Szymon Konkol - Publikacje Cyfrowe, profile picture
Uploaded bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
10,560 views

Atlas anatomiczny

podręcznik

Embed presentation

Downloaded 46 times
1 / 148
2 / 148
3 / 148
4 / 148
5 / 148
6 / 148
7 / 148
8 / 148
9 / 148
10 / 148
11 / 148
12 / 148
13 / 148
14 / 148
15 / 148
16 / 148
17 / 148
18 / 148
19 / 148
20 / 148
21 / 148
22 / 148
23 / 148
24 / 148
25 / 148
26 / 148
27 / 148
28 / 148
29 / 148
30 / 148
31 / 148
32 / 148
33 / 148
34 / 148
35 / 148
36 / 148
37 / 148
38 / 148
39 / 148
40 / 148
41 / 148
42 / 148
43 / 148
44 / 148
45 / 148
46 / 148
47 / 148
48 / 148
49 / 148
50 / 148
51 / 148
52 / 148
53 / 148
54 / 148
55 / 148
56 / 148
57 / 148
58 / 148
59 / 148
60 / 148
61 / 148
62 / 148
63 / 148
64 / 148
65 / 148
66 / 148
67 / 148
68 / 148
69 / 148
70 / 148
71 / 148
72 / 148
73 / 148
74 / 148
75 / 148
76 / 148
77 / 148
78 / 148
79 / 148
80 / 148
81 / 148
82 / 148
83 / 148
84 / 148
85 / 148
86 / 148
87 / 148
88 / 148
89 / 148
90 / 148
91 / 148
92 / 148
93 / 148
94 / 148
95 / 148
96 / 148
97 / 148
98 / 148
99 / 148
100 / 148
101 / 148
102 / 148
103 / 148
104 / 148
105 / 148
Most read
106 / 148
Most read
107 / 148
108 / 148
109 / 148
110 / 148
111 / 148
112 / 148
113 / 148
114 / 148
115 / 148
116 / 148
117 / 148
118 / 148
119 / 148
120 / 148
121 / 148
122 / 148
123 / 148
124 / 148
Most read
125 / 148
126 / 148
127 / 148
128 / 148
129 / 148
130 / 148
131 / 148
132 / 148
133 / 148
134 / 148
135 / 148
136 / 148
137 / 148
138 / 148
139 / 148
140 / 148
141 / 148
142 / 148
143 / 148
144 / 148
145 / 148
146 / 148
147 / 148
148 / 148
ATLAS ANATOMII DR N. MED. TREYOR WESTON
bpis treści WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁADMIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁADNERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Oko Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów I|L f Rozdział 5 UKŁADWYDZIELANIA 1 WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne 10 12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33 36 37 41 42 43 44 46 50 54 57 60 61 64 66 67 70 Rozdział 6 UKŁADODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS 78 79 80 82 84 86 87 90 92 94 96 97 98 102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154
Wstęp r W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształ- cenie,którepozwalapracowaćnaswojeutrzymanie.Umie- my także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jestfakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości le- karzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pa- cjenci będą dysponowali podstawową wiedzą doty- czącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szyb- ko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć facho- wej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wpro- wadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie włas- ne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa za- gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja po- między lekarzem a pacjentem. Ich współ- praca przyniesie najlepsze rezulta- ty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLASANATOMII to nie tylko cenny V
informator w rodzinnej bibliotece. Książ- ka ta może być także wykorzystana w szkołach, gdyż obejmuje swoim zakre- sem nie tylko anatomię, ale także zagad- nienia fizjologiczne dotyczące funkcjono- wania różnych części ludzkiego ciała. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpują- ca, lecz bez zbędnych uproszczeń. Zastoso- wana terminologia odpowiada tej, jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt, że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób, aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. Jednocześnie podane fakty są tak opra- cowane, by zadowolić najbardziej wybred- nego odbiorcę. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspa- niałe ilustracje ludzkiego ciała. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. „Dobrze pamiętam zafascynowanie, jakie ogarnęło mnie, kiedy jako student medycyny za- cząłem odkrywać nieznany, wspaniały świat lu- dzkiego wnętrza. Poznawanie tej dziedziny wie- dzy jest jak niekończąca się podróż, podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowa- nie". W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w to- warzystwie tej książki. /?/• Trevor Weston, doktor nauk medycznych
Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów, a także od mikroskopijnych komórek, które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Prawe ptuco Serce Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę, która oddziela ją od jamy brzusznej. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej, m.in. serce i płuca. Opłucna Żebro Mostek Przepona Przełyk
BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia, która odpowiada na pyta- nie, jak dane elementy funkcjonują. Bu- dowa określonego narządu czy też ukła- du w dużej mierze zależy od funkcji, jaką spełnia on w organizmie. Wynika z tego, że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Opisując budowę jakiegoś na- rządu, np. żołądka, nie sposób pominąć roli, jaką odgrywa - w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę, zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficz- ne funkcje. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczegól- nym elementom ludzkiego organizmu. Przed przystąpieniem do szczegółów na- leży zwrócić uwagę na główne narządy, które znajdują się w trzech dużych ja- mach ciała: w czaszce, klatce piersiowej i brzuchu. -Tchawica Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgiszyjne Jszczytowyl I—obrotowy Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Oskrzeliki Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu, które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki, przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg
14/BUDOWA CIAŁA Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie, zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. Jama czaszki Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki, w której znajduje się mózg, oraz twarzoczaszki, która jest podstawą dla oczu, nosa i ust. Jamę czaszki niemal całkowicie wypeł- nia mózgowie, którego rozwój wpływa na jej kształt. Początkowo kości czaszki są połączone błonami, które umożliwiają ich przemieszczanie. Pomiędzy 18. a 24. mie- siącem życia błony stopniowo są zastępo- wane tkanką kostną, aż ostatecznie czasz- ka stanie się sztywna. Mózg składa się z delikatnej, galareto- watej substancji, która łatwo może ulec uszkodzeniu. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna bło- na zwana oponą twardą. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okry- wająca od zewnątrz tkanka kostna po- przez ucisk może spowodować dalsze je- go uszkodzenie. Czaszka zawiera też mniej- sze przestrzenie, jak jama nosowa, i znacz- nie mniejsze od niej - jamy powietrzne, zwane zatokami obocznymi nosa. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów, przez które przecho- dzą nerwy, tętnice i żyły. Największy z nich, zwany otworem wielkim, jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kost- ną, w środku której znajdują się naj- ważniejsze narządy ciała: płuca i serce. Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. Proces ten jest niezbędny dla funkcjono- wania organizmu. Żebra są zlokalizowa- ne tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchow- nych. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i ser- ce. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem, a gruba blaszka mięśniowa - przepona - oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. Pomiędzy żebrami znajdują się warst- wy mięśni międzyżebrowych. Ściana klat- ki piersiowej jest więc zbudowana z umięś- nionego worka w kształcie dzwonu, opar- tego na kostnym rusztowaniu utworzo- nym przez żebra. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i na- stępnie biernego ich powrotu do położe- nia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawi- cę, która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. Podob- ne błony otaczają płuca i serce. Pod- rażnienie opłucnej powoduje stan zapal- ny - zapalenie opłucnej. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca - prawe i lewe, które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych, gdzie następuje wymiana gazów. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi, nato- miast dwutlenek węgla, będący zbędnym produktem procesów zachodzących w or- ganizmie, jest z niej wydalany i wydycha- ny do atmosfery. Serce jest położone z przodu, pomiędzy dwoma płucami, i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek, a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka, z którego wpływa do lewej komory. Z lewej komoryjest tłoczo- na do aorty, będącej główną tętnicą ciała. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk, przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany gra- sicą, który jest głównym organem uczest- niczącym w procesach odpornościowych ustroju. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego, kiedy to może sięgać nawet do przepony. W późniejszym okresie stop- niowo zanika, a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie, która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup, a od góry przepona. Przed- nia część jest pokryta grubą warstwą 4
mięśni, które można wyczuć pod nacis- kiem. W brzuchu znajduje się wiele or- ganów ogólnie zwanych trzewiami. Pra- wie cały przewód pokarmowy, począwszy od żołądka, a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy), znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. W procesie tra- wienia pokarm jest rozkładany na czyn- niki podstawowe, które mogą być absor- bowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwa- ne z organizmu. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. Wszystkie narządy wewnętrz- ne otacza ogromna sieć naczyń krwio- nośnych. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiej- scowione nerki. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem, który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej, w jamie miednicy. W pęcherzu gromadzi się mocz, który jest wydalany nazewnątrz. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. W przy- padku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha, a właściwie w jamie miednicy. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. Niewiarygodne wydaje się, że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkan- ce, zwanej krezką, za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej - błony wyściełającej jamę brzuszną. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. Otacza wątrobę, żołądek, jelita, śledzio- nę, pęcherzyk żółciowy, wyrostek robacz- kowy, prawie całą macicę i jajowody. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swo- bodnie przemieszczać. Błona okrywają- ca organy nosi nazwę otrzewnej trzew- nej, natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzew- na krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczy- nia i nerwy. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w po- staci ostrego bólu. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. Ból może wystąpić tyl- ko w przypadku, kiedy dojdzie do roz- ciągnięcia lub rozdęcia jelita. Ból pocho- dzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania, natomiast ból z otrzew- nej trzewnej ma charakter rozlany i trud- no ustalić miejsce, z którego pochodzi. Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna, ścienną i krezkową. BUDOWA CIAŁA/15 Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa Powyżej po lewej: Przekrój poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. Śledziona Aorta brzuszna Siec mniejsza Zawartość jamy brzusznej Przepona Wątroba Ift. Aortabrzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe
Układy organizmu Aby zrozumieć, w jaki sposób różne narzą- dy są z sobą powiązane, należy przyjrzeć się poszczególnym układom. Określony układ stanowi zgrupowanie organów, które z so- bą współpracują. Jednym z najbardziej zna- nych jest układ trawienny. Ponadto w or- ganizmie wyróżniamy: układ kostny, skó- rę, układmięśniowy, układchłonny, układ krążenia, układ oddechowy, układ wydal- niczy, układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. Każdy z nich jest oddzielnie omówionyw następnych rozdziałach. Posz- czególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego, że się z sobą łączą, ale również dlatego, że są zbudowane z podobnej tkanki. Wyróż- niamy cztery główne rodzaje tkanek, a każ- dy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. Tkanka nabłonkowa, zwana nabłonkiem, jest tkanką pokrywającą lub też wyściełają- cą narządy ciała. Wiele z nich wydziela sub- stancje takie jak hormony. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurcze- nia się, dzięki czemu możliwy jest ruch ca- łego ciała, podobnie jak i narządów we- wnętrznych. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. Tkanka łączna, która obejmuje kości i ścięgna, łączy, podtrzymuje oraz wypeł- nia struktury ciała. Może występować w pos- taci luźnej, pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. Zarówno ścięg- na, jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komuni- kacja i kontrola, a czynności ciała są skoordynowane. Tkanka nerwowa jest zbu- dowana z komórek tworzących wypust- ki. Inne tkanki, takie jak np. tkanka łącz- na, współpracują z tkanką nerwową, jed- nak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. Układ Główne narządy i struktury Kostny Krążenia Rozrodczy Wszystkie kości ciała, chrząstki, stawy i więzadła, które je z sobą łączą Mięśniowy Mięśnie ciała - niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane), inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Nerwowy Mózg, rdzeń kręgowy, narządy zmysłów (oczy, narządy słuchu i równowagi, kubki smakowe, receptory węchu i dotyku), nerwy Wydzielania Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa, tarczyca, wewnętrznego przytarczyce, nadnercza, trzustka, grasica, części jąder i jajników, niewielkie obszary tkanek w jelitach Oddechowy Płuca, oskrzela (kanały prowadzące do płuc), tchawica, gardło, krtań, nos, przepona Serce, tętnice, żyły, naczynia włosowate, krew Limfatyczny Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obron- nych organizmu, m.in.: węzły chłonne, naczynia chłonne, śledzio- na, migdałki, grudki chłonne, grasica Trawienny Jama ustna, zęby, język, gruczoły ślinowe, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, wątroba, pęcherzyk żółciowy, trzustka Wydalniczy Narządy i gruczoły, które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe, układ moczowy (nerki, moczowody, pęcherz, cewka moczowa) oraz jelito grube, wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra, prącie, gruczoł krokowy, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, cewka moczowa, gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki, jajowody, macica, pochwa, srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płcio- wy oraz wtórne cechy płciowe Układ moczowy
Błony BUDOWA CIAŁA /17 Błony są warstwami tkanek, które po- krywają, wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Błony śluzowe wyściełają głównie wnę- trza kanałów, np. przewodu pokarmowe- go. Powierzchnię stawów i ścięgien po- krywają błony maziowe. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzu- cha. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa spec- jalny rodzaj błon zwanych oponami. Każda z milionów komórek budują- cych nasze ciało, a także mikroskopijnie małe organelle, które znajdują się w ich wnętrzu, są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. Jak sama nazwa wskazuje, błony śluzo- we posiadają wyspecjalizowane komórki, które wydzielają śluz. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną), a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach, nozdrzach i w prze- wodzie pokarmowym. Niektóre błony śluzowe, zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe, mają ko- mórki zaopatrzone w włosowate rzęski. Rzęski, wykonując ruch w jedną stronę, przesuwają zanieczyszczenia (np. kurz) w kierunku gardła, skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Błony wyściełające jelita są pofałdowa- ne w kształcie palczastych wypustek, zwa- nych kosmkami, które znacznie zwięk- szają powierzchnię wchłaniania składni- ków odżywczych. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Macica jest wy- ścielona śluzówką, która każdego mie- siąca ulega złuszczeniu i wydaleniu pod- czas menstruacji. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów, mają kształt worecz- ków wypełnionych płynem maziowym. Ścięgna, będące mocnymi pasmami tka- nek, które łączą mięśnie z kością, posia- dają pochewkę zbudowaną z błony ma- ziowej. Błony surowicze okrywają narzą- dy klatki piersiowej i brzucha, chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie bło- ny surowicze. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzew- na. W pierwszej fazie życia każdego or- ganizmu błony spełniają specyficzną funk- cję. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem, zwanym workiem owodniowym, który jest wypeł- niony płynem. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. Worek owodniowy wraz z ło- żyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. Błona surowicza, zwana opłucną (kolor purpurowy), zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn, który smaruje stawy i ułatwia ich ruch.
Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów ko- mórek. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną mili- metra. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w labo- ratoryjnych warunkach). Komórki organizmu różnią się rozmia- rem, kształtem oraz strukturą w zależno- ści od funkcji, jaką spełniają. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. Mają zdol- ność kurczenia się i rozkurczania, dzięki czemu organizm może się poruszać. Jest wiele komórek nerwowych, które są także długie i wąskie, ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. Okrągłe, czer- wone krwinki transportują tlen i dwu- tlenek węgla, a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Wszystkie komórki organizmu, pomi- mo różnic w funkcjonowaniu, są zbu- dowane w podobny sposób. Każda jest otoczona błoną, a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplaz- mą, w której osadzone jest jądro posiada- jące chromosomy. W cytoplazmie, zawierającej od 70 do 80 procent wody, zachodzą liczne procesy chemiczne. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych orga- nellami. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. Błona komórkowa jest porowata i skła- da się z trzech warstw: białka, tłuszczu i białka. Substancje, które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki, zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą, półprzepusz- czalną błonę. Budowa komórki Cytoplazma - galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Jąderko- wytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Błony niektórych komórek są zaopat- rzone we włoskowate rzęski. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę, mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. Cytoplazma wszystkich komórek za- wiera mikroskopijne organy - mitochond- ria. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię nie- zbędną do wszystkich procesów zachodzą- cych w komórce. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym - enzymom. Ich funkcją jest przyspiesza- nie reakcji chemicznych. Najwięcej mito- chondriów występuje w komórkach mięś- niowych. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. Zawierają en- zymy, dzięki którym wykorzystują obec- ne w komórce składniki pokarmowe. Naj- więcej lizosomów mają komórki wątro- by. Substancje wytworzone przez komór- kę, a potrzebne w innej części organizmu (np. hormony), gromadzą się w struk- turach zwanych aparatami Golgiego. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików, które spełniają rolę ich wewnę- trznego „szkieletu". Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne, będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Białka są nie- zbędne jako materiał budulcowy. Stano- wią także część enzymów aktywizują- cych procesy chemiczne oraz biorą udział Mitochondrium- wytwarzaenergięna potrzeby komórki Reticulum endoplazma- tyczne-systemkanalików pomiędzyjądrem a ścianą komórki Rybosom -wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom- gromadzi enzymy Pory-umożliwiają przenikanie substancji downętrzaina zewnątrz komórki Błona komórkowa w wytwarzaniu złożonych cząstek, takich jak hormony. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera infor- macje genetyczne zakodowane w związku chemicznym, zwanym kwasem dezoksy- rybonukleinowym (DNA), który wcho- dzi w skład chromosomów. Każdy chro- mosom posiada tysiące genów. Gen za- wiera informację dotyczącą syntezy okreś- lonego białka. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę, podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. Jednak od jednego białka może zależeć, czy ktoś ma piwne, czy niebieskie oczy, kręcone lub proste włosy, normalną albo albinotyczną skórę. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek, które tracą chromosomy w koń- cowej fazie procesu ich formowania, a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę mate- riału genetycznego, każda komórka czło- wieka ma 46 chromosomów zgrupowa- nych w 23 pary. Jeden chromosom z każ- dej pary pochodzi od matki, a drugi od ojca. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów, dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. Geny wpływają na kształtowanie no- wego organizmu ludzkiego już od mo- mentu zapłodnienia. Chromosomy ojca determinują płeć. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni ja- jeczko z chromosomem X, urodzi się dziewczynka. W wyniku połączenia ja- jeczka z plemnikiem zawierającym chro- mosom Y urodzi się chłopiec. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego, że zawiera kod genetyczny, ma również możliwości replikacyjne. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu, a in- formacja jest przekazywana z jednego po- kolenia na drugie. Proces podziału komórki, w czasie któ- rego następuje jej podwojenie, jest nazy- wany mitozą. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom, co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organiz- mu. Zużyte komórki są zastępowane no- wymi. Chromosomy komórki, która nie ulega podziałowi, są niewidoczne. W chwili zbliżania się podziału, chromosomy stają się krótsze oraz grubsze, uwidaczniają się jako parzyste struktury, które następnie rozdzielają się. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch
BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu, układają się w pary i splatają. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie, dając nowe komórki rozrodcze. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części, następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. nowo powstałych komórek. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. Codziennie wiele komórek zamiera, ale dzięki procesowi mitozy są one zastę- powane innymi. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. Komórki nerwowe, w tym te, z których zbudowanyjest mózg, nie mają możliwości replikacji. Komórki wątroby, ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomuzbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu Odcinki DNA są zwane genami. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka Pojedyncza nić DNA naskórka i krwi ulegają całkowitej wy- mianie kilka razy w roku. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku inne- go podziału - zwanego mejozą. W pierw- szym etapie mejozy chromosomy ulega- ją pogrubieniu i podziałowi, podobnie jak w mitozie. Następnie układają się w pary w taki sposób, że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Każdy nowy chromosom posia- da zarówno geny ojca, jak i matki. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jedne- mu podziałowi, dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowieko- wi liczby chromosomów (23). Wymiana materiału genetycznego, która następuje w czasie mejozy, sprawia, że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. Każde z nich, z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych, posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego.
Metabolizm Złożone procesy, które umożliwiają nor- malne funkcjonowanie naszego organiz- mu, są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. Enzym wpływa na chemiczną konwersję, dzięki czemu nie- zbędne substancje stają się dostępne dla komórek. Hormony z kolei są odpowie- dzialne za przebieg wzrostu czy wykorzy- stanie zapasów energii. Metabolizm to wszystkie reakcje che- miczne zachodzące wewnątrz organizmu, w wyniku których jest możliwe jego funk- cjonowanie, wzrost, a także reprodukcja. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne, lecz uzupełniające się procesy - katabolizm i anabolizm. Katabolizm po- lega na rozkładzie węglowodanów, tłusz- czów i białek, a także wielu zbędnych pro- duktów, np. martwych komórek lub tka- nek. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni, przy czym, część jest tracona w postaci ciepła. Anabolizm obejmuje procesy budowy. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci ener- gii są wykorzystywane podczas wzrostu, reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. U rozwi- jającego się dziecka lub nastolatka poten- cjał pochodzący z rozkładu pokarmu zo- staje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. W przypadku dorosłego człowie- ka nie wykorzystana energia powoduje od- kładaniesiętłuszczu. Nadmiernewydatko- wanie energii objawia się utratą wagi ciała. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach, jak chleb, ziemniaki) na cukry proste. Najczęściej spotykane cukry proste, jakie otrzymujemy z pożywienia, to: gluko- za, fruktoza i galaktoza. Cukry najpierw są transportowane do wątroby, gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w gluko- zę (zobacz Rozdział 9, strona 104). Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pi- rogronowym. Potencjał uwolniony w cza- sie tego procesu jest tymczasowo groma- dzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się, cząsteczki tłuszczu są roz- kładanena gliceroli kwasy tłuszczowe, które następnie oddzielnie ulegają procesom kata- bolizmu. W wątrobie glicerol zostaje prze- kształconyw glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy, konieczne do procesu wzrostu, a także enzymy, które aktywi- zują każdy proces metaboliczny zacho- dzący w komórce. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. W rezultacie mo- że dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nie- prawidłowości w procesach metabolicz- nych. Niewydolność trzustki, która wy- twarza zbyt małe ilości insuliny, nazywa- na jest cukrzycą. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka Q Q Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty, które muszą być wydalona. W,koi 1 v^lh.l U, u
Homeostaza BUDOWA CIAŁA/21 W celu utrzymania wewnętrznej równo- wagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Jest to warunek zachowania zdro- wia w nieustannie zmieniającym się śro- dowisku. Stan takiej równowagi jest okreś- lany jako homeostaza. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływa- nia środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli, spełniający określoną funkcję. Zebrane w całość formują jeden, ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz od- prowadza zbędne produkty. Aby komór- ki mogły prawidłowo funkcjonować, właś- ciwości płynu zewnątrzkomórkowego mu- szą być stałe. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym nor- malne funkcjonowanie organizmu do chwili, kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Re- zultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. Zdrowy organizm, dzięki mechaniz- mom adaptacyjnym i odpornościowym, może zwalczyć chorobę. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Podatność organiz- mu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. Tłumaczy to, dlacze- go nie każdy, kto zetknie się z chorobą, od razu ulega zarażeniu. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć, posługując się terminami technicznymi. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemne- go sprzężenia zwrotnego. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Przykładem takich zjawisk jest termos- tat normujący pracę systemu ogrzewania. Jeżeli temperatura w pokoju spada poni- żej ustalonej wartości, obwód elektrycz- ny termostatu zamyka się. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wzno- wiony. Kiedy wymagana temperatura ustali się, termostat przerywa obwód. W przeciwieństwie do centralnego ogrze- wania organizm jest wyposażony w sys- tem bezpieczeństwa. Polega on na tym, że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. Ich sposób działania jest jednak odmienny. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka re- guluje właściwie wszystkie jego funkcje. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzie- lania pełnią najważniejszą rolę w proce- sach kontrolnych. Obydwa układy są ściś- le powiązane, a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspól- ny układ nerwowo-hormonalny. W utrzymaniu stanu homeostazy szcze- gólne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu, podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej, który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu, który hamuje utratę soli, a tym samym wody z nerek. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. Nadnercze Nerka Układ limbiczny Sklepienie Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca, płuc, żołądka, je- lit, pęcherza moczowego, narządów roz- rodczych. Układ wewnętrznego wydzielania znacz- nie wolniej reaguje na określoną sytu- ację. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Reakcje autonomicznego ukła- du nerwowego są szybkie, a czas ich trwania zależy od sytuacji. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wy- korzystania kilku systemów w celu utrzy- mania homeostazy. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. Niektóre tkanki,jak np. istota szara mózgu, mają wyższą zawartość wo- dy (do 85 procent), inne, jak warstwy odłożonego tłuszczu, tylko 25 procent. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). W pewnych okolicz- nościach poziom wody w organizmie ule- ga zmniejszeniu. Odpowiednie mechaniz- my sygnalizują ubytek i potrzebę uzu- pełnienia niedoboru. Pojawia się uczucie pragnienia. Ilość wody, jaką należy wy- pić, aby zaspokoić potrzeby organizmu, zależy od poziomu ubytku. Główny ośro- dek kontroli powodujący uczucie prag- nienia znajduje się w mózgu. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawar- tość wody we krwi. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się, komórki te ulegają pobudzeniu. Rozpoczyna się wy- dzielanie hormonów hamujących wydala- nie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia.
Rozdział 2 UKŁADKOSTNY ISKÓRA Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością, a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. Każda kość ma określony kształt, zależnie od jej specyficznej funkcji. Tam, gdzie jest wymagana większa elastyczność, kość została zastąpiona chrząstką. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. Jest to największy organ ludzkiego ciała. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury, ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. Po prawej: Zarówno kobieta, jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości, czyli około 206. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. Miednica kobiety jest szersza, a kształtem przypomina łódź, co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne - ma on szerokie barki i wąskie biodra.
UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Ze- wnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda, wewnętrzna - zwana szpikiem - miękka i delikatna. Kości są mocne i po- mimo podtrzymywania znacznych cięża- rów nie ulegają złamaniom czy też defor- macjom. Są połączone stawami, a przy- czepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Kości tworzą struk- turę, która chroni delikatne narządy cia- ła, jednocześnie zachowując wszechstron- ne możliwości ruchowe. Dodatkowo szkie- let jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Kości, podobnie jak wszystkie organy ciała, sązbudowane z komórek. Komórki te i twarda, zbita substancja międzyko- mórkowa przesycona solami mineralny- mi, tworzą tkankę kostną. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mi- neralne, które nadają jej twardość i sztyw- ność. Pozostała część kości jest utworzo- na z włókien kolagenowych. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzyma- łość dzięki właściwościom drugiego skład- nika. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą, a zarazem stosunkowo elastyczną. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. Proces ten jedynie nie- znacznie zmniejsza ich wytrzymałość, a w dużym stopniu redukuje wagę. Roz- wiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik, w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. Proces można prze- śledzić na przykładzie czaszki. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego, nie zmieś- ciłaby się w otworze miednicy. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszcze- gólnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Ciemiączka stop- niowo zanikają po porodzie. Poniżej: Twarz, zbudowana z 14 kości, chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku, słuchu i smaku. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy, umożliwiając ruch w czasie mówienia, żucia czy też wyrażania emocji. Szczęka
24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Nie skostniałe, błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości, ale również z chrząstki, która jest znacznie bardziej elastyczna. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Jest to proces kost- nienia, który trwa aż do zakończenia wzrostu. Wzrost odbywa się poprzez wydłu- żanie kości kończyn górnych, dolnych i tułowia. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe, gdzie zachodzą procesy wzro- stu. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z koś- ci. Z tego powodu miejsca te są nie- widoczne na zdjęciach rentgenowskich. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skost- nieniu, dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. Kostnienie płytek wzros- towych we wszystkich kościach ludzkie- go organizmu odbywa się według okreś- lonej kolejności. Ostateczny kształt szkie- letu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama, jak długość jego ciała. Głowa noworodka jest wciąż nie- proporcjonalnie duża w stosunku do resz- ty ciała. Środek ciała uległ jednak prze- sunięciu z brody na pępek. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowe- go lub tuż nad genitaliami. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniej- szy niż mężczyzny. Jej miednica jest pro- porcjonalnie szersza, aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Mężczyzna ma szersze ramiona, a jego klatka pier- siowa jest większa, jednak zarówno męż- czyzna, jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdol- ność osiągania odpowiedniego kształtu. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich, stanowiących podporę kończyn. Ich końce są szersze. Jest to niezmiernie ważne, gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Proces kształtowania kości odbywa się głównie w czasie wzrostu, ale trwa przez całe życie. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. Każdy z nich spełnia określone funkcje. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Ogólne zasady budowy kości krót- kich, występujących np. w nadgarstku, są takie same jak kości długich. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wy- trzymałości. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej, pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa - gąbczasta. Płaski kształt po- woduje, że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny, do których są przyczepione mięśnie (np. łopatki). Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły, a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. Spe- cyficzna budowa kręgów, które składają się na kręgosłup, daje im dużą wytrzyma- łość, a jednocześnie zapewnia wystarcza- jącą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Puste jamy, charakterystycz- ne dla kości tworzących twarz, czynią je lekkimi. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek, z których zbudowany jest szkielet. Cechuje ją sta- łość konsystencji, niewielka twardość oraz sprężystość. Występuje we wszyst- kich strategicznych punktach szkieletu, gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów, pokrywając końce kości. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne)
UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Nagłośnia - (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - Crząstka tarczowata - (jabłko Adama) Krtań - Tchawica - Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej, w której są osadzo- ne komórki oraz włókna białkowe, zbu- dowane z kolagenu lub elastyny. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. Ce- chą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. Składni- ki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. Ze względu na różne właściwości fizycz- ne, chrząstki dzieli się na chrząstkę szklis- tą, włóknistą oraz sprężystą. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą, półprzeźroczystą tkanką. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z ko- lagenu. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centyme- trowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista wy- stępuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warst- wy (1-2 milimetry). Ten typ chrząst- ki spotykamy w drogach oddechowych. Z niej uformowany jest koniec nosa, a także twarde, ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowa- dzące do płuc oskrzela. Chrząstka szklis- ta stanowi przedłużenie końców żeber i łączyje z mostkiem. W ten sposób bierze udział w oddychaniu, umożliwiając ru- chy klatki piersiowej. Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta, a pozostałe trzy organy, zwane chrząstką tarczowata, pierścieniowatą i nalewkowatą, są zbudowane z chrząstki szklistej. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się, przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Następnie komórki te zamierają, pozostawiając wolną lukę. Osteoblasty, aby zapełnić tę przestrzeń, wytwarzają kość, która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą, ale również biorą udział w procesie wy- twarzania głosu. Kontrolują ilość po- wietrza przechodzącego przez krtań, wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twar- dych włókien kolagenowych. Dzięki ta- kiej budowie ten typ chrząstki jest elas- tyczny, ale równie wytrzymały. Obie ce- chy są bardzo pożądane, gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy krę- gami kręgosłupa. Każdy kręg jest od- dzielony od sąsiedniego krążkiem zbu- dowanym z tej chrząstki. Obecność krąż- ków międzykręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa, a także umożli- wia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości, zwanych kręgami; ich na- zwa jest uzależniona od pozycji w szkiele- cie. Kręgi są oddzielone od siebie krąż- kami międzykręgowymi, podobnymi do baniek z galarety. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę, wewnątrz której znajduje się galaretowaty, gęsty płyn, a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. Część chrzestna, której powierzchnia jest sma- Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl
26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej, które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. • Kość promieniowa Kość ramienną Więzadło pierscieniowate rowana, zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a wię- zadłem. Z grubej warstwy chrząstki włók- nistej zbudowane jest spojenie łonowe, które łączy obie kości miedniczne. U ko- biety chrząstka ta ma szczególne znacze- nie. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur, dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana, oprócz włókien kolagenowych, również z włókien elastyny. Ich obecność na- daje jej charakterystyczny żółty kolor. Chrząstka sprężysta jest plastyczna, ale wytrzymała. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia, która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ścia- ny kanału prowadzącego do ucha środ- kowego i trąbki Eustachiusza, która łą- czy każde ucho z górną częścią gardła. Chrząstka sprężysta występuje także w krta- ni, gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uza- leżniona od funkcji spełnianej w organiz- mie. Zadaniem czaszki jest ochrona móz- gu, a także narządów wzroku i słuchu. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje Kość łokciowa rusztowanie dla oczu, nosa i jamy ustnej. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce po- zwala zauważyć, w jaki sposób najdelika- tniejsze organy są chronione przez jej kości. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. Podob- nie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Charakterystyczną cechą czaszki są du- że rozmiary żuchwy. Kość ta jest rucho- ma i wraz ze szczękami stanowi dosko- nały mechanizm rozgniatania pokarmu. W tym procesie biorą udział również zęby. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna, kiedy twarz pokryjemy mięśniami, nerwami i skórą. Część czaszki tworząca twarz jest masyw- niejsza w okolicach oczu i nosa, dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą po- zycję. Kręgosłup jest zbudowany z serii ma- łych kości zwanych kręgami, kształ- tem przypominających szpulki nici. Sta- nowi centralną oś szkieletu. Konstruk- cja ta jest niezwykle mocna, ponieważ tworzą ją małe odcinki, a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Czło- wiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgo- słupowi zachowuje wyprostowaną posta- wę ciała. Kręgi tworzące kręgosłup ochra- niają również delikatny rdzeń kręgowy, który przebiega ich środkiem. W koń- cowej, dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. U niektórych zwierząt, takich jak kot czy pies, ta część kręgo- słupa jest znacznie dłuższa niż u człowie- ka i tworzy wyraźny ogon. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach, kręgosłup - z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości, zwanych kręgami; ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi, podobnymi do baniek z galarety. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe
Szkielet klatki piersiowej od przodu UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Udział żeber w oddychaniu Łopatka Płuco Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Chrząstka żebrowa Zebro Mięsień piersiowy mniejszy , Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i , .. i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Obojczyk Kręgosłup -- Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Zebro Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Klatkę piersiową tworzą żebra, które ochraniają ważne organy: płuca, serce, wątrobę i żołądek. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. W sytuacji, kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. w czasie ciężkiego treningu fizycznego), mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się, powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej.
28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w spo- sób umożliwiający ruch w czasie oddy- chania. Z mostkiem większość żeber łą- czy się stawowo. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powią- zane tylko z kręgosłupem, gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. Są to tak zwane żebra wolne, które nie biorą udziału w oddychaniu. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Przez to miejsce przebie- ga kilka dużych nerwów i naczyń krwio- nośnych prowadzących do kończyn gór- nych. Głównym zadaniem szkieletu kla- tki piersiowej jest ochrona serca i płuc, które znajdują się w jej wnętrzu. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Panewka jest skierowana na zewnątrz, tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała, co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Budowa nadgarstka i ręki Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp Kość czworoboczna większa Kośćczworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kość promieniowa Kośćgrochowata Kość trójgraniasta Kość łokciowa skokowa Kość księżycowata Kośćłódeczkowata Kończyny i miednica Ramiona łączą się z centralną osią_k^ę- gosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngór- nych, którą tworzą łopatka i obojczyk. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. Rękajest zbudowana z nadgarstka, śród- ręcza i palców. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów, w czasie któ- rych każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. Ruchy te są jednak w du- żym stopniu skoordynowane. Kończyny dolne są połączone z kręgo- słupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Pierścień miednicy skła- da się z dwóch ciężkich, masywnych kości miednicznych, łączących się w części tyl- nej kością krzyżową. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Pionowo ustawio- ne stawy krzyżowo-biodrowe są wzmoc- nione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują, co zwiększa stabilność połączenia. W zewnętrznej do- lnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie, zwane panewką, którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej, najdłuższej kości szkieletu. Po- niżej panewki kość miedniczną ulega za- krzywieniu, jednocześnie wysuwając się do przodu. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Tylny i dolny odcinek obręczy mied- nicznej tworzą kości kulszowe, które for- mują podstawę pośladków. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połą- czone chrząstką tworzą spojenie łonowe. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzad- łami. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową, zwiększając stabilność mied- nicy. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Stopa jest zbudowana z kości stepu, śródstopia i pal- ców, których lokalizacja i wzajemne po- łączenia są bardzo precyzyjne. Dzięki te- mu możemy, nie tracąc równowagi, za- równo pewnie i wygodnie stać, jak cho- dzić lub biegać.
UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 i Paliczek Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Każdy palec posiada trzy paliczki, z wyjątkiem kciuka, który ma ich dwa. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości, zwanych kośćmi nadgarstka, ułożonych w dwa rzędy. Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia - kością promieniową i łokciową. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka, którą można wyczuć pod skórą. Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi. Piszczel Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy
Stawy i więzadta Kości szkieletu łączą się z sobą za po- mocą stawów. Połączenia muszą być so- lidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkie- let człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa głów- ne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzo- zrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wy- ścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykony- wać ruch w szerokim zakresie. Ruch po- łączeń włóknistych kości ogranicza tkan- ka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkie- lecie występują połączenia chrząstkozros- towe. Duża elastyczność chrząstki umoż- liwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe wy- stępują m.in. pomiędzy żebrami a most- kiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawamijednoosiowymi i po- zwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związa- na z płaską lub prawie płaską powierzch- nią kości występujących w takim połącze- niu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie wy- stępują w kręgosłupie, nadgarstku i po- między kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w oby- dwukierunkach. Tentyppołączenia umoż- liwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiaso- wych. Zakończenia kości są pokryte twar- dą, elastyczną chrząstką stawową. Twar- da błona otacza cały staw, tworząc toreb- kę stawową, chroniącą go przed niepożą- danymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze toreb- ki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany ma- zią stawową, który nawilża stawy i zapo- biega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reu- matoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warst- wy maziowej musi być jednak krótko- trwały. Zdrowa błona maziowa jest nie- zwykle ważna w utrzymaniu stawu w dob- rej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy Staw kolanowy jest bardzo skompliko- wanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spo- czywają w zagłębieniu kości piszczelo- wej. W obrębie stawu, pomiędzy koś- cią udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograni- czenia sprężystości. Ta część stawu ko- lanowego najczęściej ulega uszkodze- niu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano po- zbawione łękotek może nadal funkcjo- nować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie ży- cia może dojść do zmian zwyrodnienio- wych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdu- ją się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodze- niami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawid- łowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stro- nach oraz w środku. Ruchy stawu kola- nowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia. Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów Patoek bliższy Kości śródręcza„ ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw '^^r-|» międzypaliczkowy Paliczekdalszy Staw promieniowo- -nadgarstkowy
UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych) Piszczel Strzałka Kaletka nadrzepkowa Więzadlo rzepki Chrząstka Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od gó- ry do kości miednicznej, a także wierz- chołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włók- nistego ścięgna, które jest przyczepio- ne do kości piszczelowej (patrz Roz- dział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią sta- wową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znaj- dują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kola- na, dzięki czemu noga może być przenie- siona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwa- nia ich na zewnątrz i jednoczesnego od- chylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w krę- gosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połącze- niach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiada- ją ograniczoną możliwość ruchu. Wyją- tek to połączenia kości w kręgosłupie, Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwia- ją pewien zakres ruchu. Zachowują jed- nocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego. Więzadła Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgna- mi. Więzadła mogą być w niewielkim stop- niu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmo- cnienie połączenia stawowego. Ograni- czają możliwości ruchowe stawów. W przy- padku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozy- cji ciała, a także w czasie jedzenia, tra- wienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Pod- trzymują piersi i zapobiegają ich obwiś- nięciu. Obecność więzadeł często uświadamia- my sobie dopiero w chwili ich uszkodze- nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złama- nie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twarde- go białka zwanego kolagenem oraz sprę- żystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określo- nych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegają- cych wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego roz- ciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obrę- czy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wy- specjalizowane komórki zwane fibroblas- tami. Komórki te wytwarzają nowe włók- na kolagenowe lub regenerują ewentual- ne uszkodzenia. Wiązki włókien są osa- dzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.
32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnę- trzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwio- nośnych i nerwów. Umożliwia ona do- starczenie kości składników pokarmo- wych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodze- nie więzadełjest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizo- wane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy pa- liczkami palców lub w kręgosłupie, to- rebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znaj- dują się również więzadła. Spełniają in- dywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wyko- nać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a tak- że jego więzadeł. W przypadku niektó- rych stawów największe znaczenie od- grywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego po- łączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjali- zowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt two- rzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również sta- wem zawiasowym, ruchy są kontrolowa- ne przez wyspecjalizowane więzadła krzy- żowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzię- ki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a in- ne rozkurczają. Więzadła ograniczają pra- cę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurcze- nia się. Funkcjonują zatem jako statycz- ne struktury organizmu, chociaż w nie- znacznym stopniu mogą ulec rozciąg- nięciu w czasie pracy stawu. Kiedy za- chodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których prze- ciwległe końce są przyczepione do tej sa- mej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak na- czynia krwionośne czy nerwy. Więzadło i Więzadło kruczo-oMjczykows- kruczo-ramienn
UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy | Melanocyt Łodyga (trzon) włosa •— Gruczoł łojowy Mięsień prostujący włos - Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / Kolagen i włókna elastyczne Skóra - Naskórek - Skóra właściwa Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Unerwienie mieszka włosowego, gruczołów potowych i receptorów skóry Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. Stanowi mocną, a zarazem elas- tyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. Chroni organizm przed nie- korzystnym promieniowaniem słonecz- nym, a także przed inwazją flory bakte- ryjnej. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji - zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. [Budowa skóry [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. Zewnętrzna, zwana naskórkiem, 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrod- cza, gdzie komórki nieustannie dzielą się, a następnie przemieszczają na powierz- chnię skóry. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu, a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. Zrogowaciałe komórki ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płas- kie, ledwo widoczne płytki. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni, aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściś- le połączona z leżącą pod nią skórą właś- ciwą. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. Połącze- nie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opusz- kach palców w postaci linii papilarnych. Skóra właściwa jest zbudowana z pęcz- ków włókien kolagenowych i elastyno- wych. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe, łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe, a także naczynia krwionośne. Nerwy docierają również do naskórka. Naczynia krwionośne są obec- ne tylko w skórze właściwej. Włosy i wy- prowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe, które przekazują odczucia bólu, ucisku, ciepła czy zimna. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji, natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. Melanocyty, będące komórkami produkującymi barwnik, mogą powodować powstawanie piegów. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek, a kanał wyprowadzający gruczołu, którego ujście znajduje się na powierzchni skóry, jest wyłożony nabłon- kiem. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129).
34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. Zbudowane są z wyspecjalizo- wanych komórek naskórka, które produ- kują łój skórny. Gruczoły te są najliczniej- sze na głowie, twarzy, klatce piersiowej i plecach. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Występują w skórze dołów pachowych, w okolicach piersi i narządów płciowych. Wydzielają substancje wonne i są uzna- wane za jedną z cech płciowych. W po- czątkowej fazie wydzielają gęstą, mleko- podobną substancję. Zarówno w naskórku, jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń ner- wowych. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. Nerwy przekazują zarów- no przyjemne odczucia ciepła i dotyku, jak i zimna, ucisku, swędzenia oraz bólu, który może wyzwolić odruchy obronne. Włosy i paznokcie Zarówno włosy, jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. Paznokcie są strukturą martwą, wytwarzaną przez ży- we komórki skóry. Uszkodzony pazno- kieć nie krwawi ani nie boli. Widocz- na część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia, a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. Paznokieć jest oto- czony z trzech stron fałdem skórnym. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu, gdzie zakrywa korzeń paznokcia. U podsta- wy znajduje się białe pole, tak zwany Poniżej: Paznokieć jest strukturąmartwą,wytwarzaną przez żywe komórki skóry, zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. Trzon paznokcia
UKŁAD KOSTNY I SKORA /35 obłączek, najwyraźniej widoczny na kciu- ku. Obłączek jest nieco grubszy niż pozo- stała część, tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. Paznokieć leży na podłożu, zwanym ma- cierzą, utworzonym przez skórę właści- wą. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje, a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paz- nokcia. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Ist- nieją dwa rodzaje włosów. Miękkie i pu- szyste pokrywają całe ciało, z wyjąt- kiem dłoni i spodniej strony stóp. Gru- be, o określonym zabarwieniu, rosną na głowie, brodzie oraz w okolicy ło- nowej. Zewnętrzna, wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łody- gą) jest zbudowana z keratyny. Dzie- lące się komórki końca korzenia, osa- dzone w łącznotkankowej, unaczynionej brodawce, powodują wzrost włosa. Ko- rzeń znajduje się w zagłębieniu skór- nym zwanym mieszkiem włosa. W przy- padku uszkodzenia korzenia proces po- działu zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gład- kie mięśnie przywłosowe. Skurcze tego mięśnia, zachodzące w chwilach stra- chu lub zimna, powodują wyprostowa- nie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. Osoby rude mają ich trochę mniej, a blondyni więcej. Ro- dzaj włosów zależy od ich struktury. Delikatny, miękki meszek pokrywa tyl- ko niektóre części ciała. Długie włosy rosną na głowie, krótkie i sztywne two- rzą brwi. Najdelikatniejsze są włosy jas- ne, natomiast czarne - najgrubsze i naj- bardziej szorstkie. W zależności od kształ- tu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. Proste są w przekroju cylin- dryczne. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane, a kędzierzawe są spłasz- czone. Komórki wytwarzające keratynę two- rzącą włosy należą do najszybciej dzie- lących się struktur organizmu. W cią- gu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1,25 centymetra. Wzrost włosów nie zachodzi bez przer- wy. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku, podczas której wzrost zostaje zahamowany. Korzeń włosa bę- dącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pew- nym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czar- nego barwnika - melaniny. Może on występować także we włosach i tęczów- ce oka. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami, które są zlokalizowane w naskórku. Niezależ- nie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melano- cytów. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowa- na. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Im skóra jest ciemniejsza, tym mniejsze praw- dopodobieństwo poparzenia słoneczne- go. Złożony proces chemiczny, w cza- sie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę, zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Powstały barwnik przemie- szcza się do centrum komórki, gdzie sta- nowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Działanieświatłasłonecznegolub sztucz- nego ultrafioletowego stymuluje wytwa- rzanie melaniny, jednocześnie powodu- jąc opaleniznę. Wyprodukowany barw- nik rozprzestrzenia się w skórze, dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabar- wienie. Reakcje skóry wystawionej na działa- nie promieni słonecznych są osobnicze, jednak każdy człowiek, z wyjątkiem al- binosów, może się opalić przy odpowied- niej dawce promieniowania. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływa- jącej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego, żółtawego zabar- wienia naskórka. Bledniemy ze strachu, ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się, nato- miast w chwilach złości wzmożony prze- pływ krwi sprawia, że gwałtownie czer- wieniejemy. Siniejemy z zimna, kiedy krew przepływająca przez naczynia za- wiera więcej dwutlenku węgla. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu)
Rozdział 3 MIĘŚNIOWY Każdy ruch ludzkiego ciała, począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż, odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. Pracą mięśni kieruje złożony mechanizm. Nawet najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem, w którym bierze udział mózg, nerwy i narządy zmysłów. Mięsień potyliczny Mięsień podgrzebieniowy Mięsień obły większy Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu, takich jak np. odruch kolanowy. Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa
Mięśnie UKŁADMIĘŚNIOWY/37 Mięsień czołowy . Mięsień okrężny oka . Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo- -sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Mięśnie prostowniki palców stopy U człowieka występują trzy rodzaje włó- kien mięśniowych. Pierwszy typ to mięś- nie szkieletowe. Mięśnie te wraz z ukła- dem kostnym są odpowiedzialne za wszel- kiego rodzaju ruchy uzależnione od na- szej woli, jak na przykład wbieganie po schodach. Biorą także udział w odrucho- wych reakcjach organizmu. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikrosko- pem), które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych, takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy, budują- cy najważniejszy narząd organizmu. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. Wynika to z ułożenia formujących je włókien, które pod mikroskopem dają obraz charaktery- stycznych prążków. Praca mięśni jest zwią- zana z procesem skracania ich długości, a więc kurczeniem. Skurcz musi czasami nastąpić nagle, jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzy- mania ciała w określonej pozycji. Mięśnie szkieletowe występują w ob- rębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworod- ka). Można je porównać do sprężyn za- czepionych w różnych miejscach szkiele- tu. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości, począwszy od mięśnia strzemiączkowego, który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego - tak zwanego strzemiączka - po mięsień pośladkowy wielki, który tworzy pośla- dek i reguluje pracę stawu biodrowego. W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą, wrzecionowatą komórkę. Praca tych mięśni nie jest kon- trolowana przez naszą świadomość. Ryt- miczne skurcze mięśni gładkich są pożą- dane w procesach trawienia, ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jeli- tach. Mięsień sercowy budową bardzo przy- pomina mięśnie szkieletowe, z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grub- sze oraz tworzą gęstszą sieć. Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Skurcze serca sąwywoływane przez bodźce, które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. C Ę G O W A I Z B A jvsfilARi!".£ i POŁOŻNYCH jB j| !& )Jm* •»i*T A A * V (• ^. T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora
38/UKŁAD MIĘŚNIOWY Sposób zasygnalizowania ruchu Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej, która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych, odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni, inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Mięsień gładki nie ma tak uporządko- wanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geo- metryczny. Składa się z luźno poukłada- nych, wrzecionowatych komórek. Skur- cze mięśnia gładkiego są również uzależ- nione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. Mięsień sercowy oglądany pod mik- roskopem ma budowę podobną do mięś- nia szkieletowego, jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują, tworząc zwartą sieć. Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włó- kien, które łącznie tworzą określoną struk- turę. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozy- ny. Stanowią podstawową jednostkę ro- boczą mięśnia i są tak małe, że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mik- roskopu elektronowego. Mięsień kurczy się, kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu, będące depozy- tem energii mięśnia, oraz mitochondria, w których zachodzą przemiany energety- czne. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Są właś- ciwymi komórkami mięśniowymi, w któ- rych można wyróżnić jądra komórkowe. Każde z włókienjest połączone z nerwem, który pobudza je do działania, gdy za- chodzi potrzeba. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną, podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Mały mię- sień może składać się tylko z kilku ta- kich wiązek. Duży, jakim jest np. mięsień pośladkowy wielki, jest zbudowany z se- tek takich pęczków. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuś- ca, który zwęża się przy końcach, prze- chodząc w przyczepione do kości ścięgno. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. Substancja ta aktywuje mięsień. Szczelina synaptyczna
Budowa mięśnia szkieletowego UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Wiązki włókien mięśniowych Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Przed skurczem mięśnia Miofibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty, zbudowane z aktyny i miozyny, tworzą pęczki zwane miofibrylami, które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. Mięsień sercowy tworzą włókna, które regularnie się z sobą krzyżują. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni.
40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Zasada działania mięśni Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiąza- ne z rdzeniem kręgowym. Nerwy ruchowe rozgałęziają się, a ich włókna unerwia- ją mięśnie szkieletowe. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. Z mózgu poprzez zstępującą drogę ner- wową przesyłany jest impuls elektryczny, który po dotarciu do końca nerwu uwal- nia acetylocholinę zgromadzoną w gra- nulkach. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięś- nia, powodując skurcz, który utrzymuje się tak długo, jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. Rozluź- nienie mięśnia następuje dzięki oddziały- waniu enzymów, które neutralizują acety- locholinę. Mechanizm najprostszej reakcji odru- chowej organizmu polega na bezpośred- niej aktywacji nerwów ruchowych. Re- ceptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. Lek- kie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jed- nego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobu- dzają komórki ruchowe. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzą- ce z rdzenia do mięśni uda. W rezulta- cie mięsień uda kurczy się błyskawicz- nie, powodując nagły ruch podudzia do przodu. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolo- wane przez naszą świadomość są wywoły- wane przez impulsy przekazywane z móz- gu w dół rdzenia kręgowego. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni, inne - rozluźnie- nie. Kurczenie się mięśnia to skomplikowa- ny proces, w czasie którego nieustan- nie powstają i rozpadają się szeregi chemi- cznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Proces ten wymaga energii, która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochon- driach. Energia jest gromadzona, a na- stępnie transportowana w postaci wy- sokoenergetycznego związku ATP (ade- nozynotrójfosforanu). Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych, które rozchodzą się w obrębie kanalików - zwanych mikro- tubulami - i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się, dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Kiedy wystar- czająca ilość włókien mięśniowych skur- czy się, cały mięsień się skróci. W rezul- tacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu, a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przycze- pu. W celu wykonania ruchu w przeciw- nym kierunku musi zostać pobudzony inny mięsień. Przykładem może być staw łokciowy. Jego zginanie powoduje np. mięsień dwugłowy ramienia, natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tyl- nej stronie ramienia. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami an- tagonistycznymi ze względu na fakt wy- konywania przeciwnej pracy. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi, jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych, gdzie nerw ruchowy docie- ra do każdej komórki mięśniowej. W mięś- niu gładkim impuls rozchodzi się w pos- taci fali, pobudzając kilka komórek. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia - mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy, który spełnia rolę dźwigni. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej, który łączy miednicę z kością udową, oraz mięsień krawiecki, i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. Trzy mięśnie przywodziciele - krótki, wielki i długi - biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. przesu wanie pokarmu w jelitach. Skurcze mięśnia sercowego są wywoła- ne bodźcami wytwarzanymi przez specy- ficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca, a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj; skurcze i przepompowywanie krwi.
UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. Zasadniczo ścięgno łączy aktyw- ny brzusiec mięśnia ze strukturą (za- zwyczaj jest to kość), która ma być wpra- wiona w ruch. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego, tym samym powodując ruch. Ścięgna stanowią swego rodzaju przed- łużenie mięśni. Zbudowane są z tkanki łącznej, która spaja z sobą pęczki włó- kien mięśniowych, a następnie przecho- dzi w bardzo twarde, sztywne pasmo. Unerwienie ścięgna jest niewielkie, po- dobnie mało jest naczyń krwionośnych. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem, które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Część ścięgien ustroju jest zlokalizo- wana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Przykładem są ścięgna podkola- nowe (kontrolujące proces zginania sta- wu kolanowego), które znajdują się z tyłu kolana. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała, gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Wynika to z faktu, że zajmują one znacz- nie mniej miejsca niż mięśnie. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarów- no w przedniej, jak i tylnej części ręki i stopy. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. Nietypowe ścięgno znajduje się w ob- rębie serca, a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierście- nie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka, w miejscach gdzie się krzyżują lub znaj- dują się w bliskim kontakcie z innymi strukturami, są otoczone pochewką. Za- bezpieczenie to umożliwia sprawne funk- cjonowanie i wykluczenie powstania tar- cia. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie, które- go zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Dzięki pochew- ce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znaj- duje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów, dlatego też docho- dzi do stanów zapalnych. Dzieje się tak, gdy występuje brak okresów spoczynku, Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Ścięgno tworzą błony, które łączą się na końcu mięśnia. Ścięgna prostowników niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. Niedobór płynu w sys- temie sprawia, że warstwy pochewki ścię- gna zaczynają ocierać się o siebie i do- chodzi do ich podrażnienia. Kontynuo- wanie ruchu będzie zarówno bolesne, jak i spowoduje objawy w postaci trzeszcze- nia. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. Nagłe użycie określo- nego zespołu mięśni, bez wcześniejszego przygotowania, może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców.
Rozdział 4 Topografiaośrodkowego i obwodowego układu nerwowego NERWOWY Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego, odczuwania przyjemności i bólu, sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych, np. oddychania. Stanowi najważniejszy, a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego, odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy, sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne(8par), unerwiające szyję, kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe(12par), unerwiającetułów i kończynygórne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par), zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par), odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para), unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym - widok od tyłu (powyżej, po prawej). Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej, skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów, a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje, jak doskonale chroniony jest rdzeń. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa
UKŁAD NERWOWY/43 Komórki nerwowe Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy •Trzonkręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Korzeń przedni i tylny, włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. ' czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźcedo ośrodkowego układu nerwowego) I Nerwy układu somatycznego Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Zwój współczulny przykręgowy Płyn mózgowo-rdzeniowy Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Czynne części układu nerwowego stano- wią miliony nawzajem z sobą połączo- nych komórek nerwowych zwanych neu- ronami. Ich funkcjonowanie jest w pew- nym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elek- trycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego, gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czyn- nościowe (np. skurcz włókien mięśnio- wych). Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe, przenoszące informacje z narządów zmy- słów do ośrodkowego układu nerwowe- go, neurony pośrednie, przetwarzające odebraną informację, oraz neurony ru- chowe (efektorowe), które powodują ru- chy dowolne i mimowolne. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod wzglę- dem wielkości i kształtu, ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Podobnie jak wszystkie komórki, zawie- rają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Na obwodzie od ciała komórkowego odcho- dzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. Są to dend- ryty. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem - główny „kabel przewodzący" neuronu. Na koń- cu rozpada się on na wiele gałązek, z których każda jest zakończona kilko- ma niewielkimi guzkami. Każdy taki guzek znajduje się w du- żej bliskości dendrytu innego neuronu, ale nie dotyka go. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. Impulsy są przekazywa- ne przez synapsę za pośrednictwem związ- ków chemicznych zwanych przekaźnika- mi lub mediatorami (neurotransmitera- mi). Każdy neuron jest otoczony cienką, pół- przepuszczalną błoną komórkową, która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów, po czym są przenoszone do ciała komór- kowego. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. Dla przy- spieszenia transmisji bodźców wiele ak- sonów posiada osłonkę mielinową. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych, w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kon- tynuować wędrówkę. Neurony nie są jedynym typem komó- rek spotykanych w układzie nerwowym. W ośrodkowym układzie w dużych iloś- ciach występują neurogleje (albo gleje), a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Obydwa typy komó- rek łączą, chronią i odżywiają, a także wspomagają neurony.
Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częś- ciami ciała oraz ze zwojami, czyli skupis- kami komórek nerwowych, rozsianymi po układzie nerwowym. Nerw składa się z wiązki włókien czu- ciowych i ruchowych wraz z tkanką łącz- ną i naczyniami krwionośnymi. Główne nerwy, w liczbie 43, mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czasz- kowe), a 31 par powstaje z korzeni po- chodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy, chociaż je- den z najważniejszych nerwów czaszko- wych — nerw błędny - swym obszarem działania obejmuje układ trawienny, ser- ce oraz oskrzela. Niektóre nerwy czasz- kowe, np. nerw wzrokowy prowadzący do oka, zawierają jedynie włókna czucio- we, inne, np. nerw odwodzący, mają tylko włókna ruchowe. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe, ruchowe i współczulne. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. Każ- dy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami, z których jeden tworzą włókna czuciowe, natomiast drugi - ruchowe. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się, tworząc razem nerw, mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie - jak dwa przewody w kablu elektrycz- nym. (Nerwy czaszkowe również są przy- czepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni, jednak włókna czuciowe i rucho- we często tworzą tam osobne nerwy.) Wkrótce po opuszczeniu otworu mię- dzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne, coraz mniejsze gałęzie, tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej, jak najdłuższe wypustki odpowiednich neu- ronów. Przykładowo - neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. Układ somatyczny pełni podwójną ro- lę. Po pierwsze - odbiera od narządów zmysłów (np. oka wyposażonego w spe- cjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Impulsy po- chodzące z receptorów są następnie prze- noszone do ośrodkowego układu nerwo- go za pośrednictwem włókien czuciowych. Po drugie - ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodko- wego układu nerwowego do mięśni szkie- letowych, pobudzając je do ruchu. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływa- niem na czynności narządów wewnętrz- nych, jak: serce, płuca, żołądek, jelita, pęcherz, narządy płciowe i naczynia krwionośne. Składa się w całości z ner- wów ruchowych zorganizowanych w sys- tem przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gład- kich i gruczołów. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatycz- ną) i przywspółczulną (parasympatycz- ną). Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejs- cu, gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd, któremu służy. Np. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia, że ulega ono obkurczeniu. Nerwy współczul- ne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem, które jest częścią między- mózgowia. Podwzgórze otrzymuje infor- macje na temat zakłóceń, np. w składzie chemicznym ustroju, i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych wa- runków, by przywrócić stan równowagi w organizmie. Jeżeli, np. w wyniku wysił- ku, opada poziom tlenu, podwzgórze na- kazuje autonomicznemu układowi ner- wowemu wzmożenie tempa pracy serca, a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. Poniżej: Diagram pokazuje, jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym, system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny, hamujący tempo uderzeń serca. Regulacja pracy serca IUkład nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) IUkład nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) Włókna czuciowe
UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe
Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wy- łącznie jako przekaźnik bodźców zmys- łowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami, gruczołami i narządami zmysłów. Nie odgrywa żad- nej roli w odczytywaniu impulsów czucio- wych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. Obie czynności, obok wielu innych, wy- konuje ośrodkowy układ nerwowy. Centrum przetwarzania informacji ca- łego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych bieg- nących od narządów zmysłów i recepo- rów, filtrują je i analizują, następnie zaś, poprzez włókna ruchowe, wysyłają syg- nały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypad- ku niektórych funkcji rdzenia kręgowe- go, jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym, an- gażującym do pracy tysiące różnych neu- ronów. Chociaż wiele neuronów czucio- wych kończy się, a wiele ruchowych za- czyna w mózgu, większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące, któ- rych zadaniem jest filtrowanie, analizo- wanie i przechowywanie informacji. Dla prawidłowego funkcjonowania ca- ły ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwo- jakiego rodzaju. Pierwszą z nich jest kość - czaszka mieszcząca w środku mózg - oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej, zwane oponami. Okrywają cały mózg, a także rdzeń kręgowy. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzys- ta, wodnista ciecz opływająca opony Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Istota szara Istota biała Opona miękka Płyn mózgowo- rdzeniowy Pajeczynówka Opona twarda — Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała Płat czołowy Ptat skroniowy t ciemieniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komo- ry mózgowe. Płyn działa jako amortyza- tor chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wy- specjalizowane komórki splotu naczy- niówkowego. Komory te, w przeciwień- Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Para nerwów rdzeniowych stwie do komór sercowych, zostały ponu- merowane kolejno od położonych naj- wyżej w kierunku do dołu. Największe są komory I i II (nazywane również bocz- nymi). Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III, następnie zaś jeszcze węższym kana- łem - wodociągiem mózgu - przedo- staje się do nieco szerszej komory IV. Stąd wydostaje się przez otwory w da- chu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu, po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje re- sorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki, zwane ziarnistościami pajęczy- nówki, położone na oponie pajęczej, jed- nej z trzech opon. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to, ogólnie ujmując, cy- lindryczny słup z tkanki nerwowej o dłu- gości około 40 centymetrów, który biegnie Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do- i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe, którymi są przekazywane bodźce. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy.
UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. Umoż- liwiają to neurony, których włókna ciąg- ną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia, oraz neurony pośred- niczące, które przekazują informacje bez- pośrednio z komórek nerwowych czucio- wych do ruchowych. Jeśli na przykład przypadkiem poło- żymy rękę na gorącej płycie kuchennej, receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czucio- wymi do rdzenia kręgowego. Część bodź- ców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ru- chy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. Ko- lejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ru- chowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m.in. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią, nauką i emocjami. Układ limbiczny wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dol- nego odcinka grzbietu. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. Istota szara - nazwa stoso- wana na określenie skupienia komórek nerwowych - w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każ- dej połowy. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych, podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i po- średniczących. Istota szara jest otoczona istotą bia- łą podzieloną na trzy sznury. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstę- pujące, za pomocą których rdzeń kręgo- wy i mózg komunikują się w obu kierun- kach. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego ukła- du nerwowego, natomiast drogi wstę- pujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. Po pierwsze - działa jako dwu- kierunkowy system przekaźniczy komu- nikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych, któ- rych włókna ciągną się długimi wiązka- mi z różnych partii mózgu. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego, by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciała- mi komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych, należących do obwodo- wego układu nerwowego. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A
48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie, śródmózgowie i przodomózgowie. W każdym z tych ob- szarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie róż- ne czynności organizmu, wszystkie ko- munikujące się za pomocą misternej siat- ki połączeń z pozostałymi częściami móz- gowia. Największym składnikiem tyłomózgo- wia jest móżdżek. Jest to narząd zwią- zany głównie z czynnościami ruchowymi. Wysyła sygnały, które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pio- nowej postawy ciała i równowagi. Współ- działa również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. Pień mózgu łączący mózgowie z rdze- niem kręgowym obejmuje część tyłomóz- gowia, całość śródmózgowia i część przo- domózgowia. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie infor- macje przybywające do mózgu i opusz- czające go, jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. Różnorodne struktury mózgowia - w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siat- kowaty śródmózgowia) - są odpowiedzial- ne za właściwe czynności życiowe. Sterują pracą serca, ciśnieniem krwi, przełyka- niem, kaszlem, oddychaniem i świado- mością. Kontrola stopnia świadomości jest jed- ną z najważniejszych funkcji mózgu. Za- lew nadchodzących z otoczenia informa- cji jest przesiewany przez twór siat- kowaty. On też decyduje, które bodźce są na tyle ważne, by powiadamiać o nich korę mózgową. Drogi nerwowe prowa- dzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty, łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych, i nieustannie karmią go strumieniem im- pulsów elektrycznych powstających w ko- mórkach nerwowych. Takie działanie po- budza twór siatkowaty do „wystrzeliwa- nia" impulsów do różych celów w mózgu, tzn. właściwych im ośrodków, gdzie są zbierane, kojarzone i gdzie zapoczątko- wują odpowiednie reakcje. Jeśli siła na- pędowa tworu siatkowatego ulegnie osła- bieniu lub jeśli zostanie on wyłączony, kora mózgowa przechodzi w stan bez- czynności, co powoduje utratę świado- mości. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu - Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Te skłaniają do snu Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Pień mózgu Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Te pobudzają nas do czuwania Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie Mózg i podwzgórze Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomóz- gowie. Mózg człowieka, będący na znacz- nie wyższym poziomie rozwoju ewolucyj- nego niż mózg zwierząt, jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia, pamięci, świadomości i wyższych proce- sów umysłowych. Pozostałe części móz- gowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części, tzw. półkule mózgowe. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych, zwanego cia- łem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. Chociaż każda półkula jest lus- trzanym odbiciem drugiej, posiadają one całkowicie odmienne funkcje, a porozu- miewają się między sobą głównie za po- średnictwem ciała modzelowatego. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek ner- wowych) noszące miano jąder podsta- wy mózgu. Stanowią one złożony sys- tem koordynacji czynności mięśni, któ- ry pozwala ciału wykonywać pewne ty- py ruchów w sposób swobodny i auto- matyczny. Zjawisko to zaobserwować można np. podczas kołysania ramion w trakcie marszu, w mimice twarzy i uło- żeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. Podwzgórze leży u podstawy mózgu, pod obiema półkulami mózgowymi. Znaj- duje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia, a mianowi- cie wzgórzem, będącym stacją przekaź- nikową między rdzeniem kręgowym a pół- kulami mózgowymi. Podwzgórze jest w rzeczywistości sku- pieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych, połączonych z innymi waż- nymi obszarami mózgu, a także z przysad- ką mózgową. W tym rejonie mózgu od- bywa się regulacja tak ważnych czyn- ności, jak jedzenie, sen i utrzymanie ciep- łoty ciała. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym, czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicz- nym (rąbkowym), ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. Stymulowany przez informacje m.in. o wrażeniach zmysłowych, przekazuje je dalej do kory mózgowej, która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe, w efekcie czego, gdy nachodzą nas niepokojące myśli, przewracamy się z boku na bok, nie mogąc zasnąć. Podobnie spokój, ciepło, niektóre środki farmakologiczne, nawet monotonia, sprawiają, że ogarnia nas senność. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności, snu lub czuwania.
UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j ,jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami, zachowaniem oraz organizacją pamięci. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy mili- metry, pofałdowaną warstwą istoty sza- rej, otulającej kresomózgowie od zewnątrz. U ludzi osiągnęła takie rozmiary, że mu- siała się wielokrotnie zawinąć, by zmieścić się w puszce czaszki. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziesto- krotnie większą niż w formie złożonej. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. Każ- dy płat spełnia co najmniej jedno konkret- ne zadanie. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem, płaty ciemienio- we z dotykiem i smakiem, płaty potylicz- ne ze wzrokiem, płaty czołowe zaś z ru- chem, mową i złożonymi operacjami myś- lowymi. Głęboko, w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. W każdym płacie znajduje się specjal- ny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Przykładowo w płacie ciemienio- wym istnieje maleńki kawałeczek prze- znaczony wyłącznie do odbioru impul- sów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Wyjaśnia to, dlaczego niektóre części ciała, jak np. kciuk, są bardziej wrażliwe od innych, np. kolan. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory, a także ośrodków ru- chowych. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pię- ciu zmysłów - wzroku, słuchu, powonie- nia, dotyku i smaku - ulegają anali- zie i przetworzeniu, tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowied- nio na nie zareagować. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współ- pracują z innymi obszarami układu ner- wowego ośrodkowego i obwodowego w ce- lu koordynacji ruchów, niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czyn- ności. Proces powstawania dreszczy. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy, nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać, wytwarzając w ten sposób ciepło. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów, zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała.
Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działa- nia oka często porównuje sieje do apara- tu fotograficznego najwyższej klasy. Aby jednak w pełni pojąć, jak to się dzieje, że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocz- nej, należy zacząć od podstaw. Najlepiej przyjąć, że światło to pew- nego rodzaju nośnik informacji. Bez wzglę- du na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów, po- zwalając w ten sposób je zobaczyć. Należy tutaj również wspomnieć, że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze, może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje, np. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Co więcej, stopień załamania moż- na precyzyjnie regulować poprzez zmia- ny krzywizn soczewki. Promienie świa- tła mogą zostać załamane do środka, czyli skupione, przez co otrzymamy po- mniejszone, lecz wierne obrazy przedmio- tów. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka, pierwszą przeszkodą, na jaką napotyka, jest okrągłe, przezroczyste „okno" - zwa- ne rogówką - jedna z dwóch soczewek ocznych. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. Moc optyczna ro- gówki stanowi około dwóch trzecich cał- kowitej mocy optycznej oka, choć ma zaledwie pół milimetra grubości w czę- ści środkowej i milimetr w miejscach zejś- cia się z białkiem oka zwanym twar- dówką. Rogówka składa się z pięciu warstw. Zewnętrzną warstwę o grubości pię- ciu komórek stanowi nabłonek przed- ni, który odpowiada powłoce skórnej. Pod nim leży elastyczna, włóknista war- stwa Bowmana, następnie twarda (naj- grubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. Zręby zapobiegają infek- cjom rogówki, gdyż są siedliskiem róż- nych typów antygenów zwalczających zakażenia; podejrzewa się również, że zrąb pomaga pokonywać zapalenia ro- gówki. Następną po zrębie warstwą jest śród- błonek o grubości zaledwie jednej ko- mórki. Ta cienka powłoka dba o to, by rogówka była stale przezroczysta, i za- pewnia zrównoważony poziom wody na- pływającej od oka do rogówki. Jej komór- ki nie mają zdolności regeneracyjnych, dlatego uszkodzenia lub choroby śród- błonka grożą trwałym kalectwem oka. Ostatnia, sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Des- cemeta. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. Bez łez rogówka byłaby pozba- wiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi, zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka - rzęskowa Mięsień rzęskowy rzem. Ciecz łzowa stanowi również war- stwę optyczną - w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i mato- wieje. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka, określanej w termino- logii medycznej komorą przednią. Wypeł- niona jest ona wodnistą cieczą, będącą w ciągłym obiegu. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy od- dzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę, ciało rzęsko- we i tęczówkę, które łącznie bywają nazy- wane warstwą naczyniową. Naczyniówka to cienka błona wyście- łająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną, ochronną twardówką a siatkówką. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę, obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawie- rające zmienną ilość barwnika; zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tyl- nej części oka, zakłócającym nasze po- strzeganie. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgru- bienie powstałe z fragmentu błony naczy- niowej. Zadaniem tego narządu jest ako- modacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego), pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów, oraz produkcja cie- czy wodnistej - płynu krążącego w komo-
UKŁAD NERWOWY / 51 Budowa oka - Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki Tarcza nerwu wzrokowego • Naczyniówka - Siatkówka riPo prawej: Przekrój przezgałkę oczną (przy ..odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrz- ną powierzchnią rogówki. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd - tęczów- ka, tworząca ścianę przednią komory tylnej. Jest to część oka, której zabar- wienie stanowi o kolorze oczu. Funkcjo- nuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę, decydu- jąc o ilości i intensywności światła docie- rającego do siatkówki. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło, źrenica zwęża się niezależnie od naszej woli. W świetle przyćmionym źre- nica rozszerza się. Stan podniecenia, stra- chu oraz przyjmowanie niektórych far- maceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. Tuż za tęczówką położona jest miękka, elastyczna, przezroczysta soczewka. Jest to stosunkowo mało istotny narząd, gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej - na rogówce. Ciało szkliste i siatkówka Za soczewką znajduje się główna, wew- nętrzna komora oka. Wypełniona jest substancją - zwaną ciałem szklistym - mającą galaretowatą konsystencję, która sprawia, że pod pal- cami oko zdaje się być twarde i gumo- wate. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego - pozostałość przewodu, którym prowadziła tętnica w czasie roz- woju płodowego. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych, ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czop- ków. Pręciki są wrażliwe na światło o nis- kiej intensywności i nie posiadają zdol- ności interpretacji barw, które są odczy- tywane tylko przez czopki. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. Ich największa koncentracja wy- stępuje w tylnej części oka zwanej doł- U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego - miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. Ukrwienie błony naczyniowej Tęczówka Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki
52/UKŁAD NERWOWY Ostrość widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem, więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry), byłatwiej byłojeskupić. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). kiem środkowym, który leży w obrębie tzw. plamki. Jest to też miejsce ognis- kowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów, a zatem obszar najlepszego wi- dzenia. W partiach otaczających dołek środ- kowy siatkówka również odbiera ostre obrazy, jednak im bliżej jej krańców, tym bardziej mamy do czynienia z tzw. widze- niem obwodowym, polegającym na tym, że przedmioty znajdujące się na obrze- żach postrzegamy połowicznie. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kom- pletny obraz świata zewnętrznego. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatków- cejest połączona za pomocą nerwu z móz- giem, gdzie informacje o wzorach, kolo- rach i kształtach są przetwarzane. Wszyst- kie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel", czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu, połowy zamieniają się stronami, a obraz zostaje odwrócony. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. Ski/v/ov..irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai.boczr1 mózgowej
Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku; (b) w kierunku do nosa; (c) obraca ją w górę, a (d) w dół; (e) porusza oko w dół i na zewnątrz, a (f) - w górę i na zewnątrz. nerw wzrokowy. Biegnie on od gałki ocz- on od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem, w okolicach przysad- ki mózgowej. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. Nerwy z obu stron krzyżują się następ- nie z sobą, przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej poło- wy mózgu i odwrotnie. Nerwy od skro- niowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu, podczas gdy włókna od tej strony oka, która ,,widzi" najwięcej, biegną do prze- ciwnych stron mózgu. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiąz- ka włókien nerwowych przenoszących nie- wielkie impulsy elektryczne po cieniut- kich kablach, izolowanych osłonką mieli- nową. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica, ciągnąca się przez całą je- go długość. Nosi nazwę tętnicy środko- wej siatkówki. Dochodzi do tylnej strony oka, po czym rozgałęzia się, pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drob- niejszymi naczyniami. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy, zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. W przeciwieństwie do ruchowch, nerwy wzrokowe po dro- dze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji, zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulo- kowanym w pobliżu przysadki mózgo- wej. Tuż za punktem skrzyżowania znaj- duje się pierwsze przełączenie, rodzaj „stacji komórkowej", zwane ciałem kolan- kowym bocznym. Impulsy z prawej i le- wej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. UKŁAD NERWOWY/53 Ruchy gałki ocznej J %•-V Funkcja tego przełączenia wiąże się z rea- kcjami odruchowymi źrenicy. Od ciała kolankowego bocznego włók- na nerwowe rozchodzą się wachlarzowa- to po obu stronach i wokół płata skronio- wego, tworząc promienistość wzrokową. Potem lekko zakręcają i spotykają się, by przejść przez punkt głównej wymia- ny - torebkę wewnętrzną, gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czu- ciowych i ruchowych, dotyczących wszyst- kich części ciała. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie, w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka", tak że obraz powstaje poza nią. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty.) Krótkowzroczność Nadwzroczność
Ucho Ucho nie tylko służy nam jako na- rząd zmysłu słuchu, ale również jako narząd równowagi. Jest to organ nie- zwykle złożony, dzielący się na trzy za- sadnicze części: ucho zewnętrzne, zbie- rające dźwięki jak antena radaru; ucho środkowe z przypominającymi mecha- nizm dźwigniowy kosteczkami słu- chowymi, które wzmacniają odbierane dźwięki; ucho wewnętrzne, przetwarzają- ce drgania akustyczne w impulsy elek- tryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary bieg- nących równolegle nerwów: przedsion- kowego i ślimakowego - pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi, drugi zaś za dźwięki. Funkcja ucha ze- wnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem, natomiast elemen- ty struktury ucha wewnętrznego inter- pretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane, mi- mo że znajdują się razem w jednym na- rządzie. Słuch To, co słyszymy, to fale akustyczne wy- twarzane przez drgania cząsteczek powie- trza. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków, mierzonej w decy- belach (dB). Ilość drgań lub cykli przypa- dających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji, tym wyższy dźwięk. Częstotliwość wyraża się w cyk- lach na sekundę lub hercach (Hz). Zakres dźwięków słyszanych przez oso- by młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz, chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału, tj. od 500 do 4 000 Hz. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następ- stwie długiego przebywania w ponadnor- matywnym hałasie. W celu pomiaru utra- ty słuchu zostały opracowane między- narodowe normy poziomu słuchu. Indywi- dualny poziom słuchu to wyrażona w de- cybelach różnica między najsłabszym sły- szanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjal- nym urządzeniu zwanym audiometrem. Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne), wzmacniacza (ucho środko- we) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). Odbiornik stanowi mięsista część ucha - małżowina. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzą- cy do błony bębenkowej. Ze ścian prze- wodu wydzielana jest woskowina - sub- stancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. W ich skład wchodzą: młoteczek, przyczepiony do błony bębenkowej, strzemiączko, po- łączone z uchem wewnętrznym, oraz ko- wadełko, niewielka kosteczka służąca ja- ko łącznik pomiędzy pozostałymi dwo- ma. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa, zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. Ucho zewnętrzne _L Budowa ucha Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki, ucho środkowe je wzmacnia, zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych
Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Komórki sutkowe Młoteczek ucha (powietrzne) środkowego Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza UKŁAD NERWOWY / 55 Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się, że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. Eustachiusza, której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. Jej działanie możemy zaobserwować, np. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej, wywołanymi zmianami ciś- nienia w uchu środkowym. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. Narząd słuchu i równo- wagi tworzą wspólną jamę wypełnioną pły- nem, przekazującym od ucha środkowe- go do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. Część słuchowa jest ulokowana w jed- nym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślima- ka. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona - blaszka podstawna, do- prowadzająca tysiące maleńkich włókie- nek nerwowych do nerwu ślimakowego. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe, które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Równoczesne, pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka, wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe), stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego); wzbudzają one impulsy nerwowe, zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. Kosteczki słuchowe Słyszenie dźwięków Młoteczek Strzemiaczko Kowadełko Ślimak Fale akustyczne Błona bębenkowa Okienko ślimaka _ Schody przedsionka Schody bębenka Włoski komórek receptorowych
56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Płyn srodchlfllowy Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwię- ków są wychwytywane przez drobne ko- mórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu, że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z pow- rotem przez ślimak. Impulsy płynące ner- wem ślimakowym dochodzą do wyspec- jalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. Sposób, w jaki fale akustyczne są ko- dowane jako impulsy elektryczne, a na- stępnie dekodowane, nie jest w pełni wyjaśniony. Obecnie obowiązująca teoria głosi, że komórki narządu Cortiego doko- nują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. Nie można też mieć pewności co do tego, jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. Zmysł równowagi Ucho, jako narząd równowagi, jest od- powiedzialne za nieustanną kontrolę po- zycji i ruchów głowy. Prawidłowa kon- trola dokładnego położenia głowy gwa- rantuje utrzymanie ciała człowieka w sta- nie równowagi. Delikatne narządy równowagi, dobrze chronione przez kości czaszki, leżą w naj- głębszej części ucha, adekwatnie nazwa- nej uchem wewnętrznym. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych pły- nem, każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka, woreczek i przewo- dy półkoliste. Łagiewka i woreczek służą jako detek- tor położenia głowy. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek, pokrytych galaretowatą substancją, no- szącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne ka- myczki błędnikowe - skupienia kryszta- łów związków wapnia. Gdy ciało znajduje się w pozycji piono- wej, pod wpływem przyciągania ziems- kiego kamyczki naciskają na włoski ko- mórek nerwowych w substancji galareto- watej. Włoski wysyłają wówczas do móz- gu impulsy nerwowe z wiadomością - „pozycja pionowa". Kiedy pochylimy głowę w przód, w tył lub w bok, kamyczki napierają na włoski, zginając je w innym kierunku. W tym momencie zostaje wysłana inna informa- cja do mózgu, który, w miarę koniecznoś- ci, może wysłać rozkaz mięśniom, by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. Łagiewka pracuje również wtedy, gdy ciało porusza się do przodu lub do ty- łu. Jeśli np. dziecko zaczyna biec, si- ła bezwładności odrzuca kamyczki w tył, jak gdyby przy upadku do przodu. Z chwi- lą, gdy taka informacja dotrze do móz- gu, wysyła on sygnał do mięśni, nakazu- Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym, który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. jąc im pochylenie ciała w przód i po- wrót do stanu równowagi. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku, gdy np. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. U podsta- wy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. W bańkach są ukry- te zakończenia włosków zmysłowych, które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. Przewody półkoliste odbierają infor- macje o tym, kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów, co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych, szybkich ruchów. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jed- ną stronę, płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy, napierając jedynie na włoski zmysłowe, które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. Kiedy jednak głowa przestaje się ru- szać, zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach, płyn faluje wew- nątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej, wywołu- jąc zawroty głowy. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym sto- pniu odpowiedzialnym za czynności mię- śni zmierzające do utrzymania równo- wagi ciała jest móżdżek. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy, gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycz- nej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. w lewo, ruch płynu w przewodach półko- listych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Mechanizm równowagi spra- wia, że oczy następnie wracają w lewą stronę, by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo, dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środ- kami lokomocji, np. autobusem lub sa- mochodem. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu, co pro- wokuje napady nudności i wymioty, określane jako choroba lokomocyjna. Uczenie się równowagi Jest to długi proces, zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowa- nia sztuki stania na jednej nodze. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę, zarów- no mózg, jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte, by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. LJ
UKŁAD NERWOWY/57 Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym, a za- razem najmniej poznanym z naszych pię- ciu zmysłów. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu, która wy- specjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych, ściśle wiążąca za- pachy obiektów z przeżyciami. Zmysł węchu odgrywa również kluczo- r ą rolę w odbieraniu podniet płciowych, ociaż w wyniku ewolucji człowieka taje- ;o rola została znacznie osłabiona. Obec- ie powonienie spełnia funkcję systemu os- Itrzegawczego i ośrodka informacji: ostrze- ga nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem sma- m. Dopiero przy przeziębieniach odkry- wamy, że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy, ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów, aparat węchowy jest parzysty, >rzy czym jeden jego obwód działa nieza- eżnie od drugiego. Komórki odbierające podniety zapa- ;howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej, tuż pod płatami czołowymi móz- ;owia. Obszar ten, zwany okolicą węcho- vą,jest gęsto zapełniony milionami maleń- tich komórek węchowych. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikają- sych w warstwę błony śluzowej. Błona ślu- :owa dba, by były stale wilgotne, i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Rzęski zwiększają efektywną powierzch- lię komórki węchowej, a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. Nie wiadomo dokładnie, jak to się izieje, że śladowe ilości substancji chemicz- rych wywołujące wrażenie zapachu po- mdzają do czynności komórki węchowe. Jważa się jednak, iż cząsteczki tych sub- itancji rozpuszczają się w śluzie błony, wzyklejają do włosków węchowych, a na- itępnie powodują, że komórki wytwarza- ą impulsy elektryczne. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy po- przez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu, gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świa- lomości. Dokładny mechanizm molekularny rzą- IZTY powonieniem jest właściwie niezna- ly. Podobnie jak zagadką pozostaje to, yjaki sposób komórki receptorowe potra- ią wychwycić tysiące różnych woni i wy- zuć minimalne różnice pomiędzy nimi. o to jest zapach Vby posiadać zapach, substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicz- nych, z których się składają. Generalnie rzecz biorąc, są to substancje złożone. Proste substancje chemiczne - np. sól - są bezwonne lub mają słaby zapach. Dopiero gdy cząsteczki substancji uno- szą się w powietrzu w formie lotnej, można je wciągnąć w głąb nozdrzy, by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. Zna- lazłszy się tam, cząsteczki muszą się roz- puścić, by aparat węchowy mógł stwier- dzić ich obecność. Związki chemiczne łatwo ulatniające się - np. benzyna - są postrzegane za- zwyczaj jako silnie wonne, ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. Silniej pachną również ciała mokre. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Tu następuje przetwarzanie informacji, która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory Okolica węchowa mózgowej Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe
58/UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. Perfumy są celo- wo robione jako związki złożone, aby ułatwić ulatnianie. Zapach, emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyła- ne z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym), czyli tym obszarem móz- gowia, którego domeną są emocje, na- stroje i pamięć. Związek między tymi organami wyjaśnia, dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Zapach wiosennego deszczu wprawia lu- dzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię; może również przywoływać przy- jemne wspomnienia. Woń świeżo upie- czonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu, natomiast perfum - wpra- wiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemny- mi, np. zgniłych jaj, które działają odpy- chająco, a nawet wywołują mdłości. Są jednak wyjątki. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć, tym większą stanowi atrakcję. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okolicz- ności i sytuacji. Dzieje się tak dlate- go, iż ludzie przejawiają naturalną skłon- ność do pamiętania rzeczy, które mia- ły specjalne znaczenie emocjonalne, jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoły- wanie są jednocześnie zespolone z ukła- dem rąbkowym, który z kolei komuni- kuje się z węchowymi ośrodkami móz- gowymi. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszech- stronności, a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż po- zostałe zmysły. W istocie wyłączną funk- cją tego zmysłu jest selekcja pożywie- nia i delektowanie się nim, w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kub- ki smakowe. W efekcie utrata zdol- ności czucia smaku - bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia, doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywie- niu i napojach. Ich cząsteczki są wy- chwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za poś- rednictwem nerwów do mózgu, gdzie zo- stają zdekodowane. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwany- mi brodawkami. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków, głównie na górnej powierzchni języka, lecz również na pod- niebieniu, a nawet w gardle. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych, zaopatrzonych w mnóstwo cienkich, włoskowatych wy- pustek - włosków smakowych - wystają- cych na powierzchnię języka poprzez ot- wory smakowe w brodawkach. U pod- stawy komórka smakowa łączy się z siat- ką włókien nerwowych. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń po- między włóknami nerwowymi a komór- kami nabłonka siatka jest istną gmat- waniną nerwów. Dwie różne wiązki ner- wów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. Kubki smakowe odbierają jedynie czte- ry podstawowe smaki: słony, kwaśny, słodki i gorzki. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka, natomiast kubki od- bierające smak słony, kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Choć dokładnie nie wiadomo, w jaki sposób kubki smakowe reagują na związ- ki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe, jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje, muszą one być w stanie płynnym. Sucha żywność stano- wi nikłą podnietę smakową, a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpusz- czeniu się w ślinie. Dziś powszechne jest przekonanie, że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycz- nego na powierzchni komórek receptoro- wych, co z kolei prowadzi do generowa- nia impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz języko- wo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. Obszar ten stanowi zarazem pierw- szy przystanek dla innych doznań nad- chodzących z jamy ustnej. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiąz- ką włókien nerwowych na przeciwną stro- nę pnia i wstępują do wzgórza. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" pole- gającego na dalszej analizie bodźców, następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej, która bierze udział w świadomym postrzeganiu doz- nań smakowych. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka - takimi jak faktura czy tem- peratura. Wrażenia te prawdopodob- nie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi, stając się źród- łem niezwykle subtelnych doznań, do- świadczanych podczas spożywania posił- ków. Rezultaty tej analizy, przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego, są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie, zawierają liczne kubki smakowe. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak, by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki, słony, kwaśny i gorzki. wym. Większość niuansów odczuć sma- kowych jest pochodną wrażeń zapacho- wych. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wraż- liwy. Obliczono, że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej, komórki recep- torowe potrzebują jej 25 000 razy więcej, niż aby wyczuć jej zapach. Mimo to kombinacja czterech typów kubków sma- kowych reagujących na podstawowe sma- ki: słodki, kwaśny, słony i gorzki zapew- nia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków pod- stawowych. Niektóre z silniejszych sma- ków, np. ostry smak potraw pikantnych, powstają w wyniku podrażnienia języko- wych zakończeń nerwów bólowych.
UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*- Brodawki Rowekokalający brodawkęwypełnia sięśliną Kubeksmakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia, zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe. Ostrygi, podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny, by w pełni docenić ich walory, okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku.
Receptory dotykowe Owinięte wokół podstawy cienkich włos- ków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe, które reagują na każde pobu- dzenie włosa. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. Jeśli działanie bodźca prze- dłuża się, przestają wkrótce reagować. Receptory występujące w większych iloś- ciach w partiach skóry bezwłosowej, np. na opuszkach palców lub na wargach, mają postać maleńkich krążków. Osa- dzenie włókien nerwowych wewnątrz krąż- ków spowalnia reakcję na nacisk i powo- duje nieprzerwane wytwarzanie impul- sów, gdy nacisk się utrzymuje. Inne, bar- dziej złożone pod względem budowy re- ceptory, są utworzone z wielu błon okrę- conych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej dłu- gotrwały nacisk. Ponadto rodzaj infor- macji wysyłanej przez nie do układu ner- wowego zmienia się na ogół pod wpły- wem temperatury, w jakiej działają. Tłu- maczy to, dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie za- trzymując się, zmierzają wprost do pnia mózgu. Sterują głównie doznaniami wywo- łanymi bodźcami mechanicznymi, zwłasz- szcza posiadającymi konkretny punkt na- cisku. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych oś- rodków mózgowych, by wrażenia miejs- cowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Inne włókna nerwowe - przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodź- cach dotykowych - wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napoty- kają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. Jest to ten sam obszar, który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Spotkanie się w rdzeniu krę- gowym bodźców bólowych i czucia so- matycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń, które następnie są wysyłane w górę do mózgu. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący, tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdze- nia niektórych typów impulsów dotyko- wych, zapobiegając w ten sposób przedo- staniu się nadmiernej ilości bodźców bó- lowych do ośrodków bólu. W ten sposób drogi dotykowe prowa- dzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden, który idzie prak- tycznie wprost do pnia mózgu, oraz drugi, który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. Dzię- ki temu człowiek zachowuje zdolność po- strzegania niewielkich nawet różnic mię- dzy doznaniami dotykowymi. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacis- ku i położenie jego przyczyny. Jeżeli jed- nak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny, za sprawą połącze- nia w rdzeniu kręgowym zostają „włączo- ne" analizatory bólu. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to, czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią, czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego, ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza, gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czucio- wych, których zaczynamy być wówczas świadomi. Surowe dane ze wzgórza pod- legają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. To pierwszorzędowe pole czuciowe ko- ry mózgowej przetwarza informacje, na- stępnie zaś przekazuje je do pól drugo- i trzeciorzędowych. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miej- sca, rodzaju i znaczenia wrażenia czucio- wego, jakim go postrzegamy. Obraz zo- staje następnie skorelowany ze wspom- nieniami wrażeń z przeszłości, jak rów- nież zintegrowany z bodźcami wzrokowy- mi i słuchowymi. Wrażenia dotykowe - nie mniej istotne - są na tym etapie skoordynowane z czu- ciem głębokim, czyli postrzeganą pozycją kończyn, stawów oraz palców; jest to niezwykle ważne, ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów, a także je rozróżniać. Plat ciemieniowy Kora mózgowa Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe, druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Wlokna czucia ból i dotyku spotykają, się-analiza wrażeń Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból)
Mowa UKŁAD NERWOWY/61 Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. Całością mowy - mówieniem i rozumieniem - ste- ruje mózg. To w korze mózgowej istnieją tzw. ośrodki mowy, gdzie słowa zostają odszyfrowane, a wychodzące sygnały i in- strukcje kierują się do setek mięśni w krta- ni, gardle ijamie ustnej, które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos od- grywają mniejszą lub większą rolę w ar- tykulacji dźwięków mowy. Najważniej- szymi organami są krtań, język, wargi oraz podniebienie miękkie. Krtań Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny, które wprawione w drgania wytwarzają głoski. Krtań jest organem niezwykle delikatnym. Pełni ró- wnież mniej skomplikowaną funkcję - jest zaworem broniącym wstępu do płuc. Podczas jedzenia lub picia krtań szczel- nie się zamyka, powodując, że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. Gdy ist- nieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu, krtań, rzecz jasna, z powrotem się otwiera. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tcha- wicy. Leży do przodu od części krtanio- wej gardła. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. W jej gór- nej części znajduje się nagłośnia - miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamk- nięcia wejścia do krtani - otworu łączą- cego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg, czasami jednak zdarza się, że mechanizm zawodzi, a wte- dy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. O ile pokarm niejest na tyle duży, by utkwić w przewo- dzie poniżej krtani, można go wykrztusić z powrotem. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych, np. klarnetu. Kiedy muzyk wtło- czy powietrze w ustnik, cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wib- rować, wytwarzając podstawowy dźwięk, który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. Podobnie dzieje się ze strunami głosowy- mi - drgają, gdy człowiek wydobywa głos, a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gar- dle, nosie i jamie ustnej. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających war- gi, które otwierają się i zamykają, prze- puszczając przechodzące przez nie powie- trze. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych, natomiast drugi - trwale przymocowany Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) do chrząstki tarczowatej, stanowiącej część grdyki (tzw. jabłko Adama). Chrząs- tki nalewkowate zmieniają swą pozycję, tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówie- nia po zamkniętą szczelinę w trakcie prze- łykania). Drgania strun głosowych pod- czas mówienia powstają w wyniku zwęże- nia szpary głośni podczas wyrzucania po- wietrza z płuc przez krtań. Proces ten nosi nazwę fonacji. Głośność dźwięku jest uwa- runkowana siłą, z jaką powietrze jest wy- rzucane z płuc, a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. Natu- ralna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa, gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni, którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie, mają niż- sze głosy niż kobiety, których krtanie są mniejszych rozmiarów. Jama ustna jest ściśle związana z mową, gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Krtań Przedni i boczny widok krtani. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania, co prowadzi do powstania dźwięku. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych, regulując w ten sposób wysokość dźwięków. wydobywającym się z krtani. Artykulacja spółgłosek, np. k lub t, polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie do- pływu powietrza z krtani, natomiast sa- mogłoski (np. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza, lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg, języka i żuchwy. Zdolność
62/UKŁADNERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg, języka, podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg, języka, mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy - interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „L" Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa Struny głosowe T~ i Lw pozycji swobodnej Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust do- wodzi roli, jaką odgrywają usta w proce- sie mówienia. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarza- nych w krtani na zrozumiałe słowa od- bywa się przy istotnym udziale warg, języka, podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. Do tych ostatnich nale- żą: cała jama ustna, nosowa, gardło (od- cinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz - w mniejszym stopniu - klatka piersiowa. Kontrolę nad tymi wszystkimi narzą- dami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni, które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szyb- kością. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski - wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. Właściwości rezonacyjne różnych ko- mór w jamie ustnej i układzie oddecho- wym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. Przykładowo - wokaliza- cja tzw. głosek nosowych (m, n, c, ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. Na dowód tego spróbuj- my powiedzieć coś, zatkawszy nos - efekt komiczny, który w ten sposób uzys- kamy, udowadnia, że przestrzeń jamy nosowej, jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem, gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa, klatki piersiowej oraz ust, stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki - część fal akustycznych, które sami wytwarzamy, jest przenoszona owymi kośćmi, podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. Zjawisko to jest nie bez znaczenia, gdyż pozwala nam słyszeć to, co sami mówimy, a ponadto tłumaczy, dlaczego nasz głos zarejestro- wany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco - nagrane zostają bo- wiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula, zaś u osób leworęcz- nych - prawa. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca), za- wiadujący mięśniamijamy ustnej i gardła, oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernic- kego), interpretujący sygnały dźwięko- we nadchodzące drogami słuchowymi. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych), wizji (umożliwiające rozpozna-
UKŁAD NERWOWY /63 Mięśnie poruszające wargami i ściąga wargi Wysuwa do przodu dolną wargę Unosi górną wargę Pociąga w górę i w bok górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy - np. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi, tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza, a następnie otwieramy je, wydając dźwięk. Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. Podobnie jak krtań i wargi, również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym, czystym s a niewyraźnym, szeleszczącym s, wypowiadanym przez osobę sepleniącą, należy szukać w sprawności działania mięśni języka. Ułożeniejęzyka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie, grę na instrumentach muzycznych itp.). Rozmowa to operacja niezwykle skom- plikowana. Kiedy ktoś się do nas odzywa, pierwszą naszą czynnością jest rozpozna- nie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa, tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. Kiedy odpo- wiedź jest „wymyślona", do akcji wcho- dzą ośrodek ruchowy mowy i pień móz- gowy. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi, które roz- szerzają płuca, jak i mięśniami brzucha, regulującymi ciśnienie powietrza wpływa- jącego i wypływającego z płuc. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mo- wy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powiet- rza, który wprawia je w wibracje i generu- je prosty dźwięk. Wielkość nacisku wywieranego na płu- ca podczas wydechu reguluje prędkość, z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni - im szybszy prąd powietrza, tym głośniejszy uzyskany dźwięk. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko, tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza, ajedynie powodu- ją lekkie tarcie. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg, języka i podniebienia miękkiego, znaj- dujące się pod nadzorem kory mózgowej. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa , ™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język
Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają, jak precy- zyjnie nasz mózg potrafi sterować set- kami mięśni tułowia i kończyn. By ruchy łączyły się w logiczną całość, ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania, przy któ- rym bledną współczesne komputery. Dzieci przychodzą na świat wyposażo- ne jedynie w umiejętność reagowania od- ruchowego. Przykładem odruchów pozos- tałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki, gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garn- ka. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. Przy każdej wykonywanej czynnoś- ci pewna grupa mięśni kurczy się, inna rozkurcza, a jeszcze inne pozostają napię- te, by zapewnić stabilność reszcie ciała. Proces, w wyniku którego mózg synchro- nizuje ruchy wszystkich mięśni, by umoż- liwiać niczym nie zakłócone przeprowa- dzanie czynności, nosi nazwę uzgadnia- nia, czyli koordynacji ruchów. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działa- nia koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego, np. pochyla- nie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce, zajść musi wiele zdarzeń. Po pierwsze musimy najpierw zorien- tować się, gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi rela- cja. Znaczy to, że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia, pozwalającą za- planować niezbędne ruchy. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. Taka mapa orientacyjna powinna zos- tać teraz odczytana przez mózg, by opra- cować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. Taki plan działania należy nas- tępnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom, by kur- czyły się we właściwej kolejności. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzer- wany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięś- niach i stawach, powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco po- rządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. Aby poruszyć rę- ką i podnieść szklankę, musimy również pochylić się do przodu. Wymaga to prze- mieszczenia środka ciężkości ciała. Cały działający na zasadzie odruchu mecha- nizm równowagi musi zostać uruchomio- ny, powodując właściwe zmiany w tonu- sie mięśni, pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego, nakazanego przez mózg. Oznacza to, że schemat napięcia wszystkich innych mięśni, nie biorących bezpośredniego udziału w czynności pod- noszenia szklanki, musi być stale kon- trolowany i koordynowany. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało, zanim nauczy się koordyno- wać wszelkie ruchy zamierzone, musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz), jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi, które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie.
UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanieproblemu iplan działania zostajeprzekazanydookolicyruchowej. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodekruchowymowy Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacjeodnarządówzmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklankiherbaty.Mózgmusi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana, by umożliwić ruchy ręki. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką, jak podnieść szklankę. Szklankazostajepodniesiona Diagram pokazuje, że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych, angażujących do pracy mózg, nerwy i mięśnie, a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. aąjpierw przećwiczyć. Nawet tak zwykłe czynności, jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziec- ka. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narzą- dami, pierwotne odruchy, z którymi się rodzimy (np. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia), zostają stopnio- wo wypierane przez bardziej złożone spo- soby poruszania się. Pojawiają się one w wyniku wyos- trzenia zmysłów dziecka. Zabawka przy- ciąga wzrok niemowlaka, ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Następnie dzie- cko odkrywa, że wyciągnięcie ręki nie wystarcza, by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. Pierwsze próby poruszania się nie są koordyno- wane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połącze- niom mózgowym, które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysy- łane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili, aż wszy- stko, co znajduje się na podłodze, jest dla dziecka dostępne. Kiedy dziecko odkrywa, że może się wyprostować do pozycji pionowej, móż- dżek musi zacząć analizować nowy ze- staw wiadomości dochodzących od oś- rodków równowagi w pniu mózgowym. Chodzenie to kolejna umiejętność, której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów, podczas których móżdżek, współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej, wypracowuje odpowied- nie wzorce komunikowania się z mięś- niami. Oddzielne etapy każdego aktu rucho- wego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. Warunkiem koniecznym dla ich uzgad- niania jest logiczny układ, podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta, aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji, wzorce zachowań są kodowane również w móz- gu, tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej - ośrodki przed- ruchowe wydają polecenie „Idź!" i uru- chomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń, prowadzący do automatyczne- go wykonania wielu skomplikowanych czynności. Móżdżek kontroluje przebieg akcji, jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. Jeżeli do wyuczonego ukła- du ruchów wprowadzamy jakieś innowa- cje (np. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach), należy przeprogramować wzorzec, co wy- maga pewnej koncentracji uwagi, gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instruk- cje zachowania się w nowej sytuacji. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia, a następnie ruchami pozos- tałych części ciała. Nie ulega wątpliwości, iż ten typ koor- dynacji, wymagający udziału większości mózgowia, jest ostatnią sprawnością opa- nowywaną przez dziecko. Stanowi pod- stawę dla nauki bardziej skomplikowa- nych ruchów, stosowanych w wielu dys- cyplinach sportowych czy innych umieję- tnościach, np. grze na instrumentach mu- zycznych. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażo- ne w chwili urodzenia niż mózgi innych. W dużej jednak mierze różnice w opano- waniu bardziej złożonych typów koor- dynacji ruchowej przez poszczególne oso- by zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (progra- mów) ruchowych.
Rozdział 5 UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze, czyli dokrewne, które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne, zwane hormonami, umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych, w tym tak podstawowych, jak wzrost czy rozmnażanie. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem, ich działania są tak skorelowane, by wspólnie przynosiły pożądane efekty. Wodór
UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" na- szego ustroju. Produkowane są w specjal- nych gruczołach rozsianych po całym organizmie, rozprowadzane zaś - wraz z krwią do innych komórek somatycz- nych, zwanych wykonawczymi, gdzie wy- wołują określone skutki. Gruczoły, któ- rych głównym zadaniemjest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych, to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych, zwanych tak, po- nieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi, nie zaś za pośred- jjjictwem przewodu lub kanału, jak gru- oły zewnątrzwydzielnicze. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie wię- szości hormonów jest wolniejsze i bar- dej długotrwałe. Owe „powolne" hor- ony biorą udział w podstawowych pro- sach życiowych, takich jak wzrost czy zmnażanie. Ujmując rzecz bardzo ogól- e, rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz-[ ch w komórkach wykonawczych, m.in. creślania szybkości, z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię, lub decydowania, czy powinny idukować mleko, włosy, czy inne pro- kty metaboliczne. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te, które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. Należą do nich m.in. iulina i hormony płciowe. Ustrój wytwa- i lewej: Model cząsteczki sterydu, ormony to białka, pochodne białka i sterydy. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki, ttada się ona z atomów tlenu, wodoru oraz gla. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. i prawej: Adrenalina, wydzielana przez |zeń nadnerczy, znana jest jako „hormon alki i ucieczki". Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego, tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu, albo ucić się do ucieczki. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego, ale również w sytuacjach Iresowych. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. Rozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi, przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) Śledziona (doprzodu od nerki) rza też wiele innych hormonów, tzw. lokalnych, których oddziaływanie ogra- nicza się do okolic ich powstawania. Jednym z przykładów hormonu tkan- kowego jest sekretyna, produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. Hormon ten wędruje z krwią do poblis- kiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w pro- cesach trawiennych. Innym przykładem hormonu tkanko- wego - neuroprzekaźnika - jest acetylo- cholina, pośrednik w przekazywaniu ko- mórkom mięśniowym pobudzenia ner- wowego z rozkazem skurczu.
68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategoriehormonów: hormony będącebiał- kami lub pochodnymibiałek orazhormony 0 budowie pierściennej, czyli sterydowej. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część, czyli korę nadner- czy, należą do kategorii sterydowych. Insulina z kolei to białko, natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na pod- stawie białka i są pochodnymi białkowymi. Dotarłszy do punktu docelowego, hor- mon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym, przystępuje do wypełniania swej misji, czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofos- foranu). Sądzi się, że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów we- wnątrzkomórkowych dla przeprowadza- nia konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. Tak więc cAMP, produkowany pod wpływem obecności insuliny, powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki, podczas gdy glu- kagon, również wytwarzany w trzustce, powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi, gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. Po wykonaniu zadania hormony zos- tają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby, gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład, po czym zostają albo wydalone, albo wyko- rzystane jako materiał na cząsteczki no- wych hormonów. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokre- wnymi. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi na- rządami, jak np. nerki. Niektóre z media- torów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza, zmuszając je do uwolnienia hormonów. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki - hormon antydiuretycz- ny (ADH) i oksytocyna - są wydzie- lane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgó- rza z funkcjami wydzielniczymi przed- niego płata przysadki. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynni- ki uwalniające, które, aby doszło do sek- recji hormonu, muszą zadziałać na ko- mórki płata przedniego przysadki. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w du- żym stopniu tłumaczy, dlaczego istnie- je tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy - Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony - Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty Pomarańczowy - Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Brązowy Szary Zielony - Hormony produkowane niezależnie Niebieski HORMONWZROSTU Decyduje o wzroście ustroju PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGENIPROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami. Wiele kobiet zauważyło zapewne, że stany przygnębie- nia lub lęku prowadzą nierzadko do za- kłóceń w cyklu miesiączkowym. Poziom estrogenu i progesteronu - tych samych hormonów, które zawiadują menstruac- jami, może mieć ogromny wpływ na na- strój kobiety. Nagły spadek poziomu hormonu, któ- ry następuje tuż przed krwawieniem, jest prawdopodobnie w dużej mierze przy- czyną objawów, zwanych napięciem przed- menstruacyjnym, podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobre- go samopoczucia kobiet w tym okresie. I nie jest chyba przypadkiem, że jest to również czas najwyższej płodności u ko- biet i najwyższej pobudliwości seksual- nej. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy, tarczycy i gruczołów płciowych. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Uważa się, że podczas miłosnej gry wstęp- nej, w bezpośrednim następstwie docho- dzenia do mózgu bodźców przyjemnoś- ciowych, rośnie poziom estrogenu i pro- gesteronu. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik", ponie- waż hamuje produkcję hormonów. W okresie przekwitania, czyli meno-
UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Po prawej: Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna - pobudzająca pierś do wytwarzania mleka, oraz oksytocyna - powodująca wydzielanie pokarmu. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi. pauzy, kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. Jest to spowodowane częściowo tym, że jajniki przestają reagować na hormon folikulot- ropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. Zmiany nastroju mo- gą być również wywołane czynnikami psychicznymi. Ciekawostką może być jed- nak to, że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podob- ne skutki psychiczne jak menopauza. Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości
Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowo- dzącym" gruczołem ustroju. Nie tylko wy- twarza własne hormony, ale również wpływa na produkcję hormonalną pozos- tałych gruczołów. Przysadka leży u pod- stawy mózgu. Jest połączona z podwzgó- rzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Przysadka i pod- wzgórze wspólnie kontrolują wiele aspek- tów metabolizmu ustrojowego, a więc roz- maitych procesów chemicznych, których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części orga- nizmu. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim, które z łatwością da się zobaczyć na zdję- ciach rentgenowskich czaszki. Powiększe- nie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i koniecz- ność przeprowadzenia badań. Gruczoł ten jest podzielony na dwie, praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym, części. Tylna część, zwana płatem tylnym przysadki, jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów, które fak- tycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki, która uwalnia je w momencie, gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. Płat tylny i pod- wzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. Przedni płat przysadki wydziela hor- mony uaktywniające inne gruczoły w or- ganizmie, a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Chociaż nie jest połączony bez- pośrednio z podwzgórzem, istnieje mię- dzy nimi relacja funkcjonalna. Skoro płat przedni nie posiada bez- pośrednich dróg nerwowych łączących go Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Podwzgórze Skrzyżowanie nerwów wzrokowych P t a t tyl ny przysadki Żyły wo!i e 1 Lejek Ciało suteczkowate Opona twarda I z podwzgórzem, jego działanie jest uza- leżnione od serii czyników uwalniających i hamujących, czyli kontrolujących wy- dzielanie hormonów. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgó- rzowymi, działającymi na położoną o pa- rę milimetrów dalej przysadkę. Są prze- noszone przez specjalną siatkę żył zwa- nych przysadkowym układem wrotnym. Układ ten rozciąga się pomiędzy pod- wzgórzem a przysadką. Mimo że większość poleceń dotyczą- cych uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza, płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. Uwolnienie nie- których hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. Za przykład może służyć hormon tyre- otropowy (TSH), dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej włas- nego hormonu. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane, gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Taki mecha- nizm, zwany ujemnym sprzężeniem zwrot- nym, stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysad- kowymi. Oznacza on, że poziom hor- monu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości, gdyż ujemne sprzężenie zwrotne, działają- ce na przysadkę, przerwie produkcję od- powiedniej tropiny, czyli hormonu pobu- dzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim.
UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO /71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Tętnica podwzgorzowa Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa TSH: Dopinguje gruczoł > ACTH: Pobudza wydzielanie Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrost- organizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu, progesteronu i testosteronu tarczowy do produkc i hormonu nadnerczy- Progestęron — Estrogen Testosteron Hormony przysadkowe Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami, których znaczenie nie zostało do końca poznane. Nie ma jednak dowodu na to, że działają one tak, jak „prawdziwe" hormony. ADH jest związany z gospodarką wod- ną ustroju. Wpływa na zdolność kana- lików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. Oznacza to, że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z mo- czu opuszczającego kanaliki. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. W przypadku braku hormonu wraz z mo- czem wydalane jest więcej wody z or- ganizmu. Rola oksytocyny jest mniej jasna. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Przypuszcza się, że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. Przedni płat przysadki mózgowej pro- dukuje sześć zasadniczych hormonów. Cztery z nich - hormony tropowe - są związane z kontrolą podległych im gru- czołów: tarczycy, nadnerczy i gonad (ją- der u mężczyzn i jajników u kobiet). Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH, natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropo- wego). Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzy- mywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne), któremu podlega przysadka, oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza, np. w sytu- acji stresowej. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). Określane są one mianem gonadotropin, a więc hor- monów regulujących pracę gruczołów płciowych. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estroge- nu i progesteronu, które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze, rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów, które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki, by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. FSH i LH stymulują wytwarzanie hor- monów męskich i nasienia. Prolaktyna jest jednym z dwóch hor- monów płata przedniego, które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki, bez uprzedniego pobudzania innych gru- czołów. Podobnie jak gonadotropiny, prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Takjak gonado- tropiny, prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobie- cym niż w męskim. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna, chociaż wiadomo, że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych.
72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzie- lanie mleka. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle mie- siączkowe. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Drugi wspomniany hormon płata przed- niego to hormon wzrostu. Jak sugeruje nazwa, ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Jest niezwykle ważny w okre- sie dzieciństwa i dorastania, jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie ży- cia - określa on sposoby przemiany węg- lowodanów w tkankach somatycznych. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy, zwany pospolicie tar- czycą, znajduje się w szyi, nieco poniżej krtani. Składa się z dwóch płatów po- łożonych na przedniej i bocznych po- wierzchniach tchawicy. Oba płaty połą- czone są mostem tkankowym zwanym węziną. Czasami odchodzi od niej dodat- kowy środkowy płat piramidowy. Tar- Poniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła, jabłka Adama i tchawicy. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon - tyroksynę. czyca osoby dorosłej waży około 20 gra- mów. Zadaniem tego gruczołu jest produk- cja hormonu - tyroksyny. Miąższ tar- czycy, oglądany przez mikroskop, jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysep- ki tkankowe zawierające skupienia ko- loidu - substancji białkowej, z którą wią- że się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Uwolniwszy się z gruczołu, zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki so- matyczne. Powierzchnia jąder owych ko- mórek pokryta jest receptorem reagują- cym na obecność hormonu. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwięk- szeniu zużycia energii przez komórkę. Zwiększa on również ilość produkowane- go przez nią białka. Choć dokładna funk- cja tyroksyny nie jest znana, wiadomo, że jest niezbędna dla życia. Składnikiem niezastąpionym,jeśli cho- dzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowe- go, jest jod. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu, którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. Nie- dobórjodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gru- czołu określany mianem wola nagmin- nego. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych, tarczyca poddaje się kon- troli przysadki mózgowej. Wyproduko- wany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. Stężenie wytwo- rzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju, natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu, w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza - poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hor- monu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Sytuacja ta ulega dalszym komplikac- jom z uwagi na fakt, że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach, w zależnoś- ci od zawartej liczby atomów jodu. Hor- mon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny, czyli czterojodotyroni- ny (T4), składającej się z czterech ato- mów jodu. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3), posiadająca trzy atomy jodu. Pomimo że tarczyca uwal- nia do krwi pewne ilości T3, głównym jej produktem jest • T4, przekształcana w tkankach w T3. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zo- staje zamieniona w nieczynną pochodną, zwaną „odwróconą" T3. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hor- monu tarczycy w tkankach, nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarcza- jąca. Gruczołtarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe
Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. Górna para znajduje się za tarczycą. Dola para natomiast - co ciekawe - może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. Chrząstkatarczowata Gruczoły przytarczyczne UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Absorbcja wapnia do krwi jest regulo- wana przez witaminę D3 , której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy, a także hormon wytwarzany przez gru- czoły przytarczyczne zwany parathormo- nem (PTH). Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwięk- szoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości, co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. Odwrotnie - przy nad- podaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH, obniżając poziom pierwiastka. Przytarczyce są tak niewielkie, że ledwo dostrzegalne. Górna para jest umieszczo- na za gruczołem tarczowym; dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. Gruczoły przytarczyczne dolne W^^ Tchawica przytarczyczne cjorne Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gru- czołów usytuowanych za tarczycą. Od- grywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego, że stanowi główny budulec kości i zębów, lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Stężenie wapnia w organiz- mie musi być utrzymane w stałych grani- cach, w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skur- czowej mięśni, czyli tężyczki. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytar- czycznych: pilnują one równowagi pozio- muwapnia. Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej), przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej), przysadka wstrzymujesekrecjęTSH. Współzależność przysadki i tarczycy Hormon tyreotropowy (TSH)
74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gru- czołów organizmu, a właściwie dwa ze- spolone gruczoły. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. Jest ona gruczołem dokrewnym, którego naj- ważniejszym hormonem jest insulina. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielni- czym, który wydziela do jelit, nie zaś do krwi. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha, przed kręgosłupem, do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona, który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. Podstawowym składnikiem trzustki są Położenie trzustki zraziki - zgrupowania komórek zewnątrz- wydzielniczych skupionych wokół śle- pych zakończeń krótkich przewodzików. Każdy przewodzik łączy się z przewodzi- kami biegnącymi od innych zrazików, by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Pomię- dzy zrazikami odnaleźć można niewiel- kie grupy komórek zwane wyspami Lan- gerhansa: stanowią one podstawę „dru- giego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę, nie- zbędną dla ustroju, jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. Wysepki, tworzące wspólnie tzw. aparat wysepkowy, produkują również hormon o nazwie glukagon, którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. ' Punkt, wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności, nie wiadomo. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. Niedobór tego hormonu wywołuje cuk- rzycę - chorobę, którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową, aparat wy- sepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. Zaczyna ona wówczas przeciw- działać skutkom działania innych hormo- nów, np. kortyzonu i adrenaliny, które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. Aktywność insuliny powoduje przenie- sienie cukru z krwi do komórek somaty- cznych, gdzie zostaje spalony jako źródło energii. W przypadku nieobecności in- suliny w ustroju zanika mechanizm rów- noważenia poziomu cukru, gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. Prowadzi to wprost do cukrzycy. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwa- nego diabetes - moczówka. Typ pierwszy to diabetes mellitus - moczówka cukro- wa, czyli schorzenie, które na ogół rozu- mie się pod nazwą cukrzycy. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus), niezwykle rzadko spotykana, wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki móz- gowej. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolno- ścią trzustki, spowodowaną uszkodze- niem komórek produkujących insulinę. Nie wiadomo dokładnie, jak dochodzi do takiego uszkodzenia, jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagad- nieniem. Wydaje się, że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet po- jedyncze wydarzenie, np. infekcja. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się nie- spodziewanie w następstwie bezwzględ- nego niedoboru insuliny najczęściej doty- czy ludzi młodych i dzieci, stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzu- stki świń lub bydła. Większość diabetyków cierpi na tzw. cukrzycę typu dorosłych. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co praw- da insulinę, nierzadko w normalnych iloś- ciach, jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie, co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. Choroba ta często idzie w parze z otyłoś- cią, zatem częścią kuracji jest odpowied- nia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakolo- giczne pobudzające trzustkę do wzmożo- nej produkcji insuliny. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju, oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne.
UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne, odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 Insulina O Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. Insulina działająca normalnie o Tkanki • Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza - niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii - może swobodnie gromadzić się w wątrobie. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię, a co za tym idzie na glukozę, zostaje ona uwolniona z wątroby, a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. Przedstawiony powyżej podział cuk- rzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Niektórzy, w tym również dzieci, prze- ważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą, natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru.
76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Hormon Działanie Rdzeń nadnerczy Kora nadnerczy Adrenalina Noradrenalina Aldosteron Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony Uzupełniają działanie hormonów płciowe płciowych wydzielanych przez gonady Gruczoły nadnerczowe Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza, jak sama nazwa wskazuje, są umieszczo- ne nad nerkami, płasko spoczywając na ich biegunach. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środ- kowego rdzenia i zewnętrznej osłony - kory. Części te wydzielają różne hormo- ny, z których każdy ma odmienne zada- nie. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. Razem znane sąjako „hormony walki lub ucieczki", ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku, po- trzebnego, by stawić czoło niebezpieczeń- stwu, przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym, co nie powinno dziwić zważywszy, że jest to gruczoł od- powiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. Stresy i zagrożenia, w obliczu których staje współczesny człowiek, są zarówno natury fizycznej, jak i psychicznej. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Gwałtow- nie wzrasta produkcja adrenaliny przy- spieszającej i wzmacniającej bicie serca. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i rów- noczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych, kierując główny strumień krwi ku sercu - stąd też nierzadko mówi- my, że ktoś „blednie ze strachu". Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamia- na zmagazynowanego w wątrobie i mięś- niach glikogenu w glukozę - szybki ma- teriał energetyczny. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu, produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normal- nego stanu. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe, lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emo- cjonalnego, względnie żyjemy pod stałą presją, organizm pozostaje w stanie mobi- lizacji, co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych, np. nadciśnienia tętniczego. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy), z których najważniejsze to al- dosteron i kortyzon. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów, posiadające trzy całkiem odmienne funk- cje fizjologiczne. Pierwsze, zwane hor- monami elektrolitów, zwiększają groma- dzenie wody w ustroju. Zasadniczym hor- monem tej grupyjest aldosteron, działają- cyjako przekaźnik chemiczny w wydawa- niu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu, co z kolei odbija się na spraw- ności serca jako pompy tłoczącej. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. Oznacza to, iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju, a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. Serce napotyka wówczas trudności
Chlorek sodu (sól kuchenna) jestistotnymskładnikiem płynu, w którym zanurzone są komórki, a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy - aldosteron, który nakazuje nerkomzredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku, gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. Utrzymywane sątam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. Usuwa on sód z wnętrza komórki, pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Taki układ potencjałówjestniezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO /77 Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon 1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Moczowód Pęcherz- Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowa- na przez reninę - hormon wytwarzany w nerkach. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i po- ziom hormonu zaczyna się podnosić; gdy jego poziom jest za wysoki, spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stęże- nie aldosteronu we krwi powraca do normy. Kortyzon: Hormony cukrowe, spośród których najważniejszy to kortyzon, są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. Glukoza stanowi pod- stawowy surowiec energetyczny organiz- mu. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebo- wanie energetyczne, jak np. w sytuacjach stresowych, kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. Kortyzon jest ważnym, lecz nie jedy- nym, hormonem podnoszącym poziom cukru. Dla kontrastu - funkcjonuje wy- łącznie jeden hormon obniżający poziom cukru, tj. insulina. Z uwagi na tę nie- równowagę, istnieje większe prawdopo- dobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego, a więc cukrzycy, któ- ra leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. Kortyzon, oprócz tego, że pełni klu- czową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla pod- trzymania życia), jest też nieodzowny dla układu odpornościowego, stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normal- ny poziom kortyzonu zostanie pod- wyższony (np. w celu zapobieżenia od- rzuceniu przeszczepu), odporność na za- każenia obniża się. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hor- monów powstających w nadnerczach są tzw. androgeny nadnerczowe. Wydziela je kora nadnerczy, by wspomagały pra- cę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gona- dy - męskie i żeńskie gruczoły płciowe. Główny męski hormon płciowy - obec- ny również w mniejszych ilościach u ko- biet - to testosteron, odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m.in. męskich hormonów płciowych. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjono- wania organizmu, że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. Mechanizmem regulującym jego produkcję - jak rów- nież produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. Przysadka wydziela hormon ACTH, pobudzający wytwarzanie kortyzonu. Po- dobnie jak w przypadku aldosteronu i re- niny, obie te substancje podlegają mecha- nizmowi sprzężenia zwrotnego. Gdy za- wartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska, przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta; jeżeli poziom jest zbyt wysoki, gruczoł ogranicza produkcję i stę- żenie kortyzonu maleje.
Rozdział 6 ODDECHOWY Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną, od której zależy życie naszego organizmu - jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance, które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze, a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. Proces zwany respiracją, czyli oddychaniem, angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos, jamę ustną, gardło, krtań i tchawicę. Jama nosowa Ucho środkowi. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa, przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi, jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe, łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej
Nos UKŁADODDECHOWY/79 Nos oprócz tego, żejest narządem zmysłu powonienia, służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego od- dychania. Ponadto chroni przed czyn- nikami drażniącymi: prowokując kicha- nie, wyrzuca np. kurz z ustroju, by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości, a częściowo z chrząstki. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej stro- ny) są wysunięte w dół, u góry zaś scho- dzą się między oczami, tworząc grzbiet nosa. Nos jest twardy, choć do pewne- go stopnia giętki dzięki leżącym poni- żej kości chrząstkom nosa i nozdrzy, któ- re jednocześnie decydują o jego kształ- cie. Wnętrze nosa jest podzielone kost- no-chrzęstną przegrodą, biegnącą od przodu ku tyłowi, na dwie wąskie ko- mory. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową, która stano- wi przedłużenie warstwy wyściełającej no- zdrza. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skie- rowanymi w dół, które strzegą wejścia do nosa. U niektórych osób, zwłasz- cza mężczyzn, często są znakomicie wi- doczne. Dwie komory oddzielone przez prze- grodę tworzą łącznie jamę nosową. Są bardzo wąskie - mają poniżej 6 milimet- rów szerokości. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licz- nymi, niewielkimi receptorami nerwu wę- chowego. Podczas przeziębienia recepto- ry są pokryte gęstym śluzem ograniczają- cym powonienie, a w konsekwencji także zmysł smaku. Przewody nosowe Tylny odcinek jamy nosowej jest po- dzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. Są one cienkie, o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa, kierując się w tylnej części w dół. Przestrzenie pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. Wyściełane są bło- ną śluzową, silnie unaczynioną, co po- zwala nawilżać i ogrzewać wdychane po- wietrze. Błona wydziela około 0,5 litra śluzu dziennie. Pokrywają ją tysiące maleń- kich włosków zwanych rzęskami. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu, które następnie są przesuwane dalej i po- łykane. Zatoki - przestrzenie w przedniej części czaszki - są połączone z wnętrzem nosa. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. Zatoki, niczym amortyzator, zmniejszają siłę ude- rzeń w twarz. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musi- my wydmuchiwać nos podczas płaczu). Drugi z nich - trąbka słuchowa - uchodzi w ścianie gardła, do tyłu od połączenia z jamą nosową. Przekrój przez nos Kość nosowa- Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Małżowina nosowa Komórka sitowa -i Małżowina górna nosowa Oczodo Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej), przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). U Przedsionek nosa
Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. Z re- guły przyjmuje się, że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową, krtań i tchawicę, które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. Gardło spełnia różnorakie funkcje. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc - tym zadaniem obarczona jest na- stępnie krtań i tchawica. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnoś- ciach strun głosowych: poruszane odpo- wiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza, np. podczas kaszlu. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w pro- cesie mówienia znaleźć można na strome 61. Części gardła biorące udział w trawie- niu omówione są w Rozdziale 9.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzonkręguszyjnego Żyłaszyjnazewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Częśćnosowagardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśńgardziel Część krtaniowa gardła ? Jama gardłowa Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej, ustnej i krtani, ciągnąca się nieco w głąb szyi. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbli- żony do odwróconego stożka, który ciąg- nie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki, gdzie łączy się z przeły- kiem. Górna, szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki, natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło, będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej ja- mę ustną, zawiera wiele gruczołów śluzo- twórczych, które dbają o to, by powierz- chnia jamy ustnej i gardłowej była pod- czas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. Topograficznie i fizjologicznie jama gar- dłowa dzieli się na trzy odcinki. Część najwyższa - nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. Jej dolną granicę wyznacza samo pod- niebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gard- ła, by zapobiec przedostaniu się pożywie- nia do nosa. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego moż- na czasami zaobserwować podczas ki- chania. W części nosowej znajdują się 3 skupis- ka tkankowe, szczególnie widoczne u dzie- ci, zwane migdałkami - trąbkowymi
UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśnionaruraciągnącasięod podstawy czaszki po przełyk. Kanałemtymprzechodzi wszystko,cojemyiwdychamy. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej r — Część nosowa Część ustna Gardło Część krtaniowa Po prawej: Schemat jamy gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg nosowych i ustnych. Gardło komunikuje się również zuszamiza pośrednictwem kanału wyrównującego - trąbki słuchowej, która pomagaujednolicićciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. Jabłko Adama (chrząstka tarczowata) Przełyk Tchawica i gardłowym („trzeci migdałek"). Do czę- ści nosowej gardła, po obu jej stronach, uchodzi również trąbka słuchowa (Eusta- chiusza) - kanał łączący gardło z uchem środkowym. Takie rozmieszczenie narzą- dów bywa przyczyną wielu chorób, gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej, nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną - część ustna gardła - jest fragmentem drogi powietrznej łączącej ustazpłucami. Skurcze i rozkurczęmięśni tego odcinka, znacznie bardziej ruchli- wych niż mięśnie części nosowej, pomaga- ją nadać fizyczny kształt dźwiękom wy- chodzącym z krtani. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Naj- ważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne - dwa zgrubienia tkanki, które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. Rola najniższej - krtaniowej - części gardła sprowadza się do udziału w przeły- kaniu. Ruchy krtani muszą być tak zgrane, by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc, natomiast pokarmowi - do prze- łyku. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splo- tem gardłowym. Jego czynnościami za- wiaduje niższa część pnia mózgu, która kojarzy informacje nadchodzące z wyż- szych ośrodków mózgowych - oddecho- wego i połykania. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań, która składa się z chrząs- tek, utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczo- wata (jabłko Adama). Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli. Podobnie jak nos, jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiada- jących rzęski, które usuwają wszelkie za- razki i kurz z powrotem do gardła, gdzie zostają połknięte.
Płuca Większą część klatki piersiowej wypeł- niają dwa płuca, z których prawe jest nieco większe, ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny, środkowy i dol- ny, natomiast lewe płuco - dwa: górny i dolny. Płaty są rozdzielone od siebie, a granice między nimi wyznaczają wgłę- bienia na ich powierzchni, tzw. szczeliny międzypłatowe. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. Największe z nich to oskrzela główne, które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca, lewe - do lewego. Wewnątrz płuc oskrzela głów- ne rozwidlają się na płatowe, następnie segmentowe, a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne, któ- re wpadają do płuc wraz z oskrzelami. One również dzielą się na mniejsze rur- ki - naczynia krwionośne, biegnące wraz z oskrzelikami. Wokół pęcherzyków płuc- nych tworzą siatkę naczyń włosowatych. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej, skurczyłyby się niczym przebity balon. W stanie rozdętym utrzymuje je napię- cie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i we- wnętrzną ścianę klatki piersiowej - opłuc- ną. By lepiej to zrozumieć, wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. Jeśli położymy je na sobie suche, łatwo się rozdzielają; jeśli jednak je zmoczymy, napięcie po- wierzchniowe wody sprawia, że silnie do siebie przylegają. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cien- ka warstwa płynu, pozostają „otwarte". Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. Podczas wydechu mięśnie międzyżebro- we zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowi- cie, płuca gwałtownie odskoczyłyby z po- wrotem, chyba że celowo pozostaną puste. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna, tzw. opłuc- na płucna, oraz zewnętrzna, tzw. opłucna ścienna. Opłucna płucna okrywa całą po- wierzchnię zewnętrzną płuc, w tym rów- nież szczeliny. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pier- Tętnicaszyjnawspólna Obojczyk Iżebro Gruczoł tarczowy I. Grasica Płucolewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca, w miejscu, gdzie płuco łączy sięz tchawicąza pomocą oskrze- la głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. Na pozo- stałym obszarze są od siebie oddzielone. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę, jak płuca poruszają się w rytm oddechu. Rzecz jasna, istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna - tylko taka, by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek, tak by się po sobie bez trudu przesuwały. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu - jest to tzw. wysiękowe zapalenie opłucnej. W przeciwieństwie do płuc, opłucnajest wyposażona w receptory bólu, o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. Każdy rodzaj zapalenia sprawia, że powierzchnia opłucnej zostaje pozba- wiona płynu, w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w cza- sie oddychania, wywołując ból.
UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc, w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem; odma, polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków; astma, czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików; nowotwór oskrzeli; bronchit, czyli zapalenie oskrzeli, podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową.
Oddychanie Czy to w stanie czuwania, czy podczas snu, oddychamy średnio 12 razy na minu- tę. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. W trak- cie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie, nawet do 80 razy na minutę. Celem wprowadzania powietrza do or- ganizmu, a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzy- mania życia i pozbycie się z ustroju zbęd- nego dwutlenku węgla, produktu wew- nętrznych przemian chemicznych. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza, a praca płuc, ser- ca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek, gdzie jest potrzebny do produkcji energii, któ- rej nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu, a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla, i tlenu, tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo - zazwyczaj w postaci cuk- ru - za pomocą tlenu, w celu uzyskania energii. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania ben- zyny, a mianowicie dwutlenek węgla i wo- da. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdol- ne do funkcjonowania przez jakiś czas Przepona bez dopływu tlenu, mózg nie może się bez niego obyć. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona - cienki mięsień z tkanki włóknistej, szczelnie odgradzają- cy klatkę piersiową od jamy brzusznej. Górną część „obudowy" mieszczącej ser- ce i płuca tworzą żebra, natomiast dno stanowi przepona. Gdyby spojrzeć na przeponę od gó- ry, zobaczylibyśmy duży, centralny ob- szar włóknisty, przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dol- nych sześciu żeber. Podobna jest do słoń- ca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber, do których jest przy- mocowana. Przepona oglądana od przo- du ma kształt wysklepionej kopuły, przy- czepionej do żeber sznurami z mięśni. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę, ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos, gardło, krtań i tchawicę. Znalazłszy się w płu- cach, wędruje do pęcherzyków płucnych, gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwu- tlenek węgla. Tlen łączy się z hemoglobi- ną krwi, a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków, by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. Wydech następuje Nerwy przeponowe Przepona w wyniku prostego rozluźnienia mięśni, powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie, polecenia skurczu lub rozkurczu prze- pona otrzymuje od układu nerwowego. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. Co ciekawe, pochodzą z wyższego od- cinka rdzenia kręgowego, a zatem mu- szą odbyć długą drogę od szyi ku dol- nej części klatki piersiowej. W wyni- ku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przepo- nowych. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega re- gulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla, nie zaś tle- nu we krwi. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla, np. podczas znacznego wysiłku fizycznego, i dosto- sowuje do niej tempo oddychania. Od- dechy stają się wtedy głębsze i częstsze, tak by zaczerpnąć więcej tlenu. Praca serca ulega przyspieszeniu, wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutle- nek węgla. Po zakończonym wysiłku po- ziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce, np. podczas śpiewu, mówienia i jedzenia. Ziewanie, wzdychanie, kaszlenie i czkawka wyma- gają innego rodzaju oddychania. Śmiech i płacz, w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmaty- czne" wydechy, są odmianami rytmu od- dechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. Wstrzymywanie oddechu, czy to celo- we (podczas nurkowania), czy mimowol- ne (w następstwie ataku nerwowego), również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. Po kilku pierwszych głębo- kich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się, następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. Może to doprowadzić do utraty przy- tomności, a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie, jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzch- nię wody. Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. mr HM
UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Prawy _ przedsionek Oskrzeliki Tętnica płucna - Zyty płucne Lewy przedsionek -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny Pęcherzyk płucny Erytrocyty niosące tlen Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę, oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych, gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej, a następnie do lewej połowy serca. które wtłacza ją do aorty. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom, w zamian za produkt przemiany materii - dwutlenek węgla. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla, który następnie wydychamy, pobiera zaś nową porcję tlenu.
Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. Serce, zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej, jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich, ale działa również jako środek komunikacji, przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. Luk aorty — Żyła główna górna Lewa tętnica płucna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pniapłucnego Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek, żył, przedsionków i komór. i Przegroda międzykomorowa Itr—> Żyla główna dolna Aorta
Krew UKŁADKRWIONOŚNY/87 Krew jest absolutnie niezbędna dla funk- cjonowania organizmu. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tęt- nic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci, dostarczając tlenu, pokarmu i innych ważnych sub- stancji do tkanek. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii, które mogłyby być toksyczne dla ustroju. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych, a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolęjako element mechanizmu obronnego organizmu. Krew jest płynem. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek, których właściwości fizjologicz- ne decydują o tym, że krew klasyfikuje się jako tkankę, podobnie jak kości czy mięśnie. Jej składnikami są: przezroczys- ty płyn - osocze, w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty), krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Jak prawie całe ciało ludzkie, osocze składa się głównie z wody. Ponieważ jest cieczą, ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych, np. włośniczek, czyli kapilar. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomó- rkowym, w którym są zanurzone wszyst- kie komórki ciała. Oznacza to, że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z ko- mórki do komórki po całym ciele. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe - glukozę i podsta- wowe tłuszcze. Z osoczem po ciele roz- prowadzane są i inne substancje, np. że- lazo, ważny budulec barwnika wiążącego tlen - hemoglobiny, oraz wiele innych. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych, odżyw- czych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. hormonów) oraz dodat- kowo jednego niezwykle istotnego ele- mentu - białka, które stanowi jego za- sadniczy składnik. W litrze osocza występuje około 75 gra- mów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. Albumina jest wy- twarzana w wątrobie. Jest nie tylko źród- łem pokarmu komórek, ale także wywie- ra ciśnienie onkotyczne, które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczy- niowym, zapobiegając ich ucieczce do tkanek, a dalej do komórek. Można przy- jąć, że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka, zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdzia- łająca przekształceniu się ciała w roz- mokłą, galaretowatą masę. Najważniejszymi globulinami są te, które działają jako przeciwciała zapobie- gające infekcjom. Niektóre globuliny bia- łkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Płytki krwi Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 mi- lionów płytek, każda zaś płytka ma śred- nicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. Mecha- nizm działania płytek bardzo intrygu- je lekarzy, ponieważ przybywa dowodów na to, że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie - stwardnieniu tętnic, chorobie nagminnej w cywilizacji zachod- niej. Trombocyty występują we krwi w ta- kiej obfitości, że gdziekolwiek doszło- by do krwawienia, zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Tętnice promie- niowa i łokciowa Tętnica udowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Żyła szyjna wewnętrzna Żyła główna górna Aorta Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca, których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe), w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami, oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg), prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem.
88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wy- łożone gładką warstwą komórek śród- błonkowych. W przypadku przerwania śródbłonka, a więc krwawienia, składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częś- ciami ściany naczynia krwionośnego. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przy- legają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja), korkując otwór, którym wy- pływa krew. Pozostałe ciałka krwi za- czynają wchodzić pomiędzy sobą w reak- cje w celu wytrącenia fibryny, czyli włók- nika stanowiącego trwalszy środek zarad- czy. Zdolność krwi do krzepnięcia, czyli ko- agulacji, a co za tym idzie do zapobiega- nia wykrwawieniu organizmu w przypad- ku nadwyrężenia naczynia, jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kil- kunastu substancji biochemicznych, zwa- nych czynnikami krzepliwości, pośród których najważniejszą jest protrombina. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi - osocza. Zaburze- nia procesu krzepnięcia mogą być dwoja- kiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica, polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz na- czyń kwionośnych. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tle- nu na drodze z płuc do tkanek. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne, gdyż zabierają dwutlenek węgla, produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc, skąd zostaje wyda- lony. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek he- moglobiny. W płucach tlen wiąże się bardzo szyb- ko z hemoglobiną, nadając krwinkom jasnoczerwony kolor, od którego wywo- dzi się ich nazwa. Natleniona krew do- ciera tętnicami do tkanek. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czer- wonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórko- wych) łączą się z erytrocytami, które zabierają je żyłami do płuc. Produk- cja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. Przez pierwsze trzy mie- siące cały proces ma miejsce w wątro- bie, a dopiero po sześciu miesiącach ży- cia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego, gdzie odbywa się do końca życia. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach, lecz po około 20. ro- ku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa, żeber i mostka. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne, zaokrąglone, wielko- jądrzaste komórki zwane hemocytobla^- tami (komórki macierzyste krwinek). Ko- mórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów, podczas którychjąd- ro staje się coraz mniejsze, aż do cał- kowitego zaniknięcia. Do produkcji eryt- rocytów ustrój potrzebuje żelaza - głów- nego składnika hemoglobiny, witaminy B12, kwasu foliowego i białek. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czer- wone krwinki często ulegają zużyciu, stąd konieczność ich stałego odnawiania. Każ- dy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „sta- re" krwinki. Niektóre pozostałości che- miczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania, natomiast in- ne, w tym hemoglobina, są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Organizm doskonale panuje nad iloś- cią czerwonych krwinek w krwiobie- gu, dostosowując ją do swych potrzeb. W przypadku dużych ubytków krwi, usz- kodzenia części szpiku kostnego lub ob- Poniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie, lepkie ciatka krwi), które podążają w kierunku miejsca urazu, by zatamować krwawienie (A). Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). Reakcja trombocytów, obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny, czyli włóknika. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości), która wspomaga tworzenie skrzepu (D). Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wyso- kościach), szpik kostny natychmiast in- tensyfikuje produkcję erytrocytów. Na- wet wytężona, codzienna gimnastyka po- budza organizm do wzmożonej produk- cji czerwonych krwinek, gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Oblicze- nia liczby krwinek czerwonych poka- zują, że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb ży- cia. Białe ciałka krwi Białe krwinki - leukocyty - są większe i całkowicie odmienne od krwinek czer- wonych. W przeciwieństwie do erytro- cytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed choro- bami. Leukocyty dzielą się na trzy katego- rie: granulocyty, limfocyty i monocyty. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzie- lą się na trzy grupy. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutro- file). Ńeutrofile przystępują do pracy w przy- padku infekcji bakteryjnej. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Jedno- cześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków nisz- czących złapaną w potrzask bakterię. Ro- pa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep
UKŁADKRWIONOŚNY/89 Drugą grupą są granulocyty kwaso- chłonne, zwane eozynofilami, ponieważ, jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaś- nym - eozyną, granulki tych granulo- cytów barwią się na kolor różowy. Sta- nowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii speł- niają drugą, nie mniej istotną rolę. Je- żeli do krwi przedostanie się jakiekol- wiek obce białko lub antygen, pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. Równocześnie wyzwalana jest histami- na. Eozynofile niwelują szkodliwe dzia- łanie histaminy, ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. Kiedy przeciwciała połączą się z anty- genami, eozynofile usuwają resztki che- miczne. Trzeci typ granulocytów - granulocyty zasadochłonne, czyli bazofile - stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Nie- mniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny - związku zapobie- gającego krzepięciu krwi wewnątrz na- czyń krwionośnych. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych cia- łek krwi to limfocyty - komórki o gęs- tych, kulistych jądrach. Są niezastąpio- ne w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną, jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutrali- zujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. Kolejnym waż- nym zadaniem limfocytów jest produk- cja przeciwciał oraz substancji chemicz- nych, które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty, stanowią- ce do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. Największe monocyty zawierają duże jądra, pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobo- twórczymi noszą nazwę odpowiedzi za- palnej, przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. Czynności limfocytów w po- stępowaniu z drobnoustrojami inwazyj- nymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8.) Oba typy reakcji mogą być urucha- miane jednocześnie. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji częś- ci białych krwinek. Powstają tu wszyst- kie trzy typy granulocytów. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. Okres życia granulocytu wy- nosi przeciętnie 12 godzin, czas efek- tywnej walki z zakażeniami bakteryjny- mi - 2 do 3 godzin. W przypadku wtarg- nięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowa- nia organizmu. Żyją średnio 200 dni, a wytwarzane są w grasicy, śledzionie oraz niektórych innych narządach: mig- dałkach i węzłach chłonnych rozrzuco- nych po całym ciele. Zarówno monocyty, jak i płytki krwi powstają w szpiku kost- nym. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana, ponieważ wydaje się, że część swego istnienia spędzają w tkankach, część natomiast w osoczu. Co więcej, organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wy- mienia miliony trombocytow przeciętnie co4dni. Krwotoków, czy to wewnętrznych, czy zewnętrznych, nie należy co prawda lek- ceważyć, jednakże wbudowany mecha- nizm samozachowawczy organizmu spra- wia, że utrata nawet jednej czwartej ob- jętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami, nie powinno dziwić, że zabu- rzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. Krew, oprócz tego, że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu, sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone, białe, płytki krwi, oso- cze, z których każde wymaga rozpoz- nania i odpowiedniej kuracji. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów - inne u dzieci, inne u dorastających. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki, kręgosłupa, żeber, mostka oraz w końcach większych kości. np. kości ramiennej. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych, czerwonych i płytek krwi. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy, śledzionie i węzłach chłonnych.
Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkan- ki mięśniowej, położony w środku klat- ki piersiowej. Choć często uważa się, że serce znajduje się po lewej stronie, w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. Waży około 340 gra- mów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka, które- go wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. Łatwo wyczuć pul- sowanie towarzyszące każdemu skurczo- wi serca. Nosi ono nazwę uderzenia ko- niuszkowego serca. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę, głów- ną tętnicę ciała. Krew krąży przez wszyst- kie narządy i tkanki, dostarczając im pokarmu i tlenu, po czym wraca do serca żyłami, oddawszy uprzednio cały tlen. Następnie serce wtłacza krew do dru- giego obiegu, tym razem do płuc, by uzupełnić brak tlenu. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. W sercu dają się wyróżnić cztery ja- my związane funkcyjnie z kolejnymi eta- pami tłoczenia. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się, a przez to do wypycha- nia krwi na zewnątrz. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego, ile pracy dana jama musi wykonać. Naj- grubsze ściany ma lewa komora, gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. Jamy są ułożone parami. Każda po- siada cienkościenny przedsionek, do któ- rego wpływa krew z żył. Każdy przed- sionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach, która pom- puje ją do tętnicy. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunię- te w tył. Obydwa przedsionki i komo- ry sąsiadują z sobą, przedzielone jedy- nie odcinkami ściany zwanymi odpowied- nio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Praca serca Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. Wpada do lewego przedsionka, który kurcząc się, wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się, pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Potem krew zmierza do tkanek, gdzie oddaje tlen. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą, zwaną żyłą główną dolną, natomiast z głowy żyłą główną górną. Wpada do prawego przedsionka, który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdziel- ną do prawej komory. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastaw- kę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca, gdzie otrzymuje nowy ładu- nek tlenu. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi, gotowa, by zacząć całą drogę od początku. Opisany proces od- bywa się 50-60 razy na minutę. Zastawki Podobnie do innych pomp, właściwa pra- ca serca jest uzależniona od szeregu „za- worów" w formie zastawek sercowych. W prawej połowie serca występuje za- stawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna; po lewej nato- miast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają auto- matycznie, wpuszczają i wypompowują Czynności tłoczące serca krew z przedsionków i komór, uniemoż- liwiając jej cofnięcie. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. Złożone są z trzech płatków twardej, ale cienkiej tkanki włók- nistej. Zastawki dwu- i trójdzielna są bardziej skomplikowane, choć również podobne do siebie. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki, trójdzielna zaś - trzy. Każda z tych zastawek jest położo- na w pierścieniu ujścia przedsionkowo- -komorowego. Każdy płatek jest przy- mocowany podstawą do pierścienia, na- tomiast wolnymi brzegami styka się z pła- tkami sąsiednimi, przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastaw- kę. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione rów- nież do wielu cienkich sznureczków - strun ścięgnistych - które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu za- stawki (pod ciśnieniem krwi) do przed- sionka. Żyła płucna Przedsionki wypełniają Vl - się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia Rdzeń płucny płucnego Aorta Zastawka aorty Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komoryrozkurczająsię i cykl rozpoczyna się od początku
UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Zjawiska elektryczne Z każdym uderzeniem serca oba przed- sionki równocześnie się kurczą i zapeł- niają komory krwią. Następnie kurczą się obie komory. Taka kolejność skurczów jest uzależ- niona od skomplikowanego „zegara" elek- trycznego. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położo- ny w prawym przedsionku. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Obok niego ist- nieje drugi węzeł - przedsionkowo-ko- morowy, ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Impuls prze- pływa z węzła zatokowo-przedsionkowe- go do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. Węzeł przedsionkowo-komorowy po- woduje opóźnienie impulsu wywołujące- go skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi, a następnie tzw. włókna Purkinjego, im- puls rozchodzi się po mięśniach komór, nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. Położenie zastawek - widok od przodu Zastawki - widok od góry Żyla główna górna Luk aorty Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Struny ścięgniste Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Złożone są z dwóch lub trzech płatków, które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi. Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca; zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora Żyła główna dolna"
Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. Tętnice przypomi- nają rurki, przez które przepływa krew od serca do tkanek, podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. Główna komora tłocząca serca - ko- mora lewa - wyrzuca krew do najwięk- szej tętnicy naszego ciała - aorty. Pierw- sze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Są to tzw. tętnice wieńcowe, zaopatrujące w krew samo serce. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. Tak więc w re- zultacie otrzymujemy trzy tętnice wień- cowe — prawą i dwie gałęzie lewej. W dal- szym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je, dostarczając krew do każdej jego partii. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała, dzieląc się najpierw na odgałęzie- nia - tętniczki, następnie zaś na naczy- nia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia, które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczy- niowej. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciś- nienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym ude- rzeniu serca. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany, by wytrzymać działanie wysokiego ciś- nienia wywieranego przez silne skurcze serca. Od zewnątrz tętnica jest otoczo- na luźną powłoką z tkanki włóknistej. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej, stanowiąca umocnie- nie naczynia. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegną- ce okrężnie włókna mięśniowe. Na we- wnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich, umożliwiających swobodny przepływ krwi. Grube elastyczne ściany mają ogrom- ne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca, a w przer- wach pomiędzy kolejnymi skurczami po- pychają krew dalej. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls, stara się wy- czuć miarowość pracy serca pompują- cego krew wokół ciała przez system tęt- nic. Siła każdego uderzenia serca jest prze- noszona po ścianach tętnic, podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. Sprę- żyste ściany tętnic rozszerzają się, aby przyjąć uderzenie czoła fali. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapa- dają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. Najczęściej wykorzys- tuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku, tuż powyżej kciuka. Przy- jęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce, nigdy jednak nie kciuk, któ- rego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Tętnica ramienna również posiada łat- wo wyczuwalne tętno, najlepiej w we- wnętrznej części dołu łokciowego na prze- dłużeniu linii małego palca. Tętno często mierzy się na tętnicy szyj- nej, około 2,5 centymetra poniżej kąta żuchwy. Można do tego wykorzystać ste- toskop, który czasami ujawnia szmer na- czyniowy - regularny odgłos towarzyszą- cy każdemu uderzeniu serca. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy, pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Innymi miejscami pomiaru tętna bywa- ją: pachwiny, okolica podkolanowa, we- wnętrzna strona stawu skokowego i po- wierzchnia grzbietowa stopy. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki), mierzą- ce zaledwie osiem tysięcznych milimetra, są niewiele szersze od pojedynczej komór- ki. Każda kapilara jest zbudowana z bar- dzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cien- kie, by niektóre substancje bez trudu prze- nikały przez nie z krwi i do krwi. Kon- trolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. jalną rolę - pomagają regulować ciepło- tę ciała. Kiedy jest nam gorąco, kapilary skóry rozszerzają się, umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry, gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. Mając bardzo cienkie ścianki, włoś- niczki są narażone na uszkodzenia, zwłasz- cza dotyczy to naczyń włosowatych skó- ry. Na skutek przecięcia lub zadrapania, ewentualnie uderzenia, następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. Naczynia włosowate mogą zostać na- ruszone również w wyniku poparzenia, posiadają jednak w pewnym stopniu zdol- ność do samoodnawiania się, czyli re- generacji. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kru- szeją, pozostawiając na skórze fioleto- wawe plamy lub czerwonawe linie. Przeszedłszy przez naczynia włosowa- te, krew powraca do serca żyłami.
Żyły Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie - tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Przykładowo, wiele żył jest wy- posażonych w zastawki, których tętnice nie posiadają. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości, natomiast ich światło, czyli przepusto- wość, są znacznie mniejsze niż odpowia- dających im żył. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włók- nistej. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę), błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną war- stwę wyściełającą - błonę wewnętrzną. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych, które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku. UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Tętnice wieńcowe - Kierunek przepływu krwi Luk aorty 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Budowa tętnicy Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _._ Miejsce badania tętna Zgmacze Tętnica międzykostna przednia Tętnica łokciowa Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta I Przepływ krwi Zastawka sercowa zamknięta Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Budowa i czynności tętnic
Krążenie krwi Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym eta- pie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. Wjamie brzusznej tworzą się trzy głów- ne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę bio- drową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkan- ki w ustroju, nie wyłączając serca, przecho- dzącymi następnie w rozległą siatkę na- czyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozo- stałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produk- ty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spo- czynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włoso- watymi o większej niż przeciętna wiel- kości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkra- cza do układu żylnego. Początkowo bieg- nie naczyniami cienkimi - żyłkami, żyl- nymi odpowiednikami tętniczek. Następ- nie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak du- żymi, że łatwo je dostrzec pod powierzch- nią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które pow- strzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężyco- wate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w je- dnym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich za- kątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z gło- wy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do pra- wej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewo- dzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natlenio- na krew przepływa przez żyły płucne (je- dyne żyły niosące krew natlenioną) i zmie- rza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krąże- niem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobie- giem (krążeniem) dużym. Tętnicami du- żego i małego krążenia płynie krew w kie- runku od serca, a żyłami dużego i ma- łego obiegu - krew powracająca. Na skróty Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpo- średnio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bo- gata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątro- by w specjalnych naczyniach włosowa- tych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz- nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najspraw- niejszy sposób dostarczania wątrobie po- karmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się rów- nież w krańcowych częściach ciała: dło- niach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia po- między drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez sys- tem włośniczek w tkankach. Główna fun- kcja tych połączeń (anastomoz tętniczo- żylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wy- tracanie ciepła z organizmu. Układ tętniczy Tętnicaszyjnawspólnaprawa Luk aorty Tętnicawieńcowaprawa I Tętnica krezkowa górna Tętnica szyjnawspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna Tętnica ramięnna Gałąźtętnicywieńcowejlewej Aorta Tętnica nerkowa Tętnica krezkowa dolna
UKŁADKRWIONOŚNY/95 Układ żylny Żylapodoboj- czykowa Żyla główna górna Żylawą- trobowa Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Zyla odlo- kciowa ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w ser- cu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wy- rzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej pręd- kość obniża się do zaledwie 0,3 centyme- tra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stop- niowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymet- rów na sekundę. Zyla udowa Zyla podkolanowa Zyla odpiszczelowa Mechanizmzabezpieczenia przeciwurazowego W niektórych częściach ciała, np. w koń- czynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alterna- tywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, po- szerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie na- pięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięś- niach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tyl- ko do miejsca, gdzie jest najbardziej po- trzebna. W trakcie np. poobiedniego od- poczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omija- jących, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomier- nie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tęt- nicach i żyłach krążenia płucnego, oko- - Żyla udowa - Żylaodpiszczelowa - Żyla odstrzalkowa - Żyla podkolanowa Żyla piszczelowa przednia - Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa Regulacja krążenia W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionoś- nych, odpowiedzialnymi za kontrolę sy- tuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie po- między małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek na- czynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czu- ciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętni- czek. Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Rozdział 8 LEiFATYCZNY Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami - krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą. Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo Naczynia limfatyczne Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.
UKŁADLIMFATYCZNY/97 Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wy- specjalizowane tkanki i narządy, w tym grasica, śledziona i migdałki. Drobne naczynia limfatyczne - naj- drobniejsze nazywane są włośniczkami - oplatają ścianki żył i tętnic. Zbierają z tkanek nadmiarpłynu nazywanego lim- fą lub chłonką. Ściany włośniczek lim- fatycznych są cienkie i bardzo przepusz- czalne, tak że duże cząsteczki i cząst- ki - w tym i bakterie, które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi - są transportowane z limfą. W ściankach niektórych naczyń lim- fatycznych występują mięśnie gładkie, które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku, powodują ruch limfy. Na we- wnętrznych powierzchniach ścianek znaj- dują się zastawki zapobiegające wstecz- nemu ruchowi chłonki. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała, z wyjątkiem centralnego systemu nerwo- wego, kości, chrząstek i zębów. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn, który przesączył się z komórek i tkanek, podczas gdy chłonka jelitowa jest pełna tłuszczu, nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały), który powstał w przewodzie pokarmowym podczas tra- wienia. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupie- niami tkanki limfatycznej, nazywanymi węzłami chłonnymi. Stąd właśnie pocho- dzą krwinki białe - limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Są wyczuwalne w tych miejscach, gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry, np. w dołach pachowych, pach- winach i na karku. Bakterie oraz inne obce cząstki, które wraz z limfą wpływają do węzłów chłon- nych, zostają w nich odfiltrowane i znisz- czone, a limfa opuszczająca węzeł chłon- ny jest wzbogacona w limfocyty i przeciw- ciała - białkowe substancje odpowiedzial- ne za unieczynnienie obcych cząstek. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się, tworząc dwa duże przewody - prze- wód piersiowy po stronie lewej oraz pra- wy przewód chłonny - które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza lim- fę z tkanek do krwi. Rodzaje limfocytów Limfocyt Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny Immunoglobuliny (przeciwciała) Limfocyt T-pomocniczy "Limfokiny Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Chociaż są rodzajem krwinek białych, odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie.
Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wy- twarzanie przeciwciał. Co więcej - powię- kszona śledziona, którą lekarz może wy- badać podczas badania palpacyjnego brzu- cha, często sugeruje występowanie jakie- goś schorzenia w organizmie i koniecz- ność wykonania dalszych badań. Śledziona jest położona tuż pod prze- poną, w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów, a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. żebra. Waży przeciętnie około 200 gramów u doros- łych, a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną, bezkształtną masę. Jedyne co można wy- odrębnić z tej masy, to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego, będące sku- piskami limfocytów. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej, któ- ra jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Te drobne naczynia, przebiegając przez miazgę śledziony, są bardzo ściśle związane z tkanką limfa- tyczną, co więcej - w odróżnieniu od in- nych tętniczek nie dzielą się, tworząc sieci włośniczek, ale wylewają krew bezpośred- nio w macierz śledziony. Niezwykły sposób, w jaki śledziona zaopatruje się w krew, umożliwia jej wy- pełnianie dwu podstawowych funkcji. Po pierwsze, przez to, że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną, do- chodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi, co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. Po drugie, dzię- ki temu, że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledzio- ny, retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwi- nek. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głów- nych filtrów krwi. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki, są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. Dotyczy to głó- wnie erytrocytów (krwinek czerwonych), jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek bia- łych oraz płytek krwi. Narząd ten jest również odpowiedzial- ny za usuwanie wszelkiego rodzaju nie- prawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. Dlatego też odgrywa bar- dzo istotną rolę, chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii cho- robotwórczych. Poza tym śledziona bie- rze udział w wytwarzaniu przeciwciał - białek krążących we krwi, które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją, ułatwiają jej zniszczenie przez krwin- ki białe zwane fagocytami. Przeciwcia- ła są wytwarzane w obrębie ciałek Mal- pighiego. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwa- rzania nowych krwinek, co nie wystę- puje w zdrowym, dorosłym organizmie. Dzieje się tak wtedy, gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces cho- robowy. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. Co więcej, w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych lu- dzi śledziony nie bada się. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększe- nie tego narządu, co można zbadać przez powłoki brzuszne. Sposób postępowania jest prosty - u pacjenta leżącego na ple- cach lekarz zaczyna palpację (dotykanie, obmacywanie) od dolnej części brzucha, powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych, prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu, tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rent- genowskiego albo badania z użyciem izo- topów promieniotwórczych. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne, że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny, utworzonej przez współ- pracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego, odpowiedzialnej za obro- nę immunologiczną ustroju, czyli ochro- nę przed atakiem jakichkolwiek czynni- ków chorobotwórczych. Ciągle jeszcze nie wiadomo, w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje, pew- ne jest jednak, że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu li- mfatycznego, szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej, zaraz pod przeponą. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta, dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie
Rozmiar i położenie grasicy UKŁADLIMFATYCZNY/99 Lewy i prawy płat grasicy Dziecko U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej, tuż za mostkiem. W organiz- mie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę cen- tymetrów długości. To proste stwier- dzenie odkrywa najbardziej zadziwiają- cy fakt dotyczący tego narządu. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest on największy w okresie dojrzewania, kiedy to może osiągać wagę do 45 gra- mów. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może się- gać za mostkiem w dół klatki piersio-- wej. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. roku życia, a następnie do okresu doj- rzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmia- rów grasicy, co nazywane jest inwolu- cją- U ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów lim- focytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi, węz- łach chłonnych, śledzionie i szpiku kost- nym. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapal- nych. Zewnętrzna warstwa grasicy - ko- ra zawiera głównie limfocyty, w odróż- nieniu od wewnętrznej nazywanej rdze- niem, w której poza limfocytami wystę- pują też inne komórki typowe dla tego narządu. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powsta- wanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Co więcej - wy- daje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów, tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych, a są nimi dwa rodzaje limfocytów. Lim- focyty typu T, zależne od grasicy, są odpowiedzialne za rozpoznawanie ob- cych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B, wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. Metoda, jaką posługuje się grasica, nadzorując limfocyty T, nie jest dokład- nie znana poza jednym ważnym mecha- nizmem. Otóż wydaje się, że około 95 pro- cent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych, za- nim jeszcze mają one możliwość opusz- czenia tego narządu. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu, grasica zaś zachowuje wy- łącznie te komórki, które niszczą sub- stancje obce i pochodzące z zewnątrz. Grasica wytwarza też hormony od- działujące zarówno na limfocyty T, jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze pod- wzgórza. Dowodzi to współzależności układu nerwowego, hormonalnego i od- pornościowego. Wpływ układu wewnątrz- wydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u ko- biet po licznych porodach.
100/UKŁADLIMFATYCZNY Migdałki Migdałki są częścią pierścienia tkan- ki limfatycznej (pierścienia Waldeyera), który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Jakkolwiek obecne już u noworodka, są wtedy względnie małe. Szybkie ich po- większanie przypada na wczesne lata ży- cia, a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary, nigdy jednak nie zanikają. Do dziś nie udało się precyzyjnie usta- lić funkcji migdałków, pewne jest jedynie, że mają one znaczący udział w formo- waniu bariery obronnej ustroju. Zajmu- ją doskonałe położenie do tego, by pod- dawać dokładnej analizie połykane poży- wienie i reagować na te substancje, które wydają się być zagrożeniem dla organiz- mu. Odpowiedź immunologiczną współ- tworzą powstające w migdałkach lim- focyty i działające miejscowo przeciw- ciała. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). Mikroorganizmem wywołują- cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus), jeden z rodzajów bak- terii. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz po- jawienie się na ich powierzchni nalo- tów ropnych. Szczęśliwie, większość zwy- kłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i po- prawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. W celu złagodzenia ob- jawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów, stosować dietę lekkostraw- ną oraz przyjmować środki przeciwgo- rączkowe i przeciwbólowe, jak na przy- kład aspirynę. Migdałek gardłowy to skupisko tkan- ki limfatycznej, leżące w części noso- wej gardła, na granicy jej ściany gór- nej i tylnej. Jest migdałkiem nieparzys- tym. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny, a mig- dałek gardłowy jest wypełniony komór- kami odpornościowymi. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego po- wietrza i, o ile to możliwe, natychmiast je unieszkodliwia. Jednak nie zawsze się to udaje. Chociaż migdałek gardłowy jest obec- ny od urodzenia, zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. Naj- łatwiej zauważalny jest pomiędzy pierw- szym a czwartym rokiem życia, czyli w okresie, gdy dziecko ciągle jest narażo- ne na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. Niewiele jeszcze wiadomo, jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowe- go, wydaje się jednak oczywiste, że każdy wdychany drobnoustrój może go zaata- kować. Gdy dojdzie do trwałego uszko- dzenia, rozpoczyna się zapalenie prze- wlekłe, a nawracające stany zapalne mig- dałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reak- cja organizmu na atak obcych substan- cji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych, co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte, utrudniając przez to połykanie, a nawet oddychanie.
UKŁAD LIMFATYCZNY/101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii, wirusów albo innych mikrobów ..Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" Limfocyty T : w Limfocyt T w węźle chłonnym „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego łych - limfocytów. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym, to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycz- nych; są także obecne w węzłach chłon- nych. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. Limfocyty różnicują się w dwa odmien- ne typy komórek. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. Drugi, identyczny co do wyglądu, ale różniący się funkcją, tworzą limfocyty T, albo grasiczozależne. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te, które współdziałają z limfocy- tami B przy produkcji przeciwciał, zwane pomocniczymi (helper), oraz komórki su- presyjne (suppressor) hamujące produk- cję przeciwciał. Limfocyty B i T, które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu, nazywane są cytotok- sycznymi (killer). Wiele musimy się jeszcze nauczyć o is- tocie i mechanizmach działania odpowie- dzi immunologicznej, ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. Wydaje się, że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jaki- kolwiek obcy organizm, natychmiast zo- staje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. Tam docho- dzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi, które otaczają, a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę", a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny, czyli skład białek charakterys- tycznych dla intruza. Limfocyty te nazy- wane są później komórkami immunoko- mpetentnymi. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natych- miastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów, mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B, która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. Dzięki takim mechanizmom nasz orga- nizm buduje swój system obronny, specy- ficzny dla wielu obcych substancji. Po zetknięciu się z antygenem limfocy- ty B przekształcają się w plazmocyty. Rozpoczynają produkcję gamma-globu- lin, czyli przeciwciał, które łącząc się z antygenami, niszczą organizm „obce- go". Proces ten jest nazywany odpornoś- cią humoralną, w odróżnieniu od za- leżnej od komórek T odporności komór- kowej. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności ko- mórkowej może prowadzić do odmien- nych rezultatów, gdy tkanka innego osob- nika jest użyta jako przeszczep. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą, co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. powstałe z limfocytów B, produkują białka odpornościowe (globuliny), które przemieszczają się z prądem krwi, aby odeprzeć atak bakterii, wirusów albo mikrobów. Tak limfocyty B, jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające, które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. Limfocyty, które zetkną się z antygenami „najeźdźców", rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. i niszczenia przeszczepionej tkanki (od- rzucenie przeszczepu). Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu, bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej, bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. Podobnie odporność humoralną zwra- ca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi, co może prowa- dzić do stanów nadwrażliwości (alergii). W tych przypadkach substancje zasad- niczo nieszkodliwe, jak na przykład pyłki kwiatowe, pobudzają produkcję przeciw- ciał, które uwalniając w tkankach różne substancje, m.in. histaminę, wywołują nie- pożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych.
Rozdział 9 TRAWIENNY . Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów, gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części, które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. o. Mięsień skrzydłowy zewnętrzny Mięsień skroniowy Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy, zęby, język oraz gruczoły ślinowe. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie - żwacz i skroniowy, a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki, podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu, a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J
UKŁAD TRAWIENNY/103 Trawienie Trawienie jest to proces, w którym do- chodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i póź- niejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii, wzrostu lub wyko- nania naprawy. Proces opiera się na działaniu substan- cji zwanych enzymami, które są wytwa- rzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. Enzymy są od- powiedzialne za większość reakcji che- micznych, jakie mają miejsce w czasie trawienia. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wy- dzielanie śliny i zawartego w niej enzy- mu - ptialiny, która rozpoczyna rozbija- nie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żo- łądka, gdzie zostaje zanurzony w mie- szaninie śluzu, kwasu solnego i kolejnego enzymu - pepsyny. Ptialina przestaje już działać, ale impulsy nerwowe inicjują no- wą serię reakcji chemicznych. Objętość wydzielanego soku żołądko- wego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokar- mowym, od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. Gastryna jest hormonem, który sty- muluje komórki żołądkowe do wydzie- lania kwasu solnego i pepsyny. Gdy tyl- ko pożywienie znajdzie się w żołądku, możenatychmiastulecrozłożeniudopep- tonów. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu sol- nego. Powyżej pewnego poziomu zakwa- szenia gastryna hamuje dalsze wydziela- nie kwasu. Przewód pokarmowy W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przecho- dzący do dwunastnicy - początku jelita cienkiego, ma postać gęstej, zakwaszonej treści żołądkowej. Dwunastnica wytwa- rza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu, którego zadaniem jest ochronić jej bło- nę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz in- nych enzymów. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i ma- gazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili, gdy jest na nią zapotrzebo- wanie. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów, która rozpoczyna się ustami, a kończy odbytem. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. Pierwszy, układ trawienny, obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. Usta Dno jamy ustnej Przełyk Wątroba Żołądek Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Zwieraczodbytu • Odbytnica
104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych sty- mulują dwa hormony. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicz- nych płynów, które neutralizują kwaśną, częściowo strawioną miazgę pokarmową. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w od- powiedzi na działanie innego hormonu - pankreozyminy, a spływająca do dwu- nastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. Poza tłuszczami, enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowoda- nów i białek. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy, lipazę, która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu, oraz amylazę trawiącą węg- lowodany. Strawiony pokarm przechodzi następ- nie do jelita czczego i krętego, gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawie- nia. Enzymy trawienne są tutaj uwalnia- ne z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita, zwanych kryptami Lieberkuhna. Wchłanianie odbywa się głównie w jeli- cie krętym, którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwa- nych kosmkami. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie, ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczo- we. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem, glicerol, kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego, którym zo- stają odtransportowane do układu lim- fatycznego, a następnie do krwi. Aminokwasy (powstałe podczas tra- wienia białek) oraz cukry proste (uzys- kane z węglowodanów) przechodzą bez- pośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami, takimi jak żelazo, wapń i jod. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej, przenosząc te związki bezpośre- dnio do wątroby. Narząd ten wykorzys- tuje tylko część substancji dla własnych potrzeb; pozostałą przekazuje do komó- rek i tkanek organizmu. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu tra- wiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m.in. występującej w ziem- niakach i chlebie skrobi) na cukry pros- te. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej, gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny - amylaza. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. W czasie trawienia skrobi przez amyla- zę powstają dwucukry, które są dalej rozkładane przez enzymyjelita cienkiego, tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby, która przekształca je w glu- kozę. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowie- dni (zgodny z potrzebami) poziom gluko- zy we krwi. Wszystkie powodują roz- poczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. Glukoza jest tam ma- gazynowana w postaci związku zwanego glikogenem, który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Glikogen (zmagazynowana glukoza) Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki, insulina - hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje, że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny, trzustka uwalnia inny hormon - glukagon, który powoduje rozkład glikogenu na glukozę.
UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy, >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę Glukoza magazyno- wana jako glikogen Prąd krwi Do płuc • • • utlenek węgla Białka mogą być rozłożone doglukozy Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy, fruktozy i galaktozy, które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. Wątroba przekształca je na glukozę, która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek, gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda), albo zmagazynowana jako ATP. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. cząsteczek glukozy. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi, od razu jest wyłapywana przez komórki. Do tego procesu niezbędna jest insulina. Podobnie jak amylaza, wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wys- pach Langerhansa. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi, a nie do jelita. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki, zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocz- nymi tej reakcji. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem, podczas gdy woda pozostaje w or- ganizmie. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu, tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce, by później stopniowo zużywana umożliwiała prze- prowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Komórki rozwiązują ten problem, tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe, które w razie po- trzeby mogą łatwo zostać rozbite, a ener- gia odzyskana. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP, czyli adeno- zynotrójfosforan) funkcjonują jak aku- mulator, dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu, na przykład na skutek głodzenia, potrzebne są inne źródła energii. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek - głównego skład- nika strukturalnego - w glukozę. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni, nie tłuszczów zamiast glukozy. Tłuszcze, podobnie jak glukoza, są dobrym źród- łem energii, jednak w tym procesie po- wstają (jako produkt uboczny) ciała keto- nowe. (Patrz strona 116.) Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii, jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu or- ganizmu. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę, a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomnoś- ci - zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). Utrzymywanie stałego poziomu gluko- zy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten po- ziom, wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów, wpływających na uwalnianie glukozy z wąt- troby, a przez to podnoszących jej po- ziom we krwi. Do najważniejszych na- leżą adrenalina i hydrokortyzon, pro- dukowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę móz- gową.
Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem za- głębienia, w którym znajdują się język i zęby. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi, podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddecho- wych. Przez ten związek z dwoma najważ- niejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w od- dychanie, jak i przyjmowanie pokarmu, będąc jednocześnie narządem mowy. To wargi nadają ustom wyraz. Zbudowane są z włókien mięśniowych, splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakoń- czeniami nerwowymi, które dają im nie- zwykłą wrażliwość. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skó- ry, będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną ślu- zową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów, gruczołów potowych ani ło- jowych. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzo- wą, zawierającą gruczoły produkujące lep- ki płyn nazywany śluzem. Ciągłe wydzie- lanie tych gruczołów, wspomagane przez ślinianki, pozwala utrzymać stałą wilgot- ność wnętrza jamy ustnej. Błona wyście- łająca wewnętrzne powierzchnie policz- ków wytrzymać musi różne obciążenia, dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. Przednią część powierzchni górnej ja- my ustnej stanowi podniebienie twarde, a tylną - podniebienie miękkie. Podnie- bienie twarde jest utworzone przez wy- rostki podniebienne kości szczękowych. Umożliwia językowi przyciskanie pokar- mów do twardej powierzchni, a przez to ich zgniatanie i mieszanie. Elas- tyczność podniebienia miękkiego zezwa- la na jego ruch do góry podczas poły- kania pokarmów, zapobiegając ich prze- sunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Ze środka podniebienia miękkiego zwi- sa w dół strzępek tkanki zwany języcz- kiem. Jego rzeczywista funkcja pozos- taje do dziś tajemnicą, ale niektórzy przy- puszczają, że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania, czyli chroni przed zachłyś- nięciem. Język Język ma kształt zbliżony do trójkąta - szeroki u podstawy, zwęża się i jest nie- omal szpiczasty na koniuszku. Podstawą, czyli korzeniem, jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy, która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona, a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać, jednak gdy człowiek nie mówi i nie je, spoczywa on wewnątrz jamy ustnej, opierając się na przednich zębach. Aktywność języka jest zależna od mięś- ni go tworzących oraz tych, z którymi jest złączony, a także od sposobu jego stabi- lizacji w jamie ustnej. Język tworzą pasma mięśniowe bieg- nące podłużnie i poprzecznie, które mogą powodować pewną ruchliwość języka. Większe możliwości wykonywania róż- norodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żu- chwy. Mięsień rylcowo-językowy powo- duje ruch języka do góry i tyłu, podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywra- ca go do pozycji spoczynkowej. Podczas jedzenia główną funkcją ję- zyka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i za- głębiania się języka. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawicz- nie „łykających" jedzenie), język przepy- cha kęs do gardła, skąd następnie prze- chodzi przez przełyk do żołądka. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie oko- ło 1,7 litra śliny - wodnej wydzieliny zawierającej śluz. Posiada ona enzym - ptialinę, która rozpoczyna trawienie, oraz związek chemiczny zwany lizozymem, któ- ry dezynfekuje jamę ustną. Można więc powiedzieć, że ślina ma słabe właściwoś- ci antyseptyczne. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne, pod- językowe oraz podżuchwowe. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Każdy taki gru- czoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików, wyłożonych warstwą ko- mórek wydzielniczych. Funkcja tych ko- mórek jest różna w poszczególnych śli- niankach, dlatego płyny, jakie one wytwa- rzają, nie mają takiego samego składu. Ślinianki przyuszne - największe spo- śród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną, w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków, a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny - enzymu rozkładającego skrobię . Jakkolwiek ślinianki przyuszne są naj- większe, produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. Ślinianki pod- żuchwowe leżą, jak wskazuje nazwa, pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych, a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Te dwie pary gruczo- łów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wy- ściółką dna jamy ustnej). Ślina ze śli- nianki podjęzykowej jest bardzo lepka', Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki okolone w obrębie podstawy języka Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica, żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej.
UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Język Podniebienie Języczek Migdatek Język V I Szczęka dolna (żuchwa) Podniebienie miękkie Gardło Nagłośnia i— Krtań Przełyk Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata, podczas gdy dominujący w pro- dukcji śliny gruczoł podżuchwowy wy- twarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptia- linę. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Sprawia, że ja- ma ustna jest odpowiednio zwilżona pod- czas jedzenia, a także nasącza suchy po- karm, czyniąc go łatwiejszym do prze- żucia i połknięcia. Śluz w niej zawarty działa jak smar, pokrywając kęs pokar- mowy. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina, będąca składnikiem śliny. Roz- bija wiązania skrobi, przekształcając ją w prostsze cukry, a jej działanie jest ha- mowane przez kwaśny odczyn treści żo- łądkowej. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowi- cie spenetrowana przez kwas, ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. Dzięki ślinie możliwe jest także „sma- kowanie" pokarmów i płynów. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smako- wych, w większości ulokowanych w ob- rębie błony śluzowej pokrywającej ję- zyk. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wra- żeń smakowych. Tak więc niezbędne jest, Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to, co widzimy w lustrze po otwarciu ust. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może, omywając kub- ki smakowe, wywołać w nich powstanie impulsów, które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umoż- liwiają rozpoznawanie smaku pokar- mów. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą auto- nomicznego układu nerwowego, który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi
108/UKŁADTRAWIENNY Ślinianki Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzy- kowego Ślinianka podżuchwowa Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. Ślina pozwala na utrzymaniewilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. Obecny w ślinie enzym - ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. Komórki ślinianki wydzielające śluz czynnościami. Impulsy nerwowe mogą, zależnie od potrzeby, zmieniać objętość śliny. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości, co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdener- wowania. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność, gdyż nie zwilżony ję- zyk i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. Z drugiej strony wzrost wy- dzielania śliny następuje na drodze od- ruchu przenoszonego włóknami nerwo- wymi układu parasympatycznego (przy- współczulnego). Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy, gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie, co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). Podobny efekt moż- na osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. Zęby Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. Każdy ząb składa się z dwu części: korony, widocznej w obrębie jamy ustnej, oraz korzenia zatopionego w zębodole, przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń, podczas gdy tylne najczęś- ciej dwa lub trzy. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwa- nej zębiną, która jest twardym, podob- nym do kości materiałem, zawierającym także żywe komórki. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa - niezwykle twardej, nie uner- wionej i bezkomórkowej substancji. Ko- rzeń jest otoczony przypominającym zę- binę cementem, który dodatkowo stabili- zuje korzeń w zębodole. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory, wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną - miazgą zęba, która roz- ciąga się od korony w dół, aż do koń- ca korzenia i otwiera się na jego koń- cu. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym ko- rzeniem w zębodole, który leży w wy- rostku zębodołowym szczęki lub częś- ci zębodołowej żuchwy. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowa- ny i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych, łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. Przeple- cione są pasmami tkanki łącznej, które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. Takiemu sposobowi umocowania zę- bów zawdzięczamy ich niewielką ruch- liwość własną, co stanowi rodzaj zderza- ka chroniącego zęby i kości przed uszko- dzeniem podczas gryzienia. Szczególnie ważnym obszarem jest szyj- ka zęba, czyli miejsce, gdzie korona sta- pia się z korzeniem. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce, chroniąc leżące poniżej tkanki przed za- każeniem i innymi szkodliwymi czynni- kami. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zę- bów. Zęby mleczne, obecne w okresie dzieciństwa, później są zwykle wszystkie tracone. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze, kły oraz trzonowce. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. Można je uporządkować w podobny spo- sób jak mleczne, a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji, pomiędzy kłami i trzonowcami.
Dla siekaczy charakterystyczny jest po- dobny do brzytwy, zaostrzony brzeg, a po- łożone w przeciwległych szczękach i żuch- wie współpracują, tnąc jak ostrza noży- czek. Budowa kłów jest idealna do roz- rywania i szarpania, podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania po- karmów. Zęby tworzą w jamie ustnej równy, owalny łuk z siekaczami i kłami w przed- niej części, przedtrzonowcami i trzonow- cami coraz bardziej do tyłu. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane, że pod- czas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawia- ją się u sześciotygodniowego płodu. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymi- tywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. W wielu miejscach, odpowia- dających poszczególnym zębom, komór- ki te tworzą pączkowate wrośla w tkan- kę leżącą pod nabłonkiem. Pączki przy- bierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki spo- sób, jakby wyznaczały miejsce ostatecz- nego połączenia pomiędzy zębiną a szkli- wem. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny, podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej, ostatecznie wy- znaczając ułożenie korzeni zębów; pro- ces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. U no- worodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w ob- rębie dziąseł zwane „poduszeczkami". Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. Wiek, w którym to zachodzi, może być różny. Niewielka licz- ba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu, podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Gdy proces wyrzynania dolnych sieka- czy jest już ukończony, zaczynają się pokazywać górne siekacze, a następnie kły i trzonowce - chociaż i ta kolejność może się zmieniać. Problemy z ząbkowa- niem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem ży- cia większość dzieci ma już komplet - 20 zębów mlecznych. Prawidłowo powin- ny być rozmieszczone w sposób zapew- niający dość miejsca większym, stałym zębom. Następnie, po szóstym roku życia wy- padają najpierw górne, a potem dolne siekacze, które zostają zastąpione przez zęby stałe. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych, ale z tyłu za nimi. Pierwszy wyrzyna się około szós- tego roku życia, drugi około dwunastego, a trzeci, zwany też zębem mądrości, oko- ło osiemnastego roku życia. Również i w czasie wyrzynania się zębów sta- Noworodek 9 miesięcy 3 lata <&> ,1- 6 lat 9 lat 12 lat 21 lat UKŁAD TRAWIENNY/109 łych jest zauważalna znacząca zmienność. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mą- drości. Zjawisko to mogą tłumaczyć teo- rie ewolucyjne - wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniej- szanie się liczby zębów. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła, a jeżeli dojdzie do ich wklinowa- nia pod dziąsłem, konieczne może być ich usunięcie, co zdarza się u około 50 pro- cent ludzi. Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia, co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. Pierwszymi zębami są dolne siekacze, po których wkrótce pojawiają się górne, następnie kły i trzonowce, tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce - w wieku około sześciu lat - a następnie pojawiają się inne, w miarę wypadania mlecznych zębów. Około 20. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości.
110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r.ż.) *'* mu . Kiel (9-12 r.ż.) Szczęka górna Siekacz przyśrodkowy (6-8m.ż.) Siekacz boczny (8-10m.ż.) Kiet (16-20 m.ż.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m.ż.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r.ż.) . Drugi ząb przedtrzonowy - - " (10-12 r.ż.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r.ż.) Drugi ząb trzonowy ( 1 1 1 3 ż ) ' Ząb mądrości (17 r.ż.) Tylny ząb trzonowy (2O40m.ż.) Zmiany ułożenia zębów Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzy- mujące je nie ulegają już więcej zauważal- nemu powiększeniu. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy, dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze, wi- doczny jest ostateczny kształt łuku zę- bowego. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w sto- sunku do twarzy dziecka, jednak później wrażenie to znika, jako że twarz rośnie, podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się. Jeśli górne siekacze mają jakąkol- wiek skłonność do wystawania, można to łatwo stwierdzić, gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi, gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy, gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. W okresie wyrzynania się zębów sta- łych, co może trwać około sześciu lat, pomiędzy górnymi siekaczami może wy- stępować przerwa, która zwykle zani- ka wraz z wyrzynaniem się stałych kłów, gdyż powodują one ścieśnianie sieka- czy. Przekrójzębatrzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń - Korona Ząb przedtrzonowy • v Siekacz Kiet Ząb trzonowy Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby, a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze, 2 kły, 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców, czyli razem 16 zębów. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych, wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze, 2 kły i 4 trzonowce, czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. Siekacze tną, kły szarpią, a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre, azęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. Korzeń Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne
Przełyk i żołądek UKŁAD TRAWIENNY/111 Faza ustna trawienia kończy się, gdy język, przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia, przepycha go jedno- cześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. Funkcją położonej niżej, krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrz- na łączy się z chrząstkami - tarczowatą i pierścieniowatą, których ruchy poma- gają w wytwarzaniu dźwięków mowy. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepy- chają kęsy do dołu, kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. Następny etap połykania jest prze- prowadzany automatycznie i nie mamy Gardło w czasie połykania na niego wpływu. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka, rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Spycha- ją go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. Przesuwanie się pokar- mu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. Jest to proces czynny, dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy, zarówno stojąc na głowie, jak i siedząc. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle, w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności, które mają zapobiec na- łożeniu się aktu połykania i oddychania. Kurczą się mięśnie gardła, przepycha- Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej, zamiast •ą w jamie brzusznej. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Podniebienie twarde Jama ustna Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy w gardle Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/ 1 krtaniowa, gardl Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się, zamykając nosową część gardła. Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół / zamykając krtań. Przełyk ff/~ Tchawica jąc kęs do górnej części przełyku. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ust- nej, tak że pokarm nie może tam wrócić; podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepie- nia), zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tyl- nej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani, zabezpieczając stały dopływ tle- nu. Czasami, gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie, pokarm albo płyn dostają się do krtani - zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Jeśli to nastąpi, rozpoczyna się silny kaszel, który usuwa połknięte substancje. Przełyk Wejście do przełyku znajduje się bez- pośrednio za tchawicą. Tuż poniżej wcię- cia szyjnego w górnej części klatki pier- siowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. Następnie przechodzi przez prze- ponę i łączy się z wpustem żołądka. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy prze- kroju równej 2,5 centymetra. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego, jest zbudowany z czterech warstw. Wyście- ła go błona śluzowa, umożliwiająca łat- we przesuwanie pokarmu, podtrzymywa- na przez błonę podśluzową. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włók- na okrężne i podłużne, przykryte od ze- wnątrz włóknistą warstwą ochronną (przy- danką łącznotkankową). Nagłośnia U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży; powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej, zawracając jego zawartość do przełyku. Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. Podniebienie miękkie przemieszcza się, blokując wejście do części nosowej gardła, a nagłośnia zamyka jamę krtani.
112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej, niż sądzi większość ludzi-leżytuż pod przeponą. Jest to worek mięśniowy, służący jako zbiornik jedzenia, ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną, która warstwą śluzu chroni się przed własnymi, kwaśnymi sokami trawiennymi. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę, która następnie przez pierścień mięśniowy - zwieracz odźwiernika - przechodzi do dwunastnicy. Płuca Przełyk Wątroba Przepona Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa — okrywająca Podłużne -— i okrężne warstwy mięśni Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz od- bytu). Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to, że przy przechodzeniu przez przeponę rur- ka, jaką jest przełyk, zostaje zaciśnię- ta. Jeśli zawiodą te mechanizmy, do- chodzi do wystąpienia refluksów, czyli j ściany żołądka zarzucania treści żołądkowej do prze- łyku. Lekarze używają pojęcia refluks, gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierun- ku. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawar- tości żołądka jest najpospolitszy, podob- ne problemy mogą pojawić się również w innych układach. Chociaż ze względu na częstość wy- stępowania refluks żołądkowy (dający objawy nazywane potocznie zgagą) uzna- wany bywa za zjawisko normalne, to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. Zarzucanie treści żołądkowej do prze- łyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych, ale często też dokucza osobom w średnim wieku. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży, gdy powiększona macica wypycha zawar- tość żołądka do góry. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym, le- żącym w górnej części jamy brzusznej. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem, a dolna, czyli odźwiernik, z dwunastnicą - pierwszą częścią jelita cienkiego. Ściana żołądka składa się z gru- bej warstwy mięśni, wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. Żołądek jest przede wszystkim zbior- nikiem pokarmu. Błona wyściełająca wy- twarza duże ilości specjalnego soku, który rozpoczyna trawienie, a zawiera kwas i enzymy. Jedzenie jest mieszane w żo- łądku z sokiem tak długo, aż powsta- nie miazga, która następnie zostaje prze- pchnięta do dwunastnicy. W miejscu po- łączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięś- ni (zwieracz odźwiernika); w chwili roz- kurczu przepuszcza on miazgę pokarmo- wą do dwunastnicy. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita, aż zostanie całkowicie rozłożona. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjś- cie z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Tak więc podczas przecho- dzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego.
UKŁAD TRAWIENNY /113 Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej częś- ci żołądka stanowi pierwszy odcinek je- lita cienkiego i w znaczący sposób wpły- wa na proces trawienia. Ma kształt pod- kowy otaczającej głowę trzustki. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kur- czą się i rozkurczają naprzemiennie, prze- suwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa, zawierająca liczne gru- czoły zwane gruczołami Brunnera, któ- re wydzielają ochronny śluz. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostra- wienia i uszkodzenia przez kwasy żo- łądkowe. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa, wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy, bogaty w niektóre en- zymy trawienne. Sok ma także neutra- lizować kwaśny odczyn treści żołądko- wej. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkie- go organizmu: co godzinę na każde 100 ko- mórek jest wymieniana jedna. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony po- karm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwu- nastnicy oraz przez działanie soku trzust- kowego i żółci, które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pę- cherzyka żółciowego przewodem żółcio- wym wspólnym. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap tra- wienia. Jelito cienkie i grube Dwunastnica Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. • , . -,- i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki, <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i - dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom - kontynuującą procesy trawienia. Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy Jelito kręte — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica, jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie - końcową część układu trawiennego. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego, ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Dwunastnica mierzy około 25 centy- metrów. Od niej rozpoczyna się jelito czcze, długości około 2,5 metra, które następnie przechodzi w jelito kręte. Gra- nica pomiędzy nimi nie jest ostra, wy- znacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. Średnica jelita czczego wynosi około 3,8 centymetra, podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. To pierwsze ma także grubsze ściany, chociaż oba posia- dają dwie zewnętrzne warstwy mięśniów- ki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne, których wysokość i gęstość maleje w kie- runku jelita grubego.
114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ścianybrzuchaprzezwachiarzowatytwór zwany krezką. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Dlategoteżtaczęśćprzewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew, dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy, która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowa- na do tylnej ściany brzucha, jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastycz- ną błonę zwaną krezką. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwier- dzony do tylnej ściany jamy brzusznej. Koniec podtrzymujący jelita ma nato- miast około 5,5 metra długości. Szero- kość krezki, mierzona od jej podstawy aż do jelit, wynosi prawie 20 centymetrów. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem, w którym na- stępuje wchłonięcie z pokarmu substan- cji odżywczych potrzebnych organizmo- wi. Tym, co pozostaje, jest głównie woda i resztki pokarmowe. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Do wypełniania tej funkcji jelito cien- kie posiada odpowiednio wyspecjalizo- waną błonę wewnętrzną, dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Pęcherz moczowy Wnętrze jelita czczego tworzy sze- reg okrężnych fałd, których powierzch- nia oglądana pod mikroskopem oka- zuje się być złożona z delikatnych, pal- czastych wypustek zwanych kosmkami. Każdy taki kosmek mierzy około 1 mili- metra. Powierzchnia wchłaniania jest je- szcze większa, gdyż powierzchnia komó- rek pokrywających kosmki jest ufor- mowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest prze- noszenie substancji odżywcz} h z po- żywienia do krwi, musi być v,ystarcza- jąco dobrze w nią zaopatrzone. Tętni- ce i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce, przy czym ży- ły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca, ale łączą się z innymi żyła- mi jelitowymi, tworząc żyłę wrotną, któ- ra biegnie do wątroby. Oznacza to, że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała, najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątro- bie. Odbytnica Podobnie jak substancje odżywcze do krwi, tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczo- wym. Szczególny rodzaj bogatej w tłusz- cze limfy, odpływającej z jelit, jest na- zywany mleczem. Jelito kręte Jelito kręte - dolna część jelita cien- kiego - jest ostatnim etapem, przez któ- ry przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. Ma około 3,5 metrów długości - łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną - błonę wy- ściełającą całą jamę brzuszną. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni od- powiedzialnych za przesuwanie trawione- go pokarmu wzdłuż jelita, warstwy ślu- zówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita.
UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica Jelito kręte Okrężnica Gruczoł Otrzewna Tętnica Naczynie limfatyczne Światło jelita Rzęski Warstwy mięśni Warstwy śluzówki Komórkiśródbłonka Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita pokryta małymi, palczastymi wypustkami jelita, umożliwiające szybkie wchłanianie cienkiego, przez którą przechodzi pokarm. nazywanymi kosmkami (poniżej, po lewej). substancji odżywczych do krwi w naczyniach Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest Efektem tego jest zwiększenie powierzchni włosowatych (poniżej, po prawej). Krypty Lieberkuxhna Kosmki Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe
Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkod- liwia trucizny i odpadki. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita, a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substan- cje wchłonięte z pożywienia. Innymi sło- wy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc, gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie, tak zwany układ wrotny. Wątroba jest największym narządem organizmu - waży między 1,3 a 1,8 kilo- grama. Jest schowana pod przeponą i chro- niona przez dolne żebra przed uszkodze- niem. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym, przy czym prawyjest zawsze większy i zajmuje zwyk- le całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Lewy jest mniejszy i sięga zwy- kle środka tej okolicy po stronie lewej. Wybadanie całego dolnego brzegu wątro- by przeważnie nie jest możliwe, ale jeśli - w wyniku choroby - następuje jej powię- kszenie, wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie, za podtrzymywanie procesów życiowych od- powiadają komórki działające na pozio- mie mikroskopowym. W naukach medycznych twórcze ko- mórki wątroby są nazywane hepatocyta- mi. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organiz- mu substancjami - białkami, tłuszczami i węglowodanami. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i two- rzenia komórek w całym organizmie, dla wytwarzania hormonów, chemicznych in- formatorów naszego ciała oraz enzy- mów. Spożywamy białka w różnych po- staciach, tak pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka od- powiednie dla naszego organizmu, naj- pierw je rozbijając, a następnie przebu- dowując. Upraszczając, proces ten, czyli synte- za białek, sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotne- go, zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych, zbudowaną z trzech pier- wiastków - podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla, tlenu i wodoru. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych, a potrzebujemy ich do wy- twarzania energii. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki - do tego procesu niezbędny jest tlen. Funkcją wątroby jest zorganizowa- nie paliwa w taki sposób, by mogło być łatwo zużyte. Wykonuje to zadanie, prze- kształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czys- tym cukrem. Pierwszy to energia „in- stant", czyli glukoza. Drugim jest sub- stancja podobna do glukozy - glikogen, będący swoistym magazynem energii. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu, dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie, nagły wysiłek). Podobnie, w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi, nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. Przekształcane są przez wąt- robę do formy, w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową, zwykle warstwę pod- skórną, która działa jako izolator i amor- tyzuje urazy. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą ko- mórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera), które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. Wyławiają różne zanieczyszczenia, np. bakterie, a tak- że nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt du- żo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł - z samej krwi, wytwarzania bia- łek, tłuszczów i w mniejszym stopniu węg- lowodanów - pochodzą produkty ubocz- ne, które gromadzą się w hepatocycie. Niektóre z nich, tak jak amoniak, który powstaje podczas rozpadu białek, są tru- jące i hepatocyty od razu je neutralizują, wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. Odpady z krwi i przetworzonych tłusz- czów trafiają do żółci. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn, jakie spożywamy - takich jak alkohol - i oczywiście lekarstw. Jeśli lek ma mieć długie działanie, musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych, albo też całkowicie omijać wątrobę. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały do- pływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz do- starczania tkankom energii. Kiedy spoży- cie glukozy jest niskie - np. podczas stosowania diety - rozbijane są białka i węglowodany. Rezerwy białkowe (głów- nie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzys- tanie z alternatywnego źródła energii, jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas aceto- octowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. Aceton - produkt rozpadu tłuszczów, jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi, nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. Ciała ketono- we zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. Gdy zabraknie glukozy, w tkance tłusz- czowej wytwarzane są ketony, które na- stępnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketono- wych. Później są uwalniane do krwio- biegu, skąd pobierają je niektóre narzą- dy (mięśnie, serce, mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. . W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. Gdy budzimy się rano, jesteśmy zwykle trochę zakwa- szeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. Większość energii zuży- tej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych, które znikną z krwi po ob- fitym śniadaniu. Podczas stosowania diety odchudzają- cej albo ostrzejszych form głodzenia moż- na zaobserwować silniej wyrażoną kwasi- cę ketonową. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu, jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tem- po akcji porodowej, ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skur- czów. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy, co hamuje tworzenie ketonów. Gdy brakuje glukozy, tkanka tłuszczo- wa jest rozkładana do kwasów tłuszczo- wych, które następnie są przenoszone do wątroby, gdzie tworzą się ciała keto- nowe. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji - po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wąt- robowych nie następuje odnowa, a prze- ciwnie - dochodzi do ostrej niewydol- ności funkcjonowania narządu. Wyobrażenie sobie skutków niewydol- ności wątroby, gdy zna się wielość jej funkcji, nie jest trudne. Spadek pozio- mu cukru we krwi prowadzi do uszkodze- nia mózgu. Załamanie produkcji białek, w tym też odpowiedzialnych za krzep- liwość krwi, powoduje u pacjenta skłon- ność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji, jak np. gromadzenie się wjamie brzusznej płynu, co nazywamy wodobrzuszem.
UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną, a utlenowana krew - ..paliwo" komórek - przez tętnicę wątrobową właściwą. ..Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Tętnicawątrobowa _ Żyła wrotna Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowywspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej : — Zatoka .:. Hepatocyt Kanalikiżółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Gałąź tętnicy wątrobowej - Przewód żółciowy Gałąź żyływrotnej Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadzącadożyły środkowej Płaty wątroby dzielą się na zraziki, które są otoczone przez żyły i tętnice. Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Żyłaśrodkowabiegnącadożyływątrobowej Odtętnicywątrobowej i żyływrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyływątrobowej Dopę- . cherzyka I żóldo- — — — * - wego Substancjeodżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje
118/UKŁADTRAWIENNY Żółć Żółć jest gęstym, gorzkim płynem bar- wy żółtej lub zielonkawej, wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęche- rzyku żółciowym. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawie- nie się pokarmu, jest niezbędna do tra- wienia tłuszczów. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych, staje się też częścią układu wydalniczego. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. Mimo że 95 procent składu stanowi woda, to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków che- micznych, wliczając w to sole żółciowe, sole mineralne, cholesterol oraz barwniki żółciowe, które nadają jej tak charak- terystyczną barwę. Wytwarzana jest nieprzerwanie w ma- łych ilościach przez każdą komórkę wą- troby. Wypływając z komórek, groma- dzi się w maleńkich kanalikach zloka- lizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Na- stępnie łączą się one w przewodziki mię- dzyzrazikowe zbierające żółć z czynno- ściowych elementów wątroby - zrazi- ków. Z tych kanałów żółć spływa do zbior- czych przewodów nazywanych przewo- dami wątrobowymi. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia, spływa do pęcherzyka żółciowego - leżą- cej tuż pod wątrobą przechowalni, gdzie pozostaje aż do chwili, gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłusz- czów. Gdy pokarm - szczególnie ten za- wierający tłuszcze - pojawi się w dwu- nastnicy (pierwszej części jelita cienkie- go), wytwarza ona hormon - cholecys- tokinę. Hormon wędruje z krwią do pęcherzy- ka żółciowego i, wywołując silne skurcze jego ścian, wyciska żółć, która następ- nie spływa w dół kanału zwanego przewo- dem żółciowym wspólnym i przez mały otwór - zwieracz Oddiego - przechodzi do światła jelita cienkiego. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne, w tym i dwuwęglany, pomagają w neutralizacji kwaśnej, częściowo strawionej treści żo- łądkowej. Sole żółciowe, które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowe- go, rozbijają tłuszcze, ułatwiając pracę enzymom trawiennym. Poza funkcją detergentów solom żół- ciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita, co umożliwiałoby tłuszczom przechod-ze- Bez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Wytwarzana jest w wątrobie, magazynowana w pęcherzyku żółciowym, a działa w jelitach. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci, która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. nie przez ścianę jelita. Transportują także witaminy: A, D, E i K. Nasz organizm jest bardzo konserwa- tywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Nie są niszczone po uży- ciu, wręcz przeciwnie - w 80-90 pro- centach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby, gdzie pobudzają wy- dzielanie żółci i jeszcze raz są wyko- rzystywane. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. Jed- ną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwo- nych. Gdy ma to miejsce, czerwony barw- nik krwi - hemoglobina - jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwer- dyna, która szybko przechodzi w żółto- -brązową bilirubinę. Transportżółci Okrężnica
UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała, nie przetworzona część bili- werdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Oprócz tego zabar- wia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca, a także wzmaga aktywność jelit. Obecność barwników żółciowych wpły- wa na kolor moczu. W świetle jelit biliru- bina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii, które przekształcają ją w urobilinogen, przez krew transportowany do nerek i uwal- niany z moczem. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek za- burzenia w obrębie wątroby lub przewo- dów wątrobowych, poziom bilirubiny we krwi podnosi się, co manifestuje się żół- tym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit, stolec zatem ma kolor bladoszary. Położenie pęcherzyka żółciowego Kamienieżółciowe Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nie- prawidłowości w funkcjonowaniu pęche- rzyka żółciowego. Najczęstsze są proble- my związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. Są to twarde grudki zbudowane głów- nie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego), powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. Najpospolitsze są kamienie mieszane, zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w or- ganizmie podczas rozbijania tłuszczów, czyli cholesterol. Wytwarzane w seriach, liczących nawet do dwunastu sztuk, przy- legają do siebie ściankami, układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Kamienie cholesterolowe, jak nazwa wskazuje, są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. Najczęściej są to twory pojedyncze, które jednak mogą osiągać nawet do 1,25 centymetra średnicy, po- wodując czasami całkowite zamknięcie Przewody Naczynia krwionośne wątrobowe Przewód wątrobowy wspólny - Przewód pęcherzykowy Fałdy błony śluzowej Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. Kamienie barwnikowe, zwykle niewiel- kie, ale bardzo liczne, składają się z połą- czonych z sobą cząstek zielonego barw- nika żółci. Pojawiają się zazwyczaj w prze- biegu schorzeń zaburzających skład krwi. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze, podobnie jak czynią to detergenty. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem, którego sole działają tak jak detergenty. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu.
Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii, które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze, które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi - pęcherzem moczowym i nerkami, a także jelito grube, pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. Składa się z nerek, moczowodów. pęcherza moczowego i cewki moczowej - przewodu, którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej.
UKŁADY WYDALNICZE/121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem, za pomocą któ- rego ciało pozbywa się ubocznych produk- tów przemiany materii. Różne części or- ganizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe, które muszą zostać usunięte, jeśli organizm nie chce spo- wodować samozatrucia. Wiele organów, włączając płuca, nerki, wątrobę i jelito grube, ma za zadanie do tego nie do- puścić. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania, ale dwutlenek węgla jest najważniejszym pro- duktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Gdyby większa niż normal- nie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi, wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Sytuacja ta sparaliżowałaby wie- le procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Zjawisko to jest nazwane niewy- dolnością oddechową i może być ostat- nim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Układ moczowy Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka, przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. Za usunięcie z krwi zużytych substancji za- wierających azot są odpowiedzialne ner- ki. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody, która wydostaje się z orga- nizmu, i utrzymywanie odpowiedniej rów- nowagi soli w ustroju. Działania nerek są kompleksowe. Ner- ki otrzymują około 1 litra krwi w każdej minucie. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (któ- rych jest 2 miliony w każdej nerce), gdzie następuje jej rozdział, tak że skład- nik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek, podczas gdy większość pozosta- łych składników zostaje we krwi. Fil- trowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek, w rezultacie czego więk- szość wody, soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. Część wody, mocznika i in- nych zużytych produktów jest przekazy- wana w formie moczu wzdłuż dwóch ka- nałów do pęcherza moczowego. Nerki nieustannie produkują mocz, za- równo w dzień, jak i w nocy. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów, ale ilość ta może się zmieniać. Delikatna
122/UKŁADYWYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody za- wartej w organizmie dokonuje się dzię- ki kanalikom nefronów, które mogą po- chłaniać mniejszą lub większą ilość prze- pływającego przez nie, filtrowanego pły- nu. W przypadku odwodnienia organiz- mu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hor- mon antydiuretyczny), który jest uwal- niany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. Całkowita objętość wydalane- go moczu pozostaje na prawie tym sa- mym poziomie, ale może on być rozpusz- czony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniej- sze lub większe stężenie. Bardzo podobny system kontroluje ró- wnowagę poziomu soli, a mianowicie hormon zwany aldosteronem, wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nad- nercza, oddziaływuje na nefron i sprawia, że wchłania on dawkę soli zgodną z po- trzebami organizmu. Pęcherzykżółciowy Żółć jest składowana w pęcherzyku żół- ciowym, który wydalają do dwunastnicy, gdy spożyjemy pokarm zawierający tłusz- cze. Dzieje się tak dlatego, że żółć zawiera substancje, które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny, co sprawia, że stają się łatwiejsze do wchłonięcia - proces ten nazywa się emulsyfikacją. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby, ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). Jelita Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy, aż staje się płynną papką. Następnie przecho- dzi do jelita cienkiego, gdzie ma miej- sce prawdziwy proces trawienia i wchła- niania wszystkich potrzebnych skład- ników odżywczych. W końcu przemiesz- cza się do okrężnicy, czyli inaczej jelita grubego. Jest to długi, szeroki kanał, który zaczyna się w prawym, dolnym rogu jamy brzusznej, następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy, zanim dojdzie do swego końca, czyli odbytu. Podczas przejścia przez jelito grube to, Skóra Tchawica co pozostało po właściwym pożywieniu, stopniowo utwardza się, ponieważ zawar- ta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. Końcowa postać niepo- trzebnych produktów, czyli masy kało- wej, zależy od tego, ile wody zostało wchłonięte. Większość składników kału to po pro- stu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. Spornym jest, czy proces ten można nazywać wydala- niem, alejelito z pewnością posiada praw- dziwe wydaliny, które zawierają produk- ty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Pot jest wytwarza- ny przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe, których jedyną funkcją jest regu- lowanie temperatury ciała, ponieważ or- ganizm pozbywa się ciepła wraz z paro- waniem potu ze skóry. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień, wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć, że pot nie spełnia nie- zbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. Ptuco Wątroba - Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Oto metody oraz układy, dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. Skóra wydala wodę i sól, pochodzące z pożywienia, poprzez pory gruczołów potowych. Płuca wydalają dwutlenek węgla, pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa, i pewne ilości wody poprzez tchawicę, krtań, gardło i jamę nosową. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę, pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie; jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik, pochodzący z wykorzystania przez komórki białka, oraz wodę i sole mineralne. Jelito grube poprzez odbyt wydala kał - pozostałość jedzenia - po usunięciu z niego składników odżywczych.
UKŁADY WYDALNICZE/123 Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy, jelito ślepe, okrężnicę i odbytnicę. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy, który od niego odchodzi, są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w or- ganizmie. Dalsza część jelita grubego to okrężni- ca wstępująca. Biegnie prosto wzdłuż pra- wej strony jamy brzusznej. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znaj- duje się złączenie w kształcie litery T, gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. W prawej, górnej części jamy brzusznej, tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. Następnie przechodzi w poprzek organiz- mu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała, dochodząc do miednicy, gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym; drugi zakręt, wtedy gdy skręca w dół - zgięciem śledzionowym. Część okrężnicy, która przecina organizm, jest nazwana poprzecznicą, stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okręż- nicę zstępującą. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego, o długości 1,3 metra. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie ma- sy kałowej do odbytnicy, co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych, oraz po- chłanianie soli i wody dostarczonych z je- lita cienkiego. Woda pochodząca z płyn- nych resztek procesu trawienia jest wchła- niana przez krew. Okrężnica wstępują- 0<ri,viin.j Wstępują:, "Hrerz biodrow,' Okrężnica poprzeczna Okrężnica zstępująca Kręgosłup Wyrostok iobacz<ovvv Kość krzyżowa Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). ca i 2/3 poprzecznej, razem z jelitem cien- kim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. Od zgięcia śledziono- wego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicyjest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężni- cy, które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę, oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy - o wiele bardziej niebezpiecz- ne, gdyż może wywołać poważne kompli- kacje i wymaga długiego leczenia. Przew- lekłe zapalenie okrężnicy częściej występu- je u ludzi od 20. do 40. roku życia, ale może pojawić się u osób w każdym wieku.
124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Splotżylny odbytniczy zewnętrzny Zwieracz wewnętrzny odbytu Odbytnica Wiele problemów nastręcza laikom od- różnienie odbytnicy od odbytu. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia, który łączy od- bytnicę, najniższą część jelita grubego, ze środowiskiem zewnętrznym. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie ka- łu, podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Przy normalnie dzia- łającym odbycie i odbytnicy człowiek mo- że opróżniać jelita w dogodnym dla sie- bie momencie, a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. Sama odbytnica, tak jak reszta jeli- ta, składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły, które produkują śluz potrzebny do sma- rowania stolca, tak aby ułatwić jego wy- dostanie się na zewnątrz. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas od- dawania kału, ale w innych sytuacjachjest zdolna do napinania się i wydłużania. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Prze- chodzą przez niego nie strawione re- sztki pokarmu wydalane w postaci stol- ca. Masa kałowa składa się zwykle z 75 pro- cent wody i 25 procent substancji sta- łych. Część zawartej w niej wody jest śluzem, którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy, a który ułatwia wydo- stanie się stolca z organizmu. Z substan- cji stałych około 1/3 to bakterie, 1/3 sta- nowią nie przetrawione tłuszcze i białka, a pozostała część to błonnik albo nie- strawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego, które nie zostały strawione. Kolor kału jest określany przez barw- niki żółci (produkty rozpadu chemicz- nego czerwonych krwinek) zwane ster- kobiliną i bilirubiną. Barwniki żółci po- magają również w wyjaławianiu i odwad- nianiu kału. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru, który wydziela typo- wy zapach „zgniłego jaja".
Kontrola jelit Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n, odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit, stopniowo staje się coraz gęstszy, ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm, a stałe od- pady popychane w kierunku odbytnicy. Na końcu odbytu znajdują się dwa pier- ścienie mięśni zwane zwieraczami - we- wnętrzny i zewnętrzny. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt, ale w trakcie wypróżnienia, czyli usuwania kału, roz- luźniają się, zezwalając w ten sposób na jego wyjście. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomi- czny), gdy stwierdzi obecność kału, roz- luźnia się, umożliwiając mu przejście do odbytu. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność, której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogod- nego momentu, w którym możemy wyda- lić kał. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu, tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim frag- mentem jelita w kształcie rurki przypomi- nającej ogon, która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. Koniuszek wy- rostka jest zamknięty, drugi koniec łą- czy się z jelitem ślepym. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Występuje tylko u ludzi, pewnych gatunków małp i u wom- batów. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Jedynym momentem, kiedy odczuwamy, że posiadamy ten fragment jelit, jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit jest kierowana przez mózg, który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego, aby pozostawał zamknięty do czasu, kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. miejscu co wyrostek robaczkowy posia- dają narząd, który funkcjonuje jako do- datkowy żołądek i w którym błonnik, czyli włóknista część roślin, jest trawiony przez bakterie. Można sądzić, że w trak- cie naszej ewolucji w ciągu wieków, wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem, ten specjalny na- rząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako po- zostałość po procesie ewolucji człowieka. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości, jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego, zdają się prze- czyć sobie nawzajem. Z jednej strony wydaje się, że jego głównym zadaniem, które wyznaczyła mu natura, jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. Po- dobnie jak migdałki i węzły limfatycz- ne, zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu, równocześnie jednak w chwili, gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu, następuje zapalenie, którego skutkiem może być konieczność jego usu- nięcia. Z drugiej strony posiadanie wyro- stka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okre- sie życia, co nie odbija się na funkc- jonowaniu organizmu. W warunkach fizjologicznych wyros- tek robaczkowy niemal zupełnie się kur- czy w wieku około 40 lat. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata
Nerki Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnę- trza każdej nerki wychodzi przewód zwa- ny moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wy- chodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u męż- czyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jed- nostek filtrujących, czyli nefronów. Każ- dy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne skład- niki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posia- dają bardzo cienkie ścianki. Woda i pro- dukty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włoso- watych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowa- tych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerko- we znajdują się w stanie zapalnym i si- to przestaje działać wybiórczo, pozwala- jąc większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z naj- mniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawid- łowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bow- mana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowa- nemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmie- nia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorb- cję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody prze- W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi Nadnercze Krew pod niskim ciśnieniem .Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli Pęcherz moczowy Renina Angiotensyna Aldosteron Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi chodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem an- tydiuretycznym (ADH). W pewnych wa- runkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy my- lić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wy- dzielany przez cztery małe gruczoły scho- wane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudo- wane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Po- ziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływa- nie hormonu nadnerczy - aldosteronu - na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób za- trzymanie przez nerki soli i przez to dal- szy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.
UKŁADYWYDALNICZE/127 Układ filtracyjny nerek Filtrat przepływający z układu i-, krwionośnego^' kanalika nerkowego Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw Moczowód -;— Mocz
Pęcherz moczowy Pęcherz moczowy jest umięśnionym or- ganem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spoje- niem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przy- pominający piramidę wywróconą szczy- tem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróż- niania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mię- śniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez do- stosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy ko- nieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęche- rza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal- nie otwór ten jest zamknięty przez zwie- racz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie od- dawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyz- ny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierw- sza lub sterczowa część ma długość oko- ło 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część ce- wki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 cen- tymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centy- metra i jest otoczona przez gruczoły ślu- zowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zaka- żenie dróg moczowych. Mocz Zawartość płynu wewnątrzkomórkowe- go podlega bardzo ścisłym ogranicze- niom. Pewne substancje toksyczne, takie Przekrój cewki moczowej Męska Część sterczowa cewki moczowej Część błoniasta cewki moczowej Pęcherz Gruczoł krokowy Wzgórek nasienny Dno miednicy Gruczoł Cowpera Ujście gruczołu Cowpera Żeńska Zwieracz cewki Pęcherz moczowej Ciało jamiste Cewka moczowa Ciało gąbczaste I Otwory gruczołów śluzowych Dno miednicy Pochwa Zołądż | Ujście cewki .' moczowej jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarza- ne przez organizm i muszą być wyelimi- nowane, tak aby utrzymać ich koncentra- cję we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywa- na w ścisłych granicach. Proces ten, zwa- ny homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebu- je podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksycz- ne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie po- chodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikat- ny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi prze- pływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z ne- rek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz mo- czowy dorosłego człowieka może utrzy- mać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbie- rze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czyn- nością odruchową. Po nabyciu umiejęt- ności oddawania moczu w toalecie od- ruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęche- rza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.
UKŁADY WYDALNICZE/129 Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się, że normalna temperatura ciała wynosi 37° C, chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zale- żności od osoby. Ważne jest, aby normal- na temperatura albo temperatura wnęt- rza ciała była utrzymywana na mniej wię- cej stałym poziomie. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta, temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki po- zbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. Nie trudno jednak wyobrazić sobie, że jest to dość mało wydajny spo- sób utraty ciepła. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany, gdyż nie można zwiększyć oddychania, gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poce- niu się. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry, zanim może być zauważony i z tego powodu proces tenjest nazywany „nieod- czuwalnym poceniem". Właśnie to poce- nie umożliwia utratę ciepła, działając we- dług zasady, że ciecz, aby parować, po- trzebuje energii, podobnie jak przy za- mianie gotującej się wody w parę wodną. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry, a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii, któ- re powoduje nasze ochłodzenie. Gdy jes- teśmy tak rozgrzani, że pot zaczyna się z nas „lać", oznacza to, że układ osiąg- nął moment krytyczny, do którego może znosić tę sytuację, i pracuje na najwydaj- niejszym stopniu fazy zwanej „nieodczu- walną". Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. Przed okresem doj- rzewania funkcjonuje tylko jeden ich ze- staw - gruczoły potowe typu ekrynowe- go, które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. Wiele z tych gru- czołów znajdujących się w gruboskór- nych częściach, takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp, jest kon- trolowanych tak przez system nerwowy, jak i przez niektóre hormony. Oznacza to, że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury, jak i innych warunków - stąd spocone dłonie, gdy jesteśmy pod- ekscytowani, i nieoczekiwane klimaktery- czne napady zaczerwienienia twarzy. Drugie, gruczoły apokrynowe, są o wie- le bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekrynowego. Pod mikroskopem wy- glądają jak mocno zwinięte zwoje glist. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania, znajdują się pod pachami, w pachwinach i w obwodzie piersi. Nie są połączone z układem ner- wowym, ale gęsta, mleczna substancja, jaką wytwarzają, powoduje przykry za- Skóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu • Włos .71Naskórek Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. pach ciała, jeśli nie jest ono regularnie myte. Przyczyną tego jest reakcja mlecz- nej substancji z bakteriami obecnymi na skórze, a skutkiem ubocznym tego od- działywania jest niemiła, dokuczliwa woń. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekryno- wego to nie tylko woda - składa się z bogatego wachlarza substancji chemicz- nych znajdujących się w organizmie, z któ- rych najważniejsza jest sól. Osoby, któ- re bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku, mo- gą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utra- cony płyn, ale również sól - w takich wypadkach polecane są tabletki zawiera- jące sól. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy - ob- jawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Możliwe jest jednak dostoso- wanie się do warunków gorącego klima- tu; organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w peł- ni do wysokiej temperatury otoczenia, może dojść do udaru cieplnego. Jest to bardzo ciężki przypadek, przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu, a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury, może nastąpić usz- kodzenie mózgu, a nawet śmierć - na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytua- cja. Przegrzanie może nastąpić przy wyso- kiej temperaturze ciała związanej z cho- robą. Bakterie i wirusy wytwarzają sub- stancje toksyczne, na które organizm reaguje, zwiększając kontrolę cieplną. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała, stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu, jako własnego systemu chłodzenia ciała, działa najlepiej w suchym powietrzu. Jeśli jest zarówno gorąco, jak i wilgotno, pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu, która po- krywa skórę, przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat, w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu, jest bardziej nieprzyjazny dla czło- wieka niż gorący i suchy. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają, że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco, a nasza skóra jest owinięta warstwą potu, tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym.
Rozdział 11 ROZRODCZY Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym, co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. Wywołujeją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu, zwanym okresem dojrzewania. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji, poczęciu i ciąży. Moczowód Kość łonowa Mięsień opuszkowo- -gąbczasty Ciało gąbczaste /, Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie, moszna, gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych, ale tworzą gruczoły płciowe, w których wytwarzany jest męski hormon płciowy - testosteron. Napletek Pęcherz Pęcherzyk nasienny Cewka moczowa L - Zolądź prącia Jądro
UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera I— i— .s I Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa » . , . Moczowód Gruczoł Wzgórek nasienny, Cowpera ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. , < _ I Tętnica Ciało gąbczaste Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyz- ny dzielą się na dwie części - zewnętrzne i wewnętrzne. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra, a u kobiet przez jajniki. W okresie dojrzewania gruczoły płcio- we zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropo- wych wytwarzanych w przysadce. Hor- mony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów, jak również drugorzędnej cechy płcio- wej, takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki, czyli menarche u ko- biet. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny, które znajdują się na zewnątrz organizmu, oraz gruczo- "•'m^Kjkcwcgo, pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczo- nych wewnątrz jamy miednicy. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwa- rzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. Prącie składa sie z centralnego kana- łu - cewki moczowej - przez który prze- chodzi mocz w trakcie opróżniania pęche- rza (oddawanie moczu lub mikcja), lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. Cewka moczowa łą- czy pęcherz, gdzie jest gromadzony mocz, z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas sto- sunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi, które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką mo- czową utrzymuje przejście zamkniętym, tak że mocz wydostaje się tylko wtedy, kiedy tego chcemy. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną, pomarszczonym worecz- kiem, który kryje jądra. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. Kiedy jest pobudzone seksualnie, staje się sztyw- ne i wyprostowane i przy tym zwykle lek- ko skierowane ku górze. Jego długość wy- nosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. Je- go koniuszek - żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Wgłębienie za żołę- dzia to rowek zażołędny; główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia, w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. prącia to trzon, a odcinek, którym prącie łączy się z podbrzuszem, nazywamy ko- rzeniem. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. Ob- szary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie, ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. Przekrwienie wydłuża, pogrubia i usztywnia prącie, przyczynia- jąc się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili, gdy ciśnienie wewnętrzne wzras- ta. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego, a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi
132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Powrózek — nasienny Mięsień dźwigacz jądra - Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Zraziki jądra Śródjądrze Jądro Nasieniowód Najądrze - Jądro Moszna Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych, w których wytwarzane są plemniki, i komórek śródmiąższowych jądra, które produkują męski hormon testosteron. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach, które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. Schemat w ramce pokazuje, w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. (powodującej wzwód) prącie wraca do swo- jego zwiotczałego stanu. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu, tak aby po- zostawić odsłoniętą żołądź, wystawiając ją w ten sposób na bodźce, doprowa- dzające do orgazmu. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką, która działa jako substan- cja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. Ważne jest, aby zmywać ją regularnie - u niektó- rych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się, tworząc papkę o se- rowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni; może ona spowodować pieczenie V.
UKŁAD ROZRODCZY /133 Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej - owłosienia łonowego. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. lub zakażenie napletka - typowe obja- wy zapalenia żołędzi. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasa- mi powodem do przeprowadzenia ob- rzezania, które zwykle jest wykonywa- ne ze względów społecznych lub religij- nych. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra, które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. Kiedy jądra są uformowane, wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzu- cha, tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelo- wym miejscu, czyli w mosznie. Działaniająder są dwutorowe. Po pierw- sze są miejscem wytwarzania nasienia, gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego męż- czyzny. Po drugie jądra zawierają ko- mórki, które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron, odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych, jak: porost włosów na twarzy i tuło- wiu, obniżenie wysokości głosu i typo- wy rozkład tłuszczu. Funkcje te są re- alizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z ją- der. Jądra mają kształt owalny. Z tyłu każ- dego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka, zwany najądrzem. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie zjąder. Kanaliki łączą się razem, tworząc jeden kanał zwany nasieniowo- dem, który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. Wszystkie te struk- I, t T •" .tt• •<
134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka ' A na główce plemnika Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik- produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda - po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt- po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia - komórka plemnikotwórcza tury, z wyjątkiem nasieniowodu, są bar- dzo małe. Każde jądro jest zawieszone w mosz- nie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowo- du, tętnicy jądrowej i splotu żylnego two- rzącego żyłę jądrową. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopa- truje jądra w krew, po drugie odprowa- dza nowo utworzone nasienie z jądra. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Jego jedynym celem jest dokonanie za- płodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską, czyli jajem. Każdy plemnik o długości około 0,05 mi- limetra ma ksztal 1 kijanki. Składa się z trzech głównych części: główki, części środkowej i ogona. Przód głowy, czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika), zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonaniazapłodnienia. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mito- chondriami, które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napę- dzanie plemnika, co osiąga, poruszając się ruchem falującym, wytwarzając przy tym prędkość około 3-3,5 milimetra na minutę. Nasienie składa się z licznych substan- cji chemicznych i materiału genetyczne- go - chromosomów, które przenoszą ko- pię kodu genetycznego ojca. Plemnik prze- kazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga tem- peratury około 3°C niższej niż temperatu- ra pozostałych części ciała. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. Aby stać się plemnikiem, podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie), zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. gdzie są przechowywanie. Normalny, dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę, wstawkę i witkę.
UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem - w mosznie. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych, co rozprasza ciepło, kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jąd- rach. Nowo utworzone plemniki przecho- dzą następnie przez te kanaliki do na- jądrzy, które są ulokowane za jądrami. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju, plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. Najądrze może być opróż- niane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin, a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca, nasienie roz- pada się i jest ponownie wchłaniane. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja, nasienie prze- suwa się wzdłuż nasieniowodów, dwóch kanałówłączącychjądra z gruczołem kro- kowym, do dalszego, większego obsza- ru magazynowania - bańki nasieniowo- du. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego - dwóch skrę- conych kanałów przyległych do bańki. Wydzielina, zwana płynem nasiennym, pobudza ruchliwość - zdolność do spon- tanicznego poruszania się - plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. Gruczoł krokowy, przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku, wytwarza niewielką ilość podobnej wy- dzieliny dającej nasieniu pełną ruchli- wość. W chwili ejakulacji sperma i płyn na- sienny są wypchnięte z bańki przez prze- Nasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk — nasienny ° . j * - drj.vqfK'<:<.'.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. wód wytryskowy do cewki moczowej se- rią skurczów mięśniowych. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w poch- wie kobiety, wędruje tak szybko, jak po- trafi przez szyjkę do jamy macicy, gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłod- nienie pod warunkiem, że plemniki napot- kają jajeczko. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształ- cie orzecha włoskiego, właściwą tylko mężczyznom. Umiejscowiony jest pod pę- cherzem i otacza cewkę moczową. Gru- czoł produkuje płyn, który miesza się z plemnikami, tworząc część płynu na- siennego. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna, uważa się, że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników, tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. Jego miejsce w organizmie powoduje, że problemy z nim związane często do- tyczą funkcjonowania pęcherza moczo- wego. Dolegliwość ta jest częściej spoty- kana u starszych mężczyzn.
136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu Wzgórek łonowy Łechtaczka• — Napletek łechtaczki -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze Pochwa •» , "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Krocze -Odbyt Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasie- nie, lecz również wyprodukować jajecz- ko, które, jeśli jest zapłodnione, musi utrzymać, aby zarodek mógł się rozwijać. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi, które razem no- szą nazwę sromu. Największą częścią sro- mu są dwie pary warg. Zewnętrzne więk- sze składają się z grubych fałdów skóry, które zakrywają i ochraniają pozostałe części. Stają się cieńsze u podstawy, gdzie łączą się z kroczem. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owło- sieniem na podściółce komórek tłuszczo- wych, które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy, często określany jako wzgórek Wenery. Do wewnątrz od warg większych znaj- dują się wargi sromowe mniejsze. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny naple- tek nad wrażliwą łechtaczką, dzieląc się na fałdy, które ją otaczają. Ochraniają również ujście cewki moczowej. Obszar między wargami mniejszymi tworzy prze- strzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. Zanim kobieta staje się aktywna seksual- nie, przedsionek jest oddzielony od poch- wy błoną zwaną błoną dziewiczą. Róż- ni się ona w kształcie, rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Tworzą one fałdy skóry, które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego - łechtaczką. bości. Strzępki skóry, jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka, są pozostałoś- ciami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. U swego końca wargi mniejsze łączą się, tworząc wędzidełko warg sromowych, które częs- to ulega rozerwaniu podczas porodu. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia, nawet do tego stopnia, że posiada osłonę z warg sro- mowych mniejszych, odpowiednik naplet- ka, i małe, łączące pasmo zwane wę- dzidełkiem. Jest to głównie organ pod- niecenia seksualnego. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa, a przy jej pobu- dzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią, doprowadzając do erekcji. Pocie- ranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgaz- mu. Inne części sromu również odpo- wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jami- ste zwane opuszkami przedsionka, któ- re często powiększają się w czasie sto- sunku, a gruczoł Bartholina uaktywnia się. Istnieją dwie pary gruczołów zwią- zanych ze sromem. Pierwsza to gruczo- ły Skene'go, które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alka- liczny zmniejszający naturalną kwaso- wość sromu. Druga, większa para znaj- duje się na dnie przedsionka. Są to gru- czoły Bartholina, które wydzielają płyn w czasie, kiedy kobieta jest podnieco- na seksualnie, tak że wejście do pochwy staje się wilgotne, przez co może łat- wiej przyjąć prącie. Gruczoły te - zwyk- le wielkości groszku - nie są wysta- jące. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym, stając się obrzmiałe, czerwone i wrażliwe na ucisk. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. W nie- których przypadkach w jednym z gruczo- łów może utworzyć się ropień Bartholina, co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. Pochwa Pochwa jest kanałem, który prowadzi ze sromu do macicy. Podczas życia ko- biety pochwa przechodzi kilka zmian. Pochwa dziecka jest oczywiście mniej- sza niż dorosłej kobiety. Wyściółka ścia- ny pochwy jest cieńsza u dziecka i u ko- biety po menopauzie niż u kobiety w okre- sie zdolności do rozmnażania. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów, zwanych estrogenami, wydzie- lanych przez jajnik. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Jej funk- cja podczas porodu jest stosunkowo bier- na, kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do ot- wierania się, tak aby umożliwić rodze- nie dziecka. Stosunkowo niedawno za- częto rozumieć niektóre zmiany, jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknis- tą i mięśniową, ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Ściany pochwy normalnie są zapadnię- te, stykają się z sobą i są znacznie po- fałdowane. Właściwość ta ułatwia poch- wie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy, a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. Po- między sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Górne zakoń- czenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Obej- muje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej, tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego.
UKŁADROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. Ma to wpły- wać na zahamowanie rozwoju szkodli- wych bakterii w pochwie, ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. W ta- kich warunkach bakterie mogą się roz- wijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfor- tu - zjawisko zwane zanikowym zapale- niem pochwy. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wy- dzielinami z kanału szyjki macicy i gru- czołów Bartholina. Podczas stosunku wy- dzielina przecieka również przez nabło- nek do światła pochwy. Pewna ilość wy- dzieliny z pochwy jest normalna u kobiet, a jej ilość wzrasta podczas owulacji i pod- niecenia seksualnego. Hymen, zwany również błoną dziewi- czą, nosi tę nazwę na cześć greckiego bo- ga małżeństwa Hymena. Błona dziewcza nie ma żadnych zna- nych funkcji fizjologicznych, ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kul- turach jako oznaka dziewictwa. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji, w których może być wiarygodnym dowodem nie- winności. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego, np. biegania czy jazdy konnej. Intensywny petting, masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwa- nie. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa, to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. W przeciwieństwie do obiegowej opinii, nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. Plemnik, który kontaktuje się z obszarem rozrod- czym genitaliów, może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy, na przykład w wyni- ku intensywnego pettingu. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego orga- ny rozrodcze, szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy, stają się przekrwio- ne, a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. W czasie orgazmu mięśnie miednicy, włą- czając te okalające pochwę, mimowolnie kurczą się. Jeśli kobieta jest szczególnie niecier- pliwa podczas stosunku, mięśnie otacza- jące pochwę przechodzą w stan skurczu. Sprawia to, że pochwa jest węższa, a seks bolesny. Zaburzenia te są nazwane poch- wicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa, ale często leczenie trwa wiele miesięcy, zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. Po prawej: Pochwa jest mocnym, umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. Macica Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki ma- cicy i jest zdolna do przechodzenia znacz- nych zmian podczas okresu reprodukcyj- nego kobiety. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca, aby dostarczyć po- żywienie dla zapłodnionego jaja. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione, wów- czas śluzówka macicy jest wydalana pod- czas menstruacji i powoli odbudowywa- na podczas następnego cyklu miesiączko- wego. Szyjka macicy ma kształt cylindra, a jej dolna część wchodzi do pochwy. Szyjka jest długa na około 2,5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej, który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. Jeśli włożyć palec do pochwy, szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. U kobiety, która nie rodziła dzieci, ujście macicy jest okrągłe i dość ma- łe. W czasie porodu rozciąga się, aby umożliwić przejście dziecka, a po poro- dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. W czasie ciąży macica powiększa się, umożliwiając wzrost płodu, równocześ- nie chroniąc go i karmiąc. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzy- mywane przed skurczami. Macica zmienia swoją rolę, kiedy płód jest dojrzały. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Następnie macica mocno się zwęża, tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne, które zaopatrywały łożysko. Po poro- dzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następ- nego zapłodnionego jajeczka. Rzadko odnotowuje się sytuację, aby nastąpi- ło to wcześniej niż 36 dni po poro- dzie. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrze- wania i po menopauzie, kiedy to po- siadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycz- nie. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Mięśnie - Przedsionek Szyjka macicy Pochwa Srom
138/UKŁADROZRODCZY Po W wieku urodzeniu 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką, gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat, osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. Ciąża powiększa macicę, która kurczy się ponownie po menopauzie. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° - jej umięśnione ściany są grube, a jama jest jedynie szczeliną. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu, tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wy- dzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje, zwane prostaglan- dyną, które są wytwarzane w tkankach macicy. Sposób, w jaki substancje te od- działywują na siebie, wciąż nie jest cał- kowicie zrozumiały. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narzą- dem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. Wąski koniec gruszki jest rów- noważny z szyjką macicy, która wsuwa się do pochwy, a pozostała część two- rzy trzon macicy. Jest on połączony z ja- jowodami, które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. Istnieje specjalny mechanizm, który za- bezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. Po pierwsze, wyściółka macicy jest wydalana, kiedy kobieta przechodzi miesiączkę, po drugie, szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała, a naturalna kwasowość poch- wy powstrzymuje rozwój szkodliwych bak- terii. Przód macicy opiera się na pęcherzu, a tył leży niedaleko odbytnicy. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie, zwane mięśniami dna miednicy, a od strony ściany bocznej, tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej, które są przytwierdzone do szyjki macicy. Podczas ciąży macica powiększa się, ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spoje- niem łonowym. W okresie około 38 tygo- dnia zwykle dosięga otworu dolnego kla- tki piersiowej, a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. Po menopauzie macica kurczy się. Różnice w rozmiarach są kontrolo- wane przez wydzielanie hormonów płcio- wych, które również zarządzają posta- cią śluzówki macicy. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzów- ka zwiększa swoją grubość aż do cza- su, kiedy zostaje uwolnione jajeczko. Następnie przestaje rosnąć, za to rozpo- czyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze, aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia, śluzówka jest złuszcza- na i wydalana w czasie menstruacji. Jajniki Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałychjajeczek. W mo- mencie, kiedy jajeczko zostaje zapłod- nione przez plemnik, rozpoczyna się no- we ludzkie życie. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jaj- niki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego, każdy o dłu- gości 3 i grubości około 1 centymetra. Znajdują się w miednicy, jamie organiz- mu ograniczonej przez kości miedniczne, i leżą równolegle po bokach od maci- cy. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne, elestyczne więzadła. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępka- mi ujście brzuszne jajowodu, które ot- wiera się do jamy otrzewnej. Chociaż
UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie, nie ma bezpoś- redniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzo- waty wygląd. Można to zaobserwować, oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płcio- wym. Właśnie z tych komórek znajdu- jących się na krawędzi jajników jest two- rzone jajeczko. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek, każde w okrągłej obudowie, czyli pęcherzyku jajnikowym, skupione niedaleko brzegu jajnika. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. W trakcie powięk- szania się tych pęcherzyków i po uwol- nieniu jajeczek wytwarzają one na powie- rzchni jajnika charakterystyczne guzy. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą, która działa jako pod- pora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęche- rzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. W centrum tego skupiska znaj- duje się komórka jajowa w swojej ostate- cznej formie dojrzewania. Kiedy pęche- rzyk i jajeczko są dojrzałe, komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwol- nienie jaja. Dokładny przebieg tego pro- cesu jest nadal tajemnicą. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajo- wodu do jego ujścia brzusznego. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Pracują pod kontrolą przy- sadki znajdującej się w podstawie mózgu. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH), który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. FSH pobudza rozwój pęcherzy- ków jajnikowych oraz powoduje wydzie- lanie hormonu - estrogenu. Pod wpły- wem estrogenu wyściółka macicy pogru- bia się, przygotowując do przyjęcia za- płodnionego jajeczka. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania pły- nów. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadko- wy, hormon luteinizujący (LH), zaczyna L działać, wywołując rozwój ciałka żółtego B w pustym pęcherzyku. (Ciałko żółte po- • maga zajść w ciążę.) Z kolei ciałko żółte B wytwarza i wydziela własny hormon, pro- B gesteron. Jeśli jajeczko nie jest zapłod- B nione w ciągu dwóch tygodni, ciałko żółte B kurczy się, produkcja progesteronu zani- B ka i wyściółka macicy jest złuszczana r i wydalana w czasie comiesięcznej menst- ^^ ruacji. Wówczas produkcja FSH zaczyna Bf się od nowa i cały cykl jest powtórzony. Bj Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione, Bj wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją BJ pracę aż do momentu ukształtowania się BJ łożyska. Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. Komórki, które mają przekształcić się w jajeczka, przechodzą do wnętrza jajnika, gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk, który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. W przypadku zapłodnienia, ciałko żółte, które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka, rośnie i wydziela hormon, który podtrzymuje ciążę. Położenie, budowa i funkcjonowanie jajników Jajowód Jajnik Macica Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Komórka jajowa Dojrzała komórka jajowa - Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte
Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze za- kończony do czasu, kiedy płód w ma- cicy ma 3 miesiące, ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka więk- szych zmian. W czasie kiedy żeńskie nie- mowlę rodzi się, jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzy- ków jajnikowych pierwotnych, a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. Jed- nak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodob- nie nie więcej niż pół tuzina - jeśli w ogóle tyle - da początek ludzkiemu życiu. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczyna- ją wytwarzać estrogen, nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okre- sie dojrzewania, takie jak wzrost piersi, rozwój owłosienia łonowego czy posze- rzenie bioder. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą mie- siączką i są znakiem, że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrza- łego jajeczka. Pierwsza miesiączka Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowe- go (menstruacji) z macicy znane jako menarche - to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego, który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jaj- ników. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą men- struacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczę- ciem miesiączkowania. Hormony przy- sadkowe również skłaniają komórki znaj- dujące się w jajniku do wydzielania es- trogenu - hormonu płciowego, który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za po- większenie się biustu, pobudzenie wzros- tu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie, kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. Wewnątrz or- ganizmu wzrost i spadek poziomu es- trogenu i hormonów przysadkowych roz- poczyna tworzenie wzoru wzajemnych od- działywań, które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. Pierwsza menstruacja po- jawia się, kiedy poziom estrogenu spa- da, pozostawiając wytworzoną wyściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia, co po- woduje jej złuszczenie i wydalenie na ze- wnątrz wraz z krwią menstruacyjną. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe, jak i wykształcone piersi. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie, dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. • I V •* v j
UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę Dzień20 t 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczynasięrozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwijasię pęcherzyk jajnikowy Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Jajnik D '"«•» Dzień14:Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne, to jed- nak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. Kilka miesięcy, a na- wet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania, a młodej dziew- czynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płcio- wej, kiedy jej układ rozrodczy jest cał- kowicie rozwinięty (mimo tego, musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjo- nalnie). Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej men- struacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian, które umożliwiają jajeczku opuszczeniejajnika i transport do macicy. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik, będzie odżywiane przez wydzie- liny z komórek wyściełających macicę aż do chwili, kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu, wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki, gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwa- ną podwzgórzem, które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki, usytuowa- ny u podstawy mózgu. Gruczoł ten uwal- nia kilka hormonów, z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. Je- den pobudza wzrost i dojrzewanie kil- ku małych jajeczek w jajniku, podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już doj- rzałych. Jajeczka, które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania, są otoczone przez komórki produkujące hormony. Jajeczko, razem z tymi komórkami, jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Głów- nym hormonem wytwarzanym przez pę- cherzyk jest estrogen. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powo- duje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. Zmienia ona rów- nież wydzieliny w szyjce macicy, ułat- wiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przy- sadka uwalnia dużą ilość hormonu lu- teinizującego, który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. Jajeczko następnie podróżu- je wzdłuż jajowodu do macicy. Zapłod- nienie ma zwykle miejsce w jajowo- dzie. Komórki jajnika, które utworzyły pę- cherzyk Graafa, przechodzą teraz zmia- ny, polegające na wchłanianiu tłuszczu. Ilość estrogenu, który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu, ale jego poziom stopniowo wzrasta, gdy rozwija się pęcherzyk (A i B), i osiąga szczyt w dniu 1 3. (C). W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. Wzrasta znowu, kiedy rozwija się ciałko żółte, i spada po 20. dniu, chyba że jajeczko zostało zapłodnione. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Nadal wytwarzają estrogen, ale teraz do- łączają do tego produkcję hormonu zwa- nego progesteronem. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiącz- kowym. Pierwszą jest zmiana śluzu w szy- jce macicy, który staje się zbyt gęsty dla nasienia, aby weszło do macicy, drugą jest sprawienie, że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn, który ma od- żywiać nowo zapłodnione jajeczko. Jeślijajeczko niejest zapłodnione, ciał- ko żółte rozpada się. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się, komórki wyściełające macicę nie otrzy- mują tlenu i obumierają. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi, gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiącz- kowania.
Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. Jest to złożony proces, w któ- rym, aby zakończył się sukcesem, muszą być spełnione różne warunki. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji, zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 mi- lionów plemników. Są one otoczone przez płyn nasienny, który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. Poruszają się żywiołowo, wykorzystując swoje „ogo- ny". Niektóre z plemników nie dociera- ją do celu wędrówki, lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzo- ne lub niezdrowe plemniki. Zapłodnienie Miliony plemników, które dotarły do macicy, są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajo- wodu. Droga ta, około 20 centymetrów, zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową, jeśli owulacja będzie miała miejs- ce. Gdy jajeczko znajduje się już w ja- jowodzie, natychmiast następuje zapłod- nienie. Zapłodnieniejest osiągnięte, kiedy plem- nik przeniknie przez powierzchnię ja- jeczka. Każdy plemnik posiada enzym, który pomaga topić zewnętrzną powierz- chnię jajeczka, tak aby uczynić łatwiej- szym przeniknięcie pojedynczego plem- nika. Kiedy jajeczko jest zapłodnione, reszta plemników obumiera. Jajeczko i plemnik (który teraz od- rzucił swój ogon) łączą się i tworzą zy- gotę, która później zacznie dzielić się na dwie komórki. W ciągu 72 godzin ko- mórki kontynuują podział aż do momen- tu utworzenia 64-komórkowej formy zwa- nej morulą. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. dzień w 28-dniowym cyklu). W cza- sie tego okresu wytwarza mały występ, który pomaga mu zagnieździć się w wy- ściółce macicy, gdzie może być odżywia- ne i ciąża może się rozpocząć. Gdy ten proces, zwany nidacją (implantacją), jest ukończony, kończy się również poczę- cie. Utworzona z zapłodnionegojajka blas- tocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściół- ce macicy. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hor- mon zwany ludzką gonadotropiną kos- mówkową (HCG), który informuje jaj- nik, że nastąpiło zapłodnienie i który Blastocysta zatopiona , wwyściótce , M ° r u l a , , .. macicy ' z b l t a 9 r u P a komórek) Tworzenie blastocysty Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem / grupa komórek utrzymuje dopływ krwi do wyściółki ma- cicy, tak aby blastocyta mogła kontynuo- wać swój rozwój. Łożysko Łożysko tworzy się, kiedy wyspecjali- zowana część jajka, zwana trofoblastem, zagnieżdża się w ścianie macicy matki. Od 12. tygodnia łożysko jest osobnym orga- nem - w czasie narodzin dziecka wa- ży około 500 gramów i ma kształt ciem- noczerwonego, gąbczastego krążka. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku, jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów prze- miany materii z powrotem do jej ciała. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowa- dzana przez łożysko, do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. Dwutlenek węgla, substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do mat- ki; tlen, składniki odżywcze (proste węg- lowodany, tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. Łożysko działa również jak bariera, która ochrania płód przed potencjalnie Wyściółka macicy Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się, tworząc morulę (grupę komórek). Ta następnie dzieli się, aby utworzyć blastocystę, która zagnieżdża się w wyściółce macicy. szkodliwymi substancjami, ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. Łożysko wytwarza kilka hormonów, które m.in. zapobiegają uwolnieniu in- nych jajeczek albo występowaniu miesią- czek w czasie, gdy kobieta jest w cią- ży. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłusz- czu na udach, brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodob- nie zapobiegają jej kurczeniu się, zanim zacznie się poród. Są również dowody, które sugerują, że ilość hormonów uwal- nianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku po- rodu. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili, kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od
UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajecz- ka). Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (em- brionem). Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki, a do- dając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu), ale zapłodnienie ma miejsce między 10. a 14. dniem cyklu miesiącz- kowego (kiedy kobieta najprawdopodob- niej ma owulację i jest najbardziej płod- na), stąd ciąża może się właściwie za- cząć podczas drugiego tygodnia pierw- szego trymestru. Na tym etapie zygo- ta składa się z pojedynczej zapłodnio- nej komórki lub jajeczka. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy, dzieląc się ciągle, tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. Dzieli się na nowo, po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą, która już jest widoczna go- łym okiem. Tydzień2: Blastocystą zatapia się w ślu- zówce macicy: nazywa się to zagnież- dżeniem (implantacją). Kosmki, występy z jej pokrycia, zagnieżdżają się w wy- ściółce macicy w celu zapewnienia wyży- wienia zarodka. Zewnętrzna wyściółka blastocysty, zwa- na trofoblastem, rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Zaczynają formować się ko- mórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powo- dują, że śluzówka macicy staje się grub- sza, a krew z niej odżywia blastocystę. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Zarodek, a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzy- mywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Serce już bije, na początku nieregularnie, ale wkrótce cał- kiem równomiernie i szybciej niż serce matki. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwo- wego zaczynają się formować w zarodku, który teraz ma długość około 7 mili- metrów. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narzą- dy. Rośnie połączona z kręgosłupem gło- wa, w której rozwija się cewa nerwowa. Kończyny ukazują się jako małe zawiąz- ki, a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. Wymiana pożywienia, tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi, które nie są połączone. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych, a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku, aby utworzyć pępowinę. Kosmki kon- tynuują zwiększanie swej ilości, tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny, rozpoczynając tworze- nie od żołądka i częścijelit. Nie majeszcze rozpoznawalnej twarzy, są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. Usta i szczęki zaczynają się formować, trwa ciągły roz- wój mózgu i kręgosłupa. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą, która przekształci się w powieki). Ma- łe dziurki, które później staną się noz- drzami, zaczynają się rozwijać. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczo- wego, ale wątroba i nerki nie mogą je- szcze funkcjonować. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. Pod koniec tygod- nia zarodek ma długość około 1,3 centy- metra. Tydzień 7: Łożysko, przez które zaro- dek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydale- nia, jest teraz dobrze rozwinięte. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego, również serce bije mocniej. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego, a wiele wewnętrznych na- rządów, chociaż wciąż w bardzo prostym stanie,już istnieje. Rosną płuca, ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa, twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Kończyny rozwijają się, po- wstają stawy: biodrowy, kolanowy, ra- mienny i łokciowy. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu
144/ UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią, a płód ma zawiązek ręki. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki; sąwidoczne krawędzie palców. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci, a dłońiezaczynają sięfałdować. Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte, ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. Twarz nadal się rozwija, teraz istnieją zaczątki nosa. Moż- na zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk, a kończyny są zdolne do małych ruchów. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół, w stronę klatki piersiowej. Płód ma obecnie około 4 cen- tymetrów długości. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. Tworzenie wewnętrznej czę- ści ucha jest zakończone; zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. Wszystkie głów- ne narządy wewnętrzne organizmu na- dal się rozwijają, a macica zwiększyła rozmiary. W tym czasie płód ma około 4,5 centymetra długości. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapew- nia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy, ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Twarz kontynuuje swój rozwój, a koń- czyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi, złączonymi błoną, palcami kończyn rąk i stóp. Ruchy są bardziej żywiołowe, ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. Pod koniec 10. tygodnia płód mierzy 5,5 centymetra długości. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana, a powieki ukształtowane. Zaczynają się tworzyć mięśnie, rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płcio- wych. Od tego czasu łożysko jest oddziel- nym narządem, miękką podkładką tka- nek. Objętość płynów w worku owod- niowym wzrasta pomiędzy 11. a 14. tygo- dniem ciąży. Tygodnie 12-14: Niemal wszystkie we- wnętrzne narządy są utworzone, ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. Macica może być teraz wy- czuwalna, wzrastając ponad kośćmi mie- dnicy, ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość, a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. mm 7mm
UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn, a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. Rozwijają się paz- nokcie palców stóp i rąk, a cały płód pokrywają miękkie, delikatne włosy zwa- ne meszkiem. Po 14. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane, wzrost zaczyna być szyb- szy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wy- twarzać rozcieńczony mocz. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdol- ny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania, które matka będzie mogła od- czuwać. Mięśnie rozwijają się szybko, a na głowie zaczynają rosnąć włosy. Płód ma około 21 centymetrów długości. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupeł- nie wykształcone. Łożysko ciągle się roz- rasta: wszystkie potrzebne składniki od- żywcze, włączając tlen, przechodzą przez nie od matki do płodu, a produkty prze- miany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. Płód nadal nie jest zdolny do egzys- towania niezależnie od matki, chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci uro- dzone przedwcześnie (w tym okresie) i fa- chowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. Waga płodu wynosi 570 gramów, a dłu- gość około 33 centymetrów. Tydzień 28: Jest to moment, kiedy uzna- je się, że płód jest zdolny do życia, ponie- waż miałby 5 procent szans na przeżycie, gdyby urodził się przedwcześnie. Pokryty tłustą warstwą, nazwaną mazią płodową, w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym, ma teraz około 37 centy- metrów długości. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje te- raz rozwojowi głowy, a płód ma fizyczne proporcje dziecka. Jest jednak znacznie szczuplejszy, ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Ilość mazi płodo- Płód w 5 tygodniu U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała, chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. wej wzrosła. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów, a dziecko uro- dzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. Tydzień 36: Do tego czasu szansa prze- trwania wzrosła do 90 procent, ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. W więk- szości przypadków dziecko obróciło się, aby spoczywać głową w dół macicy, ale u kobiet, które już rodziły, może to jeszcze nie nastąpić. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu 10 mm 2cm
146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego, a ilość mazi płodowej zwiększyła się. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach, nogach i bar- kach, który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Poród będzie miał miejsce w około 40. ty- godniu, chociaż niektóre kobiety zaczy- nają go wcześniej lub później od wy- znaczonej daty. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3,4 kilograma. Matka Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem, w którym ma miejsce podstawo- we kształtowanie płodu, ważne jest, aby matka unikała wszystkiego, co może spo- wodować wady rozwojowe płodu. Zaży- wanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem, wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. Zanim nastąpi zapłodnienie, kobieta powinna upewnić się, że jest odporna na różyczkę. Jeśli nie - konieczne jest szcze- pienie przeciw tej chorobie. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować, że dziecko urodzi się mocno upośledzone. Ważne dla matki jest odwiedzenie leka- rza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrol- nych oraz zadbania o przedporodową opiekę. Około 1. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie, ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne, aby odżywić rosnący zarodek. Należy o tym powiado- mić lekarza, podobnie jak o jakichkol- wiek innych objawach. Doradzi on rów- nież, jaką należy stosować dietę i spraw- dzi, czy jest konieczne zażywanie dodat- kowych witamin i żelaza, które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się, że matka jest zdrowa. Podczas drugiego trymestru matka bę- dzie czuła ruchy płodu, szczególnie za- raz przed zaśnięciem. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępu- jącym, ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. W tym okresie wiele kobiet zauważy, że pije znacznie więcej płynów niż zwykle, a niektóre będą musiały uzupełnić niedo- bory żelaza niezbędnego przy zwiększo- nej produkcji krwi. Około 20. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa, że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych - te, które nie zaobserwują zjawiska, nie po- winny się martwić, że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność, zgagę i zaparcia i mo- gą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. W trakcie roz- woju ciąży wzrost wagi i nacisk na na- rządy wewnętrzne może spowodować pow- stanie hemoroidów w odbytnicy i ży- laków na nogach. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie za- parć, a podrażnienia przez nie wywo- łane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili, w której może wieść własne życie poza macicą matki. 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm 24 tydzień 33 cm 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm
Słownik ACETYLOCHOLINA - neurohormon - zwią- zek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz nie- których zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym; działa depresyjnie na serce, rozkur- cza naczynia, obniża ciśnienie krwi, pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. ACTH - hormon adrenokortykotropowy - hor- mon polipeptydowy przedniego płata przysad- ki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. ADRENALINA - podstawowy hormon rdze- nia nadnerczy uwalniany również na zakończe- niach pozazwojowych włókien współczulnych; pobudzareceptory autonomicznego układu ner- wowego, kurczy obwodowe naczynia krwionoś- ne, zwiększa ciśnienie krwi, przyspiesza pracę serca, rozszerza oskrzela, zmniejsza wydziela- nie gruczołowe, osłabia ruchy jelit, rozszerza źrenice. ALBUMINY - białka wytwarzane w wątrobie, główny składnik białkowy osocza krwi; ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ci- śnienia onkotycznego. Niedobór albumin pro- wadzi do powstania obrzęków. ALDOSTERON - hormon sterydowy kory nadnerczy, mineralokortykosteryd; zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. ALERGIA - nadwrażliwość - nadmierna reak- tywność na antygen, z którym organizm już wcześniej się zetknął. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki, co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych, jak np.: astma, katar sienny, pokrzywka, choroba posurowicza itp. ATP - adenozynotrójfosforan - jeden z najważ- niejszych związków bogatych w energię; jest wytwarzany i magazynowany w komórkach; stanowi źródło energii koniecznej do przepro- wadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. BAKTERIE - mikroby - organizmy jednoko- mórkowe o rozmaitych kształtach, długości kil- ku do kilkudziesięciu [im; liczne bakterie są cho- robotwórcze (m.in. gruźlica, dur brzuszny, bło- nica); istnieją też saprofity. BIAŁKA - podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów; biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach; są zbudowane z aminokwa- BICEPS - (łac.) dwugłowy - potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugło- wy ramienia (łac: musculus biceps brachii), choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. Mięsień dwugłowy ramienia należy do przed- nich mięśni ramienia. BŁONA - cienka warstwa substancji organicz- nych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przes- trzenie (np. błonabębenkowa, błona dziewicza, błona śluzowa i in.). BŁONA DZIEWICZA - (łac: hymen) - cien- ka błona oddzielająca pochwę od jej przedsion- ka; jest jednym z zewnętrznych narządów płcio- wych żeńskich; tradycyjnie jest uważana za ozna- kę dziewictwa, jednakże jej obecność nie wy- klucza odbywanych stosunków płciowych, jąk również jej brak nie dowodzi, że miały miejsce. CEWKA MOCZOWA - (łac: urethra) - prze- wód odprowadzający mocz z pęcherza na zew- nątrz. CHLOREK SODU - związek chemiczny bę- dący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka, potocz- nie zwany solą kuchenną. CHOLESTEROL - podstawowy steryd syn- tetyzowany w organizmie człowieka, a także przyjmowany w wielu pokarmach, jest prekur- sorem hormonów sterydowych i kwasów żół- ciowych; we krwi jest przenoszony z albumi- nami; jego poziom wzrasta w przebiegu miaż- dżycy. CHROMOSOMY - składniki jądra komórko- wego u organizmów wyższych; zbudowane z kwa- su DNA i białek; zawierają informację gene- tyczną o dziedzicznych właściwościach orga- nizmu; ich wielkość, kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku; u człowieka występują 23 pary chromosomów, z czego 22 pa- ry są identyczne u obu płci (autosomy), ajedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej - XX, u męskiej - XY). CHRZĄSTKA - twór zbudowany z tkanki chrzestnej; może pokrywać powierzchnie sta- wowe (chrząstka stawowa) lub występować w po- łączeniu z mięśniami i więzadłami (np. chrząst- ki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA - zawiera włók na sprężyste i kolagenowe; tworzy nagłośnię, inne fragmenty krtani, trąbkę słuchową; nie pod- lega kostnieniu. CHRZĄSTKA SZKLISTA - błękitnobiała, przezroczysta chrząstka, tworzy szkielet zarod- ka, następnie chrząstki nasadowe kości; u do- rosłego pokrywa powierzchnie stawowe więk- szości stawów; ma zdolność kostnienia. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymałanazgniatanie,zbudowanagłówniezwłó- kien kolagenowych; występuje w krążkach mię- dzykręgowych, pokrywa powierzchnie sta- wowe niektórych stawów. CIAŁA KETONOWE - drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octo- wego; pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu; należą do nich: aceton, kwas acetooctowy i hydroksyma- słowy. CIAŁKO ŻÓŁTE - pozostałość w jajniku po pę- cherzyku Graafa, który uwolnił komórkę jajową, tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego, wydziela progesteron; zanika, gdy komórka jajo- wa nie zostaje zapłodniona, w przeciwnym przy- padku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. CIAŁO SZKLISTE - przezroczysta, bezbarw- na, galaretowata substancja, wypełniająca gał- kę oczną do tyłu od soczewki. CIECZ WODNISTA - płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe, wypełnia przednią i tylną ko- morę oka. CIEMIĄCZKA - błony łącznotkankowe wy- pełniające nie skostniałe miejsca połączeń płas- kich kości czaszki u noworodka, największe - ciemiączko przednie - zarasta między 12. a 18. miesiącem życia. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI - ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętni- czych, wykazuje wahania zależnie od fazy pra- cy komór serca - ciśnienie skurczowe i rozkur- czowe. CUKRZYCA - choroba metaboliczna objawia- jąca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi, często uwarunkowana genetycznie. Wśród objawów dominuje wzmożone pragnie- nie, wielomocz i uporczywe stany ropne (czy- raki); leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. CZASZKA - kostne rusztowanie głowy, osło- na mózgu, narządów zmysłów oraz początko- wych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE - pokwitanie - okres, w którym organizm osiąga dojrzałość płciową, fizyczną i psychiczną - kończy się ok. 20. roku życia. Doj- rzewanie społeczne trwa do wieku ok. 25 lat. DNA - kwas dezoksyrybonukleinowy - materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokole- nie; występuje w jądrze komórkowymjako głów- ny składnik chromosomów; zbudowany z nukleo- tydów zawierających zasady purynowe (adeni- na i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozy- na); odcinki DNA nazywamy genami. DWUNASTNICA - pierwsza część jelita cien- kiego o długości 25-30 cm. DWUTLENEK WĘGLA - związek chemicz- ny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu, powstaje w procesie spalania; w or- ganizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych; jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem. DZIEDZICZNOŚĆ - dziedziczenie - przeka- zywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym.
SŁOWNIK/149 EGZEMA - (łac.) wyprysk - powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz- lub zewnątrzpochod- nych, często jako wynik reakcji alergicznych. ENZYMY - białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych, stanowią większość białek komórki; są też wydzielane na zewnątrz komórek (np. enzymy trawienne). ESTROGENY - żeńskie sterydowe hormony płciowe, wytwarzane przez dojrzałe pęcherzy- ki Graafa i łożysko; biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. GAMMA-GLOBULINY - immunoglobuliny - przeciwciała - białka syntetyzowane po sty- mulacji antygenem. Znanych jest 5 klas: IgG, IgA, lgM, IgD i IgE. W IgG zawartychjest 80% przeciwciał krwi. GENETYKA - nauka o dziedziczeniu i zmien- ności organizmów. GENITALIA - potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. GEN - odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie; podstawowa, materialna jednostka dziedziczności zapewniają- ca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. GLIKOGEN - skrobia zwierzęca - związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glu- kozy, wytwarzany w wątrobie i w mięśniach, pełni rolę „magazynu" glukozy. GLUKOZA - cukier gronowy - podstawowy węglowodan krwi; główne źródło energii; jest cukrem prostym; powstaje w organizmie w wy- niku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharo- zy i skrobi) oraz glikogenu; może być wytwa- rzany z niektórych aminokwasów. GONADY - gruczoły płciowe: u płci męskiej - jądra, u żeńskiej - jajniki; wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GRASICA - pierwotny, centralny narząd lim- fatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi; steruje komórkową odpowiedzią immu- nologiczną, wydziela też hormony. GRUCZOŁ - narząd obdarzony czynnością wydzielniczą; gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz, wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe - rodzaj gruczołów potowych; wys- tępują w określonych częściach ciała (pod pa- chami, w pachwinach, w okolicy odbytu i na- rządów płciowych); zaczynają działać w okre- sie pokwitania. GRUCZOŁY BRUNNERA - małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) - stercz - występuje u płci męskiej; leży pod pę- cherzem moczowym; obejmuje cewkę moczo- wą; wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE - gruczoły skórne wydzielające łój; najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. GRUCZOŁY ŁZOWE - małe gruczoły leżące w oczodołach; wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę. GRUCZOŁY NADNERCZOWE - nadnercza - gruczoły dokrewne; leżące na górnych koń- cach nerek; ich kora wytwarza hormony stery- dowe (gliko- i mineralokortykosterydy oraz androgeny), a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. GRUCZOŁY POTOWE - gruczoły skórne wydzielające pot; rozmieszczone prawie rów- nomiernie w całej skórze - szczególnie obficie na dłoniach i stopach. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce - małe gruczoły dokrewne leżące natyl- nej powierzchni płatów tarczycy; najczęściej 4; wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNI- CZE - narządy wytwarzające hormony uwal- niane do krwi lub otoczenia; nie posiadają prze- wodów wyprowadzających. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNI- CZE - narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. HEMOGLOBINA - znajdujący się w erytro- cytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc; zbudowany z hemu i białka - globiny, swoistego gatunko- wo, a nawet osobniczo. HIPERTROFIA - (łac.) przerost - powiększe- nie objętości komórek, a w następstwie - złożo- nego z nich narządu, bez zwiększenia ich licz- by, np. przerost mięśni u kulturystów, macicy w ciąży itp. HORMONY - substancje biologicznie czynne, wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju; wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. HORMONY PŁCIOWE - wydzielane w więk- szości przez gruczoły płciowe; kontrolują czyn- ności narządów płciowych; warunkują wytwo- rzenie drugo- i trzeciorzędowych cech płcio- wych. INSULINA - hormon polipeptydowy wytwa- rzany w wyspach Langerhansa w trzustce; ob- niża poziom glukozy we krwi. JAJNIKI - gonady żeńskie, wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe; leżą na ścia- nach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej. JAJOWODY - dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej; kończą się w sąsiedz- twie jajników; przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. JAMA BRZUSZNA - dolna część tułowia le- żąca poniżej przepony, ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą; jest podzie- lona na 2 piętra - gruczołowe i jelitowe. W pię- trze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żół- ciowymi, trzustka, śledziona, nadnercza, nerki, żołądek, część przełyku i część dwunastnicy. W piętrze jelitowym - pozostałe części jelita cienkiego, jelito grube i moczowody. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. JĄDRA - gonady męskie; leżą w mosznie; wy- twarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównietestosteron). JĄDRA PODSTAWY - 4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym ukła- dzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: ją- dro ogoniaste, soczewkowate, przedmurze i cia- łomigdałowate. JELITA - duża część przewodu pokarmowe- go, przewód łączący żołądek z odbytem. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy, jelita czczego i krętego; jelito grube z wyrostka robaczkowe- go, jelita ślepego, okrężnicy i odbytnicy. JELITO CZCZE - druga część jelita cienkie- go, a pierwsza jelita krezkowego; głównym za- daniem jest wchłanianie produktów trawienia. JELITO KRĘTE (BIODROWE) - druga część jelita cienkiego krezkowego, stanowi 3/5 tego jelita; jest ostatnią częścią przewodu po- karmowego, przez którąprzechodzi pokarm. Je- lito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. JĘZYCZEK podniebienny - część podniebie- nia miękkiego, zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej, części nosowej i ustnej gardła. KĄTNICA - jelito ślepe - niewielka część jeli- ta grubego, przechodzi ku górze w okrężnicę; leży w prawym dole biodrowym; odchodzi od niej wyrostek robaczkowy, często mylony ze ślepą kiszką. KERATYNA - białko włókniste - zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny; występuje w skórze, włosach, paznokciach, wełnie, rogachitp. KLATKA PIERSIOWA - górna część tuło- wia leżąca powyżej przepony, otoczona żebra- mi; zawiera min. płuca i serce. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca, pompującychdo tętnic krew, którąotrzymujezod- powiedniego przedsionka; prawa komoratłoczy krew odtlenowaną do płuc, a lewa wyrzuca utle- nowaną przez aortę do całego organizmu. KOMÓRKA - podstawowy element struktu- ralny organizmu - każda komórka jest zbudo- wana z błony komórkowej i cytoplazmy, w któ- rej znajduje sięjądro komórkowe (wyjątek - ery- trocyty ssaków) i organelle; komórki o podob- nej budowie i czynności tworzą tkankę. KORA MÓZGOWA - warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie, najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. KORTYZON - glikokortykosteryd, wytwarza- ny przez korę nadnerczy; nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.
150/SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA - trójkątna kość stano- wiącaprzedostatni odcinekkręgosłupa; powsta- je ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych; bu- duje tylną ścianę miednicy. KOŚĆ ŁOKCIOWA - jedna z 2 kości przedra- mienia, łączy się z kością ramienną i promie- niową. KOŚĆ OGONOWA - kość guziczna - ostat- ni odcinek kręgosłupa, złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych, czyli guzicznych. KOŚĆ PIĘTOWA - największa kość stopy, posiada guz tworzący piętę. KOŚĆ PROMIENIOWA - jedna z 2 kości przedramienia; łączy się z kością ramienną, łokciową i kośćmi nadgarstka. KOŚĆ STRZAŁKOWA - STRZAŁKA ata- wistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli; bierze udział w tworzeniu sta- wu skokowego górnego. KOŚĆ UDOWA - największa kość organizmu ludzkiego; łączy się z kością miedniczną sta- wem biodrowym, a stawem kolanowym z pisz- czelą i rzepką. KRĄŻEK MIEDZYKRĘGOWY twór leżą- cy między trzonami kręgów; ma część wewnętrz- ną - jądro miażdżyste i zewnętrzną - pierścień włóknisty; amortyzuje ruchy, zwiększa rucho- mość kręgosłupa. Wysunięcie się jądra miaż- dżystego potocznie jest nazywane wypadnię- ciem dysku. KRTAŃ - narząd leżący w szyi, powyżej tcha- wicy, poniżej nasady języka i kości gnykowej, do przodu od dolnej części gardła; zawiera stru- ny (fałdy) głosowe, które są główną częścią na- rządu głosu. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelito- we - gruczoły wielkości 0,3-0,5 mm występu- jące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego. KRZEPNIĘCIE KRWI - zespół reakcji en- zymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. W tym złożonym procesie biorą udział osoczo- we czynniki krzepnięcia, w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). LIMFOCYTY - rodzaj krwinek białych znajdu- jących się w krwi, chłonce oraz narządach limfa- tycznych; pełnią główną rolę w odporności. ŁECHTACZKA - zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia, zakończony żołędzia; może ulegać erekcji. ŁOŻYSKO - narząd pośredniczący między matką apłodem w wymianie gazów oddechowych, sub- stancji odżywczych i produktów przemiany ma- terii; jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. ŁÓJ - tłuszczowa wydzielina gruczołów łojo- wych. MACICA - wewnętrzny narząd płciowy żeński, kształtu gruszkowatego leży centralnie, wzdłuż osi miednicy mniejszej, powyżej pęcherza moczowego, do przodu od odbytnicy. Jamama- cicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. MAKROFAGI - duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych; mają zdolność fa- gocytozy bakterii, a nawet większych elemen- tów; do makrofagów zalicza się monocyty i hi- stiocyty. MAŁŻOWINA USZNA - największa część ucha zewnętrznego; zbudowana głównie z chrząst- ki pokrytej z dwóch stron skórą; skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słu- chowego zewnętrznego. MEJOZA - podział redukcyjny - podział jąd- rowy prowadzący do powstania gamet o haplo- idalnej liczbie chromosomów; mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego; podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zy- gota o diploidalnej liczbie chromosomów. MELANINA - ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny; wa- runkuje zabarwienie skóry; jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opa- lanie). MENARCHE - pierwsza miesiączka - świad- czy o dojrzałości błony śluzowej macicy; częs- to pierwsze cykle są bezowulacyjne. MENOPAUZA - ustanie miesiączkowania w wy- niku przekwitania. METABOLIZM - przemiana materii - wszyst- kie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (ka- tabolizmu) odbywające się w żywym ustroju; zapewniają wzrost, wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życio- wym. MIEDNICA - obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych, kości krzyżowej i guzicznej; za- wiera w sobie tzw. miednicę mniejszą, w któ- rej leży pęcherz moczowy, odbytnica i więk- szość narządów płciowych . MIESIĄCZKOWANIE - okres w życiu ko- biety, podczas którego dochodzi do cykliczne- go wydalania złuszczonej błony śluzowej ma- cicy wraz z krwią; jest to związane ze zdolnoś- cią rozrodczą kobiety. MIĘSIEŃ - twór zbudowany z tkanki mięsnej; ze względu na rodzaj tej tkanki może być gład- ki, szkieletowy lub sercowy; wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie; ruchy szkieletu - zależne od woli lub mimowolne (ale świado- me) są zadaniem mięśni szkieletowych, a ru- chy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich. MIĘSIEŃ GRUSZKOWATY mięsień szkie- letowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej; jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz, odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI - naj większy z mięśni pośladka, warunkuje jego kształt; mięsieńprostuje, obracanazewnątrzoraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy, należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. MIĘŚNIE GŁADKIE - niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie odwoli; występująw ścia- nach narządów wewnętrznych, naczyń i w skó- rze (powodują „gęsią skórkę"). MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE - w większości są to mięśnie zależne od woli; ich skurcze powo- dują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"); mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna, którymi przyczepiają się do kości. MIĘŚNIE PROSTOWNIKI - grupa mięśni szkieletowych, których skurcz powoduje pros- towanie danego stawu. MIĘŚNIE ZGINACZE - grupa mięśni szkiele- towych powodujących zgięcie danego stawu, np. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem, a dla kolanowego prostownikiem. MIGDALKI - skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła, w otoczeniu połączenia gar- dła zjamą nosową i ustną; zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. MITOZA - podział komórek somatycznych; składa się zpodziałujądra, czylikariokinezy ipo- działu cytoplazmy - cytokinezy. Komórki po- tomne mają taki sam skład chromosomów i ge- nów, jak komórka wyjściowa. MOCZ - płyn wydzielany przez nerki, maga- zynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. MOCZOWÓD - parzysty przewód odprowa- dzający mocz z miedniczki nerkowej do pęche- rza moczowego. MOST - druga część pnia mózgu, leży powy- żej rdzeniaprzedłużonego, poniżej śródmózgo- wia, do przodu od móżdżku, na tzw. stoku. MOSTEK - kość leżąca w przedniej ścianie klatkipiersiowej, złożonazrękojeści, trzonui wy- rostka mieczykowatego; przyczepia się do nie- go bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośred- nio następne 3 pary. MOSZNA - zewnętrzny narząd płciowy męs- ki, worek skórny zawierający jądra z nąjądrza- mi i części powrózków nasiennych. MÓŻDŻEK - część mózgowia; leży w tylnym dole czaszki, do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu; zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. NADGARSTEK - część ręki zbudowana z 8 koś- ci ułożonych w 2 szeregach, połączonych sta- wowo i więzadłowo; łączą się z kośćmi śródrę- cza i z kością promieniową. NAGŁOŚNIA - najwyżej leżąca chrząstka krta- ni-nagłośniowa, pokrytaz przodu iztyłubłoną śluzową; w czasie połykania zamyka wejście do krtani. NAJĄDRZE - narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra; składa się z głowy, zbudowanej
SŁOWNIK /151 ze zrazików, oraz trzonu i ogona, utworzonych przez poskręcany przewód najądrza; przedłuża się w nasieniowód. NASIENIE - płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku; zawiera plemniki oraz wy- dzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy, pęcherzy- ki nasienne i in.). NASIENIOWÓD - parzysty przewód odprowa- dzający nasienie z najądrza; ma częśćjądrową, pow- rózkową, pachwinową i miedniczną; uchodzi po- przez przewód wytryskowy do cewki moczowej. NERW - pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami; nale- ży do obwodowego układu nerwowego. NERW WZROKOWY - drugi nerw czaszko- wy o charakterze zmysłowym; przewodzi bodź- ce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. NIEPRZYTOMNOŚĆ - stan braku kontaktu z otoczeniem z areaktywnością na bodźce słow- ne, a czasem nawet bólowe. NORADRENALINA - amina katecholowa - hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych po- zazwojowych, powodujący wzrost ciśnienia tęt- niczego i częstości pracy serca, hamuje mięś- niówkę przewodu pokarmowego. OBLACZEK PAZNOKCIA - przednia część korzenia paznokcia, barwy białawej, widoczna pod płytką paznokciową. OBOJCZYK - kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi; łączy się stawowo z wyrost- kiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. ODCHODY - ekskrementy - produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. ODRUCH - odpowiedź narządu wykonawcze- go (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor), wyzwolona za pośrednic- twem układu nerwowego. ODRUCH KOLANOWY - odruch monosy- naptyczny, somatyczny, polega na skurczu mięś- nia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. ODŻYWIANIE - pobieranie pokarmu przez żywe organizmy, trawienie, przyswajanie i wyko- rzystywanie dla ich potrzeb budulcowych, energe- tycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. OKRĘŻNICA - największa część jelita grube- go; w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca, poprzeczna, zstępująca i esowata. OPŁUCNA - błona surowicza otaczająca płu- co; opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej, a opłucna płucna z powierzchnią płuca; między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. OPONY MÓZGOWE - 3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczynio- wa przylega ściśle do ich powierzchni, bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz - opona twarda. ORGAZM - szczytowanie - stan szczytowego pobudzenia płciowego, połączony z uczuciem rozkoszy; u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych, towarzyszy mu wytrysk nasienia. OSIERDZIE - błona surowicza otaczająca ser- ce, oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca; zbudowana z 2 blaszek. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych; ułatwia przewodnictwo; chro- ni i izoluje włókna nerwowe. OSOCZE - plazma krwi - płynna (bezko- mórkowa) część krwi, stanowi 50-60% jej ob- jętości. OSTEOBLASTY - komórki kościotwórcze, występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej; u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. OTRZEWNA - błona surowicza występująca w jamie brzusznej; otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy, trzewna - pokrywa powierzchnie niektórych narządów; oba rodza- je otrzewnej są połączone krezką. OWULACJA - uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa), zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcz- nym. PEPSYNA - enzym trawiący białka, wydziela- ny w żołądku. PERYSTALTYKA - ruchy robaczkowe - ru- chy jelita będące wynikiem skurczu mięśniów- ki okrężnej; przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych, gromadzi i za- gęszcza żółć; leży pod wątrobą, w prawej oko- licy podżebrowej; potocznie nieprawidłowo na- zywany woreczkiem. PĘCHERZYKI PŁUCNE - najdrobniejsze elementy układu oddechowego, mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym; w nich odbywa się wymiana gazowa; w obu płucach jest ich 400-725 min. PĘCHERZ MOCZOWY - narząd o grubej ścianie mięśniowej, w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów; leży w mied- nicy mniejszej, za spojeniem łonowym. PĘCZEK HISA - pęczek przedsionkowo-ko- morowy - część układu przewodzącego serca, zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego; pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego; dzieli się na 2 od- nogi, których zadaniem jest przesyłanie do ko- mór bodźca stymulującego do skurczu. PĘPEK - blizna w środkowym punkcie brzu- cha po pępowinie. PĘPOWINA - sznur pępowinowy - twórłączą- cy płód z łożyskiem; zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową; jest wypełniony galaretą Whartona. PIEŃ MÓZGU - część mózgu, łączy kreso- mózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem; w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie i międzymózgowie. PLEMNIKI - męskie gamety (komórki rozrod- cze) obdarzone ruchem, wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. PŁÓD - dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. miesiąca ciąży do urodzenia. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe - wypełniate komory oraz przes- trzeń podpajęczynówkową (między oponą pa- jęczą a naczyniową). PŁYTKI KRWI - trombocyty - krwinki pow- stające w szpiku kostnym, biorą udział w pro- cesie krzepnięcia. POCHWA - żeński narząd płciowy; przewód mięśniowo - łącznotkankowy długości 6-8 cm; obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. POCHWICA - bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę; powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. PODNIEBIENIE - górna ściana jamy ustnej i dolnajamy nosowej, ma część przednią - pod- niebienie twarde, i tylną - podniebienie miękkie. PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII - podstawowe wydatkowanie energii w spo- czynku. PODWZGÓRZE - dolna (podstawna) część międzymózgowia, nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego; jego częścią jest lejek, na którym jest zawie- szona przysadka. POLE BROCA - ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. POLE WERNICKEGO - ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu. POTAS - pierwiastek chemiczny; w organizmie występuje jako kation; jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym; główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi mię- dzy zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. PÓŁKULE MÓZGOWE części kreso- mózgowia pokryte korą mózgu; najwyższe pięt- ro w strukturze ośrodkowego układu nerwo- wego. PROSTAGLANDYNY - hormony tkankowe, pochodne nienasyconych kwasów tłuszczo- wych; działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. PRZECIWCIAŁA - białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w od- powiedzi na obce antygeny.
152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam ser- ca zbierająca krew z żył i pompująca ją do ko- mory; lewy przedsionek zawiera krew utleno- waną, a prawy - żylną. PRZEŁYK - przewód mięśniowo-błonias- ty o gwiazdkowatym świetle, łączący gard- łoz żołądkiem; ma część szyjną, piersiową i brzuszną. PRZEPONA - płaski mięsień szkieletowy od- dzielający jamę brzuszną od jamy klatki pier- siowej; jest głównym mięśniem wdechu. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyj- ne przeniesienie tkanek lub narządów pobra- nych z tego samego lub innego organizmu. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego więk- szego; uchodzi do przedsionka pochwy. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł do- krewny; leży poniżej podwzgórza; zawieszona na lejku, wydziela hormony tropowe regulują- ce czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwahormony podwzgórzowe: oksytocynę i hor- mon antydiuretyczny (ADH). RDZEŃ KRĘGOWY - część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym; dochodzą do niego korzenie tylne, a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY - najniższa część pnia mózgu; leży w tylnym dole czaszki, po- wyżej rdzenia kręgowego; zawiera życiowo ważne ośrodki, jak oddechowy, sercowy, na- czynioruchowy i inne. REFLUKS (ZAWRACANIE) - przepływ sub- stancji płynnej w organizmie w kierunku od- wrotnymniżprawidłowy, np. z żołądka do prze- łyku, z pęcherza do moczowodu itp. ROGÓWKA - przednia część warstwy włók- nistej gałki ocznej; przezroczysta; silnie zała- muje promienie świetlne. RZEPKA - niewielka, okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda; wcho- dzi w skład stawu kolanowego. RZĘSKI - małe, podobne do włosa wyrostki niektórych komórek; rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kie- runku; inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). SEKRETYNA - hormon wytwarzany w dwu- nastnicy; pobudza trzustkę do produkcji enzy- mów trawiennych. SIATKÓWKA - najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej; wyścieła od wewnątrz naczyniów- kę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tę- czówkę (część ślepa); zawiera receptory wzro- ku - pręciki i czopki. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin; znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków; jest podstawowym po- lisacharydem w pożywieniu człowieka. SOCZEWKA - elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa; leży do tyłu od tęczówki i źrenicy; zawieszona na obwódce rzęskowej. SÓL - związek chemiczny kwasu i zasady - po- tocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchen- nej (chlorek sodu), której fizjologiczne stęże- nie w krwi wynosi 0,9%. SPLOT SŁONECZNY - największy splot układu autonomicznego, zwany „mózgiem brzusznym"; leży w górnej części jamy brzusz- nej i unerwia większość narządów brzucha. SPOJÓWKA - błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. STERYDY - związki organiczne pochodne ste- ranu, zaliczane do tłuszczowców; są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorod- nym działaniu (np. cholesterol, hormony kory nadnerczy, hormony płciowe, kwasy żółciowe, grupa witamin D i inne). SZCZĘKA - największa parzysta kość twarzo- czaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębo- dołów); w trzonie leży największa z zatok przy- nosowych - szczękowa. SZPIK KOSTNY - tkanka krwiotwórcza wy- pełniająca wnętrze kości - głównie kości płas- kich, kręgów i nasad kości długich. SZYJKA MACICY - dolna część macicy częś- ciowo objęta sklepieniem pochwy; zawiera ka- nał szyjki rozwierający się przed porodem. SZYJKI MACICY WYMAZ - metoda dia- gnostyczna - polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki ma- cicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. ŚCIĘGNO - narząd pomocniczy mięśnia prze- noszący siłę jego skurczu na kość, do której jest przyczepiony. ŚLEDZIONA - narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego; leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej. ŚLIMAK - część ucha wewnętrznego, zawie- rająca receptor słuchu - tzw. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimako- wego wypełnionego śródchłonką. ŚLINA - płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe; zawiera m.in. enzym amylazę. ŚLUZ - bezbarwna, lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i in.; zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. ŚRÓDRĘCZE - część ręki między nadgarst- kiem a palcami; składa się z 5 kości drugich. TARCZYCA - gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy; hormony tarczy- cy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii; są niezbędne do prawidło- wego rozwoju. TCHAWICA - przewód chrzestny przewodzą- cy powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego; należy do dolnych dróg oddechowych. TESTOSTERON - męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. TĘTNICA - naczynie krwionośne, którym pły- nie krew od serca na obwód ciała; największą tętnicą jest aorta. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej, dzieli sięnastępnienatętnice biodrowe: wewnętrz- ną i zewnętrzną. TĘTNICA PISZCZELOWA - przednia i tyl- na - dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolano- wej; unaczyniają podudzie i stopę. TĘTNICAPODOBOJCZYKOWA tętnicapro wadząca krew do kończyny gómej, po lewej stro- nie odchodzi od łuku aorty, a po prawej od pnia ramienno-głowowego; przedłuża się w tętnicę pa- chową, a ta w tętnicę ramienną, która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA - parzysta największa tętnica w szyi, dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną; zewnętrzna zaopatruje narządy szyi, twarz i część głowy, a wewnętrzna głównie mózg. TĘTNICA UDOWA - przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej, unaczynia udo i prze- chodzi w tętnicę podkolanową. TĘTNO - puls - rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmia- nami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i roz- kurczów komór serca; zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. TKANKA ŁĄCZNA - zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy; są zbudowane z komórek i istoty międzykomór- kowej; do tkanek łącznych należą: kość, chrząst- ka, krew, tkankałącznawiotkai włóknista, tkan- ka tłuszczowa i inne. TKANKA TŁUSZCZOWA - rodzaj tkanki łącznej; zawieradużekomórkiwypełnionetłusz- czem, połączone w zraziki tłuszczowe. TLEN - pierwiastek chemiczny, gaz, stanowią- cy ok. 1/5 powietrza, niezbędny dla życia; z płuc przechodzi do krwi, która dostarczago do wszyst- kich tkanek organizmu. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych, m.in. wchodzi w skład błon biologicznych; spożyty tłuszcz ulega w dwunast- nicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żół- ciowych, następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIU- SZA) - część ucha środkowego; łączy jamę bę- benkową z częścią nosową gardła; jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. TRZUSTKA - narząd leżący na tylnej ścianie brzucha; gruczoł wewnątrz- i zewnątrzwydziel-
SłOWNIK /153 niczy; do krwi wydziela insulinę i glukagon, a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę, lipazy, proteazy). TWARDÓWKA - większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej; nieprzezroczys- ta; barwy białej; jest miejscem przyczepu mięś- ni poruszających gałką; przebita przez naczy- nia i nerwy. UKŁAD LIMFATYCZNY - układ chłonny - część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych; po przefiltrowaniu przezwęzłychłonne,odprowadzanadmiarpły- nu tkankowego w postaci limfy, do krwi; wchła- nia z jelit produkty trawienia tłuszczów. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY - część układu nerwowego zawiadująca narząda- miwewnętrznymi,gruczołamiimięśniamigład- kimi; składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego, których działanie zwykle jest antagonistyczne. UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- CZULNY - część układu autonomicznego; zwalnia pracę serca, zwęża źrenice, przyspie- sza perystaltykę jelit, zwęża oskrzela; ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżo- wej rdzenia kręgowego. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego; przyspieszapra- cę serca, rozszerza źrenice, zwalnia ruchy jelit itd.; ośrodki układu współczulnego leżą w częś- ci piersiowej rdzenia kręgowego. UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją; utożsamiany z układem limfoidalnym. WAPŃ - (Ca) - pierwiastek chemiczny, makro- element, występuje głównie w kościach; w pos- taci kationu jest aktywatorem wielu enzymów, niezbędny do skurczu mięśnia; wchłanianiejest zależne od witaminy D3; poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. WĄTROBA - największy narząd organizmu; leży w piętrze gruczołowymjamy brzusznej, tuż pod przeponą; główne funkcje: odtruwanie (usu- wanie toksyn z krwi), wytwarzanie i wydalanie żółci, produkcja białek, wiązanie bilirubiny; główna rola w metabolizmie węglowodanów. WĘGLOWODANY - cukry, sacharydy - orga- niczne związki chemiczne; jeden z głównych składników organizmów żywych; obok tłusz- czów podstawowe źródło energii w pokarmie - jako cukier i skrobia. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMORO- WY - węzeł Aschoffa-Tavary - część układu przewodzącego serca; leży w przegrodzie mię- dzyprzedsionkowej; odbiera impulsy elektrycz- ne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKO- WY - węzeł Keitha i Flacka - nadrzędna struk- tura układu przewodzącego serca; leży w ścia- nie prawego przedsionka; zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego; generuje impulsy elektryczne, które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez ro- boczą mięśniówkę przedsionka do węzła przed- sionkowo-komorowego. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu; stanowią strukturę mocującą ząb. WIĘZADŁO - mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narzą- dy, np. więzadła stawowe, otrzewnowe i in. WITAMINY - związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; nie są wytwarzane w organizmie; biorą udział w re- gulacji metabolizmu jako koenzymy. WŁOŚNICZKA - kapilara - cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne; jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie; kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie sub- stancji transportowanych krwią do tkanek i re- sorpcję produktów przemiany materii. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE - komórki mięśnio- we - gładkie, poprzecznie prążkowane lub mięś- nia sercowego; zawierają włókienka - miofibry- le; zbudowane zbiałek - aktyny i miozyny, które umożliwiają skurcz. WYDZIELINA - substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana; zwykle termin od- nosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. WYROSTEK ROBACZKOWY - pierwsza część jelita grubego; odchodzi w jamie brzusz- nej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniej- szej; zawiera dużo grudek chłonnych, stąd na- zwa „migdałek brzuszny". ZAPŁODNIENIE - połączenie plemnika z ko- mórką jajową, w wyniku czego powstaje zygota. ZARODEK - embrion - nowy organizm roz- wijający się z zygoty; termin dotyczy rozwoju od końca 1. do końca 8. tygodnia życia wew- nątrzmacicznego. ZASTAWKA - struktura umożliwiająca jedno- kierunkowy przepływ płynu; zastawki wystę- pują w sercu, w żyłach (prócz głowy i szyi), naczyniach chłonnych, nawet wjelicie (zastaw- ka krętniczo-kątnicza). ZASTAWKA AORTALNA - zastawka leżą- ca w ujściu aorty z lewej komory serca; ma 3 płatki półksiężycowate; zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. ZASTAWKA MITRALNA - zastawka dwu- dzielna - zastawka leżąca w lewym ujściu przed- sionkowo-komorowym; wyposażona w struny ścięgniste; zapobiega cofaniu się krwi do lewe- go przedsionka. ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie pneumatycznewysłanebłoną śluzową; leżąwkoś- ciach otaczających jamę nosową; ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze; są rezonato- rami głosu. pływowi treści przez przewód, np. zwieracz odbytu, cewki moczowej i in. ZWÓJ - zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). ŻÓŁĆ - płyn wytwarzany w komórkach wąt- roby i przesyłany drogami żółciowymi do dwu- nastnicy; w okresach międzytrawiennych gro- madzi się w pęcherzyku żółciowym, gdzie jest zagęszczana; rolą żółcijest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustko- wych. ŻUCHWA - nieparzysta kość twarzoczaszki; zawiera 16 zębodołów; połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami, co umożliwia żucie. ŻYŁA - naczynie krwionośne, którym płynie krew w kierunku serca. ŻYŁA WROTNA - duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego, śle- dziony, trzustki i pęcherzyka żółciowego i od- prowadzająca ją do wątroby. ŻYŁY GŁÓWNE - duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca; płynie nimi krew z dużego krwiobiegu; żyła główna dolna od- prowadza krew z podprzeponowej części ciała, a górna z klatki piersiowej, szyi i głowy oraz kończyn górnych. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE - duże żyły odprowadzające krew z głowy; łączą się z żyła- mi podobojczykowymi w żyły ramienno-gło- wowe, a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. k ZWIERACZ - pierścień mięśniowy otaczają- cy przewód u jego początku, ujścia lub w trak- cie jego przebiegu; zapobiega ciągłemu prze-
IndeksNumery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina, 40, 67; acetylocholiny pęcherzyki, 38; adenozynotrójfosforan (ATP), 40, 105, 705; adrenalina, 67, 68, 74, 76, 76; akrosomy, 134, 134; akson, 42, 43; albuminy, 87, 126; aldosteron, 68, 76-77, 122, 126; alergia, 101; aminokwasy, 20, 104; amylaza, 104, 104; anabolizm. 20; androgeny, 131; antygeny, 89; aorta brzuszna, 14; aorta, 12, 14, 15, 85, 87, 90, 94; astma, 83; autonomiczny system nerwowy, 21,44; B bańka kanału półkolistego, 56; bazofile, 89, 89; białka, 20, 68, 87, 116; bilirubina, 118-119; biliwerdyna, 118-119; blastocysta, 142, 143; blaszka podstawna ślimaka, 55; błona bębenkowa, 54, 54, 55, 55; błona Dcscemeta, 50; błona dziewicza, 136, 136, 137, 137; błona maziowa, 17, 17, 26, 30, 30, 31; błona surowicza, 17, 17; błona śluzowa, 17, 17; błona śluzowa jamy ustnej, 106; błona śluzowa nosa, 78, 79, 79; błony, 17, 17; ból, 60, 60; brodawki sutkowe, 69; centralny system nerwowy, 46-49; cewka moczowa, 120, 121, 126, 128, 128, 131; chlorek sodu (sól), 76-77, 77; cholesterol, 119; chromosomy, 18-19, 18, 135; chrząstka, 24-26; chrząstka nalewkowata, 25, 61, 62; chrząstka pierścicniowata, 25; chrząstka sprężysta, 26; chrząstka szklista, 25; chrząstka tarczowata, 25, 61, 61, 62, 72, 73, 81, 81; chrząstka włóknista, 25-26; ciała suteczkowale, 47; ciałka Malpighiego, 98; ciałka Meissnera, 33; ciałka Paciniego, 33, 60; ciałka Ruffiniego, 33; ciałko żółte, 139, 139, 141; ciało rzęskowe, 50; ciało kolankowate boczne, 53; ciało migdałowate, 47; ciało modzelowate, 47, 48; ciało szkliste, 51, 5/; ciąża, 137-138, 142-147; ciecz wodnista, 50; ciemiączka, 23, 24; ciśnienie krwi, 76, 126, 126; cukier, 74-75, 116; cukrzyca, 20, 74-75, 77; cykliczny AMP, 68; cytoplazma, 18, 18; czaszka, 13, 14, 23, 23, 26, 34, 46, 62; czopki, 51; czopki i pręciki, 51; czynności (reakcje) odruchowe, 40, 46; D dalekowzroczność, 53; dendryty, 43, 43; dołek środkowy, 52; dotyk, 46, 49, 60, 60; dreszcze, 49; drogi oddechowe, 17; dwunastnica, 103, 103, 112, 112, 113, 113; dwutlenek węgla, 84, 87, 88, 94, 105; elastyna, 25, 26, 31; energia, 105, 116; enzymy, 18, 20, 67, 103, 104, 116; eozynofile, 89, 89; estrogeny, 68, 6<S, 69, 71, 131, 139, 140, 141; F fibroblasty, 31; fibryna, 88; filamcnty aktynowe, 38, 39, 40; diamenty miozynowe, 38, 39, 40; gardło, 61, 62, 80-81, 107, 111; gastryna, 103; geny, 18-19; gęsia skórka, 35; glej, 43; glicerol, 20; glikogen, 38, 76, 104, 105, 116; globuliny, 87, 101; glukagon, 68, 74, 104; glukoza, 20,77, 103,104,105, 116; glos, 61-63; gonadotropina kosmówkowa (HCG), 142; gonady, 131; grasica, 14, 61, 82, 98-99, 99; gruczoł Cowpera, 128, 131; gruczoł nadnerczowy, 21, 71, 76-77, 76; gruczoły apokrynowe, 33, 33, 34; gruczoły Bartholina, 136, 137; gruczoły Brunnera, 113, 113; gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze), 70-77; gruczoły łojowe, 33, 33, 34, 129; gruczoły potowe, 33, 33, 122, 129, 129; gruczoły Skene'go, 136; H hemocytoblasty, 88; hemoglobina, 88; hemoroidy, 146; heparyna, 89; hepatocyty, 116, 117; hipoglikemia, 105; histamina, 89; homeostaza, 21; hormon adrenokortykotropowy (ACTH), 71, 71, 77; hormon antydiuretyczny (ADH), 21, 68, 68, 71, 71, 122, 126; hormon folikulotropowy (FSH), 71, 71, 139; hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH), 71, 71, 139; hormon stymulujący tarczycę (TSH), 70, 71, 72, 73; hormon uwalniający TSH (TRH), 72; hormon wzrostu, 68, 71, 72; hormony, 66-77; hormony gonadotropowe, 71; hormony płciowe, 67, 68, 77, 131, 138; hormony tarczycy, 68; I immunoglobuliny, 97; insulina, 20, 67, 68, 68, 74-75, 75, 77, 104, 105; istota biała, 46, 47; istota czarna, 47; istota szara, 46, 47, 48; jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata; jajniki, 14, 138-140, 139, 142; jajowody, 14, 137, 138, 139, 142; jama brzuszna, 14, 15, 15; jama czaszki, 13, 14; jama klatki piersiowej, 12, 14; jama nosa, 14, 78; jąderko, 18; jądra, 121, 130, 132, 133-135, 134; jądra podstawy mózgu, 47,48, 65; jelita, 122; jelito cienkie, 103-104, 103, 104, 113-115, 113-114; jelito czcze, 103, 104, 113, 114, 114; jelito grube, 123-125, 123-125; jelito kręte, 103, 104, 113, 114, 115; języczek, 80, 106, 107; język, 58, 58, 59, 62, 62, 106; język, mowa, 61, 63, 63; język, smak, 58, 58, 59; jod, 72; K kaletki, 30, 31,5/; kamienie żółciowe, 119; kanaliki Havcrsa, 24; kanał ciała szklistego, 51, 51; kanały półkoliste, 56, 56; kapilary, 92, 94; karmienie piersią, 69, 72, 146; katabolizm, 20; kątnica, 103; keratyna, 34, 35; ketony, 105, 116; klatka piersiowa, 12, 14, 25, 27; kłębuszki, 120, 126, 127; kły, 109, 110; kłykieć kości udowej, 28; kolagen, 25, 31, 50; kolano, 30-31,5/, 32,40; kolba Krauzego, 33; komórki, 18-19, 19, 72; komórki alfa (A), 75; komórki beta (B), 75; komórki Kupffera, 116; komórki nerwowe, 18, 43; komórki, podział, 19, 19; komórki Schwanna, 43; koordynacja ruchów, 64-65; koordynacja, 64-65, 64-65; kora mózgowa, 13, 38, 47, 49, 57, 57, 58, 62; kora nadnerczy, 76-77, 76; kortyzon, 68, 71, 74. 76, 77; kosteczki, 54; kości, zobacz także stawy i szkielet, 23-24; kości twarzy, 23, 26; kość biodrowa, 28, 28; kość czworoboczna, 28; kość gnykowa, 61, 63; kość haczykowata, 28; kość jarzmowa, 23; kość klinowata, 29; kość krzyżowa, 28, 28, 123; kość kulszowa, 28, 28; kość łokciowa, 26, 28, 32, 32; kość łonowa, 28; kość łódeczkowata, 28; kość łzowa, 23; kość nosowa, 23; kość ogonowa, 26; kość piętowa, 29; kość promieniowa, 26, 28; kość ramienna, 26, 28, 32; kość sitowa, 57; kość skokowa, 29; kość sześcienna, 29; kość trójgraniasta, 28; kość udowa, 28, 28, 31; 1 kowadełko, 54, 54, 55; krążek Merkela, 60; krążenie krwi, 54, 94-95, 94-95; krew, 21, 55, 87-89, 88, 89, 98, 116, 126; krew, osocze, 87, 121; krew, płytki, 87-88, 88, 89; krezka, 15, 114, 114; kręgi, 26, 26, 27, 43; krótkowzroczność, 53; krtaniowa część gardła, 80, 81,8/; krtań, 12, 25, 25, 26, 61-62, 61, 80, 107; krwawienie, 88, 88; krwinki białe, 88-89, 89; krwinki czerwone, 18, 85, 87, 88, 89, 98, 116, 118; krypty Licberkiihna, 104, 113; kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA), 18-19, 19; laktacja. 69, 71, 72, 146; limfocyty, 88, 89, 89, 97, 97, 98, 99, 100-101, 101; limfokiny, 97; lizosomy, 18; lizozym, 106; Ł łagiewka, 56, 56; łechtaczka, 136, 136; łokieć, 26, 28, 32; łopatka, 27, 28, 32; łożysko. 142, 144; łój, 34; łzowe kanaliki, 79; łzy, 50; M macica, 14, 15, 15, 1,17, 71, 121, 137-138, 137-138;
INDEKS/155 makrofagi, 101; maltoza, 103; małżowina uszna, 54, 54; maziówka, 30; melanina, 35, 35; melanocyty, 33, 35, 35; menopauza, 69; metabolizm, 20; metabolizm skrobi, 104- 105, 104; miednica, 22, 22, 24, 28, 28; miesiączkowania rozpoczęcie, (menarche) 140; miesiączkowanie, 68, 72, 138, 140-141; mięsień rylcowo-językowy, 63, 106; mięsień rzęskowy, 50, 50; mięsień bródkowo-językowy, 63; mięsień brzuchaty łydki, 31, 36, 40; mięsień czołowy, 34, 36; mięsień czworoboczny, 36; mięsień czworogłowy uda, 36; mięsień dwugłowy ramienia, 36, 38,40; mięsień dżwigacz jądra, 132, 134; mięsień krawiecki, 36, 40; mięsień lędźwiowy większy, 40; mięsień mostkowo- -obojczykowo-sutkowy, 36, 80; mięsień najszerszy grzbietu, 27, 36; mięsień napinacz powięzi szerokiej, 40; mięsień naramienny, 36; mięsień obły większy, 36; mięsień okrężny oka, 36; mięsień okrężny ust, 36; mięsień piersiowy mniejszy, 27; mięsień piersiowy większy, 36, 38; mięsień płaszczkowaty, 40; mięsień podniebienno-językowy, 63; mięsień policzkowy, 102; mięsień pośladkowy wielki, 36, 37, 38; mięsień potyliczny, 34, 36; mięsień prostujący włos, 33; mięsień prosty brzucha, 36; mięsień sercowy, 37,37, 38,39,40; mięsień skroniowy, 102; mięsień trójgłowy ramienia, 36, 38, 40; mięsień zębaty przedni, 27; mięśnie, 16, 18, 32, 36-41, 36-40, 105; mięśnie antagonistyczne, 40; mięśnie gładkie, 37, 38, 39, 40; mięśnie międzyżebrowe, 12, 14, 27, 63; mięśnie przywodzące, 40; mięśnie skrzydłowe, 102; mięśnie żwacze, 102; mięśniowe włókna, 38, 39; migdałki, 55, 80, 81, 89, 100, 100, 107; mikrotubulc, 40; mitochondria, 18, 18, 38, 40, 134, 134; mitoza, 19; mlecz, 103, 112; młoteczek,55; mocz, 71, 119, 122, 126, 128; moczowód, 14, 15, 15, 118, 121, 126, 127; moczu wydalanie, 126; monocyty, 88, 89, 89; most, 47, 48; mostek, 12, 27, 28; moszna, 130, 135; mowa, 46, 61-63, 61-63; mózg, równowaga, 56; mózg, 13, 14, 46, 46, 47, 48-49, 48; mózg, koordynacja, 64-65, 65; mózgu ukrwienie, 92; mózgu pień, 13, 46, 48, 58, 60, 60, 63; móżdżek, 42, 46, 47, 48, 56, 65; N nabłonek, 50, 124; nabłonka komórki, 88; nabłonkowa tkanka, 16; naczynia krwionośne, 92-93, 92-93; naczynia limfatyczne, 96-97, 97, 114, 115; naczyniówka oka, 50-51; nadgarstek, 28, 30; nagłośnia, 25, 26, 58, 61, 61, 80, 107, 111, Ul; najądrza, 130, 132, 134, 135; napletek, 132-133; narodziny, 146, 147; narządy płciowe, 131, 136; nasada kości, 24; nasienie, 71, 133-135, 134, 142; naskórek, 33, 33, 35; nefrony, 126; nerki, 14, 15, 15, 21, 21, 71, 77, 77, 118, 119, 120, 121-122, 121, 126, 126-127, 128; nerw błędny, 44, 80; nerw językowo-gardłowy, 58, 81; nerw podjęzykowy, 63, 106; nerw przedsionkowy, 56; nerwy czaszkowe, 44, 45; nerwy krzyżowe, 45; nerwy lędźwiowe, 42, 42, 45; nerwy ogonowe, 42; nerwy piersiowe, 42, 45; nerwy przeponowe, 84, 84; nerwy rdzeniowe, 44, 45; nerwy ruchowe, 38, 38, 46, 46; nerwy szyjne, 42, 45; nerwy ślimakowe, 54, 54, 55, 55; nerwy współczulne, 44, 44; nerwy zmysłowe, 43, 46; neuroglej, 43; neurony, 42, 43, 46, 47; neurony ruchowe, 43, 44; neutrofile, 88, 89; nogi, 28, 28, 40; noradrenalina,76; nos, 79, 79; nos, mowa, 62; nosowa część gardła, 80, 80, 81, 81, 111; O obojczyk, 27, 28, 32, 82; obwodowy system nerwowy, 44, 44-45; ochrzęstna, 25; oczy, 50-53, 57-53, 56; odbyt, 103, 124-125, 124; oddychanie, 27, 28, 84, 85; odpowiedź immunologiczna, 77, 89, 100-101, 101; odruchy, 37, 64-65; odrzucenie przeszczepu, 101; odwodnienie, 21; ogniskowanie, 52: okolica ruchowa, 65; okolica wzrokowa kory mózgowej, 52, 53; okostna, 24; okostna czaszki, 34; okrężnica esowata, 123; oksytocyna, 68, 68, 69, 71, 71; opłucna, 12, 14, 17, 82, 82; opona miękka, 13, 46; opona twarda, 13, 14, 46; opony, 17, 17, 46, 47; oskrzela, 12, 14, 82, 83; oskrzeliki, 82, 83, 85; osłonka mielinowa, 42, 43; osteoblasty, 25; osteocyty, 24; otrzewna, 15, 114, 775; otrzewna ścienna, 15, 75; otrzewna trzewna, 15, 75; owulacja, 72, 139, 139; P pajęczynówka, 13, 46; palce stóp, 29; palce, 29, 30, 35; paliczek, 29, 30; paliczki, 29; pamięć, 58; panewka, 28, 28; pankreozymina, 104; parathormon, 126; paznokcie, 34-35, 35; pepsyna, 103; peptony, 103; peptydy, 104; perystaltyka, 11, 37, 123; pęcherz moczowy, 14, 15, 75, 21, 120, 121, 128, 725; pęcherzyk Graafa, 141; pęcherzyk żółciowy, 15, 103, 103, 113, 113, 118, 775, 119, 119, 122 pęcherzyki, 69, 82, 83, 84, 55; pęcherzyki nasienne, 130, 135,135; pęczek Hisa, 91; pętla Henlego, 727; piegi, 33; pień ramienno-głowowy, 87; pierścień Waldeyera, 100; piszczel, 28, 25, 29, 31; plamka żółta, 50, 52; płat ciemieniowy, 46, 49, 58, 60, 60,65; płat czołowy, 46; płat potyliczny, 46, 49; płat skroniowy, 46, 49; płód, 17, 142-146; płuca, 72, 14, 28,63, 82-85, 52-55; płyn maziówkowy, 25, 30, 30, 31; płyn mózgowo-rdzeniowy, 46, 46; płytka ruchowa, 38; pochewki ścięgniste, 41, 41; pochwa, 727, 725, 137, 136-138; podniebienie miękkie, 80, 50, 106, 707; podniebienie twarde, 106, 707; podwzgórze, 21, 27, 44,44, 47, 48, 68, 70, 70, 72, 141; powonienie, 57-58, 57; poziomy soli, 76-77, 77; poziomy soli, kontrola, 126; pragnienie, 21, 27; prącie, 121, 727, 128, 725, 131-133, 130-133; progesteron, 68, 69, 71, 131, 139; prolaktyna, 65, 69, 71 -72, 77; prostaglandyny, 138; prostata, 121,128, Ul, 135; prostnica (odbytnica), 75, 703, 123, 124, 124; protrombina, 88; przeciwciała, 89; przedtrzonowce, 109, 770; przełyk, 14, 61,(57,50, 707, 111-112, 777; przepona, 72,14,14,15,82, 84,84; przewody żółciowe, 75, 117, 118; przewód limfatyczny, 96, 97; przewód piersiowy, 96, 97; przewód pokarmowy, 14, 15, 17; przysadka mózgowa, 47, 68, 68, 70-72, 70-77, 77, 140, 141; przytarczyce, 73, 73; przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy, 44, 44; ptialina, 103, 705; R rak płuca, 53; ramię, 26, 40; rany, 88, 55; rąbek, 34, 35; rdzeń kręgowy, 73, 14, 26, 26, 43, 44, 46-48, 46, 60, 60; rdzeń nadnerczy, 76-77, 76; rdzeń przedłużony, 47, 48; renina, 77, 126; reumatoidalne zapalenie stawów, 30, 30; reticulum endoplazmatyczne, 18, 75; ręka, 25-29, 30, 41, 144; rękojeść mostka, 27; rogówka, 50, 50, 51; rozedma, 52; rozmnażanie, 142-147; równowaga, 56; rybosomy, 18, 75; rzepka, 25, 31,37; schody bębenka, 55; schody przedsionka, 55; sekretyna, 67, 104; sen, 48, 48; serca unerwienie autonomiczne, 44, 44; serce, 72, 14, 28, 56, 90-91, 90-97; sercowy mięsień, 37, 40, 41; siatkówka, 50,50, 51-52, 53; siekacze, 109, 770; siodło tureckie, 70, 70; skalp, 34; skóra, 33-35, 33-35, 129, 729; skóra, barwa, 35; skóra, dotyk, 60, 60; . skrzepy krwi, 88, 55; słuch, 46, 54-56, 54-56; smak, 58, 55-59; smakowe kubki, 58, 59, 106, 107-108; sól, patrz chlorek sodu spojenie łonowe, 75, 28, 727, 130; spojówka, 50; srom, 136, 736; staw panewkowy, 30; staw zawiasowy, 30; stawowa chrząstka, 24-26; stawy, 17, 30-31; steroidy, 66, 66, 68, 76-77; sterydy anaboliczne, 77; stęp, 28; stolec, 122, 124; StOpa; i9; 10; 11; struny głosowe, 25, 61, 67, 62, 62, 63, 80;
156/INDEKS strzałka, 28, 29, 31; trzustkowy przewód, 75; strzemiączko, 54, 54, 55; twardówka, 50, 51; synapsy, 43, 47; tyroksyna, 72-73; synaptyczna szczelina, 38; tyrozyna, 35; system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy), 16, 21, U 48, 66 - 77; ucho, 26, 54 - 56, 54 - 56; system nerwowy, 16, 21, 42-65; ucho, słyszenie, 54-56; system trawienny, 16, 102-119; ucho, utrzymanie równowagi, 56; system wydalniczy, 16, 120-129; uczucia a hormony, 68-69; szczęka, 23; uczucia a zapach, 58; szkielet, 16, 22-32; układ limbiczny, 47, 58; sznur pępkowy, 144; układ limfatyczny, 16,96-101; szpik kostny, 88, 89; układ mięśniowy, 16, 36-40; układ moczowy, 120, 121-122, S 121; ścięgna prostowników, 36, 40, 41; układ oddechowy, 16,78-85; ścięgna zginaczy, 36, 40, 41; układ rozrodczy, 16, 130-147; ścięgna, 17, 31, 31, 40, 41, 41; układ scrcowo-naczyniowy, 16, ścięgno piętowe (Achillesa), 36, 86-96; 40, 41; układ somatyczny, 43, 44; śledziona, 15, 15, 89, 89, 98; urobilinogen, 119; ślimak, 54, 55, 56; usta, 106-110, 706-770; ślina, 58, 59, 106-108; usta, mowa, 61, 61, 62, 62; ślinianka podjęzykowa, 106, 107, ustna część gardła, #0, 81,81, 111; 107; utkanie tkanki włóknistej, 23; ślinianka podżuchwowa, 106, 107,707; W śluz, 57; wargi, 62, 62, 63, 63, 106; śluzówka macicy, 17, 137; warstwa Bowmana, 50; śródchłonka, 54, 55, 55, 56, 56; wątroba, 14, 15, 75, 18, 20, 27, śródręczc, 29; 103, 104, 116-119, 117-119; śródstopie, 29; węchowa opuszka, 57, 57; węchowe komórki, 57, 57; T węchowe pole, 57, 57; tarcza nerwu wzrokowego, 50,51; węchowy nerw, 57, 57; tarczyca, 61, 71, 72-73, 72; wędzidełko języka, 106, 107; tchawica, 12, 14, 61, 67, 81, 81; węglowodany, 20, 116; testosteron, 68, 11, 131, 133; węzeł Ranviera, 42; tetrajodotyronina (T4), 73; węzły limfatyczne, 89, 97; tęczówka, 50, 50, 51, 57; widzenie, 46, 50-53, 50-53; tętnica języka, 706; więzadła, 31-32, 32; tętnica łukowata, 727; więzadło pierścieniowate, 26, 32; tętnica nasienna, 87; witaminy, 118; tętnica nerkowa, 14, 87, 94, 118, włos, 33, 34-35, 34; 121, 127; włosowe mieszki, 33, 33, 34, 35; tętnica piszczelowa, 87; włókna elastyczne, 33, 33; tętnica płucna, #5, 94; włókna kolagenowe, 33, 33; tętnica podobojczykowa, 87, 94; włókna ruchowe, 44; tętnica podstawna, 70; włókna zmysłowe, 44; tętnica ramienna, 87, 94; woda w organizmie, 21, 21; tętnica szyjna, 87, 94; wole endemiczne, 72; tętnica śledzionowa, 75, 98, 98; worek mosznowy, 132; tętnica udowa, 87, 94; worek owodni, 17; tętnica wątrobowa, 777; wydalanie, 121-122; tętnice, 92, 93, 94, 94; wyrostek robaczkowy, 103, 125, tętnice biodrowe, 94; 125; tętnice krezkowe, 94; wyrostki sutkowate, 55; tętnice przysadki, 70, 71; wysepki Langerhansa, 74, 105; tętnice wieńcowe, 93, 94; wzgórek łonowy, 136, 7J6; tętniczki, 94; wzgórze, 47, 48, 58, 60, 60; tętno, 92; wzrok, 52-53, 52-53; tkanka łączna, 16; wzrokowa droga, 52; tkanka nerwowa, 16; wzrokowa promienistość, 52; tlen, 84, 87, 88, 94; wzrokowe skrzyżowanie, 52, 70; tłuszcze, 20, 87, 116, 118; wzrokowy nerw, 50, 51, 52-53, torebka Bowmana, 126, 727; 52; trawienie, 103-105, 113; trąbka słuchowa Eustachiusza, Z 54, 54, 55, 56, 78, 81, 81, 107; zagnieżdżenie, 142; trofoblast, 142, 143; zakończenia nerwowe, 33, 33, 60, trójjodotyronina (T3), 73; 60; trucizny, 89, 116; zapach, 57-58, 57; trzeszczenia, 41; zapalenie okrężnicy, 123, 72:?; trzon kości długiej, 24; zapalenie opłucnej, 14, 82, 82; trzustka, 15, 75, 67, 68, 74-75, zapalenie oskrzeli, 83; 74, 103, 113; zapalenie płuc, 82, 82; trzustkowe soki, 104, 113; zapalenie pochewki ścięgna, 41; zapłodnienie, 142, 142; zastawka krętniczo-kątnicza, 103; zastawka mitralna, 90, 90-91; zastawka trójdzielna, 90, 90-91; zastawki aorty, 37, 90, 90-97; zastawki serca, 90-91, 90-97; zastawki tętnicy płucnej, 90, 90-91; zatoka klinowa, 78; zatoka wieńcowa, 95; zatoki, 14, 78, 79, 95; zawroty głowy, 56; zęby, 106, 108-110, 109; zęby mądrości, 109, 709; zęby mleczne, 109, 110; zgięcie śledzionowe, 123; zgięcie wątrobowe, 123; zwieracz odbytu, 103, 124, 125; zwieracz Oddiego, 118, 118; zwieracz odźwiernika, 705, 112; zwoje, 43, 44; ż żebra szyjne, 13; żebra, 72, 14, 24, 27, 28, 84; żołądek 75, 777, 112, 772; żołądź prącia, 130, 131, 737, 132-133; żółć, 103, 104, 113, 118-119.778, 122; żuchwa, 23; żucie, 702; żylaki, 147; żyła główna, 14, 15, 87, 95, 95; żyła nasienna, 87; żyła nerkowa, 14. 87, 118, 727, 127; żyła odłokciowa, 87, 95; żyła odpiszczelowa, 87, 95; żyła odstrzałkowa, 95; żyła piszczelowa, 95; żyła płucna, 83, 85, 87, 94, 95; żyła podkolanowa, 95; żyła podobojczykowa, 95; żyła szyjna, 72, 80, 87, 95; żyła udowa, 95; żyła wrotna, 117, 777; żyły, 93, 94, 95; żyły biodrowe, 14, 95; żyły krezkowe, 75; żyły przysadki, 70, 71; żyły wątrobowe, 87, 95, 95, 104, 117; źrenica, 51, 57;

