12 Οκτωβρίου 1944

KYPIAKH 9 OKTΩBPIOY 1994
2-23 AΦIEPΩMA
ⅷ 12 Oκτωβρίου 1944:
H μεγάλη ημέρα. Πενή-
ντα χρ νια απ την
Aπελευθέρωση της
Aθήνας.
ⅷ Πώς φθάσαμε στην
12η Oκτωβρίου. Kυβερ-
νητικ κλιμάκιο φθάνει
κρυφά στην Aθήνα, αρ-
χίζουν οι επαφές για
την αποχώρηση των
Γερμανών, ο αγκυλωτ ς
σταυρ ς κατεβαίνει α-
π την Aκρ πολη.
ⅷ O λ γος του πρωθυ-
πουργού. O Γεώργιος
Παπανδρέου στην ιστο-
ρική του ομιλία επιβάλ-
λει την εθνική εν τητα.
ⅷ Πριν την απελευθέ-
ρωση. H εξιστ ρηση
των συμβάντων και τα
προηγηθέντα της 12ης
Oκτωβρίου απ τον τ -
τε εκπρ σωπο της ελεύ-
θερης κυβερνήσεως Θε-
μιστοκλή Tσάτσο.
ⅷ Oικονομικά προβλή-
ματα. H οικτρή κατά-
σταση της Eλλάδος -
πως την έζησε ο ακαδη-
μαϊκ ς και κορυφαίος
οικονομολ γος Aγγε-
λος Aγγελ πουλος.
ⅷ H ιστορική ημέρα.
Πώς υποδέχθηκε ο λα-
ς της Aθήνας την απο-
χώρηση των στρατευ-
μάτων κατοχής.
ⅷ 12 Oκτωβρίου 1944.
H ιστορική ημέρα της α-
πελευθέρωσης μέσα α-
π προσωπικές ενθυμή-
σεις.
ⅷ H Eλλάδα στον π λε-
μο και η Aπελευθέρω-
ση.
24 ΘEAMATA
Kινηματογράφοι και
θέατρα.
25-31 THΛEOPAΣH
Tο πρ γραμμα της ε-
βδομάδας.
Σημείωση. Oι μ νιμες στήλες, κρι-
τική θεάτρου, δίσκων, τηλε ρα-
σης, βιβλίου, «Oίνος ο Aγαπητ ς
και Γεύσεις» στο εξής θα δημοσι-
εύονται στις σελίδες Πολιτισμού
και Ποι τητας ζωής της «K».
Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:
BHΣ. ΣTAYPAKAΣ
AΦIEPΩMA
2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 OKTΩBPIOY 1994
12 Oκτωβρίου 1944:
H μεγάλη ημέρα
Πενήντα χρ νια απ την απελευθέρωση της Aθήνας
«Tα χελιδ νια του Θανάτου Σου
μηνάν μιαν άνοιξη
καινούρια. Eλλάδα κι’ απ’ τον τάφο
Σου γιγάντεια γέννα.
Mάταια βιγλίζει των Pωμαίων η
κουστωδία τριγύρα Σου.
Aκ μα λίγο, κι’ ανασταίνεσαι σε
νέο Eικοσιένα!»
O AΓΓEΛOΣ Σικελιαν ς έγραψε το
ποίημα αυτ τον Mάρτιο του 1942 μέ-
σα στις πιο μαύρες ημέρες της Kατο-
χής. H «Aνοιξη» έμελλε ακ μα να αρ-
γήσει...
Πέρασαν δυ μισι ακ μη χρ νια π -
νου μεγάλου, εξαθλίωσης αλλά και η-
ρωισμού, εξευτελισμών, αλλά και α-
νάτασης και προπαντ ς χρ νια αίμα-
τος.
H μεγάλη στιγμή έρχεται το πρωιν
της 12ης Oκτωβρίου του 1944. H γε-
νική υποχώρηση του γερμανικού
στρατού συμπεριλαμβάνει πλέον και
την Eλλάδα. Oι Γερμανοί αποχωρούν
απ την Aθήνα.
Φρενίτιδα ενθουσιασμού κυριαρχεί
στους δρ μους της π λης. Oι εκπρ -
σωποι της εξ ριστης κυβερνήσεως
–απ ημέρες ήδη στην πρωτεύουσα–
εμφανίζονται επισήμως. H εξιστ ρη-
ση των γεγον των εκείνων των ημε-
ρών, στις σελίδες που ακολουθούν,
είναι κατατοπιστικές και παρουσιά-
ζουν, μαζί με το φωτογραφικ υλικ ,
την ατμ σφαιρα της εποχής. Aξιο-
μνημ νευτη η μαρτυρία εν ς κατ’ ε-
ξοχήν αρμ διου, του υπουργού Δι-
καιοσύνης στην τ τε κυβέρνηση, του
Θεμιστοκλή Tσάτσου, ενώ παρουσιά-
ζονται στοιχεία της τραγικής οικονο-
μικής καταστάσεως που επικρατούσε
στη χώρα απ έναν άριστο γνώστη
του θέματος, τον καθηγητή και ακα-
δημαϊκ Aγγελο Aντων πουλο. Δη-
μοσιεύονται επίσης εκτενή σημεία
του ιστορικού λ γου που εξεφώνισε
στην πλατεία του Συντάγματος ο
πρωθυπουργ ς Γεώργιος Παπανδρέ-
ου.
Aξίζει να αναφερθεί και η λειτουρ-
γία που ετελέσθη την 13η Oκτωβρί-
ου, δεύτερη ημέρα ελευθερίας, στο
Mητροπολιτικ Nα των Aθηνών με
πρωτοστατούντα τον Aρχιεπίσκοπο
Δαμασκην . H λιτή περιγραφή πα-
ρουσιάζει με περισσή ενάργεια τ σο
την υψηλή συγκίνηση σο και το με-
γαλείο των στιγμών εκείνων.
Eξι ημέρες μετά την αποχώρηση
των Γερμανών φθάνει απ την Iταλία
επικεφαλής της κυβερνήσεως ο πρω-
θυπουργ ς Γεώργιος Παπανδρέου
και την 18η Oκτωβρίου υψώνει επί-
σημα τη σημαία στην Aκρ πολη.
Yπάρχει η φωτογραφία της έπαρ-
σης. Eχει κάτι το μοναδικ , ο πρωθυ-
πουργ ς φαίνεται να αγκαλιάζει με
σεβασμ , με αγάπη, με ευθύνη, τον ι-
στ που φέρει την ελληνική σημαία,
το πιο μονάκριβο πράγμα του κ -
σμου.
«H πιο μορφη, η πιο αλαφριά μέρα
του κ σμου» (Γ. Σεφέρης).
Δεν θα αργήσουν να έλθουν χρ -
νια δίσεκτα. Oι υποσχέσεις, σο η
Eλλάδα βρισκ ταν στο πεδίο της μά-
χης, ξεχάστηκαν... και οι ενδείξεις
της ελληνικής κατάρας, του εμφύλι-
ου σπαραγμού, ήταν πλέον ορατές...
Oμως η 18η Oκτωβρίου 1944 δε θα
ξεχαστεί, ποτέ. Στους χρ νους της
φασιστικής σκλαβιάς υπήρχε η ελπί-
δα της ελευθερίας, της αξιοπρέπει-
ας, της υπερηφάνειας. Oλα αυτά τα
αποκτήσαμε και πάλι αυτή την ημέρα
που θα συμβολίζει για πάντα ένα ελ-
ληνικ νειρο, που έγινε πραγματι-
κ τητα...
H Aθήνα στις 18 Oκτωβρίου 1944. O λα ς πανηγυρίζει την ημέρα της επιστροφής της μέχρι τ τε εξ ριστης ελληνικής κυ-
βέρνησης, ενώ οι σημαίες κυματίζουν και πάλι ελεύθερες.
Eπιμέλεια αφιερώματος:
KΩΣTHΣ BATIKIΩTHΣ

KYPIAKH 9 OKTΩBPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH 3
O τελευταίος Γερμαν ς στρατιώτης εγκαταλείπει την Aκρ πολη μεταφέροντας τη σημαία του. H σβάστικα δεν μολύνει πια τον Iερ Bράχο... O βαρύς ήχος της μπ -
τας, σο περνάει η ώρα, εξασθενεί και οι πρώτες στιγμές ευτυχίας μετά τριάμισι χρ νων σκλαβιάς πλησιάζουν...
Πώς φθάσαμε στην 12η Oκτωβρίου
Kυβερνητικ κλιμάκιο φθάνει κρυφά στην Aθήνα, αρχίζουν οι επαφές για την αποχώρηση
των Γερμανών και ο αγκυλωτ ς σταυρ ς κατεβαίνει απ την Aκρ πολη
Tου Γ. A. Λεονταρίτη
TA XAPMOΣYNA νέα τι ο Nαζισμ ς
σφάδαζε, και ο ήλιος της ελευθε-
ρίας δεν θ’ αργούσε ν’ ανατείλει, εί-
χαν φθάσει νωρίτερα απ την 12η
Oκτωβρίου. Tο πρωί της 6ης Iουνίου
1944, οι τυχεροί Aθηναίοι που είχαν
καταφέρει παρά τη σφράγιση των
ραδιοφώνων και τις αυστηρές γερ-
μανικές διαταγές να διατηρήσουν
τα μυστικά τους ραδι φωνα, έμα-
θαν τη μεγάλη είδηση της αποβάσε-
ως των Συμμάχων στη νορμανδική
ακτή. Λίγη ώρα αργ τερα, με το πα-
ράνομο «Pαδιοφωνικ δελτίο», και
απ στ μα σε στ μα, λη η Aθήνα
είχε μάθει τις εξελίξεις και το χαμ -
γελο άνθησε στα χείλη των βασανι-
σμένων πολιτών της πρωτεύουσας.
Oι πάντες καταλάβαιναν τι οι Γερ-
μανοί δεν θα μπορούσαν πια ν’ αν-
θέξουν, και η αποχώρησή τους δεν
θ’ αργούσε. Oλοι σιγομουρμούριζαν
τα νέα, και οι Γαβριάδες στα στενά
δρομάκια τραγουδούσαν:
«H Γερμανία επατήρησε, επατήρησε
/ έφαγε δυναμιτάλευρο και μπομποτά-
λευρο / συμμαχάλευρο...»!
O κ σμος συγκεντρώθηκε μπρο-
στά στις βιτρίνες των κεντρικών κα-
ταστημάτων, που οι γερμανικές
αρχές πιστεύοντας τι οι Σύμμαχοι
δεν θα έκαναν απ βαση, είχαν α-
ναρτήσει μεγάλες πινακίδες, που εί-
χαν επάνω ζωγραφικές παραστά-
σεις προπαγανδιστικές, για να τονί-
σουν την ακλ νητη δύναμη του
«Aτλαντικού τείχους» και την αδυ-
ναμία των Συμμάχων να κάνουν επί-
θεση κατά του «φρουρίου Eυρώ-
πη». Tα κοιτούσαν οι περαστικοί και
χαμογελούσαν. Στο μεταξύ απ το
εξωτερικ προωθείται στην Eλλάδα
κλιμάκιο κυβερνητικ , και εκπρο-
σώπων των απελευθερωτικών ορ-
γανώσεων, για να αναλάβουν την ε-
ξουσία μ λις φθάσει η κατάλληλη
στιγμή. O Θεμ. Tσάτσος, ο Γιάννης
Zεύγος, ο στρατηγ ς Παυσανίας
Kατσώτας, ο ταγματάρχης Oδ. Πα-
παμαντέλος ταξιδεύουν με το ίδιο
αεροπλάνο που φέρνει πίσω στο Γε-
νικ Στρατηγείο (μετά την Kαζέρτα)
τον στρατηγ Στέφ. Σαράφη και τον
K. Δεσποτ πουλο. Πριν απ τα με-
σάνυχτα, προσγειώνονταν στο αε-
ροδρ μιο της Nεράιδας. Eνα τερά-
στιο φωτειν «EAM» έδειχνε το αε-
ροδρ μιο. Hταν τα τρίχρονα του
EAM και η φρουρά του αεροδρομί-
ου γι ρταζε. Oδήγησαν τους επισή-
μους στον καταυλισμ της φρου-
ράς, που είχαν αναμμένη φωτιά
και τους πρ σφεραν ούζο και μεζέ-
δες. Mε φροντίδες και ευθύνη του
EΛAΣ, ξεκίνησε το κλιμάκιο για την
Aθήνα. Πρώτα κατευθύνθηκε στο
Γαλαξίδι και με καραβάκι του EΛAN
Kορινθιακού, έφθασαν στο Π ρτο
Γερμεν . Kρυφά μπήκε στην Aθήνα
το κλιμάκιο για ν’ αναλάβει τη δεδο-
μένη στιγμή εξουσία. Στο μεταξύ, ο
αρχηγ ς των Γερμανικών δυνάμε-
ων, ο στρατηγ ς της αεροπορίας
Xέλμουντ Φέλμι, ήταν ανήσυχος και
προβληματισμένος για το πώς θα γι-
ν ταν η αποχώρηση των στρατευ-
μάτων του. Tα τρομερά Eς-Eς και τα
Eς-Nτε, αρχίζουν να απομακρύνο-
νται. O Φέλμι τους έδωσε διαταγή
να μην εξοντώσουν –κατά τις διαθέ-
σεις τους– λους τους κρατούμε-
νους σε στρατ πεδα. Πρ λαβαν -
μως να τουφεκίσουν 72 πατριώτες
στο Δαφνί, και την ομάδα των προ-
δοτών διερμηνέων τους, που γνώρι-
ζαν πολλά.
H απαγκίστρωση, και μ νο αυτή,
απασχολούσε τον διοικητή των τε-
λευταίων Γερμανικών δυνάμεων.
Aπ την πρώτη στιγμή που η εξου-
σία του έγινε απερι ριστη, ο Φέλμι
άρχισε να ψάχνει για επαφές. Oι
«μεσάζοντες» ( πως τους έγρα-
φαν οι πολεμικές εκθέσεις), αφθο-
νούσαν!
Eπαφή με Δαμασκην
Στις βολιδοσκοπήσεις, την πιο ου-
σιαστική απάντηση για μεσολάβηση,
έδωσε ο Aρχιεπίσκοπος Δαμασκη-
ν ς, ο οποίος θα συναντήσει τον
Φέλμι στο Ψυχικ . Πρώτο θέμα στη
συζήτηση, ήταν το φράγμα της λί-
μνης του Mαραθώνα. O Φέλμι ζήτη-
Συνέχεια στην 6η σελίδα

H γερμανική σημαία ατενίζει για τελευταία φορά τον ουραν της Aττικής (επάνω).
Oι στρατιώτες του αγήματος αποχωρούν (κάτω). O γυρισμ ς στην πατρίδα τους
–αν θα υπάρξει– αρχίζει...

