1. Монгол орны
нуурууд
Багш Б.Оюунгэрэл

2. Зорилго:
Монгол орны
томоохон нууруудын
талаар мэдэх

3. Хяргас нуур
Хяргас нуур Хар ус нуурын систеийн
дотор хамгийн нам дор орших том нуур
бөгөөд Алтайн хангайн уулархаг
нутгаас эх авч Их нуурын хотгор руу
урсах бүх голуудын эрозийн эцсийн
суурь болно.
Нуурын гадаргын талбай 146,8
хавт.дөр.кмхамгийн урт нь 75,07 м,
өргөн 31,07 м, дундаж өргөн 19,0 км ба
усны мандал 1028 м үнэмлэхүйн
өндөрт оршино.
Хяргас нуур тектоникийн хотгорт
тогтсон учраас эргийн шугам их
хэрчигджээ.
Алтайн нурууны зүүн ба хойд хажуу,
мөн Хангайн нурууны баруун хажууг
нилд нь хамарсан 170000 хавт.дөр.км
талбайтай уудам нутаг болох тэндээс
усжих бүх гол горхи их нууруудын
хотгорын бүлэг нуурыг дамжсаар
эцэстээ Айраг нуурт нэгдэж нуурын

4. Дөргөн нуур
Хар нууртай залгаа орших энэ нуур
говийн томоохон нуурын нэг бөгөөд 305,1
хавт.дөр.км талбайтай
өргөний хамгийн их 16,8 км, дундаж нь
12,7 км,
хамгийн урт газраа 24,0 км хүрнэ.
Хар нуур, Дөргөн нуурын хооронд 26,8
хавт.дөр.км талбайтай завсрын жижиг
нууруудыг нутгийнхан Ногоон нуур гэнэ.
Энэ Ногоон нуур Хар нууртай Хомын
хоолойгоор, Дөргөн нууртай Мэргэний
хүзүүвчээр холбогдоно.
Усны хамгийн гүнзгий газар зүүн
хэсэгтээ 27,0 м,
дундаж гүн нь 14,3 м

5. Энэ нуур эзлэх талбай
усны гүн эзэлхүүнээрээ
манай улсын нутаг
төдийгүй Төв Азид
тэргүүн байранд орно.
Энэ ямар нуур вэ?

6. Тектоникийн гүн зөрөгт хотост тогтсон уулын нуур
учраас эргийн байдал харьцангуй их хэрчигдсэн,
булан тохой, арал хойг, хадан хацаа хэлбэртэй
Хөвсгөл нуур байна.
Гадаргын талбай 2612 Хөвсгөл нуурт Хадан Хүй,
хавт.дөр.км, урт нь Далайн хүй, Модон хүй,
хойноос урагш 133,4 Бага хүй гэдэг 4 арал
км, өргөн 39,5 км байгаагаас хамгийн том нь

7. Улаан нуур
Нуурын хотгорыг нилд нь дүүрсэн
говийн алаг хурдас нуурын уснаа
ямагт улаавтар туяа оруулах тул
Улаан нуур хэмээн нэрлэсэн байж
болох юм.
Улаан нуурт Хангайн өвөр
хажуугаас урсах Онгийн гол
цутгах боловч тэр бүр усаа өгч
эс чадна. Иймээс нуурын усны
гүн талбай үргэлж өөрчлөгдөж
Онгийн голоос гадна Говь-Алтайн салбар уулуудаас эх авах
Сухайт, Лиг, Цагаан гол болон бусад хуурай сайруудаар үе үе
ус урсаж ирэх бөгөөд элс хайр зэрэг хурдас авчирч тунаах тул
нуурын ёроол лаг, наагийн шавраар дүүрсэн байна.

8. Монголын Дорнод
хэсэгт орших
хамгийн том нуур
аль вэ?
А.Хөх нуур Б.Буйр нуур
В.Үүрэг нуур Г.Ачит нуур

9. Буйр нуурыг дасгалын зурагт тэмдэглээрэй.