More Related Content

PDF
MASAŻ TENSEGRACYJNY PODSTAWY I UKŁADY.pdf
byH
 
PDF
Analizowanie zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu człowieka
byPiotr Michalski
 
PDF
Badanie i diagnozowanie pacjenta dla potrzeb masażu leczniczego
byPiotr Michalski
 
PDF
Wykonywanie masażu poszczególnych części ciała
byPiotr Michalski
 
PDF
Wykonywanie drenażu limfatycznego
byPiotr Michalski
 
PDF
Wykonywanie różnych rodzajów masażu leczniczego
byPiotr Michalski
 
PDF
Wykonywanie masażu segmentarnego
byPiotr Michalski
 
PDF
Masaż segmentalny.pdf
byH
 
MASAŻ TENSEGRACYJNY PODSTAWY I UKŁADY.pdf
byH
 
Analizowanie zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu człowieka
byPiotr Michalski
 
Badanie i diagnozowanie pacjenta dla potrzeb masażu leczniczego
byPiotr Michalski
 
Wykonywanie masażu poszczególnych części ciała
byPiotr Michalski
 
Wykonywanie drenażu limfatycznego
byPiotr Michalski
 
Wykonywanie różnych rodzajów masażu leczniczego
byPiotr Michalski
 
Wykonywanie masażu segmentarnego
byPiotr Michalski
 
Masaż segmentalny.pdf
byH
 

What's hot

PDF
Podstawy anatomii i fizjologii człowieka
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Anatomia układu ruchu (2013) z.ignasiak
byMirosław Harla
 
PPT
Wykład nr 1 dla anatomia dla studiów
bymszotowska
 
PDF
4
byDorotazzz
 
PDF
1 Stosowanie przepisów BHP, ochrony p. poż, ochrony zdrowia oraz udzielanie p...
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
1
byDorotazzz
 
PDF
Planowanie i organizowanie pracy opiekuńczej
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Wykonywanie aparatów jednoszczękowych
byDawid Bogocz
 
PDF
6
byKamil Fik
 
PPT
Fizjologiaoglna
byKrakowski Instytut Rozwoju Edukacji
 
PDF
9
byKamil Fik
 
PDF
18
byDorotazzz
 
PDF
Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
byPiotr Michalski
 
PDF
Charakteryzowanie budowy i czynności organizmu człowieka
byPiotr Michalski
 
PDF
Modelowanie zębów stałych
byDawid Bogocz
 
PPT
Anatomia
bypskochamcie
 
PDF
9
byDorotazzz
 
PDF
Pielęgnowanie dziecka chorego
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Wykonywanie masażu relaksacyjnego
byPiotr Michalski
 
PPT
Drenaz Limfatyczny
bySerwisMasazysta
 
Podstawy anatomii i fizjologii człowieka
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Anatomia układu ruchu (2013) z.ignasiak
byMirosław Harla
 
Wykład nr 1 dla anatomia dla studiów
bymszotowska
 
4
byDorotazzz
 
1 Stosowanie przepisów BHP, ochrony p. poż, ochrony zdrowia oraz udzielanie p...
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
byDorotazzz
 
Planowanie i organizowanie pracy opiekuńczej
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Wykonywanie aparatów jednoszczękowych
byDawid Bogocz
 
6
byKamil Fik
 
Fizjologiaoglna
byKrakowski Instytut Rozwoju Edukacji
 
9
byKamil Fik
 
18
byDorotazzz
 
Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
byPiotr Michalski
 
Charakteryzowanie budowy i czynności organizmu człowieka
byPiotr Michalski
 
Modelowanie zębów stałych
byDawid Bogocz
 
Anatomia
bypskochamcie
 
9
byDorotazzz
 
Pielęgnowanie dziecka chorego
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Wykonywanie masażu relaksacyjnego
byPiotr Michalski
 
Drenaz Limfatyczny
bySerwisMasazysta
 

More from Szymon Konkol - Publikacje Cyfrowe

PDF
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo prezentacja dla_pracownikow (1)
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo bezpieczenstwo _dla_pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo reakcja na_naruszenia
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo podstawy przetwarzania_danych_ dla pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
t1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOC
Pytania RODO do prezentacji
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
k1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo prezentacja dla_pracownikow (1)
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo bezpieczenstwo _dla_pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo reakcja na_naruszenia
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo podstawy przetwarzania_danych_ dla pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
t1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Pytania RODO do prezentacji
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
k1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

