xxx

1. 8
บทที่ 2
วรรณกรรมและงานวิจัยที่เกี่ยวของ
การวิจัยครั้งนี้เปนการวิจัยเชิงสํารวจ (survey research) ผูวิจัยไดทบทวนเอกสารงานวิจัย
ที่เกี่ยวของกับความแตกตางของการมีหลักประกันสุขภาพระหวางแรงงานยายถิ่นและไมยายถิ่น
โดยมีหัวขอการทบทวนเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวของ ดังนี้
1. แนวคิดหลักประกันสุขภาพและรูปแบบการประกันสุขภาพในประเทศไทย
1.1 ความหมายของการประกันสุขภาพ
1.2 รูปแบบการประกันสุขภาพในประเทศไทย
1.3 เงื่อนไขการใชสิทธิการรับบริการสาธารณสุขตามพระราชบัญญัติหลักประกันสุข
ภาพแหงชาติพ.ศ. 2545
2. ความเปนธรรมและความแตกตางการมีหลักประกันสุขภาพ
2.1 คํานิยามความเปนธรรม (Definition of Equity)
2.2 มิติความเปนธรรม
2.3 ความแตกตางการมีหลักประกันสุขภาพ
2.4 สถานะสุขภาพ
2.5 ความแตกตางการใชบริการทางการแพทย
3. แนวคิดการยายถิ่นกับการมีหลักประกันสุขภาพ
3.1 ความหมายของการยายถิ่น
3.2 ประเภทการยายถิ่น
3.3 ทฤษฎีการยายถิ่น
4. ปจจัยที่มีความสัมพันธตอการมีหลักประกันสุขภาพ
5.บริบทอาชีพกอสราง ตัดยาง/ปลูกผัก ในอําเภอสะเดา จังหวัดสงขลา
1. แนวคิดหลักประกันสุขภาพและรูปแบบการประกันสุขภาพในประเทศไทย
1.1 ความหมายของการประกันสุขภาพ
การประกันสุขภาพ (health insurance) เปนการนําความเสี่ยงของแตละคนมารวมกันเปน
ของกลุม (risk pooling) แลวกระจายใหทุกคนมีสวนรวมในการแบกรับเฉลี่ยกัน ผูเปนสมาชิกจะตอง
จายเบี้ยประกัน (premium) ใหกับองคกรที่ทําหนาที่รับประกัน ซึ่งองคกรนี้จะจายเงินทดแทน

2. 9
ความเสียหายที่เกิดขึ้นใหกับสมาชิกที่ประสบความเสี่ยงนั้น ลดภาระความเสี่ยงของคาใชจาย
จํานวนมากของแตละคนใหอยูในระดับที่ไมมาก แตไดรับความคุมครองเกินกวาเงินที่แตละคนจาย
เปนการเปลี่ยนแปลงคาใชจายจํานวนมากที่ไมแนนอนของแตละคน ไปสูคาใชจายจํานวนนอย ๆ
แตคงที่ ความเปนไปไดของการประกันขึ้นอยูกับการมีสมาชิกจํานวนมากพอที่จะเฉลี่ยความเสี่ยง
ไดอยางกวางขวาง (ศุภสิทธิ์ พรรณารุโณทัย, 2544; จิรุตม ศรีรัตนบัลล, 2543; สงวน นิตยารัมภพงศ
และปฐม สวรรคปญญาเลิศ, 2537)
การประกันสุขภาพมีความสําคัญอยางมากในวิชาเศรษฐศาสตรสุขภาพ ตามอุปสงคและ
อุปทานของการดูแลสุขภาพ เปนบทบาทของรัฐบาลในการจัดสรรทรัพยากรดานสุขภาพ (Folland,
Goodman and Stano, 2001) ซึ่งพบวาสาเหตุที่ตองทําประกันสุขภาพ (ยงยุทธ สงวนชม,2542)
1. คาใชจายการดูแลสุขภาพไมแนนอน คารักษาพยาบาลที่เกิดขึ้นตามสถานพยาบาลตาง ๆ
มีแนวโนมสูงขึ้น
2.การเจ็บปวยและอุบัติเหตุสามารถเกิดขึ้นไดตลอดเวลา
3. ประชาชนสวนใหญไมไดเก็บเงินออมไวเปนคารักษาพยาบาลเมื่อตัวเองเจ็บปวยความ
เจริญทางวิทยาศาสตร และสิ่งแวดลอมทําใหประชาชนมีความเสี่ยงเรื่องการเจ็บปวยเพิ่มมากขึ้น
4. การประกันสุขภาพ มีระบบบริหารจัดการ การกํากับมาตรฐานการรักษา ทําใหคา
รักษาพยาบาลถูกลง
1.2 รูปแบบการประกันสุขภาพในประเทศไทย
ระบบประกันสุขภาพในประเทศไทยมี 4 รูปแบบ ดังนี้ (กุศล สุนทรธาดา, 2546; วิโรจน
ตั้งเจริญเสถียร และศิริวรรณ พิทยรังสฤษฎ, 2546)
1. สวัสดิการรักษาพยาบาลของขาราชการ และพนักงานรัฐวิสาหกิจ ซึ่งครอบคลุมคน
กลุมนี้ ประมาณ 7 ลานคน มีคาใชจายที่รัฐสนับสนุน 2,106 บาท/คน/ป
2. ประกันสังคม เปนระบบที่มีการระดมเงินทุนจากปจเจกชนผูมีสวนเกี่ยวของในภาคเอก
ชน ตามขอบังคับในกฎหมายลักษณะตาง ๆ เปนสิทธิเฉพาะตน นายจางที่มีลูกจางตั้งแต 1 คนขึ้นไป
จายเงินสมทบกองทุนภายใน 30 วัน (สํานักงานประกันสังคม, 2545) โดยผูประกันตนตองรวมจาย
เงินสมทบกองทุนป 2546 เดือนละรอยละ 4.5 รวมกับนายจางรอยละ 4.5 และรัฐบาลรอยละ 2.5 ของ
เงินเดือน จํานวนเงินสมทบคิดจากฐานคาจางขั้นตํ่า 1,650 บาท ไมเกิน 15,000 บาทตอเดือน โดยนาย
จาง/ผูประกอบการมีหนาที่สมทบของลูกจาง (สํานักงานประกันสังคมจังหวัดเชียงราย, 2546; สํานัก
งานประกันสังคม, 2545) ผูประกันตนจะไดรับบัตรรับรองสิทธิการรักษาพยาบาลเมื่อไดขึ้นทะเบียน
และสงเงินสมทบครบ 3 เดือนแลว โดยผูประกันตนจะตองเลือกสถานพยาบาลที่จะเขารับการรักษา

3. 10
เอง (สํานักงานประกันสังคม, 2545) ครอบคลุมผูมีสิทธิในระบบประกันสังคมประมาณ 10 ลานคน
คาใชจายที่กองทุนประกันสังคมจายใหสถานพยาบาลประมาณ 1,250-1,300 บาท/คน/ป ซึ่งประกอบ
ดวยระบบยอย2รูปแบบ ไดแก
2.1 ระบบสวัสดิการลูกจางตามกฎหมายประกันสังคม ซึ่งมีแหลงที่มาของเงินทุนจาก
ไตรภาคี ไดแก นายจาง ลูกจาง และเงินสมทบจากรัฐ ไดรับประโยชนทดแทน 7 ประเภท ไดแก กรณี
ประสบอันตรายหรือเจ็บปวย คลอดบุตร ทุพพลภาพ ตาย สงเคราะหบุตร ชราภาพ และกรณีวางงาน
ไดเริ่มบังคับใชป 2547 (โดยเริ่มจัดเก็บเงินสมทบจากผูประกันตนและนายจาง รอยละ 0.5 จากรัฐบาล
รอยละ 0.25 ของคาจาง ตั้งแตเดือนมกราคม 2547 และผูประกันตนจายเงินสมทบกรณีวางงานมาแลว
ไมนอยกวา 6 เดือน ภายในระยะเวลา 15 เดือนกอนการวางงาน จะมีสิทธิรับประโยชนทดแทนใน
กรณีวางงานตั้งแตเดือนกรกฎาคม2547เปนตนไป) (สํานักงานประกันสังคม,2547)
2.2 กองทุนชดเชยแรงงาน เปนการจายเงินชดเชยของนายจางสําหรับคารักษาพยาบาล
ความเจ็บปวยหรือการบาดเจ็บจากการทํางาน รวมทั้งคาปลงศพสําหรับการเสียชีวิตจากการทํางาน
3. ระบบประกันสุขภาพถวนหนา (30 บาทรักษาทุกโรค) มี 2 แบบ ไดแก บัตร 30 บาท
แบบฟรีที่จัดใหแกผูสมควรไดรับการชวยเหลือเกื้อกูล 7 กลุม คือ เด็ก นักเรียน ผูสูงอายุ พระภิกษุ/ผู
นําศาสนา ทหารผานศึก ผูพิการ และผูมีรายไดนอย ซึ่งมีคาใชจายที่รัฐสนับสนุนประมาณ 273 บาท/
คน/ป รวมทั้งสวัสดิการสําหรับอาสาสมัครหมูบาน (อสม). และผูใหญบาน กํานัน และอีกประเภท
เปนบัตร 30 บาทชนิดรวมจาย คาธรรมเนียมการใชบริการในระบบหลักประกันสุขภาพถวนหนา จึง
เปนการรวมจายคาบริการในรูปแบบการรวมจาย (copayment) เพื่อกระตุนใหประชาชนมีการใช
บริการอยางมีประสิทธิภาพ คือ ใชบริการอยางสมเหตุสมผล ไมไดใชบริการเกินความจําเปน (พงษ
พิสุทธิ์ จงอุดมสุข, กาญจนา เกียรติธนาพันธุ และจเด็จ ธรรมธัชอารี, 2546) ครอบคลุมประชากร 45
ลานคนซึ่งมีคาใชจายที่รัฐสนับสนุนประมาณ 1,200บาท/คน/ป
ในเขตจังหวัดสงขลาไดมีการดําเนินงานนโยบายสรางหลักประกันสุขภาพถวนหนาเริ่มดําเนิน
การเดือนตุลาคม 2544 เพื่อแกปญหาคนไทยเกือบ 20 ลานคนที่ขาดหลักประกันสุขภาพ กลุมคนยากจน
และดอยโอกาสไดรับการสนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐนอยกวากลุมขาราชการประมาณ 8 เทา
(กุศล สุนทรธาดา, 2546; สํานักงานปฏิรูประบบสุขภาพแหงชาติ, 2544) และแกปญหาระบบบริการสุข
ภาพใหดีกวาที่เปนอยูในปจจุบัน โดยอาศัยการปฏิรูประบบงบประมาณเปนเครื่องมือสําคัญอางอิง
ประชากรในความรับผิดชอบเปนหลักภายใตวิธีการงบประมาณที่เปนปลายปด (วิโรจน ตั้งเจริญ
เสถียร และศิริวรรณ พิทยรังสฤษฎ, 2546)
4. การประกันกับบริษัทเอกชน ครอบคลุมประชากร 2 ลานคน คาใชจายที่บริษัทจายให
ประมาณ 400 บาท/คน/ป (กุศล สุนทรธาดา, 2546) บริษัทประกันแบงเปน 2 กลุม คือ บริษัท

4. 11
ประกันชีวิต และบริษัทประกันภัย สิทธิประโยชนและความคุมครองที่ผูเอาประกันจะไดจาก
ประกันสุขภาพเอกชนมีความแตกตางกันไปตามกรมธรรมและทุนประกันที่ซื้อ (จิรุตม ศรีรัตนบัลล
และสุกัลยา คงสวัสดิ์, 2544)
ภาพประกอบ 3 รูปแบบหลักประกันสุขภาพในประเทศไทย ป พ.ศ. 2545
ที่มา : วิโรจน ตั้งเจริญเสถียร และศิริวรรณ พิทยรังสฤษฎ, 2546
สรุปรูปแบบการประกันสุขภาพประเทศไทยตั้งแตป 2545 จนถึงปจจุบันมี 4 รูปแบบ
ไดแก 1) สวัสดิการรักษาพยาบาลของขาราชการและพนักงานรัฐวิสาหกิจ 2) ประกันสังคม 3)
ระบบประกันสุขภาพถวนหนา 4) การประกันกับบริษัทเอกชน
บริการ
รวมจาย
งบยอดรวมสําหรับผูปวยใน
ผูปวยใน ใช DRG
เหมาจายรายหัว
ชุดสิทธิประโยชนพื้นฐาน
ระหวางโครงการ
(ปจจุบันยังไมสําเร็จ)
เหมาจายรายหัว
การจายตามบริการ
การจายตามบริการ–ผูปวยนอก
ภาษีอากร
ภาษีอากร
ไตรภาคี
ภาษีรายได
การจายเพื่อประกัน
ความเสี่ยง
ผูปวย
ประชากร
เครือขายคูสัญญา
รัฐบาล และเอกชน
การบริการ
การบริการในโรงพยาบาล
สวัสดิการรักษาพยาบาลของขาราชการ
(ประมาณ 7 ลานคน)
สํานักงานหลักประกันสุขภาพแหงชาติ, (UC)
(45 ลานคน)
สํานักงานประกันสังคม (10 ลานคน)
การประกันบริษัทเอกชน