Tο αντιαεροπορικ έχει σιγήσει και σε λίγο θα εγκαταλειφθεί. H εικ να του και μ νον αποτελούσε για τον τ πο αυτ μια α-
σχημία.
Aυθ ρμητα, ο λα ς καταφθάνει στον Aγνωστο Στρατιώτη, πανηγυρίζοντας. Mέσα
σ’ ένα πρωιν , η ελευθερία μετατρέπει την κατήφεια μιας ολ κληρης πολιτείας
σε άκρατο ενθουσιασμ .

σε να μεσολαβήσει ο Aρχιεπίσκοπος
στο Bρετανικ στρατηγείο και τους
αντάρτες, για μια «λογική στάση α-
πέναντι των Γερμανικών στρατευ-
μάτων». Aυτ εσήμαινε, ν’ αφήσουν
ανεμπ διστη την απαγκίστρωση
τουλάχιστον απ την Aθήνα. O Δα-
μασκην ς υποσχέθηκε να διαβιβά-
σει την πρ τασή τους στον στρα-
τάρχη Oύιλσον, κι ο Φέλμι ανέλαβε
να διαψεύσει τις πληροφορίες που
κυκλοφορούσαν για καταστροφές.
Στις 20 Σεπτεμβρίου, στον «Hμερή-
σιο Tύπο», τη μοναδική εφημερίδα
που κυκλοφορούσε, δημοσιευ ταν
η ακ λουθη ανακοίνωση του Γερμα-
νού στρατηγού:
«Eξ αφορμής διαδ σεων και ισχυ-
ρισμών διεσαφηνίσθη δια του Tύ-
που προ ολίγων ακ μη ημερών, τι
ο Γερμανικ ς Στρατ ς ούτε σχεδιά-
ζει, ούτε προπαρασκευάζει ανατι-
νάξεις ή καταστροφάς εις την πε-
ριοχήν της πρωτευούσης, διά των ο-
ποίων θα εξετίθετο εις κίνδυνον η ι-
διοκτησία ή η ζωή των κατοίκων.
Παρά ταύτα μως εξακολουθούν να
διαδίδωνται παρ μοιαι φήμαι και
σκ πιμοι ψευδείς ειδήσεις με την
πρ θεσιν να εξερεθίζεται ο πληθυ-
σμ ς εναντίον της Δυνάμεως κατο-
χής και να παρασύρεται εις απερι-
σκέπτους ενεργείας. Oύτω διατυ-
πούται ο αν ητος ισχυρισμ ς τι η
λίμνη του Mαραθώνος πρ κειται να
ανατιναχθεί υπ των Γερμανών.
Διαβεβαιώ ακ μη μίαν φοράν, τι ά-
πασαι αι τοιαύτης φύσεως διαδ -
σεις, είναι αναληθείς και τι εμφο-
ρούνται υπ κακής πίστεως. Tα γερ-
μανικά στρατεύματα δεν αποσκο-
πούν να εγκαταλείψουν ούτε και
τώρα βεβαίως την σύμφωνον προς
το Διεθνές Δίκαιον και φιλικήν ένα-
ντι του ελληνικού λαού ανέκαθεν ε-
πιδειχθείσαν στάσιν των και να ρί-
ψουν την χώραν εις την φρίκην και
τας καταστροφάς του πολέμου.
Aπαραίτητος προϋπ θεσις προς
τούτο, είναι φυσικά τι ο πληθυ-
σμ ς δεν θα λάβη εχθρικήν έναντι
του Γερμανικού Στρατού στάσιν.
Oυδείς Aθηναίος, στις επιδεικνύει
ήσυχον και σώφρονα διαγωγήν,
πρέπει να φοβήται διά την π λιν
του ή να γίνεται περίφροντις διά
την ζωήν και την περιουσίαν του»...
Προτάσεις Γερμανών
Tο κείμενο της ανακοινώσεως
του Γερμανού διοικητού, ήταν πε-
ρισσ τερο απειλητικ , παρά καθη-
συχαστικ . Aκολούθησε μως κι άλ-
λη συνάντηση. Aυτή τη φορά, εκ μέ-
ρους τού Φέλμι πήγε ο ταγματάρ-
χης Bέμπερ, και εκ μέρους του
πρωθυπουργού Γ. Παπανδρέου, ο
Λουκής Aκρίτας που είχε μείνει
στην Aθήνα. H συνάντηση έγινε σ’
ένα ισ γειο διαμέρισμα επιταγμέ-
νης απ τους Γερμανούς πολυκα-
τοικίας, στην οδ Aμερικής, που το
χρησιμοποιούσε μως, ο Eρυθρ ς
Σταυρ ς. Mαζί με τον Λ. Aκρίτα, ή-
ταν και ο Xρ. Zαλοκώστας ως αντι-
πρ σωπος του στρατηγού Σπηλιω-
τ πουλου. Oι συζητήσεις κράτησαν
ώρες. O Bέμπερε προειδοποίησε, -
τι εάν ο στρατ ς τους δεχθεί επιθέ-
σεις, θα υπάρξουν καταστροφές.
Zήτησε ακ μα:
1) Nα μην μπουν στην Aθήνα συ-
γκροτημένα και αξι μαχα Aγγλοελ-
ληνικά στρατεύματα, προτού ο Γερ-
μανικ ς στρατ ς φθάσει σε μια απ -
σταση ασφαλείας.
2) T νισε, τι ο Φέλμι ήταν διατε-
θειμένος να ανακοινώσει και υπεύ-
θυνα την ημέρα και την ώρα αποχω-
ρήσεως των τελευταίων τμημάτων
του. Tέλος ζήτησε να διαβιβαστούν
οι προτάσεις του Φέλμι, στην ελλη-
νική κυβέρνηση. Oι προτάσεις
πραγματικά διεβιβάσθησαν και μέ-
σες-άκρες έγιναν δεκτές με σιωπη-
ρά συμφωνία. Kαι σε επίσημο μήνυ-
μά του, σε λίγες μέρες, ο Tσ ρτσιλ
ανέφερε: «Eυθύς ως λάβω την είδη-
σιν τι αι Aθήναι εξεκενώθησαν απ
τον εχθρ ν, αι δυνάμεις μου θα ει-
σέλθουν εις την π λιν...».
«Kυβέρνηση» Eβερτ!
Δεν θα ήταν υπερβολή να λεχθεί,
τι για μερικές μέρες, στην Aθήνα
υπήρχε μια «μεταβατική κυβέρνη-
ση» του αρχηγού της Aστυνομίας,
Aγγελου Eβερτ.
Πράγματι, για λίγες μέρες ο Aγγ.
Eβερτ κρατούσε την πολιτική εξου-
σία στην πρωτεύουσα, με μοναδικ
στήριγμά του την Aστυνομία Π λε-
ων, που άρχισε να εξοπλίζεται με
τουφέκια διαλυμένων μονάδων, -
σα άφησαν ο EΛAΣ και ο EΔEΣ και μ’
άλλα που έστειλε ο Bεντήρης. Γρή-
γορα, μως, ο στρατηγ ς Σπηλιωτ -
πουλος θα πάρει τον επίσημο διορι-
σμ του και θα συναντηθεί με τον
Bρεταν σύνδεσμο Aττικής, τον πα-
σίγνωστο σαμποτέρ Λέσλι Pούφους
Σέπερντ. H στρατιωτική διοίκηση,
είχε αρχίσει πια να λειτουργεί. Kι ο
Eβερτ είχε «κυκλική» επικοινωνία
με λους χωρίς εξαίρεση και φυσικά
με τον EΛAΣ της Aθήνας, που θα
τον φέρει σ’ επαφή με τον υπουργ
Θεμ. Tσάτσο, ταν ο τελευταίος
βρισκ ταν στη Φουρνά των Aγρά-
φων. Oταν το κυβερνητικ κλιμάκιο
έφθασε στα Kρώρα, ο Γιάννης Zεύ-
γος δεν σταμάτησε να κατατοπίζει
αξιωματικούς, καπεταναίους και
στελέχη: Oλες οι διακηρύξεις και α-
ποφάσεις του EAM και της ΠEEA, εί-
ναι ειλικρνείς και δεν πρέπει να ση-
μειωθεί καμιά παρέκκλιση. O EΛAΣ
πειθαρχεί απ λυτα στην κυβέρνηση
και στον αρχιστράτηγο Σκ μπι. Oλοι
τον άκουγαν αμίλητοι. Tο προκαθο-
ρισμένο δρομολ γιο των ανταρτών,
έλεγε, τι θα προχωρούσαν: Πατη-
σίων - Aλεξάνδρας - τέρμα Aμπελο-
κήπων. Eκεί, εάν υπήρχαν ακ μη
τσολιάδες στους στρατώνες στο
Γουδί, τ τε ένα τμήμα θα έπρεπε να
αποσπασθεί για να τους εξουδετε-
ρώσει. O κύριος γκος μως, θα συ-
νέχιζε την πορεία του προς τα Πα-
λαιά Aνάκτορα...
Σε ανακοίνωση του KKE στις 8
Oκτωβρίου, τονιζ ταν μεταξύ άλ-
λων:
«Tο Eθνος ενωμένο σήμερα κάτω
απ την εθνική κυβέρνηση, μάχεται
στο πλευρ των Συμμάχων για να
δικαιώσει το αίτημα των τέκνων του
που έπεσαν για τη λευτεριά και την
λαϊκή κυριαρχία. Σε τέτοια ώρα επι-
βάλλεται να βαδίσουμε λοι ενω-
μένοι με μια ψυχή, μ’ ένα παλμ ...».
H λευτεριά...
Xαράματα της 12ης Oκτωβρίου, οι
πρωινοί διαβάτες είδαν έκπληκτοι
μηχανοκίνητες φάλαγγες να κατευ-
θύνονται προς τα δυτικά. Tο ερώτη-
μα βγαίνει απ’ τα στ ματα λων:
Φεύγουν; Eίναι αλήθεια, φεύγουν;
Στις 8 το πρωί ο Φέλμι με τον δή-
μαρχο Γεωργάτο καταθέτουν στε-
φάνι στον Aγνωστο Στρατιώτη. Στις
9.15 η φρουρά του αγκυλωτού
σταυρού στην Aκρ πολη, κατεβάζει
το σύμβολο της δουλείας. Eνας
Γερμαν ς στρατιώτης παίρνει δι-
πλωμένη τη σημαία στην πλάτη του
και αποχωρεί βιαστικά. Aργ τερα,
δύο διμοιρίες του EΛAΣ μαζί με ένο-
πλους EΛAΣίτες εργάτες, θα σώ-
σουν απ τους Γερμανούς το ηλε-
κτρικ εργοστάσιο και άλλες εγκα-
ταστάσεις (Mύλοι Kερατσινίου, Σελ,
Στάνταρ).
H κ. Eλένη Bλάχου περιγράφει με
μοναδική ζωντάνια στο ημερολ γι
της την Πέμπτη 12 Oκτωβρίου 1944:
«Tέλος!!! Eφυγαν. Eίμαστε ελεύθε-
ροι!!! Aπ σήμερα το πρωί. ΠPΩTH
XAPA, το BBC στις 7: «Oι Bούλγαροι
θα εγκαταλείψουν εντ ς 15 ημερών τα
ελληνικά εδάφη...». Λίγο μετά, ακούω
καμπάνες, φασαρία. Bγαίνω στο παρά-
θυρο. «Oι Γερμανοί φεύγουν τώρα»
μου λένε. — Πού το ξέρετε; — Tο ’παν!
Oλοι βγάζουν σημαίες!... Xριστ ς Aνέ-
στη! — Πού το ξέρεις;... — Tο λένε...».
Oκτώ παρά τέταρτο – ντύνομαι, παίρ-
νω τους δρ μους. Παντού, σε λα τα
σπίτια φυτρώνουν κοντάρια, κυματί-
ζουν σημαίες μικρές, μεγάλες, ξεθω-
ριασμένες. Eως του φθάσω στην οδ
Aκαδημίας, λος ο πληθυσμ ς έχει ξε-
χυθεί στους δρ μους. Tο πίστεψα πια
κι εγώ. Tο είδα και γραμμένο. H π λη
παραδιν ταν στον Xερ Γεωργάτος,
στις 10 θα κατέβαινε η γερμανική ση-
μαία απ την Aκρ πολη, θα κατέθεταν
στέφανο στον Aγνωστο Στρατιώτη (η
στρατιωτική ετικέττα, προπάντων!)
και θα έφευγαν! Tο πρωιν αυτ ήταν
αφάνταστο!»...
Kι ο Mίκης Θεοδωράκης θυμάται:
«...Πώς να περιγράψω τον ενθουσια-
σμ , το μεθύσι χαράς εκείνης της επο-
χής; Eπί εβδομάδες, κάθε μέρα, ανε-
βαίναμε και κατεβαίναμε τη λεωφ ρο
Συγγρού χορεύοντας και τραγουδώ-
ντας. Στο Σύνταγμα γιν τανε 24ωρο
πανηγύρι. Kαι κάθε λίγο και λιγάκι να
φιλάμε την άσφαλτο: «Tούτο το χώμα»
που «δεν μπορεί κανείς να μας το πά-
ρει!». Πάντα με τη Mυρτώ και τους
στενούς φίλους. Δούλευα πια οργανω-
τικά, απ’ το πρωί ώς το βράδυ, με βάση
την Kαλλιθέα, σε λη την περιοχή του
πέμπτου τομέα, που άρχιζε απ το
Kουκάκι, μετά Σφαγεία, Xαροκ που,
Kαλλιθέα, Tζιτζιφιές και συνέχιζε Nέα
Σμύρνη και Παλι και Nέο Φάληρο.
Xιλι μετρα ολ κληρα με τα π δια. Συ-
νεδριάσεις, συγκεντρώσεις, κινητοποι-
ήσεις. Oσο πιο φτωχή ήταν η συνοικία,
κι σο πιο πολλά προβλήματα είχε, τ -
σο μεγαλύτερη και ισχυρ τερη ήταν η
Eαμική εξουσία...».
Aτελείωτο μεθύσι λευτεριάς, και
στους δρ μους κυκλοφορεί, ν μιμα
πια, ο παράνομος αντιστασιακ ς Tύ-
πος: «Eλεύθερη Eλλάδα», η «Mά-
χη», ο «Pιζοσπάστης» η «Mεγάλη
Eλλάς» κ.ά. δημοσιογραφικά ργα-
να λων των παρατάξεων.
Oι Γερμανοί είχαν φύγει. Στα δα-
κρυσμένα απ χαρά μάτια πολλών,
περνούσε φευγαλέα, μια άλλη σκη-
νή τ σο διαφορετική, τ σο αντίθετη
μ’ αυτ το πανηγύρι. H σκηνή της
27ης Aπριλίου 1941, ταν ανέβαινε
στο κοντάρι της Aκροπ λεως η ση-
μαία με τον αγκυλωτ σταυρ , σαν
προμήνυμα λων των συμφορών και
λης της καταστροφής, που περίμε-
ναν, απ’ εκείνη την ώρα την Eλλάδα.
Kι μως! O Γολγοθάς του λαού, δεν
είχε τελειώσει. O βραχνάς της ξενι-
κής κατοχής είχε εκλείψει, αλλά θα
ακολουθούσε το δράμα του εμφύλι-
ου σπαραγμού...
Στις 13 Oκτωβρίου, μια ημέρα μετά την αποχώρηση των Γερμανών, διάφορες ορ-
γανώσεις παρελαύνουν στους κεντρικούς δρ μους.
Συνέχεια απ την 3η σελίδα

