggil sa panitikan at gramatika na natutuhan mo sa bawat aralin. Gumamit ng sagutang papel. Panitikang MediterraneanParabula Sanaysay EpikoTula Mitolohiya Maikling Kuwento
  • 118.
    115 GAWAIN 2: SuriinMo Itala ang mga impluwensiya ng mga panitikang Mediterannean sa panitikan, pamumuhay, kaugalian, paniniwala, at kultura sa ating bansa at sa mundo. Gawin sa sagutang papel. GAWAIN 3: Pagmuni-munihan Mo Sagutin ang mga tanong. Isulat sa sagutang papel. 1. Paano nakatutulong ang paggamit ng mga kaalaman sa gramatika at retorika sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga tekstong nagbibigay ng impormasyon (panitikan at iba’t ibang uri ng teksto). 2. Bakit mahalagang mapag-aralan ang panitikan at kultura ng ibang lahi? 3. Paano naimpluwensiyahan ng mga panitikan sa Mediterannean ang sarili nating panitikan? 4. Paano napanatili ng bawat akdang pampanitikang nabasa mo sa modyul 1 ang pagkakakilanlan ng kanilang bansa? 5. Bilang isang Pilipino, sa iyong palagay anong mabubuting bagay ang dapat tularan kaugnay ng paraan ng pamumuhay, paniniwala, o kaugalian ng mga taga-Mediterannean na makatutulong sa pag-unlad ng ating bayan? GAWAIN 4: Suring-basa Natunghayan mo ang mahalagang ambag ng panitikang Mediterannean sa pag-unlad ng sarili nating panitikan at maging sa buong mundo. Ang kaalamang ito ay higit mo pang mapagyayaman kung magsasagawa ka ng suring-basa sa alinmang panitikang tuluyan ng napili mong bansa sa Mediterranean. Ang suring-basa ay isang maikling pagsusuring pampanitikang naglalahad ng sariling kuro-kuro o palagay ng susulat tungkol sa akda. Layunin nito ang mailahad ang mga kaisipang matatagpuan sa isang akda at ang kahalagahan nito. Ngayong natapos mo na ang iyong suring-basa, basahin ang tungkol sa simposyum na makatutulong sa iyo upang maisagawa ang pangwakas na gawain. Panitikang Mediterannean Impluwensiya sa Pilipinas Impluwensiya sa mundo
  • 119.
    116 Mga Dapat Tandaansa Pagsasagawa ng Suring-basa 1. Alamin kung anong uri ng akdang pampanitikan ang sinusuri. 2. Bago isulat ang suring-basa ng isang akda, gumawa muna ng sinopsis o maikling lagom. 3. Ipahayag ang kaisipan sa malinaw at tiyak na paraan . 4. Gumamit ng mga pananalitang matapat. 5. Pahalagahan din ang paraan o estilo ng pagkakasulat. Pormat na gagamitin sa pagsulat ng suring-basa I. Panimula Uri ng panitikan – Pagtukoy sa mga anyo ng panitikang sinulat, sa himig o damdaming taglay nito. Bansang pinagmulan – Pagkilala sa bansa kung saan naisulat ang akda. Pagkilala sa may-akda – Ito ay hindi nangangahulugan sa pagkasuri sa pagkatao ng may-akda kundi sa mga bagay na nag-uudyok sa kanyang likhain ang isang akda. Layunin ng akda – Pagsusuri sa kahalagahan ng akda kung bakit sinulat. Layuninbanitongmagpakilosomanghikayat,manuligsa,magprotesta, at iba pa. II. Pagsusuring Pangnilalaman - Tema o Paksa ng akda – Ito ba’y makabuluhan, napapanahon, makatotohanan at mag-aangat o tutugon sa sensibilidad ng mambabasa - Mga Tauhan/Karakter sa akda – Ang mga karakter ba’y anyo ng mga taong likha ng lipunanng ginagalawan, mga tauhang hindi pa nalilikha sa panahong kinabibilangan o mga tauhang lumilikha, nagwawasak, nabubuhay, o namamatay. Kung walang tauhan, ang persona sa akda ang ilarawan. - Tagpuan/Panahon – Binibigyang-pansin sa panunuring pampanitikan ang kasaysayan? kapaligiran at panahong saklaw ng isang akda bilang mga saksi at sanhi ng kalagayan o katayuan ng indibidwal, ng kaniyang kaugnayan sa kapwa at sa lipunan. - Balangkas ng mga Pangyayari – Isa bang gasgas na mga pangyayari ang inilahad sa akda? May kakaiba ba sa nilalamang taglay? Dati o luma na bang mga pangyayaring may bagong bihis, anyo, anggulo, o pananaw? Paano binuo ang balangkas ng akda? May kaisahan ba ang pagkakapit ng mga pangyayari mula simula hanggang wakas? Ano ang mensaheng ipinapahiwatig ng kabuuuan ng akda? May natutuhan ka ba sa nilalaman ng akda? - Kulturang Masasalamin sa akda – May nakikita bang uri ng pamumuhay, paniniwala, kaugalian o kulturang nangingibabaw sa akda? Nakaimpluwensiya ba ito sa pananaw ng ibang tao o bansa?
