1. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
AΦIEPΩMA
KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
2-32 AΦIEPΩMA
ⅷ Nικ λαος Γύζης (1842-
1901). H πιο επιφανής φυ-
σιογνωμία της ελληνικής
ζωγραφικής του 19ου αιώ-
να.
Tης Πέγκυ Kουνενάκη
ⅷ Xρονολ γιο Nικολάου
Γύζη.
ⅷ Mια σπάνια καλλιτεχνι-
κή προσωπικ τητα. O Γύ-
ζης είχε εξιδανικεύσει την
Eλλάδα και γοητευ ταν
απ το τοπίο της.
Tης Nέλλης Mισιρλή
ⅷ H προσφορά του Γύζη.
Yπήρξε πολλαπλή χι μ -
νο στη γερμανική τέχνη,
αλλά ιδιαίτερα στην ελλη-
νική.
Tου Στέλιου Λυδάκη
ⅷ O Γύζης στην τέχνη του
19ου αιώνα. Στράφηκε
νωρίς σε μορφές έκφρα-
σης που εμπεριείχαν πρω-
τοπ ρες ιδέες και ενσάρ-
κωναν νέα καλλιτεχνικά
ρεύματα.
Tης Nέλλης Mισιρλή
ⅷ Ψυχογραφικά πορτρέ-
τα. O Γύζης απεικ νιζε
κυρίως τη γνησι τητα ψυ-
χής των απλών ανθρώ-
πων.
Tου Γιάννη X. Παπαϊωάν-
νου
ⅷ «H καταστροφή των
Ψαρών». O Γύζης στον α-
ντίποδα της δυτικής μετα-
φυσικής τέχνης.
Tου Γιάννη Ψυχοπαίδη
ⅷ Oι «πειραματικές» ζε-
λατίνες. Προσωπικ ς τρ -
πος δημιουργίας του Γύζη
πάνω σε φωτογραφικ
φιλμ. Tου Mαρίνου Kαλ-
λιγά.
ⅷ O ζωγράφος και τα με-
γάλα μουσεία. Mοναδικά
έργα του Γύζη υπάρχουν
σε μεγάλα ελληνικά και
ξένα μουσεία καθώς και
σε ιδιωτικές συλλογές.
Tου Mιλτιάδη Παπανικο-
λάου
ⅷ Aλληγορικές συνθέσεις.
Tα οράματα του Γύζη,
κλειδί για την αξιολ γηση
του αλληγορικού έργου
του.
Tης Nέλλης Mισιρλή
Eξώφυλλο: Nικ λαος Γύζης, «Oι Aρραβώ-
νες των Παιδιών» (λεπτομέρεια) 1877, λάδι
σε καμβά, 1,03x1,55 μ. Eθνική Πινακοθήκη.
Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:
BHΣ. ΣTAYPAKAΣ
Nικ λαος Γύζης (1842–1901)
H πιο επιφανής φυσιογνωμία της ελληνικής ζωγραφικής του 19ου αιώνα
HTAN γεννημένος ζωγράφος κι αυ-
τ φάνηκε απ τα πρώτα παιδικά
του χρ νια, ταν αντέγραφε τις λι-
θογραφίες του σπιτιού του ή των
γειτ νων αποσπώντας επαίνους απ
γνωστούς και φίλους. O Nικ λαος
(Nικ λας για τους οικείους του) Γύ-
ζης, ταλαντούχο παιδί πολυμελούς
οικογένειας απ την Tήνο, αφού συ-
μπλήρωσε τις βασικές σπουδές του
στην Aθήνα, εξασφαλίζει υποτροφία
για την περίφημη Aκαδημία του Mο-
νάχου, που του δίνεται η ευκαιρία
να προσεγγίσει σπουδαίους δασκά-
λους και μεγάλους καλλιτέχνες.
Tαυτ χρονα, θα γνωρίσει κι άλλες
τέχνες, πως η μουσική και το λυρι-
κ θέατρο, θα εντυπωσιαστεί και θα
δηλώσει λάτρης τους διά βίου.
O Γύζης γρήγορα θα ξεχωρίσει
στο M ναχο, κι αυτ δεν έχει να κά-
νει μ νο με την εκλογή του σε καθη-
γητή. Tην πρώτη περίοδο απέβλεπε
κυρίως στο να γίνει ένας καλ ς ζω-
γράφος. Πολύ γρήγορα μως εξελί-
χθηκε σε μοναδικ τεχνίτη, μεγάλο
δημιουργ με πρωτ τυπη θεματο-
γραφία και αφηγηματική πειστικ τη-
τα, άψογο εκτελεστή κάθε λεπτομέ-
ρειας. Oλα αυτά τα στοιχεία θα απο-
τελέσουν π λο έλξης για τους αγο-
ραστές της εποχής.
Στο ξεκίνημά του θα ασχοληθεί
σχεδ ν αποκλειστικά με την ηθο-
γραφία, εμπνε μενος απ θέματα
ελληνικά και γερμανικά, καλλιτεχνι-
κ είδος που είχε τ τε μεγάλη διά-
δοση στη Δυτική Eυρώπη. Πάντα δε-
κτικ ς σε νέα καλλιτεχνικά ερεθί-
σματα, διαποτισμένος απ ερευνη-
τικ πνεύμα, σχεδ ν ταυτ χρονα με
την ηθογραφική παραγωγή του, τα
πορτρέτα και τα αντικείμενα της κα-
θημεριν τητας, θα διακριθεί σε αλ-
ληγορικά θέματα, πως επιβάλλει η
ξεχωριστή θέση που είχε κατακτή-
σει στον καλλιτεχνικ κ σμο του
Mονάχου. Σταδιακά, οι ανθρώπινες
φιγούρες στα έργα του προβάλλουν
διακριτικά μετέωρες· αυτ θα τον α-
πασχολήσει έως το τέλος και θα χα-
ρακτηρίσει λα τα μεγάλα έργα της
τελευταίας περι δου της ζωής του.
O Γύζης γρήγορα απομακρύνθηκε
απ τις αρχές της Aκαδημίας του
Mονάχου, δηλαδή τη ζωγραφική α-
ναπαράσταση ιστορικών σκηνών,
σχεδ ν αμέσως απ την αποφοίτησή
του. Kατάφερε να συγκεράσει τον
ρεαλισμ με τον ιδεαλισμ και να ε-
ξελίξει πολλά στοιχεία συμβολι-
σμού. Δεν περιορίζεται μως μ νο
σ’ αυτά: ξεχωριστ κεφάλαιο στην
τέχνη του αποτελούν οι αφίσες, οι
διακοσμήσεις περιοδικών και φυλ-
λαδίων, τα διπλώματα και τα μετάλ-
λια. O Γύζης θα αναγάγει τα έργα
αυτά σε υψηλή τέχνη, θα τους δώσει
μορφή και περιεχ μενο, έτσι, που να
ξεχωρίζουν ακ μη έως τις μέρες
μας. Aνάμεσά τους η «Iστορία» και η
«Aρμονία» κατέκτησαν μοναδική
θέση.
Oμως, ένα απ τα κύρια αλλά και
τα σημαντικ τερα στοιχεία του Γύζη
ήταν η διατήρηση της ελληνικής
ταυτ τητας, έστω κι αν παρέμεινε
μ νιμα το μεγαλύτερο μέρος της
ζωής του στο εξωτερικ . Πολλοί απ
τους μελετητές του έργου αποδί-
δουν την πολύτιμη διαύγεια της ζω-
γραφικής του, πως και την ευγενι-
κή χρωματική κλίμακα, στην επίδρα-
ση που άσκησε πάνω του η ελληνική
φύση. Λάτρης χι μ νο της φύσης ή
του ελληνικού πνεύματος, αλλά και
της δημοτικής μουσικής, κατάφερε
η τέχνη του να επηρεάσει πολλούς
απ τους μετέπειτα Eλληνες καλλι-
τέχνες.
Στον μεγάλο Nικ λαο Γύζη είναι α-
φιερωμένες οι επ μενες σελίδες
των «Eπτά Hμερών». Eπιστήμονες,
γνώστες του έργου του, φωτίζουν
το πολύπτυχο της ζωής και της τέ-
χνης του, αποκαλύπτοντάς μας έναν
απ τους σημαντικ τερους Eλληνες
δημιουργούς...
O Nικ λαος Γύζης ήδη καθηγητής στην Aκαδημία του Mονάχου. Stad-
tmuseum, M ναχο.
Eπιμέλεια αφιερώματος:
ΠEΓKY KOYNENAKH

2. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 3
Xρονολ γιο Nικολάου Γύζη
1842: O Nικ λαος Γύζης γεννιέται
την 1η Mαρτίου, στο Σκλαβοχώρι της
Tήνου. O πατέρας του ονομαζ ταν
Oνούφριος και ήταν μαραγκ ς. H μη-
τέρα του Mαργαρίτα, το γένος Ψάλ-
τη, καταγ ταν απ πολύ καλή οικο-
γένεια του νησιού. Eίχε άλλα πέντε
αδέλφια, τον Γεώργιο, τη Mαριέτα,
τη Mαριγώ, τη Mαρίνα και την Kαλ-
λι πη.
1850: Tο ταλέντο του Γύζη αναγνω-
ρίστηκε απ πολύ νωρίς. Mε τη συ-
μπαράσταση της μητέρας, πατέρας
και γιος εγκαθίστανται στην Aθήνα,
στην οδ Kαλαμιώτου, σε ένα μικρ
εργαστήρι που χρησίμευε συγχρ -
νως και ως κατοικία. Φοίτησε στο Δη-
μοτικ Σχολείο του Kαραμάνου,
στην οδ Aθηνάς. Tην εποχή εκείνη
αντέγραφε χαρακτικά που έβλεπε α-
ναρτημένα σε γειτονικά σπίτια και έ-
δινε μεγάλη σημασία στο μάθημα
του σχεδίου. Παράλληλα, παρακο-
λουθεί μαθήματα στο Πολυτεχνείο,
ανεπίστημα, λ γω ηλικίας.
1853: Παρά το γεγον ς τι ήταν α-
κροατής στο Πολυτεχνείο, στον ετή-
σιο διαγωνισμ των μαθητών βρα-
βεύεται για μια ξυλογραφία του με
θέμα «Πελαργ ς ιστάμενος».
1954: O Γύζης φοιτά επισήμως στο
Πολυτεχνείο με δασκάλους τους Φί-
λιππο Mαργαρίτη, Aγαθάγγελο Tρια-
νταφύλλου, Raffaelo Ceccoli, Lud-
wing Thriersch και τους Πέτρο Παυ-
λίδη–Mινώτο και Bασίλειο Kαρού-
μπα- Σκ πα.
1858: Στον ετήσιο διαγωνισμ του
Πολυτεχνείου ο Γύζης παίρνει το
πρώτο βραβείο για τη ζωγραφική
χαλκογραφίας, ενώ, πως αναφέρει
ο βιογράφος του Montandon, σε κά-
ποια επίσκεψη του βασιλιά Oθωνα
στη Σχολή παρουσιάστηκε ως ο πιο
ταλαντούχος μαθητής.
1859: O Γύζης παίρνει μέρος στα
Oλύμπια, τη μεγάλη βιομηχανική, ε-
μπορική, γεωργική και καλλιτεχνική
έκθεση που άρχισε να οργανώνεται
στο Zάππειο Mέγαρο απ την Eπι-
τροπή Oλυμπίων Kληροδοτημάτων.
1862: ο Γύζης γνωρίζει με σύσταση
του φίλου του Nικηφ ρου Λύτρα τον
πλούσιο Tηνιακ Nικ λαο Nάζο, ο ο-
ποίος θα τον υποστηρίξει να πάρει υ-
ποτροφία απ το Iδρυμα Eυαγγελί-
στριας Tήνου. Θα συνδεθεί μαζί του,
αφού αργ τερα θα γίνει πεθερ ς
του. Στα χρ νια αυτά ζωγραφίζει τις
προσωπογραφίες της οικογένειας
Πλατή, που σημειώνει επακριβώς
το χρ νο και το μήνα δημιουργίας
τους. Tην ίδια χρονιά είχε αρχίσει να
ασχολείται με τοιχογραφίες του κτή-
ματος Nάζου στο Xαϊδάρι, που απει-
κ νιζαν τις τέσσερις εποχές στη
μορφή νεαρών κοριτσιών, οι οποίες
μως έχουν καταστραφεί.
1864 (Oκτώβριος): Tελειώνει τις
σπουδές του στο Πολυτεχνείο, που
στον τίτλο σπουδών του αναγράφο-
νται και λα τα βραβεία που έλαβε
στους ετήσιους διαγωνισμούς.
1865 (1η Iουνίου): Eπειτα απ πολλές
καθυστερήσεις για την έγκριση της
πολυπ θητης υποτροφίας, ο Γύζης
αποχαιρετά τους δικούς του και ανα-
χωρεί απ το λιμάνι της Σύρου. Tην
Tρίτη, 22 Iουνίου, φτάνει μέσω Tερ-
γέστης, Bιέννης και Σάλτσμπουργκ
στο M ναχο, στον τ πο που επρ -
κειτο να συμπληρώσει τις σπουδές
του αλλά και κατά μιαν άλλη επιταγή
να παραμείνει εκεί χωρίς επιστροφή.
Aμέσως συναντήθηκε με τον συμπα-
τριώτη και φίλο του, φοιτητή τ τε
της Aκαδημίας, Nικηφ ρο Λύτρα, ε-
πισκέφθηκε μαζί του την Alte
Pinakothek και τη Münchner Kuns-
tnerein, ενώ το βράδυ της επ μενης
Kυριακής παρακολούθησε την πε-
ρα «Φάουστ» του Γκουν , γεγον ς
που αποτελεί και την πρώτη μαρτυ-
ρία για το ενδιαφέρον του για το λυ-
ρικ θέατρο, που παρέμεινε αμείωτο
έως το τέλος της ζωής του. Aπ το
Σεπτέμβριο που περίμενε την υπο-
τροφία, τελικά έφτασε στις αρχές
Oκτωβρίου. Xαρακτηριστικ , μως,
της λυρικής του φύσης είναι τι, πα-
ρά τα οικονομικά προβλήματα που
είχε, με τα πρώτα χρήματα αγ ρασε
μια κιθάρα για να εκπληρώσει την ε-
πιθυμία του να μάθει μουσική. Tον
Oκτώβριο άρχισε να φοιτά στα προ-
παρασκευαστικά τμήματα του Herm-
ann Anschütz και ένα χρ νο αργ τε-
ρα στο τμήμα του Alexander von
Wagner, πριν γίνει δεκτ ς στην τάξη
του Karl von Piloty. Στα πρώτα βήμα-
τα του Γύζη στο M ναχο σημαντικ ς
υπήρξε ο ρ λος του Λύτρα, που τον
εισήγαγε γρήγορα στην καλλιτεχνι-
κή ζωή της π λης, με επισκέψεις στα
Mουσεία, στην Oπερα και στην
Kunstverein, που στέγαζε, αντίθετα
απ το επίσημο εκθετήριο Glas-
palast, τις προοδευτικ τερες τάσεις
της ζωγραφικής.
1868: Eίναι σημαντική χρονιά για την
εξέλιξη του Γύζη, εφ σον πραγματο-
ποιείται η επιθυμία του να εισέλθει
στην τάξη του Piloty. Aυτή την εποχή
παγιώνεται η φιλία του με τους ζω-
γράφους Franz von Defregger και
Eduard Kurzbauer, καθώς στο ημε-
ρολ γι του αναφέρεται τι τον ίδιο
χρ νο ταξιδεύει μαζί τους σε διάφο-
ρα μέρη της Bαυαρίας. O Γύζης σε -
λη την καλλιτεχνική του πορεία δια-
«H τιμωρία του Oρνιθοκλέφτη», 1873. Eλαιογραφία σε μουσαμά, 1,35X1,04 μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Mετά το τα-
ξίδι στην Aνατολή και την επιστροφή του στην Aθήνα, ο Γύζης αποτυπώνει στο συγκεκριμένο έργο λες τις εμπειρίες
του σχετικά με το φως και το χρώμα, που πλούτισαν την καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του και απελευθέρωσαν τη σκέ-
ψη του.
Συνέχεια στην 4η σελίδα

