01. GAIA. UNIBERTSOA ETA01. GAIA. UNIBERTSOA ETA
EGUZKI SISTEMAEGUZKI SISTEMA
AURKIBIDEA
(Aukeratu atal bat)
1.1 Unibertsoa. Antzinako eta oraingo
usteak.
1.2 Unibertsoaren sorrera eta osagaiak.
1.3 Tamainak eta distantziak unibertsoan.
1.4 Eguzki sistema.
1.5 Barneko planetak
1.6 Kanpoko planetak
1.7 Asteroideak eta kometak
1.8 Unibertsoaren ezagutza historian zehar.
1.1.1.1. Unibertsoa. AntzinakoUnibertsoa. Antzinako
eta oraingo usteaketa oraingo usteak
1. Teoria geozentrikoaren
arabera, zer zegoen
unibertsoaren erdigunean? Eta
zer egiten omen zuten izarrek,
eguzkiak, planetek eta ilargiak?
Lurra Planeta, eta izarrek, eguzkiak,
planetek eta ilargiak biraka zebiltzan bere
inguruan.
TEORIA GEOZENTRIKOA
2. Teoria heliozentrikoaren
arabera, zer da geldirik
dagoena? Eta zer egiten du
Lurrak?
Geldirik dagoena eguzkia da eta Lurra bere
inguruan biraka dabil.
TEORIA HELIOZENTRIKOA
3. Nork proposatu zuen teoria
heliozentrikoa? Nori esker
eman zioten arrazoia?
Teoria Kopernikok proposatu zuen eta
Galileo Galileiri esker arrazoia eman
zioten.
4. Zein izen eman die gizakiak
Lurretik ikusita izar multzoek
eratzen dituzten irudi bitxiei?
Konstelazioak.
KONSTELAZIOAK
Orion
KONSTELAZIOAK
Escorpio
5. Zein desberdintasun dago
astrologia eta
astronomiaren artean?
• Astrologia sineskeri hutsa da eta izarrak
eta gizakien patua erlazionatzen du,
hemendik dator horoskopoa.
• Astronomia aldiz zientzia bat da,
konkretuki astroak eta unibertsoa ikertzen
duena.
ASTROLOGIA =
sineskeri hutsa
ASTROLOGIA =
Horoskopoa
ASTRONOMIA =
benetako zientzia
1.2.1.2. Unibertsoaren sorreraUnibertsoaren sorrera
eta osagaiaketa osagaiak
6. Zerez eratuta dago
unibertsoa?
Galaxiaz.
7. Nola deitzen zaie
unibertsoan aurkitzen
diren galaxia multzoei?
Galaxia kumuluei.
Galaxia-kumulua
8. Zein da gura galaxiaren
izena?
Esne bidea.
Galaxia-kumulua
Esne Bidea
9. Zein galaxia kumulutan
aurkitzen da esne bidea?
Virgo galaxia kumuluan.
Virgo Galaxia-kumulua
Esne Bidea
Eguzki Sistema
10. Zerez osatuta daude
galaxiak?
Galaxiak izarrez osatuta daude.
Galaxia-kumulua
Esne Bidea
Eguzki Sistema
11. Nola deitzen zaio izarren
artean dagoen hauts eta
gas lainoari?
Nebulosa.
NEBULOSA
Izarren arteko hauts eta gas lainoa
12. Zergatik izarrek igortzen
dute argia eta beroa?
Bere barrualdeko tenperatura oso altua
delako.
13. Zenbat izar ditu galaxia
bakoitzak?
Milioika.
Galaxia-kumulua
Esne Bidea
Eguzki Sistema
14. Unibertsoaren galaxiak
geldirik al daude?
Ez, bata bestearengandik aldentzen ari dira,
leherketa baten zatiak izango balira
bezala.
15. Nola sortu omen zen
unibertsoa? Zein da
gertaera horren izena?
Unibertsoa leherketa beten ondorioz sortu
omen zen, leherketa horri Big Bang
deitzen zaio.