5. 12
ตาราง 1 เปรียบเทียบการประกันสุขภาพกับหลักประกันสุขภาพถวนหนาประเทศไทย
ลักษณะ
การประกันสุขภาพ
(health insurance)
หลักประกันสุขภาพถวนหนา
(universal coverage)
แหลงของเงิน ระบบประกันจากเบี้ยประกัน (premium) จายให
กับองคกรที่ทําหนาที่รับประกัน คาบริหารจัด
การสูง มีความแนนอนของเงินสําหรับบริการสุข
ภาพ การคิดคาเบี้ยประกันตามความเสี่ยงของ
บุคคลแบบกลุมและตามระดับของรายได
การสรางหลักประกันสุขภาพจากระบบภาษี
(tax-based health insurance) คาบริหารจัดการ
ตํ่า เนื่องจากไมตองมีการจัดเก็บเบี้ยประกัน
(premium)
กลไก มี 2 ประการ คือ
1. ใหเกิดการเขาถึงระบบบริการสุขภาพที่มี
ประสิทธิภาพเมื่อจําเปน
2. ปองกันความเสียหายที่เกิดจากความเสี่ยง
ทางการเงินในการรับภาระคารักษาพยาบาลที่
แพง
สามารถเขาถึงชุดบริการหลักดานสุขภาพ
(core service package) ไดรับบริการสุขภาพที่
จําเปน มีมาตรฐานเดียวกัน โดยตั้งบนพื้นฐาน
ของการเฉลี่ยสุขเฉลี่ยทุกข ทุกคนมีความเทา
เทียมกัน เปนสิทธิของประชาชนไทยทุกคน
ตามรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ.
2540มาตรา52
ที่มา : ศุภสิทธิ์ พรรณารุโณทัย, 2544; วิโรจน ตั้งเจริญเสถียร, 2544; คณะทํางานพัฒนานโยบายหลักประกันสุขภาพ
ถวนหนา,2544
1.3 เงื่อนไขการใชสิทธิการรับบริการสาธารณสุขตามพระราชบัญญัติหลักประกันสุข
ภาพแหงชาติพ.ศ.2545
ผูมีสิทธิไดรับหลักประกันสุขภาพถวนหนา (บัตรทอง) จะตองเปนประชาชนชาวไทยทุก
คนที่มีชื่อในทะเบียนบาน และมีเลขประจําตัวประชาชน (13 หลัก) โดยสามารถขอลงทะเบียนเพื่อใช
สิทธิตามมาตรา 6 กําหนดให “บุคคลใดใชสิทธิตามมาตรา 5 (บุคคลทุกคนมีสิทธิไดรับบริการสา
ธารณสุขที่มีมาตรฐานและประสิทธิภาพตามที่กําหนด) ใหยื่นคําขอลงทะเบียนตอสํานักงานหรือ
หนวยงานที่สํานักงานกําหนด เพื่อเลือกหนวยบริการ เปนหนวยบริการประจํา” โดยคํานึงถึงความ
สะดวก และความจําเปนของบุคคลเปนสําคัญ เพื่อเปนไปตามแนวคิดในการจัดใหมี “หนวยบริการ
ใกลบานใกลใจ”หรือ“หนวยบริการปฐมภูมิ”เพื่อดูแลสุขภาพของประชาชนผูมีสิทธิอยางผสมผสาน
(บริการรักษา สงเสริม ปองกัน และฟนฟู) ตอเนื่องและแบบองครวม (สํานักงานหลักประกันสุขภาพ
แหงชาติ, 2547) สิทธิการรับบริการสาธารณสุขตามพระราชบัญญัติหลักประกันสุขภาพแหงชาติ พ.ศ.
2545 ตามมาตรา 10, 11,12 ผูมีสิทธิตามกฎหมายวาดวยประกันสังคมใหเปนไปตามที่กําหนดใน
กฎหมายวาดวยประกันสังคม กฎหมายวาดวยเงินทดแทน กฎหมายวาดวยการคุมครองผูประสบภัย

6. 13
จากรถ ตามลําดับ นอกจากนี้ตามมาตรา 8 ใหหนวยบริการที่ใหบริการแกบุคคลที่ยังไมไดลงทะเบียน
ใหบุคคลนั้นลงทะเบียนเลือกหนวยบริการประจํา และแจงใหสํานักงานทราบภายในสามสิบวันนับ
แตใหบริการ(สํานักงานหลักประกันสุขภาพแหงชาติ,2545)
การดําเนินการเปลี่ยนเลือกหนวยบริการประจํา จะตองใชหลักฐานเปนบัตรประกันสุข
ภาพถวนหนา (เดิม) สําเนาบัตรประจําตัวประชาชนของผูขอใชสิทธิ (เด็กอายุตํ่ากวา 15 ป ใหใช
สําเนาใบสูติบัตร) และการรับรองสําเนาทะเบียนบานและบัตรประจําตัวประชาชนเจาของบาน ใน
กรณีที่มีถิ่นที่อยูหรือพักอาศัยไมตรงกับทะเบียนบาน ใหแสดงสําเนาทะเบียนบานของบุคคลที่ตนพัก
อาศัย/หนังสือรับรองของเจาบานหรือผูนําชุมชนซึ่งรับรองวาตนมีถิ่นที่อยูหรือพักอาศัยอยูในพื้นที่
นั้น ๆ ปจจุบันสามารถใชใบสําคัญรับเงินคาสาธารณูปโภค (คานํ้า คาไฟ คาโทรศัพท) ที่มีชื่อบุคคล
และที่อยูในพื้นที่นั้น ๆ หรือใชใบเสร็จรับเงินคาเชาที่พัก สัญญาเชาที่พัก ฯลฯ เปนหลักฐานการ
เปลี่ยนเลือกหนวยบริการประจํา ซึ่งสามารถกระทําไดไมเกิน 2 ครั้งตอป (สํานักงานหลักประกันสุข
ภาพแหงชาติ,2547)
เนื่องจากระบบประกันสุขภาพของไทยในปจจุบัน เปนระบบประกันสุขภาพแบบหลาย
กองทุน จึงตองมีการจัดการฐานขอมูลระหวางกองทุนตาง ๆ ที่เกี่ยวของอยางถูกตองครบถวน (สํานัก
งานหลักประกันสุขภาพถวนหนาแหงชาติ, 2546) กรณีขอดําเนินการขึ้นทะเบียนจะมีขั้นตอนตรวจ
สอบสิทธิ และเปลี่ยนเลือกสถานพยาบาลจากฐานขอมูลเว็บไซตของสํานักงานหลักประกันสุขภาพ
แหงชาติ กรณีผูยายถิ่นที่ไมเคยกลับบานเดิมเลย ไมมีบัตรประกันสุขภาพถวนหนาสามารถดําเนินการ
ขอเปลี่ยนเลือกสถานพยาบาลได สถานบริการก็จะดําเนินการขอยกเลิกสิทธิประกันสุขภาพถวนหนา
เดิมโดยใชหลักฐานตามเกณฑการขอขึ้นทะเบียนแตละประเภท
แมวาปจจุบันไดมีการปรับหลักเกณฑใหผูถือบัตรทอง 30 บาท สามารถเลือกสถาน
บริการที่สะดวกในเขตอําเภอสะเดา แตในสภาพความเปนจริงผูยายถิ่นที่มาทํางานชั่วคราว ยังคงไมมี
สิทธิ จากเหตุผลตาง ๆ กันไป เชน ไมทราบหลักเกณฑการเปลี่ยนเลือกสถานบริการ ไมไดยาย
ทะเบียนบาน หรือบางสวนไมไดใหความสนใจบัตร 30 บาท เพราะไมเคยเจ็บปวยที่รุนแรง และหรือ
ไมใชสิทธิบัตรหลักประกันสุขภาพถวนหนา นอกจากนี้พบวาปญหาการใชบัตรประกันสุขภาพถวน
หนา ประชาชนไมคอยใชบัตรประกันสุขภาพถวนหนาคูกับบัตรประชาชน (เด็กอายุตํ่ากวา 15 ป ให
ใชสําเนาใบสูติบัตร) ทุกครั้งที่มาใชสถานบริการ สวนใหญจะยื่นเฉพาะบัตรสิทธิ สถานบริการมักจะ
อนุโลมการใช

7. 14
2. ความเปนธรรมและความแตกตางการมีหลักประกันสุขภาพ
2.1 คํานิยามความเปนธรรม (Definition of Equity)
คําวา “ความเปนธรรม” มีคําหลายคําในภาษาอังกฤษที่มีความหมายคลายกัน ไดแก
fairness justice equity equality (Braveman, 1998) การศึกษาวิจัยครั้งนี้จะเลือกใชคําวา “ความไม
เสมอภาคหรือความแตกตาง” เพื่อสื่อความหมายคําวา inequality สวนความเปนธรรมใชคําภาษา
อังกฤษวา equity
ความเทากันหรือความเสมอภาค (equality) ตามพจนานุกรมลองแมน (Longman
dictionary of contemporary English, 1991) ใหความหมายวา เปนสถานะของการมีสวนเทากัน (the
state of being equal) สวนความเปนธรรม (equity) หมายถึง คุณภาพของการมีสวนความยุติธรรม
ตามสิทธิที่เหมาะสม ถูกตอง (the quality of being equitable; fairness) ทั้งสองคํามักมีความสับสน
ในการใชเสมอในดานความหมาย ความเสมอภาค (equality) ใหความสนใจในสวนแบงที่เทากัน
สวนความเปนธรรม (equity) จะเกี่ยวกับความยุติธรรมอาจจะมีการตัดสินความยุติธรรมดวยสิ่งที่ไม
เทากัน ในเรื่องการดูแลสุขภาพอาจมีการตัดสินความเปนธรรมดวยความแตกตางในการเขาถึง
บริการ (Donaldson and Gerard, 1993) ดังนั้นจึงตองระมัดระวังถึงความแตกตาง ตัวอยางหนึ่งของ
ความแตกตางของประชากรสองกลุมที่มีรายไดเหมือนกันแตมีความแตกตางอายุขัยเนื่องจากรูป
แบบการดํารงชีวิตที่ตางกัน ถากลุมที่มีสุขภาพที่ไมดีมีรูปแบบการดํารงชีวิตที่มีการรับรูภาวะเสี่ยง
รวมดวย ผลของความแตกตางในอายุขัยอาจกลาวไดวามีความแตกตางที่สะทอนความเปนจริงใน
สังคมของประชากรทั้งสองกลุม ถาบุคคลสองคนมีความเปนจริงที่ไมเทากันในขนาด ความเทากัน
ในการรักษาอาจจะไมยุติธรรม (Gwatkin, 2000)
มูนี่ (Mooney, 1992) ใหนิยามความเปนธรรมที่เปนไปได 7 ขอ ไดแก ความเทากันของ
(equality of) ในความหมายดังตอไปนี้
1. รายจายตอหัว (expenditure per capita)
2. ปจจัยนําเขาตอหัว (inputs per capita)
3. ปจจัยนําเขาสําหรับความจําเปนที่เทากัน (inputs for equal need)
4. การเขาถึงสําหรับความจําเปนที่เทากัน (access for equal need)
5. การใชบริการสําหรับความจําเปนที่เทากัน (utilization for equal need)
6. ความจําเปนตอหนวยสุดทายที่สัมฤทธิ์ผล (marginal met need)
7. สุขภาพ (health)
ความหมายขอที่ 1, 2 เปนการหารตอหัวอยางงายทางเลขคณิต (ศุภสิทธิ์ พรรณารุโณทัย,
2544) เปนความแตกตางระหวางสองพื้นที่ ในเรื่องราคาที่มีความสัมพันธกับกําลังคน สินคาและบริการ

8. 15
ซึ่งเปนสวนหนึ่งปจจัยนําเขาการดูแลสุขภาพที่อาจทําใหมีความแตกตางกัน สวนความหมายขอที่ 4, 5
เปนเรื่องอุปสงค (demand) และอุปทาน (supply) หรือความจําเปนทางสุขภาพที่เทากัน จะมีการใช
บริการที่แตกตางกัน หากมีความแตกตางการเขาถึงแตมีอุปสงคเทากันความหมายขอที่6ขึ้นกับตนทุน
ผลประโยชน (cost-benefit) ภายใตงบประมาณจํากัด สวนความหมายขอที่ 7 เปนเปาหมายของการ
พัฒนาสุขภาพ(ศุภสิทธิ์พรรณารุโรทัย,2544)
สรุปวาการใหความหมายความเปนธรรม ตามมุมมองของนักเศรษฐศาสตรจะนํา
คณิตศาสตรของการมีสวนเทากัน (equality) เขามาอธิบายความหมาย ไดแก ดานรายจายตอหัว การ
เขาถึงหรือการใชบริการตามความจําเปน ความจําเปนตอหนวยสุดทายที่สัมฤทธิ์ผล และดานสุขภาพ
จากการทบทวนงานวิจัยสวนใหญจะวัดความแตกตาง (inequality) ในประเด็นตาง ๆ กัน (Makinen,
et al., 2000; Mackenbach and Kunst, 1997; Wagstaff, 2000; Gwatkin, 2000; Brockerhoff and
Hewett, 2000; Goddard and Smith, 2001) เพื่อสะทอนความไมเปนธรรมที่เกิดขึ้นจากความแตกตาง
ดานสังคมเศรษฐกิจ(socioeconomic)ในกลุมคนที่ดอยโอกาสในสังคม
การพัฒนาแนวคิดความเปนธรรมในมุมมองหลักปรัชญาและเศรษฐศาสตร โดยนักเศรษฐ
ศาสตรจะครอบคลุมความคิดของการเขาถึงที่เทากันสําหรับความจําเปนที่เทากันแตหลักปรัชญาโตแยง
วามีการใหความชวยเหลือนอยสําหรับการอธิบายความเปนธรรมการดูแลสุขภาพ โดยหลักความเทา
เทียมกันมีการจัดทฤษฎีที่มีความหวังมากที่สุดของการดูแลสุขภาพอยางยุติธรรม ทฤษฎีเหลานี้ไดจาก
ประสบการณของบริการสุขภาพแหงชาติประเทศอังกฤษ(DonaldsonandGerard,1993)
ตาราง 2 แนวคิดความเปนธรรมของนักปรัชญา
นักปรัชญา/ทฤษฎี แนวคิด
Nozick (1974)
ทฤษฎีสิทธิ(entitlementtheory)
จํากัดแนวคิดเชิงทฤษฎีของความยุติธรรมกลไกตลาดถูกพิจารณาอยางยุติธรรม
หลักผลประโยชนนิยม
(utilitarianism)
ขาดการวางทฤษฎีความยุติธรรม ความสุขทําใหมีจํานวนมากที่สุด สําหรับสมาชิก
แตปฎิเสธการกระจาย
Rawls (1971) ชุดพื้นฐานของสินคาสังคมเบื้องตนที่ถูกกระจาย ภายใตมานแหงความไมรู ดังนั้น
สภาพที่ไมดีในสังคมมีจํานวนมาก การดูแลสุขภาพไมไดเปนหนึ่งในสินคาเหลานี้แต
อาจดู เชน หนวยงานเบื้องตนไดรับการกระจายอยางเปนธรรมสําหรับเสรีภาพ พื้นฐาน
เปนตน แมวามันไมมีความชัดเจน ถาความเปนธรรมเกี่ยวกับการไดรับจํานวนมากจาก
การดูแลสุขภาพดังนั้นมีความเปนไปไดที่เกิดความเทาเทียมกันของการใชบริการ
ความเทาเทียมกัน
(egalitarianism)
การกระจายสวนแบงที่เทากันของสินคา สามารถนําไปใชใน ความหมายความเทา
เทียมของสุขภาพหรือความเทาเทียมของการดูแลสุขภาพ
ที่มา : Donaldson and Gerard, 1993