Oι πρώτοι Aγγλοι στρατιώτες φθάνουν στην Aθήνα και γίνονται δεκτοί με ενθουσιασμ .
H Aθήνα έχει απελευθερωθεί. Στρατιωτική μπάντα των Σκώτων συμμετέχει στον εορτασμ , παιανίζοντας μπροστά στον Aγνωστο Στρατιώτη.

Tο τέλος της αδικίας. Yποστολή της σημαίας. Oι αιώνες με τη μορφή του Παρθενώνα παρακολουθούν ασυγκίνητοι. H βία έχει πάντα μια κατάληξη πι-
κρή (επάνω). Eνα απ τα τελευταία γερμανικά αυτοκίνητα που εγκαταλείπει την Aθήνα με κατεύθυνση την Eλευσίνα. Προηγείται μια μοτοσικλέτα. O
κ σμος αρχίζει να ξεχύνεται στους δρ μους, ενώ στη Bιβλιοθήκη, επί της οδού Πανεπιστημίου, κυματίζει ήδη η ελληνική σημαία (κάτω).
ΛEZANTA ΣEΛ 4-5

AΦIEPΩMA
O λ γος
του πρωθυπουργού
O Γεώργιος Παπανδρέου στην ιστορική του
ομιλία επιβάλλει την εθνική εν τητα
H ελληνική σημαία μεταφέρεται στα χέρια κοριτσιών με τοπικές φορεσιές. Στο βάθος διακρίνεται ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο στρατηγ ς Σκ μπι.
THN 18η Oκτωβρίου 1944, ημέρα επι-
στροφής της κυβερνήσεως στην
Eλλάδα, ο πρωθυπουργ ς Γεώργιος
Παπανδρέου εξεφώνησε ιστορικ
λ γο στην πλατεία του Συντάγματος.
Παραθέτουμε εκτενή αποσπάσματα:
«Aσπαζ μεθα την ιεράν γην της
πατρίδος. Oι βάρβαροι, αφού εβεβή-
λωσαν, επυρπ λησαν και εδήωσαν,
επί τρία και ήμισυ έτη, πιεζ μενοι
πλέον απ την συμμαχικήν νίκην και
την εθνικήν μας αντίστασιν, τρέπο-
νται εις φυγήν. Kαι η κυαν λευκος
κυματίζει μ νη εις την Aκρ πολιν.
Aπ τα βάθη της Iστορίας, οι ελληνι-
κοί αιώνες πανηγυρίζουν την επάνο-
δο της ελευθερίας εις την αρχαίαν
πατρίδα της. Kαι στεφανώνουν την
γενεάν μας. Δι τι ολ κληρος ο λα ς
μας υπήρξεν αγωνιστής της ελευθε- Oι επίσημοι προσέρχονται για την έπαρση της σημαίας.

ρίας. Δεν ευρίσκεται ασφαλώς εις
την κατεχομένην Eυρώπην άλλο πα-
ράδειγμα τ σον καθολικής αντιστά-
σεως και τ σον ακλονήτου αισιοδο-
ξίας διά την τελικήν νίκην. (...).
H κυβέρνησις, επανερχομένη εις
την ελευθέραν πατρίδα, οφείλει να
λογοδοτήση, διά το παρελθ ν και να
χαράξη τας κατευθύνσεις του μέλ-
λοντος. Aχάριστος είναι σήμερον η
αναδρομή εις το παρελθ ν. Aρκού-
μεθα εις την διαπίστωσιν τι εκληρο-
νομήσαμεν ερείπια εις την Mέσην
Aνατολήν και ένοπλον διαίρεσιν εις
την δούλην πατρίδα.
Σύμφωνα με τον πικρ ν λ γον του
ηγέτου της Mεγάλης Bρετανίας «η
αίγλη της Eλλάδος είχεν αμαυρω-
θή». Kαι σήμερον η κυβέρνησις, ευ-
ρισκομένη ενώπιον του ελληνικού
λαού, έχει το δικαίωμα να διακηρύξη
τι η συμμαχική θέσις της Eλλάδος
έχει επανεύρει την παλαιάν της αί-
γλην. Kαι αι ένοπλοι δυνάμεις μας,
παλλ μεναι απ πίστιν προς την πα-
τρίδα, καθ’ ημέραν δοξάζονται. Kαι η
σημερινή πάνδημος συγκέντρωσις
αποδεικνύει τι έχομεν υπερνικήσει
τον εμφύλιον π λεμος και τι έχει ε-
πιβληθή η ιδέα της εθνικής ενώσε-
ως. Περισσ τερον μως ενδιαφέρει
το μέλλον. (...).
Oι βάρβαροι φεύγουν
Aπ την εποχήν του Λιβάνου διε-
κηρύξαμεν τι κύριος σκοπ ς της
κυβερνήσεως είναι η εθνική απελευ-
θέρωσις και αποκατάστασις. H εθνι-
κή απελευθέρωσις, ευτυχώς, συντε-
λείται. Yπολείπονται ακ μη εις την
χώραν μας βάρβαροι, αλλά δεν είναι
μακράν η ημέρα της πλήρους απολυ-
τρώσεως. Oι Bούλγαροι είχαν ελπί-
σει τι με τα τεχνάσματα της τελευ-
ταίας στιγμής θα ήτο δυνατ ν να ε-
ξαπατήσουν τους συμμάχους και να
παραμείνουν εις τα ιερά μας εδάφη.
Mε το διάγγελμα της 28ης Σεπτεμ-
βρίου εξ Iταλίας είχαμεν ήδη εξαγ-
γείλει τι «αποτελεί απ φασιν λων
των μεγάλων συμμάχων μας (και της
Mεγάλης Bρετανίας και των Hνωμέ-
νων Πολιτειών και της Σοβιετικής
Eνώσεως) πως οι Bούλγαροι, αμέ-
σως, άνευ συζητήσεων, εγκαταλεί-
ψουν τα ελληνικά εδάφη». Kαι η δια-
βεβαίωσίς μας εν τω μεταξύ, έχει ε-
παληθεύσει. (...).
Eθνική αποκατάσταση
Aλλά σκοπ ς μας δεν είναι μ νον
η εθνική απελευθέρωσις. Eίναι επί-
σης και η εθνική μας ολοκλήρωσις.
Tο συμβ λαιον του Λιβάνου, το οποί-
ον έχουν συνυπογράψει λα τα κ μ-
ματα σα μετέχουν εις την κυβέρνη-
σιν, ορίζει ως περιεχ μενον του ε-
θνικού μας προγράμματος «την πλή-
ρη εθνικήν μας αποκατάστασιν και
την πλήρη ασφάλειαν των νέων συ-
ν ρων μας». H B ρειος Hπειρος α-
ποτελεί αναπ σπαστον τμήμα της
Eλλάδος, και έχει προσφάτως καθα-
γιασθή και απ τους τάφους των η-
ρώων μας. H Δωδεκάνησος θα επα-
νέλθη εις την Eλλάδα. Aλλ’ υπάρχει
επιπλέον και το δικαίωμα της ασφά-
λειας. Γνωρίζομεν τι, χωρίς καθολι-
κ ν σύστημα ασφαλείας, η τοπική α-
σφάλεια των συν ρων δεν ημπορεί
να αποτελέση επαρκή εγγύησιν(...).
Aντάρτες του EΛAΣ στην Aκρ πολη.
Oι ιερωμένοι συμμετέχουν στον γενικ εορτασμ της Aπελευθέρωσης.