3. κ πτει την επίπονη εργασία του για
να ξεκουραστεί σε γειτονικές περιο-
χές, κυρίως στο Tυρ λο, στην ιδιαί-
τερη πατρίδα του διά βίου πια πιστού
του φίλου Defregger.
1870 (Σεπτέμβριος): O Γύζης τελείω-
σε το έργο του «H εξέταση των σκύ-
λων» και το παρουσίασε στην έκθε-
ση που οργάνωσε η Aκαδημία υπέρ
των τραυματιών του γαλλογερμανι-
κού πολέμου. O Piloty ανέθεσε την
οργάνωση της έκθεσης στον μαθητή
του Kurzbauer με την εντολή να συ-
γκεντρώσει έργα απ την τάξη του.
O Montandon μας πληροφορεί τι ε-
πελέγησαν στο σύνολ τους άλλοι έ-
ντεκα καλλιτέχνες, ανάμεσά τους
και ο Bολανάκης ενδιαφέρουσα πλη-
ροφορία για τον Eλληνα καλλιτέχνη,
–αλλά και γενικ τερα για τις επιδ -
σεις των Eλλήνων στο M ναχο. Tο
έργο του Γύζη «H εξέταση των σκύ-
λων» αγοράστηκε πριν ακ μη τελει-
ώσει...
1871: O Γύζης εκθέτει το έργο «Tα
ορφανά» στη Bιέννη αποσπώντας
θετικές κριτικές. Tαυτ χρονα, τελει-
ώνει τις «Eιδήσεις της Nίκης» που
τις εκθέτει στη Münchner Ku-
nstverein. H βαυαρική κυβέρνηση
του αναθέτει τη διακ σμηση του Δη-
μαρχείου του Mονάχου, με την ευ-
καιρία της επιτυχούς λήξης του γαλ-
λογερμανικού πολέμου. Σχεδιάζει
την προσωποποίηση της «Nίκης»,
μια πτερωτή γυναικεία μορφή με
στεφάνια στα χέρια, εγγεγραμμένη
σε ένα μεγάλο κύκλο, σχήμα που θα
χρησιμοποιήσει για τις αφίσες των
τελευταίων χρ νων. Eίναι αξιοσημεί-
ωτο τι στη σύνθεσή του «Tα ορφα-
νά» προσθέτει κοντά στην υπογρα-
φή του τη λέξη «O Eλλην», κάτι που
δεν διαπιστώνεται σε άλλα έργα του.
Προφανώς, τα πρώτα χρ νια της α-
ναγνώρισής του θέλει να προβάλλει
και την ελληνική καταγωγή του. Tο
έργο «Eιδήσεις Nίκης» που αναφε-
ρ ταν στον πρ σφατο π λεμο του
1870 αποσπά το πρώτο βραβείο της
Aκαδημίας, ενώ η σύνθεσή του με
θέμα τη «Nίκη» επιλέχτηκε για τη
διακ σμηση του Δημαρχείου, αν και
ο Γύζης ήταν ξένος και τα γεγον τα
αφορούσαν στην πρ σφατη ιστορία
των Γερμανών.
1872 (3 Aπριλίου): Eπιχειρεί το πρώ-
το του ταξίδι στην Eλλάδα, που συ-
νετέλεσε στη συνειδητοποίηση, αλ-
λά και στην προσωπική αξιολ γηση
των σων διδάχτηκε στη σχολή του
Piloty. O Γύζης έχει παραμείνει ήδη
επτά χρ νια στη βαυαρική πρωτεύ-
ουσα, έχει ολοκληρώσει με επιτυχία
τις σπουδές του, έχει γνωρίσει τους
εκπροσώπους των ρεαλιστικών τά-
σεων, τους ιδεαλιστές, την ιστορική
ζωγραφική, τους ενδιαφερ μενους
για την Aνατολή και, ακ μη, την κοι-
νωνία της εποχής. Tώρα είναι ώρι-
μος και ενθουσιώδης, μπορεί να α-
ξιολογήσει λα σα του προσφέρο-
νται. Σκοπ ς του ταξιδιού, να επι-
σκεφτεί τους δικούς του, αλλά συγ-
χρ νως να εκτιμήσει τις συνθήκες
που επικρατούν για μια επιστροφή
στο εγγύς ή στο απώτερο μέλλον.
Aναχωρεί απ το M ναχο και ακο-
λουθεί το γνωστ δρ μο: Mέσω
Iνσμπρουκ, Bερ νας, Mπολ νιας,
Φλωρεντίας, Nεάπολης και Mπρίντε-
ζι, για να φτάσει στην Aθήνα, που
οργανώνει ένα ατελιέ στο σπίτι του
πατέρα του, στην οδ Θεμιστοκλέ-
ους 18. Eπισκέπτεται περίχωρα των
Aθηνών, κυρίως μως τα Mέγαρα, -
που ο μετέπειτα πεθερ ς του Nικ -
λαος Nάζος έχει τις επιχειρήσεις
του, και αποτυπώνει τις εντυπώσεις
του σε ,τι αφορά το φως και το χρώ-
μα στα έργα εκείνης της εποχής.
Oπως είναι φυσικ , αποτυπώνει ακ -
μη τις προσωπογραφίες των γονέων
του Oνούφριου και Mαργαρίτας και
του ευεργέτη του Nικολάου Nάζου.
1873 (καλοκαίρι): Aναχωρεί με το Nι-
κηφ ρο Λύτρα για τη Mικρά Aσία, α-
π που φέρνει διάφορα σχέδια με
χαρακτηριστικούς τύπους της Aνα-
τολής, εσωτερικά σπιτιών κ.ά. Mετά
την επιστροφή του στην Aθήνα εκτε-
λεί το έργο «O Aράπης ως νταντά»,
τη σημαντική για την ενσάρκωση του
πνεύματος της Aνατολής σύνθεση
με θέμα την «Tιμωρία του Oρνιθο-
κλέφτη» και μια δεύτερη παραλλαγή
του έργου «Tα ορφανά», καθώς το
ταξίδι της επιστροφής στο M ναχο
καθυστερεί, λ γω της επιδημίας χο-
λέρας που έχει ξεσπάσει στη βαυαρι-
κή πρωτεύουσα. Tην ίδια χρονιά, -
ταν ο Γύζης βρίσκεται στην Eλλάδα,
πραγματοποιείται η Διεθνής Eκθεση
της Bιέννης, στην οποία παίρνει μέ-
ρος με τις «Eιδήσεις Nίκης», ενώ ο
Λύτρας συμμετέχει με τη σύνθεση
«H πυρπ ληση της τουρκικής ναυαρ-
χίδας απ τον Kανάρη», έργο ρεαλι-
στικ αλλά συγχρ νως και σκηνοθε-
τημένο, εφ σον οι εντυπώσεις του
απ τη Σχολή του Piloty ήταν ακ μη
αρκετά νωπές.
1874 (Iούνιος): O Γύζης επιστρέφει
στη Γερμανία με το Λύτρα, αφού έ-
χει γνωρίσει την κ ρη του Nάζου,
Aρτεμη, τη μετέπειτα σύζυγ του. H
προσαρμογή του είναι δύσκολη και
οδυνηρή, παρά τις πολλές και ενδια-
φέρουσες εκδηλώσεις που προσφέ-
ρονται στο M ναχο. Eτσι, καταλήγει
στο συμπέρασμα: «Ωραία είναι η Iτα-
λία, ωραία η Γερμανία, αλλ’ η Eλλάς
ωραιοτάτη...». Στην αρχή συστεγά-
ζονται με το Λύτρα σε κοιν ατελιέ,
το Σεπτέμβριο, μως, κάθενας απο-
κτά τη δική του στέγη και ο Γύζης εί-
ναι ικανοποιημένος απ την ανεξαρ-
τοποίησή τους. Tο πρώτο έργο που
σχεδιάζει είναι «Tα αρραβωνιάσμα-
τα των παιδιών», θέμα που προφα-
νώς έχει συλλάβει στην Eλλάδα και
το οποίο θα ολοκληρώσει το 1875.
Eπίσης, είναι επηρεασμένος απ κά-
ποιες δικές του νοσταλγικές τάσεις
μετά την τ σο οδυνηρή επιστροφή
στον ξένο τ πο. Tον Oκτώβριο του
1874 δημιουργεί και την πρώτη πα-
ραλλαγή της σύνθεσης «Tο τάμα»
που έχει ως θέμα του την ανθρώπι-
νη δυστυχία και συνεχίζει την παρά-
δοση του έργου «Tα ορφανά», αλλά
ως ατμ σφαιρα, μέσα απ το δραμα-
τικ φως, τονίζει την εσωστρέφειά
του, μια μελαγχολική διάθεση που
ξεπερνά τα ρια εν ς θλιβερού γε-
γον τος και γίνεται η συνισταμένη
της μοναξιάς και της πίκρας του αν-
θρώπου που παλεύει απελπισμένος
με τις ανεξιχνίαστες πλευρές της
ψυχής του.
1875: Tο «Tάμα» παρουσιάζεται στην
έκθεση της Bιέννης, τιμάται με με-
τάλλιο και αγοράζεται απ τον εκεί
καλλιτεχνικ σύλλογο. Tην ίδια χρο-
νιά γίνεται μέλος της αδελφ τητας
«Allotria», στην οποία ανήκουν πολ-
λοί καλλιτέχνες, καθώς λο και πε-
ρισσ τερο εντάσσεται στο πνευματι-
κ δυναμικ της π λης, χωρίς μως
να χάνει την ταυτ τητά του, παραμέ-
νοντας λάτρης και νοσταλγ ς της
πατρίδας του. Tον ίδιο χρ νο του γί-
νεται τιμητική πρ ταση απ την Aθή-
να να καταλάβει τη δεύτερη έδρα
ζωγραφικής στη Σχολή Kαλών Tε-
χνών, αλλά για τον Γύζη έχει ήδη ρι-
φθεί ο κύβος απ το ταξίδι του στην
Eλλάδα, ταν διαπίστωσε τι δεν υ-
πάρχουν οι προϋποθέσεις και το α-
παραίτητο θετικ κλίμα.
1876 (Mάρτιος): O μέλλων πεθερ ς
του Nάζος προσπαθεί να τον πείσει
να επιστρέψει στην Eλλάδα. Oμως, ο
Γύζης διατυπώνει την εξής απάντη-
ση: «Kαι πάλιν για την καθηγεσίαν. H
ιδέα σας είναι ευγενής και πατριωτι-
κή ιδέα, αλλά φοβούμαι τι τα υλικά,
τα οποία οι κυβερνώντες θα μας δώ-
σουν να κτίσωμε (εις τας Aθήνας) ο
Λύτρας και εγώ τα θεμέλια, φοβού-
μαι, τι θα είναι πλίνθοι και η Aκαδη-
μία Ωραίων Tεχνών απαιτεί πολλά».
Tην ίδια χρονιά συνεχίζει την έντονη
δραστηρι τητά του στο M ναχο με
νέες συνθέσεις και συμμετοχές σε
εκθέσεις, πως στην Eκθεση Tέχνης
και Kαλλιτεχνικής Bιομηχανίας στο
Glaspalast, που παρουσιάζει τα έρ-
γα «Σπουδή απ την Aνατολή» και
«O ζωγράφος στην Aνατολή» για το
οποίο τιμάται με βραβείο β΄ τάξεως.
Oι επιτυχίες του έχουν την αντιστοι-
χία τους και στις πωλήσεις έργων.
Aυτή τη χρονιά θα επισκεφτεί μαζί
με το Λύτρα και το Παρίσι.
Aπ πλευράς δημιουργίας, ο Γύζης
ασχολείται με θέματα κυρίως ιδεα-
λιστικά, που δεν παύουν να τον α-
πασχολούν, και αρχίζει το μεγάλο
έργο του «H Tέχνη και τα πνεύματά
της». Tην ίδια χρονιά αρραβωνιάζε-
ται την κ ρη του προστάτη του Nά-
ζου και συσφίγγει τις σχέσεις του με
λους τους Eλληνες που σπουδά-
ζουν ή έχουν εγκατασταθεί στο M -
ναχο, ιδιαίτερα με τον Bολανάκη
αλλά και με τους Λεμπέση, Iακωβίδη
και Σαββίδη.
1877: Δεν χαρακτηρίζεται ως χρονιά
έντονης καλλιτεχνικής δραστηρι -
τητας, γιατί ταξιδεύει στην Eλλάδα
για να παντρευτεί. Eπιστρέφει τον
Iούνιο και τον Oκτώβριο επισκέπτε-
ται με τη σύζυγ τη τη Bιέννη. Παρ’
λα αυτά βρίσκει το χρ νο να δημι-
ουργήσει τη δεύτερη παραλλαγή
των «Aρραβωνιασμάτων», για την ο-
ποία κερδίζει το μικρ χρυσ μετάλ-
λιο στην Eκθεση του Bερολίνου, και
συνεχίζει να εργάζεται στη σύνθεση
«H τέχνη και τα πνεύματά της» με
την ελπίδα να συμμετάσχει με το έρ-
γο αυτ στη Διεθνή Eκθεση των Πα-
ρισίων τον επ μενο χρ νο.
1878: Oργανώνεται η μεγάλη Διε-
θνής Eκθεση στο Παρίσι και πολλοί
Συνέχεια απ την 3η σελίδα
4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
O Nικ λαος Γύζης πριν απ την αναχώρησή του απ την Eλλάδα, το 1895. Aνάμεσα στους παρισταμένους και ο ζω-
γράφος Nικηφ ρος Λύτρας (Aρχείο Γ.O. Περβολαράκη).

4. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 5
Eλληνες καλλιτέχνες, μεταξύ των ο-
ποίων οι Iωάννης Aλταμούρας, Aρι-
στείδης Oικον μου, Περικλής Πα-
νταζής, Xαράλαμπος Παχής, Θε δω-
ρος Pάλλης, Iάκωβος Pίζος, αλλά και
γλύπτες που ανάμεσά τους συγκατα-
λέγεται ο Γιαννούλης Xαλεπάς,
παίρνουν μέρος με πολλά και γνω-
στά έργα τους και αποσπούν ευνοϊ-
κές κριτικές. O Γύζης συμμετέχει
στο ελληνικ τμήμα με τη δεύτερη
παραλλαγή του έργου «Aρραβωνιά-
σματα» και με «Eνα κεφάλι Aραβος»,
ενώ στο γερμανικ τμήμα με τον
«Aνατολίτη με μουσικ ργανο» το
οποίο είχαν στείλει οι Γερμανοί με
δική τους επιλογή. Στα δημοσιεύμα-
τα επισημαίνεται πάντα η απ δοση
των χρωμάτων απ τον καλλιτέχνη.
1879: Eξακολουθεί να καταγίνεται
με το έργο «H Tέχνη και τα πνεύμα-
τά της», το οποίο εκθέτει ημιτελές
μαζί με τα «Aρραβωνιάσματα», ένα
κεφάλι για τη «Σεμέλη» του Σίλερ
στη B΄ Διεθνή Eκθεση στο Glaspalast
του Mονάχου. Tην ίδια χρονιά, στις
31 Mαρτίου/12 Aπριλίου, γεννιέται
το πρώτο του παιδί, η Πηνελ πη,
που συμπληρώνει την οικογενειακή
ευτυχία.
1880: Παρουσιάζονται έργα του στο
Mουσείο Kaiserslautern. Σημαντικ
γεγον ς γι’ αυτή τη χρονιά είναι η α-
νακήρυξή του σε επίτιμο μέλος στην
Aκαδημία Kαλών Tεχνών του Mονά-
χου, προβαθμίδα για την προώθησή
του στη θέση του βοηθού καθηγητή
έπειτα απ δύο χρ νια. Tην εποχή
αυτή ο Γύζης αρχίζει να ασχολείται
με νεκρές φύσεις και χαρακτηριστι-
κά κεφάλια ανδρών και γυναικών και
ο Montandon σημειώνει τι στο έρ-
γο του δεσπ ζει ένας υγιής νατου-
ραλισμ ς. Oλες οι εφημερίδες είναι
γεμάτες απ επαίνους που τον πα-
ρουσιάζουν ως τον τεχνίτη του ρεα-
λισμού. Aυτή τη χρονιά επανέρχεται
σε μια κατηγορία θεμάτων που είχε
επεξεργαστεί στην αρχή της σταδιο-
δρομίας του, τα οποία αναφέρονται
στον ανθρώπινο π νο και στη δυ-
στυχία: «Tο πένθος στο σπίτι του
δασοφύλακα», «Mετά το μνημ συ-
νο» και «Ψυχομάνα», αν και δυσκο-
λευ ταν να τα πουλήσει, αφού δεν
παρουσίαζαν κάποια ευχάριστη σκη-
νή. Παράλληλα, άρχισε να φιλοτε-
χνεί πορτρέτα.
1881: O Γύζης συμμετέχει για πρώτη
φορά σε έκθεση στην Eλλάδα, που
οργανώθηκε υπέρ του Eρυθρού
Σταυρού στην οικία του μεγαλοεπι-
χειρηματία Bασιλείου Mελά. Aυτή τη
χρονιά γεννιέται η δεύτερη κ ρη
του Mαργαρίτα και πεθαίνει η μητέ-
ρα του.
1882: Eίναι η χρονιά της μεγάλης
δημιουργίας, τ σο για ηθογραφικά
θέματα σο και για νεκρές φύσεις.
Eκτελεί τα έργα «Kου-Kου», «H απο-
στήθιση», «Παππούς με δύο γάτες»,
«P δια», «Γαλοπούλα» και αρχίζει
το μεγάλο έργο «Aποκριά στην Aθή-
να». Tον ίδιο χρ νο η Aκαδημία του
προτείνει τη θέση του βοηθού καθη-
γητή, διάκριση που μπορεί να θεω-
ρηθεί πολύ τιμητική. H αποδοχή της
πρ τασης θεωρείται καθοριστική
για την πορεία του Γύζη, γιατί έτσι
συνειδητοποιεί τι σβήνει και η πα-
ραμικρή ελπίδα να επιστρέψει στην
πατρίδα του.
1883: O Γύζης υπολογίζει να τελειώ-
σει το έργο του «H Xαρά» και να το
στείλει στην έκθεση του Glaspalast.
Eμποδίζεται μως απ μια αρρώστια
και παίρνει μέρος με την «Aποστήθι-
ση» και ένα κεφάλι γέρου και κερδί-
ζει τη διάκριση δευτέρου βαθμού.
Eτσι, αποτυγχάνει η προσπάθεια να
τελειώσει έστω και ένα ιδεαλιστικο-
αλληγορικ έργο.
1884: Aυτή τη χρονιά ζωγραφίζει το
«Παραμύθι της γιαγιάς».
1885: Zωγραφίζει τη «Xαρτορίχτρα»
ή αλλιώς «Tο αποκαλυφθέν Mυστι-
κ », καθώς και «Tο κρυφ σχολει »,
συνθέσεις παρεμφερείς σε αντίληψη
και μέγεθος.
1886: H χρονιά που ο Γύζης αρχίζει
το μεγάλο έργο του «Eαρινή Συμφω-
νία», το οποίο αποδίδει σε λυρική, ι-
δεαλιστική ατμ σφαιρα. H έμφαση
που δίνεται για την αρχή μιας νέας ι-
δεαλιστικής- αλληγορικής περι δου
είναι δικαιολογημένη, αφού ο Γύζης
εγκαταλείπει τα άλλα θέματα.
1887: Παίρνει μέρος με την τρίτη πα-
ραλλαγή του «Tάματος» στην ετήσια
έκθεση στο «Künstlerhaus» της
Bιέννης και, το κυρι τερο, φιλοτε-
χνεί τη σημαία για το Eθνικ Kαποδι-
στριακ Πανεπιστήμιο της Aθήνας.
1888: Στρέφεται σε ένα άλλο είδος
καλλιτεχνικής έκφρασης, την αφίσα,
την οποία ο Γύζης θα εξελίξει τα τε-
λευταία δέκα χρ νια της ζωής του.
Tον ίδιο χρ νο ορίζεται τακτικ ς κα-
θηγητής της Aκαδημίας Kαλών Tε-
χνών του Mονάχου και καταλαμβά-
νει τη θέση έπειτα απ επιλογή με-
ταξύ τεσσάρων Γερμανών βοηθών
καθηγητών. Tην τιμητική αυτή επι-
λογή εκτιμά ιδιαίτερα, θλίβεται, -
μως, γιατί θα πρέπει να απαρνηθεί
την ελληνική υπηκο τητα. Ωστ σο,
στα Δ΄ Oλύμπια στο Zάππειο, που
πήραν μέρος λοι οι γνωστοί καλλι-
τέχνες γερμανικής ή γαλλικής παι-
δείας, εκείνος θα πάρει μέρος με
«Tα αρραβωνιάσματα», «Tο παραμύ-
θι στης γιαγιάς», «Tο κρυφ σχο-
λει » και «Tα μήλα», έργα κυρίως η-
θογραφικά.
1889: Συμμετέχει στην Eκθεση του
Zαππείου και την ίδια χρονιά επεξερ-
γάζεται ένα σχέδιο μεταλλίου για
την ετήσια έκθεση του Glaspalast,
που απ το 1896 διν ταν ως έπαθλο
και για τις διεθνείς διοργανώσεις.
1890: Aποκτά το τέταρτο παιδί του,
την Iφιγένεια. T τε, κάνει δύο προ-
σωπογραφίες της συζύγου του, οι ο-
ποίες απηχούν τις αρχές της
Gründerzeit, συνενώνουν μως και
στοιχεία των νέων τάσεων.
1891: Eκτελεί μια σύνθεση ως συμ-
βολή για το άλμπουμ της «Kϋnstler-
genossenschaft» για τα εβδομήντα
χρ νια του αντιβασιλέα Luitpold με
θέμα την «Iστορία» και τον επ μενο
χρ νο το μεταφέρει σε μεγέθυνση
στην αφίσα που φιλοτεχνεί για την
6η Διεθνή Eκθεση Tέχνης στο
Glaspalast.
O Nικ λαος Γύζης με τους μαθητές του στο M ναχο, το 1884 (Aρχείο Aλ. Φιλαδελφέως).
O ζωγράφος στο κέντρο, δίπλα στον ιερωμένο, με Eλληνες του Mονάχου. Aριστερά του, ο ζωγράφος Γεώργιος Iακω-
βίδης (φωτογραφία γύρω στα 1900). Συνέχεια στην 6η σελίδα

5. 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
1892: Eτος ορ σημο για την πορεία
της τέχνης στη βαυαρική πρωτεύου-
σα. Zωγράφοι και γλύπτες αποχώρη-
σαν διαμαρτυρ μενοι για τις απαρ-
χαιωμένες αρχές της Künstler-
genossenschaft και ίδρυσαν μια άλλη
ένωση με νέους στ χους, που ονο-
μάστηκε Sezession. O Γύζης φαίνε-
ται τι παρακολουθούσε τις πολυ-
τάρχες συνεδριάσεις και έβλεπε με
δυσφορία το έντονο κλίμα που ανα-
πτυσσ ταν στην καλλιτεχνική κοιν -
τητα, στην οποία ανήκε απ την αρ-
χή του ερχομού του στη Γερμανία.
Δεν προσχώρησε στη νέα ένωση, αν
και η τέχνη του συμπορευ ταν με
πολλές αρχές του νέου κινήματος,
του Jugendstil. Tην ίδια χρονιά εκλέ-
γεται μέλος της Kριτικής Eπιτροπής
για την Eκθεση του Σικάγου του
1893, βραβεύεται στη Mαδρίτη για
την τρίτη παραλλαγή του «Tάματος»
και αποστέλλει το βιογραφικ του
για να συμπεριληφθεί στη Mεγάλη
Eγκυκλοπαίδεια.
1893: Συμμετέχει με το έργο «Aπο-
κριά στην Aθήνα» στην Eκθεση του
Σικάγου και ασχολείται με την εικο-
νογράφηση του διηγήματος «Φίλιπ-
πος Mάρθας» του Δημητρίου Bικέλα.
H νέα ενασχ λησή του με το βιβλίο
εντάσσεται στην αλλαγή των εκφρα-
στικών του τρ πων και στη διεύρυν-
ση των ενδιαφερ ντων του σχετικά
με τα είδη της τέχνης. Tην ίδια χρο-
νιά φιλοτεχνεί μια αφίσα για τα εκα-
τ χρ νια λειτουργίας του εργοστα-
σίου πιάνων «Rud. Ibach Sohn» με
την παράσταση της «Aρμονίας» και
τα αλληγορικά της σύμβολα. Για το
έργο βραβεύεται ανάμεσα σε 152
συμμετέχοντες και το γεγον ς αυτ
του προκαλεί αισθήματα υπερηφά-
νειας και ευφορίας. Aς σημειωθεί, -
τι ο Γύζης πια έχει περάσει στην επε-
ξεργασία κάποιων εννοιολογικών
θεμάτων.
1894: Eξακολουθεί να εκθέτει με την
Künstlergenossnschaft στο Glaspa-
last και οραματίζεται διάφορες συν-
θέσεις θρησκευτικού κυρίως περιε-
χομένου.
1895: Xρ νος μεστ ς για τον Γύζη.
Eκτελεί αναθέσεις διαφ ρων έργων,
πως την προμετωπίδα του περιοδι-
κού Über Land und Meer, το Δίπλωμα
των Mηχανικών «Θεωρία και Πράξη»
και αναλαμβάνει να φιλοτεχνήσει, έ-
πειτα απ παραγγελία, ένα έργο για
την οροφή της αίθουσας συνεδριά-
σεων του Mουσείου Bιοτεχνίας στη
Nυρεμβέργη. Πραγματοποιεί επίσης
τη βαθιά επιθυμία του να επισκεφτεί
την Eλλάδα, έπειτα απ δεκαοκτώ
χρ νια νοσταλγίας, καταξιωμένος
πια καλλιτέχνης. Tαξιδεύει μαζί με
τον γιο του Karl von Piloty, Robert,
και το φίλο του και καθηγητή στην
Aκαδημία Ludwing Löfftz. Tο νέο
πρ σωπο της Eλλάδας, αλλά και η
πανέμορφη φύση της τον εντυπω-
σιάζουν· τα βιώματα του ταξιδιού με-
ταφέρονται σε ιδεαλιστικές συνθέ-
σεις τις οποίες θα εκτελέσει μετά
την επιστροφή του στο M ναχο.
1896: Tελειώνει το «Δίπλωμα των
Oλυμπιακών Aγώνων», έπειτα απ
μεγάλο προβληματισμ πάνω στο
θέμα.
1897: O π λεμος του 1897 τον απο-
γοητεύει. Oι σκέψεις του συνεχώς
στριφογυρίζουν στην Eλλάδα. Eπιλέ-
γει να ενσαρκώσει σε εικ να το επί-
γραμμα του Διονυσίου Σολωμού «H
καταστροφή των Ψαρών». O ζωγρά-
φος ζει πλέον σ’ ένα δικ του κ σμο
και αυτ αποδεικνύεται απ τις επι-
στολές του που βρίθουν απ ιδεαλι-
στικές σκέψεις. Aπ αυτή την εποχή
είναι γνωστά τα σχέδιά του: «H ποίη-
ση συντονίζει το βιολί της με το τρα-
γούδι της Aνοιξης», «H φήμη», «H ψυ-
χή του καλλιτέχνη» ή «Tέχνη και χει-
ροτεχνία», «H μετάνοια», «Xαμένη
ψυχή», «Eν τη ενώσει η δύναμις» κ.ά.
1898: Συμμετέχει στην έκθεση του
Glaspalast, που του παραχωρείται
μια αίθουσα στην οποία εκθέτει 24 ε-
λαιογραφίες και πολλά σχέδια που
τα επιλέγει εν μέρει μαζί με τη μαθή-
τριά του Anna May. Aπ την έκθεση
αγοράζονται για τη Staatliche Grap-
hische Sammlung του Mονάχου 13
σχέδια.
1899: Eνα χρ νο πριν απ τον θάνα-
τ του, οι δυνάμεις του τον εγκατα-
λείπουν, αλλά εξακολουθεί να εργά-
ζεται εντατικά τ σο για την αποπε-
ράτωση της «Aποθέωσης» και την
έκθεσή της στο Glaspalast σο και
σε άλλες συνθέσεις, πως «O νέος
αιώνας» που θα τον εκπροσωπήσει
στη Διεθνή Eκθεση του Παρισιού τον
επ μενο χρ νο. Συγχρ νως απο-
στέλλει τη «Δ ξα» στο Γεώργιο Nάζο
για να την παραδώσει στην Eπιτροπή
για την Eκθεση των Aθηνών και την
προτείνει έναντι 1.500 χρυσών φρά-
γκων στο Eθνικ Mουσείο, αν και στη
Bιέννη είχαν ζητήσει να αγοράσουν
το έργο έναντι 3.000 μάρκων. H κρι-
τική στην Eλλάδα ήταν αρνητική και
ο ζωγράφος, χολωμένος απ την α-
ντιμετώπιση αυτή, προσπαθεί να α-
ντισταθμίσει το γεγον ς με την επι-
τυχία του στο Glaspalast για την
«Aποθέωση της Bαυαρίας».
1900: O τελευταίος χρ νος της ζωής
του Γύζη και, παρά τη βαριά αρρώ-
στια του (λευχαιμία), εξακολουθεί να
εργάζεται, να εκθέτει και να ελπίζει
στην αποκατάσταση της υγείας του.
Eκτ ς απ τη συμμετοχή του στη
Διεθνή Eκθεση του Παρισιού με πρ -
σφατες δημιουργίες, πως «O νέος
αιώνας», παίρνει μέρος στην Eκθεση
του Glaspalast με τη μεγάλη θρη-
σκευτική σύνθεση «Iδού ο νυμφίος
έρχεται».
1901: O Γύζης θα πεθάνει στις 4 Iα-
νουαρίου και θα ταφεί στο Nord-
fidhof του Mονάχου. Προς τιμήν του
ο γλύπτης Heinrich Waderé φιλοτέ-
χνησε μνημείο. O φίλος του και φη-
μισμένος ζωγράφος στην καλλιτε-
χνική κοιν τητα του Mονάχου Franz
von Lenbach σχεδίασε το νεκρ Γύ-
ζη και ο Kωστής Παλαμάς συνέταξε
το ποίημα «Για τον τάφο του Nικολά-
ου Γύζη».
Σημείωση: Στοιχεία για το Xρονολ γιο του
Nικολάου Γύζη αντλήθηκαν απ το βιβλίο
της Nέλλης Mισιρλή «Γύζης», Eκδ σεις
AΔAM, Aθήνα, 1996.
Tο «Σκλαβοπάζαρο», ελαιογραφία σε μουσαμά 0,72X0,50μ. Eθνική Πινακοθήκη και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου,
Aθήνα. Eνα απ τα έργα που φιλοτέχνησε ο Γύζης μετά την επιστροφή του απ την Aνατολή, ένα ταξίδι που επέδρα-
σε ριζικά στη διαμ ρφωση του ύφους του και σφράγισε ανεξίτηλα το έργο του.
Συνέχεια απ την 5η σελίδα

6. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 7
Σπάνια καλλιτεχνική προσωπικ τητα
O Γύζης είχε εξιδανικεύσει την Eλλάδα και γοητευ ταν απ το τοπίο της
«Tο Kρυφ Σχολει » (1885-1886). Eλαιογραφία σε ξύλο 0,58x0,73 μ. (Συλλογή Πρ δρομου Eμφιετζ γλου, Aθήνα). Mια ακ μα ηθογραφική σκηνή, που η προ-
βολή της παράστασης μέσω του φωτ ς και η δημιουργία μιας σκηνικής παρουσίας φαίνεται να είναι το κύριο μέλημα του Γύζη.
Tης Nέλλης Mισιρλή
Δρος Iστορίας της Tέχνης και Eπιμελήτριας
της Eθνικής Πινακοθήκης
OΠOIOΣ γνωρίζει την Eλλάδα, τους
μύθους, την ιστορία και τις παραδ -
σεις της, γνωρίζει τι σημαίνει το Aι-
γαίο και οι ολ φωτες Kυκλάδες, που
ήταν οι «γεννήτρες» του.
O Γύζης είδε το φως στην ανεμ -
εσσα Tήνο που ο Hölderlin τοποθε-
τούσε με τη φαντασία του τον Yπε-
ρίωνα, τον πατέρα του ήλιου. Oι επι-
δέξιοι τεχνίτες της ήταν ονομαστοί,
γιατί απ παλιά οι κάτοικοί της είχαν
αποκτήσει τη γνώση και είχαν δημι-
ουργήσει την παράδοση να είναι κα-
λοί λιθοξ οι και να υπηρετούν την
τέχνη. Aπ τα χέρια των ξακουστών
μαστ ρων της σμιλεύτηκαν τα αγάλ-
ματα που κ σμησαν τη νέα πρωτεύ-
ουσα και τίμησαν τους επώνυμους
στο πρώτο αθηναϊκ κοιμητήριο. Mε
τη συμμετοχή τους στις αναστηλώ-
σεις αποκαταστάθηκαν τα αρχαία οι-
κοδομήματα και ανεγέρθηκαν τα νέα
δημ σια κτίρια. Tο Πανεπιστήμιο, η
Aκαδημία, η Eθνική Bιβλιοθήκη, το
Zάππειο, το Aρχαιολογικ Mουσείο,
τα Παλαιά Aνάκτορα έγιναν με σχέ-
δια που εκπ νησαν ξένοι αρχιτέκτο-
νες, αλλά εκτελεστές ήταν πάντα οι
τήνιοι τεχνίτες. Mε την αξιοσύνη
τους επεξέτειναν τις δραστηρι τη-
τές τους και σε άλλες π λεις, στην
Kωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στη
Θεσσαλονίκη, στο Aγιον Oρος, ακ -
μα και στην Aνατολή, στη Pουμανία
και στην Aίγυπτο. Γνωστές είναι οι
μεγάλες καλλιτεχνικές οικογένειες
της Tήνου, που τα μέλη τους ήταν
γλύπτες, αρχιτέκτονες, ζωγράφοι,
και απ το νησί αυτ κατάγονται χι
μ νο ο Γύζης αλλά και ο Nικηφ ρος
Λύτρας και ο Γιαννούλης Xαλεπάς,
θεμελιωτές της νεοελληνικής ζω-
γραφικής και γλυπτικής αντίστοιχα.
Oραμα και έμπνευση
Σε αυτ το περιβάλλον και μέσα σε
μια κληρονομημένη παράδοση γεν-
νήθηκε ο Γύζης, που έμελλε να λάβει
μια αξι λογη θέση στην καλλιτεχνική
σκηνή του Mονάχου, που έζησε, και
να αναδειχθεί στο σημαντικ τερο
καλλιτέχνη της ελληνικής ζωγραφι-
κής του 19ου αιώνα. H ιδιαίτερη φυ-
σιογνωμία του με το σπινθηροβ λο
βλέμμα φαίνεται τι τον χαρακτήριζε
απ μικρ , έτσι ώστε ο ίδιος να διη-
γείται τι η μητέρα του χαϊδεύοντάς
τον έλεγε με καμάρι στους γνω-
στούς και φίλους τους: «O Nικ λας
μου δεν είναι μορφο παιδί, μα έχει
πλανέτο». H βαθιά του μως, ταπει-
νοφροσύνη δεν του επέτρεπε να ο-
μολογήσει την πραγματική γοητεία
και ακτινοβολία που απέπνεε η προι-
κισμένη φύση του, γι’ αυτ και την
πολύ χαρακτηριστική αυτή διαπίστω-
ση της μάνας του ερμήνευσε ως ε-
ξής: «Tο πλανέτο αυτ ή μάλλον η ευχή
της, θα είναι βεβαίως η δύναμις η οποία
ως σήμερον με προστατεύει, καλύπτου-
σα τα λάθη μου και μαγεύουσα εκείνους
οίτινες εκ του πλησίον με γνωρίσουν».
Στην ίδια επισήμανση αναφέρο-
νται και σοι αργ τερα περιγράφουν
τη φυσιογνωμία του. Στο συμπέρα-
σμα αυτ οδηγεί η απάντηση που έ-
στειλε το 1900 ο Γύζης στον εκδ τη
της εφημερίδας «Aστυ», Δημήτριο
Kακλαμάνο, γράφοντας: «Σας ευχαρι-
στώ διά την ζωγραφίαν μου, μου κινή-
σατε την περιέργειαν και παρέβαλα την
του καθρέπτου μου με τα λεγ μενά σας.
Tα ηύρα χι σωστά, εκτ ς εκείνα τα μά-
τια, τα οποία βεβαίως η έμπνευσίς σας
έκανε τ σο γυαλιστερά και σπινθηρο-
βολούντα».
Συνέχεια στην 8η σελίδα

7. Aυτή η λάμψη, μαζί με το ραμα
και την έμπνευση που αποτυπώνο-
νταν στη μειλίχια φυσιογνωμία του,
έβρισκε την απ λυτη καταγραφή και
ταύτιση στο ιδεολογικ και ηθογρα-
φικ του έργο.
Iερή λατρεία
Aπ την εξιδανικευμένη ενατένιση
του κ σμου πηγάζει και η μεγάλη α-
γάπη για τη μητέρα του, για την ο-
ποία τρέφει πραγματικά ιερή λατρεία
και με θρησκευτικ σεβασμ την ε-
πονομάζει «γλυκιά και μοναδική». Σε
λες τις περιπτώσεις τον ενδυναμώ-
νει η ευχή της, που τον ακολουθεί
στο δύσκολο έργο του, στις αντιξο -
τητες της ξενιτιάς και στον αγώνα
της επιβίωσης: «Ως γνωρίζεις, η εικών
της “Aποθεώσεως της Bαυαρίας” ήτο
δι’ εμέ ένα μεγάλο και υψηλ ν βουν ν.
Eπί τέλους μ’ εβοήθησεν η ευχή της
Mάννας μου και το ανέβηκα». Eπίσης,
σε στιγμές μεγάλης νοσταλγίας γρά-
φει: «Yποφέρω τα δυστυχήματά μου με
την υπομονήν, την οποίαν η καλή μου
Mάννα μου καλλιέργησεν».
Tην ευαισθησία του, που θα απο-
τυπωθεί σε λες τις πτυχές του έρ-
γου του, μαρτυρούν επίσης τα βαθιά
αισθήματα ευγνωμοσύνης που τρέ-
φει προς το μετέπειτα πεθερ του
Nικ λαο Nάζο, με τον οποίο διατηρεί
συχνή αλληλογραφία. Mια αποκαλυ-
πτική φράση υπάρχει σε ένα γράμμα
του 1875, που αναφέρεται: «Γιατί
θέλετε να με κάμετε να πιστεύω, τι δεν
μου εκάματε τίποτε; Mη αδίκως παιδεύ-
εσθε, δι τι το προς σας αίσθημα της ευ-
γνωμοσύνης μου είναι εις το βαθύτερον
μέρος της καρδιάς μου εγχαραγμένον
και μάλιστα απ την τρυφεράν μου ηλι-
κίαν. Δεν εξαλείφεται»
H μεγάλη αφοσίωση προς τους οι-
κείους του στην Eλλάδα και προς τη
δική του οικογένεια ίσως θεωρηθεί
προσωπική υπ θεση του καλλιτέχνη,
που ελάχιστα ενδιαφέρει το μελετη-
τή. Στην περίπτωση μως του Γύζη,
οι μεγάλες ευαισθησίες του κατα-
γράφονται στην εκφραστική ποι τη-
τα των έργων του, των οποίων οι λε-
πταίσθητες πτυχές θα ήταν αδύνατο
να κατανοηθούν χωρίς τη γνωριμία
με τον ψυχικ του κ σμο. Eξάλλου, η
προσωπικ τητά του εξυφαίνεται, -
ταν ληφθούν υπ ψη λα σα τον συ-
γκινούσαν και συντ νιζαν τις χορδές
της ψυχής του. Iσως, διαπιστώνο-
ντας ο ίδιος τις ευαισθησίες του, ζω-
γράφισε πάνω στη σελίδα που έγρα-
ψε το βιογραφικ του σημείωμα, για
να το στείλει στο υπουργείο Παιδεί-
ας της Γαλλίας, μια αέρινη, με διά-
φανα ενδύματα κ ρη, την «Ψυχή»,
που κρατεί ένα μικρ κουτί, που
φυλάσσονται τα νειρα και οι προσ-
δοκίες του.
Nοσταλγία
Eπίσης, η μεγάλη προσήλωση
προς την πατρίδα σε πολλαπλά επί-
πεδα, ως έννοια αφηρημένη και συ-
γκεκριμένη, διαπνέει το έργο του και
προσφέρει το μίτο για την καταν η-
ση της δημιουργίας του. H σχέση του
αυτή προς τη μακρινή του γενέτειρα
δεν πρέπει να θεωρηθεί πατριδολα-
τρεία με περιορισμένο ορίζοντα, που
τον εμποδίζει να αφομοιώσει τα δι-
δάγματα της πολιτιστικής βαθμίδας
της χώρας στην οποία επέλεξε να ζει
και να δημιουργεί, αλλά πρέπει να γί-
νει κατανοητ τι ούτε αλλοτριώθη-
κε ούτε απέβαλε σα αποτελούν ι-
διώματα καταγωγής. Mε την ευκαι-
ρία της έκθεσης του μεγάλου του
έργου «H Eξέταση των Σκύλων» ο
Γύζης γράφει προς τους δικούς του:
«Mην παραξενευθήτε για την εκλογήν
μου. Iσα – ίσα οι Γερμανοί εδώ απο-
ρούν, πως εγώ ως ξένος έχω το κουρά-
γιο και ανακατεύομαι εις τα ιδικά των έ-
θιμα. O καθηγητής μου είναι τρελλ ς α-
π χαράν με εμέ και εις λους λέγει: “O
Γύζης πρέπει να μείνει με ημάς εδώ”. Aς
λέγουν μως αυτοί. Eγώ ηξεύρω ποία
είναι η πατρίς μου».
Στην αρχή τα συναισθήματά του
πηγάζουν απ τη νοσταλγία του ξε-
νητεμένου, με την πάροδο μως του
χρ νου παίρνουν διαστάσεις ενορα-
τικές και με τα μάτια της ψυχής ανα-
ζητά τον παράδεισο της φύσης της
πατρίδας και της αναβιωμένης αρ-
χαι τητας. H ίδια πορεία διαπιστώνε-
ται και στο έργο του, καθώς στις η-
θογραφίες του ξετυλίγεται η τρυφε-
ρή ανάμνηση της πατρίδας και ανα-
βιώνουν σκηνές της καθημεριν τη-
τας με ιστορική διάσταση και ιδεαλι-
στική χροιά. Στις αλληγορικές μως
συνθέσεις η επικοινωνία επιτελείται
στη σφαίρα των ιδεών και επιστρα-
τεύονται εικ νες απ το παρελθ ν,
απ τη μυθολογία και τη θρησκεία.
Στην περιγραφή του διπλώματος
των Oλυμπιακών Aγώνων, ο Γύζης α-
ποκαλύπτει τα πνευματικά του ορά-
ματα και εκφράζεται με αλληγορίες
που δανείζεται απ τη μακραίωνη ι-
στορία της πατρίδας του: «Eις το
Vordergrund δεξιά η πάλιν εμψυχωθεί-
σα Aπτερος Nίκη, ως άγαλμα ωραίον
και ζωνταν ν, κρατούσα κλάδον ελαί-
ας, πως ευαγγελίση την απ το απένα-
ντι μέρος καθημένην Eλλάδα. Tρέχου-
σα σταματά, πως μην την ενοχλήση, α-
κούουσαν παρά του πισθεν αυτής χρ -
νου ύμνον παλαιάς λαμπράς εποχής και
βυθισμένην εις αναμνήσεις». Aλλά, εάν
η εικ να αυτή είναι μια εξιδανικευ-
μένη σχέση παρελθ ντος και παρ -
ντος, η περαιτέρω ομολογία του, την
Eλλάδα «δεν ημπορώ να την ζωγρα-
φίσω τ σον ωραίαν ως την αισθάνο-
μαι», είναι συγκινητική, ανθρώπινη
και γεμάτη αυθορμητισμ . Oσο περ-
νούν τα χρ νια και με ωριμ τητα εμ-
βαθύνει στην ιδέα που έθρεψε τα -
νειρά του και εμπ τισε το έργο του,
τ σο περισσ τερο διαφαίνεται η πι-
κρία του για την αδυναμία της πατρί-
δας του να τιμήσει τους άξιους και
να τους κρατήσει κοντά της. «H
Mάννα μου δεν με νιώθει και η Παρα-
μάννα μου δεν θέλει να το ειπή τι με
νιώθει», γράφει, ταν το μεγάλο του
έργο «Aποθέωση της Bαυαρίας»
προκαλεί θαυμασμ , αλλά χι την
πραγματική αναγνώριση, που ο ίδιος
θα επιθυμούσε. Eίναι αξιοσημείωτο
τι ο Γύζης, ενώ κινείται στις σφαί-
ρες της ιδέας και προσπαθεί να εν-
σαρκώσει την ευγένεια του ελληνι-
κού πνεύματος, διατηρεί στην ψυχή
του τον αυθορμητισμ , μακριά απ
κάθε ψυχρή και εγκεφαλική έκφρα-
ση. «Δεν ζωγραφίζονται οι λέξεις αλλά
το πνεύμα αυτών», και συμπληρώνει τι
«τοιαύτη Δ ξα ήρμοζε η ελευθερωθείσα
Πατρίς να απαθανατίσει εκείνους, οίτι-
νες έδωσαν το δικαίωμα του ζην προς ε-
λευθερίαν των απογ νων των».
Προσωπικ ύφος
Παρ’ λη την ιδεαλιστική αυτή
σχέση προς την πατρίδα του, που
στην ουσία μως χαρακτηρίζεται α-
π απλ τητα και ειλικρίνεια, ο Γύζης
έχει και μια άμεση επαφή με το περι-
βάλλον της, που το περιγράφει με
την πιο μεγάλη συγκίνηση, την πιο
διεισδυτική ματιά και την πιο βαθιά
αισθαντικ τητα. «Aυτάς τας ημέρας
φυσά δυνατά ν τιος άνεμος. Δεν πι-
στεύω να είναι απ την Eλλάδα: δεν μυ-
ρίζει θυμάρι».
Aν δεν διέθετε την ευαισθησία αυ-
τή για τη διαφορετική ποι τητα της
φύσης, των χρωμάτων και του φω-
τ ς, δεν θα μπορούσαν τα ταξίδια
στην Eλλάδα και τα βιώματά του να
επηρεάσουν το καλλιτεχνικ του γί-
γνεσθαι και να τον οδηγήσουν στην
οριστική υπερνίκηση της Σχολής του
δασκάλου του Karl von Piloty. Kατ’
αυτ τον τρ πο βλέπει την Eλλάδα
με τους τρ πους που διδάχθηκε, αλ-
λά συγχρ νως η ίδια γίνεται το έναυ-
σμα για τη διαμ ρφωση του προσω-
πικού καλλιτεχνικού του ύφους.
Πριν φύγει για τη Γερμανία, μετά
το γάμο του με την Aρτεμη Nάζου,
φυτεύει στο κτήμα του πεθερού του
στο Xαϊδάρι μια ακακία, ενώ, με την
ευκαιρία της επίσκεψης μιας έκθε-
σης λουλουδιών στο M ναχο, ανα-
πολεί τα φυτά που είχαν οι αυλές της
πατρίδας του: «αρκετά λουλούδια και
πολλά ωραία μεταξύ, προπάντων καμέ-
λιες. Aλλά είναι λα τεχνητά μεγαλωμέ-
να και γι’ αυτ δεν μ’ αρέσουν. Προτιμώ
μια απριλιάτικη τριανταφυλλιά των
Aθηνών απ’ λα αυτά». H φράση αυτή
δεν είναι απλώς λ για του ξενιτεμέ-
νου νοσταλγού, αλλά του ανθρώπου
που προσδι ρισε σο κανένας άλλος
την ανεπανάληπτη φύση, τη θάλασ-
σα του νησιού του και τα μαγευτικά
ακρογιάλια. Tο γεγον ς τι δεν ακο-
λούθησε την τοπιογραφία και δεν
ενσάρκωσε την ιδιοτυπία της οφεί-
λεται στο έμφυτο ενδιαφέρον του
για τον κ σμο των ιδεών που διαπέ-
ρασε, παρά τη ρεαλιστική κατεύθυν-
ση, ακ μα και το ηθογραφικ του έρ-
γο.
Θαλάσσιοι Hλιοι
Συχνά παραπονιέται για το σκοτει-
ν M ναχο και στο αποκορύφωμα
της απελπισίας του διατυπώνει μια
φράση που μαρτυράει τι ουδέποτε
μπ ρεσε να συμφιλιωθεί με το δια-
φορετικ αισθητικά τοπίο «ούτε μ’ ε-
μπνέει ο τ πος ούτε εύμορφαι είναι αι
γραμμαί ούτε οι χρωματισμοί. Aιώνιον
πράσινον, πράσινον. Aλλοι είναι οι τ -
ποι διά καλλιτέχνας, ίνα εμπνευσθούν,
αλλ’ είναι μακράν». H παρατήρηση εί-
να αξιοσημείωτη, γιατί απ τη χρω-
ματική κλίμακα του Γύζη, που κυ-
ριαρχούν τα μπλε και τα κ κκινα, λεί-
πει παντελώς το συνηθισμένο στους
Συνέχεια απ την 7η σελίδα
8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
«Nύμφη και έρως», ελαιογραφία σε μουσαμά 0,85x0,59 μ. Eθνική Πινακοθήκη
και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου, Aθήνα. Eνα απ τα ονειρικά έργα του Γύ-
ζη, εμπνευσμένο απ τους γερμανικούς μύθους και θρύλους.

8. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 9
βαυαρούς ζωγράφους πράσινο. Σε α-
ντιστάθμισμα μως των σων στε-
ρείται, ονειροπολεί και γράφει: «Eις
τον ύπνον ευρίσκομεν την ευχαρίστη-
σιν, δι τι ονειρευ μεθα θαλασσίους ηλί-
ους» ενώ αστειευ μενος φωνάζει
στα παιδιά του τι η θεία είχε στο
κουτί, που απέστειλε, «και ένα κομ-
μάτι ήλιον ελληνικ ν». Πέρα μως α-
π κάθε χαριτολογία, βαθιά είναι η
θλίψη του, γιατί, χάριν της τέχνης
του, είναι αναγκασμένος να ζει σε
σκοτεινά και κρύα μέρη: «Ω, αν ήξευ-
ραν οι Eλληνες τι θησαυρ ν έχουν με το
ωραίον κλίμα και το λαμπρ ν φως. Tι
κρίμα. Πώς θα έφεγγεν εν γένει η Aνα-
τολή, αν έφεγγεν και η Tέχνη αναλ -
γως». Tο σημαντικ στην παραπάνω
φράση είναι η διάγνωση της ποι τη-
τας του εξωτερικού φωτ ς, που βέ-
βαια δεν τον απασχ λησε, εκτ ς απ
ελάχιστες εξαιρέσεις, τον οδήγησε
μως, πως θα γίνει αντιληπτ , στην
επιλογή μιας χρωματικής κλίμακας
που σφράγισε το προσωπικ ύφος
το. Aυτ πιθανώς να οφείλεται στο
γεγον ς τι η τοπιογραφία δεν συ-
γκαταλεγ ταν στην ακαδημαϊκή τέ-
χνη του Mονάχου, που υποστηριζ -
ταν απ λους τους καθιερωμένους
φορείς, ακ μη μως να μη συμβάδι-
ζε και με την ιδεολογία των κατευ-
θύνσεών του.
Nεοϊδεαλιστικές ιδέες
Aργ τερα, ταν η φύση της πατρί-
δας του μετατράπηκε σε ονειρική ε-
νατένιση, αποδίδει στον τ πο του
και δυνάμεις υπερφυσικές: «Περίερ-
γον πως ημπορεί τις να αρρωστήση εις
αυτ το κλίμα που ζουν οι θεοί».
Eτσι, στο τέλος της ζωής του, κα-
θώς διαισθάνεται το θάνατο να έρ-
χεται, χωρίς να έχει μπορέσει να επι-
στρέψει στο νησί του, ο γυρισμ ς
παίρνει το ν ημα του πολυπ θητου
λυτρωμού: «Eάν ήτο δυνατ ν, να η-
μπορούσα να ηρχ μουν εις την
Eλλάδα, ίσως κατά πρώτον εις την
Kεφαλληνίαν και κατ πιν εις την Tή-
νον, εις τα γλυκά αυτά μέρη, που ο
θαλάσσιος άνεμος, το βάλσαμον αυ-
τ υπάρχει, τι θα εύρισκα πάλι τα-
χέως την υγείαν μου». Mετά το δεύ-
τερο ταξίδι του στην Eλλάδα, που
για τελευταία φορά παρέμεινε μερι-
κές ημέρες ευτυχισμένος, αναπολεί
την παραδείσια παραλία του Δαφνι-
ού και τη μακάρια ησυχία της φύσης.
Tο ενορατικ αυτ βίωμα και η εξι-
δανικευμένη πραγματικ τητα, μαζί
με τις νεοϊδεαλιστικές ιδέες της ε-
ποχής και την αγάπη του για τη μου-
σική και την ποίηση θα αποτελέσουν,
απ τα μέσα της δεκαετίας του ’80,
τον παράγοντα μεταστροφής απ τις
ηθογραφικές σκηνές προς τις ιδεα-
λιστικές – αλληγορικές συνθέσεις,
συμβαδίζοντας συγχρ νως με ορι-
σμένη κατεύθυνση της τέχνης του
Mονάχου.
H σχέση με τη μουσική
H άλλη διάσταση σχετικά με την α-
ντίληψη της φύσης είναι τι ο Γύζης
βλέπει ζωγραφικά το τοπίο και κάνει
παρατηρήσεις πολύ κοντά στις υπαι-
θριστικές αντιλήψεις της εποχής.
Στα ελάχιστα έργα στα οποία αποτυ-
πώνει το ύπαιθρο, δίνει πολύ ενδια-
φέρουσες και προσωπικές λύσεις και
αποδεικνύει την ικαν τητά του για
την πρ σληψη και απ δοση των ιδιο-
τήτων του εξωτερικού φωτ ς, γεγο-
ν ς που επισημαίνεται και απ το
γνώστη της ζωγραφικής του Mονά-
χου Siegfried Wichmann. Παρ’ λα
αυτά, η ενασχ λησή του με τη φύση
περιορίζεται στις σπουδές που έκα-
νε στα ταξίδια του στο Tυρ λο, χω-
ρίς να έχει καταγίνει, πλην ελαχί-
στων εξαιρέσεων, με αυτοτελή το-
πία. Σχετικά με την αισθητική αντιμε-
τώπιση της φύσης, χαρακτηριστικές
είναι οι φράσεις που περιλαμβάνο-
νται σε ένα γράμμα προς τη γυναίκα
του, ταν το 1895 επισκέφθηκε για
τελευταία φορά την πατρίδα του. «H
ευμορφία την οποίαν βλέπω εδώ και μά-
λιστα προς την δύσιν του ηλίου, είναι α-
περίγραπτος. H λεπτ της των χρωματι-
σμών και η ταχύτης της μεταβολής απ
στιγμής εις στιγμήν, μεταβολή των τ -
νων, των αρμονικωτάτων τ νων, ούτε
θα γραφθή ποτέ, δι τι λείπουν αι λέξεις,
ούτε θα βρεθή ζωγράφος να ζωγραφί-
σει». H υπ θεση που διατυπώνεται -
τι στη διαπίστωση αυτή φτάνει στο
τέλος της ζωής του, ταν είναι πια
αργά να αλλάξει καλλιτεχνικούς
προσανατολισμούς, είναι θεωρητικά
σωστή, δεν οδηγεί μως στις προθέ-
σεις του που δεν συμπεριλαμβάνουν
αυτ το στ χο, εφ σον η κατεύθυν-
σή του ήταν πάντα ιδεαλιστική. Στο
έργο του μεταφέρει μως το απαύ-
γασμα της ανάμνησης των χρωμά-
των που βλέπει στην πατρίδα του.
«Φοβούμαι μην ιδώ εις το μέλλον τις ση-
μερινές ζωγραφιές μου και μου φανούν
πως έχουν το χρώμα της θαλάσσης, δι -
τι αυτάς τας ημέρας εις τον ξύπνον μου
και ύπνον μου βλέπω θαλάσσας, βάρ-
κες, καρ τσες και τα τοιαύτα».
Στα ιδεαλιστικά του έργα ταυτίζει
τη φύση της πατρίδας του με την
ποίηση, που συντονίζει το βιολί της
με το τραγούδι της άνοιξης. Eτσι, κά-
θε πινελιά είναι ιδέα, κάθε χρώμα εί-
ναι μουσικ ς τ νος και ρυθμ ς. Πολ-
λά έργα του δημιουργούνται με τη
μελωδία του πιάνου που παίζουν τα
παιδιά του, και ο Γύζης γράφει: «Tα
παιδιά μου έπαιξαν την εισαγωγή
“Jubel” και την “Eυρυάνθην” του
Weber και εν μέρος της πρώτης Συμφω-
νίας του Beethoven. Mε τον ενθουσια-
σμ ν μου εδιώρθωσα αρκετάς γραμμάς
εις την εικ να μου». Tη μουσική αυτή
γλυκύτητα μεταφέρει ο Γύζης χι
μ νο στις ιδεαλιστικές – αλληγορι-
κές συνθέσεις του, αλλά και στα η-
θογραφικά θέματα, ενώ στα εμπνευ-
σμένα απ την αρχαία Eλλάδα έργα
συνδυάζει την κίνση με το ρυθμ και
τη μελωδία και αποβλέπει να διαβεί
τις πύλες του Oλύμπου. Για την πο-
μπή της «Aποθέωσης της Bαυαρίας»
γράφει: «H εικών προχωρεί βραδέως
με το ίδιον βάδισμα προς τα εμπρ ς, -
πως και αι θεαί επάνω στον μουσαμά.
Mε έχε μαγεύσει η πρώτη θεά (η Ποίη-
σις). Φαντάζομαι τι ακούω την μουσι-
κήν της και στολίζω (μαζί με τας θεάς)
το άρμα με ρ δα».
H σχέση του Γύζη με τη μουσική
θεμελιώθηκε στα παιδικά του χρ -
νια, ταν στο νησί του αντηχούσε
κατά τις γιορτές και τα πανηγύρια ο
ήχος του βιολιού και του λαγούτου.
Eτσι, απ τις πρώτες του φροντίδες
ήταν να αρχίσει να μαθαίνει μουσική
και, πως συνεπάγεται απ τις επι-
στολές του, επισκεπτ ταν συχνά την
Oπερα και ενθουσιαζ ταν με τις πα-
ραστάσεις των έργων του Richard
Wagner.
Yπ τους ήχους
του Mπετ βεν
Mε την πάροδο του χρ νου ο Γύ-
ζης λο και περισσ τερο ζωγραφίζει
και σκέπτεται υπ τους ήχους του
πιάνου, ακούγοντας κυρίως έργα
του Beethoven, τον οποίο θεωρεί ως
τον υπέρτατο δημιουργ . Kατά τις ι-
δεαλιστικές του αναπολήσεις τοπο-
θετεί τη μουσική υπεράνω λων των
τεχνών και η προσωποποίηση της
καλλιτεχνίας κρατάει πάντα στο χέρι
λύρα. Eνδεικτική για τη βαθύτατη
σχέση του με τη μουσική είναι η
φράση: «Oταν ο Πήγασ ς μου θέλη
καμμία φορά να ξεκουρασθή επιστρέ-
φει τις τον Oλυμπον. Eκεί είδα πολλούς·
χι μ νον τους θεούς της Eλλάδος αλλά
λους τους εξ χους άνδρας (...). Kαι το
μεγαλοπρεπέστερον, εις υψηλ τερον
μέρος καθήμενος ο Beethoven έπαιζεν
εις ργανον την χιλιοστήν συμφωνίαν
του».
Aκ μη, διηγείται τι τα σχέδια που
αγ ρασε η Staatliche Graphische
Sammlung του Mονάχου είναι προϊ -
ντα μουσικής έμπνευσης και αποτε-
λούν τις ωραι τερες αναμνήσεις της
ζωής του. O ίδιος, θέλοντας να δεί-
ξει π σο συνυφασμένα είναι τα έργα
του με τη μουσική, τοποθετεί πάνω
απ το πιάνο, που του χάρισε η μα-
θήτριά του Anna May, το κατ’ εξοχήν
λυρικ , ποιητικ , μελωδικ έργο
του, την «Eαρινή Συμφωνία». H σχέ-
ση του με τη μουσική πρέπει να αξιο-
λογηθεί κατά τη θεώρηση του έργου
του, γιατί διαφορετικά είναι αδύνατο
να γίνουν αντιληπτές οι αρμονικές,
ευαίσθητες, ρυθμικές γραμμές και οι
λυρικές συνθέσεις του. Mέσα απ
τις απλές επιστολές του ο Γύζης α-
ποκαλύπτεται ως μια προσωπικ τητα
σύνθετη, γεγον ς που βοηθάει στην
ερμηνεία του πολύπλευρου έργου
του.
H επαφή με τη φύση
Kαι ακ μη δεν έχουν θιγεί λες οι
πτυχές της σημαντικής αυτής φυσιο-
γνωμίας της ελληνικής τέχνης: οι
παρατηρήσεις του για τη φύση, πέρα
απ την αισθητική περιγραφή του
τοπίου, φανερώνουν άνθρωπο ευαί-
σθητο σε πολλούς τομείς, προσωπι-
κ τητα ολοκληρωμένη, με οράματα
αλλά και πρακτικ τητα. Σε ένα γράμ-
μα του 1897 αναφέρει: «Σας συλλυ-
«O ζαχαροπλάστης» (1898). Eλαιογραφία σε μουσαμά 1,27x1,00 μ. (Iδιωτική
συλλογή, Aθήνα). Eκτ ς απ την πραγματικά μοναδική ζωγραφική απ δοση
των διαφορετικών αποχρώσεων του λευκού, που εξελίσσεται η μία δίπλα
στην άλλη με αφάνταστη μαεστρία, ο Γύζης επιχειρεί να αποδώσει μια αιφνί-
δια κίνηση που προκύπτει απ το αναπάντεχο σπάσιμο του σκοινιού απ’ που
κρεμ ταν το μπουκάλι. Kατ’ αυτ ν τον τρ πο δίνεται η εντύπωση μιας αστα-
θούς στάσης, που μ λις του επιτρέπει να ισορροπεί το γλύκισμα που κρατάει
στα χέρια του...
Συνέχεια στην 10η σελίδα

9. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
πούμαι τι υποφέρετε την τ σην ζέστην,
εις τούτο πταίετε σεις οι ίδιοι. Eάν δεν-
δροφυτεύσετε, θα εύρουν τουλάχιστον
τα παιδιά και τα εγγ νια σας δροσερώ-
τερον, αλλά και υγιειν τερον κλίμα.
Kρίμα εις την ωραίαν Eλλάδα».
H επαφή του με τη φύση είναι βα-
θιά, γιατί σε πολλά σημεία των επι-
στολών του καταγίνεται με αξιοθαύ-
μαστες περιγραφές, συγκινείται με
τα βουνά, τα δάση και σε κάποια
στιγμή γράφει τη χαρακτηριστική
φράση: «Xαιρετήσατε εκ μέρους μας
μικρούς και μεγάλους ως και τα που-
λιά». Kαι ακ μη πιο συγκινητικά μετά
το ταξίδι του στην Eλλάδα: «Eις την
Aκρ πολιν, τον Λυκαβηττ ν, εις λα τα
βουνά και την θάλασσαν και εις τον λα-
μπρ ν ήλιον, τον οποίον έκτοτε σχεδ ν
δεν είδα, πολλά χαιρετίσματα». H δια-
φορετική ποι τητα του ελληνικού
τοπίου, που δεν παραλείπει να τονί-
ζει σε κάθε ευκαιρία, τον οδηγεί σε
χρωματικές επιλογές που κάνουν το
έργο του να ξεχωρίζει ανάμεσα στα
έργα των καλλιτεχνών της
Gründerzeit, γιατί ο Γύζης δεν μπ -
ρεσε να συμβιβαστεί με τις χρωματι-
κές τονικ τητες του Bορρά, πως
παρατηρεί και ο Hermann
Uhde–Bernays. Kαι πράγματι, μέσα
στα ζεστά καφέ χρώματα λάμπει το
κ κκινο, φέγγουν τα λευκά, ιριδί-
ζουν τα στολίδια των τοπικών ενδυ-
μασιών και το βαθύ μπλε εξελίσσεται
σε λες τις παραλλαγές. Tην Eλλάδα
έχει επίσης ως πηγή έμπνευσης και
το ταξίδι του στην Eλλάδα του δίνει
νέα πνοή για δημιουργία. «Eλπίζω νέ-
αν έμπνευσιν να πάρω μαζί μου εξ
Eλλάδος. Θέλω να ιδώ τον Π ρον, Aίγι-
να, Σαλαμίνα, Mέγαρα, Eλευσίνα, Kαι-
σαριανήν, Πεντέλην. Θέλω να τα ιδώ
πάλιν».
O Γύζης δεν αντλεί μως μ νο απ
την Eλλάδα, αλλά θεωρεί ταυτ χρο-
να τις δ ξες και τις τιμές του στην
ξενιτιά διακρίσεις για τους δικούς
του και την πατρίδα του. Για τη βρά-
βευσή του στο διαγωνισμ για την ε-
κατονταετηρίδα των πιάνων Ibach
Sohn, που διακρίθηκε ανάμεσα σε
174 έργα, ο Γύζης αυθ ρμητα ανε-
φώνησε: «Δ ξα και τιμή πάλιν, Oυρα-
νίτσα, εις το νομά μας! Tους φάγαμε!».
H επιτυχία, μως, τον οδηγεί σε με-
γαλύτερη πικρία, γιατί το ελληνικ
κράτος εξακολουθεί να τον αγνοεί,
γεγον ς που του προκαλεί αισθήμα-
τα απογοήτευσης. Σε ένα γράμμα
του προς τον εκδ τη του ημερολογί-
ου του 1897 Kωνσταντίνο Σκ κο εκ-
μυστηρεύεται: «Eις αυτήν την ευκαι-
ρίαν, σας προσθέτω το κάρβουνο της
καρδιάς μου και σας αναφέρω τον καϋ-
μ ν μου, τον οποίον φέρω εις την ζωήν
μου κεκρυμμένον. Oυδείς λέγω είχε πο-
τέ το αίσθημα και την περιέγειαν να ε-
ρωτήση τι κάμνω και, μολον τι ας κολα-
κευτώ τι θα γνωρίζουν το νομα, ποτέ
ουδεμία ελληνική κυβέρνησις εσυλλογί-
σθη τι έχει η Eλλάς καλλιτέχνη, αλλά…
Eίμαι ευτυχής τι είμαι Eλλην και χαί-
ρω».
Tο θρησκευτικ του αίσθημα είναι
επίσης βαθύ και συνυφασμένο με τα
ιδεαλιστικά του οράματα για την πα-
τρίδα, τη φύση, τον άνθρωπο και την
τέχνη. Για την εκπλήρωση λων αυ-
τών των ιδεών εργάζεται ακατάπαυ-
στα και θεωρεί την εκτέλεση του κα-
θήκοντος «τη γλυκυτέρα επίγειο η-
δονή». Σε λα σχεδ ν τα γράμματά
του αναφέρεται στις διαρκείς προ-
σπάθειές του να παράγει σο το δυ-
νατ ν μεγαλύτερο ποσοτικά και ποι-
οτικά έργο, προκειμένου να επιτύχει
την επιθυμητή αναγνώριση σε λους
τους τομείς.
H τάση αυτή ήταν και η κυρίαρχη
κατά το δεύτερο μισ του 19ου αιώ-
να στη Γερμανία, εφ σον λοι προ-
σπαθούσαν να φθάσουν τις πρώτες
θέσεις. Aπ τους συγχρ νους του α-
ντιπροσωπευτικ παράδειγμα απο-
τελεί ο επίσης μαθητής του Piloty και
φίλος του Γύζη Franz von Lenbach,
που εργαζ ταν ακατάπαυστα, χι μ -
νο για να ανταποκριθεί στις πολλές
παραγγελίες που δεχ ταν απ πα-
ντού αλλά και για να δεσπ ζει στην
καλλιτεχνική και κοινωνική ζωή, δια-
τηρώντας επαφές και φιλίες με πολ-
λούς σημαίνοντες, ακ μη και με τον
Bismarck.
O Γύζης υιοθέτησε αυτή τη στάση
και επιδίωξε την άνοδο και την ανα-
γνώριση, μιλώντας κάθε φορά με πε-
ρηφάνεια για τις επιτυχίες του και
για τις επισκέψεις του αντιβασιλέα
Luitpold στο ατελιέ του. Στους αντί-
ποδες αυτής της επιδίωξης στάθηκε
ο κύκλος του Leibl που, απομονωμέ-
νος, απέρριπτε την επίσημη αυτή κα-
τεύθυνση. O Γύζης αν και, πως ο ί-
διος ομολογεί, συμμετείχε σε έναν
αγώνα επικράτησης, εν τούτοις εν-
δ μυχα, πως διαφαίνεται απ πολ-
λές επιστολές του, θα προτιμούσε
να ζει απερίσπαστα και να απολαμ-
βάνει την απλή ζωή της πατρίδας
του. «Δι’ εμέ», γράφει, «ο κ σμος είναι
νοερ ν τι. Zω με το παρελθ ν και το
μέλλον. Διά το ενεστώς, δεν ευρίσκω
τον καιρ ν, αλλά πάντοτε ελπίζω τι ί-
σως θα έλθει και δι’ εμέ καμιά φορά η
ευκαιρία να ζήσω ολίγον».
Aυτοπεποίθηση
H διαρκής κ πωση τον οδηγεί σε
μεγαλύτερη νοσταλγία για την ηρε-
μία του νησιού του, που το βιώνει ε-
ντον τερα ενορατικά, προετοιμάζο-
ντας έτσι την πλήρη εγκατάλειψη
των ηθογραφικών σκηνών και τη με-
ταστροφή του προς τον κ σμο των ι-
δεών. H διδασκαλία στην Aκαδημία
«O κουρέας», ελαιογραφία σε μουσαμά 0,89x0,66 μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Σε αυτ το έργο η φωτειν τητα των
χρωμάτων, καθώς και η ποι τητα των υφασμάτων αναδεικνύονται απ τη συγκέντρωση του φωτ ς που σε συνδυασμ
με τον τονισμ της αυτοπεποίθησης του κουρέα και της υπομονετικ τητας του παιδιού, που προσπαθεί με το πνιγ-
μένο σφύριγμα να διασκεδάσει τον π νο του, παράγει μια εικ να που έχει σχέση με την αμεσ τητα της ζωής.
Συνέχεια απ την 9η σελίδα

10. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 11
του αφαιρεί δημιουργικ χρ νο, αλ-
λά με πολλή περηφάνεια κατονομά-
ζει τον αριθμ των μαθητών του και
τα βραβεία που κερδίζει. Aυτά μως
είναι στοιχεία επίκτητα για την προ-
σωπικ τητά του· σημασία έχει τι
γνωρίζει τι θα μπορούσε να δημιουρ-
γήσει αν δεν είχε ανάγκη να εργάζε-
ται για βιοποριστικούς λ γους. «Aν
είχα τον καιρ ν ιδικ ν μου, κατάδικον,
θα έκαμνα τον κ σμον να σεισθή». H
εκμυστήρευση αυτή γίνεται προς
τους δικούς του το 1876, ακ μη σχε-
τικά στην αρχή της σταδιοδρομίας
του, ενώ με αφορμή την αρνητική
κριτική για τη «Δ ξα», εξοργίζεται
και γράφει: «Tούτο το λέγω μ νο εις ε-
σέ, είθε σε 500 χρ νια να γεννήση και
πάλι (ενν. η Eλλάδα) ένα παιδί και να
της κάμη ένα τοιούτον εικ νισμα διά
προσκύνημα».
H μεγάλη αυτή αυτοπεποίθηση
μαρτυράει τι ο Γύζης εμφορείται
πραγματικά απ την ιδεολογία της ε-
ποχής, που πρ βαλλε τον άνθρωπο
δημιουργ , ενώ η χειρωνακτική ερ-
γασία έπαιζε δευτερεύοντα ρ λο.
Eκτ ς απ τις σκέψεις εκείνες που
χαρακτηρίζουν επακριβώς την προ-
σωπικ τητά του, πολύτιμες πληρο-
φορίες παρέχουν και πολλές φρά-
σεις του, που στο περιθώριο διαφ -
ρων άλλων γεγον των, φωτίζουν τον
τρ πο της δημιουργίας του. O Γύζης
την εποχή της προετοιμασίας για την
οριστική στροφή του προς τις ιδεαλι-
στικές συνθέσεις παρακαλεί να του
στείλουν κείμενα αρχαίων Eλλήνων
συγγραφέων και, απ ανέκδοτη επι-
στολή προς τον πεθερ του, μαθαί-
νουμε τι μελετά τον Oμηρο και τη
μυθολογία. Aκ μη πιο διαφωτιστικ
είναι αυτ που γράφει για τις μελέ-
τες του σχετικά με τα ενδύματα,
τους αρχαίους χιτώνες. «Oσον αφορά
τα φορέματα των αρχαίων Eλλήνων κα-
ταγίνομαι εις συγγράμματα. Eχω ήδη
τρεις χλαμύδας διά τας οποίας με βοη-
θεί η Aρτεμις εις το ράψιμον. Tην μίαν
εξ αυτών έβαψα προ τεσσάρων ημερών
κ κκινην. Διά να γίνη η μελέτη πως
πρέπει, έχω ανάγκην μακρού καιρού
και πολλά να μελετήσω. H εργασία μου
αυτή γίνεται κλέπτοντας».
Mεγαλοθυμία
στις επιθέσεις
Eπειδή ενδιαφέρεται για τη γνώμη
των άλλων, αποστέλλει κάθε φορά
φωτογραφίες και αναμένει να πλη-
ροφορηθεί τις κρίσεις των δικών
του, αλλά κυρίως του στενού του φί-
λου Nικηφ ρου Λύτρα. Bοηθητικές
είναι οι περιγραφές για τα έργα του
και οι παρατηρήσεις του στο ιδεολο-
γικ και εκφραστικ επίπεδο και χα-
ρακτηριστικές οι αντιδράσεις του, με
μεγαλοθυμία και στωικ τητα, στις
πικρ χολες επιθέσεις της κριτικής
του ελληνικού τύπου.
Tο ύφος των επιστολών του είναι
γλαφυρ , το περιεχ μενο απλ αλλά
συγχρ νως βαθυστ χαστο και σχε-
δ ν ηρωικ . Kαι μέσα απ αυτ το
πλέγμα των μικρών και καθημερινών
πραγμάτων που εξυφαίνουν σιγά σι-
γά την προσωπικ τητά του, η χαρι-
τολογία συμπλέει με τη φιλοσοφημέ-
νη σκέψη, έτσι ώστε το ένα γεγον ς
να διαδέχεται το άλλο απλά, φυσικά,
αλλά και οι αιχμές να είναι εύστοχες,
σύντομες και ακριβείς.
Σχετικά με την «Aποθέωση της
Bαυαρίας» διατυπώνει την πικρία
του συνδυασμένη με χιούμορ ως ε-
ξής: «Θα έκαμνα, εννοείς, με πολύ πλέ-
ον ευχαρίστησιν την Aποθέωσιν της
Eλλάδος, αλλά μ νος μου δεν ημπορώ
να την αποθεώσω, αφού οι περισσ τε-
ροι την ξεθεώνουν… Tων φρονίμων ολί-
γα».
Σε αυτ το κεφάλαιο αξιολογήθη-
καν απ τις επιστολές του μ νο γενι-
κές σκέψεις, που περιγράφουν και α-
ποκαλύπτουν την προσωπικ τητα
του Γύζη. Σε ,τι αφορά στις πληρο-
φορίες που δίνει ο ίδιος για το έργο
του θα ληφθούν υπ ψη κατά τη δια-
πραγμάτευσή του και θα αναλυθούν
οι πεποιθήσεις του, κυρίως των τε-
λευταίων χρ νων, ταν τη σκέψη
του απασχολούν προβλήματα ιδεο-
λογικά και εσχατολογικά, και προ-
σπαθεί να δώσει λύσεις στην εκφρα-
στική αποτύπωση διαφ ρων εννοιών
και συναισθημάτων. Eπομένως, πέρα
απ τη διηγηματική σκιαγράφηση
της προσωπικ τητάς του, η ουσια-
στικ τερη προσέγγιση θα γίνει μέσω
του έργου του, που είναι ακριβώς η
βαθύτερη σύνθεση λων των παρα-
μέτρων.
«Πηνελ πη Γύζη» (ημιτελές – 1893). Eλαιογραφία σε μουσαμά 1,57x1,05 μ. Iδρυμα Eυαγγελίστριας Tήνου – Σκεπτικ
και αινιγματικ βλέμμα διακρίνει και την Πηνελ πη με τα άσπρα, κ ρη του ζωγράφου, ενώ συνθετικά και ζωγραφικά
χαρακτηρίζεται απ προχωρημένη αντίληψη, καθώς κοιτά λοξά, προβάλλεται επίπεδα στον τοίχο και οι επιφάνειες
διαγράφονται φωτεινές, χωρίς σκιές, σύμφωνα με τις γνωστές, σύγχρονες επιδιώξεις.

11. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
H προσφορά του Γύζη
Yπήρξε πολλαπλή χι μ νο στη γερμανική τέχνη αλλά ιδιαίτερα στην ελληνική
Tου Στέλιου Λυδάκη
Iστορικού Tέχνης
H ΠPOΣΦOPA του Γύζη στο πλαίσιο
της γερμανικής τέχνης του 19ου αι-
ώνα αποκτά σημασία απ τη στιγμή
που αρχίζει να απασχολείται με τα
προβλήματα του «πραγματικού φω-
τ ς» (1872-1873). Δεν συνέχισε -
μως σ’ αυτή την κατεύθυνση. Πολύ
νωρίς αναρωτήθηκαν οι μελετητές
του γιατί:
«Γιατί δεν προχώρησε ο καλλιτέχνης
σ’ αυτή τη γραμμή; Oμως, ο Λένμπαχ εί-
χε το λ γο του να τονίζει ιδιαίτερα τον
ήπιο και απαλ χαρακτήρα του φίλου
του. Eίχε ελάχιστη διάθεση για αντίδρα-
ση».
Aντίδραση απέναντι τίνος; Προφα-
νώς απέναντι της «Aκαδημίας».
Aλλά ο Γκέοργκ Φουκς, που εκφρά-
ζει στα 1907 την πιο πάνω σκέψη, δεν
ερμηνεύει σωστά την άποψη του
Λένμπαχ. Γιατί ταν εκείνος θεωρεί
τον Γύζη τι έχει ήπιο και απαλ χα-
ρακτήρα, θέλει να εκφράσει απ τη
μια μεριά την ηθική–ανθρώπινη ποι-
τητα του φίλου του, απ την άλλη
την ποιητική–ιδεαλιστική του διάθε-
ση, και χι την έλλειψη μαχητικ τη-
τας, που δήθεν τον χαρακτήριζε. Tη
μαχητικ τητά του την αποδείχνουν
άλλωστε στο έπακρο οι δύο τελευ-
ταίες δεκαετίες της ζωής του. Γιατί η
ιδεαλιστική του περίοδος ανέτρεπε
ουσιαστικά την καθαρά ακαδημαϊκή
φάση που αντιπροσώπευε πριν.
Στην πραγματικ τητα λοιπ ν ο Γύ-
ζης δεν συνεχίζει την απασχ λησή
του με τα προβλήματα του φωτ ς
και του χρώματος, γιατί αφορούν
την εξωτερική αντανακλαστική έκ-
φραση της φ ρμας, ενώ ο ιδεαλι-
σμ ς ενδιαφέρεται πρώτιστα για το
συμβολισμ της, για το περιεχ μενο
που αντιπροσωπεύει η φ ρμα αυτή.
H προσωποποίηση π.χ. μιας υψηλής
έννοιας είναι μια ιδεαλιστική συμβο-
λική μεταφορά, που ολοκληρώνει
την αποστολή της στην έκφραση του
μηνύματος που την αφορά, ενώ η
σύλληψη και απεικ νιση των φωτει-
νών διαθλάσεων σ’ ένα τοπίο αφορά
πρώτιστα την οπτική συσχέτιση με
τις αντανακλάσεις του τοπίου αυτού.
Oπ τε το περιεχ μενο είναι δευτε-
ρεύουσας σημασίας έναντι της μορ-
φής, ενώ στην περίπτωση του ιδεα-
λισμού, χωρίς να συμβαίνει πάντα το
αντίθετο, είναι το περιεχ μενο εκεί-
νο το οποίο έχει βασικά σημασία.
Tο πραγματικ φως
Aλλά, πρέπει τη σημασία του Γύζη
για τη γερμανική τέχνη του 19ου αι-
ώνα να την περιορίσουμε μ νο
στους προβληματισμούς του με το
«πραγματικ φως», τους οποίους -
μως δε συνεχίζει;
H αλήθεια είναι τι απ’ αυτή την
πλευρά η συμβολή του υπήρξε ένα
απλ επεισ διο χωρίς πλατύτερη α-
πήχηση. Eνα επεισ διο σε μια ήδη έ-
ξοχα αντιπροσωπευμένη κατάσταση.
Γι’ αυτ δε δικαιολογείται η γνώμη
του Bίχμαν τι απ την άποψη αυτή
πρέπει να αναθεωρηθεί η θέση για
τον Γύζη στο πλαίσιο της ευρωπαϊ-
κής τέχνης. Πολύ περισσ τερης ση-
μασίας για τη γερμανική τέχνη του
19ου αιώνα είναι η ιδεαλιστική πε-
ρίοδος του Γύζη και ειδικ τερα η
συμβολή του στη διαμ ρφωση της
γερμανικής αφίσας, καθώς και η
συμμετοχή του στο Γιουνγκεντστίλ.
Στην αφίσα αντιπροσώπευσε μια
γραμμή ιδεαλιστικών προσωποποιή-
σεων, που βρήκαν πλατιά απήχηση
και διαμ ρφωσαν μια κατεύθυνση
στο πλαίσιο του Γιουνγκεντστίλ, στο
οποίο άλλωστε συνεχίζει τη γραμμή
αυτή με προεκτάσεις στη θρησκευτι-
κή κυρίως θεματολογία. H «Σχολή»
του βασιζ ταν προπάντων σε δυνα-
τ τητες, τις οποίες εκμεταλλεύθη-
καν οι ξένοι που την ακολούθησαν.
Oι Eλληνες κινήθηκαν κατά ένα
μεγάλο μέρος με βάση τις αρχές που
διέγραψε το έργο του, γι’ αυτ η ση-
μασία του Γύζη για τη νεοελληνική
ζωγραφική του 19ου αιώνα υπήρξε
«H Ποίηση συντονίζει το βιολί της με το τραγούδι των πουλιών» (1897). Σχέδιο με σέπια σε χαρτί, 0,41x0,28 μ. Eθνική
Πινακοθήκη και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου, Aθήνα.

12. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 13
«Iστορία», (1892). Eλαιογραφία σε μουσαμά, διάμετρος 0,89μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Mία απ τις περίφημες αφίσες που είχε φιλοτεχνήσει ο Γύζης πι-
στεύοντας τι: «Στον καθένα πρέπει η τέχνη να είναι προσιτή, στον καθένα πρέπει να προσφέρει ανάταση και χαρά, χι μ νο σε σους μπορούν να αγορά-
σουν τα έργα σας και έχουν το χρ νο να σας επισκεφθούν στις γκαλερί».
πρωταρχικής σημασίας. Πραγματικά,
απ ελληνική πλευρά, η σημασία του
Γύζη είναι άπειρα μεγαλύτερη απ’
,τι απ γερμανική. Δεν είναι μ νο η
έλξη της προσωπικ τητάς του και η
εκπαίδευση και κατεύθυνση των
Eλλήνων μαθητών του, αλλά προπά-
ντων η δυναμική του παρουσία, το
πνευματικ απ θεμα δυναμικού που
αντιπροσωπεύει. Oι ανησυχίες του
συνδυάζονται με ικαν τητες μορφο-
ποίησής τους ανάλογα με το τεχνο-
τροπικ σχήμα που επικρατεί κι έτσι
κατορθώνει, με το να ανανεώνεται
συνέχεια, να βρίσκεται στην πρώτη
γραμμή της πρωτοπορίας. Yστερα,
με την κλασικοποίησή του στο πλαί-
σιο της ελληνικής πραγματικ τητας
επιβάλλει τα αισθητικά κριτήρια που
Συνέχεια στην 14η σελίδα

13. εκφράζει το έργο του και κατευθύ-
νει, κατά ένα σημαντικ μέρος, την
καλαισθησία στις τελευταίες δεκαε-
τίες του αιώνα. Aκ μη μως και η α-
ντίδραση που προκάλεσε στον 20
αιώνα υπήρξε παραγωγική, γιατί έτσι
εμψυχώθηκαν οι δημιουργικές δυνά-
μεις προκειμένου να είναι σε θέση ν’
αντιταχθούν σ’ αυτ ν.
Aν καταπιαστήκαμε με τον Γύζη
διεξοδικά, δεν έγινε μ νο γιατί είναι
ιδιαίτερα αξι λογη περίπτωση ή γιατί
υπάρχουν οι βιβλιογραφικές προϋ-
ποθέσεις. Aποβλέψαμε προπάντων
στην ανάγκη να διαγράψουμε το
πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε ο
Γύζης και στο οποίο θα κινηθούν και
οι υπ λοιποι ζωγράφοι της «Oμάδας
του Mονάχου», για τους οποίους
πολλές φορές είναι αδύνατη οποια-
δήποτε τεκμηρίωση.
O σύγχρονος
Nεοέλληνας
Yστερα ο Γύζης εκφράζει με τη
βιογραφία του και με το έργο του έ-
ναν τύπο Nεοέλληνα, που ζητεί και
βρίσκει στο εξωτερικ τα μέσα εκεί-
να που θα τον βοηθήσουν να ολο-
κληρωθεί πνευματικά. Oι συμπα-
τριώτες του βρίσκονται στην ίδια
μοίρα με εκείνον, μ νο που δεν πε-
τυχαίνουν πάντα ,τι αυτ ς κατάφε-
ρε. Σε αυτ , κοντά στα άλλα, ίσως να
έφταιγε και η τύχη. Σημασία έχει -
μως πως τώρα, ακ μη κι αν αναφερ-
θεί μ νο το νομα εν ς Eλληνα ζω-
γράφου, μπορούμε να συλλάβουμε
την προσωπικ τητά του και να τον
κατανοήσουμε μέσα στο γνωστ κι -
λας πλαίσιο, πράγμα που διαφορετι-
κά θα ήταν αδύνατο.
O Γύζης δημιουργεί σχέσεις και
φιλίες με μερικούς Eλληνες συνα-
δέλφους του και σα δάσκαλος κα-
τευθύνει και υποστηρίζει τους Eλλη-
νες μαθητές του. Aλλά με μερικούς
άλλους δεν φαίνεται να είχε σπου-
δαίες σχέσεις, πράγμα που ίσως να
μην οφείλεται σε αυτ ν, αν πάρουμε
υπ ψη τον χαρακτήρα και τη φιλικ -
τητά του. Παρ’ λα αυτά φαίνεται
πολύ περίεργο τι δεν αναφέρει
πουθενά τον Iωάννη Δούκα, που την
ίδια χρονιά με εκείνον, μάλιστα τον ί-
διο μήνα (Oκτώβρη 1865), εγγράφε-
ται στην Aκαδημία των Eικαστικών
Tεχνών του Mονάχου.
Kαι μως, σα συμμαθητές που ή-
ταν στο Σχολείο των Tεχνών στην
Aθήνα, θα περίμενε κανείς μια σχέση
ανάμεσά τους στη νέα χώρα που
βρίσκονται τώρα, πως θα πρέπει να
προϋποθέτει κανείς τι ο Λύτρας,
που επίσης γνώριζε τον Δούκα πολύ
καλά, δεν θα ασχολήθηκε αποκλει-
στικά με την κατατ πιση του Γύζη
στο M ναχο, αλλά θα βοήθησε και
τον Δούκα στα πρώτα τουλάχιστον
βήματά του εκεί...
14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
Συνέχεια απ την 13η σελίδα
Προμετωπίδα ιδι χειρου βιογραφικού σημειώματος του 1893, με την προσωποποίηση της ψυχής, ως αναφορά στη ζωή του Γύζη.

14. Tης Nέλλης Mισιρλή
Δρος Iστορίας της Tέχνης και Eπιμελήτριας
της Eθνικής Πινακοθήκης
H ΠOΛYΠΛEYPH προσωπικ τητα του
Nικολάου Γύζη συνέτεινε στη δημι-
ουργία εν ς σύνθετου έργου, που
συγκέρασε δύο στην ουσία διαφορε-
τικές κατευθύνσεις, το Pεαλισμ και
τον Iδεαλισμ , αφομοίωσε μορφές
του νέου κινήματος της τελευταίας
δεκαετίας του 19ου αιώνα, του
Jugendstil ή αλλιώς Art Nouveau, και
ενσάρκωσε επίσης μερικές πλευρές
του Συμβολισμού.
Στην ενδιαφέρουσα αυτή πορεία
οδηγήθηκε ενταγμένος μέσα στις
τάσεις της εποχής, αποδεικνύοντας
μως, συγχρ νως, τη δυνατ τητά
του να υποτάσσει λες τις καλλιτε-
χνικές εκφράσεις στις προσωπικές
του ιδέες και στα δικά του οράματα.
Στις ηθογραφικές σκηνές, τις προ-
σωπογραφίες και τις νεκρές φύσεις
ξεκινώντας απ τις αρχές της Σχο-
λής του Mονάχου πραγματοποίησε
την υπέρβασή τους, απέδωσε την α-
λήθεια της πραγματικ τητας και
προσέδωσε μια πνοή ιδεαλισμού σε
ιστορίες της καθημεριν τητας, που
τις ανήγαγε σε διαχρονικά συμβάντα
με ιστορική αξία. Mε ιδιαιτερ τητα
και προσωπικ τρ πο διαπραγματεύ-
τηκε το φως και το χρώμα, ενώ στις
ιδεαλιστικές-αλληγορικές συνθέσεις
του, καθοδηγούμενος απ τα δικά
του οράματα, που τροφοδοτήθηκαν
απ τη νοσταλγία του για την πατρί-
δα και το θαυμασμ του πολιτισμού
της, προσέγγισε μορφές τέχνης που
μπορούν υπ ορισμένες συνθήκες
να τον κατατάξουν στους πρωτοπ -
ρους των καλλιτεχνικών κινημάτων
που εμφανίστηκαν στο τέλος του
19ου αιώνα.
Λάτρης και νοσταλγ ς
Στο σημείο αυτ πρέπει να γίνει α-
π την αρχή κατανοητ τι ο Γύζης
εντάχτηκε και συνέβαλε στο καλλι-
τεχνικ γίγνεσθαι του Mονάχου, δεν
έχασε μως ποτέ την ταυτ τητά του,
παραμένοντας λάτρης και νοσταλ-
γ ς της πατρίδας του. Σημαντικ εί-
ναι επίσης να αναφερθεί τι ο Tήνιος
καλλιτέχνης κατέλαβε μια αξιοση-
μείωτη θέση ανάμεσα στους Γερμα-
νούς ζωγράφους της εποχής του και
συγχρ νως θεωρήθηκε μια απ τις
λαμπρ τερες φυσιογνωμίες της νεο-
ελληνικής τέχνης.
H ιδιαιτερ τητα της καλλιτεχνικής
του προσωπικ τητας και το σπινθη-
ροβ λο βλέμμα του φαίνεται τι τον
χαρακτήριζαν απ πολύ μικρ .
Φύση ενορατική, άρχισε την καλλι-
τεχνική του δημιουργία με ιδεαλιστι-
κές συνθέσεις στη διακ σμηση της
έπαυλης Nάζου στο Xαϊδάρι και ίσως
αυτή να ήταν η κατεύθυνσή του αν
δεν ακολουθούσε τη διαδεδομένη
στους καλλιτέχνες του Mονάχου η-
θογραφική ζωγραφική. Παρ λη -
μως, τη διηγηματική χροιά της παρά-
στασης και τη ρεαλιστική απ δοση
των λεπτομερειών, οι ηθογραφικές
αυτές σκηνές, επηρεασμένες απ τη
νοσταλγία για τη μακρυνή πατρίδα
και το απραγματοποίητο νειρο της
επιστροφής του, προσέλαβαν μια ι-
δεαλιστική πνοή που μεταμ ρφωσε
ποιητικά την καθημεριν τητα. H με-
ταστροφή αυτή συνοδεύτηκε και α-
π βαθιές αλλαγές στη χρωματική
του κλίμακα και στη χρησιμοποίηση
του φωτ ς, ταν ο Γύζης κατά το
πρώτο του ταξίδι στην Eλλάδα και
μέσα απ συνθήκες αποδέσμευσης
και ελευθερίας συνειδητοποίησε το
διαφορετικ χρώμα και φως της πα-
τρίδας του. Oι διαπιστώσεις αυτές
εκπορεύτηκαν βέβαια απ τα ερεθί-
σματα και τις εμπειρίες του στη Σχο-
λή του Piloty, τελικά μως η Eλλάδα
έδωσε την ώθηση για μια αλλαγή νο-
οτροπίας που σφράγισε το προσωπι-
κ του ύφος στην υπ λοιπη δημι-
ουργία του.
Πλούτος χρωμάτων
Aπ δω και πέρα τα έντονα κ κκι-
να και τα βαθιά μπλε σε συνδυασμ
με τα λευκά και την ποικιλία των συ-
σχετισμών που δημιουργούν το ρυθ-
μ και τον ανεπανάληπτο χρωματικ
και τονικ πλούτο, ως και η διαπραγ-
μάτευση του φωτ ς, θα σφραγίσουν
τη ζωγραφική του Γύζη, που θα απο-
τελέσει μερικές απ τις πιο λαμπρές
χρωματικές αποδ σεις στη δεκαετία
του 1870–1880. Συγχρ νως, καταγ -
μενος απ την Eλλάδα, που είχε άμε-
ση επαφή με την Aνατολή ή που ανή-
KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 15
Συνέχεια στην 16η σελίδα
Aριστερά: H «Δ ξα» (1898). Eλαιογραφία σε μουσαμά 0,41x0,32 μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Δεξιά, γλυπτ της «Δ ξας» που είχε φιλοτεχνήσει ο Γύζης, εκ-
φράζοντας έμπρακτα το ενδιαφέρον του και για τις άλλες τέχνες. Mε το έργο αυτ ο καλλιτέχνης ενσαρκώνει τη μορφή της αναγεννώμενης Eλλάδας, καθώς
επιθυμεί να αντιτάξει την αγέρωχη μορφή της στα πρ σφατα ιστορικά γεγον τα, στον ταπεινωτικ για την πατρίδα του π λεμο του 1897.
O Γύζης στην τέχνη του 19ου αιώνα
Στράφηκε σε μορφές έκφρασης που εμπεριείχαν πρωτοπ ρες ιδέες και ενσάρκωναν νέα ρεύματα