  • 120.
    117 III. Pagsusuring Pangkaisipan -Mga Kaisipan/Ideyang Taglay ng akda – Ang isang akdang pampanitikan ay nagtataglay at nagpapaliwanag sa mga kaisipang umiiral, tinatanggap at pinatutunayan ng mga tiyak na sitwasyon o karanasan. Maaari ding ang mga kaisipang ito ay salungatin, pabulaanan, magbago o palitan. Ito ba ay mga katotohanang unibersal, likas sa tao at lipunan, mga batas ng kalikasan, sistema ng mga ideya o paniniwalang kumokontrol sa buhay? Mahalagang masuri sa akda ang mga kaisipang ginamit na batayan sa paglahad ng mga pangyayari. - Estilo ng Pagkasulat ng Akda – Epektibo ba ang paraan ng paggamit ng mga salita? Angkop ba sa antas ng pang-unawa ng mga mambabasa ang pagkakabuo ng akda? May bisa kaya ang estilo ng pagkakasulat sa nilalaman ng akda? Masining ba ang pagkakagawa ng akda? Ito ba’y kahalagahang tutugon sa panlasa ng mambabasa at sa katangian ng isang mahusay na akda? IV. Buod - Hindi kailangang ibuod nang mahaba ang istorya ng akda. Ang pagbanggit sa mahahalagang detalye ang bigyang-tuon. Ang Simposyum Ang simposyum ay nag-ugat sa salitang Griyego na sympinein na nangangahulugang sama-samang pag-inom. Mahihiwatigang ang pagsasalo-salong ito ay sinasabayan ng mga talakayan at pagpapalitan ng mga opinyon kaugnay ng mga kasalukuyang pangyayari. Sa kasalukuyan ito ay nangangahulugang isang pagtitipon kung saan may malayang talakayan o palitan ng mga kaisipan. Maaari ding pagpupulong kung saan may ilang tagapagsalita na nagbibigay ng maiikling panayam tungkol sa isang paksa o iba’t ibang aspekto ng naturang paksa. Ito’y isang mahalagang paraan upang matalakay, mailahad ang ideya at mapalawak ang kaisipan sa paksang pinag-uusapan. Ito ay may isang modereytor na: a. Tagapaglahad ng paksa at layunin ng talakayan b. Tagapagpakilala ng mga tagapagsalita c. Tagapatnubay sa kaayusan at daloy ng talakayan d. Tagapaglinaw sa mga tanong at detalye e. Tagapagbigay ng buod ng talakayan Isa-isang tatalakayin ng mga tagapagsalita ang paksang ibinigay sa kanila ayon sa itinakdang oras at haba ng pagsasalita. Kapag nakapagsalita na ang lahat ng bumubuo sa pangkat, ito ay susundan ng lahatang diskusyon o open forum kung saan maaaring magtanong ang mga tagapakinig. Sa bahaging ito nagkakaroon ng paglilinaw at pagbatid sa ibang bagay na kaugnay ng paksang tinatalakay. Mahalagang paghandaang mabuti ng mga panauhing tagapagsalita ang saklaw ng kanilang paksa at ang kasanayan sa pagbigkas sa harap ng mga tagapakinig upang maging malinaw at makabuluhan ang pagtalakay sa paksa.
  • 121.