18 Oκτωβρίου 1944. H μεγάλη στιγμή. O πρωθυπουργ ς Γεώργιος Παπανδρέου υψώνει τη σημαία. O ελληνικ ς λα ς μπορεί και πάλι να αρθρώνει χωρίς φ βο τη
λέξη ελευθερία.
Παραλλήλως προς την εθνικήν
μας αποκατάστασιν, η κυβέρνησις
τάσσει εις τους πρώτους σκοπούς
της την μέριμναν διά την οικονομι-
κήν αποκατάστασιν της χώρας. Kατά
την διάρκειαν της δουλείας, καθολι-
κή υπήρξεν η κατάρρευσις της εθνι-
κής μας οικονομίας και απάνθρωποι
αι στερήσεις του λαού μας(...).
H Eλλάς έχει την προτεραι τητα
των υπηρεσιών προς την κοινήν συμ-
μαχικήν υπ θεσιν. Πρώτη αντεστάθη
εις τον Aξονα, ενώ το μέλλον εφαί-
νετο σκοτειν ν, και ενίκησε τον φα-
σισμ ν και καθυστέρησε την επίθε-
σιν του ναζισμού εναντίον της Mέ-
σης Aνατολής και της Σοβιετικής
Eνώσεως. Kαι τοιουτοτρ πως ή έσω-
σε τον π λεμον ή εσυντ μευσε την
νίκην. H Eλλάς έχει επίσης την θλι-
βεράν προτεραι τητα των θυσιών.
Kατάκειται εις ερείπια.
M νον η ψυχή του λαού μας είναι
ορθία, αντέχει και μάχεται. Δικαιού-
ται επομένως να διεκδικήση και την
προτεραι τητα της ανοικοδομήσε-
ως. H προτεραι της αύτη μας ανε-
γνωρίσθη κατά την διάρκειαν του
πολέμου. H άρσις του αποκλεισμού
και η αποστολή τροφίμων και φαρμά-
κων απετέλεσαν πράγματι προν -
μιον της Eλλάδος(...).
Tο ιδεώδες μας είναι να πραγμα-
τοποιήσωμεν συγχρ νως και την
οικονομικήν ευημερίαν και την κοι-
νωνικήν δικαιοσύνην. Πιστεύομεν
εις την λαοκρατίαν. Kαι λαοκρατία
δεν σημαίνει μ νον δικαίωμα ψή-
φου. Σημαίνει επίσης δικαίωμα πο-
λιτισμού. Kαι ο λα ς μας, με τους α-
παραμίλλους αγώνας και τας σκλη-
ροτάτας θυσίας του, κατέκτησε το
δικαίωμα να του ανήκη το μέλλον.
Nέος κ σμος θα υψωθή απ τα ε-
ρείπια(...).
Πατρίδα και λα ς
Aλλά διά την επιδίωξιν και της ε-
θνικής και της κοινωνικής αποκατα-
στάσεως θα χρειασθή το απαραίτη-
τον ργανον: το κράτος. Aνήκει διά
τούτο εις τους αμέσους και θεμελιώ-
δεις σκοπούς μας η αποκατάστασις
της λειτουργίας του ελευθέρου ελ-
ληνικού κράτους. Eπί μίαν οκταε-
τίαν, το ελεύθερον ελληνικ ν κρά-
τος είχε καταλυθεί απ την δικτατο-
ρίαν και την κατοχήν. Hλθεν ο και-
ρ ς να υπάρξη! Eις τα καθεστώτα
του φασισμού το κράτος υποτάσσε-
ται εις το κ μμα. Eις τα ελεύθερα λα-
οκρατικά πολιτεύματα το κ μμα, η
οργάνωσις υποτάσσονται εις το κρά-
τος. Eις τα ελεύθερα πολιτεύματα η
πλειοψηφία κυβερνά, η μειοψηφία ε-
λέγχει, αλλά το κράτος, αι δημ σιαι
λειτουργίαι δεν ανήκουν ούτε εις
την πλειοψηφίαν ούτε εις την μειο-
ψηφίαν. Aνήκουν εις την ιδέαν της
πατρίδος και υπηρετούν το σύνολον
του λαού(...)
Oλ κληρος ο ελληνικ ς λα ς διεκ-
δικεί την τιμήν να είναι ο υπερασπι-
στής της πατρίδος. Tο γνώριμον κι-
νηματικ ν πνεύμα των εν πλων μας
δυνάμεων θα καταλυθή. Θα γίνει συ-
νείδησις και πράξις τι ο στρατ ς
δεν βουλεύεται. Bουλεύεται μ νον ο
κυρίαρχος λα ς, του οποίου την θέ-
λησιν εκφράζει η κυβέρνησις. Kαι
τας διαταγάς της κυβερνήσεως ε-
κτελεί ο στρατ ς. Θα γίνη συνείδη-
σις και πράξις τι ο στρατ ς δεν η-
μπορεί να ανήκη ούτε εις πρ σωπα,
ούτε εις κ μματα. Aνήκει μ νον εις
την πατρίδα και υπακούει μ νον εις
τας διαταγάς της κυβερνήσεως (...).
Kρίση ηγεσίας
Kατά την σκοτεινήν περίοδον της
δουλείας του έθνους ο λα ς μας υ-
πήρξεν αξιοθαύμαστος. Eδωσεν α-
παράμιλλα δείγματα ιδεαλισμού και
αυτοθυσίας. Aλλ’ υπήρξε κρίσις της
ηγεσίας. H ηγέτις τάξις, κατά μέγα
μέρος, δεν απεδείχθη αξία του λαού.
Eις τον καιρ ν της δικτατορίας, και
το Πανεπιστήμιον, και ο Aρειος Πά-
γος, και το Συμβούλιον Eπικρατείας,
καθώς και τα άλλα ανώτατα ιδρύμα-
τά μας, εκτ ς ολίγων λαμπρών εξαι-
ρέσεων, περίπου εχρεωκ πησαν.
Eπροτίμησαν να γίνουν επαγγελμα-
τικά σωματεία μεριμνώντα δια τα
βιωτικά συμφέροντα των μελών των.
Kαι ελησμ νησαν τι η πρώτη απο-
στολή των ανωτάτων ιδρυμάτων, τα
οποία εις τας δημοκρατίας αποτε-
λούν την ηγέτιδα τάξιν, είναι να γί-
νωνται θεματοφύλακες των ρων
της υπάρξεως, των ηθικών αξιών του
έθνους (...).
H αποκατάστασις της λαϊκής κυ-
ριαρχίας ανήκει κατ’ εξοχήν εις τους
πρώτους θεμελιώδεις σκοπούς μας.
O λα ς ανακτά τας ελευθερίας του
και γίνεται ο κυρίαρχος της χώρας
του. H κυβέρνησις της εθνικής ενώ-
σεως έχει απ φασιν να χωρήση εις
την ταχυτέραν δυνατήν ενέργειαν
και δημοψηφίσματος και εκλογών
συντακτικής συνελεύσεως καθώς
και δημοτικών και κοινοτικών εκλο-
γών. Kαι αποτελεί ζήτημα τιμής δια
την κυβέρνησιν πως η λαϊκή ετυμη-
γορία εκδηλωθή κατά τρ πον απο-
λύτως γνήσιον.
Eως τ τε, μ νον η εθνική ένωσις
σώζει. Aπέδωκεν ήδη υπέρ του τ -

H πιο μεγάλη μέρα της Aθήνας. Mεθυσμένοι απ χαρά οι Aθηναίοι κατακλύζουν την Πλατεία Συντάγματος με ελληνικές και συμμαχικές σημαίες...
που μέγα αγαθ ν. Hυξήθη το διε-
θνές κύρος της Eλλάδος και συνετε-
λέσθη η ομαλή μετάβασις απ της
δουλείας εις την απελευθέρωσιν η
οποία απ λους σχεδ ν εθεωρείτο
απίστευτος, ώστε σήμερον να προ-
σλαμβάνη, περίπου, τας διαστάσεις
θαύματος (...).
Kίνδυνοι διχασμού
Παρ μοια θαύματα η εθνική μας έ-
νωσις θα δυνηθή να επιτελέση, εάν
συνεχισθή με την ιδίαν ειλικρίνειαν
και την ιδίαν πίστιν και εις το μέλλον.
Oλοι οι μεγάλοι σκοποί, τους οποί-
ους ανεπτύξαμεν, χωρίς την εθνικήν
ένωσιν δεν ημπορούν να πραγματο-
ποιηθούν, ενώ με την ένωσιν θα ευο-
δωθούν ασφαλώς, εις τρ πον ώστε
απ το σημεριν ν χάος να προέλθη
ένας νέος ρυθμ ς, απ τα ερείπια
της δουλείας ένας νέος κ σμος, ά-
ξιος φορεύς της εθνικής μας ανα-
γεννήσεως. H εποχή μας ανήκει βε-
βαίως εις άλλον αιώνα, έχει μως
πολλάς ομοι τητας με την εποχήν
του ’21. Kαι σήμερον, πως και τ τε,
εξερχ μεθα απ τον αγώνα πλήρεις
απ δ ξαν, ερείπια και διχ νοιαν.
Γνωρίζομεν πού ωδήγησε τ τε η δι-
αίρεσις, και οφείλομεν να εμπνευ-
σθώμεν απ το παράδειγμα διά να το
αποφύγωμεν. Oταν προ εξαμήνου έ-
φθασα εις Kάιρον, διεκήρυξα τι με-
τέβαινα ως σταυροφ ρος της εθνι-
κής μας ενώσεως. Σήμερον, επι-
στρέφων εις την ελευθέραν πατρίδα
επί κεφαλής της εθνικής κυβερνή-
σεως, διακηρύττω και πάλιν τι επα-
νέρχομαι σταυροφ ρος της εθνικής
ενώσεως. Kαι είμαι ευτυχής τι έχει
αύτη πραγματοποιηθή. Aλλα πρέπει
να διαρκέση μέχρι της λαϊκής ετυμη-
γορίας, η οποία θα καθιερώση το ο-
ριστικ ν πολίτευμα και την κυβέρνη-
σιν του μέλλοντος.
Mε την ευθύνην του κυβερνήτου
διακηρύττω, και επιθυμώ να γίνη κοι-
νή συνείδησις, τι χωρίς την εθνικήν
μας ένωσιν τα υπέρτατα συμφέρο-
ντα του έθνους και του λαού μας
διατρέχουν τον έσχατον κίνδυνον.
M νον η εθνική ένωσις σώζει. Aλλά
ευτυχώς, δεν υπάρχει κανείς λ γος
ανησυχίας. Oλαι αι δυνάμεις, αι οποί-
αι συνεργάζονται εις την κυβέρνη-
σιν, έχουν αποδείξει τι κατέχονται
απ την πίστιν της εθνικής ενώσεως.
Kαι διά τούτο θα διαρκέση. Kαι πως
εθαυματούργησε μέχρι τούδε, θα
θαυματουργήση και εις το μέλλον.
Λαέ των Aθηνών: Eορτάζομεν σή-
μερον την Aνάστασιν. Mε βαθυτά-
την συγκίνησιν σου απευθύνω τον
εγκάρδιον χαιρετισμ ν της πατρί-
δος. Kαι χαιρετίζω επίσης το ηρωι-
κ ν, μαχ μενον, ελευθερούμενον έ-
θνος. Zήτω η αιωνία Eλλάς! Zητω-
σαν οι μεγάλοι μας σύμμαχοι! Zήτω
η ελευθερία!».
Συνεχείς εκδηλώσεις ενθουσιασμού στην ελεύθερη πλέον πρωτεύουσα. Φωτο-
γραφία απ το μνημείο του Aγνωστου στρατιώτη στις 13 Oκτωβρίου. Πλήθος κ -
σμου περιμένει για να παρακολουθήσει την κατάθεση στεφάνου.

«HΓEPΘHMEN λοι την 12ην Oκτω-
βρίου περί την 5ην πρωινήν. Oι Aξιω-
ματικοί του Eπιτελείου της Στρατιω-
τικής Διοικήσεως, οι κατοικούντες ε-
ντ ς του αυτού με ημάς κτιρίου, διε-
τάχθησαν την ημέραν εκείνην να εμ-
φανισθούν λοι την 6ην πρωινήν εν
στολή. Δεν εγνώριζα την διαταγήν
αυτήν του Στρατηγού Σπηλιωτοπού-
λου. Aλλά ο Συνταγματάρχης Π. Kα-
τσώτας, με τον οποίον εμοιραζ μεθα
το δωμάτιον, το πρωί εφ ρεσε την
στολήν του, την ελληνικήν στολήν,
πως είχε τροποποιηθή εις την M.
Aνατολήν. Tην 6ην ακριβώς εις τον
διάδρομον εμφανίζονται διά μιας -
λοι οι αξιωματικοί εν στολή.
O πρώτος, τον οποίον συναντώ, εί-
ναι ο Aντισυνταγματάρχης του Mη-
χανικού Kατσουρίδης. Oταν αντίκρυ-
σα το βυσσινί διακριτικ ν του πλου,
εις το οποίον υπηρέτησα και εγώ, με
κατέλαβεν ένας λυγμ ς χαράς.
Hρχετο και ο Π. Kατσώτας και δι’ ολί-
γας στιγμάς οι τρεις ενηγκαλίσθημεν
αλλήλους και εμείναμεν άφωνοι και
δακρύοντες. Tην στιγμήν εκείνην εί-
χον αισθανθή μίαν απ τας μεγαλυ-
τέρας συγκινήσεις της ζωής μου.
Mετ’ ολίγον ειδοποιούμεθα τι έ-
φθασαν δύο Bρετανοί Aξιωματικοί.
Πριν απ την απελευθέρωση
H εξιστ ρηση των συμβάντων και τα προηγηθέντα της 12ης Oκτωβρίου
απ τον τ τε εκπρ σωπο της ελεύθερης κυβέρνησης Θεμιστοκλή Tσάτσο
O στρατηγ ς Kατσώτας σε συνοικία των Aθηνών πριν απ την απελευθέρωση.
Aκρ πολη 1943. Πριν απ την κατάρρευση της Iταλίας. Oι σημαίες των δύο συμμάχων υψώνονται στον ελληνικ ουραν . Oι ιταλικές δυνάμεις θα πληρώσουν βαρύ φ -
ρο αίματος, ταν ο γερμανικ ς στρατ ς θα απαιτήσει την άμεση παράδοση των πλων τους. Oι ανυπεράσπιστοι Iταλοί στρατιώτες θα ζητήσουν τ τε βοήθεια απ τον
ελληνικ λα , ο οποίος θα τους δώσει την αμέριστη συμπαράστασή του.

Πολεμικ σκάφος αμέσως μετά τον κατάπλου. Oι άνδρες του πληρώματος, σε στάση προσοχής, χαιρετούν. H σκλαβωμένη γη είναι και πάλι ελεύθερη. Σκλαβιά που δεν
σκέπασε ποτέ τις ελληνικές θάλασσες που το ναυτικ μας συνεχώς έδινε το παράτολμο παρών του. Tο μηδέποτε ηττηθέν ναυτικ των Eλλήνων...
O αρχηγ ς της Aστυνομίας Aγγελος Eβερτ. Για λίγες μέρες κρατούσε την πο-
λιτική εξουσία στην Πρωτεύουσα... Γρήγορα άρχισε την «κυκλική» επικοινωνία
με λους τους παράγοντες της Aντιστάσεως.
Aνέκδοτη φωτογραφία του Aγγλου στρατηγού P ναλντ Σκ μπι με θερμή ι-
δι χειρη αφιέρωση στον Eλληνα συνάδελφ του, στρατηγ Θρασύβουλο
Tσακαλώτο.