9. 16
ตาราง 3 แนวคิดความเปนธรรมของนักเศรษฐศาสตร
นักเศรษฐศาสตร/ทฤษฎี แนวคิด
Musgrave (1959)
ทฤษฎีคุณความดี
(Merit good theory)
แตละบุคคลจะเลือกใชบริการการดูแลสุขภาพนอยกวาที่ควร จุดประสงคที่รัฐบาล
จัดใหเพื่อประกันการใชบริการอยางเหมาะสม โดยการเพิ่มการมีบริการ และให
ความสนใจกับการใชบริการอยางเทาเทียมกัน
Lee (1962) ประเด็นสําคัญของการบริการสุขภาพแหงชาติของประเทศอังกฤษเปนการจัดหาการ
ดูแลสุขภาพที่ไมคิดเงินที่จุดการใชเพื่อประกันการใชการดูแลสุขภาพ
Titmuss (1970) หนาที่ทางสังคม หมายถึง การบริการสุขภาพแหงชาติประเทศอังกฤษไดใหความสน
ใจกับการจัดโอกาสสงเสริมสุขภาพและหลักการปฏิบัติที่เห็นแกประโยชนผูรับ
บริการ เปนโอกาสความเทากันการใชบริการสุขภาพ เชนการเขาถึง เพราะวาทําให
สามารถสงเสริมสุขภาพและเปนประโยชนผูรับบริการ
Sen (1977) แตละคนใหความคิดวาโอกาสการใชอื่น ๆ อาจจะยุติธรรมถาหากวาไมมาก มีความ
สําคัญมากกวาโอกาสของคนเหลานั้น ทั้งมีการกําหนดอยางเหมาะสม คือ การเขาถึง
บริการที่เทากันสําหรับความจําเปนที่เทากัน
Margolis (1982) แตละคนสนใจในการมีสวนแบงที่ยุติธรรมสําหรับชุมชนที่นําคนเหลานั้นสูความ
ตองการเพื่อสนับสนุนการมีบริการ ทั้งมีการกําหนดอยางเหมาะสม คือ การเขาถึง
บริการที่เทากันสําหรับความจําเปนที่เทากัน
ที่มา : Donaldson and Gerard, 1993
ไวทเฮด (Whitehead, 1992) ไดกลาวถึงแนวคิดความเปนธรรมในบริบทขององคการ
อนามัยโลก 2 ประเด็น คือ ดานสุขภาพ และการดูแลสุขภาพ แนวคิดความเปนธรรมในสุขภาพ
(equity in health) หมายถึง ทุกคนควรจะมีโอกาสอยางเปนธรรมที่จะไดพัฒนาสุขภาพตนเองเต็มที่
รวมกับแนวทางที่ดีที่สุดภายใตสภาวะที่เปนจริง ไมควรจะมีใครเสียเปรียบจากการไดรับการพัฒนา
สุขภาพที่เปนไปได ถามันสามารถหลีกเลี่ยงได (Whitehead, 1992) การไมพบความแตกตางในระบบ
หนึ่งอยางหรือมากกวาในสถานะสุขภาพ (health status) ในสังคม ประชากร สภาพภูมิศาสตรที่กําหนด
ประชากร (Starfield, 2001) สวนความเปนธรรมการดูแลสุขภาพ (equity in health care) หมายถึง
ความเทากันการเขาถึงการไดรับการดูแลสําหรับความจําเปนที่เทากัน (equal access to available
care for equal need) ความเทากันการใชบริการสําหรับความจําเปนที่เทากัน (equal utilization for
equal need) และความเทากันคุณภาพการดูแล (equal quality of care) ความเปนธรรมไมไดหมายถึง
ทุกคนควรจะมีสถานะสุขภาพที่เหมือนกัน การใชทรัพยากรการบริการสุขภาพที่เหมือนกันโดยไม
คํานึงถึงความจําเปน (Whitehead, 1992) จะตองไมมีความแตกตางในการบริการดานสุขภาพตาม

10. 17
ความจําเปนสุขภาพที่เทากัน ในแนวนอน (horizontal equity) หรือการเพิ่มการบริการสุขภาพที่จัดให
ตามความจําเปนสุขภาพที่มากกวาในแนวดิ่ง (vertical equity) สิ่งที่มีผลตอคุณลักษณะความเปนธรรม
ดานสุขภาพที่เปนคาเฉลี่ยสุขภาพในประชากร หรือความเปนธรรมในการกระจายดานสุขภาพ ซึ่งจะ
ขึ้นกับสุขภาพแตละบุคคล (Starfield,2001) คัลเยอรและแวกสแตฟ (Culyer and Wagstaff, 1993) ได
วิเคราะหความเปนธรรมในการดูแลสุขภาพ (equity in health care) ซึ่งมีความสําคัญในนโยบายการ
ดูแลสุขภาพในประเด็นความหมายตอไปนี้
1. ความเทากันของรายจายตอหัว (equality of expenditure per capita) ซึ่งจะอยูภายใต
ขอบเขตเกณฑการจัดสรรงบประมาณ ตามเปาหมายที่ชัดเจน ไมไดจัดแบงตามความจําเปน (need)
2. การกระจายตามความจําเปน (distribution according to need) มี 2 มิติ คือ มิติแนวราบ
และแนวดิ่ง ซึ่งจะมองความจําเปนในฐานะ 1) สุขภาพตั้งแตเริ่มแรก (need as initial health) มีการ
คาดวาคนที่มีสถานะสุขภาพตางกันมักมีความจําเปนที่ตางกัน ความหมายนี้มีความยุงยากที่ยากจะ
พบวาทําไมบางคนที่ปวยสามารถพูดถึงความจําเปนการดูแลสุขภาพ 2) การไดรับสิทธิประโยชน
(need as capacity to benefit) 3) รายจายที่คนควรจะมี (need as expenditure a person ought to have)
4) รายจายมีความตองการใชสิทธิประโยชน (need as expenditures required to exhaust capacity to
benefit) 5) ความจําเปนตอหนวยสุดทายที่สัมฤทธิ์ผล (marginal met need) เพื่อที่จะทําใหการเขาถึง
บริการสุขภาพเทากัน จึงตองลดราคาของบริการสุขภาพที่คนจนตองจายใหลงมาจนกระทั่งผลคูณ
ของราคาและอรรถประโยชนสวนเพิ่มของรายไดของคนจนเทากับผลคูณนั้นของคนรวย (สมชาย
สุขสิริเสรีกุล, 2539)
3. ความเทากันการเขาถึง (equality of access) ตามความจําเปนมีความหมายในมุมมอง
ของ 1) เปนการใชบริการ (access as utilization) เปนความเทากันของการรักษาสําหรับความจําเปน
ที่เทากัน 2) เปนตนทุนการไดการดูแลสุขภาพในดานความเทากันของโอกาสที่บุคคลเผชิญดานเงิน
และเวลาเหมือนกัน (access as the costs incurred in receiving health care) 3) ไดรับการบริการ
ระดับสูงสุดเทาที่จะเปนไปได (access as maximum attainable consumption) 4) เปนการไดรับ
เชิงอรรถประโยชน (access as forgone utility) 4) มีมาตรฐาน (living standards and access)
4. ความเทากันดานสุขภาพ (equality of health) คือทุกคนในสังคมมีระดับสุขภาพเทากัน
เปนเปาหมายของนโยบาย ซึ่งความแตกตางในสุขภาพมีความสัมพันธกับพฤติกรรมสุขภาพ ความไม
เทากันในสุขภาพจําเปนตองมีความไมเทากันในการดูแล
โดยสรุปความเปนธรรมมี 2 ประเด็น คือ ดานสุขภาพ (equity in health) หมายถึง การมี
โอกาสพัฒนาสุขภาพตนเองโดยคํานึงถึงความจําเปน รวมกับแนวทางที่ดีที่สุดภายใตสภาวะที่เปนจริง

11. 18
และดานการดูแลสุขภาพ (equity in health care) ไดแก ความเทากันการเขาถึง/การใชบริการตามความ
จําเปนความเทากันคุณภาพการดูแลความเทากันดานสุขภาพและความเทากันของรายจายตอหัว
ศุภสิทธิ์ พรรณารุโณทัย (2544) ไดกลาวถึงแนวคิดของความเปนธรรม 2 แนวคิดใหญ ๆ
คือ แนวคิดเสรีนิยม (libertarianism) และแนวคิดความเทาเทียม (egalitarianism) แนวคิดเสรีนิยมจะ
ปฏิเสธความเทาเทียมกันของทุก ๆ คน จะยอมรับก็เพียงการมีมาตรฐานขั้นตํ่า (minimum standard)
เทานั้น เชื่อในกลไกตลาด การตัดสินใจของแตละคนวาจะทําใหสามารถเลือกสิ่งที่ดีที่สุดที่ตนเอง
ตองการ ตองใหเสรีภาพแกทุกคนในการเลือกจึงจะเรียกไดวา เกิดความเปนธรรม (equity as choice)
สวนแนวคิดความเทาเทียม เห็นวาทุกคนควรมีความเทาเทียมกันในทุก ๆ ดาน ตั้งแตการมีโอกาสที่
เทากัน (equality of opportunity)รวมทั้งควรไดรับสวัสดิการดูแลจากสังคมอยางเทาเทียมกัน และทาย
สุดมีสถานะสุขภาพในดานผลลัพธที่ใกลเคียงกันจะปฏิเสธกลไกตลาด เพราะเห็นวากลไกตลาดมี
แนวโนมลมเหลว เนื่องจาก ถาคนมีโอกาสที่ความแตกตาง คนที่มีขอมูลมากกวาก็จะใชโอกาสที่มี
มากกวาสรางประโยชนใหกับตนเอง ดังนั้น กลุมแนวคิดความเทาเทียมจะใหความหวังกับสังคมที่
ตองชวยกันจรรโลงความเทาเทียมกัน ซึ่งกระแสการศึกษาเรื่องความเปนธรรมจะมี 3 กระแส คือ
1. นักสาธารณสุขศาสตร ใหความสําคัญเริ่มแรกกับสถานะสุขภาพที่เปนธรรม
2. นักเศรษฐศาสตร ใหความสําคัญเริ่มแรกกับรายจายที่เปนธรรม
3. นักสังคมศาสตร ใหความสําคัญกับสิทธิขั้นพื้นฐานของมนุษยและชนชั้นในสังคม
เมื่อพิจารณาแนวคิดความเปนธรรมการเขาถึงการดูแลทางการแพทยทางดานจรรยาบรรณ
อเดยและแอนเดอรสัน (Aday and Andersen, 1981) ไดกลาววาวัตถุประสงคความเปนธรรมจะตอง
ประกอบดวยขอตกลง 3 อยาง คือ 1) สิทธิในการไดรับการบริการสุขภาพ (right to health care) ทาง
การแพทยใหความสนใจแนวคิดสิทธิสุขภาพ (right to health) ซึ่งเปนสิทธิที่ทุกคนควรไดรับอยาง
นอยที่สุดดานสวัสดิการ สิทธิการไดรับการบริการสุขภาพเปนสิ่งที่ทุกคนมีสิทธิในการเขาถึงบริการ
มีความสําคัญเปนเปาหมายมาตรฐานระบบการดูแลสุขภาพ 2) การจัดสรรทรัพยากรการดูแลสุขภาพ
3) นโยบายสุขภาพควรมีกลไกความเปนยุติธรรม (just) สําหรับการจัดสรรทรัพยากรดูแลสุขภาพที่
ขาดแคลน คณะกรรมการติดตามการเขาถึงการบริการดูแลสุขภาพบุคคลไดอางถึงความจําเปนที่จะ
พัฒนาการวัดการเขาถึงผูปวยโรคเอดส ผูยายถิ่น ผูพิการ คนที่ไมมีที่อยูอาศัย ความรุนแรงในครอบ
ครัว บริการฉุกเฉิน ผูสูงอายุ (Institute of Medicine, 1993 cited by Andersen and Davidson, 1999)
การพัฒนาการวัดการเขาถึงคนดอยโอกาสเปนสิ่งสําคัญ เพราะสวนใหญกลุมนี้มีความสัมพันธกับ
ความจําเปน (Aday, 1993b cited by Andersen and Davidson, 1999) จากงานศึกษาวิจัยของสุวจีจันทร
ถนอม-กูด (2543) การคนหาแนวคิดเรื่องสิทธิและความเปนธรรมในสุขภาพจากมุมมองทางสังคม
และวัฒนธรรม เพื่อการปฏิรูปการดูแลสุขภาพในประเทศไทย สวนใหญมุงไปที่ประเด็นของการให

12. 19
บริการทางการแพทย (right to health care) สิทธิที่จะไดรับรูขอมูลขาวสารเกี่ยวกับสิทธิที่ประชาชน
ควรรูและการดําเนินการในการจัดการของรัฐ ที่เปนแนวคิดแบบความเทาเทียมเปนสวนใหญ บัตร
ประกันสุขภาพในความเห็นประชาชนเปนบัตรที่ทําใหถูกตีตรา (stigmatize) จากผูใหบริการของ
สถานบริการ เพราะผูที่ใชบัตรจะถูกมองเปนบุคคลที่ดอยคา ประชาชนที่ใชบัตรประกันสุขภาพมักไม
ไดรับความสะดวกในการใชบริการและมีขอจํากัดในการเลือกสถานบริการที่จะรับรักษา ปญหาการ
บริการที่มีความความแตกตาง ทําใหประชาชนเกิดความรูสึกวาสิทธิของตนถูกลิดรอน หรือละเมิด
โดยเฉพาะเมื่อมีการกระทําผิดจากผูที่ใหบริการ
สรุปวาความเปนธรรมเปนแนวคิด (equity as a concept) เปนที่ยอมรับอยางกวางขวางวา
เปนเปาหมายที่สําคัญนโยบายการดูแลสุขภาพ (Culyer and Wagstaff, 1993; Mooney, 1994;
Braveman, 1998) ที่มีบางสิ่งบางอยางกระทําดวยความยุติธรรมไมลําเอียง (fairness) และตัดสิน
อยางเปนธรรม (justice) (Mooney, 1994; Whitehead, 1992; Starfield, 2001) ซึ่งมักจะปรากฏความ
เทากัน (equality) เกี่ยวของดวยเสมอ แตบางทีไมทั้งหมดของความเทากันของคน ตองมีเงื่อนไข
และบริบทกํากับ ความหมายความเปนธรรมการเขาถึง (equity of access) มีรากฐานความเทาเทียม
กัน (egalitarianism) (Waters, 2000) สวนความหมายความเปนธรรมในการดูแลสุขภาพ ไดแก
ความเทากันดานสุขภาพ ความเทากันการใชการดูแลสุขภาพ และความเทากันการเขาถึง โดยตั้งอยู
บนพื้นฐานโอกาสที่จะไดรับบริการการดูแลสุขภาพตามความจําเปน (need) และการกระจาย
ทรัพยากร (Mooney, 1994) ประเทศสวนใหญใหความสนใจความเทากันการเขาถึง (equality of
access) นักเศรษฐศาสตรเปนกลุมที่ใหความสนใจสะทอนปญหาความแตกตาง (inequality) อยาง
ชัดเจนระหวางประเทศที่พัฒนาแลวและกําลังพัฒนาในดานความเปนธรรมดานสุขภาพและการ
กระจายรายไดใหสามารถวัดไดเปนรูปธรรม การศึกษาวิจัยครั้งนี้วัดขนาดความไมเสมอภาคหรือ
ความแตกตาง (unfair inequality) ของความครอบคลุมการมีสิทธิหลักประกันสุขภาพ เพื่อสะทอน
ความไมเปนธรรม (inequity) ซึ่งเขียนเปนสมการไดวา inequity=unfair inequality การศึกษาใชการ
สํารวจครัวเรือนแรงงาน ศึกษาความสัมพันธที่ไมยุติธรรม (unfair) ในประเด็นความครอบคลุมการ
มีสิทธิหลักประกันสุขภาพ การรับรูสุขภาพทั่วไป รายไดครัวเรือนตอปในการกระจายของการเขา
ถึงการดูแลสุขภาพ ดานการใชบริการทางการแพทยวัดการเขาถึงการดูแลสุขภาพตามความจําเปน
(need) ซึ่งการวัดความจําเปนวัดตามความรุนแรงการเจ็บปวย (severity of illness) (Waters, 2000)
และคารักษาดานสุขภาพเปนตนทุนทางการแพทย(medicalcost)ทั้งในสวนแรงงานและครอบครัว
2.2 มิติความเปนธรรม