BIG BANG
Unibertsoaren hasiera
1.3. Tamainak eta distantziak1.3. Tamainak eta distantziak
unibertsoanunibertsoan
16. Zein unitate erabiltzen
dituzte astronomoek
distantziak neurtzeko?
• Unitate astronomikoa
• Argi urtea.
17. Zein distantzia da unitate
astronomiko bat?
Lurretik Eguzkiraino dagoena.
Distantziak Unibertsoan
Eguzkia
Lurra
Unitate astronomikoa 150 milioi
kilometro ingurukoa da
18. Eta argi-urte bat?
Argiak urtebete batean egiten duena.
Distantziak Unibertsoan
300.000
Segundoak
0
Argi-urtea 9,5 bilioi kilometro ingurukoa da
Kilometroak
0
1
19. Eguzkitik Lurreraino distantzia unitate
astronomiko batekoa dela jakinda, eta
Eguzkitik Plutonerakoa 39.4 unitate
astronomikoa, kalkulatu zenbat
kilometrotara dagoen Pluton lurretik.
Eguzkitik Lurrerainoko distantzia ken Eguzkitik
Plutonerainoko distantzia egingo dugu, eta horrela,
jakingo dugu zer distantzia dagoen Lurretik Plutonera
(39,4 − 1 = 38,4 unitate astronomiko [UA]). Unitate
astronomiko bakoitzak 150 milioi kilometro baditu, eta
Plutonetik Lurrera 38,4 UA badaude, orduan, 38,4 bider
150 milioi kilometro egingo dugu, Plutonetik Lurreraino
zenbat kilometro dauden jakiteko (emaitza: 5.760 milioi
kilometro).
1.4. Eguzki sistema1.4. Eguzki sistema
20. Nondik dator gure planeta
sistemaren materia?
Nebulosa batetik.
NEBULOSA
Izarren arteko hauts eta gas lainoa
21. Zein gasez osatuta dago
eguzkia batez ere?
Hidrogenoz eta helioz.
EGUZKIA
Hidrogenoa eta Helioa
22. Zeintzuk dira planeta
harritsuak? Eta
gasezkoak?
• Harritsuak Eguzkitik hasiz lehenengo
laurak dira: Merkurioa, Artizarra, Lurra eta
Marte.
• Eta gasezkoak gelditzen direnak: Jupiter,
Saturno, Urano eta Neptuno.
Merkurio Artizar
ra
LurraArtizarra Marte
Planeta Harritsuak
(Kontuz! Errotazio noranzkoa oker dago!)
Jupiter NeptunoUranoSaturno
Gasezko Planetak
23. Zein desberdintasun dago
planetak, planeta nanoak eta
gorputz txikien artean?
Zeintzuk dira txikienak?
Tamaina. Handienak planetak dira eta
txikienak gorputz txikiak.
24. Zein planeta nano hartzen
zen planetatzat orain dela
gutxi arte?
Pluton
Planeta nanoak
Pluton
• Pluton
• Zeres
• Eris
25. Nola deitzen zaie planeten
inguruan biratzen diren
gorputzei?
Sateliteak
26. Zein higidura mota egiten
dituzte planetek?
• Errotazio-higidura, bere buruari bira
ematean
• Translazio-higidura, eguzkiari inguruan
biraka ibiltzean.
Errotazio-higidura
Translazio-higidura
Lurraren
errotazio-ardatza
27. Nola deitzen zaio astro batek
egindako ibilbideari? Eta
Lurra translazio higiduran
egiten duen planoari?
Orbita. Ekliptikaren planoa.
Ekliptikaren planoa
Lurraren orbita
1.5. Barneko planetak1.5. Barneko planetak
28. Aipatu barneko lau planeten
izenak eta esan zer ezaugarri
berdin dituzten.
Barneko lau planetak Merkurio, Artizarra,
Lurra eta Marte dira. Guztiek gainazal
harritsua dute, bai eta lurrazala eta harriz
osatutako mantua ere; erdigunean, berriz,
nukleo metaliko bat daukate.