Tην 9ην, εις μίαν οικίαν έναντί μας,
εις άνθρωπος με καταφανή δείγματα
συγκινήσεως εξήλθεν εις τον εξώ-
στην και ήρχισε να υψώνη την σημαί-
αν του και τον είδα, μ λις έδεσε το
σχοινίον, ν’ ασπάζεται την άκραν του
εθνικού μας συμβ λου και να κάμνη
τον σταυρ ν του. Kαι μετ’ ολίγον άλ-
λη και άλλη. Kαι μετ’ ολίγον ο δρ -
μος είχε γεμίσει απ σημαίας. O κ -
σμος έκαμνε τον σταυρ ν του και αι
διαβάται κλαίοντες ησπάζοντο αλλή-
λους, αλλά κανείς ακ μη δεν εζητω-
κραύγαζε. Φ βος συνείχε τας ψυχάς,
κληρονομία του παρελθ ντος και δι-
αίσθησις του μέλλοντος. Hρχισεν ε-
ντεινομένη βαθμιαίως και η κωδωνο-
κρουσία. O κ σμος συνέρρεε προ
της Aστυνομικής Διευθύνσεως. Oι
Bρετανοί Aξιωματικοί ενεφανίσθη-
σαν τ τε εις τον εξώστην και μία
φρενίτις κατέλαβε τον κ σμον. Mετ’
ολίγον εμφανίζεται ο Συνταγματάρ-
χης Π. Kατσώτας εν στολή και το
πλήθος χειροκροτεί. Mε έξαλλον χα-
ράν εχειροκρ τησεν ο κ σμος τον
στρατηγ ν Σπηλιωτ πουλον ήρεμον
και μειδιώντα. Kαι περί την 10ην απε-
φασίσαμεν ν’ αναχωρήσωμεν. Tο
πράγμα δεν ήτο βεβαίως εύκολον.
Aλλ’ επί τέλους κατωρθώσαμεν ν’ α-
νέλθωμεν επί των αυτοκινήτων και
εν μέσω ασυγκρατήτων εκδηλώσε-
ων, κατά των οποίων ματαίως ηγωνί-
ζετο ο Φ. Mανουηλίδης, εφθάσαμεν
εις τα Παλαιά Aνάκτορα και εγκατε-
στάθημεν επισήμως. Mετ’ ολίγον συ-
νέρρευσαν φίλοι, γνωστοί και πλή-
θος άπειρον. Eπιτροπαί, αντιπροσω-
πείαι... H τήρησις οιασδήποτε τάξε-
ως και σειράς απέβαινεν αδύνατος.
Eν τω μέσω της κοσμοσυρροής συ-
νετάγη το ακ λουθον τηλεγράφημα
προς την Kυβέρνησιν:
O βραχνάς της σκλαβιάς ετελείω-
σε στην Aθήνα. Mε το αναφιλητ
μιας ανέκφραστης χαράς χαιρετάμε
την Eθνική Kυβέρνηση. O Λα ς, ο η-
ρωικ ς Λα ς των Aθηνών, γιορτάζει
αδελφωμένος τη λευτεριά του.
H Tριμελής Kυβερνητική Eπιτροπή
Φ. MANOYHΛIΔHΣ, I. ZEBΓOΣ, ΘEM.
TΣATΣOΣ
Kαταστροφή
στον Πειραιά
(...) Mέχρι της μεσημβρίας εξηκο-
λουθήσαμεν δεχ μενοι συνεχώς ε-
πιτροπάς. Eν τω μεταξύ, εκ Πειραιώς
επληροφορούμεθα ως επικειμένην
την ανατίναξιν του Λιμένος. Tη κα-
θοδηγήσει μας κατεβλήθησαν αι ύ-
σταται προσπάθειαι διά την διάσωσιν
του Λιμένος. Παρά τας δραματικάς
προσπαθείας μιας Eπιτροπής, η ο-
ποία είχε λάβει την εντολήν να μετα-
βή προς συνάντησιν του Γερμανού
Φρουράρχου, ουδέν αποτέλεσμα ε-
πετεύχθη. Oυδ’ εξ άλλου κατέστη
δυνατ ν να πληροφορηθώμεν πώς
είχε τεχνικώς ρυθμισθή η πυροδ τη-
σις των κατά μήκος της προκυμαίας
φρεατίων, που είχον τοποθετηθεί
παρά των Γερμανών αι εκρηκτικαί ύ-
λαι. Προς αποφυγήν δυστυχημάτων
ειδοποιήθη ο πληθυσμ ς. Tην 5.30΄
απογευματινήν της 12ης Oκτωβρίου
ήρχισαν αι τρομακτικαί ανατινάξεις
και εξηκολούθησαν μέχρι νυκτ ς.
K πος και μ χθος γενεών κατεστρέ-
φετο. Eυτυχώς, χάρις εις τα ληφθέ-
ντα μέτρα, δεν είχομεν, εκτ ς απ έ-
να νεκρ ν και ένα τραυματίαν, άλλα
θύματα. (...).
Tην άλλην ημέραν (13.10.1944),
την 8 π.μ., κατήλθομεν και τα τρία
μέλη της Kυβερνητικής Eπιτροπής
εις τον Πειραιά. Προ της Aστυνομι-
κής Διευθύνσεως συνέρρευσεν αμέ-
σως πλήθος κ σμου. Eκεί ηναγκά-
σθημεν να είπωμεν και οι τρεις απ
ολίγας λέξεις και κατ πιν επεσκέ-
φθημεν την έρημον περιοχήν του Λι-
μένος. Eυτυχώς το Eργοστάσιον
Hλεκτρικής Παραγωγής εσώθη, κυ-
ρίως χάρις εις την θαρραλέαν ένο-
πλον επέμβασιν των εργατοτεχνιτών
του εργοστασίου. (...).
H Δοξολογία
Παρά την θλίψιν, την οποίαν μας
είχε προξενήσει το θέαμα των κατα-
στροφών εις τον Πειραιά, ελάβομεν
την απ φασιν να μη ματαιωθή η διά
την επομένην 14ην Oκτωβρίου αγ-
γελθείσα δοξολογία εις την Mητρ -
πολιν, δοξολογία, εις την οποίαν δεν
θα προσεδίδαμεν την μορφήν επισή-
μου εορτασμού. Tον επίσημον εορ-
τασμ ν τον επεφυλάσσομεν εις την
Kυβέρνησιν.
Eφρ ντισα να τεθή αυτοκίνητον
εις την διάθεσιν του Θ. Σοφούλη, διά
να δυνηθή να προσέλθη εις την εκ-
κλησίαν.
O Διευθυντής Aστυνομίας Aγγε-
λος Eβερτ, εις τον οποίον είχεν ανα-
τεθή η φροντίς χι μ νον της τάξε-
ως, αλλά και των προσκλήσεων, διη-
υκρίνισε διά των εφημερίδων της
14ης Oκτωβρίου, τι καλούνται πά-
ντες οι κατά το καθιερωμένον πρω-
τ κολλον προσερχ μενοι εις τας ε-
πισήμους τελετάς, μη υπάρχοντος
χρ νου προς καταρτισμ ν προγράμ-
ματος και αποστολήν προσκλήσεων.
Mε μεγάλην συγκίνησιν εισήλθο-
μεν την 10.30 εις την Mητρ πολιν υ-
π τας ενθουσιώδεις επευφημίας
των παρισταμένων.
H εν τη εκκλησία τελετή, χοροστα-
τούντος του Mακαριωτάτου Aρχιεπι-
σκ που Aθηνών αειμνήστου Δαμα-
σκηνού εν τω μέσω λου του κλή-
ρου, θα παραμείνη εις σους ηυτύ-
χησαν να παραστούν, αλησμ νητος.
Tα κείμενα της λειτουργίας συνέ-
θεσαν επίτηδες ο Mακαριώτατος
Aρχιεπίσκοπος, και δεν υπήρχε λέξις
και φράσις, η οποία να μη προσελάμ-
βανε, δεδομένης της ιστορικής στιγ-
μής, απεράντους διαστάσεις. Ποτέ
δεν διεπίστωσα την εν τητα του λα-
ού μας με την εκκλησίαν του βαθύ-
τερον. Oταν φράσεις και νοήματα,
προερχ μενα απ τα βάθη των αιώ-
νων, εξαγγέλλουν και παράγουν την
εναργεστάτην εντύπωσιν της απο-
λύτου επικαιρ τητος, περίεργον συ-
ναίσθημα, που υπερπηδά τον χρ νον
και μας ενώνει με το παρελθ ν, κα-
ταλαμβάνει τον άνθρωπον.
Oταν ήκουσα υπ τον θ λον του
Tο ένα μετά το άλλο τα σκάφη του στ λου μας καταπλέουν στον Φαληρικ ρμο. Στη φωτογραφία, μεταξύ του πληρώματος εθελ ντριες αδελφές του Eρυ-
θρού Σταυρού

Tα πρώτα αγήματα του ναυτικού παρελαύνουν στην οδ Σταδίου. Eπικεφαλής ο θρυλικ ς κυβερνήτης του «Aδρία» αντιπλοίαρχος Tούμπας.
Παντοκράτορος τους μεγαλειώδεις
ήχους, που υμνούν την υπέρμαχον
Στρατηγ ν, εν μισα τι χθες έφυγαν
οι βάρβαροι απ την Kωνσταντινού-
πολιν, εν μισα τι πίσω απ την Πλα-
τυτέραν διαβλέπω την πολιούχον,
την Πρ μαχον Aθηνάν. Eις το τέλος
της υπερ χου λειτουργίας ο Mακα-
ριώτατος Aρχιεπίσκοπος έρανε τους
παρισταμένους με ροδοπέταλα και
φύλλα δάφνης.(...).
Aφιξη στρατευμάτων
Tέλος, ανήλθομεν εις τον εξώστην
του υπουργείου Συγκοινωνίας, οπ -
θεν ωμιλήσαμεν κατά σειράν ο Φ.
Mανουηλίδης, ο Γ. Zέβγος και τελευ-
ταίος εγώ, ενώπιον απείρου ενου-
σιώδους πλήθους, που μως επε-
κράτουν τα εαμικά συγκροτήματα με
τα ερυθρά λάβαρά των.
Oλίγον μετά το πέρας της ομιλίας
μου, ειδοποιήθην τι τμήματα Bρε-
τανικού Στρατού και του Iερού Λ -
χου είχον αφιχθή εις την πλατείαν
της Oμονοίας. Tο ανήγγειλα ο ίδιος
απ το μικρ φωνον. Kαι κύματα εν-
θουσιασμού εσάλευον επί μακρ ν το
πλήθος. Kατήλθομεν διά να προϋπα-
ντήσωμεν τους Bρετανούς και τους
Iερολοχίτας, αλλ’ εστάθη αδύνατον
να τηρηθή η τάξις.
O ενθουσιασμ ς είχεν υπερεκχει-
λίσει και ενθυμούμαι τους Bρετα-
νούς αξιωματικούς και στρατιώτας,
οι οποίοι είχον πλέον απολέσει το
πάτριον φλέγμα, να μετέχουν και αυ-
τοί των λαϊκών εκδηλώσεων με έντα-
σιν εκδηλώσεων ποσώς υστερούσαν
των ελληνικών.
Σημείωση: Aποσπάσματα απ το βι-
βλίο του Θεμιστοκλή Tσάτσου «Aι παρα-
μοναί της Aπελευθερώσεως». Eκδ σεις
«IKAPOΣ».
Eκτακτο α-
νακοινωθέν
του A΄ Σώ-
ματος
Στρατού
του EΛAΣ
που αναφέ-
ρεται στη
διάσωση
του εργο-
στασίου η-
λεκτροπα-
ραγωγής
στον Πει-
ραιά.

Xάρτης στον οποίον εμφαίνεται ο διαμελισμ ς της Eλλάδος απ τις δυνάμεις Kατοχής Γερμανών, Iταλών και Bουλγάρων.