10. Буйр нуур
Нуурын усны ил гадарга
615 хавт.дөр.км, хамгийн
урт нь зүүн хойноос баруун
урагш 40 км, өргөн нь 21
км, ус хураах газрын
талбай 20200 хавт.дөр.км
болно. Усны талбайтай
харьцуулахад нуурын гүн,
нөөц маш бага юм. Гүний
дундаж 6 м, хамгийн их гүн
нуурын төвд 10 метрээс
Буйр нуур илүүдэл усаа Оршуун голоор дамжуулан Далай
хэтрэхгүй байна.
нуурт өгнө. цэнгэг устай нуурын тоонд ордог.
Буйр нуур маш

11. Үүрэг нуур
Алтайн салбар Цагаан шивээт,
Түргэний уулсын хоорондох
битүү хотгорт тогтсон урсгал
биш нуур болно. 1426 метрийн
үнэмлэхүй өндөрт орших бараг
дугуй хэлбэртэй энэ нуурын
урт 19 км, өргөн нь 18 км, усны
ил талбай 22333 хавт.дөр.км
бөгөөд эргийн шугамын урт 61
км юм.
Байнгын урсацтай нилээд том гол нь
нуурын баруун хойноос цутгах
Харигийн гол юм. Харигийн голын
цутгалан хавьд намагжиж илдэв
төрлийн бут бургас ургажээ.
Үүрэг нуур гадагш урсгалгүйн сацуу
ууршилт их болохоор нуурын ус
давстай байдаг.

12. Хар нуур
Хар ус нуураас холгүй орших энэ нуур
574,8 хавт.дөр.км талбайтай бөгөөд
өргөний хамгийн их 23,6 км, дундаж
өргөн 15,7 км, хамгийн их урт нь 36,8 км
болно.
Баруун болон баруун хойд талд Гэзэг
сайхан, Гэзэг Хайрхан, Чандмань,
Таван Хар зэрэг уул толгод
ЧоноХарайхын гол хүртэл үргэлжилээд
Хар ус нуурыг Хар нуураас
тусгаарлана.
Хар нуурт Хар ус нуурын илүүдэл ус Чоно
Харайхын голоор ирж өөрийн илүүдэл
усаа ууршуулахын хамт нэг хэсгийг
Хомын хоолойгоор Дөргөн нуурт, нөгөө
хэсгийг Татган тээгийн голоор Завхан
голд өгдөг.

13. Тэлмэн нуур
198,6 хавт.дөр.км, урт 27,6 км, өргөн 12,1 км, эргийн шугмын урт 87,8 км болно. Тэлмэн нуурын

14. Ачит нуур
Ачит нуур
Алтайн уулархаг нутаг нуур нилээд олонтой
боловч хамгиийн том нуур нь Ачит нуур болно.
Ачит нуурын усны ил талбай 311 хавт.дөр.км,
хамгийн урт хойноосоо урагш 30 км, өргөн 16
км хүрэх ба 1464 метрийн үнэмлэхүй өндөрт
оршино.
Монгол Алтайн нурууны томоохон салбар
Сийлхэм, Түргэний нурууны хур цас, мөсөн
голоос эх авч урсах Цагаан нуурын гол,
Хатуугийн гол, Бөх мөрөн, Улиастай зэрэг хэд
хэдэн гол горхийн усаар тэжээгдэж илүүдэл
усаа Усан хоолой нэртэй ганц голоор Ховд
голд өгнө.

15. Толбо нуур
Монгол Алтайн томоохон нуур бөгөөд зүүн
өмнөөс баруун хойш сунаж байрлана.
Нуурын хотгор тектоник гаралтай боловч
усны сан үүсч бүрэлдэхэд эртний мөстөл
чухал нөлөө үзүүлжээ.
Нуурын усны ил талбай 185 хавт.дөр.км,
хамгийн урт 21,5 км, өргөн 6 км хүрч усны
мандал 2080 метрийн үнэмлэхүй өндөрт
оршино. Толбо нуур 1000-1500 метрийн
харьцах өндөртэй хад асга бүхий нүцгэн
уул нуруугаар хүрээлэгдэнэ.
Толбо нуурт хэд хэдэн жижиг арал
байдгаас хамгийн том нь усны мандлаас
дөнгөж 4 м өндөр Гичгэний толгой бөгөөд
нуурт түрж орсон хушууны үзүүр цухуйж
байгаа нь тэр болно.
Маш цэнгэг устай юм.