Atlas anatomiczny

  • 1.
  • 2.
    bpis treści WSTĘP Rozdział 1 BUDOWACIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁADMIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁADNERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Oko Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów I|L f Rozdział 5 UKŁADWYDZIELANIA 1 WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne 10 12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33 36 37 41 42 43 44 46 50 54 57 60 61 64 66 67 70 Rozdział 6 UKŁADODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS 78 79 80 82 84 86 87 90 92 94 96 97 98 102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154
  • 3.
    Wstęp r W czasach współczesnychw znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształ- cenie,którepozwalapracowaćnaswojeutrzymanie.Umie- my także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jestfakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości le- karzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pa- cjenci będą dysponowali podstawową wiedzą doty- czącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szyb- ko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć facho- wej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wpro- wadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie włas- ne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa za- gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja po- między lekarzem a pacjentem. Ich współ- praca przyniesie najlepsze rezulta- ty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLASANATOMII to nie tylko cenny V
  • 4.
    informator w rodzinnejbibliotece. Książ- ka ta może być także wykorzystana w szkołach, gdyż obejmuje swoim zakre- sem nie tylko anatomię, ale także zagad- nienia fizjologiczne dotyczące funkcjono- wania różnych części ludzkiego ciała. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpują- ca, lecz bez zbędnych uproszczeń. Zastoso- wana terminologia odpowiada tej, jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt, że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób, aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. Jednocześnie podane fakty są tak opra- cowane, by zadowolić najbardziej wybred- nego odbiorcę. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspa- niałe ilustracje ludzkiego ciała. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. „Dobrze pamiętam zafascynowanie, jakie ogarnęło mnie, kiedy jako student medycyny za- cząłem odkrywać nieznany, wspaniały świat lu- dzkiego wnętrza. Poznawanie tej dziedziny wie- dzy jest jak niekończąca się podróż, podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowa- nie". W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w to- warzystwie tej książki. /?/• Trevor Weston, doktor nauk medycznych
  • 5.
    Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Anatomiaczłowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów, a także od mikroskopijnych komórek, które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Prawe ptuco Serce Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę, która oddziela ją od jamy brzusznej. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej, m.in. serce i płuca. Opłucna Żebro Mostek Przepona Przełyk
  • 6.
    BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzkiorganizm jest niezwykle złożoną strukturą. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia, która odpowiada na pyta- nie, jak dane elementy funkcjonują. Bu- dowa określonego narządu czy też ukła- du w dużej mierze zależy od funkcji, jaką spełnia on w organizmie. Wynika z tego, że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Opisując budowę jakiegoś na- rządu, np. żołądka, nie sposób pominąć roli, jaką odgrywa - w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę, zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficz- ne funkcje. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczegól- nym elementom ludzkiego organizmu. Przed przystąpieniem do szczegółów na- leży zwrócić uwagę na główne narządy, które znajdują się w trzech dużych ja- mach ciała: w czaszce, klatce piersiowej i brzuchu. -Tchawica Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgiszyjne Jszczytowyl I—obrotowy Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Oskrzeliki Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu, które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki, przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg
  • 7.
    14/BUDOWA CIAŁA Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żytanerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie, zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. Jama czaszki Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki, w której znajduje się mózg, oraz twarzoczaszki, która jest podstawą dla oczu, nosa i ust. Jamę czaszki niemal całkowicie wypeł- nia mózgowie, którego rozwój wpływa na jej kształt. Początkowo kości czaszki są połączone błonami, które umożliwiają ich przemieszczanie. Pomiędzy 18. a 24. mie- siącem życia błony stopniowo są zastępo- wane tkanką kostną, aż ostatecznie czasz- ka stanie się sztywna. Mózg składa się z delikatnej, galareto- watej substancji, która łatwo może ulec uszkodzeniu. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna bło- na zwana oponą twardą. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okry- wająca od zewnątrz tkanka kostna po- przez ucisk może spowodować dalsze je- go uszkodzenie. Czaszka zawiera też mniej- sze przestrzenie, jak jama nosowa, i znacz- nie mniejsze od niej - jamy powietrzne, zwane zatokami obocznymi nosa. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów, przez które przecho- dzą nerwy, tętnice i żyły. Największy z nich, zwany otworem wielkim, jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kost- ną, w środku której znajdują się naj- ważniejsze narządy ciała: płuca i serce. Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. Proces ten jest niezbędny dla funkcjono- wania organizmu. Żebra są zlokalizowa- ne tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchow- nych. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i ser- ce. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem, a gruba blaszka mięśniowa - przepona - oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. Pomiędzy żebrami znajdują się warst- wy mięśni międzyżebrowych. Ściana klat- ki piersiowej jest więc zbudowana z umięś- nionego worka w kształcie dzwonu, opar- tego na kostnym rusztowaniu utworzo- nym przez żebra. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i na- stępnie biernego ich powrotu do położe- nia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawi- cę, która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. Podob- ne błony otaczają płuca i serce. Pod- rażnienie opłucnej powoduje stan zapal- ny - zapalenie opłucnej. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca - prawe i lewe, które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych, gdzie następuje wymiana gazów. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi, nato- miast dwutlenek węgla, będący zbędnym produktem procesów zachodzących w or- ganizmie, jest z niej wydalany i wydycha- ny do atmosfery. Serce jest położone z przodu, pomiędzy dwoma płucami, i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek, a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka, z którego wpływa do lewej komory. Z lewej komoryjest tłoczo- na do aorty, będącej główną tętnicą ciała. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk, przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany gra- sicą, który jest głównym organem uczest- niczącym w procesach odpornościowych ustroju. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego, kiedy to może sięgać nawet do przepony. W późniejszym okresie stop- niowo zanika, a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie, która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup, a od góry przepona. Przed- nia część jest pokryta grubą warstwą 4
  • 8.
    mięśni, które możnawyczuć pod nacis- kiem. W brzuchu znajduje się wiele or- ganów ogólnie zwanych trzewiami. Pra- wie cały przewód pokarmowy, począwszy od żołądka, a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy), znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. W procesie tra- wienia pokarm jest rozkładany na czyn- niki podstawowe, które mogą być absor- bowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwa- ne z organizmu. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. Wszystkie narządy wewnętrz- ne otacza ogromna sieć naczyń krwio- nośnych. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiej- scowione nerki. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem, który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej, w jamie miednicy. W pęcherzu gromadzi się mocz, który jest wydalany nazewnątrz. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. W przy- padku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha, a właściwie w jamie miednicy. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. Niewiarygodne wydaje się, że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkan- ce, zwanej krezką, za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej - błony wyściełającej jamę brzuszną. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. Otacza wątrobę, żołądek, jelita, śledzio- nę, pęcherzyk żółciowy, wyrostek robacz- kowy, prawie całą macicę i jajowody. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swo- bodnie przemieszczać. Błona okrywają- ca organy nosi nazwę otrzewnej trzew- nej, natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzew- na krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczy- nia i nerwy. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w po- staci ostrego bólu. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. Ból może wystąpić tyl- ko w przypadku, kiedy dojdzie do roz- ciągnięcia lub rozdęcia jelita. Ból pocho- dzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania, natomiast ból z otrzew- nej trzewnej ma charakter rozlany i trud- no ustalić miejsce, z którego pochodzi. Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna, ścienną i krezkową. BUDOWA CIAŁA/15 Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa Powyżej po lewej: Przekrój poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. Śledziona Aorta brzuszna Siec mniejsza Zawartość jamy brzusznej Przepona Wątroba Ift. Aortabrzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe
  • 9.
    Układy organizmu Aby zrozumieć,w jaki sposób różne narzą- dy są z sobą powiązane, należy przyjrzeć się poszczególnym układom. Określony układ stanowi zgrupowanie organów, które z so- bą współpracują. Jednym z najbardziej zna- nych jest układ trawienny. Ponadto w or- ganizmie wyróżniamy: układ kostny, skó- rę, układmięśniowy, układchłonny, układ krążenia, układ oddechowy, układ wydal- niczy, układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. Każdy z nich jest oddzielnie omówionyw następnych rozdziałach. Posz- czególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego, że się z sobą łączą, ale również dlatego, że są zbudowane z podobnej tkanki. Wyróż- niamy cztery główne rodzaje tkanek, a każ- dy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. Tkanka nabłonkowa, zwana nabłonkiem, jest tkanką pokrywającą lub też wyściełają- cą narządy ciała. Wiele z nich wydziela sub- stancje takie jak hormony. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurcze- nia się, dzięki czemu możliwy jest ruch ca- łego ciała, podobnie jak i narządów we- wnętrznych. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. Tkanka łączna, która obejmuje kości i ścięgna, łączy, podtrzymuje oraz wypeł- nia struktury ciała. Może występować w pos- taci luźnej, pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. Zarówno ścięg- na, jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komuni- kacja i kontrola, a czynności ciała są skoordynowane. Tkanka nerwowa jest zbu- dowana z komórek tworzących wypust- ki. Inne tkanki, takie jak np. tkanka łącz- na, współpracują z tkanką nerwową, jed- nak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. Układ Główne narządy i struktury Kostny Krążenia Rozrodczy Wszystkie kości ciała, chrząstki, stawy i więzadła, które je z sobą łączą Mięśniowy Mięśnie ciała - niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane), inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Nerwowy Mózg, rdzeń kręgowy, narządy zmysłów (oczy, narządy słuchu i równowagi, kubki smakowe, receptory węchu i dotyku), nerwy Wydzielania Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa, tarczyca, wewnętrznego przytarczyce, nadnercza, trzustka, grasica, części jąder i jajników, niewielkie obszary tkanek w jelitach Oddechowy Płuca, oskrzela (kanały prowadzące do płuc), tchawica, gardło, krtań, nos, przepona Serce, tętnice, żyły, naczynia włosowate, krew Limfatyczny Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obron- nych organizmu, m.in.: węzły chłonne, naczynia chłonne, śledzio- na, migdałki, grudki chłonne, grasica Trawienny Jama ustna, zęby, język, gruczoły ślinowe, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, wątroba, pęcherzyk żółciowy, trzustka Wydalniczy Narządy i gruczoły, które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe, układ moczowy (nerki, moczowody, pęcherz, cewka moczowa) oraz jelito grube, wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra, prącie, gruczoł krokowy, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, cewka moczowa, gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki, jajowody, macica, pochwa, srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płcio- wy oraz wtórne cechy płciowe Układ moczowy
  • 10.
    Błony BUDOWA CIAŁA /17 Błonysą warstwami tkanek, które po- krywają, wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Błony śluzowe wyściełają głównie wnę- trza kanałów, np. przewodu pokarmowe- go. Powierzchnię stawów i ścięgien po- krywają błony maziowe. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzu- cha. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa spec- jalny rodzaj błon zwanych oponami. Każda z milionów komórek budują- cych nasze ciało, a także mikroskopijnie małe organelle, które znajdują się w ich wnętrzu, są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. Jak sama nazwa wskazuje, błony śluzo- we posiadają wyspecjalizowane komórki, które wydzielają śluz. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną), a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach, nozdrzach i w prze- wodzie pokarmowym. Niektóre błony śluzowe, zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe, mają ko- mórki zaopatrzone w włosowate rzęski. Rzęski, wykonując ruch w jedną stronę, przesuwają zanieczyszczenia (np. kurz) w kierunku gardła, skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Błony wyściełające jelita są pofałdowa- ne w kształcie palczastych wypustek, zwa- nych kosmkami, które znacznie zwięk- szają powierzchnię wchłaniania składni- ków odżywczych. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Macica jest wy- ścielona śluzówką, która każdego mie- siąca ulega złuszczeniu i wydaleniu pod- czas menstruacji. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów, mają kształt worecz- ków wypełnionych płynem maziowym. Ścięgna, będące mocnymi pasmami tka- nek, które łączą mięśnie z kością, posia- dają pochewkę zbudowaną z błony ma- ziowej. Błony surowicze okrywają narzą- dy klatki piersiowej i brzucha, chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie bło- ny surowicze. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzew- na. W pierwszej fazie życia każdego or- ganizmu błony spełniają specyficzną funk- cję. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem, zwanym workiem owodniowym, który jest wypeł- niony płynem. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. Worek owodniowy wraz z ło- żyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. Błona surowicza, zwana opłucną (kolor purpurowy), zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn, który smaruje stawy i ułatwia ich ruch.
  • 11.
    Komórki i chromosomy Ciałokażdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów ko- mórek. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną mili- metra. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w labo- ratoryjnych warunkach). Komórki organizmu różnią się rozmia- rem, kształtem oraz strukturą w zależno- ści od funkcji, jaką spełniają. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. Mają zdol- ność kurczenia się i rozkurczania, dzięki czemu organizm może się poruszać. Jest wiele komórek nerwowych, które są także długie i wąskie, ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. Okrągłe, czer- wone krwinki transportują tlen i dwu- tlenek węgla, a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Wszystkie komórki organizmu, pomi- mo różnic w funkcjonowaniu, są zbu- dowane w podobny sposób. Każda jest otoczona błoną, a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplaz- mą, w której osadzone jest jądro posiada- jące chromosomy. W cytoplazmie, zawierającej od 70 do 80 procent wody, zachodzą liczne procesy chemiczne. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych orga- nellami. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. Błona komórkowa jest porowata i skła- da się z trzech warstw: białka, tłuszczu i białka. Substancje, które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki, zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą, półprzepusz- czalną błonę. Budowa komórki Cytoplazma - galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Jąderko- wytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Błony niektórych komórek są zaopat- rzone we włoskowate rzęski. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę, mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. Cytoplazma wszystkich komórek za- wiera mikroskopijne organy - mitochond- ria. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię nie- zbędną do wszystkich procesów zachodzą- cych w komórce. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym - enzymom. Ich funkcją jest przyspiesza- nie reakcji chemicznych. Najwięcej mito- chondriów występuje w komórkach mięś- niowych. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. Zawierają en- zymy, dzięki którym wykorzystują obec- ne w komórce składniki pokarmowe. Naj- więcej lizosomów mają komórki wątro- by. Substancje wytworzone przez komór- kę, a potrzebne w innej części organizmu (np. hormony), gromadzą się w struk- turach zwanych aparatami Golgiego. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików, które spełniają rolę ich wewnę- trznego „szkieletu". Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne, będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Białka są nie- zbędne jako materiał budulcowy. Stano- wią także część enzymów aktywizują- cych procesy chemiczne oraz biorą udział Mitochondrium- wytwarzaenergięna potrzeby komórki Reticulum endoplazma- tyczne-systemkanalików pomiędzyjądrem a ścianą komórki Rybosom -wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom- gromadzi enzymy Pory-umożliwiają przenikanie substancji downętrzaina zewnątrz komórki Błona komórkowa w wytwarzaniu złożonych cząstek, takich jak hormony. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera infor- macje genetyczne zakodowane w związku chemicznym, zwanym kwasem dezoksy- rybonukleinowym (DNA), który wcho- dzi w skład chromosomów. Każdy chro- mosom posiada tysiące genów. Gen za- wiera informację dotyczącą syntezy okreś- lonego białka. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę, podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. Jednak od jednego białka może zależeć, czy ktoś ma piwne, czy niebieskie oczy, kręcone lub proste włosy, normalną albo albinotyczną skórę. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek, które tracą chromosomy w koń- cowej fazie procesu ich formowania, a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę mate- riału genetycznego, każda komórka czło- wieka ma 46 chromosomów zgrupowa- nych w 23 pary. Jeden chromosom z każ- dej pary pochodzi od matki, a drugi od ojca. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów, dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. Geny wpływają na kształtowanie no- wego organizmu ludzkiego już od mo- mentu zapłodnienia. Chromosomy ojca determinują płeć. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni ja- jeczko z chromosomem X, urodzi się dziewczynka. W wyniku połączenia ja- jeczka z plemnikiem zawierającym chro- mosom Y urodzi się chłopiec. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego, że zawiera kod genetyczny, ma również możliwości replikacyjne. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu, a in- formacja jest przekazywana z jednego po- kolenia na drugie. Proces podziału komórki, w czasie któ- rego następuje jej podwojenie, jest nazy- wany mitozą. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom, co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organiz- mu. Zużyte komórki są zastępowane no- wymi. Chromosomy komórki, która nie ulega podziałowi, są niewidoczne. W chwili zbliżania się podziału, chromosomy stają się krótsze oraz grubsze, uwidaczniają się jako parzyste struktury, które następnie rozdzielają się. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch
  • 12.
    BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotneróżnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu, układają się w pary i splatają. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie, dając nowe komórki rozrodcze. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części, następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. nowo powstałych komórek. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. Codziennie wiele komórek zamiera, ale dzięki procesowi mitozy są one zastę- powane innymi. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. Komórki nerwowe, w tym te, z których zbudowanyjest mózg, nie mają możliwości replikacji. Komórki wątroby, ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomuzbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu Odcinki DNA są zwane genami. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka Pojedyncza nić DNA naskórka i krwi ulegają całkowitej wy- mianie kilka razy w roku. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku inne- go podziału - zwanego mejozą. W pierw- szym etapie mejozy chromosomy ulega- ją pogrubieniu i podziałowi, podobnie jak w mitozie. Następnie układają się w pary w taki sposób, że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Każdy nowy chromosom posia- da zarówno geny ojca, jak i matki. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jedne- mu podziałowi, dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowieko- wi liczby chromosomów (23). Wymiana materiału genetycznego, która następuje w czasie mejozy, sprawia, że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. Każde z nich, z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych, posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego.
  • 13.
    Metabolizm Złożone procesy, któreumożliwiają nor- malne funkcjonowanie naszego organiz- mu, są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. Enzym wpływa na chemiczną konwersję, dzięki czemu nie- zbędne substancje stają się dostępne dla komórek. Hormony z kolei są odpowie- dzialne za przebieg wzrostu czy wykorzy- stanie zapasów energii. Metabolizm to wszystkie reakcje che- miczne zachodzące wewnątrz organizmu, w wyniku których jest możliwe jego funk- cjonowanie, wzrost, a także reprodukcja. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne, lecz uzupełniające się procesy - katabolizm i anabolizm. Katabolizm po- lega na rozkładzie węglowodanów, tłusz- czów i białek, a także wielu zbędnych pro- duktów, np. martwych komórek lub tka- nek. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni, przy czym, część jest tracona w postaci ciepła. Anabolizm obejmuje procesy budowy. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci ener- gii są wykorzystywane podczas wzrostu, reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. U rozwi- jającego się dziecka lub nastolatka poten- cjał pochodzący z rozkładu pokarmu zo- staje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. W przypadku dorosłego człowie- ka nie wykorzystana energia powoduje od- kładaniesiętłuszczu. Nadmiernewydatko- wanie energii objawia się utratą wagi ciała. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach, jak chleb, ziemniaki) na cukry proste. Najczęściej spotykane cukry proste, jakie otrzymujemy z pożywienia, to: gluko- za, fruktoza i galaktoza. Cukry najpierw są transportowane do wątroby, gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w gluko- zę (zobacz Rozdział 9, strona 104). Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pi- rogronowym. Potencjał uwolniony w cza- sie tego procesu jest tymczasowo groma- dzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się, cząsteczki tłuszczu są roz- kładanena gliceroli kwasy tłuszczowe, które następnie oddzielnie ulegają procesom kata- bolizmu. W wątrobie glicerol zostaje prze- kształconyw glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy, konieczne do procesu wzrostu, a także enzymy, które aktywi- zują każdy proces metaboliczny zacho- dzący w komórce. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. W rezultacie mo- że dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nie- prawidłowości w procesach metabolicz- nych. Niewydolność trzustki, która wy- twarza zbyt małe ilości insuliny, nazywa- na jest cukrzycą. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka Q Q Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty, które muszą być wydalona. W,koi 1 v^lh.l U, u
  • 14.
    Homeostaza BUDOWA CIAŁA/21 W celuutrzymania wewnętrznej równo- wagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Jest to warunek zachowania zdro- wia w nieustannie zmieniającym się śro- dowisku. Stan takiej równowagi jest okreś- lany jako homeostaza. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływa- nia środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli, spełniający określoną funkcję. Zebrane w całość formują jeden, ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz od- prowadza zbędne produkty. Aby komór- ki mogły prawidłowo funkcjonować, właś- ciwości płynu zewnątrzkomórkowego mu- szą być stałe. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym nor- malne funkcjonowanie organizmu do chwili, kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Re- zultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. Zdrowy organizm, dzięki mechaniz- mom adaptacyjnym i odpornościowym, może zwalczyć chorobę. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Podatność organiz- mu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. Tłumaczy to, dlacze- go nie każdy, kto zetknie się z chorobą, od razu ulega zarażeniu. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć, posługując się terminami technicznymi. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemne- go sprzężenia zwrotnego. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Przykładem takich zjawisk jest termos- tat normujący pracę systemu ogrzewania. Jeżeli temperatura w pokoju spada poni- żej ustalonej wartości, obwód elektrycz- ny termostatu zamyka się. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wzno- wiony. Kiedy wymagana temperatura ustali się, termostat przerywa obwód. W przeciwieństwie do centralnego ogrze- wania organizm jest wyposażony w sys- tem bezpieczeństwa. Polega on na tym, że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. Ich sposób działania jest jednak odmienny. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka re- guluje właściwie wszystkie jego funkcje. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzie- lania pełnią najważniejszą rolę w proce- sach kontrolnych. Obydwa układy są ściś- le powiązane, a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspól- ny układ nerwowo-hormonalny. W utrzymaniu stanu homeostazy szcze- gólne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu, podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej, który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu, który hamuje utratę soli, a tym samym wody z nerek. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. Nadnercze Nerka Układ limbiczny Sklepienie Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca, płuc, żołądka, je- lit, pęcherza moczowego, narządów roz- rodczych. Układ wewnętrznego wydzielania znacz- nie wolniej reaguje na określoną sytu- ację. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Reakcje autonomicznego ukła- du nerwowego są szybkie, a czas ich trwania zależy od sytuacji. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wy- korzystania kilku systemów w celu utrzy- mania homeostazy. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. Niektóre tkanki,jak np. istota szara mózgu, mają wyższą zawartość wo- dy (do 85 procent), inne, jak warstwy odłożonego tłuszczu, tylko 25 procent. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). W pewnych okolicz- nościach poziom wody w organizmie ule- ga zmniejszeniu. Odpowiednie mechaniz- my sygnalizują ubytek i potrzebę uzu- pełnienia niedoboru. Pojawia się uczucie pragnienia. Ilość wody, jaką należy wy- pić, aby zaspokoić potrzeby organizmu, zależy od poziomu ubytku. Główny ośro- dek kontroli powodujący uczucie prag- nienia znajduje się w mózgu. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawar- tość wody we krwi. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się, komórki te ulegają pobudzeniu. Rozpoczyna się wy- dzielanie hormonów hamujących wydala- nie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia.
  • 15.
    Rozdział 2 UKŁADKOSTNY ISKÓRA Szkielet podtrzymującyludzkie ciało jest arcydziełem architektury. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością, a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. Każda kość ma określony kształt, zależnie od jej specyficznej funkcji. Tam, gdzie jest wymagana większa elastyczność, kość została zastąpiona chrząstką. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. Jest to największy organ ludzkiego ciała. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury, ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. Po prawej: Zarówno kobieta, jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości, czyli około 206. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. Miednica kobiety jest szersza, a kształtem przypomina łódź, co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne - ma on szerokie barki i wąskie biodra.
  • 16.
    UKŁAD KOSTNY ISKÓRA/23 Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Ze- wnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda, wewnętrzna - zwana szpikiem - miękka i delikatna. Kości są mocne i po- mimo podtrzymywania znacznych cięża- rów nie ulegają złamaniom czy też defor- macjom. Są połączone stawami, a przy- czepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Kości tworzą struk- turę, która chroni delikatne narządy cia- ła, jednocześnie zachowując wszechstron- ne możliwości ruchowe. Dodatkowo szkie- let jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Kości, podobnie jak wszystkie organy ciała, sązbudowane z komórek. Komórki te i twarda, zbita substancja międzyko- mórkowa przesycona solami mineralny- mi, tworzą tkankę kostną. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mi- neralne, które nadają jej twardość i sztyw- ność. Pozostała część kości jest utworzo- na z włókien kolagenowych. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzyma- łość dzięki właściwościom drugiego skład- nika. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą, a zarazem stosunkowo elastyczną. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. Proces ten jedynie nie- znacznie zmniejsza ich wytrzymałość, a w dużym stopniu redukuje wagę. Roz- wiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik, w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. Proces można prze- śledzić na przykładzie czaszki. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego, nie zmieś- ciłaby się w otworze miednicy. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszcze- gólnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Ciemiączka stop- niowo zanikają po porodzie. Poniżej: Twarz, zbudowana z 14 kości, chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku, słuchu i smaku. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy, umożliwiając ruch w czasie mówienia, żucia czy też wyrażania emocji. Szczęka
  • 17.
    24/UKŁAD KOSTNY ISKÓRA Nie skostniałe, błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości, ale również z chrząstki, która jest znacznie bardziej elastyczna. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Jest to proces kost- nienia, który trwa aż do zakończenia wzrostu. Wzrost odbywa się poprzez wydłu- żanie kości kończyn górnych, dolnych i tułowia. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe, gdzie zachodzą procesy wzro- stu. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z koś- ci. Z tego powodu miejsca te są nie- widoczne na zdjęciach rentgenowskich. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skost- nieniu, dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. Kostnienie płytek wzros- towych we wszystkich kościach ludzkie- go organizmu odbywa się według okreś- lonej kolejności. Ostateczny kształt szkie- letu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama, jak długość jego ciała. Głowa noworodka jest wciąż nie- proporcjonalnie duża w stosunku do resz- ty ciała. Środek ciała uległ jednak prze- sunięciu z brody na pępek. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowe- go lub tuż nad genitaliami. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniej- szy niż mężczyzny. Jej miednica jest pro- porcjonalnie szersza, aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Mężczyzna ma szersze ramiona, a jego klatka pier- siowa jest większa, jednak zarówno męż- czyzna, jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdol- ność osiągania odpowiedniego kształtu. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich, stanowiących podporę kończyn. Ich końce są szersze. Jest to niezmiernie ważne, gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Proces kształtowania kości odbywa się głównie w czasie wzrostu, ale trwa przez całe życie. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. Każdy z nich spełnia określone funkcje. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Ogólne zasady budowy kości krót- kich, występujących np. w nadgarstku, są takie same jak kości długich. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wy- trzymałości. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej, pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa - gąbczasta. Płaski kształt po- woduje, że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny, do których są przyczepione mięśnie (np. łopatki). Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły, a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. Spe- cyficzna budowa kręgów, które składają się na kręgosłup, daje im dużą wytrzyma- łość, a jednocześnie zapewnia wystarcza- jącą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Puste jamy, charakterystycz- ne dla kości tworzących twarz, czynią je lekkimi. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek, z których zbudowany jest szkielet. Cechuje ją sta- łość konsystencji, niewielka twardość oraz sprężystość. Występuje we wszyst- kich strategicznych punktach szkieletu, gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów, pokrywając końce kości. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne)
  • 18.
    UKŁAD KOSTNY ISKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Nagłośnia - (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - Crząstka tarczowata - (jabłko Adama) Krtań - Tchawica - Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej, w której są osadzo- ne komórki oraz włókna białkowe, zbu- dowane z kolagenu lub elastyny. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. Ce- chą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. Składni- ki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. Ze względu na różne właściwości fizycz- ne, chrząstki dzieli się na chrząstkę szklis- tą, włóknistą oraz sprężystą. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą, półprzeźroczystą tkanką. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z ko- lagenu. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centyme- trowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista wy- stępuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warst- wy (1-2 milimetry). Ten typ chrząst- ki spotykamy w drogach oddechowych. Z niej uformowany jest koniec nosa, a także twarde, ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowa- dzące do płuc oskrzela. Chrząstka szklis- ta stanowi przedłużenie końców żeber i łączyje z mostkiem. W ten sposób bierze udział w oddychaniu, umożliwiając ru- chy klatki piersiowej. Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta, a pozostałe trzy organy, zwane chrząstką tarczowata, pierścieniowatą i nalewkowatą, są zbudowane z chrząstki szklistej. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się, przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Następnie komórki te zamierają, pozostawiając wolną lukę. Osteoblasty, aby zapełnić tę przestrzeń, wytwarzają kość, która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą, ale również biorą udział w procesie wy- twarzania głosu. Kontrolują ilość po- wietrza przechodzącego przez krtań, wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twar- dych włókien kolagenowych. Dzięki ta- kiej budowie ten typ chrząstki jest elas- tyczny, ale równie wytrzymały. Obie ce- chy są bardzo pożądane, gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy krę- gami kręgosłupa. Każdy kręg jest od- dzielony od sąsiedniego krążkiem zbu- dowanym z tej chrząstki. Obecność krąż- ków międzykręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa, a także umożli- wia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości, zwanych kręgami; ich na- zwa jest uzależniona od pozycji w szkiele- cie. Kręgi są oddzielone od siebie krąż- kami międzykręgowymi, podobnymi do baniek z galarety. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę, wewnątrz której znajduje się galaretowaty, gęsty płyn, a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. Część chrzestna, której powierzchnia jest sma- Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl
  • 19.
    26/UKŁAD KOSTNY ISKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej, które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. • Kość promieniowa Kość ramienną Więzadło pierscieniowate rowana, zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a wię- zadłem. Z grubej warstwy chrząstki włók- nistej zbudowane jest spojenie łonowe, które łączy obie kości miedniczne. U ko- biety chrząstka ta ma szczególne znacze- nie. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur, dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana, oprócz włókien kolagenowych, również z włókien elastyny. Ich obecność na- daje jej charakterystyczny żółty kolor. Chrząstka sprężysta jest plastyczna, ale wytrzymała. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia, która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ścia- ny kanału prowadzącego do ucha środ- kowego i trąbki Eustachiusza, która łą- czy każde ucho z górną częścią gardła. Chrząstka sprężysta występuje także w krta- ni, gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uza- leżniona od funkcji spełnianej w organiz- mie. Zadaniem czaszki jest ochrona móz- gu, a także narządów wzroku i słuchu. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje Kość łokciowa rusztowanie dla oczu, nosa i jamy ustnej. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce po- zwala zauważyć, w jaki sposób najdelika- tniejsze organy są chronione przez jej kości. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. Podob- nie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Charakterystyczną cechą czaszki są du- że rozmiary żuchwy. Kość ta jest rucho- ma i wraz ze szczękami stanowi dosko- nały mechanizm rozgniatania pokarmu. W tym procesie biorą udział również zęby. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna, kiedy twarz pokryjemy mięśniami, nerwami i skórą. Część czaszki tworząca twarz jest masyw- niejsza w okolicach oczu i nosa, dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą po- zycję. Kręgosłup jest zbudowany z serii ma- łych kości zwanych kręgami, kształ- tem przypominających szpulki nici. Sta- nowi centralną oś szkieletu. Konstruk- cja ta jest niezwykle mocna, ponieważ tworzą ją małe odcinki, a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Czło- wiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgo- słupowi zachowuje wyprostowaną posta- wę ciała. Kręgi tworzące kręgosłup ochra- niają również delikatny rdzeń kręgowy, który przebiega ich środkiem. W koń- cowej, dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. U niektórych zwierząt, takich jak kot czy pies, ta część kręgo- słupa jest znacznie dłuższa niż u człowie- ka i tworzy wyraźny ogon. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach, kręgosłup - z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości, zwanych kręgami; ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi, podobnymi do baniek z galarety. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe
  • 20.
    Szkielet klatki piersiowejod przodu UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Udział żeber w oddychaniu Łopatka Płuco Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Chrząstka żebrowa Zebro Mięsień piersiowy mniejszy , Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i , .. i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Obojczyk Kręgosłup -- Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Zebro Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Klatkę piersiową tworzą żebra, które ochraniają ważne organy: płuca, serce, wątrobę i żołądek. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. W sytuacji, kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. w czasie ciężkiego treningu fizycznego), mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się, powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej.
  • 21.
    28/UKŁAD KOSTNY ISKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w spo- sób umożliwiający ruch w czasie oddy- chania. Z mostkiem większość żeber łą- czy się stawowo. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powią- zane tylko z kręgosłupem, gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. Są to tak zwane żebra wolne, które nie biorą udziału w oddychaniu. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Przez to miejsce przebie- ga kilka dużych nerwów i naczyń krwio- nośnych prowadzących do kończyn gór- nych. Głównym zadaniem szkieletu kla- tki piersiowej jest ochrona serca i płuc, które znajdują się w jej wnętrzu. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Panewka jest skierowana na zewnątrz, tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała, co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Budowa nadgarstka i ręki Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp Kość czworoboczna większa Kośćczworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kość promieniowa Kośćgrochowata Kość trójgraniasta Kość łokciowa skokowa Kość księżycowata Kośćłódeczkowata Kończyny i miednica Ramiona łączą się z centralną osią_k^ę- gosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngór- nych, którą tworzą łopatka i obojczyk. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. Rękajest zbudowana z nadgarstka, śród- ręcza i palców. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów, w czasie któ- rych każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. Ruchy te są jednak w du- żym stopniu skoordynowane. Kończyny dolne są połączone z kręgo- słupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Pierścień miednicy skła- da się z dwóch ciężkich, masywnych kości miednicznych, łączących się w części tyl- nej kością krzyżową. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Pionowo ustawio- ne stawy krzyżowo-biodrowe są wzmoc- nione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują, co zwiększa stabilność połączenia. W zewnętrznej do- lnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie, zwane panewką, którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej, najdłuższej kości szkieletu. Po- niżej panewki kość miedniczną ulega za- krzywieniu, jednocześnie wysuwając się do przodu. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Tylny i dolny odcinek obręczy mied- nicznej tworzą kości kulszowe, które for- mują podstawę pośladków. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połą- czone chrząstką tworzą spojenie łonowe. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzad- łami. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową, zwiększając stabilność mied- nicy. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Stopa jest zbudowana z kości stepu, śródstopia i pal- ców, których lokalizacja i wzajemne po- łączenia są bardzo precyzyjne. Dzięki te- mu możemy, nie tracąc równowagi, za- równo pewnie i wygodnie stać, jak cho- dzić lub biegać.
  • 22.
    UKŁAD KOSTNY ISKORA/29 i Paliczek Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Każdy palec posiada trzy paliczki, z wyjątkiem kciuka, który ma ich dwa. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości, zwanych kośćmi nadgarstka, ułożonych w dwa rzędy. Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia - kością promieniową i łokciową. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka, którą można wyczuć pod skórą. Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi. Piszczel Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy
  • 23.
    Stawy i więzadta Kościszkieletu łączą się z sobą za po- mocą stawów. Połączenia muszą być so- lidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkie- let człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa głów- ne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzo- zrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wy- ścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykony- wać ruch w szerokim zakresie. Ruch po- łączeń włóknistych kości ogranicza tkan- ka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkie- lecie występują połączenia chrząstkozros- towe. Duża elastyczność chrząstki umoż- liwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe wy- stępują m.in. pomiędzy żebrami a most- kiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawamijednoosiowymi i po- zwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związa- na z płaską lub prawie płaską powierzch- nią kości występujących w takim połącze- niu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie wy- stępują w kręgosłupie, nadgarstku i po- między kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w oby- dwukierunkach. Tentyppołączenia umoż- liwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiaso- wych. Zakończenia kości są pokryte twar- dą, elastyczną chrząstką stawową. Twar- da błona otacza cały staw, tworząc toreb- kę stawową, chroniącą go przed niepożą- danymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze toreb- ki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany ma- zią stawową, który nawilża stawy i zapo- biega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reu- matoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warst- wy maziowej musi być jednak krótko- trwały. Zdrowa błona maziowa jest nie- zwykle ważna w utrzymaniu stawu w dob- rej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy Staw kolanowy jest bardzo skompliko- wanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spo- czywają w zagłębieniu kości piszczelo- wej. W obrębie stawu, pomiędzy koś- cią udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograni- czenia sprężystości. Ta część stawu ko- lanowego najczęściej ulega uszkodze- niu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano po- zbawione łękotek może nadal funkcjo- nować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie ży- cia może dojść do zmian zwyrodnienio- wych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdu- ją się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodze- niami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawid- łowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stro- nach oraz w środku. Ruchy stawu kola- nowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia. Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów Patoek bliższy Kości śródręcza„ ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw '^^r-|» międzypaliczkowy Paliczekdalszy Staw promieniowo- -nadgarstkowy
  • 24.
    UKŁAD KOSTNY ISKORA/31 Staw kolanowy Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych) Piszczel Strzałka Kaletka nadrzepkowa Więzadlo rzepki Chrząstka Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od gó- ry do kości miednicznej, a także wierz- chołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włók- nistego ścięgna, które jest przyczepio- ne do kości piszczelowej (patrz Roz- dział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią sta- wową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znaj- dują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kola- na, dzięki czemu noga może być przenie- siona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwa- nia ich na zewnątrz i jednoczesnego od- chylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w krę- gosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połącze- niach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiada- ją ograniczoną możliwość ruchu. Wyją- tek to połączenia kości w kręgosłupie, Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwia- ją pewien zakres ruchu. Zachowują jed- nocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego. Więzadła Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgna- mi. Więzadła mogą być w niewielkim stop- niu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmo- cnienie połączenia stawowego. Ograni- czają możliwości ruchowe stawów. W przy- padku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozy- cji ciała, a także w czasie jedzenia, tra- wienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Pod- trzymują piersi i zapobiegają ich obwiś- nięciu. Obecność więzadeł często uświadamia- my sobie dopiero w chwili ich uszkodze- nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złama- nie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twarde- go białka zwanego kolagenem oraz sprę- żystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określo- nych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegają- cych wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego roz- ciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obrę- czy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wy- specjalizowane komórki zwane fibroblas- tami. Komórki te wytwarzają nowe włók- na kolagenowe lub regenerują ewentual- ne uszkodzenia. Wiązki włókien są osa- dzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.
  • 25.
    32/UKŁAD KOSTNY ISKÓRA Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnę- trzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwio- nośnych i nerwów. Umożliwia ona do- starczenie kości składników pokarmo- wych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodze- nie więzadełjest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizo- wane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy pa- liczkami palców lub w kręgosłupie, to- rebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znaj- dują się również więzadła. Spełniają in- dywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wyko- nać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a tak- że jego więzadeł. W przypadku niektó- rych stawów największe znaczenie od- grywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego po- łączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjali- zowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt two- rzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również sta- wem zawiasowym, ruchy są kontrolowa- ne przez wyspecjalizowane więzadła krzy- żowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzię- ki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a in- ne rozkurczają. Więzadła ograniczają pra- cę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurcze- nia się. Funkcjonują zatem jako statycz- ne struktury organizmu, chociaż w nie- znacznym stopniu mogą ulec rozciąg- nięciu w czasie pracy stawu. Kiedy za- chodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których prze- ciwległe końce są przyczepione do tej sa- mej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak na- czynia krwionośne czy nerwy. Więzadło i Więzadło kruczo-oMjczykows- kruczo-ramienn
  • 26.
    UKŁAD KOSTNY ISKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy | Melanocyt Łodyga (trzon) włosa •— Gruczoł łojowy Mięsień prostujący włos - Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / Kolagen i włókna elastyczne Skóra - Naskórek - Skóra właściwa Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Unerwienie mieszka włosowego, gruczołów potowych i receptorów skóry Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. Stanowi mocną, a zarazem elas- tyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. Chroni organizm przed nie- korzystnym promieniowaniem słonecz- nym, a także przed inwazją flory bakte- ryjnej. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji - zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. [Budowa skóry [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. Zewnętrzna, zwana naskórkiem, 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrod- cza, gdzie komórki nieustannie dzielą się, a następnie przemieszczają na powierz- chnię skóry. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu, a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. Zrogowaciałe komórki ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płas- kie, ledwo widoczne płytki. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni, aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściś- le połączona z leżącą pod nią skórą właś- ciwą. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. Połącze- nie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opusz- kach palców w postaci linii papilarnych. Skóra właściwa jest zbudowana z pęcz- ków włókien kolagenowych i elastyno- wych. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe, łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe, a także naczynia krwionośne. Nerwy docierają również do naskórka. Naczynia krwionośne są obec- ne tylko w skórze właściwej. Włosy i wy- prowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe, które przekazują odczucia bólu, ucisku, ciepła czy zimna. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji, natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. Melanocyty, będące komórkami produkującymi barwnik, mogą powodować powstawanie piegów. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek, a kanał wyprowadzający gruczołu, którego ujście znajduje się na powierzchni skóry, jest wyłożony nabłon- kiem. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129).
  • 27.
    34/UKŁAD KOSTNY ISKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. Zbudowane są z wyspecjalizo- wanych komórek naskórka, które produ- kują łój skórny. Gruczoły te są najliczniej- sze na głowie, twarzy, klatce piersiowej i plecach. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Występują w skórze dołów pachowych, w okolicach piersi i narządów płciowych. Wydzielają substancje wonne i są uzna- wane za jedną z cech płciowych. W po- czątkowej fazie wydzielają gęstą, mleko- podobną substancję. Zarówno w naskórku, jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń ner- wowych. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. Nerwy przekazują zarów- no przyjemne odczucia ciepła i dotyku, jak i zimna, ucisku, swędzenia oraz bólu, który może wyzwolić odruchy obronne. Włosy i paznokcie Zarówno włosy, jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. Paznokcie są strukturą martwą, wytwarzaną przez ży- we komórki skóry. Uszkodzony pazno- kieć nie krwawi ani nie boli. Widocz- na część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia, a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. Paznokieć jest oto- czony z trzech stron fałdem skórnym. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu, gdzie zakrywa korzeń paznokcia. U podsta- wy znajduje się białe pole, tak zwany Poniżej: Paznokieć jest strukturąmartwą,wytwarzaną przez żywe komórki skóry, zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. Trzon paznokcia
  • 28.
    UKŁAD KOSTNY ISKORA /35 obłączek, najwyraźniej widoczny na kciu- ku. Obłączek jest nieco grubszy niż pozo- stała część, tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. Paznokieć leży na podłożu, zwanym ma- cierzą, utworzonym przez skórę właści- wą. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje, a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paz- nokcia. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Ist- nieją dwa rodzaje włosów. Miękkie i pu- szyste pokrywają całe ciało, z wyjąt- kiem dłoni i spodniej strony stóp. Gru- be, o określonym zabarwieniu, rosną na głowie, brodzie oraz w okolicy ło- nowej. Zewnętrzna, wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łody- gą) jest zbudowana z keratyny. Dzie- lące się komórki końca korzenia, osa- dzone w łącznotkankowej, unaczynionej brodawce, powodują wzrost włosa. Ko- rzeń znajduje się w zagłębieniu skór- nym zwanym mieszkiem włosa. W przy- padku uszkodzenia korzenia proces po- działu zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gład- kie mięśnie przywłosowe. Skurcze tego mięśnia, zachodzące w chwilach stra- chu lub zimna, powodują wyprostowa- nie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. Osoby rude mają ich trochę mniej, a blondyni więcej. Ro- dzaj włosów zależy od ich struktury. Delikatny, miękki meszek pokrywa tyl- ko niektóre części ciała. Długie włosy rosną na głowie, krótkie i sztywne two- rzą brwi. Najdelikatniejsze są włosy jas- ne, natomiast czarne - najgrubsze i naj- bardziej szorstkie. W zależności od kształ- tu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. Proste są w przekroju cylin- dryczne. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane, a kędzierzawe są spłasz- czone. Komórki wytwarzające keratynę two- rzącą włosy należą do najszybciej dzie- lących się struktur organizmu. W cią- gu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1,25 centymetra. Wzrost włosów nie zachodzi bez przer- wy. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku, podczas której wzrost zostaje zahamowany. Korzeń włosa bę- dącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pew- nym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czar- nego barwnika - melaniny. Może on występować także we włosach i tęczów- ce oka. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami, które są zlokalizowane w naskórku. Niezależ- nie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melano- cytów. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowa- na. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Im skóra jest ciemniejsza, tym mniejsze praw- dopodobieństwo poparzenia słoneczne- go. Złożony proces chemiczny, w cza- sie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę, zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Powstały barwnik przemie- szcza się do centrum komórki, gdzie sta- nowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Działanieświatłasłonecznegolub sztucz- nego ultrafioletowego stymuluje wytwa- rzanie melaniny, jednocześnie powodu- jąc opaleniznę. Wyprodukowany barw- nik rozprzestrzenia się w skórze, dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabar- wienie. Reakcje skóry wystawionej na działa- nie promieni słonecznych są osobnicze, jednak każdy człowiek, z wyjątkiem al- binosów, może się opalić przy odpowied- niej dawce promieniowania. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływa- jącej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego, żółtawego zabar- wienia naskórka. Bledniemy ze strachu, ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się, nato- miast w chwilach złości wzmożony prze- pływ krwi sprawia, że gwałtownie czer- wieniejemy. Siniejemy z zimna, kiedy krew przepływająca przez naczynia za- wiera więcej dwutlenku węgla. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu)
  • 29.
    Rozdział 3 MIĘŚNIOWY Każdy ruchludzkiego ciała, począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż, odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. Pracą mięśni kieruje złożony mechanizm. Nawet najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem, w którym bierze udział mózg, nerwy i narządy zmysłów. Mięsień potyliczny Mięsień podgrzebieniowy Mięsień obły większy Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu, takich jak np. odruch kolanowy. Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa
  • 30.
    Mięśnie UKŁADMIĘŚNIOWY/37 Mięsień czołowy . Mięsieńokrężny oka . Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo- -sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Mięśnie prostowniki palców stopy U człowieka występują trzy rodzaje włó- kien mięśniowych. Pierwszy typ to mięś- nie szkieletowe. Mięśnie te wraz z ukła- dem kostnym są odpowiedzialne za wszel- kiego rodzaju ruchy uzależnione od na- szej woli, jak na przykład wbieganie po schodach. Biorą także udział w odrucho- wych reakcjach organizmu. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikrosko- pem), które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych, takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy, budują- cy najważniejszy narząd organizmu. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. Wynika to z ułożenia formujących je włókien, które pod mikroskopem dają obraz charaktery- stycznych prążków. Praca mięśni jest zwią- zana z procesem skracania ich długości, a więc kurczeniem. Skurcz musi czasami nastąpić nagle, jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzy- mania ciała w określonej pozycji. Mięśnie szkieletowe występują w ob- rębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworod- ka). Można je porównać do sprężyn za- czepionych w różnych miejscach szkiele- tu. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości, począwszy od mięśnia strzemiączkowego, który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego - tak zwanego strzemiączka - po mięsień pośladkowy wielki, który tworzy pośla- dek i reguluje pracę stawu biodrowego. W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą, wrzecionowatą komórkę. Praca tych mięśni nie jest kon- trolowana przez naszą świadomość. Ryt- miczne skurcze mięśni gładkich są pożą- dane w procesach trawienia, ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jeli- tach. Mięsień sercowy budową bardzo przy- pomina mięśnie szkieletowe, z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grub- sze oraz tworzą gęstszą sieć. Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Skurcze serca sąwywoływane przez bodźce, które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. C Ę G O W A I Z B A jvsfilARi!".£ i POŁOŻNYCH jB j| !& )Jm* •»i*T A A * V (• ^. T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora
  • 31.
    38/UKŁAD MIĘŚNIOWY Sposób zasygnalizowania ruchu Ruch uzależnionyod naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej, która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych, odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni, inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Mięsień gładki nie ma tak uporządko- wanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geo- metryczny. Składa się z luźno poukłada- nych, wrzecionowatych komórek. Skur- cze mięśnia gładkiego są również uzależ- nione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. Mięsień sercowy oglądany pod mik- roskopem ma budowę podobną do mięś- nia szkieletowego, jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują, tworząc zwartą sieć. Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włó- kien, które łącznie tworzą określoną struk- turę. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozy- ny. Stanowią podstawową jednostkę ro- boczą mięśnia i są tak małe, że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mik- roskopu elektronowego. Mięsień kurczy się, kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu, będące depozy- tem energii mięśnia, oraz mitochondria, w których zachodzą przemiany energety- czne. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Są właś- ciwymi komórkami mięśniowymi, w któ- rych można wyróżnić jądra komórkowe. Każde z włókienjest połączone z nerwem, który pobudza je do działania, gdy za- chodzi potrzeba. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną, podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Mały mię- sień może składać się tylko z kilku ta- kich wiązek. Duży, jakim jest np. mięsień pośladkowy wielki, jest zbudowany z se- tek takich pęczków. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuś- ca, który zwęża się przy końcach, prze- chodząc w przyczepione do kości ścięgno. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. Substancja ta aktywuje mięsień. Szczelina synaptyczna
  • 32.
    Budowa mięśnia szkieletowego UKŁADMIĘŚNIOWY / 39 Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Wiązki włókien mięśniowych Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Przed skurczem mięśnia Miofibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty, zbudowane z aktyny i miozyny, tworzą pęczki zwane miofibrylami, które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. Mięsień sercowy tworzą włókna, które regularnie się z sobą krzyżują. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni.
  • 33.
    40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Zasada działaniamięśni Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiąza- ne z rdzeniem kręgowym. Nerwy ruchowe rozgałęziają się, a ich włókna unerwia- ją mięśnie szkieletowe. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. Z mózgu poprzez zstępującą drogę ner- wową przesyłany jest impuls elektryczny, który po dotarciu do końca nerwu uwal- nia acetylocholinę zgromadzoną w gra- nulkach. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięś- nia, powodując skurcz, który utrzymuje się tak długo, jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. Rozluź- nienie mięśnia następuje dzięki oddziały- waniu enzymów, które neutralizują acety- locholinę. Mechanizm najprostszej reakcji odru- chowej organizmu polega na bezpośred- niej aktywacji nerwów ruchowych. Re- ceptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. Lek- kie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jed- nego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobu- dzają komórki ruchowe. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzą- ce z rdzenia do mięśni uda. W rezulta- cie mięsień uda kurczy się błyskawicz- nie, powodując nagły ruch podudzia do przodu. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolo- wane przez naszą świadomość są wywoły- wane przez impulsy przekazywane z móz- gu w dół rdzenia kręgowego. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni, inne - rozluźnie- nie. Kurczenie się mięśnia to skomplikowa- ny proces, w czasie którego nieustan- nie powstają i rozpadają się szeregi chemi- cznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Proces ten wymaga energii, która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochon- driach. Energia jest gromadzona, a na- stępnie transportowana w postaci wy- sokoenergetycznego związku ATP (ade- nozynotrójfosforanu). Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych, które rozchodzą się w obrębie kanalików - zwanych mikro- tubulami - i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się, dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Kiedy wystar- czająca ilość włókien mięśniowych skur- czy się, cały mięsień się skróci. W rezul- tacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu, a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przycze- pu. W celu wykonania ruchu w przeciw- nym kierunku musi zostać pobudzony inny mięsień. Przykładem może być staw łokciowy. Jego zginanie powoduje np. mięsień dwugłowy ramienia, natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tyl- nej stronie ramienia. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami an- tagonistycznymi ze względu na fakt wy- konywania przeciwnej pracy. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi, jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych, gdzie nerw ruchowy docie- ra do każdej komórki mięśniowej. W mięś- niu gładkim impuls rozchodzi się w pos- taci fali, pobudzając kilka komórek. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia - mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy, który spełnia rolę dźwigni. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej, który łączy miednicę z kością udową, oraz mięsień krawiecki, i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. Trzy mięśnie przywodziciele - krótki, wielki i długi - biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. przesu wanie pokarmu w jelitach. Skurcze mięśnia sercowego są wywoła- ne bodźcami wytwarzanymi przez specy- ficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca, a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj; skurcze i przepompowywanie krwi.
  • 34.
    UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywająważną rolę w wielu ruchach. Zasadniczo ścięgno łączy aktyw- ny brzusiec mięśnia ze strukturą (za- zwyczaj jest to kość), która ma być wpra- wiona w ruch. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego, tym samym powodując ruch. Ścięgna stanowią swego rodzaju przed- łużenie mięśni. Zbudowane są z tkanki łącznej, która spaja z sobą pęczki włó- kien mięśniowych, a następnie przecho- dzi w bardzo twarde, sztywne pasmo. Unerwienie ścięgna jest niewielkie, po- dobnie mało jest naczyń krwionośnych. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem, które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Część ścięgien ustroju jest zlokalizo- wana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Przykładem są ścięgna podkola- nowe (kontrolujące proces zginania sta- wu kolanowego), które znajdują się z tyłu kolana. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała, gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Wynika to z faktu, że zajmują one znacz- nie mniej miejsca niż mięśnie. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarów- no w przedniej, jak i tylnej części ręki i stopy. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. Nietypowe ścięgno znajduje się w ob- rębie serca, a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierście- nie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka, w miejscach gdzie się krzyżują lub znaj- dują się w bliskim kontakcie z innymi strukturami, są otoczone pochewką. Za- bezpieczenie to umożliwia sprawne funk- cjonowanie i wykluczenie powstania tar- cia. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie, które- go zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Dzięki pochew- ce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znaj- duje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów, dlatego też docho- dzi do stanów zapalnych. Dzieje się tak, gdy występuje brak okresów spoczynku, Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Ścięgno tworzą błony, które łączą się na końcu mięśnia. Ścięgna prostowników niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. Niedobór płynu w sys- temie sprawia, że warstwy pochewki ścię- gna zaczynają ocierać się o siebie i do- chodzi do ich podrażnienia. Kontynuo- wanie ruchu będzie zarówno bolesne, jak i spowoduje objawy w postaci trzeszcze- nia. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. Nagłe użycie określo- nego zespołu mięśni, bez wcześniejszego przygotowania, może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców.
  • 35.
    Rozdział 4 Topografiaośrodkowego i obwodowegoukładu nerwowego NERWOWY Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego, odczuwania przyjemności i bólu, sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych, np. oddychania. Stanowi najważniejszy, a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego, odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy, sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne(8par), unerwiające szyję, kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe(12par), unerwiającetułów i kończynygórne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par), zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par), odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para), unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym - widok od tyłu (powyżej, po prawej). Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej, skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów, a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje, jak doskonale chroniony jest rdzeń. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa
  • 36.
    UKŁAD NERWOWY/43 Komórki nerwowe Zależnościpomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy •Trzonkręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Korzeń przedni i tylny, włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. ' czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźcedo ośrodkowego układu nerwowego) I Nerwy układu somatycznego Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Zwój współczulny przykręgowy Płyn mózgowo-rdzeniowy Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Czynne części układu nerwowego stano- wią miliony nawzajem z sobą połączo- nych komórek nerwowych zwanych neu- ronami. Ich funkcjonowanie jest w pew- nym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elek- trycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego, gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czyn- nościowe (np. skurcz włókien mięśnio- wych). Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe, przenoszące informacje z narządów zmy- słów do ośrodkowego układu nerwowe- go, neurony pośrednie, przetwarzające odebraną informację, oraz neurony ru- chowe (efektorowe), które powodują ru- chy dowolne i mimowolne. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod wzglę- dem wielkości i kształtu, ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Podobnie jak wszystkie komórki, zawie- rają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Na obwodzie od ciała komórkowego odcho- dzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. Są to dend- ryty. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem - główny „kabel przewodzący" neuronu. Na koń- cu rozpada się on na wiele gałązek, z których każda jest zakończona kilko- ma niewielkimi guzkami. Każdy taki guzek znajduje się w du- żej bliskości dendrytu innego neuronu, ale nie dotyka go. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. Impulsy są przekazywa- ne przez synapsę za pośrednictwem związ- ków chemicznych zwanych przekaźnika- mi lub mediatorami (neurotransmitera- mi). Każdy neuron jest otoczony cienką, pół- przepuszczalną błoną komórkową, która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów, po czym są przenoszone do ciała komór- kowego. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. Dla przy- spieszenia transmisji bodźców wiele ak- sonów posiada osłonkę mielinową. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych, w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kon- tynuować wędrówkę. Neurony nie są jedynym typem komó- rek spotykanych w układzie nerwowym. W ośrodkowym układzie w dużych iloś- ciach występują neurogleje (albo gleje), a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Obydwa typy komó- rek łączą, chronią i odżywiają, a także wspomagają neurony.
  • 37.
    Obwodowy układ nerwowy Podstawowymbudulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częś- ciami ciała oraz ze zwojami, czyli skupis- kami komórek nerwowych, rozsianymi po układzie nerwowym. Nerw składa się z wiązki włókien czu- ciowych i ruchowych wraz z tkanką łącz- ną i naczyniami krwionośnymi. Główne nerwy, w liczbie 43, mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czasz- kowe), a 31 par powstaje z korzeni po- chodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy, chociaż je- den z najważniejszych nerwów czaszko- wych — nerw błędny - swym obszarem działania obejmuje układ trawienny, ser- ce oraz oskrzela. Niektóre nerwy czasz- kowe, np. nerw wzrokowy prowadzący do oka, zawierają jedynie włókna czucio- we, inne, np. nerw odwodzący, mają tylko włókna ruchowe. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe, ruchowe i współczulne. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. Każ- dy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami, z których jeden tworzą włókna czuciowe, natomiast drugi - ruchowe. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się, tworząc razem nerw, mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie - jak dwa przewody w kablu elektrycz- nym. (Nerwy czaszkowe również są przy- czepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni, jednak włókna czuciowe i rucho- we często tworzą tam osobne nerwy.) Wkrótce po opuszczeniu otworu mię- dzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne, coraz mniejsze gałęzie, tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej, jak najdłuższe wypustki odpowiednich neu- ronów. Przykładowo - neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. Układ somatyczny pełni podwójną ro- lę. Po pierwsze - odbiera od narządów zmysłów (np. oka wyposażonego w spe- cjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Impulsy po- chodzące z receptorów są następnie prze- noszone do ośrodkowego układu nerwo- go za pośrednictwem włókien czuciowych. Po drugie - ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodko- wego układu nerwowego do mięśni szkie- letowych, pobudzając je do ruchu. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływa- niem na czynności narządów wewnętrz- nych, jak: serce, płuca, żołądek, jelita, pęcherz, narządy płciowe i naczynia krwionośne. Składa się w całości z ner- wów ruchowych zorganizowanych w sys- tem przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gład- kich i gruczołów. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatycz- ną) i przywspółczulną (parasympatycz- ną). Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejs- cu, gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd, któremu służy. Np. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia, że ulega ono obkurczeniu. Nerwy współczul- ne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem, które jest częścią między- mózgowia. Podwzgórze otrzymuje infor- macje na temat zakłóceń, np. w składzie chemicznym ustroju, i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych wa- runków, by przywrócić stan równowagi w organizmie. Jeżeli, np. w wyniku wysił- ku, opada poziom tlenu, podwzgórze na- kazuje autonomicznemu układowi ner- wowemu wzmożenie tempa pracy serca, a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. Poniżej: Diagram pokazuje, jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym, system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny, hamujący tempo uderzeń serca. Regulacja pracy serca IUkład nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) IUkład nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) Włókna czuciowe
  • 38.
    UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układnerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe
  • 39.
    Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowyukład nerwowy działa wy- łącznie jako przekaźnik bodźców zmys- łowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami, gruczołami i narządami zmysłów. Nie odgrywa żad- nej roli w odczytywaniu impulsów czucio- wych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. Obie czynności, obok wielu innych, wy- konuje ośrodkowy układ nerwowy. Centrum przetwarzania informacji ca- łego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych bieg- nących od narządów zmysłów i recepo- rów, filtrują je i analizują, następnie zaś, poprzez włókna ruchowe, wysyłają syg- nały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypad- ku niektórych funkcji rdzenia kręgowe- go, jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym, an- gażującym do pracy tysiące różnych neu- ronów. Chociaż wiele neuronów czucio- wych kończy się, a wiele ruchowych za- czyna w mózgu, większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące, któ- rych zadaniem jest filtrowanie, analizo- wanie i przechowywanie informacji. Dla prawidłowego funkcjonowania ca- ły ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwo- jakiego rodzaju. Pierwszą z nich jest kość - czaszka mieszcząca w środku mózg - oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej, zwane oponami. Okrywają cały mózg, a także rdzeń kręgowy. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzys- ta, wodnista ciecz opływająca opony Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Istota szara Istota biała Opona miękka Płyn mózgowo- rdzeniowy Pajeczynówka Opona twarda — Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała Płat czołowy Ptat skroniowy t ciemieniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komo- ry mózgowe. Płyn działa jako amortyza- tor chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wy- specjalizowane komórki splotu naczy- niówkowego. Komory te, w przeciwień- Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Para nerwów rdzeniowych stwie do komór sercowych, zostały ponu- merowane kolejno od położonych naj- wyżej w kierunku do dołu. Największe są komory I i II (nazywane również bocz- nymi). Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III, następnie zaś jeszcze węższym kana- łem - wodociągiem mózgu - przedo- staje się do nieco szerszej komory IV. Stąd wydostaje się przez otwory w da- chu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu, po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje re- sorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki, zwane ziarnistościami pajęczy- nówki, położone na oponie pajęczej, jed- nej z trzech opon. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to, ogólnie ujmując, cy- lindryczny słup z tkanki nerwowej o dłu- gości około 40 centymetrów, który biegnie Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do- i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe, którymi są przekazywane bodźce. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy.
  • 40.
    UKŁAD NERWOWY /47 Wewnętrzna budowa mózgu Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. Umoż- liwiają to neurony, których włókna ciąg- ną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia, oraz neurony pośred- niczące, które przekazują informacje bez- pośrednio z komórek nerwowych czucio- wych do ruchowych. Jeśli na przykład przypadkiem poło- żymy rękę na gorącej płycie kuchennej, receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czucio- wymi do rdzenia kręgowego. Część bodź- ców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ru- chy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. Ko- lejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ru- chowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m.in. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią, nauką i emocjami. Układ limbiczny wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dol- nego odcinka grzbietu. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. Istota szara - nazwa stoso- wana na określenie skupienia komórek nerwowych - w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każ- dej połowy. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych, podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i po- średniczących. Istota szara jest otoczona istotą bia- łą podzieloną na trzy sznury. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstę- pujące, za pomocą których rdzeń kręgo- wy i mózg komunikują się w obu kierun- kach. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego ukła- du nerwowego, natomiast drogi wstę- pujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. Po pierwsze - działa jako dwu- kierunkowy system przekaźniczy komu- nikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych, któ- rych włókna ciągną się długimi wiązka- mi z różnych partii mózgu. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego, by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciała- mi komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych, należących do obwodo- wego układu nerwowego. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A
  • 41.
    48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsyidą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie, śródmózgowie i przodomózgowie. W każdym z tych ob- szarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie róż- ne czynności organizmu, wszystkie ko- munikujące się za pomocą misternej siat- ki połączeń z pozostałymi częściami móz- gowia. Największym składnikiem tyłomózgo- wia jest móżdżek. Jest to narząd zwią- zany głównie z czynnościami ruchowymi. Wysyła sygnały, które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pio- nowej postawy ciała i równowagi. Współ- działa również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. Pień mózgu łączący mózgowie z rdze- niem kręgowym obejmuje część tyłomóz- gowia, całość śródmózgowia i część przo- domózgowia. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie infor- macje przybywające do mózgu i opusz- czające go, jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. Różnorodne struktury mózgowia - w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siat- kowaty śródmózgowia) - są odpowiedzial- ne za właściwe czynności życiowe. Sterują pracą serca, ciśnieniem krwi, przełyka- niem, kaszlem, oddychaniem i świado- mością. Kontrola stopnia świadomości jest jed- ną z najważniejszych funkcji mózgu. Za- lew nadchodzących z otoczenia informa- cji jest przesiewany przez twór siat- kowaty. On też decyduje, które bodźce są na tyle ważne, by powiadamiać o nich korę mózgową. Drogi nerwowe prowa- dzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty, łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych, i nieustannie karmią go strumieniem im- pulsów elektrycznych powstających w ko- mórkach nerwowych. Takie działanie po- budza twór siatkowaty do „wystrzeliwa- nia" impulsów do różych celów w mózgu, tzn. właściwych im ośrodków, gdzie są zbierane, kojarzone i gdzie zapoczątko- wują odpowiednie reakcje. Jeśli siła na- pędowa tworu siatkowatego ulegnie osła- bieniu lub jeśli zostanie on wyłączony, kora mózgowa przechodzi w stan bez- czynności, co powoduje utratę świado- mości. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu - Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Te skłaniają do snu Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Pień mózgu Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Te pobudzają nas do czuwania Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie Mózg i podwzgórze Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomóz- gowie. Mózg człowieka, będący na znacz- nie wyższym poziomie rozwoju ewolucyj- nego niż mózg zwierząt, jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia, pamięci, świadomości i wyższych proce- sów umysłowych. Pozostałe części móz- gowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części, tzw. półkule mózgowe. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych, zwanego cia- łem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. Chociaż każda półkula jest lus- trzanym odbiciem drugiej, posiadają one całkowicie odmienne funkcje, a porozu- miewają się między sobą głównie za po- średnictwem ciała modzelowatego. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek ner- wowych) noszące miano jąder podsta- wy mózgu. Stanowią one złożony sys- tem koordynacji czynności mięśni, któ- ry pozwala ciału wykonywać pewne ty- py ruchów w sposób swobodny i auto- matyczny. Zjawisko to zaobserwować można np. podczas kołysania ramion w trakcie marszu, w mimice twarzy i uło- żeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. Podwzgórze leży u podstawy mózgu, pod obiema półkulami mózgowymi. Znaj- duje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia, a mianowi- cie wzgórzem, będącym stacją przekaź- nikową między rdzeniem kręgowym a pół- kulami mózgowymi. Podwzgórze jest w rzeczywistości sku- pieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych, połączonych z innymi waż- nymi obszarami mózgu, a także z przysad- ką mózgową. W tym rejonie mózgu od- bywa się regulacja tak ważnych czyn- ności, jak jedzenie, sen i utrzymanie ciep- łoty ciała. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym, czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicz- nym (rąbkowym), ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. Stymulowany przez informacje m.in. o wrażeniach zmysłowych, przekazuje je dalej do kory mózgowej, która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe, w efekcie czego, gdy nachodzą nas niepokojące myśli, przewracamy się z boku na bok, nie mogąc zasnąć. Podobnie spokój, ciepło, niektóre środki farmakologiczne, nawet monotonia, sprawiają, że ogarnia nas senność. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności, snu lub czuwania.
  • 42.
    UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy Ośrodektermoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j ,jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami, zachowaniem oraz organizacją pamięci. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy mili- metry, pofałdowaną warstwą istoty sza- rej, otulającej kresomózgowie od zewnątrz. U ludzi osiągnęła takie rozmiary, że mu- siała się wielokrotnie zawinąć, by zmieścić się w puszce czaszki. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziesto- krotnie większą niż w formie złożonej. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. Każ- dy płat spełnia co najmniej jedno konkret- ne zadanie. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem, płaty ciemienio- we z dotykiem i smakiem, płaty potylicz- ne ze wzrokiem, płaty czołowe zaś z ru- chem, mową i złożonymi operacjami myś- lowymi. Głęboko, w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. W każdym płacie znajduje się specjal- ny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Przykładowo w płacie ciemienio- wym istnieje maleńki kawałeczek prze- znaczony wyłącznie do odbioru impul- sów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Wyjaśnia to, dlaczego niektóre części ciała, jak np. kciuk, są bardziej wrażliwe od innych, np. kolan. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory, a także ośrodków ru- chowych. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pię- ciu zmysłów - wzroku, słuchu, powonie- nia, dotyku i smaku - ulegają anali- zie i przetworzeniu, tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowied- nio na nie zareagować. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współ- pracują z innymi obszarami układu ner- wowego ośrodkowego i obwodowego w ce- lu koordynacji ruchów, niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czyn- ności. Proces powstawania dreszczy. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy, nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać, wytwarzając w ten sposób ciepło. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów, zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała.
  • 43.
    Oko W celu wyjaśnieniamechanizmu działa- nia oka często porównuje sieje do apara- tu fotograficznego najwyższej klasy. Aby jednak w pełni pojąć, jak to się dzieje, że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocz- nej, należy zacząć od podstaw. Najlepiej przyjąć, że światło to pew- nego rodzaju nośnik informacji. Bez wzglę- du na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów, po- zwalając w ten sposób je zobaczyć. Należy tutaj również wspomnieć, że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze, może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje, np. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Co więcej, stopień załamania moż- na precyzyjnie regulować poprzez zmia- ny krzywizn soczewki. Promienie świa- tła mogą zostać załamane do środka, czyli skupione, przez co otrzymamy po- mniejszone, lecz wierne obrazy przedmio- tów. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka, pierwszą przeszkodą, na jaką napotyka, jest okrągłe, przezroczyste „okno" - zwa- ne rogówką - jedna z dwóch soczewek ocznych. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. Moc optyczna ro- gówki stanowi około dwóch trzecich cał- kowitej mocy optycznej oka, choć ma zaledwie pół milimetra grubości w czę- ści środkowej i milimetr w miejscach zejś- cia się z białkiem oka zwanym twar- dówką. Rogówka składa się z pięciu warstw. Zewnętrzną warstwę o grubości pię- ciu komórek stanowi nabłonek przed- ni, który odpowiada powłoce skórnej. Pod nim leży elastyczna, włóknista war- stwa Bowmana, następnie twarda (naj- grubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. Zręby zapobiegają infek- cjom rogówki, gdyż są siedliskiem róż- nych typów antygenów zwalczających zakażenia; podejrzewa się również, że zrąb pomaga pokonywać zapalenia ro- gówki. Następną po zrębie warstwą jest śród- błonek o grubości zaledwie jednej ko- mórki. Ta cienka powłoka dba o to, by rogówka była stale przezroczysta, i za- pewnia zrównoważony poziom wody na- pływającej od oka do rogówki. Jej komór- ki nie mają zdolności regeneracyjnych, dlatego uszkodzenia lub choroby śród- błonka grożą trwałym kalectwem oka. Ostatnia, sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Des- cemeta. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. Bez łez rogówka byłaby pozba- wiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi, zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka - rzęskowa Mięsień rzęskowy rzem. Ciecz łzowa stanowi również war- stwę optyczną - w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i mato- wieje. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka, określanej w termino- logii medycznej komorą przednią. Wypeł- niona jest ona wodnistą cieczą, będącą w ciągłym obiegu. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy od- dzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę, ciało rzęsko- we i tęczówkę, które łącznie bywają nazy- wane warstwą naczyniową. Naczyniówka to cienka błona wyście- łająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną, ochronną twardówką a siatkówką. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę, obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawie- rające zmienną ilość barwnika; zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tyl- nej części oka, zakłócającym nasze po- strzeganie. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgru- bienie powstałe z fragmentu błony naczy- niowej. Zadaniem tego narządu jest ako- modacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego), pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów, oraz produkcja cie- czy wodnistej - płynu krążącego w komo-
  • 44.
    UKŁAD NERWOWY /51 Budowa oka - Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki Tarcza nerwu wzrokowego • Naczyniówka - Siatkówka riPo prawej: Przekrój przezgałkę oczną (przy ..odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrz- ną powierzchnią rogówki. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd - tęczów- ka, tworząca ścianę przednią komory tylnej. Jest to część oka, której zabar- wienie stanowi o kolorze oczu. Funkcjo- nuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę, decydu- jąc o ilości i intensywności światła docie- rającego do siatkówki. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło, źrenica zwęża się niezależnie od naszej woli. W świetle przyćmionym źre- nica rozszerza się. Stan podniecenia, stra- chu oraz przyjmowanie niektórych far- maceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. Tuż za tęczówką położona jest miękka, elastyczna, przezroczysta soczewka. Jest to stosunkowo mało istotny narząd, gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej - na rogówce. Ciało szkliste i siatkówka Za soczewką znajduje się główna, wew- nętrzna komora oka. Wypełniona jest substancją - zwaną ciałem szklistym - mającą galaretowatą konsystencję, która sprawia, że pod pal- cami oko zdaje się być twarde i gumo- wate. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego - pozostałość przewodu, którym prowadziła tętnica w czasie roz- woju płodowego. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych, ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czop- ków. Pręciki są wrażliwe na światło o nis- kiej intensywności i nie posiadają zdol- ności interpretacji barw, które są odczy- tywane tylko przez czopki. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. Ich największa koncentracja wy- stępuje w tylnej części oka zwanej doł- U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego - miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. Ukrwienie błony naczyniowej Tęczówka Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki
  • 45.
    52/UKŁAD NERWOWY Ostrość widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizmwidzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem, więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry), byłatwiej byłojeskupić. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). kiem środkowym, który leży w obrębie tzw. plamki. Jest to też miejsce ognis- kowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów, a zatem obszar najlepszego wi- dzenia. W partiach otaczających dołek środ- kowy siatkówka również odbiera ostre obrazy, jednak im bliżej jej krańców, tym bardziej mamy do czynienia z tzw. widze- niem obwodowym, polegającym na tym, że przedmioty znajdujące się na obrze- żach postrzegamy połowicznie. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kom- pletny obraz świata zewnętrznego. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatków- cejest połączona za pomocą nerwu z móz- giem, gdzie informacje o wzorach, kolo- rach i kształtach są przetwarzane. Wszyst- kie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel", czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu, połowy zamieniają się stronami, a obraz zostaje odwrócony. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. Ski/v/ov..irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai.boczr1 mózgowej
  • 46.
    Po prawej: Gałkęoczną porusza sześć głównych mięśni. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku; (b) w kierunku do nosa; (c) obraca ją w górę, a (d) w dół; (e) porusza oko w dół i na zewnątrz, a (f) - w górę i na zewnątrz. nerw wzrokowy. Biegnie on od gałki ocz- on od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem, w okolicach przysad- ki mózgowej. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. Nerwy z obu stron krzyżują się następ- nie z sobą, przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej poło- wy mózgu i odwrotnie. Nerwy od skro- niowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu, podczas gdy włókna od tej strony oka, która ,,widzi" najwięcej, biegną do prze- ciwnych stron mózgu. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiąz- ka włókien nerwowych przenoszących nie- wielkie impulsy elektryczne po cieniut- kich kablach, izolowanych osłonką mieli- nową. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica, ciągnąca się przez całą je- go długość. Nosi nazwę tętnicy środko- wej siatkówki. Dochodzi do tylnej strony oka, po czym rozgałęzia się, pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drob- niejszymi naczyniami. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy, zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. W przeciwieństwie do ruchowch, nerwy wzrokowe po dro- dze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji, zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulo- kowanym w pobliżu przysadki mózgo- wej. Tuż za punktem skrzyżowania znaj- duje się pierwsze przełączenie, rodzaj „stacji komórkowej", zwane ciałem kolan- kowym bocznym. Impulsy z prawej i le- wej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. UKŁAD NERWOWY/53 Ruchy gałki ocznej J %•-V Funkcja tego przełączenia wiąże się z rea- kcjami odruchowymi źrenicy. Od ciała kolankowego bocznego włók- na nerwowe rozchodzą się wachlarzowa- to po obu stronach i wokół płata skronio- wego, tworząc promienistość wzrokową. Potem lekko zakręcają i spotykają się, by przejść przez punkt głównej wymia- ny - torebkę wewnętrzną, gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czu- ciowych i ruchowych, dotyczących wszyst- kich części ciała. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie, w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka", tak że obraz powstaje poza nią. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty.) Krótkowzroczność Nadwzroczność