13. 20
มิติความเปนธรรมในการดูแลสุขภาพ มี 2 มิติ คือความเปนธรรมแนวราบ (horizontal
equity) และความเปนธรรมแนวดิ่ง (vertical equity) ความเปนธรรมแนวราบ คือ การไดรับการดูแลที่
เทากันตามความจําเปนที่เทากัน (equal treatment for equal need) เชน สองคนที่ปวยดวยโรคปอด
บวมควรไดรับการรักษาที่เทากันในขณะที่ในหลักการมีความแตกตางกับแนวคิดเหลานี้ ซึ่งไม
สามารถอธิบายความเทาเทียมกันของการรักษาโดยไมสนใจความจําเปน เพราะวากลุมที่สุขภาพดีจะ
ไมตองการรักษาเหมือนกับกลุมที่มีสภาวะเจ็บปวย สวนความเปนธรรมแนวดิ่งคือ การไดรับการดูแล
ที่ความแตกตางกันเมื่อมีความจําเปนที่ไมเทากัน(the extent to which individuals with unequal needs)
ความคิดที่แตละคนมีสุขภาพที่แตกตางกัน ตัวอยางโรคไขหวัดกับปอดบวม จะตองไดรับการรักษาที่
แตกตางกัน (Donaldson and Gerard, 1993; McGuire, Henderson and Mooney, 1988; Braveman,
1998; Waters,2000)
ตาราง 4 มิติความเปนธรรมจําแนกตามแนวความเปนธรรม
มิติ แนวความเปนธรรม
H1
H2
H3
V1
V2
V3
ความเปนธรรมแนวราบ (Horizontal equity)
การไดรับการดูแลที่เทากันสําหรับผูที่มีสถานะสุขภาพเริ่มแรกเทากัน
(equal treatment of those with equal expected final health)
การไดรับการดูแลเทากันเมื่อมีความตองการเทากัน (equal treatment for equal need)
การไดรับการดูแลเทากันสําหรับผูที่คาดหมายวาจะมีผลลัพธทางสุขภาพที่เทากัน
(equal treatment for those with equal expected final health)
ความเปนธรรมแนวดิ่ง (Vertical equity)
การไดรับการดูแลที่มากกวา สําหรับผูที่มีสถานะสุขภาพเริ่มแรกที่ดอยกวา
(more favourable treatment for those with worse initial health)
การไดรับการดูแลที่มากกวา สําหรับผูที่มีความตองการที่มากกวา
(more favourable treatment for those with greater need)
การไดรับการดูแลที่มากกวาสําหรับผูที่คาดหมายวาจะมีสถานะสุขภาพสุดทายที่ตํ่ากวา
(more favourable treatment for those with worse expected final health)
ที่มา : Culyer, 1991 อางโดย ศุภสิทธิ์ พรรณารุโณทัย, 2544
2.3 ความแตกตางการมีหลักประกันสุขภาพ

14. 21
จากหลายเหตุการณกลุมคนที่ไมมีประกันสุขภาพเปนกลุมที่เสียเปรียบในระบบสุขภาพ
ปจจุบัน กลาวไดวาประเทศสหรัฐอเมริกามีการดูแลดานสุขภาพดีประเทศหนึ่ง แตก็ยังพบปญหาที่
ประชาชนสวนใหญไมสามารถเขาถึงการดูแลที่ดี หรือไมสามารถจายคารักษาพยาบาลได ประชา
ชนอเมริกันที่มีประกันสุขภาพรอยละ 90 จะไดรับการดูแลจากโรงพยาบาลมากกวากลุมที่ไมมี
ประกันสุขภาพ กลุมที่ไมมีประกันสุขภาพมักละเลยการดูแลปองกันสุขภาพ เชน การตรวจสุขภาพ
ประจําป เพื่อคัดกรองโรค เมื่อเจ็บปวยรุนแรงเปนระยะเวลานาน กลุมไมมีประกันตองขอความ
อนุเคราะหการรักษา ดวยความหวังวาทางแพทยและโรงพยาบาลจะไมทอดทิ้งเขาเหลานั้น
(Calhoun, Light and Keller, 1997) เหตุผลหนึ่งของความครอบคลุมหลักประกันสุขภาพ คือ ปก
ปองความเสี่ยงดานการเงินจากคาใชจายดานสุขภาพที่สูงเกินรอยละ 10 และรอยละ 40 ของรายได
ครัวเรือน พบวาขาดการปกปองความเสี่ยงดานการเงินจากการรับบริการดานสุขภาพ โดยเฉพาะ
ครอบครัวที่มีฐานะยากจนและมีโรคเรื้อรัง (Waters, Anderson and Mays, 2004) ในป 1980 ประเทศ
สหรัฐอเมริกา พบความไมเปนธรรมในเรื่องประกันสุขภาพที่มีความตอเนื่องมาจนถึงปจจุบันนี้ โดย
เฉพาะกลุมดอยโอกาสและประชาชนที่มีรายไดนอยดูเหมือนวาการประกันสุขภาพเอกชนพบวามี
นอยที่สุด ระบบการดูแลแบบเมดดิเคด (medicaid) ซึ่งเปนสวัสดิการประเภทหนึ่งที่รัฐจัดใหกับกลุม
คนที่มีรายไดตํ่า คนจน ผูหญิงและชนกลุมนอย ที่ชดเชยความไมเปนธรรมบางสวน แตยังมีสัดสวน
การไมมีประกันสูงในป 1993 (Andersen and Davidson, 1999) ในป ค.ศ.1989 รอยละ 17 ของ
ประชากรในรัฐมิชิแกน ขาดความครอบคลุมหลักประกันสวนใหญเปนประเภทเมดดิเคด
(medicaid) จะประสบปญหาการเขาถึงบริการมากที่สุด จะพักรักษาตัวในโรงพยาบาลสั้นกวาและ
ไดรับการดูแลนอยกวา การคอยนัดพบแพทยมากกวา 1 สัปดาห (รอยละ 6.6) ไมสามารถจายคา
รักษาพยาบาลได (รอยละ 3.7) (Bashur, Homan and Smith, 1994) เชนเดียวกับการศึกษาของพาค
และคณะ (Park, et al., 2001) พบวากลุมแรงงานมีหลักประกัน (OR=0.19, 95%CI: 0.10, 0.36) นอย
กวากลุมวิชาชีพ (OR=0.49, 95%CI: 0.27, 0.88) ดานการรับรูสถานะสุขภาพทั่วไปที่ไมดีของกลุม
แรงงาน (OR=3.05, 95%CI: 1.54, 6.05) สูงกวากลุมวิชาชีพ สวนอาชีพบริการและเกษตรกรไดรับ
หลักประกันจากนายจางนอยกวากลุมวิชาชีพอยางมีนัยสําคัญทางสถิติ (p<0.05) ผลการศึกษาของไฮ
วาดและคณะ (Hayward, et al., 1988) พบวา วัยแรงงานที่ขาดหลักประกันสุขภาพจะประสบปญหา
ทางดานการเงินเมื่อเจ็บปวย 2.3 เทา (95%CI: 1.4, 3.5) ของวัยแรงงานที่มีหลักประกันสุขภาพ คนที่
ไมมีประกันสุขภาพมีการเขาถึงบริการสุขภาพนอยกวาคนมีประกันสุขภาพ RR=1.6 เทา (95%CI:
1.4, 1.8) การขาดหลักประกันสุขภาพไมไดเปนเพียงปจจัยเดียวของการสนับสนุนการเขาถึง
(access) รายไดครัวเรือนยังเปนตัวทํานายการเขาถึงบริการสุขภาพดวย

15. 22
การศึกษาหลายงานวิจัยประเด็นความแตกตาง (inequality) มักจะมีการวัดความแตกตาง
ทางเพศภาวะ (gender) เชื้อชาติ การมีประกันสุขภาพ การเขาถึงและการใชบริการสุขภาพ จากตัวแปร
ดานเศรษฐกิจและสังคม อันไดแก การศึกษา รายได อาชีพ ขนาดครัวเรือน ผูวิจัยมีความสนใจศึกษา
ชองวางระหวางกลุมแรงงานยายถิ่นและไมยายถิ่นที่ยังขาดขอมูลเชิงประจักษถึงขนาดความแตกตาง
ความครอบคลุมของการมีหลักประกันสุขภาพที่สงผลตอการรับรูสุขภาพทั่วไป ดานการใชบริการ
ทางการแพทย และคารักษาดานสุขภาพ นอกจากนี้ยังมีปจจัยอะไรบางที่มีความสัมพันธตอการขาด
หลักประกันสุขภาพ พบวาการไมมีหลักประกันสุขภาพสงผลใหตองเผชิญกับปญหาสุขภาพเกิน
ความจําเปน จากการไมไปรับหรือไมไดรับการดูแลตั้งแตในระยะแรก จากสาเหตุไมสามารถแบกรับ
ภาระทางการเงินจากคารักษาพยาบาล สงผลเปนภาระทางการเงินแกผูใหบริการภาครัฐดวย สถาน
การณปจจุบันที่รัฐบาลกําหนดการจัดระบบประกันสุขภาพภาคบังคับตามโครงการหลักประกันสุข
ภาพถวนหนามารองรับ แตยังขาดการศึกษาที่ชัดเจนที่สรุปถึงการไมมีหลักประกันสุขภาพในกลุม
แรงงานยายถิ่นในประเทศ
2.4 สถานะสุขภาพ
แอลเลนเดอร และสปราดเลย (Allender and Spradley, 2001) ไดกลาวถึงมิติสุขภาพ 2 มิติ
คือ มิติที่คนรูสึกวาสบายดีหรือปวย เรียก subjective และมิติความสามารถการทําหนาที่ในสภาพแวด
ลอมที่เปนอยูสามารถสังเกตไดเรียกobjective เมื่อคนรูสึกวาสบายดีและสามารถทําหนาที่แสดงวาอยู
ในภาวะสุขภาพดี (wellness) แมวาจะมีโรคเชน โรคขออักเสบหรือเบาหวาน คนเหลานั้นอาจรูสึกวาดี
และปฏิบัติไดดีภายใตความสามารถที่มีคนเหลานี้ถูกพิจารณาวาสุขภาพแข็งแรงหรือดี
ภาพประกอบ4 มุมมองมิติแบบsubjectiveและobjectiveของภาวะสุขภาพดีและเจ็บปวย
ที่มา :Allender and Spradley, 2001
เจ็บปวย
พิการหรือตาย
ระดับสุขภาพสูงสุด
รูสึกวาเจ็บปวย
ไมสามารถเพิ่มการทําหนาที่
รูสึกวาสุขภาพดี
สามารถเพิ่มการทําหนาที่
สบายดี
Subjective
Objective

16. 23
การเจ็บปวยแบงเปน 2 ประเภท คือ เจ็บปวยเฉียบพลัน หมายถึงโรคหรือกระบวน
(process) ที่เกิดขึ้นทันทีทันใด ดวยอาการและอาการแสดงที่มีความสัมพันธกับกระบวนการโรคนั้น ๆ
ที่สามารถรักษาหายในระยะเวลาอันสั้นหรือตาย (Lundy and Janes, 2001) และเจ็บปวยเรื้อรัง หมายถึง
การเจ็บปวยที่มีระยะเวลายาวหรือความพิการถาวร (disability) ที่ขัดขวางหนาที่กาย จิต หรือสังคม มี
ลักษณะความผิดปกติโครงสรางทางรางกายที่ปรากฏหรือรบกวนระบบภายในรางกาย(impairment)ทํา
ใหเปนอุปสรรค(handicaps)(Hitchcock,SchubertandThomas,2003)
การประเมินสถานะสุขภาพ ที่นิยมใชในประเทศทางตะวันตก ไดแก การวัดสมรรถนะทาง
รางกาย(physicalfunction)ดวยSF36และการรับรูระดับสุขภาพตนเอง(self-ratedhealth;SRH)
1.แบบวัดสมรรถนะทางรางกาย SF36 (short-form)จะมีคําถาม36ขอถูกแปลโดยโครงการ
The International Quality of Life Assessment (IQQLA) ในป 1991 ไดมีการสรุปประเมินพัฒนาความ
เที่ยงและความถูกตองใหไดมาตรฐาน จะมีประโยชนใชเปรียบเทียบทั่วไปในการตรวจสอบความถูก
ตองการรายงานทางการแพทยและเปนตัวชี้วัดปญหาสุขภาพดานรางกายและจิตวิทยา (Bobak, et al.,
1998;WareandGandek,1998)ไดมีการพัฒนาแบบวัดSF-12เปนSF-20 SF-36ซึ่งสามารถเปรียบเทียบ
ความแตกตางความนิยมการใชดังตาราง5
ตาราง 5 เปรียบเทียบความแตกตาง SF-36 SF-20 SF-12 และ SF-8
SF-36 SF-20 SF-12 SF-8
ขอคําถาม 36 ขอ 20 ขอ 12 ขอ 8 ขอ
ประเภท
ขอคําถาม
มี8ดาน(ขอ)
-หนาที่ทางกาย(10)
-ขอจํากัดบทบาทจาก
ปญหาสุขภาพทางกาย(4)
-ความเจ็บปวด(2)
-การรับรูสุขภาพทั่วไป(5)
-ความออนเพลีย(4)
-หนาที่ทางสังคม(2)
-ขอจํากัดบทบาทจาก
ปญหาทางดานอารมณ(3)
-สุขภาพจิตทั่วไป(6)
มี6ดาน(ขอ)
-หนาที่ทางกาย(6)
-สุขภาพจิต(5)
-ขอจํากัดบทบาทจาก
ปญหาสุขภาพทางกาย
(2)
-หนาที่ทางสังคม(1)
-การรับรูสุขภาพและ
ความเจ็บปวด(6)
มี8ดาน(ขอ)
-หนาที่ทางกาย(2)
-ขอจํากัดบทบาทจาก
ปญหาสุขภาพทางกาย(2)
-ความเจ็บปวด(1)
-การรับรูสุขภาพทั่วไป(1)
-ความออนเพลีย(1)
- การรับรูสุขภาพและความ
เจ็บปวด(6)
-หนาที่ทางสังคม(1)
- ขอจํากัดบทบาทจาก
ปญหาทางดานอารมณ(2)
-สุขภาพจิตทั่วไป(2)
มี8ดานการถามผูตอบ
จะพิจารณาชวงเวลา
(recallperiod)ซึ่งสามารถ
ใชได3แบบคือ
1.แบบมาตรฐานใชความ
จํา4สัปดาห
2.แบบฉุกเฉิน(acute)ใช
ความจํา1สัปดาห
3.แบบถามผูตอบใน24
ชั่วโมงทันทีทันใดในการ
สํารวจเพื่อประเมินสุข
ภาพตนเอง