15. Συνέχεια απ την 15η σελίδα
16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
κε σ’ αυτήν με την ευρύτερη έννοια
του ρου, θα αποδώσει σκηνές απ
την καθημεριν τητα αυτού του χώ-
ρου με την πιο μεγάλη αληθοφάνεια
και φυσικ τητα χωρίς τη ρομαντική
ωραιοποίηση των Eυρωπαίων οριε-
νταλιστών.
Aπ τις λίγες αυτές επισημάνσεις
αρχίζει να διαφαίνεται η διαφορετική
θέση του Γύζη στη ζωγραφική του
19ου αιώνα, που θα επιβεβαιωθεί
στην εξέλιξη της τέχνης του σε λες
τις εκφάνσεις. Oσον αφορά τις ηθο-
γραφικές σκηνές που αναφέρονται
στη ζωή και την ιστορία της πατρίδας
του, ο Γύζης έπλασε τους ιδανικούς
τύπους της Eλληνίδας μάνας, του
παλικαριού, της κ ρης, του γέρου
νησιώτη, δημιουργώντας ένα λεξιλ -
γιο αναγνωρίσιμων τύπων, που εν-
σαρκώνουν τις ιδιαιτερ τητες της
φυλής και εικονογραφούν την ιστο-
ρία της. Πέρα μως απ το θέμα η ε-
ντοπι τητα αυτών των συμβάντων
εκδηλώνεται με τη χρωματική γκάμα
και με τη σκηνική παρουσία των μορ-
φών και του χώρου. Xαρακτηριστική
είναι η φράση του Γύζη που αναφέ-
ρεται στις χρωματικές του παραι-
σθήσεις που στηρίζονται στις ανα-
μνήσεις του τοπίου της πατρίδας
του και του νησιού του: «Φοβούμαι
μην ιδώ εις το μέλλον τις σημερινές ζω-
γραφιές μου και μου φανούν πως έχουν
το χρώμα της θαλάσσης δι τι αυτάς τας
ημέρας εις τον ύπνον μου και ξύπνον
μου βλέπω θαλάσσας, βάρκες καρ τσες
και τα τοιαύτα». Tο φως απ τη δια-
φορετική οπτική του ζωγράφου ε-
ντατικοποιείται επίσης και αποτελεί
ένα άλλο στοιχείο προσδιορισμού
μιας καλλιτεχνικής έκφρασης που
πραγματώνεται μέσα σε ξένα πλαί-
σια απ το ραμα μιας άλλης χώρας.
Σε κάθε ευκαιρία στις επιστολές του
δεν παραλείπει ν’ αναφέρεται με πο-
λύ νοσταλγικ τρ πο στο φως της
πατρίδας του: «Ω, αν ήξευραν οι Eλλη-
νες τι θησαυρ ν έχουν με το ωραίον κλί-
μα και το λαμπρ ν φως. Tι κρίμα! Πώς
θα έφεγγεν η Aνατολή αν έφεγγεν και η
τέχνη αναλ γως».
Eυαισθησία ψυχής
Aν σ’ αυτές τις υπερβάσεις ληφθεί
υπ ψη χι μ νο η νοσταλγία για την
πατρίδα αλλά και η ψυχική του ευαι-
σθησία ως επίσης και η σχέση του με
την ποίηση, τη μουσική, την περα
και το θέατρο, τ τε βρισκ μαστε
μπροστά σε μια ξεχωριστή δημιουρ-
γία, που διαφαίνεται πάντοτε μέσα
απ τις ποιες επιταγές τ σο απ
αρχές της γερμανικής ζωγραφικής
σο και του αγοραστικού κοινού. O
Zαχαρίας Παπαντωνίου προσπαθώ-
ντας να προσδιορίσει τα στοιχεία
που οδηγούν στην απ δοση του ο-
ράματ ς του, σε σχέση με τις ηθο-
γραφικές σκηνές, γράφει: «Ποια είναι
λοιπ ν αυτή η λιτή, λεπτοσχεδιασμένη
«H εξέταση των σκύλων» (1870).
Eλαιογραφία σε μουσαμά 1,12x1,63
μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Tο έρ-
γο αυτ αποτελεί την πρώτη μεγάλη
πολυπρ σωπη σύνθεση του Γύζη,
απ την οποία μπορεί κανείς να
αντλήσει σαφείς πληροφορίες για
τις κατευθύνσεις και τα ενδιαφέρο-
ντα που ανέπτυξε κατά τη μαθητεία
του στη Σχολή του Piloty.
Συνέχεια στην 18η σελίδα

16. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 17

17. μορφή της χωριάτισσας που χαράζει
σαν αυγή μέσα σε λα τα επεισ διά του,
το λεπτ γέλιο και τα μάτια που φέγ-
γουν απ πνεύμα; Eίναι παρατονία του
ιδεαλισμού μέσα σε μίαν ωμήν στατιστι-
κήν γεγον των; Eίναι ψέμα της ελληνο-
λατρείας του Γύζη; Oχι... είναι αφαίρε-
σις αλλά και ζωντανή αλήθεια». Στο
σημείο αυτ εντοπίζεται και η σημα-
σία των ηθογραφικών σκηνών του
Γύζη, που απέδωσε μέσα απ τις αρ-
χές μιας ξένης ζωγραφικής με δικ
του τρ πο την ουσία μιας άλλης
πραγματικ τητος.
Aλληγορικές συνθέσεις
H μετουσίωση των διαφ ρων τά-
σεων που βιώνει ο Γύζης στο M να-
χο γίνεται και σε άλλους τομείς, στις
ιδεαλιστικές–αλληγορικές συνθέ-
σεις του, με τις οποίες ασχολείται
καθ’ λη τη διάρκεια της καλλιτεχνι-
κής του πορείας, με αποκορύφωμα
την τελευταία δεκαετία, οπ τε στρέ-
φεται κατ’ αποκλειστικ τητα στη ζω-
γραφική των ιδεών. Eχει ήδη ανα-
φερθεί τι στα πρώτα του βήματα
στην Aθήνα απεικ νισε αλληγορικές
συνθέσεις, ενώ στη Σχολή του Piloty
εντάχθηκε στο γενικ τερο κλίμα και
ακολούθησε τις απαιτήσεις του αγο-
ραστικού κοινού.
H οραματική μως φύση του και η
εξιδανίκευση της μακρυνής πατρί-
δας του, ως επίσης ο θαυμασμ ς για
τον πολιτισμ της μαζί με τις ιδεαλι-
στικές συμβολικές τάσεις που είχαν
αρχίσει να καλλιεργούνται απ μερι-
κούς ζωγράφους στο M ναχο ήδη α-
π τη δεκαετία του ’70 τον οδηγού-
σαν κατ΄ επανάλειψη στις σφαίρες
των ιδεαλιστικών οραμάτων και στην
έκφραση διαφ ρων ιδεών μέσω αλ-
ληγορικών συνθέσεων. Kατ’ αυτ ν
τον τρ πο το 1876 μετά το πρώτο
του ταξίδι στην Eλλάδα και την πα-
ραμονή του επί δύο χρ νια παρατη-
ρείται μια έντονη ενασχ ληση με
σκηνές απ τη μυθολογία και αλλη-
γορικές αποτυπώσεις ιδεών, τις ο-
ποίες ο Γύζης αναγκάζεται πολλές
φορές να εγκαταλείπει ημιτελείς για
να εκτελέσει εμπορικά ηθογραφικά
έργα.
Στην πορεία του αυτή συναντάται
με ζωγράφους που έξω απ τη Σχολή
του Mονάχου ακολουθούσαν άλλες
κατευθύνσεις, οι οποίες οδήγησαν
στην αλλαγή του πνευματικού κλίμα-
τος στη βαυαρική πρωτεύουσα στα
τέλη του περασμένου αιώνα. H συμ-
μετοχή του Γύζη σ’ αυτές τις εκφάν-
σεις τέχνης είχε φυσικά διαφορετική
αφετηρία, ενσάρκωνε τον πολιτισμ
της πατρίδας του και εξέφραζε τη
νοσταλγία του για την Eλλάδα, το α-
νεκπλήρωτο νειρο του γυρισμού
του, ενώ τρεφ ταν απ τον ευαίσθη-
το ψυχισμ του και τη σχέση του με
τη μουσική, το θέατρο και την ποίη-
ση. Eτσι οι αλληγορικές – ιδεαλιστι-
κές συνθέσεις του παρά τα κοινά θε-
ματικά στοιχεία με το έργο Γερμα-
νών ζωγράφων πως των Becklin,
Thoma, Hans von Maries και Max
Klinger ενσάρκωναν το δικ του -
ραμα και τη δική του λυρική ποιητική
αντιμετώπιση των πραγμάτων. Π σο
ο πολιτισμ ς της πατρίδας του τρέ-
φει τα πνευματικά του οράματα απο-
καλύπτεται με ενάργεια στις επιστο-
λές του, που για το Δίπλωμα των
Oλυμπιακών Aγώνων γράφει: «Eις το
Vordergrund δεξιά η πάλιν εμψυχωθεί-
σα Aπτερος Nίκη, ως άγαλμα ωραίον
και ζωνταν ν, κρατούσα κλάδον ελαί-
ας, πως ευαγγελίση την απ την απέ-
ναντι μέρος καθημένην Eλλάδα» ή ακ -
μη «την Eλλάδα δεν ημπορώ να ζωγρα-
φίσω τ σον ωραίαν ως την αισθάνο-
μαι», απ’ που καταδείχνεται τι για
τις περισσ τερες αλληγορικές συν-
θέσεις του το ραμα που καταγρά-
φεται είναι αυτ της ένδοξης πατρί-
δας του.
Eλληνοπρεπείς μορφές
Για τη μεγάλη σύνθεση «Aποθέω-
ση της Bαυρίας» ονειρεύεται να είχε
τη δυνατ τητα να αποτυπώσει την α-
ποθέωση της Eλλάδος, καταφεύγει
μως παρ λα ταύτα σε μορφές ελ-
ληνοπρεπείς με αρχαίους χιτώνες
και ρυθμικές κινήσεις, διαμορφώνο-
ντας την πομπή ως μια αρχαία ελλη-
νική φρίζα: «H εικών προχωρεί βραδέ-
ως με το ίδιο βάδισμα προς τα εμπρ ς,
πως και αι θεαί επάνω στο μουσαμά.
Mε έχει μαγεύσει η πρώτη θεά (η Ποίη-
σις). Φαντάζομαι τι ακούω την μουσι-
κήν της και στολίζω (μαζί με τας Θεάς)
το άρμα με ρ δα».
Mετά την απογοήτευσή του, γιατί
δεν στάθηκε δυνατ να αφιερώσει
μια τέτοια σύνθεση στην Eλλάδα, και
πληγωμένος απ τον ατυχή π λεμο
του 1897, επιλέγει να ενσαρκώσει σε
εικ να το επίγραμμα του Διονυσίου
Σολωμού «Mετά την Kαταστροφή
των Ψαρών» και δημιουργεί το αρχέ-
τυπο της Eλευθερίας, τη «Δ ξα», μια
αυστηρή φτερωτή γυναικεία μορφή,
που με καρφωμένο το διαπεραστικ
βλέμμα της στη δέλτο περιτρέχει
βιαστική τις ράχες και τις βουνοκορ-
φές, προκειμένου να απαθανατίσει
με τη γραφίδα της τα ον ματα των
λαμπρών παλικαριών.
O Γύζης για την ενσάρκωση της ι-
δέας χρησιμοποιεί τη μορφή, απ
την οποία αφαιρεί την υλικ τητα με-
ταβάλλοντας την ίδια σε σύμβολο
πέρα απ το χρ νο και έξω απ χω-
ροθετικούς περιορισμούς. H Δ ξα
δεν είναι η συγκεκριμένη μετάφρα-
ση του επιγράμματος αλλά η ιδέα
της αναγεννώμενης Eλλάδος, η εν-
σάρκωση των δεινών της και η δύνα-
μη του πολιτισμού της, που την οδη-
γεί να υψώνει το ανάστημά της στις
αντίξοες συνθήκες. Tη σημασία που
προσέδιδε ο Γύζης στην παράσταση
της Δ ξας ως ένα συγκερασμ λων
των στοιχείων της τέχνης του σε
συνδυασμ με την πατρίδα του και
τα προσωπικά του βιώματα αποδει-
κνύει η φράση: «Mου προκάλεσε μεν
την Δ ξαν ο δαιμ νιος Σολωμ ς, είναι
μως και το πνεύμα μου και η καρδιά
μου και έν μέρος της ζωής μου μαζί
της».
Γλυπτικές συνθέσεις
Tο σύμβολο αυτ της ιστορίας του
τ που του ο εμνευσμένος ζωγράφος
ονειρευ ταν να εκτελέσει σε μεγά-
λες διαστάσεις, «είχε δε φαντασθή
και μνημείον μαρμάρινον ακ μη», -
πως αναφέρει ο Δημήτριος Kακλα-
μάνος, γιατί ο Γύζης ασχολείτο και
με τη γλυπτική. Kαι πράγματι απ το
ίδιο κείμενο πληροφορούμαστε τι
«τα βλέμματα του επισκεπτομένου τον
οίκον του Γύζη εις το M ναχον εστηρί-
ζοντο επάνω εις έν καλλιτέχνημα εκ πη-
λού μαυρισμένον απ τον καιρ ν, το ο-
ποίον μακρ θεν εφαίνετο ως κάτι τι ε-
μνευσμένον, ορμών προς τα επάνω με
πτήσιν Nίκης του Παιονίου, εξελθ ν ι-
σχυρώς συγκεκροτημένον απ τα σπλά-
χνα του καλλιτέχνου. `Hτο το πρ πλα-
σμα της Eλευθερίας».
Eξάλλου ο ζωγράφος στην πορεία
του προς την ενσάρκωση των ιδεών
ακ μη και την εποχή του πλούσιου
ηθογραφικού του έργου καταφεύγει
στην τέχνη της πατρίδας του, που α-
νταποκρίνεται στα ιδανικά της ψυ-
χής του. Στο έργο–σταθμ για τις ι-
δεαλιστικές- αλληγορικές συνθέσεις
του, στην «Eαρινή Συμφωνία», ερω-
τιδείς και άγγελοι μέσα σε μια λυρι-
κή, ποητική ατμ σφαιρα αποδίδουν
το «χαμένο παράδεισο», τη «χρυσή
εποχή», το ραμα κάθε ιδεαλιστή
ζωγράφου του 19ου αιώνα. Tο ιδεατ
αυτ περιβάλλον ο Γύζης συνδέει
και με την αποθεωτική λατρεία του
για τον Beethoven και ως θαυμαστής
του μεγάλου μουσουργού επιχειρεί
να εναρμονίσει τις γραμμές, τους
τ νους και τους ρυθμούς και να με-
τουσιώσει σε χρώμα τη μουσική του
αρμονία.
Tο Nέο Στιλ
Στην προσπάθειά του αυτή χρωμα-
τικά ξανοίγεται προς μια ιμπρεσιονι-
στική υπαιθριστική κλίμακα και σχε-
διαστικά προς το γραμμικ , ρέον και
διακοσμητικ Nέο Στιλ, στη διαμ ρ-
φωση του οποίου συμβάλλει με ένα
πλήθος στοιχείων των έργων του
της τελευταίας περι δου.
Aν μως στο σχηματικά κινημένο
πλέγμα γραμμών ο Γύζης αγγίζει το
κίνημα του Nέου Στιλ (Jugendstil) με
άλλες πτυχές της δημιουργίας του
συναντάται με τις συμβολικές τάσεις
της εποχής, εφ σον επιστρατεύο-
νται βιωματικοί συνειρμοί για την με-
τάδοση της ιδέας του συμβ λου.
Eτσι, ο Γύζης στην προσπάθειά του
να υπερβεί την πεζή πραγματικ τητα
καταλήγει πολλές φορές σε κατα-
στάσεις που γίνονται αντιληπτές μ -
νο με την περιρρέουσα ατμ σφαιρα
και τη διαίσθηση.
Σε πολλά έργα της περι δου του
1890 διαφαίνεται μια πνοή μελαγχο-
λίας μέσα σε μια ατμ σφαιρα μυστι-
κισμού. H διαφορά με τους συμβολι-
στές έγκειται στην αποφυγή της δή-
λωσης του αποτρ παιου και του δαι-
μονιώδους και στη φυγή σε έναν εξι-
δανικευμένο κ σμο, που τον βιώνει
ως υπαρκτή πραγματικ τητα. Tα έρ-
γα υποβάλλουν βαθυστ χαστες μυ-
στικοπαθείς ερμηνείες, που περι-
κλείονται στη φ ρμα και το περιεχ -
μενο και γίνονται αντιληπτές με συμ-
βολικές ιδέες που απαιτούν τη συ-
ναισθηματική συμμετοχή και τη νοη-
τική επικοινωνία. «H Ψυχή του Kαλ-
λιτέχνη» που είναι δέσμιος του εαυ-
τού του και της τέχνης του, ο βεβα-
ρημένος απ τις ανησυχίες και τα
προβλήματα «Aσωτος Yι ς», «H Xα-
μένη Ψυχή» με το μελαγχολικ πα-
θητικ ύφος, η «Ποίηση που συντο-
νίζει το Bιολί της με το Tραγούδι της
18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
Συνέχεια απ την 16η σελίδα
«Aρχάγγελος» (Aπ τη θεμελίωση της Πίστεως, 1894–1895). Eλαιογραφία σε
μουσαμά 0,91x0,69 μ. Eθνική Πινακοθήκη και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου,
Aθήνα. Mια αλληγορική μεταφυσική παράσταση του «Nέου Aιώνα».

18. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 19
Aνοιξης», «Tο Πενθούν Πνεύμα», με
αποτυπωμένη τη βαθιά εσωτερικ -
τητα στο πρ σωπ του, είναι εικ νες
των εναγώνιων ερωτηματικών που
τίθενται για την παροδικ τητα αυτού
του κ σμου, εκφρασμένες με το αί-
σθημα της μελαγχολίας και της φυ-
γής μέσα απ μια θεματική μυστικι-
σμού, που έθρεψε τους συμβολιστές
καλλιτέχνες, ποιητές και λογοτέ-
χνες.
Σύγχρονες
κατευθύνσεις
H συγγένειά του διαγράφεται ως
μία τέμνουσα γραμμή του προσωπι-
κού του ύφους με τις σύγχρονες κα-
τευθύνσεις. Στην κοινή θεματογρα-
φία που αναπτύσσει πολλές φορές
με το συμβολιστή Franz von Stuck α-
νιχνεύονται βασικές διαφορές ύ-
φους, που παρουσιάζονται ανάγλυ-
φα στο έργο «Kένταυρος που δαμά-
ζεται απ τον Eρωτα», ο οποίος στο
ομώνυνο έργο του Γερμανού καλλι-
τέχνη εμφανίζεται ως ένα αφηνια-
σμένο δυναμικ στοιχείο, ενώ στο
Γύζη εντάσσεται στο μυθολογικ
genre, μέσα σε ένα εξιδανικευμένο
απροσδι ριστο τοπίο.
Στο αποκορύφωμα των ιδεών που
βιώνονται και μετατρέπονται στο σύ-
νολ τους σε μεταφορές εννοιολογι-
κών και ενορατικών καταστάσεων,
που υποβάλλουν κοσμικά φαιν μενα
ή ανεξήγητες θρησκευτικές αποκα-
λύψεις, στέκουν τα έργα του Γύζη
«Iδού ο Nυμφίος» και «Aρχάγγελος»
και ακ μη η αλληγορική, μεταφυσική
παράσταση του «Nέου Aιώνα», που
μεταδίδει το γεγον ς με μορφές που
σε ατμ σφαιρα παραίσθησης, κρα-
τούν στα χέρια κεριά και δάδες. Mέ-
σα απ την αγωνία του τέλους του
αιώνα και του τέλους του βίου, που ο
ζωγράφος διαισθάνεται, προκύ-
πτουν συμβολικές αποκαλύψεις με
χρώμα και φως μέσα σε μια μυστικι-
στική ατμ σφαιρα, που πραγματώνε-
ται περισσ τερο στα σχέδια και στις
προκαταρκτικές μελέτες.
Στη μεγάλη σύνθεση «Iδού ο Nυμ-
φίος» ένα παραπέτασμα κ κκινου
χρώματος με υποφώσκοντα τ ξα
φωτ ς ξετυλίγεται μπροστά απ το
έρεβος. Στη μέση του αποκαλυπτι-
κού αυτού οράματος τοποθετείται ο
ένθρονος Xριστ ς, ενώ στρατιές
φεγγοφ ρων αγγέλων δεξιά και αρι-
στερά της κλίμακας του ουρανού εμ-
φανίζονται με τις σάλπιγγες ψάλλο-
ντας δοξαστικά άσματα. Δεν πρ κει-
ται για διήγηση αλλά για την άμεση
ενσυναίσθηση εν ς υπερβατικού γε-
γον τος. Π σο ο Γύζης έχει απομα-
κρυνθεί απ τις λεπτομερειακές η-
θογραφικές σκηνές αποδεικνύουν
τα σχεδ ν αφαιρετικά σχέδια, που
μ νο το χρώμα και το φως αναλαμ-
βάνουν τη μετάδοση του γεγον τος.
Διαφημιστικές αφίσες
H πορεία είναι πραγματικά συ-
γκλονιστική, καθώς απ τις καθημε-
ρινές σκηνές με ιστορικ περιεχ με-
νο, συγκροτημένο χώρο και κατευ-
θυν μενο φως περνάει σε επίπεδες,
πολλές φορές γραμμικές και αφαιρε-
τικές, συνθέσεις με αυτ νομο χρώ-
μα και διάχυτο φως. Σ’ αυτές ακρι-
βώς τις στιγμές συναντάει πρωτοπ -
ρους ζωγράφους και χαράζει πάντα
απ τη δική του οπτική γωνία νέους
δρ μους. Στη συγκεκριμένη νέα α-
ντίληψη εντάσσεται και η ενασχ λη-
σή του με την καλλιτεχνική διαφημι-
στική αφίσα, που χαρακτηρίζεται απ
έντονο χρώμα, επίπεδη αντίληψη και
μεγαλ σχημες αρχαιοπρεπείς μορ-
φές. H συμβολή του στον τομέα αυ-
τ ν είναι μεγάλη, καθώς προδικάζει
την εξέλιξή της με στοιχεία που γί-
νονται άμεσα αντιληπτά και αναλαμ-
βάνουν τη μετάδοση του γεγον τος.
«Eζησα
ονειρευ μενος...»
Aπ τη συνοπτική αυτή θεώρηση
σε σχέση με το μεγάλο και σύνθετο
έργο του Γύζη αποδεικνύεται τι ο
ζωγράφος διατηρούσε πάντα ζωηρ
το ενδιαφέρον για ανανεωτικές προ-
τάσεις και ιδέες και απ την περαιτέ-
ρω πορεία της τέχνης δικαιώνεται η
στροφή του προς νέες μορφές έκ-
φρασης που εμπεριείχαν πρωτοπ -
ρες ιδέες και ενσάρκωναν νέα καλλι-
τεχνικά ρεύματα. Στο σημείο αυτ
πρέπει να γίνει αντιληπτ τι ο Γύ-
ζης μέσα απ δικές του αναζητήσεις
συναντήθηκε με τις πρωτοποριακές
τάσεις του καιρού του, που διασταυ-
ρώνονταν απ παντού προκαλώντας
προβληματισμούς και θέτοντας στ -
χους με νέους ορίζοντες. H οριακή
ένταξή του στο Jugendstil και σε
τρ πους έκφρασης του Συμβολι-
σμού πραγματοποιήθηκε μέσα απ
τη δική του εξέλιξη και την προσωπι-
κή του διάθεση χωρίς ποτέ να απο-
βάλει κύρια στοιχεία της υφής της
τέχνης του.
H διαφοροποίηση ήταν αντιληπτή,
έτσι ώστε στην πρώτη μονογραφία
του απ τον Montadon ο ζωγράφος
και φίλος του Franz von Lenbach έ-
γραψε: «Zωγράφιζε σκηνές απ την
πατρίδα του και αλληγορικές μορφές
απ’ που εμφανώς προκύπτει αυτ που
θα ήθελα να ονομάσω “Γύζης”, ανά-
μνηση των διπλοχιλι χρονων προγ νων
του».
Στις ιδεαλιστικές του συνθέσεις
βρήκε στην ελληνική τέχνη άξιο συ-
νεχιστή τον Kωνσταντίνο Παρθένη
και στη λεγ μενη Σχολή του Mονά-
χου, που συγκροτήθηκε απ καλλι-
τέχνες που σπούδασαν στη βαυαρι-
κή πρωτεύουσα, έπαιξε θεμελιώδη
ρ λο.
Δυστυχώς ο θάνατος ήρθε τη στιγ-
μή των μεγάλων οραμάτων και της α-
ποδεσμευμένης πια δημιουργίας. O
Eλληνας ζωγράφος έχοντας συνεί-
δηση του ονείρου που βίωνε διαρ-
κώς έγραψε με κ κκινη μελάνη πάνω
σε ένα μικρ χαρτί: «Mετά των χιλιά-
δων σχεδίων, μικρών και μεγάλων, μέ-
χρι Kολάσεως και Παραδείσου έζησα ο-
νειρευ μενος».
«Tα ορφανά» (1871). Eλαιογραφία σε μουσαμά 0,48x0,35 μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Yπάρχουν δύο παραλλαγές του
έργου, το οποίο εντάσσεται στα άκρως συναισθηματικά. Kαι οι δύο εκδοχές παρουσιάζουν μια γλυκύτητα και τεχνη-
τά μελαγχολική ατμ σφαιρα, χωρίς να έχουν απαλλαγεί απ τη σκηνοθεσία που χαρακτηρίζει τα υπ λοιπα ηθογραφι-
κά έργα του καλλιτέχνη.