«H OIKONOMIA, στη χώρα μας βγήκε
απ τον Π λεμο τ σο κατεστραμμέ-
νη, σο σε καμιά άλλη σύμμαχη χώ-
ρα. Πέρα απ τα θύματα, που, αν δεν
ξεπερνούν, πάντως φθάνουν τα
150.000 άτομα, οι υλικές καταστρο-
φές ξεπερνούν τα 4 τρισ. προπολεμι-
κές δραχμές.
Eτσι, ο λα ς μας, μετά τα τ σα δει-
νά της Kατοχής, ζούσε με την προσ-
δοκία εν ς καλύτερου αύριο, μιας
ζωής πιο ανθρώπινης και πιο δίκαιης.
Hταν μια ελπίδα, που την ενίσχυαν
τα συμμαχικά ραδι φωνα σε λη τη
διάρκεια της Kατοχής, έτσι ώστε να
δημιουργηθεί η πεποίθηση πως η
Eθνική Aπελευθέρωση σημαίνει και
απελευθέρωση απ τις στερήσεις
και τη φτώχεια.
Oμως, το νειρο δεν είχε σχέση με
την πραγματικ τητα. Tο ξέσπασμα
χαράς, που ήρθε με την Aπελευθέ-
ρωση, γρήγορα το διαδέχθηκε η α-
νησυχία για την επιβίωση. Tα βαπ -
ρια δεν ξεφ ρτωναν το ένα πίσω απ
το άλλο, η ενίσχυση των συμμάχων
σε τρ φιμα, παρ’ λες τις καλές
τους διαθέσεις, ήταν, την πρώτη
τουλάχιστον περίοδο, ασήμαντη. Oι
καταστροφές, που φεύγοντας είχε
κάμει ο εχθρ ς στα λιμάνια, στα γε-
φύρια και στους δρ μους, δυσχέραι-
ναν ακ μα περισσ τερο την κατά-
Xάρτης των καταστραφέντων δασών επί Kατοχής στο λεκανοπέδιο Aττικής.
Πίνακας του αριθμού θανάτων στην πρωτεύουσα και η αύξησή των κατά την Kατοχή.
Oι απώλειες του εμπορικού μας στ λου κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Oικονομικά
προβλήματα
H οικτρή κατάσταση της Eλλάδος πως
την έζησε ο ακαδημαϊκ ς και κορυφαίος
οικονομολ γος Aγγελος Aγγελ πουλος

Kατοχή. Iταλοί και Γερμανοί αξιωματικοί επισκέπτονται την Aκρ πολη.
σταση. O π λεμος συνεχιζ ταν. Oλα
ήταν δύσκολα. Mέσα σε μια τέτοια α-
τμ σφαιρα ανέλαβε να αντιμετωπί-
σει η κυβέρνηση Eθνικής Eν τητας
το Oικονομικ Πρ βλημα της Eλλά-
δας. Πρ βλημα, που παρουσιαζ ταν
στην τετραπλή του υπ σταση: την ε-
πισιτιστική, τη νομισματική, τη δημο-
σιονομική και την παραγωγική. (...)
Tο νομισματικ πρ βλημα ήταν,
μαζί με το επισιτιστικ , ένα απ τα
κύρια προβλήματα που έπρεπε να α-
ντιμετωπιστεί με την απελευθέρωση
της χώρας, γιατί αποτελούσε και την
προϋπ θεση για την αποκατάσταση
κανονικού ρυθμού στην οικονομική
ζωή. Σ’ λη τη διάρκεια της Kατοχής,
ο πληθωρισμ ς αποτέλεσε το μ νο
μέσο χρηματοδ τησης. Tα έξοδα
των Aρχών Kατοχής και τα έξοδα
του κράτους καλύπτονταν με την α-
διάκοπη λειτουργία της εκδοτικής
μηχανής, με αποτέλεσμα τη συνεχή
ύψωση των τιμών, γιατί αγαθά δεν υ-
πήρχαν και καθένας απέφευγε να
παίρνει δραχμές.
Σε καμιά άλλη χώρα ο πληθωρι-
σμ ς δεν πήρε την έκταση που είχε
πάρει στην Eλλάδα και σε καμιά άλλη
χώρα οι τιμές δεν φθάσανε σε τέτοια
επίπεδα. Tην εποχή της Aπελευθέ-
ρωσης η νομισματική κυκλοφορία
στην Eλλάδα είχε αυξηθεί 5 εκατ.
περίπου φορές σχετικά με την προ-
πολεμική περίοδο, ενώ σε καμιά άλ-
λη χώρα που καταλήφθηκε απ τους
Γερμανούς, η κυκλοφορία δεν αυξή-
θηκε περισσ τερο απ τρεις έως πέ-
ντε φορές.
Tην ημέρα που έφθασε η κυβέρ-
νηση στην Aθήνα (19 Oκτωβρίου
1944) η νομισματική κυκλοφορία εί-
χε φθάσει στο επίπεδο των 102 τε-
τράκις εκατομμυρίων (102.053.0-
31.000.000.000) έναντι των 19.37-
0.000 στην αρχή της Kατοχής, είχε
αυξηθεί δηλ. 5.260.465 φορές.
Mε τον πληθωρισμ εξανεμίσθηκε
αγοραστική δύναμη 27 εκατομμυ-
ρίων χρυσών λιρών.
Eπειτα απ μια τέτοια εξέλιξη, ή-
ταν επ μενο να υπάρχει ένα νομι-
σματικ χάος. Eίχε επέλθει ολοκλη-
ρωτική καταρράκωση της χώρας και
ολοκληρωτική εξανέμιση της νομι-
σματικής αξίας».
Aπ το βιβλίο του ακαδημαϊκού κ. Aγγελου
Aγγελ πουλου «Aπ την Kατοχή στον
Eμφύλιο», συνέντευξη στον Σοφοκλή Δημη-
τρακ πουλο. Eκδ σεις «ΠAPOYΣIA».
Kατοχικά χαρτονομίσματα, ενδεικτικά του τεράστιου νομισματικού προβλήματος στο οποίο οδήγησαν τη χώρα οι γερμανικές δυνάμεις.
Oι πίνακες του θέματος προέρχονται
απ το Λεύκωμα «Aι θυσίαι της Eλλά-
δος στον Δεύτερο Παγκ σμιο Π λε-
μο», που κυκλοφ ρησε το 1946 απ το
υφυπουργείο Aνοικοδομήσεως.

Xάρτης των καμένων απ τους κατακτητές ελληνικών χωριών. Oι καταστροφές που υπέστη το οδικ μας δίκτυο.
Xάρτης των λιμένων που υπέστησαν τις μεγαλύτερες καταστροφές. Tο σιδηροδρομικ δίκτυο της Eλλάδας και οι καταστροφές που υπέστη κατά τον π λεμο.

AΦIEPΩMA
H ιστορική ημέρα
Πώς υποδέχθηκε ο λα ς της Aθήνας την αποχώρηση των στρατευμάτων κατοχής
Tου Δημητρίου Aλ. Γέροντα
Προέδρου του «Συλλ γου των Aθηναίων» και της
«Eθνολογικής Eταιρείας της Eλλάδος»
AΠIΣTEYTO μας φάνηκε αλλά ήταν
αληθιν . Tα στρατεύματα κατοχής,
δηλαδή οι Γερμανοί, αποχωρούσαν
απ την Aθήνα και στη συνέχεια απ’
λο τον ελληνικ χώρο, αφού μως
προηγουμένως είχαν εξασφαλίσει τα
νώτα τους αποχωρούντες και υπο-
χωρούντες απ το ελληνικ έδαφος.
O κ σμος ήταν ακ μα δύσπιστος
και συγκρατημένος, δεν πίστευε δε
τι με τ ση ευκολία θα γιν ταν η εκ-
κένωση της Aθήνας και πιο γενικά
της Eλλάδος.
Mε τη διαρκή πείνα και με τους ε-
τοιμοθάνατους που καθημερινά συ-
ναντούσαμε στους δρ μους της
Aθήνας, είχαμε πια εξοικειωθεί.
Mπορεί βέβαια να μην πεινούσανε
λοι, αλλά το μεγαλύτερο τμήμα του
πληθυσμού κυριολεκτικά ήταν ρα-
κένδυτο και καταπιεσμένο.
H κραυγή «Aδέλφια πεινάω» ακ -
μα αντηχεί στ’ αυτιά μου, αλλά ποιος
να προσέξει αυτούς τους δυστυχι-
σμένους, ταν και ο ίδιος δεν εγνώ-
ριζε τι ίσως ύστερα απ λίγες ημέ-
ρες μπορεί να βρισκ ταν στην μοια
μ’ αυτ ν κατάσταση;
Θυμάμαι, νεαρ ς τ τε και εκκολα-
πτ μενος δικηγ ρος, τι περιμέναμε
την άφιξη του «θρυλικού» τουρκικού
πλοίου «Kουρτουλούς» που θα μας
έφερνε την περιώνυμη «πολέντα»
που οι Iταλοί έφτιαχναν τις σκούπες
τους, για να τραφούμε και να διατρα-
φούμε για λίγες μέρες. Eίχα τ τε α-
ναμιχθεί στα συσσίτια των δικηγ -
ρων και στην «πολέντα» ήμουν ξε-
φτέρι!
Eτσι, χωρίς καμία προειδοποίηση
και με οδηγ το ένστικτ ν μας, φθά-
σαμε στην τελευταία ημέρα της δια-
νομής των Γερμανών στην Aθήνα.
Aλλά ο Eλληνας, με το δίκιο του
δύσπιστος ως την τελευταία στιγμή
δεν έλεγε να βγει απ το σπίτι του,
πριν βεβαιωθεί για το γεγον ς αυτ .
Aλησμ νητες στιγμές
Eτσι, κρυμμένοι πίσω απ τα παρά-
θυρα κατοπτεύαμε και με μεγάλη
δυσπιστία αντικρίζαμε αυτά τα γεγο-
ν τα, που τα ζούσαμε τ τε.
Kαι χωρίς να το γνωρίζουμε, ζού-
σαμε στ’ αλήθεια ιστορικές στιγμές.
M νον κατά το βραδάκι της 12ης
Oκτωβρίου 1944, ταν ο λα ς βεβαι-
ώθηκε τι απεχώρησαν οι Γερμανοί,
ξεχύθηκε στους δρ μους αλαλάζο-
ντας και φωνάζοντας κάθε είδους
σύνθημα που του ερχ ταν εκείνη τη
στιγμή στο νου και στη σκέψη του.
Ξεχύθηκε λοιπ ν στους δρ μους
της Aθήνας, εκτοξεύοντας κάθε εί-
δους συνθήματα, ανάλογα με την
πολιτική παράταξη που ανήκε.
H νύχτα εκείνη δεν ξεχνιέται εύ-
κολα. H νύχτα της 12ης Oκτωβρίου
1944.
Σαν βγήκαμε απ τα σπίτια μας για
ν’ απολαύσουμε λίγο και να συνέλ-
Oι δρ μοι γεμίζουν απο ανθρώπους, απ σημαίες, απ χαρά. «O βραχνάς της σκλαβιάς ετελείωσε στην Aθήνα...».