17. 24
ตาราง 5 (ตอ)
SF-36 SF-20 SF-12 SF-8
ความนิยม ศึกษากลุมตัวอยางที่มี
ขนาดเล็กกวา เหมาะ
ใชในคลินิก
เปนตนแบบวัด SF-36
เหมาะกับผูปวยในโรง
พยาบาลและไมมีมิติ
ทางเพศสัมพันธ
สํารวจกลุมตัวอยางขนาด
ใหญ/การศึกษาทางระบาด
วิทยา (n=500)
สํารวจประชากรขนาดใหญ
มาก เปรียบเทียบระดับกลุม
มีการนําไปใชมากกวา 30
ประเทศ ผูตอบสามารถตอบ
เสร็จใน 2 นาที คะแนน
สามารถเปรียบเทียบโดยตรง
กับการสํารวจสุขภาพดวย
SF อื่น ๆ ใชในประชากรที่มี
อายุมากกวา14ป
ที่มา : Ware,2003; Ware, et al., 2000; McDowell and Newell, 1996;
http://www.qualitymetric.com/products/surveys/SF8.shtml, 2003
2. การประเมินการรับรูระดับสุขภาพตนเอง (self-rated health) มี 2 เหตุผล ขอแรก เพื่อ
สะทอนการรับรูดานสุขภาพ มีความสําคัญดานความเปนอยูที่ดี (well-being) และการใชบริการสุข
ภาพ (health service utilization) ขอสอง เพื่อทํานายอัตราตาย (mortality) ในการศึกษาไปขางหนา
(prospective studies) (Bobak, et al., 1998; Kelleher, et al., 2003) เปนตัวแทนชี้วัดที่ดีสําหรับ
สภาวะสุขภาพทางกายที่เรื้อรังในประชากร (chronic physical health condition) ไดถูกเก็บรวบรวม
ขอมูลหลายปในการสํารวจแหงชาติในประเทศสหรัฐอเมริกา ถูกรวมในแบบฟอรมการศึกษาผล
ลัพธอยางสั้นทางการแพทย (SF-36 SF-12) และตัวชี้วัดปที่มีสุขภาพแข็งแรง (year of health life)
(Office of Public Health and Science, DHHS, 2001)
การรับรูระดับสุขภาพตนเองมีสเกลการวัด 5 ระดับ คือ แยมาก (very poor) แย (poor)
ปานกลาง (average) ดี (good) ดีมาก (very good) งานศึกษาวิจัยที่ใชการวัดสุขภาพวิธีนี้จะมีแนวคํา
ถาม คือ โดยทั่วไป ทานคิดวาสุขภาพของทานอยูในเกณฑใด (Appels, et al., 1996; Mackenbach
and Kunst, 1997; Bobak, et al., 1998; Kennedy, Kasl and Vaccarino, 2001; Yngwe, et al., 2001;
Leinsalu, 2002; Borrell, et al., 2003; Mustard, Vermeulen and Lavis, 2003; Pudaric, Sundquist
and Johansson, 2003; Franks, Gold and Fiscella, 2003) ซึ่งจะเปนขอคําถามแรกของแบบวัด SF-36
SF-20 และ SF-12 (Ware, John E., et al., 2000; McDowell and Newell, 1996)

18. 25
ความนาเชื่อถือ (reliability) ของการประเมินสถานะสุขภาพ (self-assessed health status)
มีการใชวัดดานสุขภาพเพิ่มขึ้นในงานวิจัยเชิงประจักษ การประเมินสถานะสุขภาพถูกสนับสนุนจาก
งานวิจัยที่แสดงใหเห็นวาการรับรูสุขภาพตนเอง (SRH) สามารถใชทํานายอัตราการตายและภาวะการ
เจ็บปวย (mortality and morbidity) (Crossley and Kennedy, 2002) งานวิจัยของเกอดแทมและคณะ
(Gerdtham, et al., 1999) ไดพิสูจนการวัดสถานะสุขภาพตอเนื่องที่ถูกสรางจากวิธีการของแวกสตาฟ
และแวน ดอรสแล (Wagstaff and van Doorslair, 1994) วัดแบบมาตราประเมินคา (rating scale) ซึ่งมี
ความเกี่ยวพันสูงกับการวัดสุขภาพตอเนื่อง (Crossley and Kennedy, 2002) งานวิจัยของเอทเนอร
(Ettner, 1996) พบวารายไดมีความสัมพันธกับการประเมินสถานะสุขภาพ นักเศรษฐศาสตรเชื่อวาสุข
ภาพที่ไมดี (poor) มีสวนลดการประกอบอาชีพ สุขภาพแรงงานมักจะถูกคาดจากการคนพบนี้เปน
หลักฐานที่คนรายไดตํ่า ถูกลดการเขาถึงปจจัยนําเขาสุขภาพ การศึกษาสถานะสุขภาพดวยการวัดการ
รับรูระดับสุขภาพตนเอง เปรียบเทียบคนยายถิ่นและคนทองถิ่นในประเทศแคนาดามีความแตกตาง
กันอยางมีนัยสําคัญทางสถิติ (p<0.05) กลาวคือ คนยายถิ่นมีสถานะสุขภาพไมดี (poor health status)
รอยละ 2.5 เปรียบเทียบกับคนทองถิ่นมีเพียงรอยละ 1.6 ระยะเวลาการอาศัยมีผลตอระดับสุขภาพคน
ยายถิ่น โดยมีแนวโนมลดลงชวงปที่ 5-9 และอาศัยอยูมากกวา 10 ป ตามลําดับ การเจ็บปวยดวยโรค
เรื้อรังในคนยายถิ่นตํ่ากวาคนทองถิ่นเล็กนอย คือ รอยละ 57.9, 60.6 ตามลําดับ (Newbold and
Danforth, 2003) สถานะสุขภาพคนยายถิ่นจะดอยกวาคนทองถิ่น (Stronks, Ravelli and Reijneveld,
2001; Pudaric, Sundquist and Johansson, 2003)
ในการศึกษานี้มีการประเมินความดันโลหิตขณะสัมภาษณรวมดวย ซึ่งเปนปจจัยเสี่ยงที่
สําคัญของโรคหัวใจหลอดเลือด(cardiovasculardisease;CVD)โดยมีความสัมพันธr=0.44(Hajjar and
Kotchen, 2003; Wolf-Maier, et al., 2003) ซึ่งคาดวาภาวะความดันโลหิตสูงจะเพิ่มภาวะเสี่ยงอัตราการ
ตาย (MacMahon, et al., 1990 cited by van Doorslaer and Gerdtham, 2003) การศึกษาของแวน ดอรส
เลอและเกอแทม (van Doorslaer and Gerdtham, 2003) พบวา การประเมินการรับรูระดับสุขภาพตนเอง
มีอํานาจทํานายของการมีชีวิต (survival) ขึ้นกับอายุ เพศ และสถานะความดันโลหิตสูง แตไมมีความ
สัมพันธกับรายได การศึกษา หรือขอจํากัดสถานภาพการทําหนาที่ (functional limitation) การจัดแบง
กลุมความดันโลหิตสูงเมื่อคาซิสโตลิค (Systolic)≥ 140 mmHg คาไดแอสโตลิค (Diastolic)≥ 90
mmHg (Chobanian,etal.,2003)
จากการศึกษาการรับรูสุขภาพตนเอง (self-perceived health) ในประเทศสเปนในป
ค.ศ.1987 มีความสัมพันธการปรึกษาทางดานการแพทย และการพักรักษาในโรงพยาบาล โดยศึกษา
ตัวแปรความแตกตางดานสังคมเศรษฐกิจ พบวาหลังจากปรับตัวแปรอายุ ขนาดครอบครัว และ
สถานะสุขภาพ การปรึกษาแพทยในกลุมที่มีรายไดครัวเรือนสูงและการพักรักษาในโรงพยาบาลจะ

19. 26
มากกวาเมื่อเปรียบเทียบกับครัวเรือนที่มีรายไดตํ่า (OR=1.15, 95%CI: 1.01, 1.30) (OR=1.44, 95%CI:
1.18, 1.76) ตามลําดับ (Fernandez de la Hoz and Leon, 1966) งานวิจัยของเคลเลเฮอรและคณะ
(Kelleher, et al., 2003) พบวา คาเฉลี่ยการรับรูระดับสุขภาพตนเอง (SRH) มีความแตกตางอยางมีนัย
สําคัญ (p<0.05) กับอายุ สถานะภาพสมรส การเชาที่อยูอาศัย การศึกษา ชั้นทางสังคม ขนาดครัวเรือน
และการเลือกบริการการแพทยทั่วไป แตไมมีนัยสําคัญกับเพศหรือความเปนชนบท จากรายงาน
สํารวจสภาวะสุขภาพประชากรวัยแรงงานอายุ 13-59 ป ในป พ.ศ. 2539-2540 ในประเทศไทย พบวา
ปญหาสุขภาพในระยะเวลา 1 เดือนกอนการสํารวจทุกภาคมีสัดสวนสอดคลองกับความรับรูเรื่องสุข
ภาพของตนเอง เพศชายประเมินสุขภาพตนเองวาดีกวาหญิง ผูที่อาศัยในเขตเทศบาลประเมินตนเอง
วาสุขภาพดีกวานอกเขตเทศบาล กลุมอายุนอยประเมินตนเองวาสุขภาพดีกวากลุมอายุมาก กลุมที่มี
ระดับการศึกษามัธยมศึกษาและสูงกวาประเมินวาตนมีสุขภาพดีกวา กลุมที่มีรายไดสูงประเมินสุข
ภาพตนเองวาดีกวากลุมรายไดตํ่า เมื่อวิเคราะหรวมกับสถานะทางสังคมเศรษฐกิจ จะพบวาการ
ประเมินสุขภาพตนเองสัมพันธกับรายได การศึกษา และอาชีพ (จันทรเพ็ญ ชูประภาวรรณ, 2543)
นอกจากนี้พบวา รอยละของระดับสุขภาพไมดีจะเพิ่มขึ้นในกลุมที่ไดรับการศึกษานอย และพบขนาด
ความไมเทากันอัตราการตายที่ไดรับการปรับมาตรฐานจําแนกตามระดับอาชีพ (occupational class)
ในประเทศฟนแลนด ป 1971-1990 อายุ 35-64 ป พบวา กลุมแรงงานสูงกวาผูทํางานใชสมอง (upper
white collar employees) (Mackenbach and Kunst, 1997) และผลการศึกษาของบุญยัง (Boonyoung,
2003) พบวา สถานะสุขภาพของสตรีวัยกลางคนในภาคใตประเทศไทยมีความสัมพันธกับประเภท
บัตรหลักประกันสุขภาพ (r=.18, p=.001) เมื่อเปรียบเทียบคะแนนสถานะสุขภาพเฉลี่ยระหวางกลุม
สตรีที่มีสิทธิหลักประกันสุขภาพถวนหนากับสิทธิประกันสังคม พบวา มีความแตกตางอยางมีนัย
สําคัญทางสถิติ (p<0.05) กลาวคือ กลุมสตรีที่มีสิทธิประกันสังคมมีการรับรูระดับสุขภาพทั่วไปและ
ดานกําลัง (vitality) ดีกวากลุมสตรีที่มีสิทธิหลักประกันสุขภาพถวนหนา การรับรูสุขภาพทั่วไปมี
ความสัมพันธกับอายุที่นอยกวา รายไดที่สูงกวา การไมมีโรค นับถือศาสนาพุทธ และมีสิทธิประกัน
สังคม และจากการศึกษาของไวทเฮด (Whitehead, 1999) ประเด็นงานวิจัยและนโยบายความสนใจ
ความแตกตางในสุขภาพและการดูแลสุขภาพ พบวาการรับรูระดับสุขภาพตนเองในประเทศสวีเดน
และอังกฤษในระยะ 10 ป ตั้งแตป ค.ศ. 1984-1994 โดยกลุมตามสังคมเศรษฐกิจ พบวา ระดับสุขภาพ
ที่ไมดีในกลุมแรงงานไรฝมือสูงเปนสองเทาของกลุมอาชีพ แตการศึกษาของพวงเพ็ญ ชุณหปราณ,
เพ็ญพักตร อุทิศ และจิราพร เกศพิชญวัฒนา (2538) พบวาสภาวะสุขภาพคนงานไรฝมือกอสรางสตรี
มีสภาวะสุขภาพไมแตกตางจากคนงานที่มีฝมือ คนที่มีระยะเวลาการทํางานอาชีพกอสรางนอยจะมี
สุขภาพดีกวาคนที่ทํางานกอสรางมานาน