19. 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
Ψυχογραφικά πορτρέτα
O Γύζης απεικ νισε κυρίως τη γνησι τητα ψυχής των απλών ανθρώπων
Tου Γιάννη Παπαϊωάννου
Aρχιτέκτονος – Δρος Iστορίας Tέχνης
TO ANΘPΩΠINO πρ σωπο ήταν κι
είναι πάντα μια πρ κληση για τις
δυνατ τητες του κάθε ζωγράφου,
γιατί πέρα απ την έκφραση των
χαρακτηριστικών υπάρχει η έκφρα-
ση της εσωτερικ τητας του ατ -
μου, που προσμένει την ψυχογρα-
φική διεισδυτικ τητα του καλλιτέ-
χνη για να φτάσει στο φως.
Θα περιοριστούμε στον κύκλο
των προσωπογραφιών του Γύζη, -
που στις περισσ τερες απεικονίζο-
νται τα αγαπημένα πρ σωπα της οι-
κογένειάς του. Πρώτα τιμώμενα
πρ σωπα, ο ξυλουργ ς Oνούφριος
και η κυρά Tαρώ, οι λατρεμένοι του
γονείς. O πατέρας φορεί την παλιά
του φορεσιά και μοιάζει ξαποστα-
μένος αγωνιστής του ’21. Φορεί
σκούφο με φούντα και στο ζωνάρι
του διακρίνονται σπαθιά, ενώ τα
ροζιασμένα χέρια του είναι σταυ-
ρωμένα μπροστά με κάποια αμηχα-
νία. Tο πρ σωπο αδρ και περήφα-
νο, σκαμμένο απ’ τους καημούς της
δύσκολης ζωής. Tο πορτρέτο της
μάνας είναι ακ μα πιο απλ : μια με-
σ κοπη γυναίκα με μ νο της στολί-
δι ένα μαντίλι δεμένο κ μπο στο
λαιμ . Δεν εκπέμπει καμιά ιδιαίτε-
ρη ακτινοβολία, δεν διακρίνεται
πουθενά τάση εξωραϊσμού της
πραγματικ τητας. Για το ζωγράφο
η ομορφιά έγκειται στην αλήθεια
της απεικ νισης, στη γνησι τητα
και την ψυχική καθαρ τητα εκείνων
που του κληροδ τησαν σαν ευχή
να ’ναι καλοΐσκιωτος και αληθιν ς.
«Γιάντες»
Tο 1876(;) στο έργο το «Γιάντες»
(Eθνική Πινακοθήκη) βλέπουμε ένα
κεφάλι κοριτσιού που εμφανίζεται
με θαυμαστή τρυφερ τητα και δρο-
σιά ο τύπος της γυναικείας ομορ-
φιάς, που τ σο μελέτησε και ανέ-
δειξε ο Γύζης. Eίναι μια δημιουργία
αττικής χάρης, δοσμένη με λιτά εκ-
φραστικά μέσα. Tο φ ντο πως και
το φ ρεμα έχουν ένα λαμπερ κ κ-
κινο που δεν αφήνει ν’ αναπτυχθεί
καμιά απολύτως λεπτομέρεια. Eνας
μαύρος κεφαλ δεσμος περιορίζει
τα μακριά μαλλιά της κ ρης κι έτσι
λη η επεξεργασία του θέματος συ-
γκεντρώνεται στο οβάλ σχήμα του
προσώπου.
Eπιτυγχάνεται μ’ αυτ μια απλού-
στατη αλλά σοφή κλιμάκωση, ώστε
το ενδιαφέρον να συγκεντρωθεί
στα υγρά χαρούμενα μάτια, τη λε-
πτή χαριτωμένη μύτη και το ολ -
θερμ μισάνοιχτο στ μα, ενώ η επι-
δερμίδα έχει μια σφύζουσα εφηβι-
κή φρεσκάδα. Kάτω απ το δέσιμο
της μαντίλας διακρίνεται γυμν το
κάτω μέρος του λαιμού, με τρ πο
ώστε να «αναπνέει» καλύτερα το
πρ σωπο και να τονίζονται οι άκρες
των μαλλών που πέφτουν ελεύθε-
ρα προς τα κάτω, ενώ η διεύθυνσή
τους τονίζει τη χαριτωμένη στροφή
του κοριτσίστικου κεφαλιού προς
τα αριστερά. Eίναι συγκινητικ το
έργο τούτο, γιατί μας αφήνει ακ μα
να μαντέψουμε ορισμένα πράγμα-
τα: «Γιάντες» σημαίνει «γούρι», και
μες στη χαρούμενη έκφραση υ-
πάρχει ένας στοχαστικ ς τ νος,
μια κρυφή προσπάθεια χαράς, ίσως
ίσως μια σκέψη έρωτα. Eτσι, το
πρ σωπο τούτο που θ’ ανήκει αύριο
και στη μάνα του έργου «Aποκρηά
στας Aθήνας» (Eθνική Πινακοθή-
κη), αποτελεί πια μια ζωντανή ύ-
παρξη με ομορφιά και νειρα, δύο
πολύτιμα συστατικά που έθρεψαν
την τέχνη του Γύζη.
Γεώργιος Nάζος
Στα 1880 φιλοτεχνεί την προσω-
πογραφία του Γεωργίου Nάζου
(συλλογή Φρ. Λαμπρίδη), αδελφού
της γυναίκας του, που βρισκ ταν
για σπουδές μουσικής στο M ναχο,
και τη στέλνει στους συγγενείς
στην Aθήνα, σημειώνοντας: «Mη με
μαλώσετε που ζωγράφισα τον Γε-
ώργιον προφίλ. Eίναι της μ δας.
Aι κατά μέτωπον εικ νες είναι
κοιναί, θα χαρώ μως πολύ αν το έ-
κτακτον σας έκαμεν ευχαρίστη-
σιν». O νέος άνδρας έχει μια βαθιά
σκεφτική έκφραση. O Γύζης είναι
σε θέση, καλύτερα απ οποιονδή-
ποτε άλλον, να συλλάβει την ψυχι-
κή κατάσταση εν ς νέου καλλιτέ-
χνη που ξεκινά, μακριά απ την πα-
τρίδα του, να κατακτήσει τα μυστι-
κά της έκφρασης. Iσως αυτή η ε-
κλεκτική συγγένεια να τον βοήθη-
σε να αποδώσει με τ ση αμεσ τητα
το χαρακτήρα του μοντέλου του.
Oσο περισσ τερο εμβαθύνει ο
Γύζης στην επιλογή των θεμελιω-
«Kοριτσάκι», ελαιογραφία σε μουσαμά, 0,30x0,25 μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα).

20. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 21
δών χαρακτηριστικών του θέματ ς
του αφήνοντας κατά μέρος τις λε-
πτομέρειες, σο περισσ τερο λε-
πταίνει τη φωτοσκίαση που εξυπη-
ρετεί αυτούς τους σκοπούς του,
τ σο περισσ τερο πλησιάζει τις α-
λήθειες του Pέμπραντ και του
Xαλς.
O «Kαπουτσίνος» (Eθνική Πινα-
κοθήκη) είναι περισσ τερο μια ανα-
τομία της ψυχής παρά μια απεικ νι-
ση προσώπου. Eίναι ίσως ο αντι-
προσωπευτικ τερος πίνακας του
ζωγράφου σε κιαροσκούρο. Oι πινε-
λιές είναι αδρές και αποφασιστικές.
Tα γωνιώδη χαρακτηριστικά και η έ-
νταση της έκφρασης δίνονται με ε-
λάχιστους καίριους τ νους. Oι α-
στραπές φωτ ς στις κ χες των μα-
τιών, στα εξογκωμένα μήλα και στο
κάτω χείλος δίνουν λη αυτή την
κάπως απ κοσμη λάμψη της ψυχής.
Tο σκούρο κάλυμμα του κεφαλιού
τονίζει ακ μα περισσ τερο το φω-
τισμένο μέτωπο.
O καπουτσίνος εκφράζει κάτι απ
τον ίδιο το Γύζη: τη μοναξιά του α-
ναχωρητή, του δοσμένου στα εσω-
τερικά οράματα. Aποκαλύπτεται για
μια στιγμή η λιγ τερο προσιτή ψη
του ζωγράφου, η περισυλλογή του
στις θρησκευτικές μεταρσιώσεις.
Aν συγκρίνουμε το «Γιάντες» με
τον «Kαπουτσίνο», θα δούμε σε μια
παραστατική αντιδιαστολή να συ-
νυπάρχουν μέσα στον ίδιο άνθρω-
πο δυο αταίριαχτες σε πρώτη ψη
ψυχικές ροπές. Oμως κι οι δυο ήταν
εξίσου αυθεντικές και ισχυρές και
οπωσδήποτε αυτή η αρχή των αντι-
θέσεων διαμ ρφωσε ένα σύνολο
έργου που διακρίνεται για την πρι-
σματικ τητά του.
Oικογενειακά
πορτρέτα
Tα πορτρέτα των παιδιών και της
γυναίκας του δείχνουν λη την ε-
σωτερική γαλήνη που του έδινε η
οικογενειακή ευτυχία. Φαντάζουν
σαν ευτυχισμένα διαλείμματα μέσα
σε μια τέχνη που γίνεται προοδευ-
τικά λο και πιο δύσκολη και αναζη-
τεί λο και με περισσ τερη ένταση
το διάλογο με την αιωνι τητα. H
σχέση του με την οικογένειά του ή-
ταν πάντα γεμάτη ευγενικά και τρυ-
φερά αισθήματα και πιστεύουμε
πως τον βοήθησε σημαντικά στο να
συγκεράσει τις αντιμαχ μενες ρο-
πές στα βάθη τού είναι του.
Zωγράφισε αρκετές φορές τη γυ-
ναίκα του Aρτεμη. Σε μια εικ να
του 1890 παρουσιάζεται καθιστή,
κοιτάζοντας κατά μέτωπο· φορεί έ-
ναν ιδι τυπο μπερέ που γέρνει δε-
ξιά, ενώ τα μαλλιά της κομμένα «α-
φέλειες» σκιάζουν το μέτωπ της.
Kαι εδώ η αμφίεση έχει αποδοθεί
με χοντρές φλουταρισμένες πινε-
λιές, έτσι ώστε να τονίζεται το πρ -
σωπο στο οποίο έχει συγκεντρωθεί
λο το ενδιαφέρον του ζωγράφου.
Διακρίνουμε μια γαλήνη στα χαρα-
κτηριστικά της, που εκφράζουν έ-
ναν άνθρωπο ειλικρινή και αφοσιω-
μένο. Σ’ ένα άλλο πορτρέτο της γυ-
ναίκας του, με πιο «επίσημη» έκ-
φραση, καταλαβαίνουμε μια κάπως
κοσμική ευγένεια και λεπτ τητα
στην περιγραφή του ύφους. Aυτή
τη φορά οι λευκοί γιακάδες είναι α-
νασηκωμένοι, κρύβοντας σχεδ ν
το λαιμ της, και βλέπουμε μια έ-
ντονη στροφή του κεφαλιού προς
το θεατή, ενώ ένα λουλούδι κοσμεί
τα μαλλιά της. O πίνακας αυτ ς πα-
ρουσιάζει εκλεκτικές συγγένειες
με έργα του Mανέ. Mια τρίτη προ-
σωπογραφία της γυναίκας του την
εικονίζει πάλι καθιστή, αλλά εδώ η
αμφίεσή της είναι δοσμένη με ιδι -
τυπο τρ πο.
Δεξιά τη σκεπάζει μια μαύρη γού-
να απ το λαιμ έως τα π δια και
μ νο το χέρι της διακρίνεται λίγο,
ενώ αριστερά φαίνεται ένα λευκ
πολυτελές φ ρεμα της μ δας και
το αριστερ της χέρι, τεταμένο
προς τα πλάγια, ακουμπά σ’ ένα
τραπέζι. Στον πίνακα αυτ ν, που α-
ποτελεί μια ενδιαφέρουσα μελέτη
συνδυασμού των σκοτεινών με τα
φωτεινά στοιχεία, το πρ σωπο «ξε-
φεύγει» λίγο απ το πρώτο πλάνο
και χαμογελά αινιγματικά.
Tο πορτρέτο της πρωτ τοκης θυ-
γατέρας του Πηνελ πης, που την α-
πεικονίζει προφίλ στα 1894, είναι έ-
να δείγμα της δεξιοτεχνίας του
στην τεχνική της φωτοσκίασης, και
η επεξεργασία του προφίλ της Πη-
νελ πης δεν είναι άσχετη με την
τεχνική που ανέπτυξε στις λεπτο-
μερειακές μελέτες για την «Aποθέ-
ωση της Bαυαρίας».
H Πηνελ πη
Σ’ ένα δεύτερο πορτρέτο της Πε-
νελ πης τη βλέπουμε καθιστή να
στηρίζει το δεξί της χέρι στην άκρη
του σκαμνιού που κάθεται, ενώ με
το αριστερ της κρατεί ένα ανοιχτ
βιβλίο. Eνα απ τα πιο γνωστά και
δροσερά έργα του Γύζη είναι το
πορτρέτο της κ ρης του Mαργαρί-
τας (συλλογή B. Kαλκάνη), καμωμέ-
νο το 1886. Σε πρώτο πλάνο βρίσκε-
ται ο ώμος του μικρού κοριτσιού και
η μπέρτα που με τ ση χάρη πέφτει
στην πλάτη του. Tο κεφάλι είναι
στραμμένο σε θέση τριών τετάρ-
των προς το θεατή, αλλά τα μάτια
κοιτάζουν με τ ση ειλικρίνεια και
γλυκύτητα, που κυριολεκτικά αφο-
πλίζουν. Tο εύρημα του ζωγράφου
στην προκειμένη περίπτωση είναι
τι, δίνοντας τέτοια θέση στο κε-
φάλι, έβαλε λα τα άλλα χαρακτηρι-
στικά σε δεύτερη μοίρα και στύλω-
σε το βλέμμα του παιδιού του επά-
«O μικρ ς Σάτυρος», ελαιογραφία σε μουσαμά, 0,32x0,26 μ. Συλλογή Iδρύματος E. Kουτλίδη, Aθήνα.
Συνέχεια στην 22η σελίδα

21. 22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
νω μας. Mε κάρβουνο σχεδιασμένη,
υπάρχει και μια προγενέστερη εικ -
να της Mαργαρίτας (Eθνική Πινακο-
θήκη), ένα γελαστ παιδικ πρ σω-
πο με ίσια λαμπερά μαλλιά, που
και πάλι τα μάτια έχουν έντονο
βλέμμα. Δεν υπάρχει αμφιβολία
πως ο Γύζης καμάρωνε δίκαια τα
παιδιά του κι έβρισκε τον τρ πο, με
τη διπλή διαίσθηση του πατέρα και
του ζωγράφου, να δείξει λη τους
την ομορφιά.
O μικρ ς Σάτυρος
O Tηλέμαχος ήταν το μοντέλο του
για το σχέδιο του «Mικρού Σάτυρου»
στα 1895: ένα μικρ γυμν παιδί που
έφτιαξε με καλάμια έναν αυλ και
τώρα φυσά με δύναμη να ακούσει
τον ήχο του. Tα μάτια του έχουν μια
έκφραση λίγο πεισμωμένη – λίγο θυ-
μωμένη και γενικά το παιδί του θυμί-
ζει τον Eρωτα του έργου «ο Eρως και
η Zωγράφος» του 1868. O γελαστ ς
«Tηλέμαχος» της συλλογής Kουτλί-
δη θυμίζει, τ σο απ χρωματική άπο-
ψη σο κι απ ύφος, την τεχνική των
μεγάλων Oλλανδών. O Tηλέμαχος
πάλι πρέπει να ήταν το μοντέλο του
Γύζη και στο «Kεφάλι Φαύνου» (συλ-
λογή E. Kουτλίδη).
H μικρ τερη κ ρη Iφιγένεια εικονί-
ζεται σ’ ένα θαυμάσιο σχέδιο ξαπλω-
μένη στον καναπέ του σπιτιού τους,
κοιτάζοντας λοξά με παιδικ νάζι και
φορώντας ένα πλισέ φορεματάκι, ε-
νώ σ’ έναν άλλο πίνακα, «H Mικρή
K ρη του Zωγράφου», εμφανίζεται
μ’ ένα πολύχρωμο μαντίλι στο λαιμ .
Aνάμεσα στις ωραι τερες παιδικές
προσωπογραφίες θα μπορούσαμε α-
κ μη να μνημονεύσουμε την K ρη
(Eθνική Πινακοθήκη), «Tο Nαυτ -
πουλο» με το παράξενο γούνινο κα-
πέλο, τα κλειστά μάτια και την ωραι-
τατη κατατομή, «Tο παιδί στο τηλέ-
φωνο» (του 1897), με μοντέλο το γιο
του, ένα «Kεφάλι παιδιού» ιδωμένο
κατά μέτωπο· φαίνονται μ νο τα χα-
ρακτηριστικά του προσώπου, ενώ το
κεφάλι είναι τυλιγμένο γύρω γύρω μ’
ένα πελώριο σκούρο σάλι.
Kεφάλι γυναίκας
Tο «Kεφάλι γυναίκας» (σχέδιο,
32x25 εκ., Eθνική Πινακοθήκη) είναι
κατά τη γνώμη μας μια απ τις ωραι-
τερες σπουδές που έκανε ο ζωγρά-
φος. Eχει μια εντελώς συγκρατημέ-
νη έκφραση γυναικείας μελαγχο-
λίας, που αιχμαλωτίστηκε με εντυ-
πωσιακή απλ τητα, ενώ ακτινοβολεί
( πως και το κεφάλι της «Bαυαρίας)
μια λεπτ τατη φυσική ευγένεια.
Mια μικρή θεματολογική εν τητα
αποτελούν τα κεφάλια ηλικιωμένων
ανθρώπων, μερικά απ τα οποία συ-
γκαταλέγονται στα αριστουργήματα
του Γύζη. Hδη απ το 1869 υπάρχει
μια σπουδή γέρου με σκούφο, ένα
γελαστ πρ σωπο γεμάτο ρυτίδες
που αποτελεί προκαταρκτικ σχέδιο
για έναν «Παππού με εγγον ». Tο πιο
ιδι τυπο απ’ τα πορτρέτα του είναι η
«Kεφαλή Γέροντος» (Eθνική Πινακο-
θήκη), που δεσπ ζει ένα τουρμπάνι
ακαθορίστου σχήματος με ανακατε-
μένα χρώματα σε τέτοιον τρ πο που
να μοιάζει με έργο σύγχρονού μας
ζωγράφου. Tο γαλάζιο και το άσπρο
είναι ανακατεμένα με κ κκινους και
μαύρους τ νους, ενώ το τεράστιο
τεφρ μουστάκι χάνει το περίγραμ-
μά του μέσα σε ανεξιχνίαστους χρω-
ματικούς συνδυασμούς που υποδη-
λώνουν τη γενειάδα. Tα μ να ευδιά-
κριτα χαρακτηριστικά είναι το μέτω-
πο, η λεπτή μύτη κι ένα άγριο σπιν-
θηροβ λο μάτι. Tο σύνολο έχει μια
έντονη βιβλική μεγαλοπρέπεια που
ξαφνιάζει, αν λάβουμε μάλιστα υπ -
ψη μας τι λα τα πορτρέτα του Γύ-
ζη είναι πορτρέτα καθημερινών αν-
θρώπων, εκφρασμένα με ακαδημαϊ-
κ ρεαλισμ .
H ανίχνευση
της γεροντικής ψυχής
H «Kεφαλή Γριάς» (προφίλ - Eθνι-
κή Πινακοθήκη) μπορεί να σταθεί
σαν παράδειγμα λιτής αναπαράστα-
σης. Στο στεγν και γεμάτο ρυτίδες
σεβάσμιο πρ σωπο λάμπει σαν ύ-
στερο φως της ζωής το ήρεμο βλέμ-
μα, ενώ χρωματικά η υποβολή γίνε-
ται εντον τερη με τους πολύ σκο-
τεινούς τ νους που περιβάλλουν
και τονίζουν τα κουρασμένα χαρα-
κτηριστικά.
Στην αρχή και στο τέλος της ζωής,
στην ανίχνευση της παιδικής και της
γεροντικής ψυχής, βρίσκουμε τους
δύο π λους της προσωπογραφικής
φροντίδας του. Tο «Πορτρέτο εν ς
ηλικιωμένου ανθρώπου» προφίλ,
του 1889, πως και ο «Γέρος που κα-
πνίζει» του 1897 παρουσιάζουν αν-
θρώπους χαμηλής μάλλον κοινωνι-
κής τάξης, ενώ η «Kεφαλή Γέρο-
ντος» του 1898 (που ανήκει στην οι-
κογένεια Πέτριτσεκ) δείχνει κατά
μέτωπο μιας ασκεπή επιβλητική φυ-
σιογνωμία με γενειάδα, που εκφρά-
ζει πατριαρχική αρχοντιά. Σαν πε-
ρισσ τερο «φιλολογικ » και ουδέ-
τερο θα μπορούσαμε ν‘ αναφέρουμε
το πορτρέτο της Mαργαρίτας Πλάτη
(Eθνική Πινακοθήκη) που, πέρα απ
τη «φωτογραφική» του δεξι τητα,
δεν κατορθώνει να μιλήσει έξω απ
το οβάλ του περιθώριο.
Eίναι χαρακτηριστικ τι ο Γύζης
διάλεγε τα μοντέλα των πορτρέτων
του, ώστε να ’χει μιαν άμεση ψυχική
επαφή μαζί τους. Παρά το γεγον ς
τι ανήκε στην πνευματική αριστο-
κρατορία του Mονάχου, δεν ζωγρά-
φισε ούτε πλούσιες κυρίες ούτε με-
γαλ σχημους στρατιωτικούς ή πρί-
γκιπες. Eκείνος ένιωθε πάντα «ο Nι-
κ λας» απ την Tήνο και δεν μπ ρε-
σε ποτέ να νιώσει οικείους του εκεί-
νους με τους οποίους η κοινωνική α-
στική δεοντολογία τού υπαγ ρευε
να συναναστρέφεται. Γι’ αυτ λα
σχεδ ν τα πρ σωπα του εικαστικού
του ρεπερτορίου χαρακτηρίζονται
απ μια απλ τητα, που φέρνει άμε-
ση και ζεστή την παρουσία τους α-
νάμεσά μας.
«H αποστήθιση», 1883. Eλαιογραφία σε ξύλο, 0,74x0,63 μ. Iδιωτική συλλογή, Aθήνα.
Συνέχεια απ την 21η σελίδα

22. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 23
Aρτεμη Γύζη (1890). Eλαιογραφία σε μουσαμά, 1,37x1,00 μ. Συλλογή Iδρύματος E. Kουτλίδη, Aθήνα.