16. Айраг нуур
Эрт цагт Хяргас нууртай нэг савд байсан
боловч одоо тусдаа нуур болон үлджээ.
Түүний талбай 143,3 хавт.дөр.км.
Хамгийн урт 16,0 км, хамгийн их өргөн
13,0 км, дундаж өргөн 8,9 км болох
бөгөөд 1030 м үнэмлэхүйн өндөрт
оршино.
Айраг нуурт Завхан, Хүнгүйн голууд
цутгана .
Айраг нуурын хамгийн их гүн 10,5 м, дундаж
гүн 5,7 м, усны нөөц 819,6 сая шоо м
байна. Айраг нуур илүүдэл усаа 5 км урт
200-300 м өргөн хоолойгоор Хяргас нуурт
өгнө. Энэ хоолой зарим газраа 5-7 м гүн
намуун урсгалтай бөгөөд өвөл огт
хөлддөггүй байна.
Бусад нууруудыг бодвол усны

17. Бөөн цагаан нуур
Бөөн цагаан нуур
Нуур нууруудын хөндий дэх хамгийн
том нуур юм. Түүний талбай 240
хавт.дөр.км, урт нь 24 км, өргөн
16 км, талбай 33500 хавт.дөр км
бөгөөд усны мандал д.т.д 1336 м
оршино. Энэ нуурын эрэг намхан
элсэрхэг хөрстэй хаяа нутгийн өвс
ургамал бүхий намаг энд тэнд
үзэгдэнэ. Уг нуурт Хангайн
нурууны өмнөд хажуугаас эх авч
урсах Байдраг гол цутгах боловч
гадагш гарах урсгалгүй юм.
Бөөнцагаан нуурын ус
гидрокарбонат, сулдьфат, хлорын
ангин, кальцинатри, магни бүлэгт
хамаарагдахаас гадна шүлтлэг

18. Орог нуур
Орог нуур
Нууруудын хөндийн хоёр дах том нуур
бөгөөд Говь-Алтайн нурууны хамгийн
өндөр уул Их богдын ар хормойд тулж
оршино. Баруунаас зүүн тийшээ сунгуу
зууван хэлбэртэйгээр тогтсон энэхүү
нуурын урт 30 км, өргөн баруун зүүн
хоёр талдаа 8-9 км, харин хамгийн
нарийн газраа 1,2 км-ээс хэтэрдэггүй
байна.
Орог нуур нь гидрокарбонат, хлоридын
ус бүхий нуурын төрөлд багтах ба усны
өнгө шаравтар ногоон туяатай, хатуулаг
чанар 15 орчим болохын дээр ёроол нь
зуурмаг шавартай байна.

19. Сангийн далай нуур
Сангийн далай нуур Булнайн нурууны ар
шилд оршдог. Эндэх газрын гадарга
нийтдээ уулархаг бөгөөд нуурын усны
мандал 1988 м өндөрт орших тул орчны
уулс хэдийгээр өндөр ч гэсэн харьцах
өндрийн хувьд бага юм.
Сангийн далай нуурын усны гадаргын ил
талбай 165,3 хавт.дөр.км Хамгийн урт
баруунаас зүүнээ 32,5 км, өргөний
хамгийн их зүүн хэсэгтээ 13 км, баруун
хэсэгтээ 8 км, хамгийн нарийн газар нь
400м орчим болно. Үүнээс үзвэл нуурын
дундаж өргөн 5,2 км болох юм.
Нуурын ёроол хайрцаг шиг хэлбэртэй
учраас хажуу нь эгц, олон мөргүүдтэй
байна. Сангийн далай нуурын усны
эрдэсжилт Хяргас, Увс нууруудаас бага
боловч давсархаг юм.

20. Миний эх орон
Монголын сайхан
нутаг