20. 27
การศึกษาวิจัยครั้งนี้ประเมินการรับรูสุขภาพทั่วไป (self-rated health) ที่สะทอนการใช
บริการ และการเจ็บปวย จากการทบทวนวรรณกรรมไดรับการยืนยันความนาเชื่อถือจากหลายงานวิจัย
จากการศึกษาวัดความตรง (validity) การรับรูระดับสุขภาพตนเอง (SRH) ชาวละตินในประเทศสหรัฐ
อเมริกา พบวา ระดับสุขภาพไมดีมีความสัมพันธกับอัตราการตายระยะสั้นไมเกิน 2 ป อยางมีนัยสําคัญ
ทางสถิติ (p<0.05) นักวิจัยทางดานสุขภาพใชการรับรูระดับสุขภาพตนเองประมาณสุขภาพทางกายของ
ประชากร (Finch, et al., 2002) การสํารวจประเมินการรับรูระดับสุขภาพตนเองครั้งนี้เปนมิติของแรง
งานไรฝมือ (subjective) ไมใชมิติทางการแพทยโดยมีการเปรียบเทียบระดับกลุม พบวาขอคําถาม
ประเมินการรับรูระดับสุขภาพตนเองไมสลับซับซอนและเปนความรูสึกที่ปรากฎ
2.5ความแตกตางการใชบริการทางการแพทย
ระบบสาธารณสุขของประเทศไทยมีลักษณะที่หลากหลาย ไดแก การรักษาแผนโบราณ
รานขายยา คลินิกเอกชน สถานบริการของรัฐ และโรงพยาบาลเอกชน ประชาชนมีสิทธิอยางเสรีใช
บริการตามความรับรูการเจ็บปวย รายจายครัวเรือนจึงมีสัดสวนมากกวารายจายที่มาจากภาครัฐ
(ศุภสิทธิ์ พรรณารุโณทัย, 2544) จากโครงการ 30 บาทรักษาทุกโรค ทําใหปจจัยเรื่องคารักษามี
อิทธิพลลดลง ผลการศึกษาการใชสถานพยาบาลของรัฐของคนจนในชนบทของสันทัด เสริมศรี
และคณะ (2546) พบวาพฤติกรรมการเลือกสถานพยาบาลเมื่อเจ็บปวยของคนจนในชนบทซึ่งไดคา
แรงวันละ 130 บาท หรือไมมีรายไดเมื่อเจ็บปวยจะรักษากันเองกอน โดยซื้อยาจากรานขายยา หรือ
ใชยาจากสถานีอนามัยใกลบาน เมื่อมีอาการเจ็บปวยที่มีอาการเฉียบพลันและรุนแรง เจ็บปวยที่มี
ระยะเวลายาวนานจะไปโรงพยาบาลของรัฐ การรักษากับโรงพยาบาลของรัฐเปนผลการใชสิทธิของ
การมีบัตร 30 บาท การรักษาตนเองหรือการซื้อยาจากรานขายยาเปนความนิยมปฏิบัติเมื่อเจ็บปวย
ของทุกอาชีพ ประชาชนเกือบ 1 ใน 5 ป 2544 ซื้อยากินเองมากขึ้นหลังวิกฤตการณเศรษฐกิจ ประชา
ชนมีความสะดวกในการหาซื้อแลวอาจเกิดจากภาวะเศรษฐกิจที่ตกตํ่า และอาจเปนผลจากความไม
สะดวกและความลาชาในการไปรับบริการจากโรงพยาบาลของรัฐ (กาญจนี กังวานพรศิริ, อํานวย
แสงฉายเพียงเพ็ญ และสมศรี วานิศวณะทอง, 2546) การใชบริการขึ้นอยูกับประสบการณการเจ็บ
ปวย ภาพลักษณของสถานพยาบาล และภาวะความรุนแรงของการเจ็บปวย ผลการสํารวจสถานะสุข
ภาพอนามัยประชาชนไทยป 2534 ภาวะการเจ็บปวยเฉียบพลัน พบวาเปนโรคระบบทางเดินหายใจ
มากที่สุด รองลงเปนโรคที่อาการไมแจงชัด โรคระบบทางเดินอาหารและโรคระบบกลามเนื้อเสน
เอ็นและกระดูก (มัทนา พนานิรามัย และสมชาย สุขสิริเสรีกุล, 2539)
งานวิจัยที่ศึกษาความเทากันการใชบริการตามความจําเปนและคาใชจายบริการดานสุข
ภาพของพรรณารุโณทัยและมิลล (Pannarunothai and Mills, 1997) เรื่องคนจนจายมากกวา : ความ

21. 28
แตกตาง (Inequality) ในประเทศไทยกับดานสุขภาพ จากขอมูลการสํารวจสัมภาษณสุขภาพครัวเรือน
เขตเทศบาลจังหวัดพิษณุโลก เกี่ยวกับความเทากันของการใชบริการสําหรับความจําเปนที่เทากัน
(equality of utilization for equal need) พบวาหัวหนาครัวเรือนที่มีการศึกษาระดับประถมศึกษามักไป
ใชบริการของรัฐ การรับรูความจําเปนความเปนธรรมของการจาย ครัวเรือนที่หัวหนาไมมีสิทธิคุม
ครองการรักษาพยาบาล หรือมีบัตรสงเคราะหผูมีรายไดนอย ตองแบกรับภาระคารักษาพยาบาลถึง
รอยละ 5-6 ของรายไดครัวเรือนภายหลังจากหักสวนที่สามารถเบิกคืนไดจากสมาชิกบางคนที่มีสิทธิ
ในขณะที่กลุมอื่นใชจายเพียงรอยละ 1-2 คนจนมีอัตราการเจ็บปวยเฉียบพลันมากที่สุดรอยละ 15.2
การใชบริการเมื่อมีการเจ็บปวยเฉียบพลันกลุมที่ไมมีหลักประกัน และรายไดครัวเรือนตํ่า สวนใหญ
ใชรานขายยา รองลงมา คือคลินิกเอกชน โรงพยาบาลของรัฐ โรงพยาบาลเอกชน และรอยละ 15.8
ของกลุมที่ไมมีหลักประกันไมรับการรักษา คนที่มีฐานะกวาจะใชบริการโรงพยาบาลเอกชน รายไดมี
ผลตอการเลือกรูปแบบการรักษา หัวหนาครัวเรือนที่มีระดับการศึกษานอยจะมีอัตราการเจ็บปวยเรื้อ
รัง (รอยละ 13.0) สูงกวาหัวหนาครัวเรือนที่ไดรับการศึกษาสูง การรับรูการเจ็บปวยเฉียบพลันมีความ
สัมพันธกับความครอบคลุมหลักประกันสุขภาพอยางมีนัยสําคัญทางสถิติ (p<0.05) กลาวคือ กลุมไม
มีหลักประกัน (รอยละ 10.0) และกลุมที่มีหลักประกัน (รอยละ 13.9) เชนเดียวกับการเจ็บปวยเรื้อรัง
(กลุมไมมีหลักประกันรอยละ 9.5 และกลุมที่มีหลักประกันรอยละ 14.8) ผูที่เจ็บปวยโรคเรื้อรังจะมี
การใชบริการทางการแพทยมากเปน 3 เทาของผูที่ไมมีโรคเรื้อรัง (Cheng and Chiang, 1998) สวน
ใหญไปรับการรักษาโรงพยาบาลของรัฐ (สันทัด เสริมศรี และคณะ, 2546; อัญชนา ณ ระนอง และ
วิโรจน ณ ระนอง, 2545) 1 ใน 3 ของการเจ็บปวยเล็กนอยมีความนิยมที่จะซื้อยาจากรานขายยา กวา 3
ใน 4 ไปสถานีอนามัย ไปโรงพยาบาลของรัฐ (รอยละ 20) ใชบริการที่คลินิกเอกชน (รอยละ 40) มีคา
มัธยฐานของคาใชจายที่ผูใชบริการรักษาพยาบาลของโรงพยาบาลเอกชน 340 บาท คลินิกเอกชน 190
บาท สถานีอนามัย 40 บาท โรงพยาบาลของรัฐ 187 บาท (โยธิน แสวงดี, พิมลพรรณ อิศรภักดี และ
มาลี สันภูวรรณ, 2543) จากผลการศึกษาวิเคราะหขอมูลทุติยภูมิจากสํานักงานสถิติแหงชาติ พ.ศ.
2539 เกี่ยวกับรูปแบบคาใชจายดานสุขภาพของครัวเรือนในประเทศไทย พบวา อาชีพที่ใชแรงงานมี
คารักษาดานสุขภาพ เฉลี่ยเดือนละ 104 บาทตอครัวเรือน รูปแบบการใชกับคารักษาดานสุขภาพมี
ความแตกตางกันอยางมีนัยสําคัญทางสถิติ (p<0.001) โดยครัวเรือนอาชีพที่ใชแรงงานจะซื้อยารับ
ประทานเองเมื่อเจ็บปวย (self-treatment) (รอยละ 51.3) คารักษาเฉลี่ย 26 บาท ใชสถานบริการภาครัฐ
(รอยละ 17.4) คารักษาเฉลี่ย 261 บาท ใชสถานบริการภาคเอกชน (รอยละ 31.3) คารักษาเฉลี่ย 235
บาท ครัวเรือนที่มีระดับรายไดตํ่าจะซื้อยารับประทานเองและใชสถานบริการภาครัฐมากกวาครัว
เรือนที่ระดับรายไดสูงกวา (Satayavongthip, 2002)

22. 29
จากการศึกษาการใชบริการทางการแพทยในระยะ 2 สัปดาหที่ผานมา จากความแตกตาง
โครงการหลักประกันสุขภาพในประเทศไตหวันของเชงและเชียง (Cheng and Chiang, 1998) จาก
ตัวแปร; อายุ เพศ การศึกษา รายไดครัวเรือน ขนาดครอบครัว แบบแผนทรัพยากรการดูแล (regular
source of care) ถิ่นที่ตั้งชุมชนเมือง การประเมินการรับรูดานสุขภาพ และการวินิจฉัยกลุมโรคเรื้อรัง
จากแพทย 9 กลุม ผลปรากฏวาคนที่มีโครงการประกันสุขภาพแตกตางกัน จะไปพบแพทยสูงกวา
คนไมมีหลักประกันสุขภาพ (odds ratio=1.8, 2.0) กลุมที่มีระบบประกันมีการใชบริการทางการ
แพทยรอยละ 60-73 มากกวากลุมที่ไมมีประกันสุขภาพ เพศหญิงมีความถี่การใชบริการมากกวาเพศ
ชาย คนที่รับการศึกษาสูงใชบริการนอยกวา สวนคนที่มีสถานะสุขภาพไมดีจะใชบริการเปน 3 เทา
หรือมากกวา แตมีเพียงรอยละ 1 ของคนที่มีสถานะสุขภาพดีใชบริการทางการแพทยมากกวา เชน
เดียวกับคนที่มีโรคเรื้อรังจะใชบริการเปน 3 เทาของคนไมมีโรคเรื้อรัง เชนเดียวกับการศึกษาวิจัย
ของอรสา โฆวินทะ (2541) ของผูใชแรงงานในจังหวัดปตตานี พบวา ในกลุมผูประกันตนรอยละ
61.3 มีการใชบริการทางการแพทยอยางนอย 1 ครั้งในรอบ 6 เดือนที่ผานมา เปรียบเทียบกับกลุมผู
ใชแรงงานที่ไมมีการประกันสุขภาพพบเพียงรอยละ 41.0 และอัตราการใชบริการทางการแพทยของ
ทั้งสองกลุมพบความแตกตางกันอยางมีนัยสําคัญทางสถิติ ความแตกตางระหวางกลุมรอยละ 20.2
(95%CI: 13.8, 26.6, p<0.001) การมีประกันสุขภาพ สถานะสุขภาพ รายได เพศ และสถานภาพสมร
สมีความสําคัญตอการใชบริการทางการแพทย กลุมที่มีเศรษฐานะสูง สวนใหญจะใชปรึกษาแพทย
เฉพาะทาง ไปพบทันตแพทยหรือนักกายภาพบําบัดมากกวา คนที่มีระดับการศึกษาสูงใชบริการการ
นอนโรงพยาบาลสูงกวา แตการศึกษานี้กลุมที่มีเศรษฐานะตํ่ากวาจะมีการใชบริการการรักษาดาน
สุขภาพมากกวา (Alberts, et al., 1997)
แรงงานไรฝมือสวนใหญเปนกลุมที่ดอยโอกาสในสังคม(lowerclass)เชนแรงงานกอสราง
เปนชนชั้นทางสังคมที่มักจะไมมีงานทํา ไมคอยมีทรัพยสมบัติเปนของตัวเองและไมมีอํานาจ ชื่อเสียง
ความยากจนมีผลตอสุขภาพหลายดาน เชน ไมมีอาหารเพียงพอหรืออาหารไมถูกสุขลักษณะ ขาด
ความปลอดภัยและขาดการเขาถึงการดูแลสุขภาพ มักเผชิญกับภาวะเครียดการมีอุปสรรคจากความ
ยากจนอาจสนับสนุนพฤติกรรมที่ทําลายตัวเอง เชน การดื่มสุรา สูบบุหรี่ ติดยาเสพติดและภาวะเสี่ยง
อื่น ๆ ที่ทําใหรางกายออนแอเปนโรคได (Calhoun, Light and Keller, 1997; Whitehead, 1999) สวน
ใหญไดรับการศึกษาระดับประถมศึกษา (วิชัย เอกพลากร และคณะ, 2540; Stronks, Ravelli and
Reijneveld, 2001) เหตุผลที่คนงานกอสรางใชบริการสุขภาพอนามัยนอยมาก และใชเพื่อการบําบัด
รักษาปญหาสุขภาพที่รุนแรงเปนสวนใหญ เนื่องจากการเขารับการรักษาพยาบาลแตละครั้งคนงานกอ
สรางตองสูญเสียเวลาในการทํางาน ขาดรายได และตองเสียคาใชจายในการรักษาพยาบาลดวยตนเอง

23. 30
ทั้งหมด เนื่องจากเปนการเจ็บปวยนอกเวลาทํางานอันไมถือวาเกิดจากการทํางาน คนงานจึงตอง
พยายามอดทนและแสวงหาวิธีการอื่นๆเปนอันดับแรก (ศิริพร จิรวัฒนกุล,2541)
3. แนวคิดการยายถิ่นกับการมีหลักประกันสุขภาพ
3.1 ความหมายของการยายถิ่น
การยายถิ่น (migration) หมายถึง การเปลี่ยนแปลงที่อยูอาศัยประจําและตองเปนการ
เปลี่ยนที่อยูซึ่งขามเขตการปกครอง หรือการเคลื่อนยายเชิงพื้นที่ (spatial mobility) จากทองถิ่นตน
ทาง (place of origin) สูถิ่นปลายทาง (place of destination) ภายในชวงเวลาที่กําหนด การกําหนด
ระยะเวลาการยายถิ่นที่อยูอาศัยครั้งกอน (previous residence applies) สามารถเปนชวงเวลาตัวแปร
(variable period) เชน ตั้งแตเกิด (จากการเคลื่อนยาย) และชวงเวลาที่เคลื่อนยายครั้งสุดทาย หรือชวง
เวลาเจาะจง (fixed period) เชน หนึ่งป หาป และสิบป เปนตน (Shryock, Siegel and Associates,
1976; นพวรรณ จงวัฒนา, 2531; เพ็ญพร ธีระสวัสดิ์, 2540; สันทัด เสริมศรี, 2541)
ลี (Lee, 1966) ใหนิยามการยายถิ่นวา เปนการยายที่อยูอาศัยอยางถาวรหรือกึ่งถาวร โดย
ไมจํากัดระยะทางของการเคลื่อนที่ หรือขึ้นกับความสมัครใจหรือถูกบังคับ และไมมีความแตกตาง
ระหวางการยายถิ่นภายนอกและภายในประเทศ มีความแตกตางระยะเริ่มแรกและภายหลังการ
เคลื่อนยาย ซึ่งการยายถิ่นทุกครั้งจะตองมีถิ่นตนทาง ถิ่นปลายทางและอุปสรรคแทรกแซง ที่รวม
ระยะทางของการเคลื่อนยายเสมอ
ปจจัยของการยายถิ่นมี 2 ปจจัย (Lee, 1966) คือ ปจจัยผลัก (push factors) เปนสภาวะที่
ทําใหคนมีการเคลื่อนยายออกจากพื้นที่ และปจจัยดึงดูด (pull factors) เปนสภาวะที่สงเสริมใหคน
เคลื่อนยายสูพื้นที่เฉพาะ ซึ่งกลาวไดวาการเคลื่อนยายของคนเพราะมีความเชื่อวาผูคนเหลานั้นจะมี
ชีวิตที่ดีกวาในพื้นที่ที่แตกตางกัน สิ่งที่เปนปจจัยผลัก ไดแก ศาสนา หรือรัฐประหารทางการเมือง
การแบงแยก การขาดแคลนทรัพยากร การขาดโอกาสการถูกจางงานและจากภัยธรรมชาติ (ภาวะ
แหงแลง นํ้าทวม แผนดินไหว และอื่น ๆ) สวนสิ่งที่เปนปจจัยดึงดูด ไดแก โอกาสการจางงาน
สภาพภูมิอากาศที่เหมาะสมกวา และความอดทน (Ferrante, 1995)
3.2 ประเภทการยายถิ่น
โดยถืออาณาเขตเปนหลัก จําแนกได 2 ประเภท คือ (ชัยวัฒน ปญจพงษ และณรงค เทียน
สง, 2525; วันทนา กลิ่นงาม, 2528; สันทัด เสริมศรี, 2541; Shryock, Siegel and Associates, 1976)
1. การยายถิ่นระหวางประเทศ (international migration) จําแนกเปน 2 ลักษณะ คือ
1.1 การยายถิ่นเขาประเทศ (immigration) โดยผูยายเขามาจะ เรียกวา immigrant