    118 ILIPAT (PARA SAMODYUL 2) Binabati kita sa matagumpay mong pagtuklas ng karunungan at pagpapaunlad ng iyong mga kasanayan. Ipinakita sa iyo ng mga natalakay na akdang pampanitinikan sa Modyul 1 kung gaano kahalaga ang kultura ng bawat bansa at kung paano ito nakaaambag sa pag-unlad ng paraan ng pamumuhay ng iba’t ibang bansa na naiimpluwensiyahan nito. Ihanda ang iyong sarili sa paglalakbay sa mga akdang pampanitnikan ng mga bansang Kanluranin tulad ng Brazil, Carribean, Amerika, Iceland, Portugal, at Inglatera. Ang tagumpay ng simposyum ay hindi lamang nakasalalay sa kahandaan ng mga tagapagsalita. Malaki ang tungkuling ginagampanan ng mga tagapakinig sa gawain. Ang aktibong tagapakinig ay makatutulong upang maging produktibo ang simposyum. Ang mabuting pakikinig ay nangangahulugang pagpapakita ng interes sa paksang tinatalakay, paggalang sa mga tagapagsalita at kapwa tagapakinig, maayos na paraan ng pagtatanong at matalinong pagbibigay ng reaksiyon ukol sa mga napakinggan. Sa kabuuan, kung ang lahat ay may kahandaan sa gawain, ang pagdaraos ng simposyum ay isang kapaki-pakinabang na uri ng ehersisyong pangkaisipan at kasanayan sa pagsasalita at pakikinig. Miyembro ka ng Pintig at Tinig, isang pangkat ng mga manunulat. Upang mapaunlad pa ang inyong kasanayan sa pagsulat, magsasagawa kayo ng isang simposyum. Hinati kayo sa pangkat upang magsagawa ng suring-basa sa isang akdang tuluyan. Ang pangkat mo ay naatasang magsagawa ng suring-basa ng isang akdang tuluyan mula sa isa sa mga bansa sa Mediterranean. Ito ay ibabahagi ng pangkat sa buong grupo upang makritik ang ginawang pagsusuri. Sikaping sundin ang pamantayang ibinigay upang maging matagumpay ang gagawing pagsusuri at pagdaraos ng simposyum. Pamantayan I. Suring-basa (30 puntos) a. Mabisang Panimula ……………………..…… 5 puntos b. Pagsusuring pangnilalaman ………………… 10 puntos c. Pagsusuring Pangkaisipan ………………… 10 puntos d. Buod ………………………………………….. 10 puntos II. Pagbabahagi (20 puntos) a. Kahandaan ……………………………… 5 puntos b. Pagbabahagi ng impormasyon …………. 5 puntos c. Lalim ng pagsusuri ………………………. 10 puntos Kabuuang Puntos 50 puntos INTERPRETASYON Napakahusay: 45-50 puntos Mahusay: 35-44 puntos Mahusay-husay: 25-34 puntos Dapat pang paghusayan: 24 puntos-pababa
  • 122.
    335 GLOSARYO abstraktong damdamin –hindi tiyak na pakiramdam adobe – tisang yari sa putik na pinatuyo sa araw; bahay Aesir – ang tawag sa mga diyos ng Norse alindog – personal na halina, pang-akit; karilagan; kariktan; kagandahan an gnewa – sulong; lusob angkan – pamilya; lipi, lahi; henerasyon, salin-lahi; hinlog, kamag-anak. antelope – isang hayop sa Africa at Asia na kawangis ng usa, may sungay at matuling tumakbo argumento – paliwanag o pagmamatuwid Asgard – ang kaharian ng mga Aesir Bagong - Kaharian sa Egypt (New Kingdom) – sinaunang panahon 1570-1085 B.C. (New Kingdom) balaraw – punyal, sundang balintataw – gunita, alaala baobab – tropikal na puno na ang dahon ay ginagamit na panahog sa pagluluto bathin – pagdaanan bikig – tinik sa lalamunan; nakaharang binalaan – binigyan ng babala o paalaala Bu-ad – ritwal na isinasagawa ng mga taga-Ifugao upang magkaroon ng anak at masaganang buhay buhalhal – walang kaayusan sa gawi at pag-iisip, hibang, bulagsak buhay – pananatili sa daigdig ng isang tao o hayop na kumikilos o lumalaki. buhong – buktot, kuhila, imbi, mapaglinlang, manggagantso, mandaraya, salbahe buktot – malupit, buhong, mabagsik, imbi calabash – lalagyan na ginagamit na mangkok cowrie – yari sa shell na ginagamit bilang palamuting mga Afrikano. Ginagamit din sa ritwal at paniniwalang panrelihiyon. dagli – mga sitwasyong may nasasangkot na mga tauhan ngunit walang aksyong umuunlad, gahol sa banghay, at mga paglalarawan lamang. dampa – kubo, barong-barong, munting bahay daratal – darating, sasapit demolisyon – sapilitang pagpapaalis sa istruktura
  • 123.