  • 47.
    Ucho Ucho nie tylkosłuży nam jako na- rząd zmysłu słuchu, ale również jako narząd równowagi. Jest to organ nie- zwykle złożony, dzielący się na trzy za- sadnicze części: ucho zewnętrzne, zbie- rające dźwięki jak antena radaru; ucho środkowe z przypominającymi mecha- nizm dźwigniowy kosteczkami słu- chowymi, które wzmacniają odbierane dźwięki; ucho wewnętrzne, przetwarzają- ce drgania akustyczne w impulsy elek- tryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary bieg- nących równolegle nerwów: przedsion- kowego i ślimakowego - pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi, drugi zaś za dźwięki. Funkcja ucha ze- wnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem, natomiast elemen- ty struktury ucha wewnętrznego inter- pretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane, mi- mo że znajdują się razem w jednym na- rządzie. Słuch To, co słyszymy, to fale akustyczne wy- twarzane przez drgania cząsteczek powie- trza. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków, mierzonej w decy- belach (dB). Ilość drgań lub cykli przypa- dających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji, tym wyższy dźwięk. Częstotliwość wyraża się w cyk- lach na sekundę lub hercach (Hz). Zakres dźwięków słyszanych przez oso- by młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz, chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału, tj. od 500 do 4 000 Hz. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następ- stwie długiego przebywania w ponadnor- matywnym hałasie. W celu pomiaru utra- ty słuchu zostały opracowane między- narodowe normy poziomu słuchu. Indywi- dualny poziom słuchu to wyrażona w de- cybelach różnica między najsłabszym sły- szanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjal- nym urządzeniu zwanym audiometrem. Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne), wzmacniacza (ucho środko- we) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). Odbiornik stanowi mięsista część ucha - małżowina. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzą- cy do błony bębenkowej. Ze ścian prze- wodu wydzielana jest woskowina - sub- stancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. W ich skład wchodzą: młoteczek, przyczepiony do błony bębenkowej, strzemiączko, po- łączone z uchem wewnętrznym, oraz ko- wadełko, niewielka kosteczka służąca ja- ko łącznik pomiędzy pozostałymi dwo- ma. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa, zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. Ucho zewnętrzne _L Budowa ucha Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki, ucho środkowe je wzmacnia, zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych
  • 48.
    Ułożenie i budowawyrostków sutkowatych Komórki sutkowe Młoteczek ucha (powietrzne) środkowego Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza UKŁAD NERWOWY / 55 Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się, że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. Eustachiusza, której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. Jej działanie możemy zaobserwować, np. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej, wywołanymi zmianami ciś- nienia w uchu środkowym. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. Narząd słuchu i równo- wagi tworzą wspólną jamę wypełnioną pły- nem, przekazującym od ucha środkowe- go do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. Część słuchowa jest ulokowana w jed- nym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślima- ka. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona - blaszka podstawna, do- prowadzająca tysiące maleńkich włókie- nek nerwowych do nerwu ślimakowego. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe, które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Równoczesne, pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka, wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe), stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego); wzbudzają one impulsy nerwowe, zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. Kosteczki słuchowe Słyszenie dźwięków Młoteczek Strzemiaczko Kowadełko Ślimak Fale akustyczne Błona bębenkowa Okienko ślimaka _ Schody przedsionka Schody bębenka Włoski komórek receptorowych
  • 49.
    56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagiciata Przewody półkoliste Płyn srodchlfllowy Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwię- ków są wychwytywane przez drobne ko- mórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu, że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z pow- rotem przez ślimak. Impulsy płynące ner- wem ślimakowym dochodzą do wyspec- jalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. Sposób, w jaki fale akustyczne są ko- dowane jako impulsy elektryczne, a na- stępnie dekodowane, nie jest w pełni wyjaśniony. Obecnie obowiązująca teoria głosi, że komórki narządu Cortiego doko- nują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. Nie można też mieć pewności co do tego, jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. Zmysł równowagi Ucho, jako narząd równowagi, jest od- powiedzialne za nieustanną kontrolę po- zycji i ruchów głowy. Prawidłowa kon- trola dokładnego położenia głowy gwa- rantuje utrzymanie ciała człowieka w sta- nie równowagi. Delikatne narządy równowagi, dobrze chronione przez kości czaszki, leżą w naj- głębszej części ucha, adekwatnie nazwa- nej uchem wewnętrznym. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych pły- nem, każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka, woreczek i przewo- dy półkoliste. Łagiewka i woreczek służą jako detek- tor położenia głowy. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek, pokrytych galaretowatą substancją, no- szącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne ka- myczki błędnikowe - skupienia kryszta- łów związków wapnia. Gdy ciało znajduje się w pozycji piono- wej, pod wpływem przyciągania ziems- kiego kamyczki naciskają na włoski ko- mórek nerwowych w substancji galareto- watej. Włoski wysyłają wówczas do móz- gu impulsy nerwowe z wiadomością - „pozycja pionowa". Kiedy pochylimy głowę w przód, w tył lub w bok, kamyczki napierają na włoski, zginając je w innym kierunku. W tym momencie zostaje wysłana inna informa- cja do mózgu, który, w miarę koniecznoś- ci, może wysłać rozkaz mięśniom, by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. Łagiewka pracuje również wtedy, gdy ciało porusza się do przodu lub do ty- łu. Jeśli np. dziecko zaczyna biec, si- ła bezwładności odrzuca kamyczki w tył, jak gdyby przy upadku do przodu. Z chwi- lą, gdy taka informacja dotrze do móz- gu, wysyła on sygnał do mięśni, nakazu- Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym, który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. jąc im pochylenie ciała w przód i po- wrót do stanu równowagi. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku, gdy np. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. U podsta- wy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. W bańkach są ukry- te zakończenia włosków zmysłowych, które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. Przewody półkoliste odbierają infor- macje o tym, kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów, co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych, szybkich ruchów. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jed- ną stronę, płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy, napierając jedynie na włoski zmysłowe, które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. Kiedy jednak głowa przestaje się ru- szać, zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach, płyn faluje wew- nątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej, wywołu- jąc zawroty głowy. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym sto- pniu odpowiedzialnym za czynności mię- śni zmierzające do utrzymania równo- wagi ciała jest móżdżek. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy, gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycz- nej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. w lewo, ruch płynu w przewodach półko- listych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Mechanizm równowagi spra- wia, że oczy następnie wracają w lewą stronę, by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo, dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środ- kami lokomocji, np. autobusem lub sa- mochodem. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu, co pro- wokuje napady nudności i wymioty, określane jako choroba lokomocyjna. Uczenie się równowagi Jest to długi proces, zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowa- nia sztuki stania na jednej nodze. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę, zarów- no mózg, jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte, by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. LJ
  • 50.
    UKŁAD NERWOWY/57 Receptory węchowei smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym, a za- razem najmniej poznanym z naszych pię- ciu zmysłów. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu, która wy- specjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych, ściśle wiążąca za- pachy obiektów z przeżyciami. Zmysł węchu odgrywa również kluczo- r ą rolę w odbieraniu podniet płciowych, ociaż w wyniku ewolucji człowieka taje- ;o rola została znacznie osłabiona. Obec- ie powonienie spełnia funkcję systemu os- Itrzegawczego i ośrodka informacji: ostrze- ga nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem sma- m. Dopiero przy przeziębieniach odkry- wamy, że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy, ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów, aparat węchowy jest parzysty, >rzy czym jeden jego obwód działa nieza- eżnie od drugiego. Komórki odbierające podniety zapa- ;howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej, tuż pod płatami czołowymi móz- ;owia. Obszar ten, zwany okolicą węcho- vą,jest gęsto zapełniony milionami maleń- tich komórek węchowych. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikają- sych w warstwę błony śluzowej. Błona ślu- :owa dba, by były stale wilgotne, i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Rzęski zwiększają efektywną powierzch- lię komórki węchowej, a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. Nie wiadomo dokładnie, jak to się izieje, że śladowe ilości substancji chemicz- rych wywołujące wrażenie zapachu po- mdzają do czynności komórki węchowe. Jważa się jednak, iż cząsteczki tych sub- itancji rozpuszczają się w śluzie błony, wzyklejają do włosków węchowych, a na- itępnie powodują, że komórki wytwarza- ą impulsy elektryczne. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy po- przez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu, gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świa- lomości. Dokładny mechanizm molekularny rzą- IZTY powonieniem jest właściwie niezna- ly. Podobnie jak zagadką pozostaje to, yjaki sposób komórki receptorowe potra- ią wychwycić tysiące różnych woni i wy- zuć minimalne różnice pomiędzy nimi. o to jest zapach Vby posiadać zapach, substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicz- nych, z których się składają. Generalnie rzecz biorąc, są to substancje złożone. Proste substancje chemiczne - np. sól - są bezwonne lub mają słaby zapach. Dopiero gdy cząsteczki substancji uno- szą się w powietrzu w formie lotnej, można je wciągnąć w głąb nozdrzy, by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. Zna- lazłszy się tam, cząsteczki muszą się roz- puścić, by aparat węchowy mógł stwier- dzić ich obecność. Związki chemiczne łatwo ulatniające się - np. benzyna - są postrzegane za- zwyczaj jako silnie wonne, ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. Silniej pachną również ciała mokre. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Tu następuje przetwarzanie informacji, która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory Okolica węchowa mózgowej Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe
  • 51.
    58/UKŁAD NERWOWY z sobąich cząsteczki. Perfumy są celo- wo robione jako związki złożone, aby ułatwić ulatnianie. Zapach, emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyła- ne z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym), czyli tym obszarem móz- gowia, którego domeną są emocje, na- stroje i pamięć. Związek między tymi organami wyjaśnia, dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Zapach wiosennego deszczu wprawia lu- dzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię; może również przywoływać przy- jemne wspomnienia. Woń świeżo upie- czonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu, natomiast perfum - wpra- wiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemny- mi, np. zgniłych jaj, które działają odpy- chająco, a nawet wywołują mdłości. Są jednak wyjątki. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć, tym większą stanowi atrakcję. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okolicz- ności i sytuacji. Dzieje się tak dlate- go, iż ludzie przejawiają naturalną skłon- ność do pamiętania rzeczy, które mia- ły specjalne znaczenie emocjonalne, jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoły- wanie są jednocześnie zespolone z ukła- dem rąbkowym, który z kolei komuni- kuje się z węchowymi ośrodkami móz- gowymi. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszech- stronności, a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż po- zostałe zmysły. W istocie wyłączną funk- cją tego zmysłu jest selekcja pożywie- nia i delektowanie się nim, w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kub- ki smakowe. W efekcie utrata zdol- ności czucia smaku - bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia, doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywie- niu i napojach. Ich cząsteczki są wy- chwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za poś- rednictwem nerwów do mózgu, gdzie zo- stają zdekodowane. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwany- mi brodawkami. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków, głównie na górnej powierzchni języka, lecz również na pod- niebieniu, a nawet w gardle. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych, zaopatrzonych w mnóstwo cienkich, włoskowatych wy- pustek - włosków smakowych - wystają- cych na powierzchnię języka poprzez ot- wory smakowe w brodawkach. U pod- stawy komórka smakowa łączy się z siat- ką włókien nerwowych. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń po- między włóknami nerwowymi a komór- kami nabłonka siatka jest istną gmat- waniną nerwów. Dwie różne wiązki ner- wów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. Kubki smakowe odbierają jedynie czte- ry podstawowe smaki: słony, kwaśny, słodki i gorzki. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka, natomiast kubki od- bierające smak słony, kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Choć dokładnie nie wiadomo, w jaki sposób kubki smakowe reagują na związ- ki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe, jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje, muszą one być w stanie płynnym. Sucha żywność stano- wi nikłą podnietę smakową, a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpusz- czeniu się w ślinie. Dziś powszechne jest przekonanie, że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycz- nego na powierzchni komórek receptoro- wych, co z kolei prowadzi do generowa- nia impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz języko- wo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. Obszar ten stanowi zarazem pierw- szy przystanek dla innych doznań nad- chodzących z jamy ustnej. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiąz- ką włókien nerwowych na przeciwną stro- nę pnia i wstępują do wzgórza. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" pole- gającego na dalszej analizie bodźców, następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej, która bierze udział w świadomym postrzeganiu doz- nań smakowych. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka - takimi jak faktura czy tem- peratura. Wrażenia te prawdopodob- nie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi, stając się źród- łem niezwykle subtelnych doznań, do- świadczanych podczas spożywania posił- ków. Rezultaty tej analizy, przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego, są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie, zawierają liczne kubki smakowe. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak, by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki, słony, kwaśny i gorzki. wym. Większość niuansów odczuć sma- kowych jest pochodną wrażeń zapacho- wych. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wraż- liwy. Obliczono, że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej, komórki recep- torowe potrzebują jej 25 000 razy więcej, niż aby wyczuć jej zapach. Mimo to kombinacja czterech typów kubków sma- kowych reagujących na podstawowe sma- ki: słodki, kwaśny, słony i gorzki zapew- nia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków pod- stawowych. Niektóre z silniejszych sma- ków, np. ostry smak potraw pikantnych, powstają w wyniku podrażnienia języko- wych zakończeń nerwów bólowych.
  • 52.
    UKŁAD NERWOWY /59 Przekrój poprzeczny przez język •*- Brodawki Rowekokalający brodawkęwypełnia sięśliną Kubeksmakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia, zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe. Ostrygi, podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny, by w pełni docenić ich walory, okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku.
  • 53.
    Receptory dotykowe Owinięte wokółpodstawy cienkich włos- ków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe, które reagują na każde pobu- dzenie włosa. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. Jeśli działanie bodźca prze- dłuża się, przestają wkrótce reagować. Receptory występujące w większych iloś- ciach w partiach skóry bezwłosowej, np. na opuszkach palców lub na wargach, mają postać maleńkich krążków. Osa- dzenie włókien nerwowych wewnątrz krąż- ków spowalnia reakcję na nacisk i powo- duje nieprzerwane wytwarzanie impul- sów, gdy nacisk się utrzymuje. Inne, bar- dziej złożone pod względem budowy re- ceptory, są utworzone z wielu błon okrę- conych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej dłu- gotrwały nacisk. Ponadto rodzaj infor- macji wysyłanej przez nie do układu ner- wowego zmienia się na ogół pod wpły- wem temperatury, w jakiej działają. Tłu- maczy to, dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie za- trzymując się, zmierzają wprost do pnia mózgu. Sterują głównie doznaniami wywo- łanymi bodźcami mechanicznymi, zwłasz- szcza posiadającymi konkretny punkt na- cisku. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych oś- rodków mózgowych, by wrażenia miejs- cowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Inne włókna nerwowe - przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodź- cach dotykowych - wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napoty- kają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. Jest to ten sam obszar, który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Spotkanie się w rdzeniu krę- gowym bodźców bólowych i czucia so- matycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń, które następnie są wysyłane w górę do mózgu. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący, tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdze- nia niektórych typów impulsów dotyko- wych, zapobiegając w ten sposób przedo- staniu się nadmiernej ilości bodźców bó- lowych do ośrodków bólu. W ten sposób drogi dotykowe prowa- dzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden, który idzie prak- tycznie wprost do pnia mózgu, oraz drugi, który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. Dzię- ki temu człowiek zachowuje zdolność po- strzegania niewielkich nawet różnic mię- dzy doznaniami dotykowymi. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacis- ku i położenie jego przyczyny. Jeżeli jed- nak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny, za sprawą połącze- nia w rdzeniu kręgowym zostają „włączo- ne" analizatory bólu. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to, czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią, czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego, ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza, gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czucio- wych, których zaczynamy być wówczas świadomi. Surowe dane ze wzgórza pod- legają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. To pierwszorzędowe pole czuciowe ko- ry mózgowej przetwarza informacje, na- stępnie zaś przekazuje je do pól drugo- i trzeciorzędowych. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miej- sca, rodzaju i znaczenia wrażenia czucio- wego, jakim go postrzegamy. Obraz zo- staje następnie skorelowany ze wspom- nieniami wrażeń z przeszłości, jak rów- nież zintegrowany z bodźcami wzrokowy- mi i słuchowymi. Wrażenia dotykowe - nie mniej istotne - są na tym etapie skoordynowane z czu- ciem głębokim, czyli postrzeganą pozycją kończyn, stawów oraz palców; jest to niezwykle ważne, ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów, a także je rozróżniać. Plat ciemieniowy Kora mózgowa Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe, druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Wlokna czucia ból i dotyku spotykają, się-analiza wrażeń Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból)
  • 54.
    Mowa UKŁAD NERWOWY/61 Mowa tojedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. Całością mowy - mówieniem i rozumieniem - ste- ruje mózg. To w korze mózgowej istnieją tzw. ośrodki mowy, gdzie słowa zostają odszyfrowane, a wychodzące sygnały i in- strukcje kierują się do setek mięśni w krta- ni, gardle ijamie ustnej, które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos od- grywają mniejszą lub większą rolę w ar- tykulacji dźwięków mowy. Najważniej- szymi organami są krtań, język, wargi oraz podniebienie miękkie. Krtań Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny, które wprawione w drgania wytwarzają głoski. Krtań jest organem niezwykle delikatnym. Pełni ró- wnież mniej skomplikowaną funkcję - jest zaworem broniącym wstępu do płuc. Podczas jedzenia lub picia krtań szczel- nie się zamyka, powodując, że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. Gdy ist- nieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu, krtań, rzecz jasna, z powrotem się otwiera. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tcha- wicy. Leży do przodu od części krtanio- wej gardła. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. W jej gór- nej części znajduje się nagłośnia - miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamk- nięcia wejścia do krtani - otworu łączą- cego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg, czasami jednak zdarza się, że mechanizm zawodzi, a wte- dy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. O ile pokarm niejest na tyle duży, by utkwić w przewo- dzie poniżej krtani, można go wykrztusić z powrotem. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych, np. klarnetu. Kiedy muzyk wtło- czy powietrze w ustnik, cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wib- rować, wytwarzając podstawowy dźwięk, który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. Podobnie dzieje się ze strunami głosowy- mi - drgają, gdy człowiek wydobywa głos, a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gar- dle, nosie i jamie ustnej. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających war- gi, które otwierają się i zamykają, prze- puszczając przechodzące przez nie powie- trze. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych, natomiast drugi - trwale przymocowany Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) do chrząstki tarczowatej, stanowiącej część grdyki (tzw. jabłko Adama). Chrząs- tki nalewkowate zmieniają swą pozycję, tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówie- nia po zamkniętą szczelinę w trakcie prze- łykania). Drgania strun głosowych pod- czas mówienia powstają w wyniku zwęże- nia szpary głośni podczas wyrzucania po- wietrza z płuc przez krtań. Proces ten nosi nazwę fonacji. Głośność dźwięku jest uwa- runkowana siłą, z jaką powietrze jest wy- rzucane z płuc, a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. Natu- ralna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa, gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni, którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie, mają niż- sze głosy niż kobiety, których krtanie są mniejszych rozmiarów. Jama ustna jest ściśle związana z mową, gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Krtań Przedni i boczny widok krtani. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania, co prowadzi do powstania dźwięku. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych, regulując w ten sposób wysokość dźwięków. wydobywającym się z krtani. Artykulacja spółgłosek, np. k lub t, polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie do- pływu powietrza z krtani, natomiast sa- mogłoski (np. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza, lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg, języka i żuchwy. Zdolność
  • 55.
    62/UKŁADNERWOWY Polecenia wydawane przez okolicęruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg, języka, podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg, języka, mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy - interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „L" Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa Struny głosowe T~ i Lw pozycji swobodnej Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust do- wodzi roli, jaką odgrywają usta w proce- sie mówienia. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarza- nych w krtani na zrozumiałe słowa od- bywa się przy istotnym udziale warg, języka, podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. Do tych ostatnich nale- żą: cała jama ustna, nosowa, gardło (od- cinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz - w mniejszym stopniu - klatka piersiowa. Kontrolę nad tymi wszystkimi narzą- dami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni, które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szyb- kością. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski - wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. Właściwości rezonacyjne różnych ko- mór w jamie ustnej i układzie oddecho- wym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. Przykładowo - wokaliza- cja tzw. głosek nosowych (m, n, c, ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. Na dowód tego spróbuj- my powiedzieć coś, zatkawszy nos - efekt komiczny, który w ten sposób uzys- kamy, udowadnia, że przestrzeń jamy nosowej, jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem, gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa, klatki piersiowej oraz ust, stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki - część fal akustycznych, które sami wytwarzamy, jest przenoszona owymi kośćmi, podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. Zjawisko to jest nie bez znaczenia, gdyż pozwala nam słyszeć to, co sami mówimy, a ponadto tłumaczy, dlaczego nasz głos zarejestro- wany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco - nagrane zostają bo- wiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula, zaś u osób leworęcz- nych - prawa. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca), za- wiadujący mięśniamijamy ustnej i gardła, oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernic- kego), interpretujący sygnały dźwięko- we nadchodzące drogami słuchowymi. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych), wizji (umożliwiające rozpozna-
  • 56.
    UKŁAD NERWOWY /63 Mięśnieporuszające wargami i ściąga wargi Wysuwa do przodu dolną wargę Unosi górną wargę Pociąga w górę i w bok górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy - np. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi, tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza, a następnie otwieramy je, wydając dźwięk. Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. Podobnie jak krtań i wargi, również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym, czystym s a niewyraźnym, szeleszczącym s, wypowiadanym przez osobę sepleniącą, należy szukać w sprawności działania mięśni języka. Ułożeniejęzyka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie, grę na instrumentach muzycznych itp.). Rozmowa to operacja niezwykle skom- plikowana. Kiedy ktoś się do nas odzywa, pierwszą naszą czynnością jest rozpozna- nie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa, tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. Kiedy odpo- wiedź jest „wymyślona", do akcji wcho- dzą ośrodek ruchowy mowy i pień móz- gowy. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi, które roz- szerzają płuca, jak i mięśniami brzucha, regulującymi ciśnienie powietrza wpływa- jącego i wypływającego z płuc. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mo- wy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powiet- rza, który wprawia je w wibracje i generu- je prosty dźwięk. Wielkość nacisku wywieranego na płu- ca podczas wydechu reguluje prędkość, z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni - im szybszy prąd powietrza, tym głośniejszy uzyskany dźwięk. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko, tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza, ajedynie powodu- ją lekkie tarcie. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg, języka i podniebienia miękkiego, znaj- dujące się pod nadzorem kory mózgowej. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa , ™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język
  • 57.
    Koordynacja ruchów Zwinne ruchyczołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają, jak precy- zyjnie nasz mózg potrafi sterować set- kami mięśni tułowia i kończyn. By ruchy łączyły się w logiczną całość, ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania, przy któ- rym bledną współczesne komputery. Dzieci przychodzą na świat wyposażo- ne jedynie w umiejętność reagowania od- ruchowego. Przykładem odruchów pozos- tałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki, gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garn- ka. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. Przy każdej wykonywanej czynnoś- ci pewna grupa mięśni kurczy się, inna rozkurcza, a jeszcze inne pozostają napię- te, by zapewnić stabilność reszcie ciała. Proces, w wyniku którego mózg synchro- nizuje ruchy wszystkich mięśni, by umoż- liwiać niczym nie zakłócone przeprowa- dzanie czynności, nosi nazwę uzgadnia- nia, czyli koordynacji ruchów. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działa- nia koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego, np. pochyla- nie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce, zajść musi wiele zdarzeń. Po pierwsze musimy najpierw zorien- tować się, gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi rela- cja. Znaczy to, że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia, pozwalającą za- planować niezbędne ruchy. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. Taka mapa orientacyjna powinna zos- tać teraz odczytana przez mózg, by opra- cować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. Taki plan działania należy nas- tępnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom, by kur- czyły się we właściwej kolejności. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzer- wany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięś- niach i stawach, powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco po- rządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. Aby poruszyć rę- ką i podnieść szklankę, musimy również pochylić się do przodu. Wymaga to prze- mieszczenia środka ciężkości ciała. Cały działający na zasadzie odruchu mecha- nizm równowagi musi zostać uruchomio- ny, powodując właściwe zmiany w tonu- sie mięśni, pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego, nakazanego przez mózg. Oznacza to, że schemat napięcia wszystkich innych mięśni, nie biorących bezpośredniego udziału w czynności pod- noszenia szklanki, musi być stale kon- trolowany i koordynowany. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało, zanim nauczy się koordyno- wać wszelkie ruchy zamierzone, musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz), jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi, które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie.
  • 58.
    UKŁAD NERWOWY /65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanieproblemu iplan działania zostajeprzekazanydookolicyruchowej. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodekruchowymowy Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacjeodnarządówzmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklankiherbaty.Mózgmusi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana, by umożliwić ruchy ręki. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką, jak podnieść szklankę. Szklankazostajepodniesiona Diagram pokazuje, że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych, angażujących do pracy mózg, nerwy i mięśnie, a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. aąjpierw przećwiczyć. Nawet tak zwykłe czynności, jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziec- ka. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narzą- dami, pierwotne odruchy, z którymi się rodzimy (np. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia), zostają stopnio- wo wypierane przez bardziej złożone spo- soby poruszania się. Pojawiają się one w wyniku wyos- trzenia zmysłów dziecka. Zabawka przy- ciąga wzrok niemowlaka, ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Następnie dzie- cko odkrywa, że wyciągnięcie ręki nie wystarcza, by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. Pierwsze próby poruszania się nie są koordyno- wane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połącze- niom mózgowym, które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysy- łane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili, aż wszy- stko, co znajduje się na podłodze, jest dla dziecka dostępne. Kiedy dziecko odkrywa, że może się wyprostować do pozycji pionowej, móż- dżek musi zacząć analizować nowy ze- staw wiadomości dochodzących od oś- rodków równowagi w pniu mózgowym. Chodzenie to kolejna umiejętność, której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów, podczas których móżdżek, współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej, wypracowuje odpowied- nie wzorce komunikowania się z mięś- niami. Oddzielne etapy każdego aktu rucho- wego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. Warunkiem koniecznym dla ich uzgad- niania jest logiczny układ, podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta, aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji, wzorce zachowań są kodowane również w móz- gu, tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej - ośrodki przed- ruchowe wydają polecenie „Idź!" i uru- chomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń, prowadzący do automatyczne- go wykonania wielu skomplikowanych czynności. Móżdżek kontroluje przebieg akcji, jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. Jeżeli do wyuczonego ukła- du ruchów wprowadzamy jakieś innowa- cje (np. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach), należy przeprogramować wzorzec, co wy- maga pewnej koncentracji uwagi, gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instruk- cje zachowania się w nowej sytuacji. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia, a następnie ruchami pozos- tałych części ciała. Nie ulega wątpliwości, iż ten typ koor- dynacji, wymagający udziału większości mózgowia, jest ostatnią sprawnością opa- nowywaną przez dziecko. Stanowi pod- stawę dla nauki bardziej skomplikowa- nych ruchów, stosowanych w wielu dys- cyplinach sportowych czy innych umieję- tnościach, np. grze na instrumentach mu- zycznych. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażo- ne w chwili urodzenia niż mózgi innych. W dużej jednak mierze różnice w opano- waniu bardziej złożonych typów koor- dynacji ruchowej przez poszczególne oso- by zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (progra- mów) ruchowych.
  • 59.
    Rozdział 5 UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Nadwieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze, czyli dokrewne, które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne, zwane hormonami, umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych, w tym tak podstawowych, jak wzrost czy rozmnażanie. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem, ich działania są tak skorelowane, by wspólnie przynosiły pożądane efekty. Wodór
  • 60.
    UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/ 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" na- szego ustroju. Produkowane są w specjal- nych gruczołach rozsianych po całym organizmie, rozprowadzane zaś - wraz z krwią do innych komórek somatycz- nych, zwanych wykonawczymi, gdzie wy- wołują określone skutki. Gruczoły, któ- rych głównym zadaniemjest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych, to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych, zwanych tak, po- nieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi, nie zaś za pośred- jjjictwem przewodu lub kanału, jak gru- oły zewnątrzwydzielnicze. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie wię- szości hormonów jest wolniejsze i bar- dej długotrwałe. Owe „powolne" hor- ony biorą udział w podstawowych pro- sach życiowych, takich jak wzrost czy zmnażanie. Ujmując rzecz bardzo ogól- e, rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz-[ ch w komórkach wykonawczych, m.in. creślania szybkości, z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię, lub decydowania, czy powinny idukować mleko, włosy, czy inne pro- kty metaboliczne. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te, które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. Należą do nich m.in. iulina i hormony płciowe. Ustrój wytwa- i lewej: Model cząsteczki sterydu, ormony to białka, pochodne białka i sterydy. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki, ttada się ona z atomów tlenu, wodoru oraz gla. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. i prawej: Adrenalina, wydzielana przez |zeń nadnerczy, znana jest jako „hormon alki i ucieczki". Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego, tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu, albo ucić się do ucieczki. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego, ale również w sytuacjach Iresowych. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. Rozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi, przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) Śledziona (doprzodu od nerki) rza też wiele innych hormonów, tzw. lokalnych, których oddziaływanie ogra- nicza się do okolic ich powstawania. Jednym z przykładów hormonu tkan- kowego jest sekretyna, produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. Hormon ten wędruje z krwią do poblis- kiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w pro- cesach trawiennych. Innym przykładem hormonu tkanko- wego - neuroprzekaźnika - jest acetylo- cholina, pośrednik w przekazywaniu ko- mórkom mięśniowym pobudzenia ner- wowego z rozkazem skurczu.
  • 61.
    68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białkai sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategoriehormonów: hormony będącebiał- kami lub pochodnymibiałek orazhormony 0 budowie pierściennej, czyli sterydowej. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część, czyli korę nadner- czy, należą do kategorii sterydowych. Insulina z kolei to białko, natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na pod- stawie białka i są pochodnymi białkowymi. Dotarłszy do punktu docelowego, hor- mon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym, przystępuje do wypełniania swej misji, czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofos- foranu). Sądzi się, że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów we- wnątrzkomórkowych dla przeprowadza- nia konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. Tak więc cAMP, produkowany pod wpływem obecności insuliny, powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki, podczas gdy glu- kagon, również wytwarzany w trzustce, powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi, gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. Po wykonaniu zadania hormony zos- tają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby, gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład, po czym zostają albo wydalone, albo wyko- rzystane jako materiał na cząsteczki no- wych hormonów. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokre- wnymi. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi na- rządami, jak np. nerki. Niektóre z media- torów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza, zmuszając je do uwolnienia hormonów. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki - hormon antydiuretycz- ny (ADH) i oksytocyna - są wydzie- lane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgó- rza z funkcjami wydzielniczymi przed- niego płata przysadki. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynni- ki uwalniające, które, aby doszło do sek- recji hormonu, muszą zadziałać na ko- mórki płata przedniego przysadki. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w du- żym stopniu tłumaczy, dlaczego istnie- je tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy - Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony - Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty Pomarańczowy - Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Brązowy Szary Zielony - Hormony produkowane niezależnie Niebieski HORMONWZROSTU Decyduje o wzroście ustroju PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGENIPROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami. Wiele kobiet zauważyło zapewne, że stany przygnębie- nia lub lęku prowadzą nierzadko do za- kłóceń w cyklu miesiączkowym. Poziom estrogenu i progesteronu - tych samych hormonów, które zawiadują menstruac- jami, może mieć ogromny wpływ na na- strój kobiety. Nagły spadek poziomu hormonu, któ- ry następuje tuż przed krwawieniem, jest prawdopodobnie w dużej mierze przy- czyną objawów, zwanych napięciem przed- menstruacyjnym, podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobre- go samopoczucia kobiet w tym okresie. I nie jest chyba przypadkiem, że jest to również czas najwyższej płodności u ko- biet i najwyższej pobudliwości seksual- nej. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy, tarczycy i gruczołów płciowych. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Uważa się, że podczas miłosnej gry wstęp- nej, w bezpośrednim następstwie docho- dzenia do mózgu bodźców przyjemnoś- ciowych, rośnie poziom estrogenu i pro- gesteronu. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik", ponie- waż hamuje produkcję hormonów. W okresie przekwitania, czyli meno-
  • 62.
    UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/ 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Po prawej: Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna - pobudzająca pierś do wytwarzania mleka, oraz oksytocyna - powodująca wydzielanie pokarmu. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi. pauzy, kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. Jest to spowodowane częściowo tym, że jajniki przestają reagować na hormon folikulot- ropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. Zmiany nastroju mo- gą być również wywołane czynnikami psychicznymi. Ciekawostką może być jed- nak to, że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podob- ne skutki psychiczne jak menopauza. Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości
  • 63.
    Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowajest „głównodowo- dzącym" gruczołem ustroju. Nie tylko wy- twarza własne hormony, ale również wpływa na produkcję hormonalną pozos- tałych gruczołów. Przysadka leży u pod- stawy mózgu. Jest połączona z podwzgó- rzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Przysadka i pod- wzgórze wspólnie kontrolują wiele aspek- tów metabolizmu ustrojowego, a więc roz- maitych procesów chemicznych, których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części orga- nizmu. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim, które z łatwością da się zobaczyć na zdję- ciach rentgenowskich czaszki. Powiększe- nie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i koniecz- ność przeprowadzenia badań. Gruczoł ten jest podzielony na dwie, praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym, części. Tylna część, zwana płatem tylnym przysadki, jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów, które fak- tycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki, która uwalnia je w momencie, gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. Płat tylny i pod- wzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. Przedni płat przysadki wydziela hor- mony uaktywniające inne gruczoły w or- ganizmie, a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Chociaż nie jest połączony bez- pośrednio z podwzgórzem, istnieje mię- dzy nimi relacja funkcjonalna. Skoro płat przedni nie posiada bez- pośrednich dróg nerwowych łączących go Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Podwzgórze Skrzyżowanie nerwów wzrokowych P t a t tyl ny przysadki Żyły wo!i e 1 Lejek Ciało suteczkowate Opona twarda I z podwzgórzem, jego działanie jest uza- leżnione od serii czyników uwalniających i hamujących, czyli kontrolujących wy- dzielanie hormonów. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgó- rzowymi, działającymi na położoną o pa- rę milimetrów dalej przysadkę. Są prze- noszone przez specjalną siatkę żył zwa- nych przysadkowym układem wrotnym. Układ ten rozciąga się pomiędzy pod- wzgórzem a przysadką. Mimo że większość poleceń dotyczą- cych uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza, płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. Uwolnienie nie- których hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. Za przykład może służyć hormon tyre- otropowy (TSH), dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej włas- nego hormonu. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane, gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Taki mecha- nizm, zwany ujemnym sprzężeniem zwrot- nym, stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysad- kowymi. Oznacza on, że poziom hor- monu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości, gdyż ujemne sprzężenie zwrotne, działają- ce na przysadkę, przerwie produkcję od- powiedniej tropiny, czyli hormonu pobu- dzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim.
  • 64.
    UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Tętnica podwzgorzowa Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa TSH: Dopinguje gruczoł > ACTH: Pobudza wydzielanie Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrost- organizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu, progesteronu i testosteronu tarczowy do produkc i hormonu nadnerczy- Progestęron — Estrogen Testosteron Hormony przysadkowe Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami, których znaczenie nie zostało do końca poznane. Nie ma jednak dowodu na to, że działają one tak, jak „prawdziwe" hormony. ADH jest związany z gospodarką wod- ną ustroju. Wpływa na zdolność kana- lików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. Oznacza to, że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z mo- czu opuszczającego kanaliki. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. W przypadku braku hormonu wraz z mo- czem wydalane jest więcej wody z or- ganizmu. Rola oksytocyny jest mniej jasna. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Przypuszcza się, że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. Przedni płat przysadki mózgowej pro- dukuje sześć zasadniczych hormonów. Cztery z nich - hormony tropowe - są związane z kontrolą podległych im gru- czołów: tarczycy, nadnerczy i gonad (ją- der u mężczyzn i jajników u kobiet). Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH, natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropo- wego). Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzy- mywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne), któremu podlega przysadka, oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza, np. w sytu- acji stresowej. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). Określane są one mianem gonadotropin, a więc hor- monów regulujących pracę gruczołów płciowych. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estroge- nu i progesteronu, które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze, rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów, które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki, by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. FSH i LH stymulują wytwarzanie hor- monów męskich i nasienia. Prolaktyna jest jednym z dwóch hor- monów płata przedniego, które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki, bez uprzedniego pobudzania innych gru- czołów. Podobnie jak gonadotropiny, prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Takjak gonado- tropiny, prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobie- cym niż w męskim. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna, chociaż wiadomo, że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych.
  • 65.
    72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Ukobiet prolaktyna pobudza wydzie- lanie mleka. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle mie- siączkowe. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Drugi wspomniany hormon płata przed- niego to hormon wzrostu. Jak sugeruje nazwa, ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Jest niezwykle ważny w okre- sie dzieciństwa i dorastania, jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie ży- cia - określa on sposoby przemiany węg- lowodanów w tkankach somatycznych. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy, zwany pospolicie tar- czycą, znajduje się w szyi, nieco poniżej krtani. Składa się z dwóch płatów po- łożonych na przedniej i bocznych po- wierzchniach tchawicy. Oba płaty połą- czone są mostem tkankowym zwanym węziną. Czasami odchodzi od niej dodat- kowy środkowy płat piramidowy. Tar- Poniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła, jabłka Adama i tchawicy. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon - tyroksynę. czyca osoby dorosłej waży około 20 gra- mów. Zadaniem tego gruczołu jest produk- cja hormonu - tyroksyny. Miąższ tar- czycy, oglądany przez mikroskop, jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysep- ki tkankowe zawierające skupienia ko- loidu - substancji białkowej, z którą wią- że się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Uwolniwszy się z gruczołu, zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki so- matyczne. Powierzchnia jąder owych ko- mórek pokryta jest receptorem reagują- cym na obecność hormonu. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwięk- szeniu zużycia energii przez komórkę. Zwiększa on również ilość produkowane- go przez nią białka. Choć dokładna funk- cja tyroksyny nie jest znana, wiadomo, że jest niezbędna dla życia. Składnikiem niezastąpionym,jeśli cho- dzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowe- go, jest jod. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu, którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. Nie- dobórjodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gru- czołu określany mianem wola nagmin- nego. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych, tarczyca poddaje się kon- troli przysadki mózgowej. Wyproduko- wany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. Stężenie wytwo- rzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju, natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu, w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza - poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hor- monu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Sytuacja ta ulega dalszym komplikac- jom z uwagi na fakt, że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach, w zależnoś- ci od zawartej liczby atomów jodu. Hor- mon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny, czyli czterojodotyroni- ny (T4), składającej się z czterech ato- mów jodu. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3), posiadająca trzy atomy jodu. Pomimo że tarczyca uwal- nia do krwi pewne ilości T3, głównym jej produktem jest • T4, przekształcana w tkankach w T3. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zo- staje zamieniona w nieczynną pochodną, zwaną „odwróconą" T3. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hor- monu tarczycy w tkankach, nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarcza- jąca. Gruczołtarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe
  • 66.
    Przytarczyce pomagają sprawowaćkontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. Górna para znajduje się za tarczycą. Dola para natomiast - co ciekawe - może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. Chrząstkatarczowata Gruczoły przytarczyczne UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Absorbcja wapnia do krwi jest regulo- wana przez witaminę D3 , której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy, a także hormon wytwarzany przez gru- czoły przytarczyczne zwany parathormo- nem (PTH). Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwięk- szoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości, co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. Odwrotnie - przy nad- podaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH, obniżając poziom pierwiastka. Przytarczyce są tak niewielkie, że ledwo dostrzegalne. Górna para jest umieszczo- na za gruczołem tarczowym; dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. Gruczoły przytarczyczne dolne W^^ Tchawica przytarczyczne cjorne Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gru- czołów usytuowanych za tarczycą. Od- grywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego, że stanowi główny budulec kości i zębów, lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Stężenie wapnia w organiz- mie musi być utrzymane w stałych grani- cach, w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skur- czowej mięśni, czyli tężyczki. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytar- czycznych: pilnują one równowagi pozio- muwapnia. Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej), przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej), przysadka wstrzymujesekrecjęTSH. Współzależność przysadki i tarczycy Hormon tyreotropowy (TSH)
  • 67.
    74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustkato jeden z największych gru- czołów organizmu, a właściwie dwa ze- spolone gruczoły. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. Jest ona gruczołem dokrewnym, którego naj- ważniejszym hormonem jest insulina. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielni- czym, który wydziela do jelit, nie zaś do krwi. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha, przed kręgosłupem, do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona, który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. Podstawowym składnikiem trzustki są Położenie trzustki zraziki - zgrupowania komórek zewnątrz- wydzielniczych skupionych wokół śle- pych zakończeń krótkich przewodzików. Każdy przewodzik łączy się z przewodzi- kami biegnącymi od innych zrazików, by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Pomię- dzy zrazikami odnaleźć można niewiel- kie grupy komórek zwane wyspami Lan- gerhansa: stanowią one podstawę „dru- giego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę, nie- zbędną dla ustroju, jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. Wysepki, tworzące wspólnie tzw. aparat wysepkowy, produkują również hormon o nazwie glukagon, którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. ' Punkt, wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności, nie wiadomo. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. Niedobór tego hormonu wywołuje cuk- rzycę - chorobę, którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową, aparat wy- sepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. Zaczyna ona wówczas przeciw- działać skutkom działania innych hormo- nów, np. kortyzonu i adrenaliny, które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. Aktywność insuliny powoduje przenie- sienie cukru z krwi do komórek somaty- cznych, gdzie zostaje spalony jako źródło energii. W przypadku nieobecności in- suliny w ustroju zanika mechanizm rów- noważenia poziomu cukru, gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. Prowadzi to wprost do cukrzycy. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwa- nego diabetes - moczówka. Typ pierwszy to diabetes mellitus - moczówka cukro- wa, czyli schorzenie, które na ogół rozu- mie się pod nazwą cukrzycy. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus), niezwykle rzadko spotykana, wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki móz- gowej. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolno- ścią trzustki, spowodowaną uszkodze- niem komórek produkujących insulinę. Nie wiadomo dokładnie, jak dochodzi do takiego uszkodzenia, jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagad- nieniem. Wydaje się, że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet po- jedyncze wydarzenie, np. infekcja. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się nie- spodziewanie w następstwie bezwzględ- nego niedoboru insuliny najczęściej doty- czy ludzi młodych i dzieci, stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzu- stki świń lub bydła. Większość diabetyków cierpi na tzw. cukrzycę typu dorosłych. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co praw- da insulinę, nierzadko w normalnych iloś- ciach, jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie, co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. Choroba ta często idzie w parze z otyłoś- cią, zatem częścią kuracji jest odpowied- nia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakolo- giczne pobudzające trzustkę do wzmożo- nej produkcji insuliny. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju, oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne.
  • 68.
    UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcjainsuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne, odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 Insulina O Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. Insulina działająca normalnie o Tkanki • Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza - niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii - może swobodnie gromadzić się w wątrobie. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię, a co za tym idzie na glukozę, zostaje ona uwolniona z wątroby, a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. Przedstawiony powyżej podział cuk- rzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Niektórzy, w tym również dzieci, prze- ważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą, natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru.
  • 69.
    76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormonynadnerczy i ich działanie Źródło Hormon Działanie Rdzeń nadnerczy Kora nadnerczy Adrenalina Noradrenalina Aldosteron Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony Uzupełniają działanie hormonów płciowe płciowych wydzielanych przez gonady Gruczoły nadnerczowe Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza, jak sama nazwa wskazuje, są umieszczo- ne nad nerkami, płasko spoczywając na ich biegunach. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środ- kowego rdzenia i zewnętrznej osłony - kory. Części te wydzielają różne hormo- ny, z których każdy ma odmienne zada- nie. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. Razem znane sąjako „hormony walki lub ucieczki", ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku, po- trzebnego, by stawić czoło niebezpieczeń- stwu, przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym, co nie powinno dziwić zważywszy, że jest to gruczoł od- powiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. Stresy i zagrożenia, w obliczu których staje współczesny człowiek, są zarówno natury fizycznej, jak i psychicznej. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Gwałtow- nie wzrasta produkcja adrenaliny przy- spieszającej i wzmacniającej bicie serca. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i rów- noczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych, kierując główny strumień krwi ku sercu - stąd też nierzadko mówi- my, że ktoś „blednie ze strachu". Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamia- na zmagazynowanego w wątrobie i mięś- niach glikogenu w glukozę - szybki ma- teriał energetyczny. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu, produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normal- nego stanu. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe, lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emo- cjonalnego, względnie żyjemy pod stałą presją, organizm pozostaje w stanie mobi- lizacji, co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych, np. nadciśnienia tętniczego. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy), z których najważniejsze to al- dosteron i kortyzon. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów, posiadające trzy całkiem odmienne funk- cje fizjologiczne. Pierwsze, zwane hor- monami elektrolitów, zwiększają groma- dzenie wody w ustroju. Zasadniczym hor- monem tej grupyjest aldosteron, działają- cyjako przekaźnik chemiczny w wydawa- niu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu, co z kolei odbija się na spraw- ności serca jako pompy tłoczącej. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. Oznacza to, iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju, a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. Serce napotyka wówczas trudności
  • 70.
    Chlorek sodu (sólkuchenna) jestistotnymskładnikiem płynu, w którym zanurzone są komórki, a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy - aldosteron, który nakazuje nerkomzredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku, gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. Utrzymywane sątam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. Usuwa on sód z wnętrza komórki, pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Taki układ potencjałówjestniezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO /77 Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon 1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Moczowód Pęcherz- Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowa- na przez reninę - hormon wytwarzany w nerkach. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i po- ziom hormonu zaczyna się podnosić; gdy jego poziom jest za wysoki, spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stęże- nie aldosteronu we krwi powraca do normy. Kortyzon: Hormony cukrowe, spośród których najważniejszy to kortyzon, są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. Glukoza stanowi pod- stawowy surowiec energetyczny organiz- mu. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebo- wanie energetyczne, jak np. w sytuacjach stresowych, kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. Kortyzon jest ważnym, lecz nie jedy- nym, hormonem podnoszącym poziom cukru. Dla kontrastu - funkcjonuje wy- łącznie jeden hormon obniżający poziom cukru, tj. insulina. Z uwagi na tę nie- równowagę, istnieje większe prawdopo- dobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego, a więc cukrzycy, któ- ra leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. Kortyzon, oprócz tego, że pełni klu- czową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla pod- trzymania życia), jest też nieodzowny dla układu odpornościowego, stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normal- ny poziom kortyzonu zostanie pod- wyższony (np. w celu zapobieżenia od- rzuceniu przeszczepu), odporność na za- każenia obniża się. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hor- monów powstających w nadnerczach są tzw. androgeny nadnerczowe. Wydziela je kora nadnerczy, by wspomagały pra- cę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gona- dy - męskie i żeńskie gruczoły płciowe. Główny męski hormon płciowy - obec- ny również w mniejszych ilościach u ko- biet - to testosteron, odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m.in. męskich hormonów płciowych. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjono- wania organizmu, że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. Mechanizmem regulującym jego produkcję - jak rów- nież produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. Przysadka wydziela hormon ACTH, pobudzający wytwarzanie kortyzonu. Po- dobnie jak w przypadku aldosteronu i re- niny, obie te substancje podlegają mecha- nizmowi sprzężenia zwrotnego. Gdy za- wartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska, przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta; jeżeli poziom jest zbyt wysoki, gruczoł ogranicza produkcję i stę- żenie kortyzonu maleje.
  • 71.
    Rozdział 6 ODDECHOWY Tlen jestnajważniejszą substancją chemiczną, od której zależy życie naszego organizmu - jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance, które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze, a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. Proces zwany respiracją, czyli oddychaniem, angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos, jamę ustną, gardło, krtań i tchawicę. Jama nosowa Ucho środkowi. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa, przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi, jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe, łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej
  • 72.
    Nos UKŁADODDECHOWY/79 Nos oprócz tego,żejest narządem zmysłu powonienia, służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego od- dychania. Ponadto chroni przed czyn- nikami drażniącymi: prowokując kicha- nie, wyrzuca np. kurz z ustroju, by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości, a częściowo z chrząstki. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej stro- ny) są wysunięte w dół, u góry zaś scho- dzą się między oczami, tworząc grzbiet nosa. Nos jest twardy, choć do pewne- go stopnia giętki dzięki leżącym poni- żej kości chrząstkom nosa i nozdrzy, któ- re jednocześnie decydują o jego kształ- cie. Wnętrze nosa jest podzielone kost- no-chrzęstną przegrodą, biegnącą od przodu ku tyłowi, na dwie wąskie ko- mory. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową, która stano- wi przedłużenie warstwy wyściełającej no- zdrza. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skie- rowanymi w dół, które strzegą wejścia do nosa. U niektórych osób, zwłasz- cza mężczyzn, często są znakomicie wi- doczne. Dwie komory oddzielone przez prze- grodę tworzą łącznie jamę nosową. Są bardzo wąskie - mają poniżej 6 milimet- rów szerokości. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licz- nymi, niewielkimi receptorami nerwu wę- chowego. Podczas przeziębienia recepto- ry są pokryte gęstym śluzem ograniczają- cym powonienie, a w konsekwencji także zmysł smaku. Przewody nosowe Tylny odcinek jamy nosowej jest po- dzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. Są one cienkie, o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa, kierując się w tylnej części w dół. Przestrzenie pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. Wyściełane są bło- ną śluzową, silnie unaczynioną, co po- zwala nawilżać i ogrzewać wdychane po- wietrze. Błona wydziela około 0,5 litra śluzu dziennie. Pokrywają ją tysiące maleń- kich włosków zwanych rzęskami. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu, które następnie są przesuwane dalej i po- łykane. Zatoki - przestrzenie w przedniej części czaszki - są połączone z wnętrzem nosa. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. Zatoki, niczym amortyzator, zmniejszają siłę ude- rzeń w twarz. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musi- my wydmuchiwać nos podczas płaczu). Drugi z nich - trąbka słuchowa - uchodzi w ścianie gardła, do tyłu od połączenia z jamą nosową. Przekrój przez nos Kość nosowa- Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Małżowina nosowa Komórka sitowa -i Małżowina górna nosowa Oczodo Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej), przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). U Przedsionek nosa
  • 73.
    Gardło Gardło to nazwapopularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. Z re- guły przyjmuje się, że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową, krtań i tchawicę, które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. Gardło spełnia różnorakie funkcje. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc - tym zadaniem obarczona jest na- stępnie krtań i tchawica. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnoś- ciach strun głosowych: poruszane odpo- wiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza, np. podczas kaszlu. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w pro- cesie mówienia znaleźć można na strome 61. Części gardła biorące udział w trawie- niu omówione są w Rozdziale 9.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzonkręguszyjnego Żyłaszyjnazewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Częśćnosowagardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśńgardziel Część krtaniowa gardła ? Jama gardłowa Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej, ustnej i krtani, ciągnąca się nieco w głąb szyi. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbli- żony do odwróconego stożka, który ciąg- nie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki, gdzie łączy się z przeły- kiem. Górna, szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki, natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło, będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej ja- mę ustną, zawiera wiele gruczołów śluzo- twórczych, które dbają o to, by powierz- chnia jamy ustnej i gardłowej była pod- czas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. Topograficznie i fizjologicznie jama gar- dłowa dzieli się na trzy odcinki. Część najwyższa - nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. Jej dolną granicę wyznacza samo pod- niebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gard- ła, by zapobiec przedostaniu się pożywie- nia do nosa. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego moż- na czasami zaobserwować podczas ki- chania. W części nosowej znajdują się 3 skupis- ka tkankowe, szczególnie widoczne u dzie- ci, zwane migdałkami - trąbkowymi
  • 74.
    UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej:Przekrój poprzeczny przez gardło. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśnionaruraciągnącasięod podstawy czaszki po przełyk. Kanałemtymprzechodzi wszystko,cojemyiwdychamy. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej r — Część nosowa Część ustna Gardło Część krtaniowa Po prawej: Schemat jamy gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg nosowych i ustnych. Gardło komunikuje się również zuszamiza pośrednictwem kanału wyrównującego - trąbki słuchowej, która pomagaujednolicićciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. Jabłko Adama (chrząstka tarczowata) Przełyk Tchawica i gardłowym („trzeci migdałek"). Do czę- ści nosowej gardła, po obu jej stronach, uchodzi również trąbka słuchowa (Eusta- chiusza) - kanał łączący gardło z uchem środkowym. Takie rozmieszczenie narzą- dów bywa przyczyną wielu chorób, gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej, nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną - część ustna gardła - jest fragmentem drogi powietrznej łączącej ustazpłucami. Skurcze i rozkurczęmięśni tego odcinka, znacznie bardziej ruchli- wych niż mięśnie części nosowej, pomaga- ją nadać fizyczny kształt dźwiękom wy- chodzącym z krtani. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Naj- ważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne - dwa zgrubienia tkanki, które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. Rola najniższej - krtaniowej - części gardła sprowadza się do udziału w przeły- kaniu. Ruchy krtani muszą być tak zgrane, by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc, natomiast pokarmowi - do prze- łyku. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splo- tem gardłowym. Jego czynnościami za- wiaduje niższa część pnia mózgu, która kojarzy informacje nadchodzące z wyż- szych ośrodków mózgowych - oddecho- wego i połykania. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań, która składa się z chrząs- tek, utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczo- wata (jabłko Adama). Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli. Podobnie jak nos, jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiada- jących rzęski, które usuwają wszelkie za- razki i kurz z powrotem do gardła, gdzie zostają połknięte.
  • 75.
    Płuca Większą część klatkipiersiowej wypeł- niają dwa płuca, z których prawe jest nieco większe, ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny, środkowy i dol- ny, natomiast lewe płuco - dwa: górny i dolny. Płaty są rozdzielone od siebie, a granice między nimi wyznaczają wgłę- bienia na ich powierzchni, tzw. szczeliny międzypłatowe. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. Największe z nich to oskrzela główne, które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca, lewe - do lewego. Wewnątrz płuc oskrzela głów- ne rozwidlają się na płatowe, następnie segmentowe, a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne, któ- re wpadają do płuc wraz z oskrzelami. One również dzielą się na mniejsze rur- ki - naczynia krwionośne, biegnące wraz z oskrzelikami. Wokół pęcherzyków płuc- nych tworzą siatkę naczyń włosowatych. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej, skurczyłyby się niczym przebity balon. W stanie rozdętym utrzymuje je napię- cie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i we- wnętrzną ścianę klatki piersiowej - opłuc- ną. By lepiej to zrozumieć, wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. Jeśli położymy je na sobie suche, łatwo się rozdzielają; jeśli jednak je zmoczymy, napięcie po- wierzchniowe wody sprawia, że silnie do siebie przylegają. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cien- ka warstwa płynu, pozostają „otwarte". Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. Podczas wydechu mięśnie międzyżebro- we zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowi- cie, płuca gwałtownie odskoczyłyby z po- wrotem, chyba że celowo pozostaną puste. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna, tzw. opłuc- na płucna, oraz zewnętrzna, tzw. opłucna ścienna. Opłucna płucna okrywa całą po- wierzchnię zewnętrzną płuc, w tym rów- nież szczeliny. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pier- Tętnicaszyjnawspólna Obojczyk Iżebro Gruczoł tarczowy I. Grasica Płucolewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca, w miejscu, gdzie płuco łączy sięz tchawicąza pomocą oskrze- la głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. Na pozo- stałym obszarze są od siebie oddzielone. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę, jak płuca poruszają się w rytm oddechu. Rzecz jasna, istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna - tylko taka, by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek, tak by się po sobie bez trudu przesuwały. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu - jest to tzw. wysiękowe zapalenie opłucnej. W przeciwieństwie do płuc, opłucnajest wyposażona w receptory bólu, o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. Każdy rodzaj zapalenia sprawia, że powierzchnia opłucnej zostaje pozba- wiona płynu, w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w cza- sie oddychania, wywołując ból.
  • 76.
    UKŁAD ODDECHOWY /83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc, w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem; odma, polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków; astma, czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików; nowotwór oskrzeli; bronchit, czyli zapalenie oskrzeli, podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową.
  • 77.
    Oddychanie Czy to wstanie czuwania, czy podczas snu, oddychamy średnio 12 razy na minu- tę. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. W trak- cie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie, nawet do 80 razy na minutę. Celem wprowadzania powietrza do or- ganizmu, a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzy- mania życia i pozbycie się z ustroju zbęd- nego dwutlenku węgla, produktu wew- nętrznych przemian chemicznych. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza, a praca płuc, ser- ca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek, gdzie jest potrzebny do produkcji energii, któ- rej nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu, a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla, i tlenu, tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo - zazwyczaj w postaci cuk- ru - za pomocą tlenu, w celu uzyskania energii. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania ben- zyny, a mianowicie dwutlenek węgla i wo- da. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdol- ne do funkcjonowania przez jakiś czas Przepona bez dopływu tlenu, mózg nie może się bez niego obyć. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona - cienki mięsień z tkanki włóknistej, szczelnie odgradzają- cy klatkę piersiową od jamy brzusznej. Górną część „obudowy" mieszczącej ser- ce i płuca tworzą żebra, natomiast dno stanowi przepona. Gdyby spojrzeć na przeponę od gó- ry, zobaczylibyśmy duży, centralny ob- szar włóknisty, przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dol- nych sześciu żeber. Podobna jest do słoń- ca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber, do których jest przy- mocowana. Przepona oglądana od przo- du ma kształt wysklepionej kopuły, przy- czepionej do żeber sznurami z mięśni. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę, ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos, gardło, krtań i tchawicę. Znalazłszy się w płu- cach, wędruje do pęcherzyków płucnych, gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwu- tlenek węgla. Tlen łączy się z hemoglobi- ną krwi, a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków, by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. Wydech następuje Nerwy przeponowe Przepona w wyniku prostego rozluźnienia mięśni, powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie, polecenia skurczu lub rozkurczu prze- pona otrzymuje od układu nerwowego. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. Co ciekawe, pochodzą z wyższego od- cinka rdzenia kręgowego, a zatem mu- szą odbyć długą drogę od szyi ku dol- nej części klatki piersiowej. W wyni- ku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przepo- nowych. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega re- gulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla, nie zaś tle- nu we krwi. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla, np. podczas znacznego wysiłku fizycznego, i dosto- sowuje do niej tempo oddychania. Od- dechy stają się wtedy głębsze i częstsze, tak by zaczerpnąć więcej tlenu. Praca serca ulega przyspieszeniu, wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutle- nek węgla. Po zakończonym wysiłku po- ziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce, np. podczas śpiewu, mówienia i jedzenia. Ziewanie, wzdychanie, kaszlenie i czkawka wyma- gają innego rodzaju oddychania. Śmiech i płacz, w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmaty- czne" wydechy, są odmianami rytmu od- dechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. Wstrzymywanie oddechu, czy to celo- we (podczas nurkowania), czy mimowol- ne (w następstwie ataku nerwowego), również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. Po kilku pierwszych głębo- kich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się, następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. Może to doprowadzić do utraty przy- tomności, a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie, jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzch- nię wody. Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. mr HM
  • 78.
    UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenuw organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Prawy _ przedsionek Oskrzeliki Tętnica płucna - Zyty płucne Lewy przedsionek -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny Pęcherzyk płucny Erytrocyty niosące tlen Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę, oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych, gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej, a następnie do lewej połowy serca. które wtłacza ją do aorty. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom, w zamian za produkt przemiany materii - dwutlenek węgla. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla, który następnie wydychamy, pobiera zaś nową porcję tlenu.
  • 79.
    Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośnyskłada się z serca i systemu naczyń krwionośnych. Serce, zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej, jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich, ale działa również jako środek komunikacji, przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. Luk aorty — Żyła główna górna Lewa tętnica płucna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pniapłucnego Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek, żył, przedsionków i komór. i Przegroda międzykomorowa Itr—> Żyla główna dolna Aorta
  • 80.
    Krew UKŁADKRWIONOŚNY/87 Krew jest absolutnieniezbędna dla funk- cjonowania organizmu. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tęt- nic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci, dostarczając tlenu, pokarmu i innych ważnych sub- stancji do tkanek. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii, które mogłyby być toksyczne dla ustroju. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych, a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolęjako element mechanizmu obronnego organizmu. Krew jest płynem. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek, których właściwości fizjologicz- ne decydują o tym, że krew klasyfikuje się jako tkankę, podobnie jak kości czy mięśnie. Jej składnikami są: przezroczys- ty płyn - osocze, w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty), krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Jak prawie całe ciało ludzkie, osocze składa się głównie z wody. Ponieważ jest cieczą, ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych, np. włośniczek, czyli kapilar. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomó- rkowym, w którym są zanurzone wszyst- kie komórki ciała. Oznacza to, że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z ko- mórki do komórki po całym ciele. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe - glukozę i podsta- wowe tłuszcze. Z osoczem po ciele roz- prowadzane są i inne substancje, np. że- lazo, ważny budulec barwnika wiążącego tlen - hemoglobiny, oraz wiele innych. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych, odżyw- czych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. hormonów) oraz dodat- kowo jednego niezwykle istotnego ele- mentu - białka, które stanowi jego za- sadniczy składnik. W litrze osocza występuje około 75 gra- mów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. Albumina jest wy- twarzana w wątrobie. Jest nie tylko źród- łem pokarmu komórek, ale także wywie- ra ciśnienie onkotyczne, które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczy- niowym, zapobiegając ich ucieczce do tkanek, a dalej do komórek. Można przy- jąć, że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka, zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdzia- łająca przekształceniu się ciała w roz- mokłą, galaretowatą masę. Najważniejszymi globulinami są te, które działają jako przeciwciała zapobie- gające infekcjom. Niektóre globuliny bia- łkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Płytki krwi Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 mi- lionów płytek, każda zaś płytka ma śred- nicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. Mecha- nizm działania płytek bardzo intrygu- je lekarzy, ponieważ przybywa dowodów na to, że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie - stwardnieniu tętnic, chorobie nagminnej w cywilizacji zachod- niej. Trombocyty występują we krwi w ta- kiej obfitości, że gdziekolwiek doszło- by do krwawienia, zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Tętnice promie- niowa i łokciowa Tętnica udowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Żyła szyjna wewnętrzna Żyła główna górna Aorta Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca, których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe), w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami, oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg), prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem.
  • 81.
    88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyńkrwionośnych są wy- łożone gładką warstwą komórek śród- błonkowych. W przypadku przerwania śródbłonka, a więc krwawienia, składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częś- ciami ściany naczynia krwionośnego. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przy- legają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja), korkując otwór, którym wy- pływa krew. Pozostałe ciałka krwi za- czynają wchodzić pomiędzy sobą w reak- cje w celu wytrącenia fibryny, czyli włók- nika stanowiącego trwalszy środek zarad- czy. Zdolność krwi do krzepnięcia, czyli ko- agulacji, a co za tym idzie do zapobiega- nia wykrwawieniu organizmu w przypad- ku nadwyrężenia naczynia, jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kil- kunastu substancji biochemicznych, zwa- nych czynnikami krzepliwości, pośród których najważniejszą jest protrombina. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi - osocza. Zaburze- nia procesu krzepnięcia mogą być dwoja- kiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica, polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz na- czyń kwionośnych. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tle- nu na drodze z płuc do tkanek. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne, gdyż zabierają dwutlenek węgla, produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc, skąd zostaje wyda- lony. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek he- moglobiny. W płucach tlen wiąże się bardzo szyb- ko z hemoglobiną, nadając krwinkom jasnoczerwony kolor, od którego wywo- dzi się ich nazwa. Natleniona krew do- ciera tętnicami do tkanek. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czer- wonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórko- wych) łączą się z erytrocytami, które zabierają je żyłami do płuc. Produk- cja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. Przez pierwsze trzy mie- siące cały proces ma miejsce w wątro- bie, a dopiero po sześciu miesiącach ży- cia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego, gdzie odbywa się do końca życia. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach, lecz po około 20. ro- ku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa, żeber i mostka. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne, zaokrąglone, wielko- jądrzaste komórki zwane hemocytobla^- tami (komórki macierzyste krwinek). Ko- mórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów, podczas którychjąd- ro staje się coraz mniejsze, aż do cał- kowitego zaniknięcia. Do produkcji eryt- rocytów ustrój potrzebuje żelaza - głów- nego składnika hemoglobiny, witaminy B12, kwasu foliowego i białek. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czer- wone krwinki często ulegają zużyciu, stąd konieczność ich stałego odnawiania. Każ- dy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „sta- re" krwinki. Niektóre pozostałości che- miczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania, natomiast in- ne, w tym hemoglobina, są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Organizm doskonale panuje nad iloś- cią czerwonych krwinek w krwiobie- gu, dostosowując ją do swych potrzeb. W przypadku dużych ubytków krwi, usz- kodzenia części szpiku kostnego lub ob- Poniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie, lepkie ciatka krwi), które podążają w kierunku miejsca urazu, by zatamować krwawienie (A). Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). Reakcja trombocytów, obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny, czyli włóknika. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości), która wspomaga tworzenie skrzepu (D). Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wyso- kościach), szpik kostny natychmiast in- tensyfikuje produkcję erytrocytów. Na- wet wytężona, codzienna gimnastyka po- budza organizm do wzmożonej produk- cji czerwonych krwinek, gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Oblicze- nia liczby krwinek czerwonych poka- zują, że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb ży- cia. Białe ciałka krwi Białe krwinki - leukocyty - są większe i całkowicie odmienne od krwinek czer- wonych. W przeciwieństwie do erytro- cytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed choro- bami. Leukocyty dzielą się na trzy katego- rie: granulocyty, limfocyty i monocyty. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzie- lą się na trzy grupy. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutro- file). Ńeutrofile przystępują do pracy w przy- padku infekcji bakteryjnej. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Jedno- cześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków nisz- czących złapaną w potrzask bakterię. Ro- pa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep
  • 82.
    UKŁADKRWIONOŚNY/89 Drugą grupą sągranulocyty kwaso- chłonne, zwane eozynofilami, ponieważ, jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaś- nym - eozyną, granulki tych granulo- cytów barwią się na kolor różowy. Sta- nowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii speł- niają drugą, nie mniej istotną rolę. Je- żeli do krwi przedostanie się jakiekol- wiek obce białko lub antygen, pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. Równocześnie wyzwalana jest histami- na. Eozynofile niwelują szkodliwe dzia- łanie histaminy, ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. Kiedy przeciwciała połączą się z anty- genami, eozynofile usuwają resztki che- miczne. Trzeci typ granulocytów - granulocyty zasadochłonne, czyli bazofile - stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Nie- mniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny - związku zapobie- gającego krzepięciu krwi wewnątrz na- czyń krwionośnych. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych cia- łek krwi to limfocyty - komórki o gęs- tych, kulistych jądrach. Są niezastąpio- ne w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną, jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutrali- zujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. Kolejnym waż- nym zadaniem limfocytów jest produk- cja przeciwciał oraz substancji chemicz- nych, które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty, stanowią- ce do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. Największe monocyty zawierają duże jądra, pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobo- twórczymi noszą nazwę odpowiedzi za- palnej, przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. Czynności limfocytów w po- stępowaniu z drobnoustrojami inwazyj- nymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8.) Oba typy reakcji mogą być urucha- miane jednocześnie. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji częś- ci białych krwinek. Powstają tu wszyst- kie trzy typy granulocytów. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. Okres życia granulocytu wy- nosi przeciętnie 12 godzin, czas efek- tywnej walki z zakażeniami bakteryjny- mi - 2 do 3 godzin. W przypadku wtarg- nięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowa- nia organizmu. Żyją średnio 200 dni, a wytwarzane są w grasicy, śledzionie oraz niektórych innych narządach: mig- dałkach i węzłach chłonnych rozrzuco- nych po całym ciele. Zarówno monocyty, jak i płytki krwi powstają w szpiku kost- nym. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana, ponieważ wydaje się, że część swego istnienia spędzają w tkankach, część natomiast w osoczu. Co więcej, organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wy- mienia miliony trombocytow przeciętnie co4dni. Krwotoków, czy to wewnętrznych, czy zewnętrznych, nie należy co prawda lek- ceważyć, jednakże wbudowany mecha- nizm samozachowawczy organizmu spra- wia, że utrata nawet jednej czwartej ob- jętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami, nie powinno dziwić, że zabu- rzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. Krew, oprócz tego, że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu, sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone, białe, płytki krwi, oso- cze, z których każde wymaga rozpoz- nania i odpowiedniej kuracji. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów - inne u dzieci, inne u dorastających. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki, kręgosłupa, żeber, mostka oraz w końcach większych kości. np. kości ramiennej. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych, czerwonych i płytek krwi. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy, śledzionie i węzłach chłonnych.
  • 83.
    Serce Serce to dużynarząd zbudowany z tkan- ki mięśniowej, położony w środku klat- ki piersiowej. Choć często uważa się, że serce znajduje się po lewej stronie, w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. Waży około 340 gra- mów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka, które- go wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. Łatwo wyczuć pul- sowanie towarzyszące każdemu skurczo- wi serca. Nosi ono nazwę uderzenia ko- niuszkowego serca. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę, głów- ną tętnicę ciała. Krew krąży przez wszyst- kie narządy i tkanki, dostarczając im pokarmu i tlenu, po czym wraca do serca żyłami, oddawszy uprzednio cały tlen. Następnie serce wtłacza krew do dru- giego obiegu, tym razem do płuc, by uzupełnić brak tlenu. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. W sercu dają się wyróżnić cztery ja- my związane funkcyjnie z kolejnymi eta- pami tłoczenia. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się, a przez to do wypycha- nia krwi na zewnątrz. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego, ile pracy dana jama musi wykonać. Naj- grubsze ściany ma lewa komora, gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. Jamy są ułożone parami. Każda po- siada cienkościenny przedsionek, do któ- rego wpływa krew z żył. Każdy przed- sionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach, która pom- puje ją do tętnicy. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunię- te w tył. Obydwa przedsionki i komo- ry sąsiadują z sobą, przedzielone jedy- nie odcinkami ściany zwanymi odpowied- nio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Praca serca Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. Wpada do lewego przedsionka, który kurcząc się, wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się, pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Potem krew zmierza do tkanek, gdzie oddaje tlen. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą, zwaną żyłą główną dolną, natomiast z głowy żyłą główną górną. Wpada do prawego przedsionka, który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdziel- ną do prawej komory. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastaw- kę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca, gdzie otrzymuje nowy ładu- nek tlenu. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi, gotowa, by zacząć całą drogę od początku. Opisany proces od- bywa się 50-60 razy na minutę. Zastawki Podobnie do innych pomp, właściwa pra- ca serca jest uzależniona od szeregu „za- worów" w formie zastawek sercowych. W prawej połowie serca występuje za- stawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna; po lewej nato- miast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają auto- matycznie, wpuszczają i wypompowują Czynności tłoczące serca krew z przedsionków i komór, uniemoż- liwiając jej cofnięcie. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. Złożone są z trzech płatków twardej, ale cienkiej tkanki włók- nistej. Zastawki dwu- i trójdzielna są bardziej skomplikowane, choć również podobne do siebie. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki, trójdzielna zaś - trzy. Każda z tych zastawek jest położo- na w pierścieniu ujścia przedsionkowo- -komorowego. Każdy płatek jest przy- mocowany podstawą do pierścienia, na- tomiast wolnymi brzegami styka się z pła- tkami sąsiednimi, przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastaw- kę. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione rów- nież do wielu cienkich sznureczków - strun ścięgnistych - które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu za- stawki (pod ciśnieniem krwi) do przed- sionka. Żyła płucna Przedsionki wypełniają Vl - się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia Rdzeń płucny płucnego Aorta Zastawka aorty Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komoryrozkurczająsię i cykl rozpoczyna się od początku
  • 84.
    UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Zjawiskaelektryczne Z każdym uderzeniem serca oba przed- sionki równocześnie się kurczą i zapeł- niają komory krwią. Następnie kurczą się obie komory. Taka kolejność skurczów jest uzależ- niona od skomplikowanego „zegara" elek- trycznego. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położo- ny w prawym przedsionku. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Obok niego ist- nieje drugi węzeł - przedsionkowo-ko- morowy, ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Impuls prze- pływa z węzła zatokowo-przedsionkowe- go do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. Węzeł przedsionkowo-komorowy po- woduje opóźnienie impulsu wywołujące- go skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi, a następnie tzw. włókna Purkinjego, im- puls rozchodzi się po mięśniach komór, nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. Położenie zastawek - widok od przodu Zastawki - widok od góry Żyla główna górna Luk aorty Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Struny ścięgniste Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Złożone są z dwóch lub trzech płatków, które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi. Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca; zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora Żyła główna dolna"
  • 85.