24. 31
ซึ่ง จําแนกไดเปน 4 ประเภท คือ (ชัยวัฒน ปญจพงษ และณรงค เทียนสง, 2525)
1) การยายถิ่นเขาประเทศอยางถาวร(permanentimmigration)คือบุคคลที่ยายมาจาก
ตางประเทศมีความตั้งใจจะเขามาอยูนานกวา1ป
2) การยายถิ่นเขาประเทศชั่วคราว(temporaryimmigration) คือการที่บุคคลที่ยายมา
จากประเทศอื่น มีความตั้งใจจะเขามาทํางานหรือฝกงานอาชีพ เปนเวลาไมเกิน 1 ป โดยประเทศที่รับ
เขานั้นเปนผูวาจางใหเขามาทํางาน
3) ผูมาเยี่ยมเยียน(visitors)คือบุคคลที่เขามาอยูภายในประเทศโดยไมไดทํางานหรือ
ฝกงานรวมทั้งผูที่เขามาแลวตองพึ่งพาอาศัยคนอื่นเลี้ยงดู
4) พวกที่อยูในประเทศนั้นเปนประจํา(residents)คือบุคคลที่กลับเขาสูประเทศอีก หลัง
จากไดไปอยูตางประเทศมาแลวไมเกิน1ป
1.2 การยายถิ่นออกจากประเทศ (emigration) ผูที่ยายออกจะ เรียกวา emigrant จําแนก
ได 4 ประเภทเชนกัน คือ
1) การยายถิ่นออกนอกประเทศอยางถาวร (permanent emigration)
2) การยายถิ่นออกนอกประเทศชั่วคราว (temporary emigration)
3) ผูมาเยี่ยมเยียน (visitors)
4) พวกที่อยูในประเทศนั้นเปนประจํา (residents)
2. การยายถิ่นภายในประเทศ (internal migration) ยังแบงไดเปน 2 ประเภท คือ (เพ็ญพร
ธีระสวัสดิ์, 2540)
2.1 การยายถิ่นระหวางเขตพื้นที่ระดับยอย เชน การยายถิ่นระหวางภาค การยายถิ่น
ระหวางจังหวัด การยายถิ่นระหวางเขตเมืองกับเขตชนบท
2.2 การยายถิ่นภายในเขตพื้นที่ระดับยอยเชนการยายถิ่นภายในภาค การยายถิ่นภายใน
จังหวัดการยายถิ่นภายในเขตเมืองกับการยายถิ่นภายในเขตชนบท เปนตน
จําแนกประเภทการยายถิ่นโดยเอาระยะเวลาเปนหลัก (วันทนา กลิ่นงาม, 2528; Shryock,
Siegel and Associates, 1976) แบงไดดังนี้
1. การยายถิ่นชั่วคราว (temporary migration) เปนการยายถิ่นเพียงชั่วระยะเวลาหนึ่งไม
อยูถาวรตลอดไป เชน การยายถิ่นเมื่อวางจากฤดูกาลเกษตร 3-4 เดือน ประเทศไทยสวนใหญเปน
การยายถิ่นระยะสั้น ๆ อาจเปนการยายถิ่นตามฤดูกาลหลังเก็บเกี่ยว ฤดูกาลมีผลกระทบตอการยาย
แรงงานในชนบทเปนอยางมาก ในชวงฤดูแลงหรือนอกฤดูการเกษตร (จุฑา มนัสไพบูลย, 2534)

25. 32
การยายถิ่นภาคตะวันออกเฉียงเหนือเปนการยายถิ่นชั่วคราวและเปนการยายในชวงเวลาสั้น
ๆ เชน 1-2 เดือน รวมทั้งเปนการยายซํ้า ๆ กันหลายครั้ง (repeat migration) ชวงเวลาของการยายถิ่นสูง
สุดในเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม และสิงหาคมถึงกันยายน ผูยายถิ่นตามฤดูกาลจะยายถิ่นสูงสุดในชวง
เดือนธันวาคมถึงมกราคม มีความสัมพันธอยางชัดเจนกับฤดูกาลการเกษตร คือ ในชวงเดือนมิถุนายน
ถึงกรกฎาคมเปนชวงฤดูเพาะปลูกและเดือนตุลาคมถึงพฤศจิกายนเปนชวงฤดูเก็บเกี่ยวแตการยายถิ่นที่
ไมเกี่ยวของกับฤดูกาลมีปจจัยอื่นเขามาเกี่ยวของดวย การยายถิ่นครั้งเดียวและการยายถิ่นหลายครั้ง มี
ระดับสูงสุดในชวงเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม จากงานศึกษาวิจัยของริคเตอร และคณะ (2540) ผูยาย
ถิ่นตามฤดูกาลสวนใหญจะกลับบานในเดือนมีนาคม เมษายน และพฤษภาคม สอดคลองกับผลการ
ศึกษาของจุฑา มนัสไพบูลย (2534) พบวา ผูยายถิ่นที่มีสถานภาพในฐานะลูกจางเอกชน และในฐานะผู
ทํางานสวนตัวทั้งโดยไดรับคาจางและไมไดรับคาจางนั้นมีแนวโนมเคลื่อนยายแรงงานตามฤดูกาล
การยายถิ่นซํ้า (repeated migration) เปนลักษณะสําคัญของการเคลื่อนยายของประชากรรูป
แบบทั้งหมดเปนลักษณะวนเวียน (circular mobility) สวนใหญหางานทําหลังฤดูเก็บเกี่ยวเพื่อเพิ่มราย
ได เปนลักษณะของการยายถิ่นระหวางชนบทกับเมือง ผูยายถิ่นมีความไวตอการเลือกถิ่นปลายทางสูง
มากกวาจะเปนลักษณะกระแสการยายถิ่นแบบตรงไปตรงมาและหยุดอยูกับที่ การยายถิ่นชั่วคราวจะ
เปนเรื่องของการทํางานกอสรางเปนสวนใหญ ไมไดมีลักษณะเลือกสรร (selectivity) ปจจัยการตัดสิน
ในยายถิ่นมี 3 ดาน ไดแก ปจจัยระดับตัวบุคคล ปจจัยระดับทองถิ่นของทองถิ่นตนทาง และปจจัยทอง
ถิ่นปลายทาง(อภิชาตจํารัสฤทธิวงค,2526)
2. การยายถิ่นถาวร (permanent migration) เปนการยายถิ่นที่ผูยายถิ่นตั้งใจจะเปลี่ยนที่อยู
อาศัยโดยถาวรระยะเวลาของการยายถิ่นจะนานเปนปๆ
จากการศึกษาของฟนช และคณะ (Finch, et al., 2002) ไดแบงผูยายถิ่นเขา (immigrant)
เปน 2 ประเภท คือ
1) ผูยายถิ่นใหม (recent immigrant) ระยะเวลาการยายถิ่นนอยกวา 10 ป
2) ผูยายถิ่นระยะยาว (long-term immigrant) ระยะเวลาการยายถิ่น 10 ปหรือมากกวา
3.3 ทฤษฎีการยายถิ่น
มีนักประชากรศาสตรหลายทาน ที่ไดกําหนดกฎการยายถิ่น (Laws of Migration) เพื่อชี้
ใหเห็นปจจัยที่มีผลตอการยายถิ่น ไดแก ทฤษฎีของราเวนสไตน (Ravenstein) ลี (Lee) สเทาเฟอร
(Stouffer) เซลินสกี้ (Zelinsky) (AngliaCampus, 2002; Junes, 1990; สันทัด, 2541; Lee, 1966) ดัง
ตาราง 6

26. 33
จากการสํารวจแรงงานยายถิ่นชาวเกาหลีในลอสเองเจลิส พบวาไมมีหลักประกันสุขภาพ
รอยละ 76 อัตราการบาดเจ็บจากการทํางานสูงถึงรอยละ 40 มีปญหากลามเนื้อและกระดูกรอยละ 82
อุบัติเหตุทางรางกายรอยละ 26 ไมไดรับสวัสดิการดานสุขภาพและการอบรมความปลอดภัยรอยละ
89 ระดับสุขภาพประเมินแบบมาตราสวน 5 ระดับ พบวา รอยละ 17.4 ระดับสุขภาพ (SRH) อยูใน
ระดับไมดีถึงไมดีอยางมาก เคยปวยมากกวาหนึ่งครั้งในปที่ผานมารอยละ 44 และเจ็บปวยดวยโรค
เรื้อรังรอยละ 10 (Work and health in the immigrant enclave, 2003) และผลการศึกษาของฟอสเตอร
(Foser, 2002) พบวาผูยายถิ่นไมมีหลักประกันสุขภาพมีหัวหนาครัวเรือนที่มีอายุนอย สวนมากเปน
เพศหญิง เปนผูยายถิ่นที่มิใชผิวขาวและกลุมละตินอเมริกัน (โดยเฉพาะชาวเม็กซิกัน) ไดรับการศึกษา
และรายไดตํ่ากวาคนทองถิ่น ไดรับการจางงานจากภาครัฐนอยกวา หนึ่งในสามของผูยายถิ่นมักไมมี
หลักประกันสุขภาพ มีอายุไมมาก ไดรับการศึกษานอยและมีฐานะยากจนกวาคนทองถิ่น ทํางาน
ประเภทแรงงานที่ไมตองใชทักษะมาก และไมไดเสนอสวัสดิการให (benefit) นอกจากนี้จากการ
ศึกษาวิจัยของสตรองค ราเวลีและไรเนเวลด (Stronks, Ravelli and Reijneveld, 2001) แรงงานยายถิ่น
ที่ไมมีทักษะในการทํางาน (unskilled labor) มีความคิดเห็นวาการศึกษานอยทําใหไมมีโอกาสทํางาน
ที่มีรายไดมาก ถูกจัดใหเปนแรงงานในระดับลางเปนแรงงานราคาถูก เพราะขาดความรู (เพชรนอย
สิงหชางชัย, 2539) แรงงานไรฝมือมักจะไดรับการศึกษาไมสูงสวนใหญระดับประถมศึกษา พวกยาย
ถิ่นซึ่งเปนชนกลุมนอยดอยโอกาสเขามาอยูในประเทศเนเธอรแลนด ไดรับความไมเทากันการเขา
ถึงการดูแลสุขภาพตามความจําเปน หลังจากปรับกับสถานะสุขภาพ จะใชบริการรานขายยาและ
แพทยเวชปฏิบัติทั่วไปมากกวา และมีสถานะสุขภาพดอยกวาเมื่อประเมินดวยการรับรูระดับสุขภาพ
(SRH) มีโรคเรื้อรัง การเจ็บปวย การตองนอนพักบนเตียงเมื่อเปรียบเทียบกับคนทองถิ่น คนยายถิ่น
เปนอีกปจจัยที่มีผลตอความครอบคลุมหลักประกัน (DHHS, 1997 cited by Chang, Price and Pfoutz,
2001)
จากการสํารวจภาวะสุขภาพอนามัยประชาชนในประเทศไทยระดับจังหวัดครั้งที่ 3 ป
2544 พบวาประชาชนที่มีชื่อในทะเบียนในจังหวัดที่ตนอาศัยอยูในปจจุบันมีอัตราการมีประกันสุข
ภาพสูงกวาประชาชนที่ไมมีชื่ออยูในทะเบียนบาน รอยละ 78.8 และ 52 ตามลําดับ (กาญจนี
กังวานพรศิริ,อํานวยแสงฉายเพียงเพ็ญและสมศรีวานิศวณะทอง,2546)