Mε εμφανή συγκίνηση, αξιωματικοί και ναύτες γονατίζουν μπροστά στο μνημείο του Aγνωστου Στρατιώτη.
θουμε απ τον «καταθλιπτικ βρα-
χνά» της γερμανικής κατοχής, ανα-
πνεύσαμε για πρώτη φορά τον αέρα
της ελευθερίας, η οποία σας διαβε-
βαιώ, τι δεν παραβάλλεται με κανέ-
να άλλο αγαθ .
Θυμάμαι, αλλά και τι δεν θυμάμαι...
Tα σκοτάδια σ’ λο το ολοκληρωτι-
κ τους μεγαλείο, κάποια κομμένα
σύρματα των τροχιοδρ μων, κάποια
πρ χειρα προχώματα στους δρ -
μους μαζί με συρματοπλέγματα. H
καταστροφή της π λεως ήταν ολο-
φάνερη, αν εξαιρέσει κανείς τι η πι-
θαν της ήταν τι ίσως υπήρχαν και
χειρ τερα.
Γενική χαρά
O Eλληνας κοντά στα πολλά του ε-
λαττώματα έχει ασφαλώς κι ένα με-
γάλο προτέρημα: εκείνο της προ-
σαρμογής. Bολεύεται εύκολα και τα-
κτοποιείται ακ μα ευκολ τερα.
Eκείνο το βράδυ λοιπ ν της γενι-
κής χαράς και της ευτυχίας, αρχίσα-
με να χορεύουμε σαν τρελοί στη δια-
σταύρωση των οδών Aγίου Mελετίου
και 3ης Σεπτεμβρίου.
Για π τε βρέθηκαν οι φων γρα-
φοι, για π τε ανακαλύφθηκαν και ήρ-
θαν στην επιφάνεια αυτοί οι μεζέ-
δες, είναι θέμα δυσεξήγητον και μ -
νον ανταποκρίνεται στον χαρακτήρα
του Eλληνος, ο οποίος εκ του «προ-
χείρου» και εκ των «εν ντων» διορ-
γανώνει αυτές τις γιορτινές χαρές.
Bέβαια λοι ζούσαμε με την ελπίδα
της «αναμονής, κολλημένοι κυριολε-
κτικά στα «κρυφά» ραδι φωνα, α-
κούγοντας το Λονδίνο ή και άλλους
ακ μα σταθμούς. Eίχαμε ζυμωθεί και
είχαμε πιστεύσει στη νίκη των συμ-
μάχων, πίστη η οποία επήγαζε πια α-
π τις αλλεπάληλες επιτυχίες των
Aγγλων, των Γάλλων, των Aμερικα-
νών και των Pώσων.
Bέβαια λοι τ τε περιμέναμε τι η
Eλλαδούλα μας, που ακ μα μια φορά
είχε κάνει το καθήκον της απέναντι
στις συμμαχίες της, θ’ αμειβ ταν α-
ναλ γως. Δεν βαριέστε μως, αυτά
ξεχάσθηκαν γρήγορα και η πατρίδα
μας, για μια ακ μη φορά, έμεινε αδι-
κημένη. Δεν έφτασε ο θάνατος υ-
περπεντακοσίων χιλιάδων Eλλήνων
που πέθαναν απ την πείνα, δεν έ-
φθαναν οι θυσίες του ελληνο-ιταλι-
κού πολέμου, δεν έφθανε το ολο-
καύτωμα της Eλλάδος.
«Συμμαχικές» σχέσεις
Eυτυχώς τι ο Oυΐνστον Tσ ρτσιλ
πάτησε ποδάρι και μας δ θηκαν τα
δυστυχισμένα Δωδεκάνησα, σαν α-
νταμοιβή των θυσιών μας. Kαι δεν
πρέπει ποτέ να ξεχάσουμε τι η γει-
τονική Tουρκία, αυτ ς ο «δ λιος»
σύμμαχος, η οποία πέντε ημέρες
πριν πέσει ο Xίτλερ βγήκε στον π -
λεμο και με επιμονή και υπομονή
διεκδίκησε τη P δο, τη Σάμο και νο-
μίζω και τη Xίο.
Kαι βρέθηκε Aγγλος πολιτικ ς, ο
οποίος της τα υποσχέθηκε. Πρ κει-
ται για τον τ τε υπουργ των Eξωτε-
ρικών της Aγγλίας Iντεν. Tελευταίως
εκδ θηκε ένα βιβλίο του Γερμανού
Roland Hambe, ο οποίος ισχυρίζεται
τι «... ήταν ευλογία και σήμαινε
πολλά για την Eυρώπη η διάσωση
της Pώμης και του Παρισιού απ την
καταστροφή. Aυτ που δεν έγινε α-
κ μη επαρκώς γνωστ ν στην κοινή
γνώμη, είναι τι η Aθήνα δεν απειλή-
θηκε λιγ τερο και πως η διάσωσή
της δεν είναι λιγ τερο πολύτιμη».
Στη συνέχεια μας επεξηγεί πως θα
καταστρέφονταν ζωτικές εγκατα-
στάσεις πως η λίμνη του Mαραθώ-
νος, η ανατίναξις του Λυκαβηττού, η
καψαστροφή της ΔEH και άλλες συμ-
φορές. Kαι συνεχίζει:
«Kαι μως τέτοια ήταν η κατα-
στροφή που απειλούσε να ξεσπάσει
επάνω στην Aθήνα κάθε μέρα σχε-
δ ν, κάθε ώρα, θα μπορούσε να πει
κανείς για εβδομάδες ολ κληρες...».
Eυχαριστούμε τον κ. Hambe για τη
διευκρίνιση αυτή, η οποία μως δεν
ανταποκρίνεται στα γεγον τα, πως
τ τε διαμορφώθηκαν. Kαι πρώτον ο
κ. Hambe την πείνα του ελληνικού
λαού την αποδίδει στο στεν απο-
κλεισμ που εξασκούσαν οι Aγγλοι,
εποπτεύοντες τα ελληνικά λιμάνια
και τις παραλίες μας.
Mα οι Aγγλοι τ τε δεν ήταν ικανοί
ούτε τα παράλια τους να διαφυλά-
ξουν απ την απειλή του Xίτλερ για
απ βαση στα εδάφη τους και θ’ απέ-
κλειαν τα ελληνικά λιμάνια; Aλλωστε
δεν πρέπει να μας ξεγελά το αναμφι-
σβήτητο γεγον ς τι οι Γερμανοί, ως
και νερ έστελναν στον P μελ, α-
ντλημένο απ τη λίμνη του Mαραθώ-
νος, μοναδική τ τε πηγή ξεδιψάσμα-
τος των Aθηναίων. Kαι δεύτερον, τι
η συμφωνία για τη μη καταστροφή
της Aθήνας επετεύχθη χάρη στη με-
σολάβηση ορισμένων ανθρώπων απ
ελληνικής πλευράς και του Γερμα-
νού στρατηγού Φέλμι απ γερμανι-
κής, ο οποίος είχε ωστ σο δηλώσει
τι «... ο γερμανικ ς στρατ ς έκανε
το παν ν’ αποχωρήσει αμαχητί απ
την π λη, εάν μως υποχρεωθεί να
καταφύγει στα πλα, λ γω επιθέσε-
ως στα στρατεύματά του, κατά την
υποχώρησή τους, τ τε η ευθύνη για
το αίμα που θα χυθεί και για τις κα-
ταστροφές που θα επέλθουν, θα βα-
ρύνει αποκλειστικά εκείνους, οι ο-
ποίοι προκάλεσαν τις ταραχές...».
Bλέπετε, ο Γερμαν ς, σαν γνή-
σιος πειθαρχημένος άνθρωπος, τις
ευθύνες μ νον προέβλεπε, δεν τον
ένοιαζε για τις παντ ς είδους κατα-
στροφές.
Eίχα σημειώσει παλαι τερα τι ο
Mεταξάς λέγοντας το OXI είχε πιάσει
γερά το σφιγμ του τ τε Eλληνος,
αν κρίνουμε απ τις στιγμές ηρωι-
σμού μέχρι τρέλας, που κατείχε τους
Eλληνες της εποχής εκείνης.
Δεν διστάζω και τώρα να επαναλά-
βω τι η εποχή εκείνη αποτέλεσε μια
«Nέα αναλαμπή του Eλληνισμού» και
τελειώνω με μια ευχή προς τους φί-
λους και προς τους παντ ς είδους
νέους εχθρούς της Eλλάδος. Nα μην
τολμήσουν να πατήσουν ποτέ το ελ-
ληνικ έδαφος, γιατί αυτ θα επιφέ-
ρει τον ξεσηκωμ ολ κληρου του
ελληνισμού...

AΦIEPΩMA
12 Oκτωβρίου 1944
H ιστορική ημέρα της απελευθέρωσης μέσα απ προσωπικές ενθυμήσεις
Δύο φωτογραφίες απ την Kατοχική Aθήνα. Aριστερά, Γερμανική Oρχήστρα παίζει στην Πλατεία Συντάγματος για τα στρατεύματα του Aξονος. Δεξιά, Γερμανοί στρα-
τιώτες φωτογραφίζουν τον Aγνωστο Στρατιώτη. Oι δύο αυτές εικ νες συνυπάρχουν με την πείνα, τις θηριωδίες των εισβολέων και τη φρίκη του πολέμου, ενώ οι δυ-
νάμεις της αντιστάσεως συνεχίζουν τον ανελέητο αγώνα τους εναντίον του κατακτητή.
Tου Pένου Aποστολίδη
ΠPΩI, εννιά, και κατέβαινα την Πατη-
σίων, στο Mουσείο, στη Mάρνη, για
τα Xαυτεία. Hλιος κατάμουτρα, εκτυ-
φλωτικ ς. Ωραία μέρα, απ εκείνες
τις «μ νο ελληνικές» καθώς νομί-
ζουμε λοι μας (άντε τώρα να μας α-
ποδείξεις, με τεκμήρια, πως έχει
γνήσιες τέτοιες και στη Xιλή να πού-
με!), με το γαλάζιο ατλάζι τεντωμένο
«για μας» στον ανέφελο ουραν .
Oχι μ νο οι τοίχοι λοι, δεξιά κι α-
ριστερά, παρά κι η άσφαλτος βαμμέ-
νη κ κκινη πέρα–πέρα με σφυροδρέ-
πανα –συνεργεία γράφαν ακ μα!–
και τραβάγαμε ολ ισα, με την Aκρ -
πολη απέναντί μας, σαν τυπικ
καρτ–ποστάλ...
«Σήμερον φεύγουν!», είχε ακου-
σθεί, ξαναλεγ ταν –«Φεύγουν!.. Nα!
Στα Xαυτεία!..».
Tι «στα Xαυτεία»;.. Στα Xαυτεία
φεύγαν... Δεν έχει ν ημα!.. M νο
απ’ τα Xαυτεία φεύγαν;.. Tι πα να πει
αυτ ;
Mα ναι...Hξερα τι έλεγε... Bρέθηκα
μπρος του άξαφνα –σ’ αυτ που έ-
φευγε ντως– και το κατάλαβα. Στη
διασταύρωση ακριβώς, στο κέντρο,
στο σταυρ νημο της μέρας εκείνης
που «φεύγανε» –αυτή δεν ήτανε η
σφραγίδα της στην ιστορία μας για
πάντα;– ενώ τα πλήθη εμείς χιλιάδες
στριφογυρίζαμε σε δίνες κοχλάζου-
σες, πανηγυρικές, «θριαμβευτικές»–
«Eμείς! Eμείς τους διώχναμε». (Kι έ-
τσι θέλουμε να το θυμ μαστε, να το
φωνάζουμε πεισματάρικα ως σήμε-
ρα). - εν’ ανοιχτ πολεμικ φολξβά-
γκεν της Bέρμαχτ (απ’ αυτά τα «κασ-
σ νια», με τις σκούρες λαμαρίνες
και το σταυρ στις μπάντες), στη μέ-
ση απ’ τα πηχτά λεφούσια μας της
«Aπελευθέρωσης, με τρεις μέσα που
καπνίζανε στον ήλιο αμέριμνοι –σαν
κάτι περιμένοντας– κι ένα στημένο
μυδράλλιο με την αστραφτερή κορ-
δέλλα του λο σφαίρες μυτερές α-
νάμεσά τους, με την κάννη λίγο
σκερτσ ζικα μισογυρισμένη ψηλά
λοξά, δεξιά κι εμείς γύρα «δεν έτρε-
χε τίποτα!» (δεν το βλέπαμε; δεν το
ξέραμε; δεν καταλαβαίναμε πως ή-
ταν μυδράλλιο; αν ήθελε, δεν έρι-
χνε; τι κάναμε πώς δεν το βλέπαμε;
το ξορκίζαμε; λύκε, λύκε είσαι δω;
παίζαμε τώρα; πώς «φεύγανε»; ποιοι
«τους διώχνανε»; ας συνεχίσουμε ο
καθένας να κάνουμε πως δεν τους
βλέπουμε! κι ας στριφογυρίζουμε
πανηγυρίζοντας πως «τους διώχνου-
με», καθώς αυτοί καπνίζουν αμέρι-
μνοι, προφανώς κάτι περιμένο-
ντας…).
Aυτά στα Xαυτεία, ώρα εννιά - εν-
νιάμιση, το πρωί της 12 Oκτωβρίου
του ’44.
H συνάντηση
Eκανα κι εγώ πως δεν είχα δει τί-
ποτα! Kαι τράβηξα την Πανεπιστημί-
ου καταπάνω… Xιλιάδες αλαλάζανε
την «Aπελευθέρωση», φωνάζοντας
,τι ήθελε ο καθένας!.. Eγώ φώναζα
«Kάππα - κάππα - έψιλον!», χωρίς να
’μουνα ποτέ μου κομμουνιστής, με
τη σκέψη πως «αυτ θα θύμωνε πα-
ραπάνω κάθε δεξι που αν τύχη θα
’τανε κι αυτ ς ανάμεσά μας και θα
κρυβ τανε» (ποιος δεξι ς θα τ λμα-
γε να το λέει σήμερα πως είναι δε-
ξι ς ανάμεσά μας;) –μπορεί μ’ αυτ
το «σκεπτικ » να βρέθηκε για χρ νια
το «K μμα του Aγώνα» στα πάνω,
αλλά δεν ήτανε πράγματι δικ ς του ο
αέρας της «αντίθεσης» στο άλλο ή-
τανε κι λοι το ξέραμε!..– αλλά φώ-
ναζα και για μένα: «Kάτω λα!»
(«Aμπάσο τούτα!», γύρισα και φώνα-
ξα του Λουϊζίδη, του βοηθού του
Σκάσση στο Πανεπιστήμιο, κι αυτ ς
κουτσαίνοντας, «Aμπάσο τούτα!» με
διαβεβαίωσε έντρομος, φεύγοντας
σο μπορούσε πιο γρήγορα με το
μπαστούνι του, να επιβιώσει και να
κάτσει με τη σειρά του το ταχύτερο
στην έδρα της Λατινικής Φιλολογίας
και δαύτος...).
Kι ,τι το ’χα φωνάξει, να ’σου το
πλήθος χάνετ’ απ μπρος μου –εκεί
μπροστά στη γωνία με Kοραή, στο
δεξί πεζοδρ μιο ανεβαίνοντας– και
βρίσκομαι σε κρύο κεν , κατάκρυο
δέκα μέτρα μπρος μου!..
T’ ήταν και χάθηκαν λοι έτσι;..
Γιατί αυτ το κεν , που με χτύπησε
σαν κάτι το συγκεκριμένο, το ξεκά-
θαρο, μα που δεν το ’βλεπα;...
Ωσπου το είδα, να κατεβαίνει αδιά-
φορο καταπάνω μου: Eνας Γερμαν ς
αξιωματικ ς στα καλοκαιρινά, τα κο-
ντά του –φ ραγαν σορτς λοι τους
τα καλοκαίρια– με τα σταρένια π δια
του δίχως κάλτσες μεσ’ στις μαύρες
μπ τες –το ’καναν κι αυτ οι τρελοί
καλοκαιριάτικο, μεσ’ στη λαύρα: γυ-
μνά τα χάλκινα π δια μεσ’ στις ά-
γριες βουβαλίσιες μπ τες (τι ν’ απο-
δείξουν; τι παραπάνω απ’ ,τι τρισα-
π δειχναν πέντε χρ νια;)– και βά-
σταγ’ ένα κ κκινο τριαντάφυλλο στ’
αριστερ του, ένα μαστίγιο πέτσινο
στο δεξί του σα σκήπτρο, και το χτύ-
παγε στο μπούτι του σιγανά, κάθε
που το πλήθος ίσως αργούσε λίγο ν’
ανοίξη μπρος του, στα δέκα, στα δε-
καπέντε μέτρα... Kαι κατέβαινε μ -
νος του, τ’ αριστερ της Πανεπιστη-
μίου, ανάμεσα στα πλήθη που πανη-
γύριζαν την «Aπελευθέρωσή»
τους...– κι απ’ αυτ ν που φευγ’ έτσι
αμέριμνος με το τριαντάφυλλ του,
και ψευτομαστίγωνε το μπούτι του
σαν αργούσαν τα πλήθη ν’ ανοίξουν
μπρος του...
«Tους διώχναμε», ναι!
Δειλ ς κι εγώ, μαρμάρωσα κει πέ-
ρα - και πέρασε...
Iσως αυτ ν θα περίμενε το φολ-
ξβάγκεν καπνίζοντας με το μυδράλ-
λιο... Iσως αυτ ς θα ’χε καταθέσει το
στεφάνι με τη σβάστικα στον Aγνω-
στο.
Kάποιο σήμα τους έσπαγα, γυάλι-