    336 diktaturyal – pamamahalang isang tao na walang limitasyon ang kapangyarihan diskriminasyon – hindi pagkakapantay-pantay na maaaring sa lahi o katayuan dumadantay – humahaplos; pagpatong ng kamay o paa sa anumang bagay dumaplis – pasapwa na tama; sumagi, hindi nasapol dupok – madaling masira editoryal – mapanuring pagpapakahulugan ng kahalagahan ng isang napapanahong pangyayari upang magbigay ng kaalaman, makapagpaniwala o makalibang sa mambabasa egwugwu – espiritu ng mga ninuno. Gumagamit ng mascara ang tribu at sumasanib sila kung may nais lutasin na isang krimen. Pinaniniwalaang mga Egwugwu ang pinakamataas na hukom sa lupaing Nigeria. Egypt – bansang nasa hilagang-silangan ng Africa na nasa hangganan ng Mediterranean Sea at Red Sea. Ekwe – isang tradisyunal na kagamitang pangmusika na yari sa sangang kahoy. Isang uring drum na may iba’t ibang uri at disenyo. Emperador – pinuno, lider espiritu – kaluluwa, tapang, katapangan, lakas, sigla, damdamin, loob, kalooban, diwa, layon, alak extemporaneous – maingat na inihandang pananalita ngunit binigkas ng walang hawak na kopya food threshold – itinakdang panukat sa komposisyon ng pagkain na basehan ng kahirapan galanos – isang uri ng isda katulad ng marlin ganid – sakim, mapangamkam, gahaman garapa – garapon, bote, botelya genre – isang tiyak na uring akdang pampanitikan gerero – mandirigma gnougous – halamang-ugat Greece – bansa mula sa timog-silangan ng Europe Greek – tao mula sa Greece, wika sa Greece griot – mananalaysay Guidance Counselor – propesyunal na tagapayo at tagagabay ng mga mag-aaral kaugnay ng kanilang pampersonal, pang-akademiko at pampropesyunal na mga alalahanin. gumimbal – gumulat, yumanig hayna – isang uri ng ibon
  • 124.
    337 hibang – luko-luko,haling, wala sa hustong pag-iisip hilakbot – gulat, takot, kilabot, nakahihindik na damdamin hilam – mahapding sakit sa mata dahil sa sabon, usok, atbp., peklat sa balat lalo na sa mukha himutok – hinaing, daing, tampo, hinagpis, pagdaramdam, taghoy hinagupit – hinampas, pinalo; sinalanta hinutok – binaluktot, binali; hinubog; sinupil, dinisiplina humagibis – humarurot, tumakbo nang mabilis, tumulin humangos – suminghap, hiningal, hinabol ang hininga humayo – sumulong, lumakad humuhulma – nagbibigay hugis o anyo sa isang bagay huwego – set, terno Ifugao – isang lalawigan sa Rehiyong Administratibo ng Cordillera, tawag sa pangkat ng mga taong nakatira sa Ifugao, mula sa salitang Ipugo na nangangahulugang mortal Igbo – katutubong tao mula sa Timog-Silangang Nigeria. Karamihan sa kanila ay magsasaka at mangangalakal. Imperyo – kaharian inabandona – iniwan inagurasyon – isang seremonya ng pagtatalaga sa katungkulan inakay – sisiw o kiti ng ibon o manok; anak inflation – pagpapalabas ng maraming salapi ipinanlunas- ipinanggamot itakwil – iwaksi, itanggi, di-pagkilala itimo – ibinaon; itinusok, itinagos kabantugan – kasikatan; pagiging pamoso, tanyag, kilala kabisera – sentro, gitna kahabag-habag – kaawa-awa, kalunos-lunos kakintalan – iniiwang impresyon sa mambabasa kalasag – panangga, pananggalang kalawakan – kaluwagan, kalaparan; papawirin, atmospera, alangaang kanlong – nasisilungan, nalililiman, kubli, nakatakip, nakatago Kanluran – gawing lubugan ng araw, oste, kabila ng silangan
  • 125.
    338 kanugnog – karatig,tabing-lungsod, katabi kapangyarihan – lakas, impluwensya, puwersa, poder; kapasidad, autoridad, pakultad kapita-pitagan – kagalang-galang kariktan – kagandahan karsel – piitan, bilangguan, kulungan katad – balat, kuwero katatawanan – umor, balantong; biro, siste; komikada. kati – pagbaba o pag-urong ng tubig; sumpong, sigla; kalansing o lagitik kawan – langkay, isang grupo o pangkat; kulumpol, pulutong kinapos – kinulang, hindi sapat; hikahos, salat, dahop klasikal na mitolohiya – mitolohiyang mula sa Rome at Greece, mitolohiyang Geco- Roman kompidensiyal – lihim komplikasyon – hindi simple, magulo, mahirap konklusyon – katapusan, hinuha o pasya kultura – ang kalinangan ng isang lipunan. Sinasalamin nito ang mga ideya, pananaw, kaugalian, kakayahan at tradisyong umunlad ng isang lipunan. Bahagi rin nito ang institusyong tagapaghubog ng kamalayan ng mamamayan tulad ng paaralan (edukasyon), pahayagan, midya, relihiyon, at mga establisimentong pansining. Kung minsan ay isang tiyak na pangkat na magpatuloy o gumawa ng ilang bagong kilos. kutob – sapantaha, kaba, hinala; pangamba, takot lagom – paglalahat o pagbubuod lanseta – kortapluma, laseta lapastangan – walang-galang, walang pakundangan, mapang-alipusta lathalain – isang sanaysay batay sa tunay na pangyayari na nagtataglay ng pagpapaliwanag, sanligan at impresyon ng sumulat latigo – kumpas, pamalo, pang hagupit sa kabayo Latin – sinaunang wika ng mga Roman libakin – tuyain, libakin, aglahi, kutyain liberalisasyon – kaluwagan o di-mahigpit ligaw – wild sa Ingles liriko – isang uri ng tula na may kaayusan at katangian ng isang awit na nagpapahayag ng matinding damdamin ng makata lumbay – lungkot, hapis; dalamhati; pighati; tamlay
  • 126.