    Naczynia krwionośne Tętnice iżyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. Tętnice przypomi- nają rurki, przez które przepływa krew od serca do tkanek, podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. Główna komora tłocząca serca - ko- mora lewa - wyrzuca krew do najwięk- szej tętnicy naszego ciała - aorty. Pierw- sze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Są to tzw. tętnice wieńcowe, zaopatrujące w krew samo serce. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. Tak więc w re- zultacie otrzymujemy trzy tętnice wień- cowe — prawą i dwie gałęzie lewej. W dal- szym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je, dostarczając krew do każdej jego partii. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała, dzieląc się najpierw na odgałęzie- nia - tętniczki, następnie zaś na naczy- nia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia, które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczy- niowej. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciś- nienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym ude- rzeniu serca. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany, by wytrzymać działanie wysokiego ciś- nienia wywieranego przez silne skurcze serca. Od zewnątrz tętnica jest otoczo- na luźną powłoką z tkanki włóknistej. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej, stanowiąca umocnie- nie naczynia. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegną- ce okrężnie włókna mięśniowe. Na we- wnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich, umożliwiających swobodny przepływ krwi. Grube elastyczne ściany mają ogrom- ne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca, a w przer- wach pomiędzy kolejnymi skurczami po- pychają krew dalej. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls, stara się wy- czuć miarowość pracy serca pompują- cego krew wokół ciała przez system tęt- nic. Siła każdego uderzenia serca jest prze- noszona po ścianach tętnic, podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. Sprę- żyste ściany tętnic rozszerzają się, aby przyjąć uderzenie czoła fali. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapa- dają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. Najczęściej wykorzys- tuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku, tuż powyżej kciuka. Przy- jęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce, nigdy jednak nie kciuk, któ- rego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Tętnica ramienna również posiada łat- wo wyczuwalne tętno, najlepiej w we- wnętrznej części dołu łokciowego na prze- dłużeniu linii małego palca. Tętno często mierzy się na tętnicy szyj- nej, około 2,5 centymetra poniżej kąta żuchwy. Można do tego wykorzystać ste- toskop, który czasami ujawnia szmer na- czyniowy - regularny odgłos towarzyszą- cy każdemu uderzeniu serca. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy, pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Innymi miejscami pomiaru tętna bywa- ją: pachwiny, okolica podkolanowa, we- wnętrzna strona stawu skokowego i po- wierzchnia grzbietowa stopy. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki), mierzą- ce zaledwie osiem tysięcznych milimetra, są niewiele szersze od pojedynczej komór- ki. Każda kapilara jest zbudowana z bar- dzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cien- kie, by niektóre substancje bez trudu prze- nikały przez nie z krwi i do krwi. Kon- trolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. jalną rolę - pomagają regulować ciepło- tę ciała. Kiedy jest nam gorąco, kapilary skóry rozszerzają się, umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry, gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. Mając bardzo cienkie ścianki, włoś- niczki są narażone na uszkodzenia, zwłasz- cza dotyczy to naczyń włosowatych skó- ry. Na skutek przecięcia lub zadrapania, ewentualnie uderzenia, następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. Naczynia włosowate mogą zostać na- ruszone również w wyniku poparzenia, posiadają jednak w pewnym stopniu zdol- ność do samoodnawiania się, czyli re- generacji. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kru- szeją, pozostawiając na skórze fioleto- wawe plamy lub czerwonawe linie. Przeszedłszy przez naczynia włosowa- te, krew powraca do serca żyłami.
  • 86.
    Żyły Żyły są podobnedo tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie - tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Przykładowo, wiele żył jest wy- posażonych w zastawki, których tętnice nie posiadają. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości, natomiast ich światło, czyli przepusto- wość, są znacznie mniejsze niż odpowia- dających im żył. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włók- nistej. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę), błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną war- stwę wyściełającą - błonę wewnętrzną. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych, które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku. UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Tętnice wieńcowe - Kierunek przepływu krwi Luk aorty 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Budowa tętnicy Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _._ Miejsce badania tętna Zgmacze Tętnica międzykostna przednia Tętnica łokciowa Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta I Przepływ krwi Zastawka sercowa zamknięta Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Budowa i czynności tętnic
  • 87.
    Krążenie krwi Krew rozpoczynadrogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym eta- pie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. Wjamie brzusznej tworzą się trzy głów- ne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę bio- drową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkan- ki w ustroju, nie wyłączając serca, przecho- dzącymi następnie w rozległą siatkę na- czyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozo- stałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produk- ty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spo- czynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włoso- watymi o większej niż przeciętna wiel- kości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkra- cza do układu żylnego. Początkowo bieg- nie naczyniami cienkimi - żyłkami, żyl- nymi odpowiednikami tętniczek. Następ- nie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak du- żymi, że łatwo je dostrzec pod powierzch- nią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które pow- strzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężyco- wate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w je- dnym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich za- kątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z gło- wy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do pra- wej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewo- dzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natlenio- na krew przepływa przez żyły płucne (je- dyne żyły niosące krew natlenioną) i zmie- rza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krąże- niem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobie- giem (krążeniem) dużym. Tętnicami du- żego i małego krążenia płynie krew w kie- runku od serca, a żyłami dużego i ma- łego obiegu - krew powracająca. Na skróty Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpo- średnio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bo- gata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątro- by w specjalnych naczyniach włosowa- tych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz- nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najspraw- niejszy sposób dostarczania wątrobie po- karmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się rów- nież w krańcowych częściach ciała: dło- niach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia po- między drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez sys- tem włośniczek w tkankach. Główna fun- kcja tych połączeń (anastomoz tętniczo- żylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wy- tracanie ciepła z organizmu. Układ tętniczy Tętnicaszyjnawspólnaprawa Luk aorty Tętnicawieńcowaprawa I Tętnica krezkowa górna Tętnica szyjnawspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna Tętnica ramięnna Gałąźtętnicywieńcowejlewej Aorta Tętnica nerkowa Tętnica krezkowa dolna
  • 88.
    UKŁADKRWIONOŚNY/95 Układ żylny Żylapodoboj- czykowa Żyla główna górna Żylawą- trobowa Zyla szyina wewnętrzna Zylapłucna Zatoka wieńcowa Zyla odlo- kciowa ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w ser- cu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wy- rzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej pręd- kość obniża się do zaledwie 0,3 centyme- tra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stop- niowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymet- rów na sekundę. Zyla udowa Zyla podkolanowa Zyla odpiszczelowa Mechanizmzabezpieczenia przeciwurazowego W niektórych częściach ciała, np. w koń- czynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alterna- tywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, po- szerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie na- pięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięś- niach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tyl- ko do miejsca, gdzie jest najbardziej po- trzebna. W trakcie np. poobiedniego od- poczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omija- jących, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomier- nie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tęt- nicach i żyłach krążenia płucnego, oko- - Żyla udowa - Żylaodpiszczelowa - Żyla odstrzalkowa - Żyla podkolanowa Żyla piszczelowa przednia - Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa Regulacja krążenia W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionoś- nych, odpowiedzialnymi za kontrolę sy- tuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie po- między małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek na- czynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czu- ciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętni- czek. Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
  • 89.
    Rozdział 8 LEiFATYCZNY Układ limfatycznyjest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami - krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą. Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo Naczynia limfatyczne Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.
  • 90.
    UKŁADLIMFATYCZNY/97 Naczynia limfatyczne W składukładu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wy- specjalizowane tkanki i narządy, w tym grasica, śledziona i migdałki. Drobne naczynia limfatyczne - naj- drobniejsze nazywane są włośniczkami - oplatają ścianki żył i tętnic. Zbierają z tkanek nadmiarpłynu nazywanego lim- fą lub chłonką. Ściany włośniczek lim- fatycznych są cienkie i bardzo przepusz- czalne, tak że duże cząsteczki i cząst- ki - w tym i bakterie, które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi - są transportowane z limfą. W ściankach niektórych naczyń lim- fatycznych występują mięśnie gładkie, które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku, powodują ruch limfy. Na we- wnętrznych powierzchniach ścianek znaj- dują się zastawki zapobiegające wstecz- nemu ruchowi chłonki. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała, z wyjątkiem centralnego systemu nerwo- wego, kości, chrząstek i zębów. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn, który przesączył się z komórek i tkanek, podczas gdy chłonka jelitowa jest pełna tłuszczu, nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały), który powstał w przewodzie pokarmowym podczas tra- wienia. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupie- niami tkanki limfatycznej, nazywanymi węzłami chłonnymi. Stąd właśnie pocho- dzą krwinki białe - limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Są wyczuwalne w tych miejscach, gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry, np. w dołach pachowych, pach- winach i na karku. Bakterie oraz inne obce cząstki, które wraz z limfą wpływają do węzłów chłon- nych, zostają w nich odfiltrowane i znisz- czone, a limfa opuszczająca węzeł chłon- ny jest wzbogacona w limfocyty i przeciw- ciała - białkowe substancje odpowiedzial- ne za unieczynnienie obcych cząstek. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się, tworząc dwa duże przewody - prze- wód piersiowy po stronie lewej oraz pra- wy przewód chłonny - które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza lim- fę z tkanek do krwi. Rodzaje limfocytów Limfocyt Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny Immunoglobuliny (przeciwciała) Limfocyt T-pomocniczy "Limfokiny Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Chociaż są rodzajem krwinek białych, odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie.
  • 91.
    Tkanki i narządy Śledzionajest integralną częścią układu limfatycznego. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wy- twarzanie przeciwciał. Co więcej - powię- kszona śledziona, którą lekarz może wy- badać podczas badania palpacyjnego brzu- cha, często sugeruje występowanie jakie- goś schorzenia w organizmie i koniecz- ność wykonania dalszych badań. Śledziona jest położona tuż pod prze- poną, w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów, a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. żebra. Waży przeciętnie około 200 gramów u doros- łych, a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną, bezkształtną masę. Jedyne co można wy- odrębnić z tej masy, to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego, będące sku- piskami limfocytów. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej, któ- ra jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Te drobne naczynia, przebiegając przez miazgę śledziony, są bardzo ściśle związane z tkanką limfa- tyczną, co więcej - w odróżnieniu od in- nych tętniczek nie dzielą się, tworząc sieci włośniczek, ale wylewają krew bezpośred- nio w macierz śledziony. Niezwykły sposób, w jaki śledziona zaopatruje się w krew, umożliwia jej wy- pełnianie dwu podstawowych funkcji. Po pierwsze, przez to, że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną, do- chodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi, co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. Po drugie, dzię- ki temu, że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledzio- ny, retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwi- nek. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głów- nych filtrów krwi. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki, są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. Dotyczy to głó- wnie erytrocytów (krwinek czerwonych), jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek bia- łych oraz płytek krwi. Narząd ten jest również odpowiedzial- ny za usuwanie wszelkiego rodzaju nie- prawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. Dlatego też odgrywa bar- dzo istotną rolę, chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii cho- robotwórczych. Poza tym śledziona bie- rze udział w wytwarzaniu przeciwciał - białek krążących we krwi, które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją, ułatwiają jej zniszczenie przez krwin- ki białe zwane fagocytami. Przeciwcia- ła są wytwarzane w obrębie ciałek Mal- pighiego. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwa- rzania nowych krwinek, co nie wystę- puje w zdrowym, dorosłym organizmie. Dzieje się tak wtedy, gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces cho- robowy. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. Co więcej, w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych lu- dzi śledziony nie bada się. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększe- nie tego narządu, co można zbadać przez powłoki brzuszne. Sposób postępowania jest prosty - u pacjenta leżącego na ple- cach lekarz zaczyna palpację (dotykanie, obmacywanie) od dolnej części brzucha, powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych, prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu, tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rent- genowskiego albo badania z użyciem izo- topów promieniotwórczych. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne, że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny, utworzonej przez współ- pracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego, odpowiedzialnej za obro- nę immunologiczną ustroju, czyli ochro- nę przed atakiem jakichkolwiek czynni- ków chorobotwórczych. Ciągle jeszcze nie wiadomo, w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje, pew- ne jest jednak, że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu li- mfatycznego, szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej, zaraz pod przeponą. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta, dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie
  • 92.
    Rozmiar i położeniegrasicy UKŁADLIMFATYCZNY/99 Lewy i prawy płat grasicy Dziecko U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej, tuż za mostkiem. W organiz- mie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę cen- tymetrów długości. To proste stwier- dzenie odkrywa najbardziej zadziwiają- cy fakt dotyczący tego narządu. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest on największy w okresie dojrzewania, kiedy to może osiągać wagę do 45 gra- mów. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może się- gać za mostkiem w dół klatki piersio-- wej. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. roku życia, a następnie do okresu doj- rzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmia- rów grasicy, co nazywane jest inwolu- cją- U ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów lim- focytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi, węz- łach chłonnych, śledzionie i szpiku kost- nym. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapal- nych. Zewnętrzna warstwa grasicy - ko- ra zawiera głównie limfocyty, w odróż- nieniu od wewnętrznej nazywanej rdze- niem, w której poza limfocytami wystę- pują też inne komórki typowe dla tego narządu. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powsta- wanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Co więcej - wy- daje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów, tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych, a są nimi dwa rodzaje limfocytów. Lim- focyty typu T, zależne od grasicy, są odpowiedzialne za rozpoznawanie ob- cych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B, wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. Metoda, jaką posługuje się grasica, nadzorując limfocyty T, nie jest dokład- nie znana poza jednym ważnym mecha- nizmem. Otóż wydaje się, że około 95 pro- cent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych, za- nim jeszcze mają one możliwość opusz- czenia tego narządu. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu, grasica zaś zachowuje wy- łącznie te komórki, które niszczą sub- stancje obce i pochodzące z zewnątrz. Grasica wytwarza też hormony od- działujące zarówno na limfocyty T, jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze pod- wzgórza. Dowodzi to współzależności układu nerwowego, hormonalnego i od- pornościowego. Wpływ układu wewnątrz- wydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u ko- biet po licznych porodach.
  • 93.
    100/UKŁADLIMFATYCZNY Migdałki Migdałki są częściąpierścienia tkan- ki limfatycznej (pierścienia Waldeyera), który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Jakkolwiek obecne już u noworodka, są wtedy względnie małe. Szybkie ich po- większanie przypada na wczesne lata ży- cia, a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary, nigdy jednak nie zanikają. Do dziś nie udało się precyzyjnie usta- lić funkcji migdałków, pewne jest jedynie, że mają one znaczący udział w formo- waniu bariery obronnej ustroju. Zajmu- ją doskonałe położenie do tego, by pod- dawać dokładnej analizie połykane poży- wienie i reagować na te substancje, które wydają się być zagrożeniem dla organiz- mu. Odpowiedź immunologiczną współ- tworzą powstające w migdałkach lim- focyty i działające miejscowo przeciw- ciała. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). Mikroorganizmem wywołują- cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus), jeden z rodzajów bak- terii. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz po- jawienie się na ich powierzchni nalo- tów ropnych. Szczęśliwie, większość zwy- kłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i po- prawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. W celu złagodzenia ob- jawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów, stosować dietę lekkostraw- ną oraz przyjmować środki przeciwgo- rączkowe i przeciwbólowe, jak na przy- kład aspirynę. Migdałek gardłowy to skupisko tkan- ki limfatycznej, leżące w części noso- wej gardła, na granicy jej ściany gór- nej i tylnej. Jest migdałkiem nieparzys- tym. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny, a mig- dałek gardłowy jest wypełniony komór- kami odpornościowymi. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego po- wietrza i, o ile to możliwe, natychmiast je unieszkodliwia. Jednak nie zawsze się to udaje. Chociaż migdałek gardłowy jest obec- ny od urodzenia, zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. Naj- łatwiej zauważalny jest pomiędzy pierw- szym a czwartym rokiem życia, czyli w okresie, gdy dziecko ciągle jest narażo- ne na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. Niewiele jeszcze wiadomo, jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowe- go, wydaje się jednak oczywiste, że każdy wdychany drobnoustrój może go zaata- kować. Gdy dojdzie do trwałego uszko- dzenia, rozpoczyna się zapalenie prze- wlekłe, a nawracające stany zapalne mig- dałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reak- cja organizmu na atak obcych substan- cji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych, co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte, utrudniając przez to połykanie, a nawet oddychanie.
  • 94.
    UKŁAD LIMFATYCZNY/101 Jak działająkomórki układu odpornościowego Limfocyty B Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii, wirusów albo innych mikrobów ..Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" Limfocyty T : w Limfocyt T w węźle chłonnym „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego łych - limfocytów. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym, to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycz- nych; są także obecne w węzłach chłon- nych. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. Limfocyty różnicują się w dwa odmien- ne typy komórek. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. Drugi, identyczny co do wyglądu, ale różniący się funkcją, tworzą limfocyty T, albo grasiczozależne. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te, które współdziałają z limfocy- tami B przy produkcji przeciwciał, zwane pomocniczymi (helper), oraz komórki su- presyjne (suppressor) hamujące produk- cję przeciwciał. Limfocyty B i T, które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu, nazywane są cytotok- sycznymi (killer). Wiele musimy się jeszcze nauczyć o is- tocie i mechanizmach działania odpowie- dzi immunologicznej, ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. Wydaje się, że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jaki- kolwiek obcy organizm, natychmiast zo- staje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. Tam docho- dzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi, które otaczają, a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę", a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny, czyli skład białek charakterys- tycznych dla intruza. Limfocyty te nazy- wane są później komórkami immunoko- mpetentnymi. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natych- miastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów, mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B, która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. Dzięki takim mechanizmom nasz orga- nizm buduje swój system obronny, specy- ficzny dla wielu obcych substancji. Po zetknięciu się z antygenem limfocy- ty B przekształcają się w plazmocyty. Rozpoczynają produkcję gamma-globu- lin, czyli przeciwciał, które łącząc się z antygenami, niszczą organizm „obce- go". Proces ten jest nazywany odpornoś- cią humoralną, w odróżnieniu od za- leżnej od komórek T odporności komór- kowej. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności ko- mórkowej może prowadzić do odmien- nych rezultatów, gdy tkanka innego osob- nika jest użyta jako przeszczep. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą, co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. powstałe z limfocytów B, produkują białka odpornościowe (globuliny), które przemieszczają się z prądem krwi, aby odeprzeć atak bakterii, wirusów albo mikrobów. Tak limfocyty B, jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające, które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. Limfocyty, które zetkną się z antygenami „najeźdźców", rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. i niszczenia przeszczepionej tkanki (od- rzucenie przeszczepu). Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu, bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej, bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. Podobnie odporność humoralną zwra- ca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi, co może prowa- dzić do stanów nadwrażliwości (alergii). W tych przypadkach substancje zasad- niczo nieszkodliwe, jak na przykład pyłki kwiatowe, pobudzają produkcję przeciw- ciał, które uwalniając w tkankach różne substancje, m.in. histaminę, wywołują nie- pożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych.
  • 95.
    Rozdział 9 TRAWIENNY . Procestrawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów, gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części, które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. o. Mięsień skrzydłowy zewnętrzny Mięsień skroniowy Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy, zęby, język oraz gruczoły ślinowe. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie - żwacz i skroniowy, a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki, podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu, a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J
  • 96.
    UKŁAD TRAWIENNY/103 Trawienie Trawienie jestto proces, w którym do- chodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i póź- niejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii, wzrostu lub wyko- nania naprawy. Proces opiera się na działaniu substan- cji zwanych enzymami, które są wytwa- rzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. Enzymy są od- powiedzialne za większość reakcji che- micznych, jakie mają miejsce w czasie trawienia. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wy- dzielanie śliny i zawartego w niej enzy- mu - ptialiny, która rozpoczyna rozbija- nie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żo- łądka, gdzie zostaje zanurzony w mie- szaninie śluzu, kwasu solnego i kolejnego enzymu - pepsyny. Ptialina przestaje już działać, ale impulsy nerwowe inicjują no- wą serię reakcji chemicznych. Objętość wydzielanego soku żołądko- wego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokar- mowym, od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. Gastryna jest hormonem, który sty- muluje komórki żołądkowe do wydzie- lania kwasu solnego i pepsyny. Gdy tyl- ko pożywienie znajdzie się w żołądku, możenatychmiastulecrozłożeniudopep- tonów. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu sol- nego. Powyżej pewnego poziomu zakwa- szenia gastryna hamuje dalsze wydziela- nie kwasu. Przewód pokarmowy W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przecho- dzący do dwunastnicy - początku jelita cienkiego, ma postać gęstej, zakwaszonej treści żołądkowej. Dwunastnica wytwa- rza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu, którego zadaniem jest ochronić jej bło- nę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz in- nych enzymów. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i ma- gazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili, gdy jest na nią zapotrzebo- wanie. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów, która rozpoczyna się ustami, a kończy odbytem. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. Pierwszy, układ trawienny, obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. Usta Dno jamy ustnej Przełyk Wątroba Żołądek Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Zwieraczodbytu • Odbytnica
  • 97.
    104 / UKŁADTRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych sty- mulują dwa hormony. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicz- nych płynów, które neutralizują kwaśną, częściowo strawioną miazgę pokarmową. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w od- powiedzi na działanie innego hormonu - pankreozyminy, a spływająca do dwu- nastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. Poza tłuszczami, enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowoda- nów i białek. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy, lipazę, która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu, oraz amylazę trawiącą węg- lowodany. Strawiony pokarm przechodzi następ- nie do jelita czczego i krętego, gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawie- nia. Enzymy trawienne są tutaj uwalnia- ne z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita, zwanych kryptami Lieberkuhna. Wchłanianie odbywa się głównie w jeli- cie krętym, którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwa- nych kosmkami. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie, ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczo- we. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem, glicerol, kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego, którym zo- stają odtransportowane do układu lim- fatycznego, a następnie do krwi. Aminokwasy (powstałe podczas tra- wienia białek) oraz cukry proste (uzys- kane z węglowodanów) przechodzą bez- pośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami, takimi jak żelazo, wapń i jod. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej, przenosząc te związki bezpośre- dnio do wątroby. Narząd ten wykorzys- tuje tylko część substancji dla własnych potrzeb; pozostałą przekazuje do komó- rek i tkanek organizmu. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu tra- wiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m.in. występującej w ziem- niakach i chlebie skrobi) na cukry pros- te. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej, gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny - amylaza. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. W czasie trawienia skrobi przez amyla- zę powstają dwucukry, które są dalej rozkładane przez enzymyjelita cienkiego, tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby, która przekształca je w glu- kozę. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowie- dni (zgodny z potrzebami) poziom gluko- zy we krwi. Wszystkie powodują roz- poczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. Glukoza jest tam ma- gazynowana w postaci związku zwanego glikogenem, który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Glikogen (zmagazynowana glukoza) Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki, insulina - hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje, że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny, trzustka uwalnia inny hormon - glukagon, który powoduje rozkład glikogenu na glukozę.
  • 98.
    UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizmzużywa glukozę Enzymy, >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę Glukoza magazyno- wana jako glikogen Prąd krwi Do płuc • • • utlenek węgla Białka mogą być rozłożone doglukozy Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy, fruktozy i galaktozy, które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. Wątroba przekształca je na glukozę, która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek, gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda), albo zmagazynowana jako ATP. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. cząsteczek glukozy. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi, od razu jest wyłapywana przez komórki. Do tego procesu niezbędna jest insulina. Podobnie jak amylaza, wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wys- pach Langerhansa. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi, a nie do jelita. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki, zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocz- nymi tej reakcji. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem, podczas gdy woda pozostaje w or- ganizmie. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu, tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce, by później stopniowo zużywana umożliwiała prze- prowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Komórki rozwiązują ten problem, tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe, które w razie po- trzeby mogą łatwo zostać rozbite, a ener- gia odzyskana. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP, czyli adeno- zynotrójfosforan) funkcjonują jak aku- mulator, dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu, na przykład na skutek głodzenia, potrzebne są inne źródła energii. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek - głównego skład- nika strukturalnego - w glukozę. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni, nie tłuszczów zamiast glukozy. Tłuszcze, podobnie jak glukoza, są dobrym źród- łem energii, jednak w tym procesie po- wstają (jako produkt uboczny) ciała keto- nowe. (Patrz strona 116.) Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii, jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu or- ganizmu. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę, a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomnoś- ci - zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). Utrzymywanie stałego poziomu gluko- zy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten po- ziom, wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów, wpływających na uwalnianie glukozy z wąt- troby, a przez to podnoszących jej po- ziom we krwi. Do najważniejszych na- leżą adrenalina i hydrokortyzon, pro- dukowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę móz- gową.
  • 99.
    Jama ustna Jama ustnaczłowieka jest rodzajem za- głębienia, w którym znajdują się język i zęby. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi, podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddecho- wych. Przez ten związek z dwoma najważ- niejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w od- dychanie, jak i przyjmowanie pokarmu, będąc jednocześnie narządem mowy. To wargi nadają ustom wyraz. Zbudowane są z włókien mięśniowych, splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakoń- czeniami nerwowymi, które dają im nie- zwykłą wrażliwość. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skó- ry, będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną ślu- zową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów, gruczołów potowych ani ło- jowych. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzo- wą, zawierającą gruczoły produkujące lep- ki płyn nazywany śluzem. Ciągłe wydzie- lanie tych gruczołów, wspomagane przez ślinianki, pozwala utrzymać stałą wilgot- ność wnętrza jamy ustnej. Błona wyście- łająca wewnętrzne powierzchnie policz- ków wytrzymać musi różne obciążenia, dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. Przednią część powierzchni górnej ja- my ustnej stanowi podniebienie twarde, a tylną - podniebienie miękkie. Podnie- bienie twarde jest utworzone przez wy- rostki podniebienne kości szczękowych. Umożliwia językowi przyciskanie pokar- mów do twardej powierzchni, a przez to ich zgniatanie i mieszanie. Elas- tyczność podniebienia miękkiego zezwa- la na jego ruch do góry podczas poły- kania pokarmów, zapobiegając ich prze- sunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Ze środka podniebienia miękkiego zwi- sa w dół strzępek tkanki zwany języcz- kiem. Jego rzeczywista funkcja pozos- taje do dziś tajemnicą, ale niektórzy przy- puszczają, że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania, czyli chroni przed zachłyś- nięciem. Język Język ma kształt zbliżony do trójkąta - szeroki u podstawy, zwęża się i jest nie- omal szpiczasty na koniuszku. Podstawą, czyli korzeniem, jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy, która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona, a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać, jednak gdy człowiek nie mówi i nie je, spoczywa on wewnątrz jamy ustnej, opierając się na przednich zębach. Aktywność języka jest zależna od mięś- ni go tworzących oraz tych, z którymi jest złączony, a także od sposobu jego stabi- lizacji w jamie ustnej. Język tworzą pasma mięśniowe bieg- nące podłużnie i poprzecznie, które mogą powodować pewną ruchliwość języka. Większe możliwości wykonywania róż- norodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żu- chwy. Mięsień rylcowo-językowy powo- duje ruch języka do góry i tyłu, podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywra- ca go do pozycji spoczynkowej. Podczas jedzenia główną funkcją ję- zyka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i za- głębiania się języka. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawicz- nie „łykających" jedzenie), język przepy- cha kęs do gardła, skąd następnie prze- chodzi przez przełyk do żołądka. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie oko- ło 1,7 litra śliny - wodnej wydzieliny zawierającej śluz. Posiada ona enzym - ptialinę, która rozpoczyna trawienie, oraz związek chemiczny zwany lizozymem, któ- ry dezynfekuje jamę ustną. Można więc powiedzieć, że ślina ma słabe właściwoś- ci antyseptyczne. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne, pod- językowe oraz podżuchwowe. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Każdy taki gru- czoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików, wyłożonych warstwą ko- mórek wydzielniczych. Funkcja tych ko- mórek jest różna w poszczególnych śli- niankach, dlatego płyny, jakie one wytwa- rzają, nie mają takiego samego składu. Ślinianki przyuszne - największe spo- śród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną, w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków, a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny - enzymu rozkładającego skrobię . Jakkolwiek ślinianki przyuszne są naj- większe, produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. Ślinianki pod- żuchwowe leżą, jak wskazuje nazwa, pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych, a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Te dwie pary gruczo- łów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wy- ściółką dna jamy ustnej). Ślina ze śli- nianki podjęzykowej jest bardzo lepka', Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki okolone w obrębie podstawy języka Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica, żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej.
  • 100.
    UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowajamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Język Podniebienie Języczek Migdatek Język V I Szczęka dolna (żuchwa) Podniebienie miękkie Gardło Nagłośnia i— Krtań Przełyk Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata, podczas gdy dominujący w pro- dukcji śliny gruczoł podżuchwowy wy- twarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptia- linę. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Sprawia, że ja- ma ustna jest odpowiednio zwilżona pod- czas jedzenia, a także nasącza suchy po- karm, czyniąc go łatwiejszym do prze- żucia i połknięcia. Śluz w niej zawarty działa jak smar, pokrywając kęs pokar- mowy. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina, będąca składnikiem śliny. Roz- bija wiązania skrobi, przekształcając ją w prostsze cukry, a jej działanie jest ha- mowane przez kwaśny odczyn treści żo- łądkowej. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowi- cie spenetrowana przez kwas, ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. Dzięki ślinie możliwe jest także „sma- kowanie" pokarmów i płynów. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smako- wych, w większości ulokowanych w ob- rębie błony śluzowej pokrywającej ję- zyk. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wra- żeń smakowych. Tak więc niezbędne jest, Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to, co widzimy w lustrze po otwarciu ust. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może, omywając kub- ki smakowe, wywołać w nich powstanie impulsów, które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umoż- liwiają rozpoznawanie smaku pokar- mów. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą auto- nomicznego układu nerwowego, który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi
  • 101.
    108/UKŁADTRAWIENNY Ślinianki Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzy- kowego Śliniankapodżuchwowa Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. Ślina pozwala na utrzymaniewilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. Obecny w ślinie enzym - ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. Komórki ślinianki wydzielające śluz czynnościami. Impulsy nerwowe mogą, zależnie od potrzeby, zmieniać objętość śliny. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości, co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdener- wowania. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność, gdyż nie zwilżony ję- zyk i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. Z drugiej strony wzrost wy- dzielania śliny następuje na drodze od- ruchu przenoszonego włóknami nerwo- wymi układu parasympatycznego (przy- współczulnego). Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy, gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie, co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). Podobny efekt moż- na osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. Zęby Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. Każdy ząb składa się z dwu części: korony, widocznej w obrębie jamy ustnej, oraz korzenia zatopionego w zębodole, przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń, podczas gdy tylne najczęś- ciej dwa lub trzy. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwa- nej zębiną, która jest twardym, podob- nym do kości materiałem, zawierającym także żywe komórki. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa - niezwykle twardej, nie uner- wionej i bezkomórkowej substancji. Ko- rzeń jest otoczony przypominającym zę- binę cementem, który dodatkowo stabili- zuje korzeń w zębodole. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory, wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną - miazgą zęba, która roz- ciąga się od korony w dół, aż do koń- ca korzenia i otwiera się na jego koń- cu. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym ko- rzeniem w zębodole, który leży w wy- rostku zębodołowym szczęki lub częś- ci zębodołowej żuchwy. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowa- ny i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych, łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. Przeple- cione są pasmami tkanki łącznej, które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. Takiemu sposobowi umocowania zę- bów zawdzięczamy ich niewielką ruch- liwość własną, co stanowi rodzaj zderza- ka chroniącego zęby i kości przed uszko- dzeniem podczas gryzienia. Szczególnie ważnym obszarem jest szyj- ka zęba, czyli miejsce, gdzie korona sta- pia się z korzeniem. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce, chroniąc leżące poniżej tkanki przed za- każeniem i innymi szkodliwymi czynni- kami. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zę- bów. Zęby mleczne, obecne w okresie dzieciństwa, później są zwykle wszystkie tracone. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze, kły oraz trzonowce. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. Można je uporządkować w podobny spo- sób jak mleczne, a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji, pomiędzy kłami i trzonowcami.
  • 102.
    Dla siekaczy charakterystycznyjest po- dobny do brzytwy, zaostrzony brzeg, a po- łożone w przeciwległych szczękach i żuch- wie współpracują, tnąc jak ostrza noży- czek. Budowa kłów jest idealna do roz- rywania i szarpania, podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania po- karmów. Zęby tworzą w jamie ustnej równy, owalny łuk z siekaczami i kłami w przed- niej części, przedtrzonowcami i trzonow- cami coraz bardziej do tyłu. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane, że pod- czas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawia- ją się u sześciotygodniowego płodu. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymi- tywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. W wielu miejscach, odpowia- dających poszczególnym zębom, komór- ki te tworzą pączkowate wrośla w tkan- kę leżącą pod nabłonkiem. Pączki przy- bierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki spo- sób, jakby wyznaczały miejsce ostatecz- nego połączenia pomiędzy zębiną a szkli- wem. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny, podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej, ostatecznie wy- znaczając ułożenie korzeni zębów; pro- ces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. U no- worodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w ob- rębie dziąseł zwane „poduszeczkami". Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. Wiek, w którym to zachodzi, może być różny. Niewielka licz- ba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu, podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Gdy proces wyrzynania dolnych sieka- czy jest już ukończony, zaczynają się pokazywać górne siekacze, a następnie kły i trzonowce - chociaż i ta kolejność może się zmieniać. Problemy z ząbkowa- niem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem ży- cia większość dzieci ma już komplet - 20 zębów mlecznych. Prawidłowo powin- ny być rozmieszczone w sposób zapew- niający dość miejsca większym, stałym zębom. Następnie, po szóstym roku życia wy- padają najpierw górne, a potem dolne siekacze, które zostają zastąpione przez zęby stałe. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych, ale z tyłu za nimi. Pierwszy wyrzyna się około szós- tego roku życia, drugi około dwunastego, a trzeci, zwany też zębem mądrości, oko- ło osiemnastego roku życia. Również i w czasie wyrzynania się zębów sta- Noworodek 9 miesięcy 3 lata <&> ,1- 6 lat 9 lat 12 lat 21 lat UKŁAD TRAWIENNY/109 łych jest zauważalna znacząca zmienność. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mą- drości. Zjawisko to mogą tłumaczyć teo- rie ewolucyjne - wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniej- szanie się liczby zębów. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła, a jeżeli dojdzie do ich wklinowa- nia pod dziąsłem, konieczne może być ich usunięcie, co zdarza się u około 50 pro- cent ludzi. Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia, co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. Pierwszymi zębami są dolne siekacze, po których wkrótce pojawiają się górne, następnie kły i trzonowce, tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce - w wieku około sześciu lat - a następnie pojawiają się inne, w miarę wypadania mlecznych zębów. Około 20. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości.
  • 103.
    110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mlecznei stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r.ż.) *'* mu . Kiel (9-12 r.ż.) Szczęka górna Siekacz przyśrodkowy (6-8m.ż.) Siekacz boczny (8-10m.ż.) Kiet (16-20 m.ż.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m.ż.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r.ż.) . Drugi ząb przedtrzonowy - - " (10-12 r.ż.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r.ż.) Drugi ząb trzonowy ( 1 1 1 3 ż ) ' Ząb mądrości (17 r.ż.) Tylny ząb trzonowy (2O40m.ż.) Zmiany ułożenia zębów Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzy- mujące je nie ulegają już więcej zauważal- nemu powiększeniu. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy, dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze, wi- doczny jest ostateczny kształt łuku zę- bowego. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w sto- sunku do twarzy dziecka, jednak później wrażenie to znika, jako że twarz rośnie, podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się. Jeśli górne siekacze mają jakąkol- wiek skłonność do wystawania, można to łatwo stwierdzić, gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi, gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy, gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. W okresie wyrzynania się zębów sta- łych, co może trwać około sześciu lat, pomiędzy górnymi siekaczami może wy- stępować przerwa, która zwykle zani- ka wraz z wyrzynaniem się stałych kłów, gdyż powodują one ścieśnianie sieka- czy. Przekrójzębatrzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń - Korona Ząb przedtrzonowy • v Siekacz Kiet Ząb trzonowy Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby, a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze, 2 kły, 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców, czyli razem 16 zębów. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych, wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze, 2 kły i 4 trzonowce, czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. Siekacze tną, kły szarpią, a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre, azęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. Korzeń Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne
  • 104.
    Przełyk i żołądek UKŁADTRAWIENNY/111 Faza ustna trawienia kończy się, gdy język, przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia, przepycha go jedno- cześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. Funkcją położonej niżej, krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrz- na łączy się z chrząstkami - tarczowatą i pierścieniowatą, których ruchy poma- gają w wytwarzaniu dźwięków mowy. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepy- chają kęsy do dołu, kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. Następny etap połykania jest prze- prowadzany automatycznie i nie mamy Gardło w czasie połykania na niego wpływu. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka, rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Spycha- ją go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. Przesuwanie się pokar- mu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. Jest to proces czynny, dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy, zarówno stojąc na głowie, jak i siedząc. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle, w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności, które mają zapobiec na- łożeniu się aktu połykania i oddychania. Kurczą się mięśnie gardła, przepycha- Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej, zamiast •ą w jamie brzusznej. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Podniebienie twarde Jama ustna Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy w gardle Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/ 1 krtaniowa, gardl Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się, zamykając nosową część gardła. Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół / zamykając krtań. Przełyk ff/~ Tchawica jąc kęs do górnej części przełyku. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ust- nej, tak że pokarm nie może tam wrócić; podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepie- nia), zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tyl- nej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani, zabezpieczając stały dopływ tle- nu. Czasami, gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie, pokarm albo płyn dostają się do krtani - zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Jeśli to nastąpi, rozpoczyna się silny kaszel, który usuwa połknięte substancje. Przełyk Wejście do przełyku znajduje się bez- pośrednio za tchawicą. Tuż poniżej wcię- cia szyjnego w górnej części klatki pier- siowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. Następnie przechodzi przez prze- ponę i łączy się z wpustem żołądka. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy prze- kroju równej 2,5 centymetra. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego, jest zbudowany z czterech warstw. Wyście- ła go błona śluzowa, umożliwiająca łat- we przesuwanie pokarmu, podtrzymywa- na przez błonę podśluzową. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włók- na okrężne i podłużne, przykryte od ze- wnątrz włóknistą warstwą ochronną (przy- danką łącznotkankową). Nagłośnia U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży; powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej, zawracając jego zawartość do przełyku. Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. Podniebienie miękkie przemieszcza się, blokując wejście do części nosowej gardła, a nagłośnia zamyka jamę krtani.
  • 105.
    112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa ipołożenie żołądka Żołądek jest położony wyżej, niż sądzi większość ludzi-leżytuż pod przeponą. Jest to worek mięśniowy, służący jako zbiornik jedzenia, ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną, która warstwą śluzu chroni się przed własnymi, kwaśnymi sokami trawiennymi. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę, która następnie przez pierścień mięśniowy - zwieracz odźwiernika - przechodzi do dwunastnicy. Płuca Przełyk Wątroba Przepona Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa — okrywająca Podłużne -— i okrężne warstwy mięśni Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz od- bytu). Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to, że przy przechodzeniu przez przeponę rur- ka, jaką jest przełyk, zostaje zaciśnię- ta. Jeśli zawiodą te mechanizmy, do- chodzi do wystąpienia refluksów, czyli j ściany żołądka zarzucania treści żołądkowej do prze- łyku. Lekarze używają pojęcia refluks, gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierun- ku. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawar- tości żołądka jest najpospolitszy, podob- ne problemy mogą pojawić się również w innych układach. Chociaż ze względu na częstość wy- stępowania refluks żołądkowy (dający objawy nazywane potocznie zgagą) uzna- wany bywa za zjawisko normalne, to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. Zarzucanie treści żołądkowej do prze- łyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych, ale często też dokucza osobom w średnim wieku. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży, gdy powiększona macica wypycha zawar- tość żołądka do góry. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym, le- żącym w górnej części jamy brzusznej. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem, a dolna, czyli odźwiernik, z dwunastnicą - pierwszą częścią jelita cienkiego. Ściana żołądka składa się z gru- bej warstwy mięśni, wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. Żołądek jest przede wszystkim zbior- nikiem pokarmu. Błona wyściełająca wy- twarza duże ilości specjalnego soku, który rozpoczyna trawienie, a zawiera kwas i enzymy. Jedzenie jest mieszane w żo- łądku z sokiem tak długo, aż powsta- nie miazga, która następnie zostaje prze- pchnięta do dwunastnicy. W miejscu po- łączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięś- ni (zwieracz odźwiernika); w chwili roz- kurczu przepuszcza on miazgę pokarmo- wą do dwunastnicy. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita, aż zostanie całkowicie rozłożona. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjś- cie z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Tak więc podczas przecho- dzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego.
  • 106.
    UKŁAD TRAWIENNY /113 Jelitocienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej częś- ci żołądka stanowi pierwszy odcinek je- lita cienkiego i w znaczący sposób wpły- wa na proces trawienia. Ma kształt pod- kowy otaczającej głowę trzustki. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kur- czą się i rozkurczają naprzemiennie, prze- suwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa, zawierająca liczne gru- czoły zwane gruczołami Brunnera, któ- re wydzielają ochronny śluz. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostra- wienia i uszkodzenia przez kwasy żo- łądkowe. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa, wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy, bogaty w niektóre en- zymy trawienne. Sok ma także neutra- lizować kwaśny odczyn treści żołądko- wej. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkie- go organizmu: co godzinę na każde 100 ko- mórek jest wymieniana jedna. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony po- karm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwu- nastnicy oraz przez działanie soku trzust- kowego i żółci, które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pę- cherzyka żółciowego przewodem żółcio- wym wspólnym. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap tra- wienia. Jelito cienkie i grube Dwunastnica Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. • , . -,- i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki, <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i - dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom - kontynuującą procesy trawienia. Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy Jelito kręte — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica, jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie - końcową część układu trawiennego. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego, ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Dwunastnica mierzy około 25 centy- metrów. Od niej rozpoczyna się jelito czcze, długości około 2,5 metra, które następnie przechodzi w jelito kręte. Gra- nica pomiędzy nimi nie jest ostra, wy- znacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. Średnica jelita czczego wynosi około 3,8 centymetra, podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. To pierwsze ma także grubsze ściany, chociaż oba posia- dają dwie zewnętrzne warstwy mięśniów- ki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne, których wysokość i gęstość maleje w kie- runku jelita grubego.
  • 107.
    114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czczei kręte jest przyczepione do tylnej ścianybrzuchaprzezwachiarzowatytwór zwany krezką. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Dlategoteżtaczęśćprzewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew, dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy, która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowa- na do tylnej ściany brzucha, jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastycz- ną błonę zwaną krezką. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwier- dzony do tylnej ściany jamy brzusznej. Koniec podtrzymujący jelita ma nato- miast około 5,5 metra długości. Szero- kość krezki, mierzona od jej podstawy aż do jelit, wynosi prawie 20 centymetrów. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem, w którym na- stępuje wchłonięcie z pokarmu substan- cji odżywczych potrzebnych organizmo- wi. Tym, co pozostaje, jest głównie woda i resztki pokarmowe. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Do wypełniania tej funkcji jelito cien- kie posiada odpowiednio wyspecjalizo- waną błonę wewnętrzną, dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Pęcherz moczowy Wnętrze jelita czczego tworzy sze- reg okrężnych fałd, których powierzch- nia oglądana pod mikroskopem oka- zuje się być złożona z delikatnych, pal- czastych wypustek zwanych kosmkami. Każdy taki kosmek mierzy około 1 mili- metra. Powierzchnia wchłaniania jest je- szcze większa, gdyż powierzchnia komó- rek pokrywających kosmki jest ufor- mowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest prze- noszenie substancji odżywcz} h z po- żywienia do krwi, musi być v,ystarcza- jąco dobrze w nią zaopatrzone. Tętni- ce i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce, przy czym ży- ły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca, ale łączą się z innymi żyła- mi jelitowymi, tworząc żyłę wrotną, któ- ra biegnie do wątroby. Oznacza to, że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała, najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątro- bie. Odbytnica Podobnie jak substancje odżywcze do krwi, tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczo- wym. Szczególny rodzaj bogatej w tłusz- cze limfy, odpływającej z jelit, jest na- zywany mleczem. Jelito kręte Jelito kręte - dolna część jelita cien- kiego - jest ostatnim etapem, przez któ- ry przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. Ma około 3,5 metrów długości - łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną - błonę wy- ściełającą całą jamę brzuszną. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni od- powiedzialnych za przesuwanie trawione- go pokarmu wzdłuż jelita, warstwy ślu- zówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita.
  • 108.
    UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie ibudowa jelita krętego Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica Jelito kręte Okrężnica Gruczoł Otrzewna Tętnica Naczynie limfatyczne Światło jelita Rzęski Warstwy mięśni Warstwy śluzówki Komórkiśródbłonka Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita pokryta małymi, palczastymi wypustkami jelita, umożliwiające szybkie wchłanianie cienkiego, przez którą przechodzi pokarm. nazywanymi kosmkami (poniżej, po lewej). substancji odżywczych do krwi w naczyniach Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest Efektem tego jest zwiększenie powierzchni włosowatych (poniżej, po prawej). Krypty Lieberkuxhna Kosmki Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe
  • 109.
    Wątroba Wątroba spełnia dwieważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkod- liwia trucizny i odpadki. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita, a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substan- cje wchłonięte z pożywienia. Innymi sło- wy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc, gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie, tak zwany układ wrotny. Wątroba jest największym narządem organizmu - waży między 1,3 a 1,8 kilo- grama. Jest schowana pod przeponą i chro- niona przez dolne żebra przed uszkodze- niem. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym, przy czym prawyjest zawsze większy i zajmuje zwyk- le całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Lewy jest mniejszy i sięga zwy- kle środka tej okolicy po stronie lewej. Wybadanie całego dolnego brzegu wątro- by przeważnie nie jest możliwe, ale jeśli - w wyniku choroby - następuje jej powię- kszenie, wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie, za podtrzymywanie procesów życiowych od- powiadają komórki działające na pozio- mie mikroskopowym. W naukach medycznych twórcze ko- mórki wątroby są nazywane hepatocyta- mi. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organiz- mu substancjami - białkami, tłuszczami i węglowodanami. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i two- rzenia komórek w całym organizmie, dla wytwarzania hormonów, chemicznych in- formatorów naszego ciała oraz enzy- mów. Spożywamy białka w różnych po- staciach, tak pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka od- powiednie dla naszego organizmu, naj- pierw je rozbijając, a następnie przebu- dowując. Upraszczając, proces ten, czyli synte- za białek, sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotne- go, zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych, zbudowaną z trzech pier- wiastków - podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla, tlenu i wodoru. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych, a potrzebujemy ich do wy- twarzania energii. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki - do tego procesu niezbędny jest tlen. Funkcją wątroby jest zorganizowa- nie paliwa w taki sposób, by mogło być łatwo zużyte. Wykonuje to zadanie, prze- kształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czys- tym cukrem. Pierwszy to energia „in- stant", czyli glukoza. Drugim jest sub- stancja podobna do glukozy - glikogen, będący swoistym magazynem energii. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu, dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie, nagły wysiłek). Podobnie, w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi, nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. Przekształcane są przez wąt- robę do formy, w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową, zwykle warstwę pod- skórną, która działa jako izolator i amor- tyzuje urazy. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą ko- mórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera), które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. Wyławiają różne zanieczyszczenia, np. bakterie, a tak- że nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt du- żo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł - z samej krwi, wytwarzania bia- łek, tłuszczów i w mniejszym stopniu węg- lowodanów - pochodzą produkty ubocz- ne, które gromadzą się w hepatocycie. Niektóre z nich, tak jak amoniak, który powstaje podczas rozpadu białek, są tru- jące i hepatocyty od razu je neutralizują, wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. Odpady z krwi i przetworzonych tłusz- czów trafiają do żółci. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn, jakie spożywamy - takich jak alkohol - i oczywiście lekarstw. Jeśli lek ma mieć długie działanie, musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych, albo też całkowicie omijać wątrobę. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały do- pływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz do- starczania tkankom energii. Kiedy spoży- cie glukozy jest niskie - np. podczas stosowania diety - rozbijane są białka i węglowodany. Rezerwy białkowe (głów- nie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzys- tanie z alternatywnego źródła energii, jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas aceto- octowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. Aceton - produkt rozpadu tłuszczów, jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi, nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. Ciała ketono- we zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. Gdy zabraknie glukozy, w tkance tłusz- czowej wytwarzane są ketony, które na- stępnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketono- wych. Później są uwalniane do krwio- biegu, skąd pobierają je niektóre narzą- dy (mięśnie, serce, mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. . W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. Gdy budzimy się rano, jesteśmy zwykle trochę zakwa- szeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. Większość energii zuży- tej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych, które znikną z krwi po ob- fitym śniadaniu. Podczas stosowania diety odchudzają- cej albo ostrzejszych form głodzenia moż- na zaobserwować silniej wyrażoną kwasi- cę ketonową. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu, jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tem- po akcji porodowej, ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skur- czów. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy, co hamuje tworzenie ketonów. Gdy brakuje glukozy, tkanka tłuszczo- wa jest rozkładana do kwasów tłuszczo- wych, które następnie są przenoszone do wątroby, gdzie tworzą się ciała keto- nowe. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji - po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wąt- robowych nie następuje odnowa, a prze- ciwnie - dochodzi do ostrej niewydol- ności funkcjonowania narządu. Wyobrażenie sobie skutków niewydol- ności wątroby, gdy zna się wielość jej funkcji, nie jest trudne. Spadek pozio- mu cukru we krwi prowadzi do uszkodze- nia mózgu. Załamanie produkcji białek, w tym też odpowiedzialnych za krzep- liwość krwi, powoduje u pacjenta skłon- ność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji, jak np. gromadzenie się wjamie brzusznej płynu, co nazywamy wodobrzuszem.
  • 110.
    UKŁAD TRAWIENNY /117 Jakpracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną, a utlenowana krew - ..paliwo" komórek - przez tętnicę wątrobową właściwą. ..Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Tętnicawątrobowa _ Żyła wrotna Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowywspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej : — Zatoka .:. Hepatocyt Kanalikiżółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Gałąź tętnicy wątrobowej - Przewód żółciowy Gałąź żyływrotnej Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadzącadożyły środkowej Płaty wątroby dzielą się na zraziki, które są otoczone przez żyły i tętnice. Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Żyłaśrodkowabiegnącadożyływątrobowej Odtętnicywątrobowej i żyływrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyływątrobowej Dopę- . cherzyka I żóldo- — — — * - wego Substancjeodżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje
  • 111.
    118/UKŁADTRAWIENNY Żółć Żółć jest gęstym,gorzkim płynem bar- wy żółtej lub zielonkawej, wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęche- rzyku żółciowym. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawie- nie się pokarmu, jest niezbędna do tra- wienia tłuszczów. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych, staje się też częścią układu wydalniczego. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. Mimo że 95 procent składu stanowi woda, to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków che- micznych, wliczając w to sole żółciowe, sole mineralne, cholesterol oraz barwniki żółciowe, które nadają jej tak charak- terystyczną barwę. Wytwarzana jest nieprzerwanie w ma- łych ilościach przez każdą komórkę wą- troby. Wypływając z komórek, groma- dzi się w maleńkich kanalikach zloka- lizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Na- stępnie łączą się one w przewodziki mię- dzyzrazikowe zbierające żółć z czynno- ściowych elementów wątroby - zrazi- ków. Z tych kanałów żółć spływa do zbior- czych przewodów nazywanych przewo- dami wątrobowymi. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia, spływa do pęcherzyka żółciowego - leżą- cej tuż pod wątrobą przechowalni, gdzie pozostaje aż do chwili, gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłusz- czów. Gdy pokarm - szczególnie ten za- wierający tłuszcze - pojawi się w dwu- nastnicy (pierwszej części jelita cienkie- go), wytwarza ona hormon - cholecys- tokinę. Hormon wędruje z krwią do pęcherzy- ka żółciowego i, wywołując silne skurcze jego ścian, wyciska żółć, która następ- nie spływa w dół kanału zwanego przewo- dem żółciowym wspólnym i przez mały otwór - zwieracz Oddiego - przechodzi do światła jelita cienkiego. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne, w tym i dwuwęglany, pomagają w neutralizacji kwaśnej, częściowo strawionej treści żo- łądkowej. Sole żółciowe, które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowe- go, rozbijają tłuszcze, ułatwiając pracę enzymom trawiennym. Poza funkcją detergentów solom żół- ciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita, co umożliwiałoby tłuszczom przechod-ze- Bez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Wytwarzana jest w wątrobie, magazynowana w pęcherzyku żółciowym, a działa w jelitach. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci, która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. nie przez ścianę jelita. Transportują także witaminy: A, D, E i K. Nasz organizm jest bardzo konserwa- tywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Nie są niszczone po uży- ciu, wręcz przeciwnie - w 80-90 pro- centach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby, gdzie pobudzają wy- dzielanie żółci i jeszcze raz są wyko- rzystywane. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. Jed- ną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwo- nych. Gdy ma to miejsce, czerwony barw- nik krwi - hemoglobina - jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwer- dyna, która szybko przechodzi w żółto- -brązową bilirubinę. Transportżółci Okrężnica
  • 112.
    UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała,nie przetworzona część bili- werdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Oprócz tego zabar- wia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca, a także wzmaga aktywność jelit. Obecność barwników żółciowych wpły- wa na kolor moczu. W świetle jelit biliru- bina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii, które przekształcają ją w urobilinogen, przez krew transportowany do nerek i uwal- niany z moczem. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek za- burzenia w obrębie wątroby lub przewo- dów wątrobowych, poziom bilirubiny we krwi podnosi się, co manifestuje się żół- tym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit, stolec zatem ma kolor bladoszary. Położenie pęcherzyka żółciowego Kamienieżółciowe Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nie- prawidłowości w funkcjonowaniu pęche- rzyka żółciowego. Najczęstsze są proble- my związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. Są to twarde grudki zbudowane głów- nie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego), powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. Najpospolitsze są kamienie mieszane, zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w or- ganizmie podczas rozbijania tłuszczów, czyli cholesterol. Wytwarzane w seriach, liczących nawet do dwunastu sztuk, przy- legają do siebie ściankami, układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Kamienie cholesterolowe, jak nazwa wskazuje, są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. Najczęściej są to twory pojedyncze, które jednak mogą osiągać nawet do 1,25 centymetra średnicy, po- wodując czasami całkowite zamknięcie Przewody Naczynia krwionośne wątrobowe Przewód wątrobowy wspólny - Przewód pęcherzykowy Fałdy błony śluzowej Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. Kamienie barwnikowe, zwykle niewiel- kie, ale bardzo liczne, składają się z połą- czonych z sobą cząstek zielonego barw- nika żółci. Pojawiają się zazwyczaj w prze- biegu schorzeń zaburzających skład krwi. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze, podobnie jak czynią to detergenty. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem, którego sole działają tak jak detergenty. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu.
  • 113.
    Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiadakilka sposobów wydalania produktów przemiany materii, które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze, które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi - pęcherzem moczowym i nerkami, a także jelito grube, pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. Składa się z nerek, moczowodów. pęcherza moczowego i cewki moczowej - przewodu, którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej.
  • 114.
    UKŁADY WYDALNICZE/121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenietonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem, za pomocą któ- rego ciało pozbywa się ubocznych produk- tów przemiany materii. Różne części or- ganizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe, które muszą zostać usunięte, jeśli organizm nie chce spo- wodować samozatrucia. Wiele organów, włączając płuca, nerki, wątrobę i jelito grube, ma za zadanie do tego nie do- puścić. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania, ale dwutlenek węgla jest najważniejszym pro- duktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Gdyby większa niż normal- nie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi, wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Sytuacja ta sparaliżowałaby wie- le procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Zjawisko to jest nazwane niewy- dolnością oddechową i może być ostat- nim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Układ moczowy Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka, przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. Za usunięcie z krwi zużytych substancji za- wierających azot są odpowiedzialne ner- ki. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody, która wydostaje się z orga- nizmu, i utrzymywanie odpowiedniej rów- nowagi soli w ustroju. Działania nerek są kompleksowe. Ner- ki otrzymują około 1 litra krwi w każdej minucie. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (któ- rych jest 2 miliony w każdej nerce), gdzie następuje jej rozdział, tak że skład- nik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek, podczas gdy większość pozosta- łych składników zostaje we krwi. Fil- trowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek, w rezultacie czego więk- szość wody, soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. Część wody, mocznika i in- nych zużytych produktów jest przekazy- wana w formie moczu wzdłuż dwóch ka- nałów do pęcherza moczowego. Nerki nieustannie produkują mocz, za- równo w dzień, jak i w nocy. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów, ale ilość ta może się zmieniać. Delikatna
  • 115.
    122/UKŁADYWYDALNICZE kontrola równowagi poziomuwody za- wartej w organizmie dokonuje się dzię- ki kanalikom nefronów, które mogą po- chłaniać mniejszą lub większą ilość prze- pływającego przez nie, filtrowanego pły- nu. W przypadku odwodnienia organiz- mu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hor- mon antydiuretyczny), który jest uwal- niany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. Całkowita objętość wydalane- go moczu pozostaje na prawie tym sa- mym poziomie, ale może on być rozpusz- czony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniej- sze lub większe stężenie. Bardzo podobny system kontroluje ró- wnowagę poziomu soli, a mianowicie hormon zwany aldosteronem, wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nad- nercza, oddziaływuje na nefron i sprawia, że wchłania on dawkę soli zgodną z po- trzebami organizmu. Pęcherzykżółciowy Żółć jest składowana w pęcherzyku żół- ciowym, który wydalają do dwunastnicy, gdy spożyjemy pokarm zawierający tłusz- cze. Dzieje się tak dlatego, że żółć zawiera substancje, które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny, co sprawia, że stają się łatwiejsze do wchłonięcia - proces ten nazywa się emulsyfikacją. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby, ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). Jelita Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy, aż staje się płynną papką. Następnie przecho- dzi do jelita cienkiego, gdzie ma miej- sce prawdziwy proces trawienia i wchła- niania wszystkich potrzebnych skład- ników odżywczych. W końcu przemiesz- cza się do okrężnicy, czyli inaczej jelita grubego. Jest to długi, szeroki kanał, który zaczyna się w prawym, dolnym rogu jamy brzusznej, następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy, zanim dojdzie do swego końca, czyli odbytu. Podczas przejścia przez jelito grube to, Skóra Tchawica co pozostało po właściwym pożywieniu, stopniowo utwardza się, ponieważ zawar- ta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. Końcowa postać niepo- trzebnych produktów, czyli masy kało- wej, zależy od tego, ile wody zostało wchłonięte. Większość składników kału to po pro- stu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. Spornym jest, czy proces ten można nazywać wydala- niem, alejelito z pewnością posiada praw- dziwe wydaliny, które zawierają produk- ty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Pot jest wytwarza- ny przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe, których jedyną funkcją jest regu- lowanie temperatury ciała, ponieważ or- ganizm pozbywa się ciepła wraz z paro- waniem potu ze skóry. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień, wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć, że pot nie spełnia nie- zbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. Ptuco Wątroba - Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Oto metody oraz układy, dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. Skóra wydala wodę i sól, pochodzące z pożywienia, poprzez pory gruczołów potowych. Płuca wydalają dwutlenek węgla, pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa, i pewne ilości wody poprzez tchawicę, krtań, gardło i jamę nosową. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę, pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie; jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik, pochodzący z wykorzystania przez komórki białka, oraz wodę i sole mineralne. Jelito grube poprzez odbyt wydala kał - pozostałość jedzenia - po usunięciu z niego składników odżywczych.
  • 116.
    UKŁADY WYDALNICZE/123 Jelito grube Naukowcydzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy, jelito ślepe, okrężnicę i odbytnicę. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy, który od niego odchodzi, są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w or- ganizmie. Dalsza część jelita grubego to okrężni- ca wstępująca. Biegnie prosto wzdłuż pra- wej strony jamy brzusznej. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znaj- duje się złączenie w kształcie litery T, gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. W prawej, górnej części jamy brzusznej, tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. Następnie przechodzi w poprzek organiz- mu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała, dochodząc do miednicy, gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym; drugi zakręt, wtedy gdy skręca w dół - zgięciem śledzionowym. Część okrężnicy, która przecina organizm, jest nazwana poprzecznicą, stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okręż- nicę zstępującą. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego, o długości 1,3 metra. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie ma- sy kałowej do odbytnicy, co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych, oraz po- chłanianie soli i wody dostarczonych z je- lita cienkiego. Woda pochodząca z płyn- nych resztek procesu trawienia jest wchła- niana przez krew. Okrężnica wstępują- 0<ri,viin.j Wstępują:, "Hrerz biodrow,' Okrężnica poprzeczna Okrężnica zstępująca Kręgosłup Wyrostok iobacz<ovvv Kość krzyżowa Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). ca i 2/3 poprzecznej, razem z jelitem cien- kim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. Od zgięcia śledziono- wego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicyjest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężni- cy, które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę, oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy - o wiele bardziej niebezpiecz- ne, gdyż może wywołać poważne kompli- kacje i wymaga długiego leczenia. Przew- lekłe zapalenie okrężnicy częściej występu- je u ludzi od 20. do 40. roku życia, ale może pojawić się u osób w każdym wieku.
  • 117.
    124 / UKŁADYWYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Splotżylny odbytniczy zewnętrzny Zwieracz wewnętrzny odbytu Odbytnica Wiele problemów nastręcza laikom od- różnienie odbytnicy od odbytu. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia, który łączy od- bytnicę, najniższą część jelita grubego, ze środowiskiem zewnętrznym. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie ka- łu, podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Przy normalnie dzia- łającym odbycie i odbytnicy człowiek mo- że opróżniać jelita w dogodnym dla sie- bie momencie, a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. Sama odbytnica, tak jak reszta jeli- ta, składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły, które produkują śluz potrzebny do sma- rowania stolca, tak aby ułatwić jego wy- dostanie się na zewnątrz. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas od- dawania kału, ale w innych sytuacjachjest zdolna do napinania się i wydłużania. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Prze- chodzą przez niego nie strawione re- sztki pokarmu wydalane w postaci stol- ca. Masa kałowa składa się zwykle z 75 pro- cent wody i 25 procent substancji sta- łych. Część zawartej w niej wody jest śluzem, którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy, a który ułatwia wydo- stanie się stolca z organizmu. Z substan- cji stałych około 1/3 to bakterie, 1/3 sta- nowią nie przetrawione tłuszcze i białka, a pozostała część to błonnik albo nie- strawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego, które nie zostały strawione. Kolor kału jest określany przez barw- niki żółci (produkty rozpadu chemicz- nego czerwonych krwinek) zwane ster- kobiliną i bilirubiną. Barwniki żółci po- magają również w wyjaławianiu i odwad- nianiu kału. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru, który wydziela typo- wy zapach „zgniłego jaja".
  • 118.
    Kontrola jelit Zwieracz wew Zwieraczzewnęlr/n, odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit, stopniowo staje się coraz gęstszy, ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm, a stałe od- pady popychane w kierunku odbytnicy. Na końcu odbytu znajdują się dwa pier- ścienie mięśni zwane zwieraczami - we- wnętrzny i zewnętrzny. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt, ale w trakcie wypróżnienia, czyli usuwania kału, roz- luźniają się, zezwalając w ten sposób na jego wyjście. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomi- czny), gdy stwierdzi obecność kału, roz- luźnia się, umożliwiając mu przejście do odbytu. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność, której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogod- nego momentu, w którym możemy wyda- lić kał. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu, tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim frag- mentem jelita w kształcie rurki przypomi- nającej ogon, która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. Koniuszek wy- rostka jest zamknięty, drugi koniec łą- czy się z jelitem ślepym. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Występuje tylko u ludzi, pewnych gatunków małp i u wom- batów. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Jedynym momentem, kiedy odczuwamy, że posiadamy ten fragment jelit, jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit jest kierowana przez mózg, który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego, aby pozostawał zamknięty do czasu, kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. miejscu co wyrostek robaczkowy posia- dają narząd, który funkcjonuje jako do- datkowy żołądek i w którym błonnik, czyli włóknista część roślin, jest trawiony przez bakterie. Można sądzić, że w trak- cie naszej ewolucji w ciągu wieków, wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem, ten specjalny na- rząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako po- zostałość po procesie ewolucji człowieka. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości, jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego, zdają się prze- czyć sobie nawzajem. Z jednej strony wydaje się, że jego głównym zadaniem, które wyznaczyła mu natura, jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. Po- dobnie jak migdałki i węzły limfatycz- ne, zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu, równocześnie jednak w chwili, gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu, następuje zapalenie, którego skutkiem może być konieczność jego usu- nięcia. Z drugiej strony posiadanie wyro- stka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okre- sie życia, co nie odbija się na funkc- jonowaniu organizmu. W warunkach fizjologicznych wyros- tek robaczkowy niemal zupełnie się kur- czy w wieku około 40 lat. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata
  • 119.
    Nerki Człowiek posiada dwienerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnę- trza każdej nerki wychodzi przewód zwa- ny moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wy- chodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u męż- czyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jed- nostek filtrujących, czyli nefronów. Każ- dy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne skład- niki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posia- dają bardzo cienkie ścianki. Woda i pro- dukty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włoso- watych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowa- tych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerko- we znajdują się w stanie zapalnym i si- to przestaje działać wybiórczo, pozwala- jąc większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z naj- mniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawid- łowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bow- mana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowa- nemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmie- nia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorb- cję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody prze- W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi Nadnercze Krew pod niskim ciśnieniem .Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli Pęcherz moczowy Renina Angiotensyna Aldosteron Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi chodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem an- tydiuretycznym (ADH). W pewnych wa- runkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy my- lić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wy- dzielany przez cztery małe gruczoły scho- wane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudo- wane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Po- ziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływa- nie hormonu nadnerczy - aldosteronu - na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób za- trzymanie przez nerki soli i przez to dal- szy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.
  • 120.
    UKŁADYWYDALNICZE/127 Układ filtracyjny nerek Filtratprzepływający z układu i-, krwionośnego^' kanalika nerkowego Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw Moczowód -;— Mocz
  • 121.
    Pęcherz moczowy Pęcherz moczowyjest umięśnionym or- ganem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spoje- niem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przy- pominający piramidę wywróconą szczy- tem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróż- niania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mię- śniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez do- stosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy ko- nieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęche- rza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal- nie otwór ten jest zamknięty przez zwie- racz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie od- dawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyz- ny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierw- sza lub sterczowa część ma długość oko- ło 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część ce- wki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 cen- tymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centy- metra i jest otoczona przez gruczoły ślu- zowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zaka- żenie dróg moczowych. Mocz Zawartość płynu wewnątrzkomórkowe- go podlega bardzo ścisłym ogranicze- niom. Pewne substancje toksyczne, takie Przekrój cewki moczowej Męska Część sterczowa cewki moczowej Część błoniasta cewki moczowej Pęcherz Gruczoł krokowy Wzgórek nasienny Dno miednicy Gruczoł Cowpera Ujście gruczołu Cowpera Żeńska Zwieracz cewki Pęcherz moczowej Ciało jamiste Cewka moczowa Ciało gąbczaste I Otwory gruczołów śluzowych Dno miednicy Pochwa Zołądż | Ujście cewki .' moczowej jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarza- ne przez organizm i muszą być wyelimi- nowane, tak aby utrzymać ich koncentra- cję we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywa- na w ścisłych granicach. Proces ten, zwa- ny homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebu- je podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksycz- ne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie po- chodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikat- ny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi prze- pływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z ne- rek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz mo- czowy dorosłego człowieka może utrzy- mać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbie- rze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czyn- nością odruchową. Po nabyciu umiejęt- ności oddawania moczu w toalecie od- ruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęche- rza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.
  • 122.
    UKŁADY WYDALNICZE/129 Gruczoły potowe Tradycyjnieprzyjmuje się, że normalna temperatura ciała wynosi 37° C, chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zale- żności od osoby. Ważne jest, aby normal- na temperatura albo temperatura wnęt- rza ciała była utrzymywana na mniej wię- cej stałym poziomie. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta, temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki po- zbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. Nie trudno jednak wyobrazić sobie, że jest to dość mało wydajny spo- sób utraty ciepła. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany, gdyż nie można zwiększyć oddychania, gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poce- niu się. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry, zanim może być zauważony i z tego powodu proces tenjest nazywany „nieod- czuwalnym poceniem". Właśnie to poce- nie umożliwia utratę ciepła, działając we- dług zasady, że ciecz, aby parować, po- trzebuje energii, podobnie jak przy za- mianie gotującej się wody w parę wodną. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry, a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii, któ- re powoduje nasze ochłodzenie. Gdy jes- teśmy tak rozgrzani, że pot zaczyna się z nas „lać", oznacza to, że układ osiąg- nął moment krytyczny, do którego może znosić tę sytuację, i pracuje na najwydaj- niejszym stopniu fazy zwanej „nieodczu- walną". Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. Przed okresem doj- rzewania funkcjonuje tylko jeden ich ze- staw - gruczoły potowe typu ekrynowe- go, które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. Wiele z tych gru- czołów znajdujących się w gruboskór- nych częściach, takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp, jest kon- trolowanych tak przez system nerwowy, jak i przez niektóre hormony. Oznacza to, że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury, jak i innych warunków - stąd spocone dłonie, gdy jesteśmy pod- ekscytowani, i nieoczekiwane klimaktery- czne napady zaczerwienienia twarzy. Drugie, gruczoły apokrynowe, są o wie- le bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekrynowego. Pod mikroskopem wy- glądają jak mocno zwinięte zwoje glist. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania, znajdują się pod pachami, w pachwinach i w obwodzie piersi. Nie są połączone z układem ner- wowym, ale gęsta, mleczna substancja, jaką wytwarzają, powoduje przykry za- Skóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu • Włos .71Naskórek Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. pach ciała, jeśli nie jest ono regularnie myte. Przyczyną tego jest reakcja mlecz- nej substancji z bakteriami obecnymi na skórze, a skutkiem ubocznym tego od- działywania jest niemiła, dokuczliwa woń. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekryno- wego to nie tylko woda - składa się z bogatego wachlarza substancji chemicz- nych znajdujących się w organizmie, z któ- rych najważniejsza jest sól. Osoby, któ- re bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku, mo- gą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utra- cony płyn, ale również sól - w takich wypadkach polecane są tabletki zawiera- jące sól. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy - ob- jawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Możliwe jest jednak dostoso- wanie się do warunków gorącego klima- tu; organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w peł- ni do wysokiej temperatury otoczenia, może dojść do udaru cieplnego. Jest to bardzo ciężki przypadek, przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu, a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury, może nastąpić usz- kodzenie mózgu, a nawet śmierć - na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytua- cja. Przegrzanie może nastąpić przy wyso- kiej temperaturze ciała związanej z cho- robą. Bakterie i wirusy wytwarzają sub- stancje toksyczne, na które organizm reaguje, zwiększając kontrolę cieplną. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała, stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu, jako własnego systemu chłodzenia ciała, działa najlepiej w suchym powietrzu. Jeśli jest zarówno gorąco, jak i wilgotno, pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu, która po- krywa skórę, przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat, w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu, jest bardziej nieprzyjazny dla czło- wieka niż gorący i suchy. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają, że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco, a nasza skóra jest owinięta warstwą potu, tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym.
  • 123.
    Rozdział 11 ROZRODCZY Aktywność seksualnajest podstawowym popędem i tym, co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. Wywołujeją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu, zwanym okresem dojrzewania. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji, poczęciu i ciąży. Moczowód Kość łonowa Mięsień opuszkowo- -gąbczasty Ciało gąbczaste /, Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie, moszna, gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych, ale tworzą gruczoły płciowe, w których wytwarzany jest męski hormon płciowy - testosteron. Napletek Pęcherz Pęcherzyk nasienny Cewka moczowa L - Zolądź prącia Jądro
  • 124.
    UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewkamoczowa Gruczoły Cowpera I— i— .s I Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa » . , . Moczowód Gruczoł Wzgórek nasienny, Cowpera ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. , < _ I Tętnica Ciało gąbczaste Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyz- ny dzielą się na dwie części - zewnętrzne i wewnętrzne. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra, a u kobiet przez jajniki. W okresie dojrzewania gruczoły płcio- we zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropo- wych wytwarzanych w przysadce. Hor- mony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów, jak również drugorzędnej cechy płcio- wej, takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki, czyli menarche u ko- biet. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny, które znajdują się na zewnątrz organizmu, oraz gruczo- "•'m^Kjkcwcgo, pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczo- nych wewnątrz jamy miednicy. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwa- rzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. Prącie składa sie z centralnego kana- łu - cewki moczowej - przez który prze- chodzi mocz w trakcie opróżniania pęche- rza (oddawanie moczu lub mikcja), lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. Cewka moczowa łą- czy pęcherz, gdzie jest gromadzony mocz, z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas sto- sunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi, które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką mo- czową utrzymuje przejście zamkniętym, tak że mocz wydostaje się tylko wtedy, kiedy tego chcemy. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną, pomarszczonym worecz- kiem, który kryje jądra. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. Kiedy jest pobudzone seksualnie, staje się sztyw- ne i wyprostowane i przy tym zwykle lek- ko skierowane ku górze. Jego długość wy- nosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. Je- go koniuszek - żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Wgłębienie za żołę- dzia to rowek zażołędny; główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia, w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. prącia to trzon, a odcinek, którym prącie łączy się z podbrzuszem, nazywamy ko- rzeniem. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. Ob- szary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie, ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. Przekrwienie wydłuża, pogrubia i usztywnia prącie, przyczynia- jąc się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili, gdy ciśnienie wewnętrzne wzras- ta. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego, a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi
  • 125.
    132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro idroga nasienia Powrózek — nasienny Mięsień dźwigacz jądra - Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Zraziki jądra Śródjądrze Jądro Nasieniowód Najądrze - Jądro Moszna Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych, w których wytwarzane są plemniki, i komórek śródmiąższowych jądra, które produkują męski hormon testosteron. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach, które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. Schemat w ramce pokazuje, w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. (powodującej wzwód) prącie wraca do swo- jego zwiotczałego stanu. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu, tak aby po- zostawić odsłoniętą żołądź, wystawiając ją w ten sposób na bodźce, doprowa- dzające do orgazmu. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką, która działa jako substan- cja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. Ważne jest, aby zmywać ją regularnie - u niektó- rych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się, tworząc papkę o se- rowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni; może ona spowodować pieczenie V.
  • 126.