HASI ESKEMA BALIABIDEAK INTERNET JARDUERA
Eguzki Sistemaren osagaiak
Kanpoko planetak
IRTENAURREKOA
EguzkiaBarneko planetak
Asteroide-gerrikoa
Planeta nanoa
Kuiperren
gerrikoa
Oort
hodeia
Barneko planetak
Merkurio Artizar
ra
LurraArtizarra Marte
Barneko Planetak = Planeta Harritsuak
(Kontuz! Errotazio noranzkoa oker dago!)
29. Zer planeta biratzen da
beste planeten kontrako
noranzkoan?
Artizarra.
Artizarra
Artizarra beste planeten kontrako
noranzkoan biratzen da
1.6. Kanpoko planetak1.6. Kanpoko planetak
30. Zein planetari esaten zaie
gasezko erraldoiak? Zergatik
esaten zaie horrela?
Kanpoko planetei (hau da, Jupiter, Saturno,
Urano eta Neptunori) gasezko erraldoiak
esaten zaie. Eta horrela deritze, nagusiki,
gasez osatuta daudelako eta oso handiak
direlako..
Kanpoko planetak
Eguzkia
Jupiter NeptunoUranoSaturno
Kanpoko planetak = Gasezko erraldoiak
31. Zein da gure sistemako
planetarik handiena?
Jupiter
Jupiter
Jupiter gure sistemako planetarik handiena
32. Zein planetak dauka
eraztun-sistema
ikusgarriena?
Saturnok.
Saturno
Saturnok eraztun sistema ikusgarria du
33. Aipatu Eguzki-sistemako
planetak Eguzkitik
hurbilenekotik hasiz.
Merkurio, Artizarra, Lurra, Marte, Jupiter,
Saturno, Urano.
1.7. Asteroideak eta1.7. Asteroideak eta
kometakkometak
34. Nolakoak dira planeten
orbitak? Zirkularrak ala
eliptikoak?
Ia-ia zirkularrak.
Ekliptikaren planoa
Lurraren orbita
35. Zeintzuk dira eguzki
sistemako gorputz txiki
nabarmenak?
• Asteroideak
• Kometak.
ASTEROIDEAK
KOMETAK
36. Zerez osatuta daude
asteroideak?
Asteroideak harriz osatuta daude, harritsuak
dira.
ASTEROIDEAK
37. Non kokatzen da asteroide
gerrikoa?
Marteren eta Jupiterren orbiten artean.
Asteroide-gerrikoaKuiperren
gerrikoa
38. Zerez osatuta daude
kometak?
Kometak izotzez eta harri zatiz osatuta
daude..
KOMETAK
39. Nola deitzen zaio kometek
eratzen duten gerrikoari?
Non dago kokatuta?
Kometek eratzen duten gerrikoari Oort
hodeia esaten zaio eta Plutonen orbitatik
haratago dago.
Eguzkia
Oort
hodeia
40. Zergatik sortzen zaie adats
bat planetei eguzkira
hurbiltzean? Ba al dute
adatsik Oort hodeian dauden
kometek? Zergatik?
• Bere izotza lurruntzen delako.
• Oort hodeian dauden kometek ez daukate
adatsik eguzkitik hain urrun egonez bere
izotza lurrintzen ez delako.
1.8. Unibertsoaren ezagutza1.8. Unibertsoaren ezagutza
historian zeharhistorian zehar
41. Zein matematikarik
kalkulatu zituen planeten
orbitak?
Kepler-rek
Kepler-rek planeten orbitak
kalkulatu zituen
42. Nork erabili zuen lehen
aldiz teleskopioa
historian?
Galileo Galilei-k.
Galileo Galilei-k asmatu zituen
telesekopioa
Galileo Galilei-k asmatu zituen
telesekopioa
43. Zein urtetan ailegatu zen
gizakia Ilargira?
1969an.
1969
44. Zein konstelaziotan
aurkitzen da iparrizarra?
Hartz Txikian.
Iparrizarra Hartz Txikia
konstelazioan dago
(polaris = iparrizarra)
45. Zein astro da arratsean ikus
dezakeguna izarrak oraindik
agertu ez direnean?
Artizarra.
Artizarra
lucero del alba
46. Zein koloretakoa ikusten
da Marte?
Gorrizka.
MARTE

01 G A I A