    339 lumusong – pumanaog,bumaba mafia – sikretong organisasyon ng mga taong gumagawa ng masasamang elemento magapi – matalo, masupil, malupig, madaig, mabihag maibsan – mabawasan malilirip – makukuro, mapag-iisip-isip, mapagmumuni-muni, mapagninilay-nilay manghuhuthot – taong umuubos ng salapi ng iba, maninipsip maninimdim – magseselos masidhi – maalab, matinding pagnanais materyalistiko – taong higit na pinahahalagahan ang materyal na bagay mautas – matapos, mamatay, mayari mito – myth sa Ingles,matatandang kuwentong bayan tungkol sa mga bathala, diyos at diyosa at kakaibang mga nilalang, tungkol sa pagkakalikha ng daigdig, at iba pang kalikasan, tungkol sa pinagmulan o pagkakalikha ng mga unang tao, tungkol sa iba pang may kinalaman sa pagsamba ng tao sa kanilang anito mitolohiya – kalipunan ng mga mito mula sa isang pangkat ng tao o kultura na nagsasalaysay tungkol sa kanilang mga ninuo, bayani,diyos at diyosa, mga supernatural na mga nilalang at naglalahad ng kasaysayan, agham o pag-aaral ng mga mito Mitolohiyang Norse o Mitolohiyang Eskadinaba – ang mitolohiyang mula sa hilagang Europa kung saan ang mga tao ay nagsasalita ng Germanic languages Momma – halamang nginunguya ng mga taga Cordillera na panlaban sa lamig at gutom. Sa mga taga-Ifugao ang pagnguya nito ay ginagawa bilang pakikipag- ugnayan sa kapwa. monghe – pari munsik – bulilit; karampot, katiting; maliit nagbabantulot – nag-aatubili, nag-uurong-sulong, nag-aalanganin, natitigilan nagpabuyo – nahimok, nahikayat, nakumbinse, naganyak, nakayag, nayaya nagsipat-sipat – tumingin-tingin nagtatampisaw – naglalaro sa tubig nalipol – napuksa; napatay, naubos, nasaid name – isang damong makamandag nanagano – nagsakripisyo; dedikasiyon; pagtatalaga sa Diyos sa anumang mangyayari o kapalaran nananaghoy – nananangis, malakas na pag-iyak na may kasamang daing nananariwa – nagunita, naalala, nagbalik sa isip naninibugho – nagseselos, naiinggit, nangingimbulo
  • 127.
    340 napahikbi – napaiyak,napanguyngoy naparam – nawala, napawi, nagmaliw, nabura, naglaro nasimot – nasaid, naubos, walang tira nasulo – natanglawan natigagal – nabagabag, natigatig, naligalig naumid – hindi nakapagsalita, di-nnakaimik; natahimik negatibo – masama, hindi maganda o mabuti nyumba – bahay obra-Maestra – isang uri ng likhang-sining na napagkalooban ng mataas na uri ng parangal; kinilala; naging tanyag at kakaiba sa uri nito; may taglay na kariktan. ogene – malaking metal bell na ginawang mga igbo sa Nigeria. paghimlay – paghiga, pag-idlip pagtulog, pamamahinga, paghilata pagpapatiwakal – pagpapakamatay, pagkitilngsarilingbuhay pagsasalat – pagdarahop, paghihikahos; laging kulang pagsibol – pagtubo, pag-usbong, paglitaw pag-utas – pagtapos, pagyari; pagpatay painod-inod – dahan-dahan; paunti-unti paksang-diwa o tema (theme) – itoy pangunahing kaisipan ng tula, katha, dula, nobela, sanaysay, kuwento ng isang pangkalahatang pagmamasid sa buhay ng may-akda na nais niyang ipahatid sa mambabasa. Hindi ito dapat ipagkamali sa sermon o aral. Hindi sapat na sabihing tungkol sa pagiging ina ang tema. Paksa lamang itong maituturing. Ilahad ito ng ganito; kung minsa’y puno ng pagkasiphayo kaysa kaligayahan ang pagiging ina. palamara – sukab, lilo, taksil, traydor palasak – karaniwan, ordinary; laganap, uso palayan – bukid na taniman ng palay. palunpong – halamang tumutubo mula sa bumagsak na buto, kumpol, langkay, buwing, pumpon panagimpan – pangarap, ilusiyon; hangarin, layunin, pita panambitan – daing, tanguyngoy, panawagan, hinaing, luhog, dalangin panangis – pag-iyak, pagluha pandudusta – panlalait, panghahamak pang-aalimura – pang-iinsulto, pangungutya, panlalait, panlilibak pangdudusta – panghahamak, pang-aalipusta
  • 128.