    UKŁAD ROZRODCZY /133 Poniżej:Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej - owłosienia łonowego. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. lub zakażenie napletka - typowe obja- wy zapalenia żołędzi. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasa- mi powodem do przeprowadzenia ob- rzezania, które zwykle jest wykonywa- ne ze względów społecznych lub religij- nych. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra, które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. Kiedy jądra są uformowane, wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzu- cha, tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelo- wym miejscu, czyli w mosznie. Działaniająder są dwutorowe. Po pierw- sze są miejscem wytwarzania nasienia, gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego męż- czyzny. Po drugie jądra zawierają ko- mórki, które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron, odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych, jak: porost włosów na twarzy i tuło- wiu, obniżenie wysokości głosu i typo- wy rozkład tłuszczu. Funkcje te są re- alizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z ją- der. Jądra mają kształt owalny. Z tyłu każ- dego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka, zwany najądrzem. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie zjąder. Kanaliki łączą się razem, tworząc jeden kanał zwany nasieniowo- dem, który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. Wszystkie te struk- I, t T •" .tt• •<
  • 127.
    134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewaplemnik Akrosom czapeczka ' A na główce plemnika Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik- produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda - po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt- po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia - komórka plemnikotwórcza tury, z wyjątkiem nasieniowodu, są bar- dzo małe. Każde jądro jest zawieszone w mosz- nie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowo- du, tętnicy jądrowej i splotu żylnego two- rzącego żyłę jądrową. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopa- truje jądra w krew, po drugie odprowa- dza nowo utworzone nasienie z jądra. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Jego jedynym celem jest dokonanie za- płodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską, czyli jajem. Każdy plemnik o długości około 0,05 mi- limetra ma ksztal 1 kijanki. Składa się z trzech głównych części: główki, części środkowej i ogona. Przód głowy, czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika), zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonaniazapłodnienia. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mito- chondriami, które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napę- dzanie plemnika, co osiąga, poruszając się ruchem falującym, wytwarzając przy tym prędkość około 3-3,5 milimetra na minutę. Nasienie składa się z licznych substan- cji chemicznych i materiału genetyczne- go - chromosomów, które przenoszą ko- pię kodu genetycznego ojca. Plemnik prze- kazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga tem- peratury około 3°C niższej niż temperatu- ra pozostałych części ciała. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. Aby stać się plemnikiem, podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie), zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. gdzie są przechowywanie. Normalny, dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę, wstawkę i witkę.
  • 128.
    UKŁAD ROZRODCZY/135 proces tenprzebiega poza organizmem - w mosznie. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych, co rozprasza ciepło, kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jąd- rach. Nowo utworzone plemniki przecho- dzą następnie przez te kanaliki do na- jądrzy, które są ulokowane za jądrami. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju, plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. Najądrze może być opróż- niane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin, a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca, nasienie roz- pada się i jest ponownie wchłaniane. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja, nasienie prze- suwa się wzdłuż nasieniowodów, dwóch kanałówłączącychjądra z gruczołem kro- kowym, do dalszego, większego obsza- ru magazynowania - bańki nasieniowo- du. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego - dwóch skrę- conych kanałów przyległych do bańki. Wydzielina, zwana płynem nasiennym, pobudza ruchliwość - zdolność do spon- tanicznego poruszania się - plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. Gruczoł krokowy, przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku, wytwarza niewielką ilość podobnej wy- dzieliny dającej nasieniu pełną ruchli- wość. W chwili ejakulacji sperma i płyn na- sienny są wypchnięte z bańki przez prze- Nasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk — nasienny ° . j * - drj.vqfK'<:<.'.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. wód wytryskowy do cewki moczowej se- rią skurczów mięśniowych. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w poch- wie kobiety, wędruje tak szybko, jak po- trafi przez szyjkę do jamy macicy, gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłod- nienie pod warunkiem, że plemniki napot- kają jajeczko. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształ- cie orzecha włoskiego, właściwą tylko mężczyznom. Umiejscowiony jest pod pę- cherzem i otacza cewkę moczową. Gru- czoł produkuje płyn, który miesza się z plemnikami, tworząc część płynu na- siennego. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna, uważa się, że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników, tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. Jego miejsce w organizmie powoduje, że problemy z nim związane często do- tyczą funkcjonowania pęcherza moczo- wego. Dolegliwość ta jest częściej spoty- kana u starszych mężczyzn.
  • 129.
    136 / UKŁADROZRODCZY Budowa sromu Wzgórek łonowy Łechtaczka• — Napletek łechtaczki -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze Pochwa •» , "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Krocze -Odbyt Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasie- nie, lecz również wyprodukować jajecz- ko, które, jeśli jest zapłodnione, musi utrzymać, aby zarodek mógł się rozwijać. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi, które razem no- szą nazwę sromu. Największą częścią sro- mu są dwie pary warg. Zewnętrzne więk- sze składają się z grubych fałdów skóry, które zakrywają i ochraniają pozostałe części. Stają się cieńsze u podstawy, gdzie łączą się z kroczem. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owło- sieniem na podściółce komórek tłuszczo- wych, które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy, często określany jako wzgórek Wenery. Do wewnątrz od warg większych znaj- dują się wargi sromowe mniejsze. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny naple- tek nad wrażliwą łechtaczką, dzieląc się na fałdy, które ją otaczają. Ochraniają również ujście cewki moczowej. Obszar między wargami mniejszymi tworzy prze- strzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. Zanim kobieta staje się aktywna seksual- nie, przedsionek jest oddzielony od poch- wy błoną zwaną błoną dziewiczą. Róż- ni się ona w kształcie, rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Tworzą one fałdy skóry, które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego - łechtaczką. bości. Strzępki skóry, jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka, są pozostałoś- ciami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. U swego końca wargi mniejsze łączą się, tworząc wędzidełko warg sromowych, które częs- to ulega rozerwaniu podczas porodu. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia, nawet do tego stopnia, że posiada osłonę z warg sro- mowych mniejszych, odpowiednik naplet- ka, i małe, łączące pasmo zwane wę- dzidełkiem. Jest to głównie organ pod- niecenia seksualnego. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa, a przy jej pobu- dzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią, doprowadzając do erekcji. Pocie- ranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgaz- mu. Inne części sromu również odpo- wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jami- ste zwane opuszkami przedsionka, któ- re często powiększają się w czasie sto- sunku, a gruczoł Bartholina uaktywnia się. Istnieją dwie pary gruczołów zwią- zanych ze sromem. Pierwsza to gruczo- ły Skene'go, które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alka- liczny zmniejszający naturalną kwaso- wość sromu. Druga, większa para znaj- duje się na dnie przedsionka. Są to gru- czoły Bartholina, które wydzielają płyn w czasie, kiedy kobieta jest podnieco- na seksualnie, tak że wejście do pochwy staje się wilgotne, przez co może łat- wiej przyjąć prącie. Gruczoły te - zwyk- le wielkości groszku - nie są wysta- jące. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym, stając się obrzmiałe, czerwone i wrażliwe na ucisk. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. W nie- których przypadkach w jednym z gruczo- łów może utworzyć się ropień Bartholina, co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. Pochwa Pochwa jest kanałem, który prowadzi ze sromu do macicy. Podczas życia ko- biety pochwa przechodzi kilka zmian. Pochwa dziecka jest oczywiście mniej- sza niż dorosłej kobiety. Wyściółka ścia- ny pochwy jest cieńsza u dziecka i u ko- biety po menopauzie niż u kobiety w okre- sie zdolności do rozmnażania. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów, zwanych estrogenami, wydzie- lanych przez jajnik. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Jej funk- cja podczas porodu jest stosunkowo bier- na, kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do ot- wierania się, tak aby umożliwić rodze- nie dziecka. Stosunkowo niedawno za- częto rozumieć niektóre zmiany, jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknis- tą i mięśniową, ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Ściany pochwy normalnie są zapadnię- te, stykają się z sobą i są znacznie po- fałdowane. Właściwość ta ułatwia poch- wie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy, a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. Po- między sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Górne zakoń- czenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Obej- muje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej, tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego.
  • 130.
    UKŁADROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnymwydzielina pochwy jest lekko kwaśna. Ma to wpły- wać na zahamowanie rozwoju szkodli- wych bakterii w pochwie, ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. W ta- kich warunkach bakterie mogą się roz- wijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfor- tu - zjawisko zwane zanikowym zapale- niem pochwy. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wy- dzielinami z kanału szyjki macicy i gru- czołów Bartholina. Podczas stosunku wy- dzielina przecieka również przez nabło- nek do światła pochwy. Pewna ilość wy- dzieliny z pochwy jest normalna u kobiet, a jej ilość wzrasta podczas owulacji i pod- niecenia seksualnego. Hymen, zwany również błoną dziewi- czą, nosi tę nazwę na cześć greckiego bo- ga małżeństwa Hymena. Błona dziewcza nie ma żadnych zna- nych funkcji fizjologicznych, ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kul- turach jako oznaka dziewictwa. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji, w których może być wiarygodnym dowodem nie- winności. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego, np. biegania czy jazdy konnej. Intensywny petting, masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwa- nie. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa, to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. W przeciwieństwie do obiegowej opinii, nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. Plemnik, który kontaktuje się z obszarem rozrod- czym genitaliów, może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy, na przykład w wyni- ku intensywnego pettingu. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego orga- ny rozrodcze, szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy, stają się przekrwio- ne, a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. W czasie orgazmu mięśnie miednicy, włą- czając te okalające pochwę, mimowolnie kurczą się. Jeśli kobieta jest szczególnie niecier- pliwa podczas stosunku, mięśnie otacza- jące pochwę przechodzą w stan skurczu. Sprawia to, że pochwa jest węższa, a seks bolesny. Zaburzenia te są nazwane poch- wicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa, ale często leczenie trwa wiele miesięcy, zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. Po prawej: Pochwa jest mocnym, umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. Macica Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki ma- cicy i jest zdolna do przechodzenia znacz- nych zmian podczas okresu reprodukcyj- nego kobiety. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca, aby dostarczyć po- żywienie dla zapłodnionego jaja. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione, wów- czas śluzówka macicy jest wydalana pod- czas menstruacji i powoli odbudowywa- na podczas następnego cyklu miesiączko- wego. Szyjka macicy ma kształt cylindra, a jej dolna część wchodzi do pochwy. Szyjka jest długa na około 2,5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej, który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. Jeśli włożyć palec do pochwy, szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. U kobiety, która nie rodziła dzieci, ujście macicy jest okrągłe i dość ma- łe. W czasie porodu rozciąga się, aby umożliwić przejście dziecka, a po poro- dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. W czasie ciąży macica powiększa się, umożliwiając wzrost płodu, równocześ- nie chroniąc go i karmiąc. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzy- mywane przed skurczami. Macica zmienia swoją rolę, kiedy płód jest dojrzały. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Następnie macica mocno się zwęża, tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne, które zaopatrywały łożysko. Po poro- dzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następ- nego zapłodnionego jajeczka. Rzadko odnotowuje się sytuację, aby nastąpi- ło to wcześniej niż 36 dni po poro- dzie. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrze- wania i po menopauzie, kiedy to po- siadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycz- nie. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Mięśnie - Przedsionek Szyjka macicy Pochwa Srom
  • 131.
    138/UKŁADROZRODCZY Po W wieku urodzeniu4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką, gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat, osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. Ciąża powiększa macicę, która kurczy się ponownie po menopauzie. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° - jej umięśnione ściany są grube, a jama jest jedynie szczeliną. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu, tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wy- dzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje, zwane prostaglan- dyną, które są wytwarzane w tkankach macicy. Sposób, w jaki substancje te od- działywują na siebie, wciąż nie jest cał- kowicie zrozumiały. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narzą- dem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. Wąski koniec gruszki jest rów- noważny z szyjką macicy, która wsuwa się do pochwy, a pozostała część two- rzy trzon macicy. Jest on połączony z ja- jowodami, które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. Istnieje specjalny mechanizm, który za- bezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. Po pierwsze, wyściółka macicy jest wydalana, kiedy kobieta przechodzi miesiączkę, po drugie, szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała, a naturalna kwasowość poch- wy powstrzymuje rozwój szkodliwych bak- terii. Przód macicy opiera się na pęcherzu, a tył leży niedaleko odbytnicy. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie, zwane mięśniami dna miednicy, a od strony ściany bocznej, tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej, które są przytwierdzone do szyjki macicy. Podczas ciąży macica powiększa się, ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spoje- niem łonowym. W okresie około 38 tygo- dnia zwykle dosięga otworu dolnego kla- tki piersiowej, a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. Po menopauzie macica kurczy się. Różnice w rozmiarach są kontrolo- wane przez wydzielanie hormonów płcio- wych, które również zarządzają posta- cią śluzówki macicy. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzów- ka zwiększa swoją grubość aż do cza- su, kiedy zostaje uwolnione jajeczko. Następnie przestaje rosnąć, za to rozpo- czyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze, aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia, śluzówka jest złuszcza- na i wydalana w czasie menstruacji. Jajniki Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałychjajeczek. W mo- mencie, kiedy jajeczko zostaje zapłod- nione przez plemnik, rozpoczyna się no- we ludzkie życie. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jaj- niki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego, każdy o dłu- gości 3 i grubości około 1 centymetra. Znajdują się w miednicy, jamie organiz- mu ograniczonej przez kości miedniczne, i leżą równolegle po bokach od maci- cy. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne, elestyczne więzadła. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępka- mi ujście brzuszne jajowodu, które ot- wiera się do jamy otrzewnej. Chociaż
  • 132.
    UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują sięblisko siebie, nie ma bezpoś- redniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzo- waty wygląd. Można to zaobserwować, oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płcio- wym. Właśnie z tych komórek znajdu- jących się na krawędzi jajników jest two- rzone jajeczko. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek, każde w okrągłej obudowie, czyli pęcherzyku jajnikowym, skupione niedaleko brzegu jajnika. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. W trakcie powięk- szania się tych pęcherzyków i po uwol- nieniu jajeczek wytwarzają one na powie- rzchni jajnika charakterystyczne guzy. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą, która działa jako pod- pora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęche- rzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. W centrum tego skupiska znaj- duje się komórka jajowa w swojej ostate- cznej formie dojrzewania. Kiedy pęche- rzyk i jajeczko są dojrzałe, komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwol- nienie jaja. Dokładny przebieg tego pro- cesu jest nadal tajemnicą. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajo- wodu do jego ujścia brzusznego. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Pracują pod kontrolą przy- sadki znajdującej się w podstawie mózgu. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH), który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. FSH pobudza rozwój pęcherzy- ków jajnikowych oraz powoduje wydzie- lanie hormonu - estrogenu. Pod wpły- wem estrogenu wyściółka macicy pogru- bia się, przygotowując do przyjęcia za- płodnionego jajeczka. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania pły- nów. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadko- wy, hormon luteinizujący (LH), zaczyna L działać, wywołując rozwój ciałka żółtego B w pustym pęcherzyku. (Ciałko żółte po- • maga zajść w ciążę.) Z kolei ciałko żółte B wytwarza i wydziela własny hormon, pro- B gesteron. Jeśli jajeczko nie jest zapłod- B nione w ciągu dwóch tygodni, ciałko żółte B kurczy się, produkcja progesteronu zani- B ka i wyściółka macicy jest złuszczana r i wydalana w czasie comiesięcznej menst- ^^ ruacji. Wówczas produkcja FSH zaczyna Bf się od nowa i cały cykl jest powtórzony. Bj Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione, Bj wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją BJ pracę aż do momentu ukształtowania się BJ łożyska. Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. Komórki, które mają przekształcić się w jajeczka, przechodzą do wnętrza jajnika, gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk, który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. W przypadku zapłodnienia, ciałko żółte, które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka, rośnie i wydziela hormon, który podtrzymuje ciążę. Położenie, budowa i funkcjonowanie jajników Jajowód Jajnik Macica Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Komórka jajowa Dojrzała komórka jajowa - Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte
  • 133.
    Menstruacja Rozwój jajnika jestw dużej mierze za- kończony do czasu, kiedy płód w ma- cicy ma 3 miesiące, ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka więk- szych zmian. W czasie kiedy żeńskie nie- mowlę rodzi się, jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzy- ków jajnikowych pierwotnych, a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. Jed- nak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodob- nie nie więcej niż pół tuzina - jeśli w ogóle tyle - da początek ludzkiemu życiu. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczyna- ją wytwarzać estrogen, nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okre- sie dojrzewania, takie jak wzrost piersi, rozwój owłosienia łonowego czy posze- rzenie bioder. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą mie- siączką i są znakiem, że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrza- łego jajeczka. Pierwsza miesiączka Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowe- go (menstruacji) z macicy znane jako menarche - to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego, który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jaj- ników. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą men- struacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczę- ciem miesiączkowania. Hormony przy- sadkowe również skłaniają komórki znaj- dujące się w jajniku do wydzielania es- trogenu - hormonu płciowego, który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za po- większenie się biustu, pobudzenie wzros- tu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie, kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. Wewnątrz or- ganizmu wzrost i spadek poziomu es- trogenu i hormonów przysadkowych roz- poczyna tworzenie wzoru wzajemnych od- działywań, które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. Pierwsza menstruacja po- jawia się, kiedy poziom estrogenu spa- da, pozostawiając wytworzoną wyściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia, co po- woduje jej złuszczenie i wydalenie na ze- wnątrz wraz z krwią menstruacyjną. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe, jak i wykształcone piersi. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie, dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. • I V •* v j
  • 134.
    UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcjaestrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę Dzień20 t 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczynasięrozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwijasię pęcherzyk jajnikowy Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Jajnik D '"«•» Dzień14:Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne, to jed- nak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. Kilka miesięcy, a na- wet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania, a młodej dziew- czynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płcio- wej, kiedy jej układ rozrodczy jest cał- kowicie rozwinięty (mimo tego, musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjo- nalnie). Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej men- struacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian, które umożliwiają jajeczku opuszczeniejajnika i transport do macicy. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik, będzie odżywiane przez wydzie- liny z komórek wyściełających macicę aż do chwili, kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu, wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki, gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwa- ną podwzgórzem, które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki, usytuowa- ny u podstawy mózgu. Gruczoł ten uwal- nia kilka hormonów, z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. Je- den pobudza wzrost i dojrzewanie kil- ku małych jajeczek w jajniku, podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już doj- rzałych. Jajeczka, które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania, są otoczone przez komórki produkujące hormony. Jajeczko, razem z tymi komórkami, jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Głów- nym hormonem wytwarzanym przez pę- cherzyk jest estrogen. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powo- duje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. Zmienia ona rów- nież wydzieliny w szyjce macicy, ułat- wiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przy- sadka uwalnia dużą ilość hormonu lu- teinizującego, który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. Jajeczko następnie podróżu- je wzdłuż jajowodu do macicy. Zapłod- nienie ma zwykle miejsce w jajowo- dzie. Komórki jajnika, które utworzyły pę- cherzyk Graafa, przechodzą teraz zmia- ny, polegające na wchłanianiu tłuszczu. Ilość estrogenu, który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu, ale jego poziom stopniowo wzrasta, gdy rozwija się pęcherzyk (A i B), i osiąga szczyt w dniu 1 3. (C). W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. Wzrasta znowu, kiedy rozwija się ciałko żółte, i spada po 20. dniu, chyba że jajeczko zostało zapłodnione. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Nadal wytwarzają estrogen, ale teraz do- łączają do tego produkcję hormonu zwa- nego progesteronem. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiącz- kowym. Pierwszą jest zmiana śluzu w szy- jce macicy, który staje się zbyt gęsty dla nasienia, aby weszło do macicy, drugą jest sprawienie, że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn, który ma od- żywiać nowo zapłodnione jajeczko. Jeślijajeczko niejest zapłodnione, ciał- ko żółte rozpada się. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się, komórki wyściełające macicę nie otrzy- mują tlenu i obumierają. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi, gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiącz- kowania.
  • 135.
    Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnieniejest połączeniem plemnika i jajeczka. Jest to złożony proces, w któ- rym, aby zakończył się sukcesem, muszą być spełnione różne warunki. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji, zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 mi- lionów plemników. Są one otoczone przez płyn nasienny, który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. Poruszają się żywiołowo, wykorzystując swoje „ogo- ny". Niektóre z plemników nie dociera- ją do celu wędrówki, lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzo- ne lub niezdrowe plemniki. Zapłodnienie Miliony plemników, które dotarły do macicy, są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajo- wodu. Droga ta, około 20 centymetrów, zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową, jeśli owulacja będzie miała miejs- ce. Gdy jajeczko znajduje się już w ja- jowodzie, natychmiast następuje zapłod- nienie. Zapłodnieniejest osiągnięte, kiedy plem- nik przeniknie przez powierzchnię ja- jeczka. Każdy plemnik posiada enzym, który pomaga topić zewnętrzną powierz- chnię jajeczka, tak aby uczynić łatwiej- szym przeniknięcie pojedynczego plem- nika. Kiedy jajeczko jest zapłodnione, reszta plemników obumiera. Jajeczko i plemnik (który teraz od- rzucił swój ogon) łączą się i tworzą zy- gotę, która później zacznie dzielić się na dwie komórki. W ciągu 72 godzin ko- mórki kontynuują podział aż do momen- tu utworzenia 64-komórkowej formy zwa- nej morulą. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. dzień w 28-dniowym cyklu). W cza- sie tego okresu wytwarza mały występ, który pomaga mu zagnieździć się w wy- ściółce macicy, gdzie może być odżywia- ne i ciąża może się rozpocząć. Gdy ten proces, zwany nidacją (implantacją), jest ukończony, kończy się również poczę- cie. Utworzona z zapłodnionegojajka blas- tocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściół- ce macicy. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hor- mon zwany ludzką gonadotropiną kos- mówkową (HCG), który informuje jaj- nik, że nastąpiło zapłodnienie i który Blastocysta zatopiona , wwyściótce , M ° r u l a , , .. macicy ' z b l t a 9 r u P a komórek) Tworzenie blastocysty Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem / grupa komórek utrzymuje dopływ krwi do wyściółki ma- cicy, tak aby blastocyta mogła kontynuo- wać swój rozwój. Łożysko Łożysko tworzy się, kiedy wyspecjali- zowana część jajka, zwana trofoblastem, zagnieżdża się w ścianie macicy matki. Od 12. tygodnia łożysko jest osobnym orga- nem - w czasie narodzin dziecka wa- ży około 500 gramów i ma kształt ciem- noczerwonego, gąbczastego krążka. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku, jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów prze- miany materii z powrotem do jej ciała. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowa- dzana przez łożysko, do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. Dwutlenek węgla, substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do mat- ki; tlen, składniki odżywcze (proste węg- lowodany, tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. Łożysko działa również jak bariera, która ochrania płód przed potencjalnie Wyściółka macicy Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się, tworząc morulę (grupę komórek). Ta następnie dzieli się, aby utworzyć blastocystę, która zagnieżdża się w wyściółce macicy. szkodliwymi substancjami, ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. Łożysko wytwarza kilka hormonów, które m.in. zapobiegają uwolnieniu in- nych jajeczek albo występowaniu miesią- czek w czasie, gdy kobieta jest w cią- ży. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłusz- czu na udach, brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodob- nie zapobiegają jej kurczeniu się, zanim zacznie się poród. Są również dowody, które sugerują, że ilość hormonów uwal- nianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku po- rodu. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili, kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od
  • 136.
    UKŁAD ROZRODCZY /143 około2 miesięcy po zapłodnieniu jajecz- ka). Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (em- brionem). Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki, a do- dając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu), ale zapłodnienie ma miejsce między 10. a 14. dniem cyklu miesiącz- kowego (kiedy kobieta najprawdopodob- niej ma owulację i jest najbardziej płod- na), stąd ciąża może się właściwie za- cząć podczas drugiego tygodnia pierw- szego trymestru. Na tym etapie zygo- ta składa się z pojedynczej zapłodnio- nej komórki lub jajeczka. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy, dzieląc się ciągle, tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. Dzieli się na nowo, po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą, która już jest widoczna go- łym okiem. Tydzień2: Blastocystą zatapia się w ślu- zówce macicy: nazywa się to zagnież- dżeniem (implantacją). Kosmki, występy z jej pokrycia, zagnieżdżają się w wy- ściółce macicy w celu zapewnienia wyży- wienia zarodka. Zewnętrzna wyściółka blastocysty, zwa- na trofoblastem, rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Zaczynają formować się ko- mórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powo- dują, że śluzówka macicy staje się grub- sza, a krew z niej odżywia blastocystę. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Zarodek, a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzy- mywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Serce już bije, na początku nieregularnie, ale wkrótce cał- kiem równomiernie i szybciej niż serce matki. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwo- wego zaczynają się formować w zarodku, który teraz ma długość około 7 mili- metrów. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narzą- dy. Rośnie połączona z kręgosłupem gło- wa, w której rozwija się cewa nerwowa. Kończyny ukazują się jako małe zawiąz- ki, a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. Wymiana pożywienia, tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi, które nie są połączone. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych, a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku, aby utworzyć pępowinę. Kosmki kon- tynuują zwiększanie swej ilości, tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny, rozpoczynając tworze- nie od żołądka i częścijelit. Nie majeszcze rozpoznawalnej twarzy, są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. Usta i szczęki zaczynają się formować, trwa ciągły roz- wój mózgu i kręgosłupa. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą, która przekształci się w powieki). Ma- łe dziurki, które później staną się noz- drzami, zaczynają się rozwijać. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczo- wego, ale wątroba i nerki nie mogą je- szcze funkcjonować. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. Pod koniec tygod- nia zarodek ma długość około 1,3 centy- metra. Tydzień 7: Łożysko, przez które zaro- dek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydale- nia, jest teraz dobrze rozwinięte. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego, również serce bije mocniej. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego, a wiele wewnętrznych na- rządów, chociaż wciąż w bardzo prostym stanie,już istnieje. Rosną płuca, ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa, twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Kończyny rozwijają się, po- wstają stawy: biodrowy, kolanowy, ra- mienny i łokciowy. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu
  • 137.
    144/ UKŁAD ROZRODCZY Rozwójręki Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią, a płód ma zawiązek ręki. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki; sąwidoczne krawędzie palców. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci, a dłońiezaczynają sięfałdować. Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte, ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. Twarz nadal się rozwija, teraz istnieją zaczątki nosa. Moż- na zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk, a kończyny są zdolne do małych ruchów. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół, w stronę klatki piersiowej. Płód ma obecnie około 4 cen- tymetrów długości. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. Tworzenie wewnętrznej czę- ści ucha jest zakończone; zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. Wszystkie głów- ne narządy wewnętrzne organizmu na- dal się rozwijają, a macica zwiększyła rozmiary. W tym czasie płód ma około 4,5 centymetra długości. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapew- nia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy, ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Twarz kontynuuje swój rozwój, a koń- czyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi, złączonymi błoną, palcami kończyn rąk i stóp. Ruchy są bardziej żywiołowe, ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. Pod koniec 10. tygodnia płód mierzy 5,5 centymetra długości. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana, a powieki ukształtowane. Zaczynają się tworzyć mięśnie, rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płcio- wych. Od tego czasu łożysko jest oddziel- nym narządem, miękką podkładką tka- nek. Objętość płynów w worku owod- niowym wzrasta pomiędzy 11. a 14. tygo- dniem ciąży. Tygodnie 12-14: Niemal wszystkie we- wnętrzne narządy są utworzone, ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. Macica może być teraz wy- czuwalna, wzrastając ponad kośćmi mie- dnicy, ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość, a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. mm 7mm
  • 138.
    UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugitrymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn, a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. Rozwijają się paz- nokcie palców stóp i rąk, a cały płód pokrywają miękkie, delikatne włosy zwa- ne meszkiem. Po 14. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane, wzrost zaczyna być szyb- szy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wy- twarzać rozcieńczony mocz. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdol- ny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania, które matka będzie mogła od- czuwać. Mięśnie rozwijają się szybko, a na głowie zaczynają rosnąć włosy. Płód ma około 21 centymetrów długości. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupeł- nie wykształcone. Łożysko ciągle się roz- rasta: wszystkie potrzebne składniki od- żywcze, włączając tlen, przechodzą przez nie od matki do płodu, a produkty prze- miany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. Płód nadal nie jest zdolny do egzys- towania niezależnie od matki, chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci uro- dzone przedwcześnie (w tym okresie) i fa- chowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. Waga płodu wynosi 570 gramów, a dłu- gość około 33 centymetrów. Tydzień 28: Jest to moment, kiedy uzna- je się, że płód jest zdolny do życia, ponie- waż miałby 5 procent szans na przeżycie, gdyby urodził się przedwcześnie. Pokryty tłustą warstwą, nazwaną mazią płodową, w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym, ma teraz około 37 centy- metrów długości. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje te- raz rozwojowi głowy, a płód ma fizyczne proporcje dziecka. Jest jednak znacznie szczuplejszy, ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Ilość mazi płodo- Płód w 5 tygodniu U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała, chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. wej wzrosła. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów, a dziecko uro- dzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. Tydzień 36: Do tego czasu szansa prze- trwania wzrosła do 90 procent, ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. W więk- szości przypadków dziecko obróciło się, aby spoczywać głową w dół macicy, ale u kobiet, które już rodziły, może to jeszcze nie nastąpić. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu 10 mm 2cm
  • 139.
    146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dzieckapłci męskiej obniżyły się do worka mosznowego, a ilość mazi płodowej zwiększyła się. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach, nogach i bar- kach, który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Poród będzie miał miejsce w około 40. ty- godniu, chociaż niektóre kobiety zaczy- nają go wcześniej lub później od wy- znaczonej daty. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3,4 kilograma. Matka Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem, w którym ma miejsce podstawo- we kształtowanie płodu, ważne jest, aby matka unikała wszystkiego, co może spo- wodować wady rozwojowe płodu. Zaży- wanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem, wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. Zanim nastąpi zapłodnienie, kobieta powinna upewnić się, że jest odporna na różyczkę. Jeśli nie - konieczne jest szcze- pienie przeciw tej chorobie. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować, że dziecko urodzi się mocno upośledzone. Ważne dla matki jest odwiedzenie leka- rza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrol- nych oraz zadbania o przedporodową opiekę. Około 1. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie, ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne, aby odżywić rosnący zarodek. Należy o tym powiado- mić lekarza, podobnie jak o jakichkol- wiek innych objawach. Doradzi on rów- nież, jaką należy stosować dietę i spraw- dzi, czy jest konieczne zażywanie dodat- kowych witamin i żelaza, które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się, że matka jest zdrowa. Podczas drugiego trymestru matka bę- dzie czuła ruchy płodu, szczególnie za- raz przed zaśnięciem. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępu- jącym, ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. W tym okresie wiele kobiet zauważy, że pije znacznie więcej płynów niż zwykle, a niektóre będą musiały uzupełnić niedo- bory żelaza niezbędnego przy zwiększo- nej produkcji krwi. Około 20. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa, że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych - te, które nie zaobserwują zjawiska, nie po- winny się martwić, że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność, zgagę i zaparcia i mo- gą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. W trakcie roz- woju ciąży wzrost wagi i nacisk na na- rządy wewnętrzne może spowodować pow- stanie hemoroidów w odbytnicy i ży- laków na nogach. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie za- parć, a podrażnienia przez nie wywo- łane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili, w której może wieść własne życie poza macicą matki. 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm 24 tydzień 33 cm 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm
  • 140.
    Słownik ACETYLOCHOLINA - neurohormon- zwią- zek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz nie- których zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym; działa depresyjnie na serce, rozkur- cza naczynia, obniża ciśnienie krwi, pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. ACTH - hormon adrenokortykotropowy - hor- mon polipeptydowy przedniego płata przysad- ki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. ADRENALINA - podstawowy hormon rdze- nia nadnerczy uwalniany również na zakończe- niach pozazwojowych włókien współczulnych; pobudzareceptory autonomicznego układu ner- wowego, kurczy obwodowe naczynia krwionoś- ne, zwiększa ciśnienie krwi, przyspiesza pracę serca, rozszerza oskrzela, zmniejsza wydziela- nie gruczołowe, osłabia ruchy jelit, rozszerza źrenice. ALBUMINY - białka wytwarzane w wątrobie, główny składnik białkowy osocza krwi; ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ci- śnienia onkotycznego. Niedobór albumin pro- wadzi do powstania obrzęków. ALDOSTERON - hormon sterydowy kory nadnerczy, mineralokortykosteryd; zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. ALERGIA - nadwrażliwość - nadmierna reak- tywność na antygen, z którym organizm już wcześniej się zetknął. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki, co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych, jak np.: astma, katar sienny, pokrzywka, choroba posurowicza itp. ATP - adenozynotrójfosforan - jeden z najważ- niejszych związków bogatych w energię; jest wytwarzany i magazynowany w komórkach; stanowi źródło energii koniecznej do przepro- wadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. BAKTERIE - mikroby - organizmy jednoko- mórkowe o rozmaitych kształtach, długości kil- ku do kilkudziesięciu [im; liczne bakterie są cho- robotwórcze (m.in. gruźlica, dur brzuszny, bło- nica); istnieją też saprofity. BIAŁKA - podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów; biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach; są zbudowane z aminokwa- BICEPS - (łac.) dwugłowy - potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugło- wy ramienia (łac: musculus biceps brachii), choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. Mięsień dwugłowy ramienia należy do przed- nich mięśni ramienia. BŁONA - cienka warstwa substancji organicz- nych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przes- trzenie (np. błonabębenkowa, błona dziewicza, błona śluzowa i in.). BŁONA DZIEWICZA - (łac: hymen) - cien- ka błona oddzielająca pochwę od jej przedsion- ka; jest jednym z zewnętrznych narządów płcio- wych żeńskich; tradycyjnie jest uważana za ozna- kę dziewictwa, jednakże jej obecność nie wy- klucza odbywanych stosunków płciowych, jąk również jej brak nie dowodzi, że miały miejsce. CEWKA MOCZOWA - (łac: urethra) - prze- wód odprowadzający mocz z pęcherza na zew- nątrz. CHLOREK SODU - związek chemiczny bę- dący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka, potocz- nie zwany solą kuchenną. CHOLESTEROL - podstawowy steryd syn- tetyzowany w organizmie człowieka, a także przyjmowany w wielu pokarmach, jest prekur- sorem hormonów sterydowych i kwasów żół- ciowych; we krwi jest przenoszony z albumi- nami; jego poziom wzrasta w przebiegu miaż- dżycy. CHROMOSOMY - składniki jądra komórko- wego u organizmów wyższych; zbudowane z kwa- su DNA i białek; zawierają informację gene- tyczną o dziedzicznych właściwościach orga- nizmu; ich wielkość, kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku; u człowieka występują 23 pary chromosomów, z czego 22 pa- ry są identyczne u obu płci (autosomy), ajedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej - XX, u męskiej - XY). CHRZĄSTKA - twór zbudowany z tkanki chrzestnej; może pokrywać powierzchnie sta- wowe (chrząstka stawowa) lub występować w po- łączeniu z mięśniami i więzadłami (np. chrząst- ki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA - zawiera włók na sprężyste i kolagenowe; tworzy nagłośnię, inne fragmenty krtani, trąbkę słuchową; nie pod- lega kostnieniu. CHRZĄSTKA SZKLISTA - błękitnobiała, przezroczysta chrząstka, tworzy szkielet zarod- ka, następnie chrząstki nasadowe kości; u do- rosłego pokrywa powierzchnie stawowe więk- szości stawów; ma zdolność kostnienia. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymałanazgniatanie,zbudowanagłówniezwłó- kien kolagenowych; występuje w krążkach mię- dzykręgowych, pokrywa powierzchnie sta- wowe niektórych stawów. CIAŁA KETONOWE - drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octo- wego; pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu; należą do nich: aceton, kwas acetooctowy i hydroksyma- słowy. CIAŁKO ŻÓŁTE - pozostałość w jajniku po pę- cherzyku Graafa, który uwolnił komórkę jajową, tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego, wydziela progesteron; zanika, gdy komórka jajo- wa nie zostaje zapłodniona, w przeciwnym przy- padku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. CIAŁO SZKLISTE - przezroczysta, bezbarw- na, galaretowata substancja, wypełniająca gał- kę oczną do tyłu od soczewki. CIECZ WODNISTA - płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe, wypełnia przednią i tylną ko- morę oka. CIEMIĄCZKA - błony łącznotkankowe wy- pełniające nie skostniałe miejsca połączeń płas- kich kości czaszki u noworodka, największe - ciemiączko przednie - zarasta między 12. a 18. miesiącem życia. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI - ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętni- czych, wykazuje wahania zależnie od fazy pra- cy komór serca - ciśnienie skurczowe i rozkur- czowe. CUKRZYCA - choroba metaboliczna objawia- jąca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi, często uwarunkowana genetycznie. Wśród objawów dominuje wzmożone pragnie- nie, wielomocz i uporczywe stany ropne (czy- raki); leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. CZASZKA - kostne rusztowanie głowy, osło- na mózgu, narządów zmysłów oraz początko- wych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE - pokwitanie - okres, w którym organizm osiąga dojrzałość płciową, fizyczną i psychiczną - kończy się ok. 20. roku życia. Doj- rzewanie społeczne trwa do wieku ok. 25 lat. DNA - kwas dezoksyrybonukleinowy - materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokole- nie; występuje w jądrze komórkowymjako głów- ny składnik chromosomów; zbudowany z nukleo- tydów zawierających zasady purynowe (adeni- na i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozy- na); odcinki DNA nazywamy genami. DWUNASTNICA - pierwsza część jelita cien- kiego o długości 25-30 cm. DWUTLENEK WĘGLA - związek chemicz- ny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu, powstaje w procesie spalania; w or- ganizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych; jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem. DZIEDZICZNOŚĆ - dziedziczenie - przeka- zywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym.
  • 141.
    SŁOWNIK/149 EGZEMA - (łac.)wyprysk - powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz- lub zewnątrzpochod- nych, często jako wynik reakcji alergicznych. ENZYMY - białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych, stanowią większość białek komórki; są też wydzielane na zewnątrz komórek (np. enzymy trawienne). ESTROGENY - żeńskie sterydowe hormony płciowe, wytwarzane przez dojrzałe pęcherzy- ki Graafa i łożysko; biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. GAMMA-GLOBULINY - immunoglobuliny - przeciwciała - białka syntetyzowane po sty- mulacji antygenem. Znanych jest 5 klas: IgG, IgA, lgM, IgD i IgE. W IgG zawartychjest 80% przeciwciał krwi. GENETYKA - nauka o dziedziczeniu i zmien- ności organizmów. GENITALIA - potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. GEN - odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie; podstawowa, materialna jednostka dziedziczności zapewniają- ca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. GLIKOGEN - skrobia zwierzęca - związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glu- kozy, wytwarzany w wątrobie i w mięśniach, pełni rolę „magazynu" glukozy. GLUKOZA - cukier gronowy - podstawowy węglowodan krwi; główne źródło energii; jest cukrem prostym; powstaje w organizmie w wy- niku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharo- zy i skrobi) oraz glikogenu; może być wytwa- rzany z niektórych aminokwasów. GONADY - gruczoły płciowe: u płci męskiej - jądra, u żeńskiej - jajniki; wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GRASICA - pierwotny, centralny narząd lim- fatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi; steruje komórkową odpowiedzią immu- nologiczną, wydziela też hormony. GRUCZOŁ - narząd obdarzony czynnością wydzielniczą; gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz, wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe - rodzaj gruczołów potowych; wys- tępują w określonych częściach ciała (pod pa- chami, w pachwinach, w okolicy odbytu i na- rządów płciowych); zaczynają działać w okre- sie pokwitania. GRUCZOŁY BRUNNERA - małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) - stercz - występuje u płci męskiej; leży pod pę- cherzem moczowym; obejmuje cewkę moczo- wą; wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE - gruczoły skórne wydzielające łój; najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. GRUCZOŁY ŁZOWE - małe gruczoły leżące w oczodołach; wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę. GRUCZOŁY NADNERCZOWE - nadnercza - gruczoły dokrewne; leżące na górnych koń- cach nerek; ich kora wytwarza hormony stery- dowe (gliko- i mineralokortykosterydy oraz androgeny), a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. GRUCZOŁY POTOWE - gruczoły skórne wydzielające pot; rozmieszczone prawie rów- nomiernie w całej skórze - szczególnie obficie na dłoniach i stopach. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce - małe gruczoły dokrewne leżące natyl- nej powierzchni płatów tarczycy; najczęściej 4; wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNI- CZE - narządy wytwarzające hormony uwal- niane do krwi lub otoczenia; nie posiadają prze- wodów wyprowadzających. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNI- CZE - narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. HEMOGLOBINA - znajdujący się w erytro- cytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc; zbudowany z hemu i białka - globiny, swoistego gatunko- wo, a nawet osobniczo. HIPERTROFIA - (łac.) przerost - powiększe- nie objętości komórek, a w następstwie - złożo- nego z nich narządu, bez zwiększenia ich licz- by, np. przerost mięśni u kulturystów, macicy w ciąży itp. HORMONY - substancje biologicznie czynne, wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju; wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. HORMONY PŁCIOWE - wydzielane w więk- szości przez gruczoły płciowe; kontrolują czyn- ności narządów płciowych; warunkują wytwo- rzenie drugo- i trzeciorzędowych cech płcio- wych. INSULINA - hormon polipeptydowy wytwa- rzany w wyspach Langerhansa w trzustce; ob- niża poziom glukozy we krwi. JAJNIKI - gonady żeńskie, wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe; leżą na ścia- nach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej. JAJOWODY - dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej; kończą się w sąsiedz- twie jajników; przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. JAMA BRZUSZNA - dolna część tułowia le- żąca poniżej przepony, ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą; jest podzie- lona na 2 piętra - gruczołowe i jelitowe. W pię- trze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żół- ciowymi, trzustka, śledziona, nadnercza, nerki, żołądek, część przełyku i część dwunastnicy. W piętrze jelitowym - pozostałe części jelita cienkiego, jelito grube i moczowody. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. JĄDRA - gonady męskie; leżą w mosznie; wy- twarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównietestosteron). JĄDRA PODSTAWY - 4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym ukła- dzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: ją- dro ogoniaste, soczewkowate, przedmurze i cia- łomigdałowate. JELITA - duża część przewodu pokarmowe- go, przewód łączący żołądek z odbytem. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy, jelita czczego i krętego; jelito grube z wyrostka robaczkowe- go, jelita ślepego, okrężnicy i odbytnicy. JELITO CZCZE - druga część jelita cienkie- go, a pierwsza jelita krezkowego; głównym za- daniem jest wchłanianie produktów trawienia. JELITO KRĘTE (BIODROWE) - druga część jelita cienkiego krezkowego, stanowi 3/5 tego jelita; jest ostatnią częścią przewodu po- karmowego, przez którąprzechodzi pokarm. Je- lito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. JĘZYCZEK podniebienny - część podniebie- nia miękkiego, zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej, części nosowej i ustnej gardła. KĄTNICA - jelito ślepe - niewielka część jeli- ta grubego, przechodzi ku górze w okrężnicę; leży w prawym dole biodrowym; odchodzi od niej wyrostek robaczkowy, często mylony ze ślepą kiszką. KERATYNA - białko włókniste - zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny; występuje w skórze, włosach, paznokciach, wełnie, rogachitp. KLATKA PIERSIOWA - górna część tuło- wia leżąca powyżej przepony, otoczona żebra- mi; zawiera min. płuca i serce. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca, pompującychdo tętnic krew, którąotrzymujezod- powiedniego przedsionka; prawa komoratłoczy krew odtlenowaną do płuc, a lewa wyrzuca utle- nowaną przez aortę do całego organizmu. KOMÓRKA - podstawowy element struktu- ralny organizmu - każda komórka jest zbudo- wana z błony komórkowej i cytoplazmy, w któ- rej znajduje sięjądro komórkowe (wyjątek - ery- trocyty ssaków) i organelle; komórki o podob- nej budowie i czynności tworzą tkankę. KORA MÓZGOWA - warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie, najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. KORTYZON - glikokortykosteryd, wytwarza- ny przez korę nadnerczy; nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.
  • 142.
    150/SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA -trójkątna kość stano- wiącaprzedostatni odcinekkręgosłupa; powsta- je ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych; bu- duje tylną ścianę miednicy. KOŚĆ ŁOKCIOWA - jedna z 2 kości przedra- mienia, łączy się z kością ramienną i promie- niową. KOŚĆ OGONOWA - kość guziczna - ostat- ni odcinek kręgosłupa, złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych, czyli guzicznych. KOŚĆ PIĘTOWA - największa kość stopy, posiada guz tworzący piętę. KOŚĆ PROMIENIOWA - jedna z 2 kości przedramienia; łączy się z kością ramienną, łokciową i kośćmi nadgarstka. KOŚĆ STRZAŁKOWA - STRZAŁKA ata- wistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli; bierze udział w tworzeniu sta- wu skokowego górnego. KOŚĆ UDOWA - największa kość organizmu ludzkiego; łączy się z kością miedniczną sta- wem biodrowym, a stawem kolanowym z pisz- czelą i rzepką. KRĄŻEK MIEDZYKRĘGOWY twór leżą- cy między trzonami kręgów; ma część wewnętrz- ną - jądro miażdżyste i zewnętrzną - pierścień włóknisty; amortyzuje ruchy, zwiększa rucho- mość kręgosłupa. Wysunięcie się jądra miaż- dżystego potocznie jest nazywane wypadnię- ciem dysku. KRTAŃ - narząd leżący w szyi, powyżej tcha- wicy, poniżej nasady języka i kości gnykowej, do przodu od dolnej części gardła; zawiera stru- ny (fałdy) głosowe, które są główną częścią na- rządu głosu. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelito- we - gruczoły wielkości 0,3-0,5 mm występu- jące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego. KRZEPNIĘCIE KRWI - zespół reakcji en- zymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. W tym złożonym procesie biorą udział osoczo- we czynniki krzepnięcia, w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). LIMFOCYTY - rodzaj krwinek białych znajdu- jących się w krwi, chłonce oraz narządach limfa- tycznych; pełnią główną rolę w odporności. ŁECHTACZKA - zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia, zakończony żołędzia; może ulegać erekcji. ŁOŻYSKO - narząd pośredniczący między matką apłodem w wymianie gazów oddechowych, sub- stancji odżywczych i produktów przemiany ma- terii; jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. ŁÓJ - tłuszczowa wydzielina gruczołów łojo- wych. MACICA - wewnętrzny narząd płciowy żeński, kształtu gruszkowatego leży centralnie, wzdłuż osi miednicy mniejszej, powyżej pęcherza moczowego, do przodu od odbytnicy. Jamama- cicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. MAKROFAGI - duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych; mają zdolność fa- gocytozy bakterii, a nawet większych elemen- tów; do makrofagów zalicza się monocyty i hi- stiocyty. MAŁŻOWINA USZNA - największa część ucha zewnętrznego; zbudowana głównie z chrząst- ki pokrytej z dwóch stron skórą; skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słu- chowego zewnętrznego. MEJOZA - podział redukcyjny - podział jąd- rowy prowadzący do powstania gamet o haplo- idalnej liczbie chromosomów; mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego; podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zy- gota o diploidalnej liczbie chromosomów. MELANINA - ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny; wa- runkuje zabarwienie skóry; jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opa- lanie). MENARCHE - pierwsza miesiączka - świad- czy o dojrzałości błony śluzowej macicy; częs- to pierwsze cykle są bezowulacyjne. MENOPAUZA - ustanie miesiączkowania w wy- niku przekwitania. METABOLIZM - przemiana materii - wszyst- kie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (ka- tabolizmu) odbywające się w żywym ustroju; zapewniają wzrost, wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życio- wym. MIEDNICA - obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych, kości krzyżowej i guzicznej; za- wiera w sobie tzw. miednicę mniejszą, w któ- rej leży pęcherz moczowy, odbytnica i więk- szość narządów płciowych . MIESIĄCZKOWANIE - okres w życiu ko- biety, podczas którego dochodzi do cykliczne- go wydalania złuszczonej błony śluzowej ma- cicy wraz z krwią; jest to związane ze zdolnoś- cią rozrodczą kobiety. MIĘSIEŃ - twór zbudowany z tkanki mięsnej; ze względu na rodzaj tej tkanki może być gład- ki, szkieletowy lub sercowy; wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie; ruchy szkieletu - zależne od woli lub mimowolne (ale świado- me) są zadaniem mięśni szkieletowych, a ru- chy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich. MIĘSIEŃ GRUSZKOWATY mięsień szkie- letowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej; jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz, odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI - naj większy z mięśni pośladka, warunkuje jego kształt; mięsieńprostuje, obracanazewnątrzoraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy, należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. MIĘŚNIE GŁADKIE - niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie odwoli; występująw ścia- nach narządów wewnętrznych, naczyń i w skó- rze (powodują „gęsią skórkę"). MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE - w większości są to mięśnie zależne od woli; ich skurcze powo- dują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"); mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna, którymi przyczepiają się do kości. MIĘŚNIE PROSTOWNIKI - grupa mięśni szkieletowych, których skurcz powoduje pros- towanie danego stawu. MIĘŚNIE ZGINACZE - grupa mięśni szkiele- towych powodujących zgięcie danego stawu, np. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem, a dla kolanowego prostownikiem. MIGDALKI - skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła, w otoczeniu połączenia gar- dła zjamą nosową i ustną; zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. MITOZA - podział komórek somatycznych; składa się zpodziałujądra, czylikariokinezy ipo- działu cytoplazmy - cytokinezy. Komórki po- tomne mają taki sam skład chromosomów i ge- nów, jak komórka wyjściowa. MOCZ - płyn wydzielany przez nerki, maga- zynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. MOCZOWÓD - parzysty przewód odprowa- dzający mocz z miedniczki nerkowej do pęche- rza moczowego. MOST - druga część pnia mózgu, leży powy- żej rdzeniaprzedłużonego, poniżej śródmózgo- wia, do przodu od móżdżku, na tzw. stoku. MOSTEK - kość leżąca w przedniej ścianie klatkipiersiowej, złożonazrękojeści, trzonui wy- rostka mieczykowatego; przyczepia się do nie- go bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośred- nio następne 3 pary. MOSZNA - zewnętrzny narząd płciowy męs- ki, worek skórny zawierający jądra z nąjądrza- mi i części powrózków nasiennych. MÓŻDŻEK - część mózgowia; leży w tylnym dole czaszki, do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu; zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. NADGARSTEK - część ręki zbudowana z 8 koś- ci ułożonych w 2 szeregach, połączonych sta- wowo i więzadłowo; łączą się z kośćmi śródrę- cza i z kością promieniową. NAGŁOŚNIA - najwyżej leżąca chrząstka krta- ni-nagłośniowa, pokrytaz przodu iztyłubłoną śluzową; w czasie połykania zamyka wejście do krtani. NAJĄDRZE - narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra; składa się z głowy, zbudowanej
  • 143.
    SŁOWNIK /151 ze zrazików,oraz trzonu i ogona, utworzonych przez poskręcany przewód najądrza; przedłuża się w nasieniowód. NASIENIE - płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku; zawiera plemniki oraz wy- dzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy, pęcherzy- ki nasienne i in.). NASIENIOWÓD - parzysty przewód odprowa- dzający nasienie z najądrza; ma częśćjądrową, pow- rózkową, pachwinową i miedniczną; uchodzi po- przez przewód wytryskowy do cewki moczowej. NERW - pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami; nale- ży do obwodowego układu nerwowego. NERW WZROKOWY - drugi nerw czaszko- wy o charakterze zmysłowym; przewodzi bodź- ce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. NIEPRZYTOMNOŚĆ - stan braku kontaktu z otoczeniem z areaktywnością na bodźce słow- ne, a czasem nawet bólowe. NORADRENALINA - amina katecholowa - hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych po- zazwojowych, powodujący wzrost ciśnienia tęt- niczego i częstości pracy serca, hamuje mięś- niówkę przewodu pokarmowego. OBLACZEK PAZNOKCIA - przednia część korzenia paznokcia, barwy białawej, widoczna pod płytką paznokciową. OBOJCZYK - kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi; łączy się stawowo z wyrost- kiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. ODCHODY - ekskrementy - produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. ODRUCH - odpowiedź narządu wykonawcze- go (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor), wyzwolona za pośrednic- twem układu nerwowego. ODRUCH KOLANOWY - odruch monosy- naptyczny, somatyczny, polega na skurczu mięś- nia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. ODŻYWIANIE - pobieranie pokarmu przez żywe organizmy, trawienie, przyswajanie i wyko- rzystywanie dla ich potrzeb budulcowych, energe- tycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. OKRĘŻNICA - największa część jelita grube- go; w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca, poprzeczna, zstępująca i esowata. OPŁUCNA - błona surowicza otaczająca płu- co; opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej, a opłucna płucna z powierzchnią płuca; między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. OPONY MÓZGOWE - 3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczynio- wa przylega ściśle do ich powierzchni, bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz - opona twarda. ORGAZM - szczytowanie - stan szczytowego pobudzenia płciowego, połączony z uczuciem rozkoszy; u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych, towarzyszy mu wytrysk nasienia. OSIERDZIE - błona surowicza otaczająca ser- ce, oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca; zbudowana z 2 blaszek. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych; ułatwia przewodnictwo; chro- ni i izoluje włókna nerwowe. OSOCZE - plazma krwi - płynna (bezko- mórkowa) część krwi, stanowi 50-60% jej ob- jętości. OSTEOBLASTY - komórki kościotwórcze, występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej; u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. OTRZEWNA - błona surowicza występująca w jamie brzusznej; otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy, trzewna - pokrywa powierzchnie niektórych narządów; oba rodza- je otrzewnej są połączone krezką. OWULACJA - uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa), zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcz- nym. PEPSYNA - enzym trawiący białka, wydziela- ny w żołądku. PERYSTALTYKA - ruchy robaczkowe - ru- chy jelita będące wynikiem skurczu mięśniów- ki okrężnej; przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych, gromadzi i za- gęszcza żółć; leży pod wątrobą, w prawej oko- licy podżebrowej; potocznie nieprawidłowo na- zywany woreczkiem. PĘCHERZYKI PŁUCNE - najdrobniejsze elementy układu oddechowego, mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym; w nich odbywa się wymiana gazowa; w obu płucach jest ich 400-725 min. PĘCHERZ MOCZOWY - narząd o grubej ścianie mięśniowej, w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów; leży w mied- nicy mniejszej, za spojeniem łonowym. PĘCZEK HISA - pęczek przedsionkowo-ko- morowy - część układu przewodzącego serca, zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego; pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego; dzieli się na 2 od- nogi, których zadaniem jest przesyłanie do ko- mór bodźca stymulującego do skurczu. PĘPEK - blizna w środkowym punkcie brzu- cha po pępowinie. PĘPOWINA - sznur pępowinowy - twórłączą- cy płód z łożyskiem; zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową; jest wypełniony galaretą Whartona. PIEŃ MÓZGU - część mózgu, łączy kreso- mózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem; w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie i międzymózgowie. PLEMNIKI - męskie gamety (komórki rozrod- cze) obdarzone ruchem, wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. PŁÓD - dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. miesiąca ciąży do urodzenia. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe - wypełniate komory oraz przes- trzeń podpajęczynówkową (między oponą pa- jęczą a naczyniową). PŁYTKI KRWI - trombocyty - krwinki pow- stające w szpiku kostnym, biorą udział w pro- cesie krzepnięcia. POCHWA - żeński narząd płciowy; przewód mięśniowo - łącznotkankowy długości 6-8 cm; obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. POCHWICA - bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę; powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. PODNIEBIENIE - górna ściana jamy ustnej i dolnajamy nosowej, ma część przednią - pod- niebienie twarde, i tylną - podniebienie miękkie. PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII - podstawowe wydatkowanie energii w spo- czynku. PODWZGÓRZE - dolna (podstawna) część międzymózgowia, nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego; jego częścią jest lejek, na którym jest zawie- szona przysadka. POLE BROCA - ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. POLE WERNICKEGO - ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu. POTAS - pierwiastek chemiczny; w organizmie występuje jako kation; jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym; główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi mię- dzy zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. PÓŁKULE MÓZGOWE części kreso- mózgowia pokryte korą mózgu; najwyższe pięt- ro w strukturze ośrodkowego układu nerwo- wego. PROSTAGLANDYNY - hormony tkankowe, pochodne nienasyconych kwasów tłuszczo- wych; działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. PRZECIWCIAŁA - białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w od- powiedzi na obce antygeny.
  • 144.
    152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEKSERCA -jedna z 4 jam ser- ca zbierająca krew z żył i pompująca ją do ko- mory; lewy przedsionek zawiera krew utleno- waną, a prawy - żylną. PRZEŁYK - przewód mięśniowo-błonias- ty o gwiazdkowatym świetle, łączący gard- łoz żołądkiem; ma część szyjną, piersiową i brzuszną. PRZEPONA - płaski mięsień szkieletowy od- dzielający jamę brzuszną od jamy klatki pier- siowej; jest głównym mięśniem wdechu. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyj- ne przeniesienie tkanek lub narządów pobra- nych z tego samego lub innego organizmu. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego więk- szego; uchodzi do przedsionka pochwy. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł do- krewny; leży poniżej podwzgórza; zawieszona na lejku, wydziela hormony tropowe regulują- ce czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwahormony podwzgórzowe: oksytocynę i hor- mon antydiuretyczny (ADH). RDZEŃ KRĘGOWY - część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym; dochodzą do niego korzenie tylne, a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY - najniższa część pnia mózgu; leży w tylnym dole czaszki, po- wyżej rdzenia kręgowego; zawiera życiowo ważne ośrodki, jak oddechowy, sercowy, na- czynioruchowy i inne. REFLUKS (ZAWRACANIE) - przepływ sub- stancji płynnej w organizmie w kierunku od- wrotnymniżprawidłowy, np. z żołądka do prze- łyku, z pęcherza do moczowodu itp. ROGÓWKA - przednia część warstwy włók- nistej gałki ocznej; przezroczysta; silnie zała- muje promienie świetlne. RZEPKA - niewielka, okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda; wcho- dzi w skład stawu kolanowego. RZĘSKI - małe, podobne do włosa wyrostki niektórych komórek; rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kie- runku; inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). SEKRETYNA - hormon wytwarzany w dwu- nastnicy; pobudza trzustkę do produkcji enzy- mów trawiennych. SIATKÓWKA - najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej; wyścieła od wewnątrz naczyniów- kę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tę- czówkę (część ślepa); zawiera receptory wzro- ku - pręciki i czopki. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin; znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków; jest podstawowym po- lisacharydem w pożywieniu człowieka. SOCZEWKA - elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa; leży do tyłu od tęczówki i źrenicy; zawieszona na obwódce rzęskowej. SÓL - związek chemiczny kwasu i zasady - po- tocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchen- nej (chlorek sodu), której fizjologiczne stęże- nie w krwi wynosi 0,9%. SPLOT SŁONECZNY - największy splot układu autonomicznego, zwany „mózgiem brzusznym"; leży w górnej części jamy brzusz- nej i unerwia większość narządów brzucha. SPOJÓWKA - błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. STERYDY - związki organiczne pochodne ste- ranu, zaliczane do tłuszczowców; są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorod- nym działaniu (np. cholesterol, hormony kory nadnerczy, hormony płciowe, kwasy żółciowe, grupa witamin D i inne). SZCZĘKA - największa parzysta kość twarzo- czaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębo- dołów); w trzonie leży największa z zatok przy- nosowych - szczękowa. SZPIK KOSTNY - tkanka krwiotwórcza wy- pełniająca wnętrze kości - głównie kości płas- kich, kręgów i nasad kości długich. SZYJKA MACICY - dolna część macicy częś- ciowo objęta sklepieniem pochwy; zawiera ka- nał szyjki rozwierający się przed porodem. SZYJKI MACICY WYMAZ - metoda dia- gnostyczna - polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki ma- cicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. ŚCIĘGNO - narząd pomocniczy mięśnia prze- noszący siłę jego skurczu na kość, do której jest przyczepiony. ŚLEDZIONA - narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego; leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej. ŚLIMAK - część ucha wewnętrznego, zawie- rająca receptor słuchu - tzw. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimako- wego wypełnionego śródchłonką. ŚLINA - płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe; zawiera m.in. enzym amylazę. ŚLUZ - bezbarwna, lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i in.; zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. ŚRÓDRĘCZE - część ręki między nadgarst- kiem a palcami; składa się z 5 kości drugich. TARCZYCA - gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy; hormony tarczy- cy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii; są niezbędne do prawidło- wego rozwoju. TCHAWICA - przewód chrzestny przewodzą- cy powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego; należy do dolnych dróg oddechowych. TESTOSTERON - męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. TĘTNICA - naczynie krwionośne, którym pły- nie krew od serca na obwód ciała; największą tętnicą jest aorta. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej, dzieli sięnastępnienatętnice biodrowe: wewnętrz- ną i zewnętrzną. TĘTNICA PISZCZELOWA - przednia i tyl- na - dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolano- wej; unaczyniają podudzie i stopę. TĘTNICAPODOBOJCZYKOWA tętnicapro wadząca krew do kończyny gómej, po lewej stro- nie odchodzi od łuku aorty, a po prawej od pnia ramienno-głowowego; przedłuża się w tętnicę pa- chową, a ta w tętnicę ramienną, która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA - parzysta największa tętnica w szyi, dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną; zewnętrzna zaopatruje narządy szyi, twarz i część głowy, a wewnętrzna głównie mózg. TĘTNICA UDOWA - przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej, unaczynia udo i prze- chodzi w tętnicę podkolanową. TĘTNO - puls - rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmia- nami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i roz- kurczów komór serca; zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. TKANKA ŁĄCZNA - zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy; są zbudowane z komórek i istoty międzykomór- kowej; do tkanek łącznych należą: kość, chrząst- ka, krew, tkankałącznawiotkai włóknista, tkan- ka tłuszczowa i inne. TKANKA TŁUSZCZOWA - rodzaj tkanki łącznej; zawieradużekomórkiwypełnionetłusz- czem, połączone w zraziki tłuszczowe. TLEN - pierwiastek chemiczny, gaz, stanowią- cy ok. 1/5 powietrza, niezbędny dla życia; z płuc przechodzi do krwi, która dostarczago do wszyst- kich tkanek organizmu. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych, m.in. wchodzi w skład błon biologicznych; spożyty tłuszcz ulega w dwunast- nicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żół- ciowych, następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIU- SZA) - część ucha środkowego; łączy jamę bę- benkową z częścią nosową gardła; jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. TRZUSTKA - narząd leżący na tylnej ścianie brzucha; gruczoł wewnątrz- i zewnątrzwydziel-
  • 145.
    SłOWNIK /153 niczy; dokrwi wydziela insulinę i glukagon, a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę, lipazy, proteazy). TWARDÓWKA - większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej; nieprzezroczys- ta; barwy białej; jest miejscem przyczepu mięś- ni poruszających gałką; przebita przez naczy- nia i nerwy. UKŁAD LIMFATYCZNY - układ chłonny - część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych; po przefiltrowaniu przezwęzłychłonne,odprowadzanadmiarpły- nu tkankowego w postaci limfy, do krwi; wchła- nia z jelit produkty trawienia tłuszczów. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY - część układu nerwowego zawiadująca narząda- miwewnętrznymi,gruczołamiimięśniamigład- kimi; składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego, których działanie zwykle jest antagonistyczne. UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- CZULNY - część układu autonomicznego; zwalnia pracę serca, zwęża źrenice, przyspie- sza perystaltykę jelit, zwęża oskrzela; ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżo- wej rdzenia kręgowego. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego; przyspieszapra- cę serca, rozszerza źrenice, zwalnia ruchy jelit itd.; ośrodki układu współczulnego leżą w częś- ci piersiowej rdzenia kręgowego. UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją; utożsamiany z układem limfoidalnym. WAPŃ - (Ca) - pierwiastek chemiczny, makro- element, występuje głównie w kościach; w pos- taci kationu jest aktywatorem wielu enzymów, niezbędny do skurczu mięśnia; wchłanianiejest zależne od witaminy D3; poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. WĄTROBA - największy narząd organizmu; leży w piętrze gruczołowymjamy brzusznej, tuż pod przeponą; główne funkcje: odtruwanie (usu- wanie toksyn z krwi), wytwarzanie i wydalanie żółci, produkcja białek, wiązanie bilirubiny; główna rola w metabolizmie węglowodanów. WĘGLOWODANY - cukry, sacharydy - orga- niczne związki chemiczne; jeden z głównych składników organizmów żywych; obok tłusz- czów podstawowe źródło energii w pokarmie - jako cukier i skrobia. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMORO- WY - węzeł Aschoffa-Tavary - część układu przewodzącego serca; leży w przegrodzie mię- dzyprzedsionkowej; odbiera impulsy elektrycz- ne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKO- WY - węzeł Keitha i Flacka - nadrzędna struk- tura układu przewodzącego serca; leży w ścia- nie prawego przedsionka; zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego; generuje impulsy elektryczne, które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez ro- boczą mięśniówkę przedsionka do węzła przed- sionkowo-komorowego. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu; stanowią strukturę mocującą ząb. WIĘZADŁO - mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narzą- dy, np. więzadła stawowe, otrzewnowe i in. WITAMINY - związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; nie są wytwarzane w organizmie; biorą udział w re- gulacji metabolizmu jako koenzymy. WŁOŚNICZKA - kapilara - cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne; jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie; kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie sub- stancji transportowanych krwią do tkanek i re- sorpcję produktów przemiany materii. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE - komórki mięśnio- we - gładkie, poprzecznie prążkowane lub mięś- nia sercowego; zawierają włókienka - miofibry- le; zbudowane zbiałek - aktyny i miozyny, które umożliwiają skurcz. WYDZIELINA - substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana; zwykle termin od- nosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. WYROSTEK ROBACZKOWY - pierwsza część jelita grubego; odchodzi w jamie brzusz- nej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniej- szej; zawiera dużo grudek chłonnych, stąd na- zwa „migdałek brzuszny". ZAPŁODNIENIE - połączenie plemnika z ko- mórką jajową, w wyniku czego powstaje zygota. ZARODEK - embrion - nowy organizm roz- wijający się z zygoty; termin dotyczy rozwoju od końca 1. do końca 8. tygodnia życia wew- nątrzmacicznego. ZASTAWKA - struktura umożliwiająca jedno- kierunkowy przepływ płynu; zastawki wystę- pują w sercu, w żyłach (prócz głowy i szyi), naczyniach chłonnych, nawet wjelicie (zastaw- ka krętniczo-kątnicza). ZASTAWKA AORTALNA - zastawka leżą- ca w ujściu aorty z lewej komory serca; ma 3 płatki półksiężycowate; zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. ZASTAWKA MITRALNA - zastawka dwu- dzielna - zastawka leżąca w lewym ujściu przed- sionkowo-komorowym; wyposażona w struny ścięgniste; zapobiega cofaniu się krwi do lewe- go przedsionka. ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie pneumatycznewysłanebłoną śluzową; leżąwkoś- ciach otaczających jamę nosową; ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze; są rezonato- rami głosu. pływowi treści przez przewód, np. zwieracz odbytu, cewki moczowej i in. ZWÓJ - zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). ŻÓŁĆ - płyn wytwarzany w komórkach wąt- roby i przesyłany drogami żółciowymi do dwu- nastnicy; w okresach międzytrawiennych gro- madzi się w pęcherzyku żółciowym, gdzie jest zagęszczana; rolą żółcijest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustko- wych. ŻUCHWA - nieparzysta kość twarzoczaszki; zawiera 16 zębodołów; połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami, co umożliwia żucie. ŻYŁA - naczynie krwionośne, którym płynie krew w kierunku serca. ŻYŁA WROTNA - duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego, śle- dziony, trzustki i pęcherzyka żółciowego i od- prowadzająca ją do wątroby. ŻYŁY GŁÓWNE - duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca; płynie nimi krew z dużego krwiobiegu; żyła główna dolna od- prowadza krew z podprzeponowej części ciała, a górna z klatki piersiowej, szyi i głowy oraz kończyn górnych. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE - duże żyły odprowadzające krew z głowy; łączą się z żyła- mi podobojczykowymi w żyły ramienno-gło- wowe, a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. k ZWIERACZ - pierścień mięśniowy otaczają- cy przewód u jego początku, ujścia lub w trak- cie jego przebiegu; zapobiega ciągłemu prze-
  • 146.
    IndeksNumery stron zaznaczone kursywąodnoszą się do ilustracji acetylocholina, 40, 67; acetylocholiny pęcherzyki, 38; adenozynotrójfosforan (ATP), 40, 105, 705; adrenalina, 67, 68, 74, 76, 76; akrosomy, 134, 134; akson, 42, 43; albuminy, 87, 126; aldosteron, 68, 76-77, 122, 126; alergia, 101; aminokwasy, 20, 104; amylaza, 104, 104; anabolizm. 20; androgeny, 131; antygeny, 89; aorta brzuszna, 14; aorta, 12, 14, 15, 85, 87, 90, 94; astma, 83; autonomiczny system nerwowy, 21,44; B bańka kanału półkolistego, 56; bazofile, 89, 89; białka, 20, 68, 87, 116; bilirubina, 118-119; biliwerdyna, 118-119; blastocysta, 142, 143; blaszka podstawna ślimaka, 55; błona bębenkowa, 54, 54, 55, 55; błona Dcscemeta, 50; błona dziewicza, 136, 136, 137, 137; błona maziowa, 17, 17, 26, 30, 30, 31; błona surowicza, 17, 17; błona śluzowa, 17, 17; błona śluzowa jamy ustnej, 106; błona śluzowa nosa, 78, 79, 79; błony, 17, 17; ból, 60, 60; brodawki sutkowe, 69; centralny system nerwowy, 46-49; cewka moczowa, 120, 121, 126, 128, 128, 131; chlorek sodu (sól), 76-77, 77; cholesterol, 119; chromosomy, 18-19, 18, 135; chrząstka, 24-26; chrząstka nalewkowata, 25, 61, 62; chrząstka pierścicniowata, 25; chrząstka sprężysta, 26; chrząstka szklista, 25; chrząstka tarczowata, 25, 61, 61, 62, 72, 73, 81, 81; chrząstka włóknista, 25-26; ciała suteczkowale, 47; ciałka Malpighiego, 98; ciałka Meissnera, 33; ciałka Paciniego, 33, 60; ciałka Ruffiniego, 33; ciałko żółte, 139, 139, 141; ciało rzęskowe, 50; ciało kolankowate boczne, 53; ciało migdałowate, 47; ciało modzelowate, 47, 48; ciało szkliste, 51, 5/; ciąża, 137-138, 142-147; ciecz wodnista, 50; ciemiączka, 23, 24; ciśnienie krwi, 76, 126, 126; cukier, 74-75, 116; cukrzyca, 20, 74-75, 77; cykliczny AMP, 68; cytoplazma, 18, 18; czaszka, 13, 14, 23, 23, 26, 34, 46, 62; czopki, 51; czopki i pręciki, 51; czynności (reakcje) odruchowe, 40, 46; D dalekowzroczność, 53; dendryty, 43, 43; dołek środkowy, 52; dotyk, 46, 49, 60, 60; dreszcze, 49; drogi oddechowe, 17; dwunastnica, 103, 103, 112, 112, 113, 113; dwutlenek węgla, 84, 87, 88, 94, 105; elastyna, 25, 26, 31; energia, 105, 116; enzymy, 18, 20, 67, 103, 104, 116; eozynofile, 89, 89; estrogeny, 68, 6<S, 69, 71, 131, 139, 140, 141; F fibroblasty, 31; fibryna, 88; filamcnty aktynowe, 38, 39, 40; diamenty miozynowe, 38, 39, 40; gardło, 61, 62, 80-81, 107, 111; gastryna, 103; geny, 18-19; gęsia skórka, 35; glej, 43; glicerol, 20; glikogen, 38, 76, 104, 105, 116; globuliny, 87, 101; glukagon, 68, 74, 104; glukoza, 20,77, 103,104,105, 116; glos, 61-63; gonadotropina kosmówkowa (HCG), 142; gonady, 131; grasica, 14, 61, 82, 98-99, 99; gruczoł Cowpera, 128, 131; gruczoł nadnerczowy, 21, 71, 76-77, 76; gruczoły apokrynowe, 33, 33, 34; gruczoły Bartholina, 136, 137; gruczoły Brunnera, 113, 113; gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze), 70-77; gruczoły łojowe, 33, 33, 34, 129; gruczoły potowe, 33, 33, 122, 129, 129; gruczoły Skene'go, 136; H hemocytoblasty, 88; hemoglobina, 88; hemoroidy, 146; heparyna, 89; hepatocyty, 116, 117; hipoglikemia, 105; histamina, 89; homeostaza, 21; hormon adrenokortykotropowy (ACTH), 71, 71, 77; hormon antydiuretyczny (ADH), 21, 68, 68, 71, 71, 122, 126; hormon folikulotropowy (FSH), 71, 71, 139; hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH), 71, 71, 139; hormon stymulujący tarczycę (TSH), 70, 71, 72, 73; hormon uwalniający TSH (TRH), 72; hormon wzrostu, 68, 71, 72; hormony, 66-77; hormony gonadotropowe, 71; hormony płciowe, 67, 68, 77, 131, 138; hormony tarczycy, 68; I immunoglobuliny, 97; insulina, 20, 67, 68, 68, 74-75, 75, 77, 104, 105; istota biała, 46, 47; istota czarna, 47; istota szara, 46, 47, 48; jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata; jajniki, 14, 138-140, 139, 142; jajowody, 14, 137, 138, 139, 142; jama brzuszna, 14, 15, 15; jama czaszki, 13, 14; jama klatki piersiowej, 12, 14; jama nosa, 14, 78; jąderko, 18; jądra, 121, 130, 132, 133-135, 134; jądra podstawy mózgu, 47,48, 65; jelita, 122; jelito cienkie, 103-104, 103, 104, 113-115, 113-114; jelito czcze, 103, 104, 113, 114, 114; jelito grube, 123-125, 123-125; jelito kręte, 103, 104, 113, 114, 115; języczek, 80, 106, 107; język, 58, 58, 59, 62, 62, 106; język, mowa, 61, 63, 63; język, smak, 58, 58, 59; jod, 72; K kaletki, 30, 31,5/; kamienie żółciowe, 119; kanaliki Havcrsa, 24; kanał ciała szklistego, 51, 51; kanały półkoliste, 56, 56; kapilary, 92, 94; karmienie piersią, 69, 72, 146; katabolizm, 20; kątnica, 103; keratyna, 34, 35; ketony, 105, 116; klatka piersiowa, 12, 14, 25, 27; kłębuszki, 120, 126, 127; kły, 109, 110; kłykieć kości udowej, 28; kolagen, 25, 31, 50; kolano, 30-31,5/, 32,40; kolba Krauzego, 33; komórki, 18-19, 19, 72; komórki alfa (A), 75; komórki beta (B), 75; komórki Kupffera, 116; komórki nerwowe, 18, 43; komórki, podział, 19, 19; komórki Schwanna, 43; koordynacja ruchów, 64-65; koordynacja, 64-65, 64-65; kora mózgowa, 13, 38, 47, 49, 57, 57, 58, 62; kora nadnerczy, 76-77, 76; kortyzon, 68, 71, 74. 76, 77; kosteczki, 54; kości, zobacz także stawy i szkielet, 23-24; kości twarzy, 23, 26; kość biodrowa, 28, 28; kość czworoboczna, 28; kość gnykowa, 61, 63; kość haczykowata, 28; kość jarzmowa, 23; kość klinowata, 29; kość krzyżowa, 28, 28, 123; kość kulszowa, 28, 28; kość łokciowa, 26, 28, 32, 32; kość łonowa, 28; kość łódeczkowata, 28; kość łzowa, 23; kość nosowa, 23; kość ogonowa, 26; kość piętowa, 29; kość promieniowa, 26, 28; kość ramienna, 26, 28, 32; kość sitowa, 57; kość skokowa, 29; kość sześcienna, 29; kość trójgraniasta, 28; kość udowa, 28, 28, 31; 1 kowadełko, 54, 54, 55; krążek Merkela, 60; krążenie krwi, 54, 94-95, 94-95; krew, 21, 55, 87-89, 88, 89, 98, 116, 126; krew, osocze, 87, 121; krew, płytki, 87-88, 88, 89; krezka, 15, 114, 114; kręgi, 26, 26, 27, 43; krótkowzroczność, 53; krtaniowa część gardła, 80, 81,8/; krtań, 12, 25, 25, 26, 61-62, 61, 80, 107; krwawienie, 88, 88; krwinki białe, 88-89, 89; krwinki czerwone, 18, 85, 87, 88, 89, 98, 116, 118; krypty Licberkiihna, 104, 113; kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA), 18-19, 19; laktacja. 69, 71, 72, 146; limfocyty, 88, 89, 89, 97, 97, 98, 99, 100-101, 101; limfokiny, 97; lizosomy, 18; lizozym, 106; Ł łagiewka, 56, 56; łechtaczka, 136, 136; łokieć, 26, 28, 32; łopatka, 27, 28, 32; łożysko. 142, 144; łój, 34; łzowe kanaliki, 79; łzy, 50; M macica, 14, 15, 15, 1,17, 71, 121, 137-138, 137-138;
  • 147.
    INDEKS/155 makrofagi, 101; maltoza, 103; małżowinauszna, 54, 54; maziówka, 30; melanina, 35, 35; melanocyty, 33, 35, 35; menopauza, 69; metabolizm, 20; metabolizm skrobi, 104- 105, 104; miednica, 22, 22, 24, 28, 28; miesiączkowania rozpoczęcie, (menarche) 140; miesiączkowanie, 68, 72, 138, 140-141; mięsień rylcowo-językowy, 63, 106; mięsień rzęskowy, 50, 50; mięsień bródkowo-językowy, 63; mięsień brzuchaty łydki, 31, 36, 40; mięsień czołowy, 34, 36; mięsień czworoboczny, 36; mięsień czworogłowy uda, 36; mięsień dwugłowy ramienia, 36, 38,40; mięsień dżwigacz jądra, 132, 134; mięsień krawiecki, 36, 40; mięsień lędźwiowy większy, 40; mięsień mostkowo- -obojczykowo-sutkowy, 36, 80; mięsień najszerszy grzbietu, 27, 36; mięsień napinacz powięzi szerokiej, 40; mięsień naramienny, 36; mięsień obły większy, 36; mięsień okrężny oka, 36; mięsień okrężny ust, 36; mięsień piersiowy mniejszy, 27; mięsień piersiowy większy, 36, 38; mięsień płaszczkowaty, 40; mięsień podniebienno-językowy, 63; mięsień policzkowy, 102; mięsień pośladkowy wielki, 36, 37, 38; mięsień potyliczny, 34, 36; mięsień prostujący włos, 33; mięsień prosty brzucha, 36; mięsień sercowy, 37,37, 38,39,40; mięsień skroniowy, 102; mięsień trójgłowy ramienia, 36, 38, 40; mięsień zębaty przedni, 27; mięśnie, 16, 18, 32, 36-41, 36-40, 105; mięśnie antagonistyczne, 40; mięśnie gładkie, 37, 38, 39, 40; mięśnie międzyżebrowe, 12, 14, 27, 63; mięśnie przywodzące, 40; mięśnie skrzydłowe, 102; mięśnie żwacze, 102; mięśniowe włókna, 38, 39; migdałki, 55, 80, 81, 89, 100, 100, 107; mikrotubulc, 40; mitochondria, 18, 18, 38, 40, 134, 134; mitoza, 19; mlecz, 103, 112; młoteczek,55; mocz, 71, 119, 122, 126, 128; moczowód, 14, 15, 15, 118, 121, 126, 127; moczu wydalanie, 126; monocyty, 88, 89, 89; most, 47, 48; mostek, 12, 27, 28; moszna, 130, 135; mowa, 46, 61-63, 61-63; mózg, równowaga, 56; mózg, 13, 14, 46, 46, 47, 48-49, 48; mózg, koordynacja, 64-65, 65; mózgu ukrwienie, 92; mózgu pień, 13, 46, 48, 58, 60, 60, 63; móżdżek, 42, 46, 47, 48, 56, 65; N nabłonek, 50, 124; nabłonka komórki, 88; nabłonkowa tkanka, 16; naczynia krwionośne, 92-93, 92-93; naczynia limfatyczne, 96-97, 97, 114, 115; naczyniówka oka, 50-51; nadgarstek, 28, 30; nagłośnia, 25, 26, 58, 61, 61, 80, 107, 111, Ul; najądrza, 130, 132, 134, 135; napletek, 132-133; narodziny, 146, 147; narządy płciowe, 131, 136; nasada kości, 24; nasienie, 71, 133-135, 134, 142; naskórek, 33, 33, 35; nefrony, 126; nerki, 14, 15, 15, 21, 21, 71, 77, 77, 118, 119, 120, 121-122, 121, 126, 126-127, 128; nerw błędny, 44, 80; nerw językowo-gardłowy, 58, 81; nerw podjęzykowy, 63, 106; nerw przedsionkowy, 56; nerwy czaszkowe, 44, 45; nerwy krzyżowe, 45; nerwy lędźwiowe, 42, 42, 45; nerwy ogonowe, 42; nerwy piersiowe, 42, 45; nerwy przeponowe, 84, 84; nerwy rdzeniowe, 44, 45; nerwy ruchowe, 38, 38, 46, 46; nerwy szyjne, 42, 45; nerwy ślimakowe, 54, 54, 55, 55; nerwy współczulne, 44, 44; nerwy zmysłowe, 43, 46; neuroglej, 43; neurony, 42, 43, 46, 47; neurony ruchowe, 43, 44; neutrofile, 88, 89; nogi, 28, 28, 40; noradrenalina,76; nos, 79, 79; nos, mowa, 62; nosowa część gardła, 80, 80, 81, 81, 111; O obojczyk, 27, 28, 32, 82; obwodowy system nerwowy, 44, 44-45; ochrzęstna, 25; oczy, 50-53, 57-53, 56; odbyt, 103, 124-125, 124; oddychanie, 27, 28, 84, 85; odpowiedź immunologiczna, 77, 89, 100-101, 101; odruchy, 37, 64-65; odrzucenie przeszczepu, 101; odwodnienie, 21; ogniskowanie, 52: okolica ruchowa, 65; okolica wzrokowa kory mózgowej, 52, 53; okostna, 24; okostna czaszki, 34; okrężnica esowata, 123; oksytocyna, 68, 68, 69, 71, 71; opłucna, 12, 14, 17, 82, 82; opona miękka, 13, 46; opona twarda, 13, 14, 46; opony, 17, 17, 46, 47; oskrzela, 12, 14, 82, 83; oskrzeliki, 82, 83, 85; osłonka mielinowa, 42, 43; osteoblasty, 25; osteocyty, 24; otrzewna, 15, 114, 775; otrzewna ścienna, 15, 75; otrzewna trzewna, 15, 75; owulacja, 72, 139, 139; P pajęczynówka, 13, 46; palce stóp, 29; palce, 29, 30, 35; paliczek, 29, 30; paliczki, 29; pamięć, 58; panewka, 28, 28; pankreozymina, 104; parathormon, 126; paznokcie, 34-35, 35; pepsyna, 103; peptony, 103; peptydy, 104; perystaltyka, 11, 37, 123; pęcherz moczowy, 14, 15, 75, 21, 120, 121, 128, 725; pęcherzyk Graafa, 141; pęcherzyk żółciowy, 15, 103, 103, 113, 113, 118, 775, 119, 119, 122 pęcherzyki, 69, 82, 83, 84, 55; pęcherzyki nasienne, 130, 135,135; pęczek Hisa, 91; pętla Henlego, 727; piegi, 33; pień ramienno-głowowy, 87; pierścień Waldeyera, 100; piszczel, 28, 25, 29, 31; plamka żółta, 50, 52; płat ciemieniowy, 46, 49, 58, 60, 60,65; płat czołowy, 46; płat potyliczny, 46, 49; płat skroniowy, 46, 49; płód, 17, 142-146; płuca, 72, 14, 28,63, 82-85, 52-55; płyn maziówkowy, 25, 30, 30, 31; płyn mózgowo-rdzeniowy, 46, 46; płytka ruchowa, 38; pochewki ścięgniste, 41, 41; pochwa, 727, 725, 137, 136-138; podniebienie miękkie, 80, 50, 106, 707; podniebienie twarde, 106, 707; podwzgórze, 21, 27, 44,44, 47, 48, 68, 70, 70, 72, 141; powonienie, 57-58, 57; poziomy soli, 76-77, 77; poziomy soli, kontrola, 126; pragnienie, 21, 27; prącie, 121, 727, 128, 725, 131-133, 130-133; progesteron, 68, 69, 71, 131, 139; prolaktyna, 65, 69, 71 -72, 77; prostaglandyny, 138; prostata, 121,128, Ul, 135; prostnica (odbytnica), 75, 703, 123, 124, 124; protrombina, 88; przeciwciała, 89; przedtrzonowce, 109, 770; przełyk, 14, 61,(57,50, 707, 111-112, 777; przepona, 72,14,14,15,82, 84,84; przewody żółciowe, 75, 117, 118; przewód limfatyczny, 96, 97; przewód piersiowy, 96, 97; przewód pokarmowy, 14, 15, 17; przysadka mózgowa, 47, 68, 68, 70-72, 70-77, 77, 140, 141; przytarczyce, 73, 73; przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy, 44, 44; ptialina, 103, 705; R rak płuca, 53; ramię, 26, 40; rany, 88, 55; rąbek, 34, 35; rdzeń kręgowy, 73, 14, 26, 26, 43, 44, 46-48, 46, 60, 60; rdzeń nadnerczy, 76-77, 76; rdzeń przedłużony, 47, 48; renina, 77, 126; reumatoidalne zapalenie stawów, 30, 30; reticulum endoplazmatyczne, 18, 75; ręka, 25-29, 30, 41, 144; rękojeść mostka, 27; rogówka, 50, 50, 51; rozedma, 52; rozmnażanie, 142-147; równowaga, 56; rybosomy, 18, 75; rzepka, 25, 31,37; schody bębenka, 55; schody przedsionka, 55; sekretyna, 67, 104; sen, 48, 48; serca unerwienie autonomiczne, 44, 44; serce, 72, 14, 28, 56, 90-91, 90-97; sercowy mięsień, 37, 40, 41; siatkówka, 50,50, 51-52, 53; siekacze, 109, 770; siodło tureckie, 70, 70; skalp, 34; skóra, 33-35, 33-35, 129, 729; skóra, barwa, 35; skóra, dotyk, 60, 60; . skrzepy krwi, 88, 55; słuch, 46, 54-56, 54-56; smak, 58, 55-59; smakowe kubki, 58, 59, 106, 107-108; sól, patrz chlorek sodu spojenie łonowe, 75, 28, 727, 130; spojówka, 50; srom, 136, 736; staw panewkowy, 30; staw zawiasowy, 30; stawowa chrząstka, 24-26; stawy, 17, 30-31; steroidy, 66, 66, 68, 76-77; sterydy anaboliczne, 77; stęp, 28; stolec, 122, 124; StOpa; i9; 10; 11; struny głosowe, 25, 61, 67, 62, 62, 63, 80;
  • 148.
    156/INDEKS strzałka, 28, 29,31; trzustkowy przewód, 75; strzemiączko, 54, 54, 55; twardówka, 50, 51; synapsy, 43, 47; tyroksyna, 72-73; synaptyczna szczelina, 38; tyrozyna, 35; system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy), 16, 21, U 48, 66 - 77; ucho, 26, 54 - 56, 54 - 56; system nerwowy, 16, 21, 42-65; ucho, słyszenie, 54-56; system trawienny, 16, 102-119; ucho, utrzymanie równowagi, 56; system wydalniczy, 16, 120-129; uczucia a hormony, 68-69; szczęka, 23; uczucia a zapach, 58; szkielet, 16, 22-32; układ limbiczny, 47, 58; sznur pępkowy, 144; układ limfatyczny, 16,96-101; szpik kostny, 88, 89; układ mięśniowy, 16, 36-40; układ moczowy, 120, 121-122, S 121; ścięgna prostowników, 36, 40, 41; układ oddechowy, 16,78-85; ścięgna zginaczy, 36, 40, 41; układ rozrodczy, 16, 130-147; ścięgna, 17, 31, 31, 40, 41, 41; układ scrcowo-naczyniowy, 16, ścięgno piętowe (Achillesa), 36, 86-96; 40, 41; układ somatyczny, 43, 44; śledziona, 15, 15, 89, 89, 98; urobilinogen, 119; ślimak, 54, 55, 56; usta, 106-110, 706-770; ślina, 58, 59, 106-108; usta, mowa, 61, 61, 62, 62; ślinianka podjęzykowa, 106, 107, ustna część gardła, #0, 81,81, 111; 107; utkanie tkanki włóknistej, 23; ślinianka podżuchwowa, 106, 107,707; W śluz, 57; wargi, 62, 62, 63, 63, 106; śluzówka macicy, 17, 137; warstwa Bowmana, 50; śródchłonka, 54, 55, 55, 56, 56; wątroba, 14, 15, 75, 18, 20, 27, śródręczc, 29; 103, 104, 116-119, 117-119; śródstopie, 29; węchowa opuszka, 57, 57; węchowe komórki, 57, 57; T węchowe pole, 57, 57; tarcza nerwu wzrokowego, 50,51; węchowy nerw, 57, 57; tarczyca, 61, 71, 72-73, 72; wędzidełko języka, 106, 107; tchawica, 12, 14, 61, 67, 81, 81; węglowodany, 20, 116; testosteron, 68, 11, 131, 133; węzeł Ranviera, 42; tetrajodotyronina (T4), 73; węzły limfatyczne, 89, 97; tęczówka, 50, 50, 51, 57; widzenie, 46, 50-53, 50-53; tętnica języka, 706; więzadła, 31-32, 32; tętnica łukowata, 727; więzadło pierścieniowate, 26, 32; tętnica nasienna, 87; witaminy, 118; tętnica nerkowa, 14, 87, 94, 118, włos, 33, 34-35, 34; 121, 127; włosowe mieszki, 33, 33, 34, 35; tętnica piszczelowa, 87; włókna elastyczne, 33, 33; tętnica płucna, #5, 94; włókna kolagenowe, 33, 33; tętnica podobojczykowa, 87, 94; włókna ruchowe, 44; tętnica podstawna, 70; włókna zmysłowe, 44; tętnica ramienna, 87, 94; woda w organizmie, 21, 21; tętnica szyjna, 87, 94; wole endemiczne, 72; tętnica śledzionowa, 75, 98, 98; worek mosznowy, 132; tętnica udowa, 87, 94; worek owodni, 17; tętnica wątrobowa, 777; wydalanie, 121-122; tętnice, 92, 93, 94, 94; wyrostek robaczkowy, 103, 125, tętnice biodrowe, 94; 125; tętnice krezkowe, 94; wyrostki sutkowate, 55; tętnice przysadki, 70, 71; wysepki Langerhansa, 74, 105; tętnice wieńcowe, 93, 94; wzgórek łonowy, 136, 7J6; tętniczki, 94; wzgórze, 47, 48, 58, 60, 60; tętno, 92; wzrok, 52-53, 52-53; tkanka łączna, 16; wzrokowa droga, 52; tkanka nerwowa, 16; wzrokowa promienistość, 52; tlen, 84, 87, 88, 94; wzrokowe skrzyżowanie, 52, 70; tłuszcze, 20, 87, 116, 118; wzrokowy nerw, 50, 51, 52-53, torebka Bowmana, 126, 727; 52; trawienie, 103-105, 113; trąbka słuchowa Eustachiusza, Z 54, 54, 55, 56, 78, 81, 81, 107; zagnieżdżenie, 142; trofoblast, 142, 143; zakończenia nerwowe, 33, 33, 60, trójjodotyronina (T3), 73; 60; trucizny, 89, 116; zapach, 57-58, 57; trzeszczenia, 41; zapalenie okrężnicy, 123, 72:?; trzon kości długiej, 24; zapalenie opłucnej, 14, 82, 82; trzustka, 15, 75, 67, 68, 74-75, zapalenie oskrzeli, 83; 74, 103, 113; zapalenie płuc, 82, 82; trzustkowe soki, 104, 113; zapalenie pochewki ścięgna, 41; zapłodnienie, 142, 142; zastawka krętniczo-kątnicza, 103; zastawka mitralna, 90, 90-91; zastawka trójdzielna, 90, 90-91; zastawki aorty, 37, 90, 90-97; zastawki serca, 90-91, 90-97; zastawki tętnicy płucnej, 90, 90-91; zatoka klinowa, 78; zatoka wieńcowa, 95; zatoki, 14, 78, 79, 95; zawroty głowy, 56; zęby, 106, 108-110, 109; zęby mądrości, 109, 709; zęby mleczne, 109, 110; zgięcie śledzionowe, 123; zgięcie wątrobowe, 123; zwieracz odbytu, 103, 124, 125; zwieracz Oddiego, 118, 118; zwieracz odźwiernika, 705, 112; zwoje, 43, 44; ż żebra szyjne, 13; żebra, 72, 14, 24, 27, 28, 84; żołądek 75, 777, 112, 772; żołądź prącia, 130, 131, 737, 132-133; żółć, 103, 104, 113, 118-119.778, 122; żuchwa, 23; żucie, 702; żylaki, 147; żyła główna, 14, 15, 87, 95, 95; żyła nasienna, 87; żyła nerkowa, 14. 87, 118, 727, 127; żyła odłokciowa, 87, 95; żyła odpiszczelowa, 87, 95; żyła odstrzałkowa, 95; żyła piszczelowa, 95; żyła płucna, 83, 85, 87, 94, 95; żyła podkolanowa, 95; żyła podobojczykowa, 95; żyła szyjna, 72, 80, 87, 95; żyła udowa, 95; żyła wrotna, 117, 777; żyły, 93, 94, 95; żyły biodrowe, 14, 95; żyły krezkowe, 75; żyły przysadki, 70, 71; żyły wątrobowe, 87, 95, 95, 104, 117; źrenica, 51, 57;