27. 35
ตาราง 6 เปรียบเทียบแนวคิดทฤษฎีการยายถิ่น
แกนทฤษฎี Ravenstein (1885) Stouffer (1940) Lee (1965) Zelinsky (1971)
1. สาเหตุ/ปจจัย
2. ลักษณะการ
ยายถิ่น
ดานเศรษฐกิจ
- ผูยายถิ่นสวนมากจะยายถิ่นใน
ระยะทาง ใกล ๆ
- ผูยายถิ่นระยะทางไกลมักมุงสู
ศูนยกลางของการคาหรืออุตสาห
กรรม
- ผูที่อาศัยอยูในเขตเมืองมีการยาย
ถิ่นนอยกวาผูที่อยูในชนบท
- ผูหญิงมีการยายถิ่นภายในประเทศ
มากกวาเพศชาย แตเพศชายมีการ
ยายถิ่นระหวางประเทศมากกวา
- ธรรมชาติของสถานที่
- การมีโอกาสความเปนไปได
ของทางเลือกการยายถิ่น
ปลายทางกับถิ่นตนทาง ไดแก
งานหรือการเพิ่มรายได
ทฤษฎีโอกาสแทรกแซง
(intervening opportunities)
ของสเทาเฟอร “ระยะทางที่
เปนเสนตรงมีความสําคัญใน
ฐานะที่เปนตัวกําหนดแบบ
รูปการยายถิ่นนอยกวาธรรม
ชาติของพื้นที่ และควร
จะมี4ปจจัยคือ
1.ปจจัยถิ่นตนทาง
2.ปจจัยถิ่นปลายทาง
3.อุปสรรคที่แทรกอยูระหวางถิ่นตนทาง
กับถิ่นปลายทาง
4.ปจจัยสวนบุคคล
1. การยายถิ่นเปนการเลือกสรร มีความ
แตกตางปจจัยทางบวกและลบถิ่นตนทาง
และถิ่นปลายทาง มีความสามารถที่แตก
ตางที่ผานพนอุปสรรคแทรกแซง และ
ความแตกตางจากปจจัยสวนบุคคล
2. ผูยายถิ่นตอบสนองปจจัยบวกถิ่นปลายทาง
มีแนวโนมการถูกเลือกสรรในทางบวก เปน
การรับรูโอกาส ความกาวหนา เชน คนที่ได
รับการศึกษาสูง
3.ผูยายถิ่นตอบสนองปจจัยลบถิ่นตนทางมี
แนวโนมถูกเลือกสรรในทางลบหรือการ
การเปลี่ยนแปลงในดานการเคลื่อนที่เปน
ความพยายามที่จะหนีออกจากมุมอับ
เปนการเปลี่ยนดานภูมิศาสตร 5 ระยะ
1. สังคมกอนอุตสาหกรรม มีการยายถิ่นนอย
และจํากัดการเคลื่อนยายระหวางพื้นที่
2. ระยะเริ่มการเปลี่ยนผานการยายถิ่นจาก
ชนบทสูเมืองและการรวมกลุมของดินแดน
ใหมกับการเพิ่มการยายถิ่นระยะทางไกล
(การอพยพออกนอกประเทศ)
3. การยายถิ่นจากชนบทสูเมืองอยางตอ
เนื่องและมีการเพิ่มขึ้นอยางรวดเร็วในเมือง
ใหญ
34

28. 36
ตาราง 6 (ตอ)
แกนทฤษฎี Ravenstein (1885) Stouffer (1940) Lee (1965) Zelinsky (1971)
2. ลักษณะการ
ยายถิ่น
- เมืองใหญมีการยายถิ่นเพิ่มขึ้นตาม
การพัฒนาอุตสาหกรรม การคา และ
การปรับปรุงการขนสง
- ผูยายถิ่นสวนใหญมาจากพื้นที่
เกษตรกรรม
- การยายถิ่นมีการดําเนินไปอยาง
มีขั้นตอน
- กระแสการยายถิ่นจะมีกระแสการ
ยายถิ่นตอบโตกลับชดเชย
กฎของราเวนสไตนไดเสนอสิ่งที่
กํ าหนดกฎการยายถิ่นใน ป
ค.ศ.1880 จากการสังเกตรูปแบบใน
ประเทศอังกฤษ รวมทั้งขอมูลจาก
ประเทศสหรัฐอเมริกา
ถือวาระยะทางมีความหมาย
ทางดานสังคมเศรษฐกิจมาก
กวาทางดานเรขาคณิต และ
เนื่องจากการยายถิ่นมีคาใช
จายสูง ไมวาในเชิงสังคมหรือ
ตัวเงิน บุคคลที่กําลังเคลื่อนที่
จะหยุดการกระทําดังกลาว
หากเขาพบโอกาสที่เหมาะ
สม”
มีประชากรลน ที่ผูยายถิ่นอาจไมไดถูกเลือกสรร
เชนความลมเหลวทางเศรษฐกิจหรือสังคม
4. การเลือกสรรมีแนวโนม 2 รูปแบบ สําหรับ
ถิ่นตนทาง ผูยายถิ่นบางคนตอบสนองปจจัยบวก
ถิ่นปลายทางผูยายถิ่นอื่นตอบสนองปจจัยลบ
5. ระดับการเลือกสรรทางบวกเพิ่มขึ้นจากความ
ยุงยากของอุปสรรคแทรกแซง ซึ่งจะแยกคนที่
ออนแอหรือไมมีความสามารถออก ผูยายถิ่นจะ
เปนกลุมที่มีความแข็งแรง(superiorgroup)
6. การยายถิ่นในชวงของชีวิตมีความสําคัญใน
การเลือกสรรของผูยายถิ่น เชน การเลือกสรร
อายุ สถานภาพสมรส หรือขนาดครอบครัว
7. คุณลักษณะของผูยายถิ่นมีแนวโนมอยู
ระหวางกลางคุณลักษณะของประชากรถิ่นตน
ทางและถิ่นปลายทาง การเคลื่อนยายของคน
อาจมีแนวโนมคุณภาพของประชากรตํ่ากวา
ในคุณลักษณะเฉพาะบางอยางทั้งถิ่นตนทาง
และถิ่นปลายทาง
4. การยายถิ่นจากชนบทสูเมืองตาง ๆ
มากกวาการอพยพออกนอกประเทศ
อาจมีอพยพเขาของแรงงานไรฝมือ และ
อาจมีการแลกเปลี่ยนแรงงานมีฝมือ
ระหวางประเทศ ผลความรวมมือบริษัท
ระหวางชาติ
5. ความกาวหนาทางสังคมจะมีการยาย
ถิ่นระหวางเมืองหรือภายในเมือง แมวา
เทคโนโลยีใหมจะลดความจําเปนการ
ยายถิ่นและมีความจําเปนนอยสําหรับ
รูปแบบของการหมุนเวียน เชน การเดิน
ทางระยะทางไกลเพื่อทํางาน การ
เคลื่อนยายระหวางและภายในประเทศ
อาจมีกระทบจากกฎหมายของประเทศ
35

29. 36
4. ปจจัยที่มีความสัมพันธตอการมีหลักประกันสุขภาพ
จากการทบทวนวรรณกรรมตางประเทศ พบวา ปจจัยที่มีผลตอความครอบคลุมหลัก
ประกันสุขภาพมีหลายปจจัย ในประเทศสหรัฐอเมริกาประชาชนที่มีรายไดตํ่า สมาชิกครัวเรือน
ทํางานรายไดไมเพียงพอ ลักษณะงานที่ไมไดเสนอหลักประกันสุขภาพ อายุในชวง 18-24 ป ขาด
หลักประกันสุขภาพ(รอยละ28.4)ผูสูงอายุไมมีหลักประกันสุขภาพ (รอยละ 1.1) ผูใหญอายุ 18-64 ป
มีความครอบคลุมหลักประกันสุขภาพนอยกวาเด็กหรือผูสูงอายุ เชื้อชาติ คนยายถิ่นเปนอีกปจจัยที่มี
ผลตอความครอบคลุมหลักประกัน (DHHS, 1997 cited by Chang, Price and Pfoutz, 2001) วิโรจน
ตั้งเจริญเสถียร และคณะ (2536)ไดศึกษาวิจัยพบวา ระดับรายไดสูงจะมีการประกันสุขภาพอื่น ๆ มาก
ขึ้นตามระดับรายได การมีหลักประกันสุขภาพมีความสัมพันธสูงกับหลายลักษณะของการจางงาน
รวมทั้งสถานะการทํางาน ระดับรายได การไดรับการศึกษา อาชีพ และลักษณะนายจาง ไดแก ขนาด
บริษัทและสวนของงานจาง คนงานชั่วคราวจะไดรับขอเสนอที่นอยกวาคนงานประจํา จากการศึกษา
วิเคราะหหลายตัวแปรที่มีความแตกตางอยางมีนัยสําคัญกับการไมมีหลักประกันสุขภาพ มีความเกี่ยว
ของกับการวัดลักษณะ ไดแก รายได อาชีพ ลักษณะงานและขนาดบริษัทจางงาน การศึกษา สถานะ
สุขภาพ อายุ เพศ เชื้อชาติและลักษณะกลุมชน (ethnicity) สถานภาพการเปนพลเมือง และภูมิศาสตร
กลุมที่มีการยายถิ่นมีแนวโนมที่จะไมมีประกันสุขภาพสูงในประเทศสหรัฐอเมริกา (Institute of
medicine of the National Academies, 2003) กลุมอาชีพแรงงานรับจางมีหลักประกันสุขภาพนอยกวา
กลุมวิชาชีพ (OR=0.19, 95%CI: 0.10, 0.36) (Park, et al., 2001) รอยละ 80 ของเพศชายมีหลักประกัน
สุขภาพรอยละ 67 เปรียบเทียบกับเพศหญิง มีหลักประกันสุขภาพ รอยละ 55 อุบัติการณสถานภาพ
สมรสสูงกวาคนโสด 3 เทา ทําใหคนที่มีสถานภาพสมรสมีประกันเอกชน รอยละ 73.0 สูงกวาคน
โสดที่มีเพียง รอยละ 40.9 ปจจัยที่มีอิทธิพลตอการซื้อประกันสุขภาพเอกชนอยางมีนัยสําคัญทาง
สถิติ เพื่อลดรายจายดานสุขภาพที่สูง (catastrophic health expenses) ไดแก สภาพทางภูมิศาสตรที่ได
รับการพัฒนาตํ่ากวาเขตอื่น ประชาชนขาดการไดรับรูขอมูลขาวสารและความรูเกี่ยวกับความสําคัญ
การมีหลักประกันสุขภาพ เขตเมืองกับเขตชนบท ลักษณะสวนบุคคล (สถานภาพสมรส เพศ อายุ การ
ศึกษา งานอาชีพ และสถานการณถูกจางงาน) และอีกสองปจจัยดานครอบครัว (ขนาดของครอบครัว
และรายไดครัวเรือน)(LiuandChen,2002)
แตการมีหลักประกันสุขภาพในประเทศไทยปจจุบันไมสอดคลองกับบริบทตางประเทศ
เนื่องจากตามรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 มาตรา 52 ระบุวา “บุคคลยอมมีสิทธิ
เสมอกันในการรับบริการทางสาธารณสุขที่ไดมาตรฐานและผูยากไรมีสิทธิไดรับการรักษาพยาบาล
จากสถานบริการสาธารณสุขโดยไมเสียคาใชจายทั้งนี้ตามที่กฎหมายบัญญัติ” ถามีบัตรประชาชน
เปนคนไทยก็จะไดรับสิทธิหลักประกันสุขภาพถวนหนา หากไมมีความซํ้าซอนกับสิทธิอื่น ๆ ที่มี

30. 37
ดังนั้นการศึกษาวิจัยนี้ไดกําหนดกรอบตัวแปรจากการทบทวนวรรณกรรม และสํารวจขอมูลเชิง
ประจักษมีความสัมพันธกันเพียงใด
5.บริบทอาชีพกอสราง ตัดยาง/ปลูกผัก ในอําเภอสะเดา จังหวัดสงขลา
อําเภอสะเดา มี 4 เทศบาล คือ เทศบาลตําบลพังลา ตําบลปริก ตําบลปาดังเบซารและตําบล
สะเดา สภาพภูมิอากาศ มี 2 ฤดู คือฤดูฝน จะมีฝนตก 2 ชวง คือ เดือนเมษายน-มิถุนายนและเดือน
สิงหาคม-ธันวาคม ฝนตกหนักในชวงเดือนตุลาคม-พฤศจิกายน ฤดูแลงจะเริ่มตั้งแตเดือนมกราคม-
มีนาคม (โรงพยาบาลสะเดา, 2545) ในชวงฤดูแลงที่ตนยางผลัดใบจะเปนชวงหยุดหนายาง การตัดยาง
สวนใหญจะตัด 2-4 วันหยุดหนึ่งวัน เฉลี่ย 3 วันหยุดหนึ่งวัน วันไหนฝนตกก็จะตัดไมได เพราะหนา
ยางจะเปยก ตนยางหลังจากปลูกมีอายุประมาณ 7 ป ถึงจะมีการเปดหนายางใหแรงงานเขาไปตัดยาง
เก็บเกี่ยวผลผลิต ที่พักอาศัยแรงงานตัดยางจะอยูในบริเวณสวนยาง แรงงานที่มาตัดยาง/ปลูกผักมักจะ
มากันเปนครอบครัว การแบงรายไดจากการตัดยางโดยขายนํ้ายางหรือทํายางแผนขึ้นกับการตกลง
ระหวางเจาของสวนยาง ลักษณะการแบงรายไดก็จะเปนการแบงเปอรเซ็นตในอัตราสวน 6 : 4 หรือ 5
: 5 เปนตน กรณีขายนํ้ายางจะมีพอคาคนกลางหรือกลุมสหกรณในหมูบานรับซื้อนํ้ายางแลวนําไปสง
โรงงานอุตสาหกรรมยางอีกตอ ราคาขายนํ้ายางขึ้นกับเปอรเซ็นตนํ้ายาง ชวงที่เก็บขอมูลราคากิโลกรัม
ละ 36-45 บาท (ประมาณที่ 1 ดอลลาร=40-45 บาท) กรณีทํายางแผนหลังจากตากแหงก็จะนําไปขาย
รานรับซื้อยางซึ่งจะไดราคาดีกวาขายนํ้ายาง แรงงานยายถิ่นที่มาจากภาคตะวันออกเฉียงเหนือสวน
ใหญจะมองหาพื้นที่สวนยางที่กําลังรื้อปรับพื้นที่ปลูกยางใหม โดยติดตอเจาของสวนขอพื้นที่ปลูกผัก
จนกวาตนยางโตก็จะยายไปหาพื้นที่ปลูกใหม โดยมีขอแลกเปลี่ยนเปนการดูแลตนยางให หรืออาจ
เปนคาเชาพื้นที่ในราคาไมแพง การขายผลผลิตจะออกขายเปนงวด ๆ ระยะเวลารายไดขึ้นกับชนิดผัก
ที่ปลูกเฉลี่ยมีรายไดปหนึ่ง2-5งวดแรงงานยายถิ่นสวนใหญจะไปลักษณะไป ๆมา ๆกับถิ่นตนทาง
จํานวนแรงงานอาชีพกอสรางมีความผันแปรทุก ๆ ระยะของเวลาการกอสราง การเขาสู
อาชีพกอสรางแรงงานยายถิ่นสวนใหญจะขึ้นกับฤดูกาลเพาะปลูก หรือการวางงาน แรงงานกอสรางยาย
ถิ่นสวนมากจะพักที่พักชั่วคราวบริเวณใกลที่กอสราง ซึ่งมีสภาพแวดลอมไมถูกหลักสุขาภิบาล สภาพ
การจางงานสวนใหญเปนคาแรงรายวัน แตไดรับคาจางรายครึ่งเดือน การเขาออกงานงาย ตามประกาศ
ของกระทรวงแรงงานและสวัสดิการสังคมซึ่งบังคับใชตั้งแตวันที่ 1 มกราคม 2546 อัตราคาจางขั้นตํ่า
พื้นฐาน (ทั่วประเทศ) วันละ 133 บาท ในทองที่จังหวัดสงขลา อัตราคาจางขั้นตํ่า วันละ 135 บาท
(http://www.trclabourunion.com/kajang1.htm,2003)

31. 38