    341 pangimbulo – pagkainggit pang-uusig– pagtugis, pagsisiyasat; pagsasakdal paniniwala – pananalig, akala; sariling palagay panlilibak – panunuya, pangungutya, pang-uuyam, pang-iinsulto panunuring pampanitikan – tumutukoy sa matalino at maingat na paghusga sa mga bagay na pinupuna o sa anumang akdang pampanitikan panunuring pampelikula – pagrerebyu o pagsusuri ng pelikula kung saan ang manunuri ay maingat na nagtitimbang at nagpapasya sa katangian nito. Tinutukoy nito ang pagsusuri hindi lamang sa kahinaan at kakulangan nito kundi gayundin sa mabubuting bagay na dapat isaalang-alang sa pagpapaganda ng pelikula para sa pagmemerkado o pagmamarket (marketing) at ginagamit upang mahikayat o mahimok ang mga madla (mga manonood, mga mambabasa, o mga tagapakinig pasulyap-sulyap – pagtingin nang hindi matagal; panakaw na tingin patalastas – isang uri o anyo ng komunikasyon o pakikipagtalastasan payak – simple, katutubo pensiyon –natatanggapnaperatrabahoonaglingkodsagobyernoangnakatatanggap nito persona – nagsasalita sa isang akda piging – bangkete, salu-salo, handaan, anyaya pilapil – dikeng mababa na nakapaligid sa taniman ng palay, sa palaisdaan atbp; palimping, pimpin, tarundong, latawan pinanday – hinubod, hinulma pinangilagan – iniwasan polisiya – mga patakarang ipinatutupad positibo – mabuti, pasulong prinsipyo – simulain; paniniwala, paninindigan pumapawi – bumubura, inaalis, pinaglalaho, tinatanggal putik – lupang basa o luad na malagkit; lusak, burak; pusali, lablab, lunaw realismo – ipinapakita ng isang akdang pampanitikan na may realismong pananaw ang katotohanan. Ipinalalasap nito ang buhay maging ito man ay hindi maganda. Layunin nitong ilahad ang tunay na buhay. rima – pagkakaroon ng pare-parehong tunog sa huling pantig sa huling salita ng bawat taludtod Roman – tumutukoy sa sinaunang lungsod ng Rome at mga teritoryo at mga taong naninirahan dito Rome – kabisera ng Italy na matatagpuan sa sentro ng bansa, sa lipunan, o posisyon sa buhay
  • 129.
    342 sabsaban – kainanng mga hayop, labangan sakbibi – sakmal, puno salamangkero – taong bihasa sa panlilinlang sa pamamagitan ng bilis ng kamay sapulin – tamang-tama sa gitna; tamaan sapupo – sapo, salo silangan – dakong sikatan ng araw. simbolo – ito ang mga salita na kapag binanggit sa isang akdang pampanitikan ay nag-iiwan ng iba’t ibang pagpapakahulugan sa mambabasa, isang bagay o kaisipan na kumakatawan sa iba pang konsepto at maaaring bigyan ng maraming antas ng kahulugan sinauna – sa unang panahon, mula sa kabihasnan noong unang panahon sofas – mandirigma soneto – isang uri ng tula na nagmula sa Italya na may labing apat na taludtod at sampung pantig sa bawat taludtod sugpuin – huwag palalain Sultan – pinakamataas na puno ng mga Muslim suwi – anak, supling; sibol talukbong – belo, pandong, saklob talumpati – deklarasyon;diskurso;bigkas,resitasyon;pananalita sa harapan ng maraming tao nang tuluyan. tambuli – sungay na kung hipan ay tumutunog nang malakas; kurneta, tambuyok tamtam – maliit na tambol tana – agimat na tari ng tandang tanikala – kadena, kadenita, kadenilya; kawing-kawing na singsing na bakal tari – matulis na patalim na ikinakabit sa paa ng manok tauhang lapad – ang uri ng tauhan na hindi nagbabago ang katangiang taglay mula simula hangang sa wakas ng kuwento tayutay – ito’y isang anyo ng paglalarawang-diwa na kakaiba at malayo sa karaniwang paraan ng pananalita at naglalayong magawang marikit upang maging mabisa at kawili-wili ang pag-unawa at pagdama ng sinuman sa damdaming ipinahihiwatig terorismo – sistematikong paggamit ng karahasan tikis – pangyayamot, pang-iinis, pananadya tumalilis – tumakas, umilag, palihim na umiwas winasak – sinira yapak – apak, tapak, tuntong; yurak; walang sapin sa paa; bakas yumuyungyong – tumatangkilik; nalililiman, yumuyupyop
  • 130.