Δώδεκα Oκτωβρίου. Oι τελευταίοι Γερμανοί στρατιώτες έχουν αποχωρήσει. Γυ-
ναίκες και άντρες στους δρ μους γιορτάζουν.
Mαχητές του EΛAΣ στο κέντρο της π λεως, μια ημέρα μετά την αποχώρηση των
Γερμανών.
νο, κίτρινο, πέντε μέτρα ψηλά –πώς
είχ’ ανέβει; δε θυμάμαι!– κάποιου
Soldatenheim τους, στο Mετοχικ ,
στην Aμερικής, εκεί που τώρα είναι
το θέατρο της «εθνικής Mπε-Mπε
μας»! (τι; μ νο’ ο Nτε Γκολ δηλαδή,
στο γαλλικ φράγκο; κι εμείς στη
ψωροδραχμούλα μας, τη δικιά μας!),
κ’ ύστερα ανηφ ρισα κατά τον
Aγνωστο...
Διαφορά απ ψεων
Kι εκεί, άλλο τρελ : Πλήθος πολύ,
μα δεν ανέβαινε και στο τιμητικ ά-
βατο μπρος στο μνημείο, παρά τσα-
κων ντουσαν μεταξύ τους λοι,
«Oχι!», φώναζαν οι μεν, «Eίναι τιμή!
Eίναι τιμή!»– αναμεσά τους κ’ ένας
που τον ήξερα και ήτανε της Iντέλι-
τζενς Σέρβις, υπάλληλος της Tράπε-
ζας της Eλλάδος, δεξι ς, στο τμήμα
εκτυπώσεως χαρτονομισμάτων (κι ε-
πί Kατοχής βέβαια, που διάταζαν μ -
νο οι Γερμανοί να τυπώνονται, για να
μας ληστεύουν μεθοδικά)– κι οι άλ-
λοι: «Σκίστε το! Σκίστε το!», μα κα-
νείς δεν τ λμαγε να σαλτάρει τα
τρία βήματα, ν’ τ’ αρπάξει να το σκί-
σει που θέλανε... παρά τσιρίζανε μο-
νάχα, σαν γυναικούλες, άπραγα...
Kι αυτ άστραφτε κει, προκλητικά,
πράσινο - καταπράσινο ένα δάφνινο
στεφάνι, ντυμένο πάνω του σαν αυ-
τοκρατορική χλαμύδα, κατακ κκινη,
σωστή πορφύρα, τη μεταξωτή πα-
ντιέρα με την κατάμαυρη σβάστικα
λοξή πάνω της να τρέχη πάντα
μπρος στο θάνατο... να πάρη ο διάο-
λος, τι την κοιτάνε; τι την αφήνουμε
να τρέχη ακ μα, να φαντάζη κει
μπρος μας;
Kι ώρμησα, τ’ άρπαξα, το ’κανα
κομμάτια το στεφάνι –απ’ αληθινή
δάφνη– μα εκείνη δε σκιζ τανε. Tο
τρομερ μεταξωτ της –«ερζάτς» ή-
τανε, κι άντεχε τ σο; τα χέρια μου
είχανε χάσει τη δύναμή τους; εγώ σί-
δερα έστιβα, μα κείνη άντεχε– και
την τράβαγα, τη στριφογύριζα, ζορι-
ζ μουνα, δε σκιζ τανε.
Λυσσασμένος την πέταξα καταπά-
νω στο πλήθος που άφριζε!.. Kαι μύ-
ρια χέρια την άρπαξαν, την τράβα-
γαν τετανικά λα, να την πάρει δικιά
του ο καθένας, μα κανείς δεν κατά-
φερνε, αυτή άντεχε, δε σκιζ τανε,
δεν κουρελιαζ ταν!..
Tέλος είδα που ’γινε τρία κομμάτια
–μα τώρα και μικρ τερα περισσ τε-
ρο άντεχαν!
T τε σκέφτηκα: «Eγώ, γιατί δεν
κράτησα κανένα;». Kαι χύμηξα κι εγώ
ν’ αρπάξω ένα!.. Kλώτσαγα, έριχνα
γροθιές άγριες με το ’να χέρι ολοένα
– κατάφερα να διώξω πέντε, δέκα,
δεκαπέντε... Mα ένας ήταν γαντζω-
μένος λος πάνω στο κουρέλι, και με
τα δυο του τα χεράκια τρελά κρεμα-
σμένος, αφρίζοντας, και μου φώνα-
ξε, καθώς τον σήκωνα ολάκερο, μισ
μέτρο στον αέρα, κι αυτ ς εκεί σαν
ξέφτι, απ’ το κομμάτι της μαύρης
σβάστικας στο καταπ ρφυρο φ ντο
π’ ακ μα έτρεχε η αναθεματισμένη,
και μου φώναξε σπαρακτικά:
— Aσε μου την! Aσε μου την εμέ-
να!.. Eιμ’ Eβραίος σου λέω! Eιμ’
Eβραίος!
— E, άντε, παρ’ την! του είπα, μην
μπορώντας να τον τινάξω απ πάνω
της, έτσι υστερικά που ’χε γραπωθεί
και δεν ξεκ λλαγε!..
Aυτή ήταν η 12η Oκτωβρίου 1944
για μένα, με το λ γο της τιμής μου.
Kαι με ντροπή μου – για μένα. Δε
λέω για κανέναν άλλο.
Δεκαοκτώ Oκτωβρίου 1944. H πρώτη ελεύθερη κυβέρνηση εγκαθίσταται επισήμως στη χώρα. O πρωθυπουργ ς Γ. Παπαν-
δρέου λίγο μετά την έπαρση της σημαίας στην Aκρ πολη. Tον συνοδεύουν υπουργοί και στρατιωτικοί. Πλάι του ο στρατη-
γ ς Σκ μπι, στο άκρο δεξιά ο Φίλιππος Δραγούμης.
Θερμά ευχαριστούμε το Eθνικ και
Iστορικ Mουσείο της Eλλάδος για
την ευγενή προσφορά του φωτογρα-
φικού και ιστορικού υλικού για την
έκδοση του αφιερώματος.

AΦIEPΩMA
H Eλλάδα στον π λεμο
και η απελευθέρωση
O πρωθυπουργ ς Γεώργιος Παπανδρέου μπροστά στις Kαρυάτιδες με Aγγλους και Aμερικανούς αξιωματικούς στις 18 Oκτωβρίου του’44: (Aριστερά του ο στρατηγ ς Σκ μπι).
Φραγκλίνος Pούσβελτ:
«Eίμαι βαθέως συγκεκινημένος εκ
των πληροφοριών τι ήρχισεν η απε-
λευθέρωσις της Eλλάδος. Aληθώς,
ουδέποτε υπήρξεν αύτη δούλη. Eπί
τέσσερα σχεδ ν έτη το αδάμαστον
ελληνικ ν έθνος υπέφερεν εκ των
τρομακτικών συνεπειών επιθέσεων
άνευ προηγουμένου. Oταν πολλοί
εις αυτ ν τον κ σμον, ακ μη και οι
πλέον σκληροτράχηλοι, είχαν χάσει
κάθε ελπίδα, ο ελληνικ ς λα ς ανέ-
τρεψε το αήττητον των μηχανοκινή-
των τεράτων και της ψυχράς στρα-
τηγικής διά του ακαταβλήτου πνεύ-
ματος της ελευθερίας».
Pαδιοφωνικ ς Σταθμ ς
M σχας, 27.4.1942:
«Eπολεμήσατε άοπλοι εναντίον
παν πλων και ενικήσατε. Eπολεμή-
σατε μικροί εναντίον μεγάλων και ε-
πικρατήσατε. Δεν ήτο δυνατ ν να γί-
νη αλλοιώς, δι τι είσθε Eλληνες. Ως
Pώσοι εκερδίσαμε χάριν εις την θυ-
σίαν σας χρ νον διά να αμυνθώμεν.
Σας ευγνωμονούμεν».
Oυίνστον Tσ ρτσιλ:
«H ηρωική και ιπποτική Eλλάς, με
τον αγώνα και την υποδειγματική
στάση του λαού της, αποτελεί πρ -
τυπο μέσα στην ιστορία των εθνών
και των αιώνων.
...Aς μείνει ήσυχη η Eλλάς. Θα πά-
ρει λα σα της ανήκουν και θα ζήσει
υπερήφανη και ηρωική μέσα στους
νικητάς».
Lord Alexander, Aγγλία:
«Eδώ πρέπει να διακ ψω την αφή-
γησή μου για να αποτίσω φ ρο τιμής
στην υπέροχη ανδρεία των υπερα-
σπιστών των οχυρών στη Mακεδονία
και στη Θράκη. Oι οποίοι, καίτοι τε-
λείως αποκομμένοι, επολέμησαν μέ-
χρις εσχάτου πλου, αφού απ μα-
κρού είχε χαθεί κάθε ελπίδα. Aυτοί
ήταν πραγματικοί άνδρες και αντι-
λαμβαν μεθα γιατί οι άθλοι τους
ζουν και θα ζουν σο στον κ σμο μας
ζουν και ανασαίνουν ελεύθεροι άν-
θρωποι».
Eρνεστ Mπέβιν:
«Eπιθυμούμε να υπενθυμίσωμε,
στον κ σμο, τι απ το 1940 έως το
1941, εξαιρουμένης της βρεταννι-
κής αυτοκρατορίας, η Eλλάς υπήρ-
ξε η μ νη μαχομένη σύμμαχ ς μας
που αντέστη νικηφ ρως στον ε-
χθρ .
Σε μια στιγμή που τα πάντα εφαί-
νοντο χαμένα, η Eλλάς έθεσε χι
μ νο το έδαφ ς της, αλλ’ ακ μη και
τα πλα και τη στρατιωτική της προ-
σπάθεια εις την διάθεσιν του συμ-
μαχικού αγώνος.
Δεν επιτρέπεται σήμερα να το λη-
σμονούμε».
Aδ λφος Xίτλερ 4.5.1941:
«..Xάριν της ιστορικής μως δι-
καιοσύνης, είμαι υποχρεωμένος να
διαπιστώσω τι εκ των αντιπάλων,
οίτινες μας αντιμετώπισαν, ο Eλλην
στρατιώτης επολέμησεν ομοίως με
παράτολμον θάρρος και υψίστην
περιφρ νησιν προς τον θάνατον».
Στρατηγ ς Bohm, Γερμανία:
«Eίχαμε ακούσει να μιλούν για τη
γενναι τητα, και τον ηρωισμ του
ελληνικού στρατού. Aλλά δεν φα-
νταζ μαστε τη γενναι τητα και τον
ηρωισμ που επέδειξαν οι στρατιώ-
τες σας».
«Kυριακή, 22 Oκτώβρη
Oταν μπαίνει κανείς στην Eλλάδα, το αίσθημα χι πως προχωρείς, αλλά
πως ανεβαίνεις σκαλοπάτια, πως περνάς ένα κατώφλι. Aλλος κ σμος, σε
άλλο επίπεδο. Σήμερα το πρωί η ανατολική ουρά της Yδρας, ο Π ρος, έ-
πειτα το Oρος της Aίγινας ένα αγκάθι πίσω απ’ τον κάβο, κι έπειτα, με τα
γυαλιά, η Aκρ πολη.
Hμουν, νομίζω, ο πρώτος που την ξεχώρισα. Oλοι, ξένοι και δικοί μας,
στρατιώτες και βαθμοφ ροι, λο το πλήρωμα, απ’ τη μιαν άκρη του καρα-
βιού ώς την άλλη, είχανε σταματήσει σε μιαν απ λυτ σιγή, πως ταν ο
αρχιμουσικ ς χτυπήσει το ραβδί στο ανάλογιο σε μιαν αίθουσα συναυ-
λίας.
Σήμερα κλείνω ακριβώς τριάμισι χρ νια απ τ τε που έφυγα απ τον
Πειραιά στις 22 τ’ Aπρίλη 1941.
H πιο μορφη, η πιο αλαφριά μέρα του κ σμου».
Aπ το βιβλίο του Γιώργου Σεφέρη
«MEPEΣ Δ΄» 1941-1945. Eκδ σεις «IKAPOΣ».

12 Οκτωβρίου 1944

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

Similar to 12 Οκτωβρίου 1944

More from Ιωαννα Χαλκιά

12 Οκτωβρίου 1944