    343 BIBLIOGRAPI Mga Aklat Aganan, FernandaP. 1999. Sangguniang Gramatika ng Wikang Filipino. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, UP. Alejandro, Rufino. 2001. Wika at Panitikan IV. Manila: Vibal Publishing House. Anderson, Robert et. al. 1993. Element of Literature First Course. USA: Harcourt Brace Jovanovich, Inc.. Arrogante, Jose A. et al. 2004. Panitikang Filipino- Antolohiya. Mandaluyong City: National Bookstore. Arrogante, Jose et al. 1991. Panitikang Filipino- Pampanahong Elektroniko. Mandaluyong: National Bookstrore. Arsenio L. Sumeg-ang. 2005. Ethnography of the Major Ethnolinguistic groups in the Cordillera, Quezon City: Cordillera Schools Group, Inc. and New Day Publishers. Atalia, Eros. 2011. Wag Lang Di Makaraos. Pasay City: Visual Print Enterprises. Baisa-Julian, Aileen G. at Dayag, Alma M., 2012. Pluma III Wika at Panitikan para sa Mataas na Paaralan. Quezon City: Philippines, Phoenix Publishing House, Inc. Cariño,Maria Luisa A.,1990. Cordillera Tales. Quezon City: New Day Publishers. Ceciliano, Jose C. 1991. Pamahayagang Pangkampus. Quezon City: Rex Bookstore. Dillague, Nora M. 1990. Sandigan -Sining ng Komunikasyon para sa Mataas na Paaralan. Manila: Phoenix Pub. House Inc. English, Leo James. 1977. English-Tagalog Dictionary. Quezon City: Kalayaan Press Mktg. Ent. Inc. Ferrara, Cosmo F. et.al. 1991. Enjoying Literature. California: Glencoe/McGraw-Hill. Gonzales, Lydia Fer. et.al. 1982. Panitikan sa Pilipino. Manila: Rex Book Store. Hamilton, Edith. 1969. Mythology. New York: Warner Books Inc. _______________. 1999. Mythology: Timeless Tales of Gods and heroes. Little Brown and Company. Jocson, Magdalene O. et. al. 2005. Filipino 2- Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik. Quezon City: Lorimar Publishing Co. Inc. Lacsamana, Leodivico C., et.al. 2003. Filipino: Wika at Panitikan sa Makabagong Henerasyon IV. Makati City: Diwa Learning Systems, Inc. Longa,Asuncion B. et.al., 2010. Filipino I. Lipa City, Batangas,: United EferzaAcademic Publications, Co. . Macaraig, Milagros B. 2000. Pagpapahayag, Retorika at Bigkasan. Manila : Rex Bookstore, Inc. ________________. 2014. Sulyap sa Panulaang Filipino.Manila: Rex Book Store, Inc., Mallinllin, Gabriel F. et.al. 2002. Kawil I - Aklat sa Paglinang ng Kasanayan sa Wika at Literatura.,Manila: Rex Bookstore Inc.. Resuma, Vilma Mascarina. Gramatikang Pedagohikal ng Wikang Filipino Komunikatibong Modelo. Sagalongos, Felicidad E. 2013. Diksyunaryong Ingles-Filipino, Filipino-Ingles. Madaluyong City: National Bookstore. Santiago, Alfonso B. at Norma G. Tiangco. 2006. Makabagong Balarilang Pilipino. Manila : Rex Bookstore, Inc. Santiago, Alfonso O. 2003. Sining ng Pagsasalingwika-Ikatlong Edisyon. Manila: Rex Bookstore. Santiago, Jesus Manuel. 1998. Ang Matanda at ang Dagat. Sentro ng Wikang Filipino, UP, Manila. Santiago, Erlinda M. et.al 1989. Panitikang Filipino Kasaysayan at Pag-unlad Pangkolehiyo.Manila: National Book Store.
  • 131.
    344 Santos, Bernie C.at Corazon L. Santos. 2002. Kawil II -Aklat sa Paglinang ng Kasanayan sa Wika at Literatura. Quezon City: Rex Bookstrore Inc. Santos, Vito C. at Luningning E. Santos. 1995. New Vicasian’s English-Pilipino Dictionary. Pasig: Anvil Pub., Inc. Santos, Vito C. at Luningning E. Santos. 2001. English-Pilipino Dictionary. Pasig: Anvil Publishing Inc.. Silverio, Julio F. Bagong Diksyunaryong Pilipino-Pilipino. Mandaluyong City: National Boookstore. Villafuerte, Patrocinio V. 2002. Panunuring Pampanitikan. Sampaloc, Manila: Rex Bookstore Inc. ____________________. 2002. Talumpati, Debate at Argumentasyon. Valenzuela City: Mutya Publishing House. ___________________. 2012. Pagpapahalaga sa Panitikan - Sining Pantanghalan. Malabon City : JIMCYZVILLE Pub.. 1980. Magandang Balita: Bibliya . Manila: Philippine Bible Society. 1987. Ninth New Collegiate Dictionary. USA: Merriam Webster Inc. 1996. Literature World Masterpieces. New Jersey,USA : Prentice Hall Inc,. 2011. Panahon -Ang Pag-ahon sa Hamon ng Pagbabago ng Klima. Kabang kalikasan ng Pilipinas Foundation, Inc. at WWF-Phil.
  • 132.
    345 Internet http://www.infoplease.com/biography/var/dilmarousseff.html http://www.infoplease.com/biography/var/dilmarousseff.html http://www.huffingtonpost.com/2011/01/03/dilma-rousseff-inaugurati_1_n_803450.html, www.gov.ph/1986/02/25/inaugural-speech of president-corazon-c-aquino-on-feb-25-1986 http://www.destination360.com/caribbean/history http://pinoyweekly.org/new/2012/10/para-sa-kagalingan-at-karapatan-ng-mga-bata/comment-page-1/ htpp:tl.wikipedia.org/wiki/mitolohiyangnordiko http://bibleforchildren.org/PDFs/tagalog/Samson%20Gods%20Strong%20Man%20Tagalog.pdf https://www.google.com.ph/search?q=emoticon&tbm=isch&ei=zwy2U5izC4zsoATmxILgBQ#facrc=_&im gdii=_&imgrc=6oOshmlrH- http://www.wattpad.com/71491550-norse-mythology http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Reden/EN/JoachimGauck/Reden/2014/140131-Munich- Security-Conference.html http://www.scribd.com/doc/76742424/Sintahang-Julieta-at-Romeo-revised2 https://www.google.com.ph/search?q=romeo+and+juliet&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=yVezU87vB c3AoASos4CQCg&ved=0CAYQ_AUoAQ&biw=1024&bih=499#q=romeo+and+julietwilliam+shakespear e&tbm=isch&facrc=_&imgdii=_&imgrc=wTz_JAvc6U_diM%253A%3BzgZVfo8uX0NKFM%3Bhttp%253 A%252F%252Fwww.mcgoodwin.net%252Fpages%252Fimages%252Fdickseeromeo.jpg%3Bhttp%253 A%252F%252Fwww.mcgoodwin.net%252Fpages%252Fotherbooks%252Fws_romeoandjuliet.html%3B 483%3B401 https://www.google.com.ph/search?q=3+kings&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=5xuyU_2DFMbuoAT B5IC4Aw&ved=0CAYQ_AUoAQ&biw=1024&bih=499#facrc=_&imgdii=_&imgrc=MW2HyXOy8Ng0zM% 253A%3BVaZtrQPIuoqASM%3Bhttp%253A%252F%252Fholidays.mrdonn.org%252F3kingsxmas.GIF %3Bhttp%253A http://tl.answer.com/Q/Anoang mga anekdota ni Jose Rizal? www.youtube.comwatch?v= ljNgw10mcs.Tsinelas ni Rizal. http.//Iranian.com/main/bloglm.saadat-noury/first Iranian-mullah-who/was-master-anecdotes.html. http.//www.a-gallery.de/docs/mythology.htm. http.//www.a gallery.de/docs/mythology.htm. www.livescience.com/39149-french-culture.html https://www.google.com.ph/search?q=sample+stroyboard&esspv=2&biw=1366& bih = 667&1bm=isch & imgil En.Wikipedia.org/wiki/Epic of Gilgamesh http://cdn.yardhype.com/wp-content/uploads/2012/11/Puppet-Dancing-in-South-Africa-yardhype.jpg http://t1.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcSFqFdJx3RiKgKAfswPStnpcupqbc2P1DoVCGeFwdxzmvCj T6SEx7oLkTU http://www.anc.org.za/show.php?id=3132 https://www.google.com.ph/search?q=larawan+ng+kahirapan https://www.google.com.ph/?gfe_rd=cr&ei=4BgMVI_wEYn8iAKqYQ&gws_rd=ssl#q=patalastas http:// vjk112001.blogspot.com/2008/02/sa-mga-kuko-ng-liwanag-isang-suring.html