23. 24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
«H καταστροφή των Ψαρών»
O Nικ λαος Γύζης στους αντίποδες της δυτικοευρωπαϊκής μεταφυσικής τέχνης
Tου Γιάννη Ψυχοπαίδη
Zωγράφου
MEΣA στη νύχτα μια βάρκα πλέει α-
π τον κ σμο των ζωντανών στον
κ σμο των νεκρών. Στα σιωπηρά νε-
ρά η βάρκα σιμώνει στην ακτή του
σκοτεινού μικρού νησιού, με μ νο ε-
πιβάτη μια ρθια λευκοντυμένη φι-
γούρα. Eνας εκρηκτικά φωτισμένος
ουραν ς, αλλού περιγράφει κι αλλού
υπονοεί τα κυπαρίσια, τα βράχια, κά-
ποια κτίσματα αρχαίων ναών, την α-
νεπαίσθητη ύπαρξη μιας ζωής πέρα
απ το θάνατο. Aυτ το μικρ κομ-
μάτι γης, περιγραμμένο με ακρίβεια
αλλά και δραματική υποβολή, σαν
την τελευταία πράξη στο θέατρο της
ζωής.
H λευκοντυμένη φιγούρα οδηγεί-
ται στο απάγγειο μιας στεριάς, χαμέ-
νη σαν μια ελάχιστη αλλά εκθαμβω-
τική κηλίδα φωτ ς μέσα στους σκο-
τεινούς γκους που την περιβάλ-
λουν. Mε τους άγρια φωτισμένους
βράχους του, το νησί περιζώνει τη
συστάδα των ψηλών κυπαρισιών δη-
μιουργώντας μια σκοτεινή πένθιμη
αγκαλιά, έτοιμη να υποδεχτεί τον τα-
ξιδιώτη.
O μεταφυσικ ς
Mπέκλιν
H ανθρώπινη μορφή μέσα στη βάρ-
κα –το τελευταίο αυτ φως της ζω-
ής– αφήνεται σχεδ ν με τρυφερή ε-
γκαρτέρηση να παραδοθεί στην νε-
κρική ακινησία του σκοτεινού νησι-
ού, στη μεγάλη αυτή αρχέγονη μή-
τρα. Eνα βαθύ αίσθημα πένθους χα-
ρακτηρίζει αυτ το ζωγραφικ έργο.
Πρ κειται για ένα πολύ σημαντικ
έργο του 19ου αιώνα, το «Nησί των
νεκρών» του Γερμανού Aρνολντ
Mπέκλιν. Eργο οριακ για τον ευρω-
παϊκ ιδεαλισμ φτιάχτηκε στα 1883
και με μια παγωμένη νηφαλι τητα
συν ψισε τη σκοτεινή ψυχή της ευ-
ρωπαϊκής Δύσης, την ακραία μετα-
φυσική του γερμανικού πνεύματος
στα πρ θυρα του καινούριου, τεχνο-
λογικού αώνα. Πάνω στα μονοπάτια
του ευρωπαϊκού ρομαντισμού ο
Mπέκλιν, χρησιμοποιεί σαν χημα το
μύθο και τις αναφορές στην αρχαία
Eλλάδα, χι για να παρασυρθεί στην
μυθική ευδαιμονία μιας φανταστικής
Aρκαδίας, αλλά για να μιλήσει για το
αδιέξοδο πεπρωμένο του ανθρώπου,
το πεπερασμένο της ανθρώπινης ύ-
παρξης, το ταξίδι στον Aχέροντα.
O Mπέκλιν έχει αποδεχτεί το θά-
νατο ως μορφή ζωής.
Στον αντίποδα ο Γύζης
Tη βάρκα της «σωτηρίας των ψυ-
χών» του Mπέκλιν, μια βάρκα–μετα-
φορέα της ζωής και του θανάτου την
ξαναβρίσκουμε δεκατρία χρ νια με-
τά σε ένα εντελώς διαφορετικ καλ-
λιτεχνικ έργο, στους αντίποδες της
δυτικοευρωπαϊκής μεταφυσικής.
Aναφερ μαστε το έργο του Nικολά-
ου Γύζη «Mετά την καταστροφή των
Ψαρών», έργο ζωγραφισμένο το
1896, που κι εδώ – πως αντίστοιχα
και στον Mπέκλιν- το υγρ στοιχείο
της θάλασσας, η βάρκα και το ταξίδι
είναι τα βασικά στοιχεία του θέ-
ματ ς του. Στο έργο αυτ , ο Γύζης
ζωγραφίζει τον δικ του Aχέροντα.
Π σο διαφορετική μως, είναι εδώ η
καλλιτεχνική, πνευματική μαρτυρία,
η φιλοσοφική στάση του δημιουρ-
γού.
O Γύζης απεικονίζει την προσπά-
θεια μιας ομάδας ανθρώπων να ξε-
φύγουν με μια βάρκα απ την τραγι-
κή μοίρα τους. Aνθρωποι που φαίνε-
ται να ’χουν μ λις εγκαταλείψει, κα-
ταδιωγμένοι, το ηρωικ νησί των Ψα-
ρών στο έλεος της καταστροφικής
μανίας του Tούρκων. Tα δραματικά
γεγον τα και η πρ σφατη ελληνική ι-
στορία των εθνικο- απελευθερωτι-
κού αγώνα έχουν αφήσει νωπά ση-
μάδια στην καλλιτεχνική συνείδηση
του δημιουργού. Στη σύνθεση αυτή
λα υποδηλώνονται, σχεδ ν τίποτα
δεν εικονογραφείται, λα βρίσκονται
σε κίνηση. Σε αντίθεση με τον Mπέ-
κλιν, η βάρκα του Γύζη δεν βρίσκει
κανένα σίγουρο απάγγειο και ούτε
φαίνεται να καθησυχάζουν τα νερά
της ανθρώπινης, ψυχικής τρικυμίας.
H θάλασσα φουρτουνιασμένη και
τα πανιά σπασμένα. H βάρκα πάει να
γύρει, κάποιοι προσπαθούν να αρπα-
χθούν την ύστατη στιγμή, κάποιοι
βοηθάνε τους σωσμένους, άλλοι
βρήκαν κι λας καταφύγιο μέσα στο
σκαρί και κουρνιάζουν. Aδρά διατυ-
πωμένες οι ανθρώπινες φιγούρες
μεταφέρουν το αίσθημα εν ς κοινού
πεπρωμένου. Περιπλεγμένα τα σώ-
ματα, μια άμορφη μως ενεργοποιη-
μένη μάζα ανθρώπινης σάρκας.
Aυτή η θολή και ασαφής τραγική
ύλη των ανθρώπινων μορφών βρί-
σκει την αυστηρή αντίστηξή της στο
βαρύ σκαρί του μικρού σκάφους, έρ-
μαια και τα δύο μιας απειλής που
πλανιέται σε λη την τραγική σκηνή.
Tίποτε δεν προδικάζει ένα αίσιο τέ-
λος. Oμως ένα φαίνεται να ’ναι σί-
γουρο. Oι άνθρωποι αυτοί εγκατα-
λείπουν το θάνατο και ταξιδεύουν
προς τη ζωή.
Σε αντίθεση με τον Mπέκλιν που α-
ναζητά το μύθο, ο Γύζης καταφεύγει
στην Iστορία. H υπαρξιακή αγωνία
του ευρωπαϊκού ιδεαλισμού, αγωνία
ευρύτερης ανθρωπολογικής υφής,
μετατρέπεται στον Γύζη σε υπαρξια-
κή αγωνία του συγκεκριμένου ιστο-
ρικού χώρου και χρ νου. Tο ιστορικ
γίγνεσθαι του δίνει την αφορμή να
καταθέσει την ευρωπαϊκή του συνεί-
δηση, μ’ λη μως την ιδιαιτερ τητα
μιας ευαισθησίας του ευρωπαϊκού
N του.
Aπέναντι στη μνημειακή, πένθιμη
αυστηρ τητα του γερμανικού πνεύ-
ματος, απέναντι στη βαθιά μελαγχο-
λία για την ύπαρξη, ο Γύζης έχει α-
ντιπαραθέσει την εικ να εν ς πει-
σματικού εγχειρήματος. Στον εικα-
στικ συμβολισμ του τέλους του
κ σμου, ο Γύζης φέρνει το μεταφυ-
σικ ερώτημα του θανάτου στα αν-
θρώπινα μέτρα. Γι’ αυτ ν η περιπέ-
τεια του ανθρώπου είναι μια περιπέ-
τεια της ανθρώπινης αλληλεγγύης,
ένας αγώνας δύσκολος αλλά χι α-
διέξοδος.
Στο μικρ αυτ σκαρί της σωτη-
ρίας, οι ανθρώπινες κινήσεις απο-
κτούν μια περίπλοκη ρυθμολογία. Oι
φυγάδες αυτοί έχουν να διαβούν έ-
ναν δρ μο προσωπικ αλλά και συλ-
λογικ . Oι σχέσεις των προσώπων εί-
ναι σχέσεις πολλαπλών εξαρτήσεων,
που σ’ έναν ελάχιστο χώρο διαπλέ-
κονται τα πιο διαφορετικά ανθρώπι-
να συναισθήματα. H οδύνη, η εγκα-
τάλειψη, ο π νος, η προσπάθεια, η
πίστη συνυπάρχουν σε μια αλληγο-
ρία υπέρβασης του θανάτου.
Eνα εκθαμβωτικ λευκ φως πέ-
φτει επάνω στα πρ σωπα και τη βάρ-
κα και τα περιγράφει –κυριολεκτικά
τα πλάθει–, ζωογ νες κηλίδες φωτ ς
που χαρίζουν ζωή μέσα απ πλαστι-
κή αλλά και νοηματική εκφραστικ -
τητα. H βάρκα δεν κατευθύνεται
προς το φως, μως το φως στέλνει
τη λάμψη του πάνω στο τραγικ συμ-
βάν. Σε πρώτο πλάνο κάποιος προ-
σπαθεί να διασωθεί αλλά και να περι-
σώσει μιαν άγια εικ να. H θρηκευτι-
κή πίστη – πως σε ένα άλλο έργο
του Γύζη– αποκτά κι εδώ μιαν ιδιά-
ζουσα σημασία. Πέρα απ το έντονο
ιδεολογικ στίγμα, η θρησκευτική ει-
κ να –κειμήλιο ελπίδας– λειτουργεί
στον πίνακα και σαν αυτ νομη εικα-
στική αξία, ίσως το μοναδικ εκθαμ-
βωτικ κ κκινο της λης σύνθεσης.
H φωτεινή έκρηξη του λευκού χρώ-
ματος απ το βάθος του ορίζοντα και
η κ κκινη κηλίδα της άγιας εικ νας
μεταφέρουν με καθαρά εικαστικ
τρ πο ένα βαθύ αίσθημα πίστης πέ-
ρα απ το θρησκευτικ τυπικ . H πί-
στη που διαποτίζει αυτ το ζωγραφι-
κ έργο είναι η πίστη του δημιουρ-
γού για τον μικρ , απέραντο κ σμο
του ανθρώπου. Tου μαχ μενου αν-
θρώπου του π νου και της οδύνης,
της πίστης και της ελπίδας.
Tο δραματικ φορτίο
H τέχνη του Γύζη κατ ρθωσε σ’αυ-
τ το έργο να ξεφύγει απ κάθε συμ-
βατική γραφικ τητα και επέφυγε τις
ευκολίες μιας «ηρωικής» θεματολο-
γίας. Tο στοιχείο του πατριωτισμού
δεν λειτουργεί σαν ένας στείρος δι-
δακτισμ ς. H πλαστικά δικαιωμένη
γλώσσα του έργου μπ ρεσε να μετα-
φέρει την ιστορική σκηνή με λο της
το δραματικ φορτίο. H σύνθεση του
έργου, η ελεύθερη και ανήσυχη γρα-
φή του, η χρωματική λιτ τητα, οι βα-
θιά τραγικοί σκούροι τ νοι και τα
αιφνίδια φώτα συμβάλλουν σε μια ά-
μεση συναισθηματική συμμετοχή
του θεατή. Tο έργο αυτ δεν επιτρέ-
πει αποστασιοποίηση ή παρατήρηση
απ μακρυά. O θεατής βρίσκεται μέ-
σα στον ιστορικ χρ νο. Oλη η έκτα-
ση του πίνακα έχει καταληφθεί απ
την αρχέτυπη φ ρμα αυτής της βάρ-
«H Δ ξα» (1898).
Σχέδιο
με παστέλ σε
χαρτί,
0,38x0,24 μ.
Eθνική
Πινακοθήκη
και Mουσείο
Aλεξάνδρου
Σούτζου, Aθήνα.

24. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 25
κας–κιβωτού, μιας κιβωτού που βρί-
σκεται σε οριακή μάχη με τα εχθρικά
στοιχεία της φύσης, με τον κατακτη-
τή αλλά και με τον ίδιο της τον εαυ-
τ . H λύτρωση απ τους κινδύνους
του πολέμου αλλά και απ τις απει-
λές της φύσης είναι τελικά μια υπ -
θεση εσωτερικής ισορροπίας. H φυ-
γή προς τη ζωή προϋποθέτει τελικά
την δραματική εξισορρ πιση των
διαφορετικών ανθρώπινων μονάδων
που υπεράνθρωπα παλεύουν να επι-
βιώσουν με κίνδυνο να μετατρέψουν
κάθε στιγμή τη βάρκα της ελπίδας σε
κιβωτ θανάτου. O κίνδυνος να βυ-
θιστεί είναι ορατ ς.
Στον Γύζη το ερώτημα της ζωής,
πέρα απ την θρησκευτική διάστα-
ση, είναι ένα ερώτημα ανθρώπινης
ανθεκτικ τητας και αυτενέργειας. O
άνθρωπος εδώ ορίζεται σε ενεργητι-
κ κέντρο του κ σμου και σ’ αυτ ν
έχει εναποτεθεί η δυνατ τητα της
συνέχειας της ζωής. Δεν είναι τυ-
χαίο τι ο Γύζης τοποθετεί δραμα-
τουργικά το αίτημα για την υπέρβα-
ση των ανθρωπίνων ορίων σ’ αυτή
την σκηνή της ακραίας ανθρώπινης
αδυναμίας. Zωή ή θάνατος είναι μια
ανοιχτή δυνατ τητα, φανερή έκβα-
ση δεν υπάρχει. Iσως, μως, η απά-
ντηση να βρίσκεται στην κεντρική
ανθρώπινη φιγούρα, την μ νη ρθια,
που συνθετικά εναντιώνεται στην ο-
ριζ ντια ανάπτυξη του πίνακα.
Πνευματικ ς
τιμονιέρης
Eνας ισχυρ ς κάθετος άξονας
στηρίζει αυτή την ανθρώπινη μορφή
στη μέση της βάρκας, που αντιπα-
λεύει –αυτή μ νη– στην αντίξοη μοί-
ρα. Mοιάζει σαν πνευματικ ς τιμο-
νιέρης, που μέσα στο χάος των προ-
σωπικών περιπτώσεων που τον περι-
βάλλουν, παλεύει να ισορροπήσει,
να οδηγήσει και να κατευθύνει την
ομάδα των ανθρώπων προς τη σωτη-
ρία. H φιγούρα αυτή δεν έχει χαρα-
κτηριστικά, βλέπουμε μ νο την πλά-
τη, αλλά είναι απ λυτα χαρακτηρι-
σμένη. H δυναμική της κίνησης, οι α-
ντιθετικοί άξονες του σώματος, η σί-
γουρη δύναμη χεριών και ποδιών χα-
ρακτηρίζουν την ιδιαιτερ τητα αυ-
τής της μορφής. Eίναι ο μ νος απ
την ανθρώπινη ομάδα που ξεπερνά
την ατομικ τητά του, ο μ νος εκ-
φραστής μιας συλλογικής ευθύνης.
Σε μια δραματική αποκορύφωση,
το αριστερ χέρι σαν να συγκρατεί
αλλά και να απελευθερώνει τη φορά
της βάρκας, μια επιπλέον έμφαση
στην αφηρημένη χορογραφία των α-
ξ νων του έργου. Kι ακ μη, ο τιμο-
νιέρης είναι ο μ νος που βλέπει πέ-
ρα απ τα γεγον τα, ο μ νος που
μπορεί και βλέπει αυτ το εκθαμβω-
τικ λευκ φως στον ορίζοντα και
,τι αυτ θα μπορούσε να σημαίνει.
Iσως την ελπίδα, ίσως την λύτρωση·
την υπέρβαση. O πλούτος αυτού του
ζωγραφικού έργου βρίσκεται στη λι-
τ τητα των μέσων του και στον αυ-
στηρ περιορισμ κάθε χρωματικής
ευδαιμονίας. Aυτ δεν είναι καθ -
λου τυχαίο.
O Γύζης συμπυκνώνει τα βασικά ε-
ρωτήματα για τον άνθρωπο της επο-
χής του αφαιρώντας κάθε τι επου-
σιώδες και περιττ . Πολυπλοκ τητα
και σαφήνεια χαρακτηρίζουν την ελ-
λειπτική ζωγραφική του γλώσσα. Kά-
ποιες αδρές, σκούρες πινελιές, κά-
ποιες μουντές χρωματικές κηλίδες
αφαιρούν την τυχ ν χρωματική
φλυαρία, κυριαρχούν το φως και τη
σκιά. O Γύζης δημιουργεί ένα πλα-
στικ δοκίμιο πάνω στην ανθρώπινη
ιστορία. Kαι σο πατάει γερά πάνω
στις εικ νες που συγκλ νισαν τον ί-
διο και την εποχή του, τ σο και συν-
θέτει μιαν ευρύτερη αλληγορία πά-
νω στη σχέση της προσωπικ τητας
του ατ μου μέσα στην Iστορία.
Στο έργο του Γύζη – πως σε κάθε
μεγάλο έργο– το ιστορικ θέμα. η ι-
στορία, είναι ένας αυτοσκοπ ς και
μαζί ένα πρ σχημα. H αναφορά γίνε-
ται στο χθες για να μιλήσει κανείς
καλύτερα για το σήμερα. H αγωνία
για τη μοίρα της γλυκιάς πατρίδας
γίνεται για τον ξενιτεμένο Γύζη ένας
χώρος μαχ μενης έκφρασης της ι-
στορικής μνήμης. H ζωγραφική του
εδώ είναι ταυτ χρονα μια ιστορική
αναπαράσταση, μια φιλοσοφημένη
θεώρηση του σύγχρονου κ σμου
του αλλά και ένα ζωνταν αισθαντι-
κ βίωμα. Mιλάει με πάθος για την ι-
στορία, αλλά απευθυν μενος κυρίως
στον ιστορικισμ του Mονάχου, προ-
βάλλει αυτ που απελπισμένα ζητά
να διασώσει: τη βαθύτερη σχέση με
τη δική του ιστορία και τη δική του
πατρίδα. Mια πατρίδα που γι’ αυτ ν
είναι η βιωμένη και τα διδάγματά
της, ο τ πος που γέννησε τις ιδέες
που του χάρισαν την πραγματική
ζωή.
Tα πρώτα χρ νια
στην Eλλάδα
O Γύζης υπήρξε ένας Eλληνας της
Γερμανίας, που η επαγγελματική του
καταξίωση εκεί, δεν στάθηκε ικανή
να του ακυρώσει τις αρχέτυπες αι-
σθήσεις των πρώτων βιωματικών του
«Σπουδή για
την ποίηση».
(H αποθέωση
της Bαυαρίας,
1895–1899).
Mολύβι
και κιμωλία σε
χαρτί,
0,95x0,35 μ.
Eθνική
Πινακοθήκη
και Mουσείο
Aλεξάνδρου
Σούτζου,
Aθήνα.
Συνέχεια στην 27η σελίδα

25. 26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
Eπάνω: «Mετά την καταστροφή των Ψαρών» (1896–1898). Eλαιογραφία σε μουσαμά, 1,00x1,50 μ. (ιδιωτική συλλογή). Kάτω, σχέδιο του ίδιου πίνακα με κ κκι-
νο μολύβι σε χαρτί, 0,38x0,55 μ. (Iδιωτική συλλογή, Aθήνα). Tο έργο αυτ συνδέεται με την πικρία του καλλιτέχνη για τον ατυχή π λεμο του 1897. H δαντική
βάρκα, μέσα στην οποία καταποντίζονται οι κατατρεγμένοι, φέρει αναγεγραμμένο στην πλώρη το νομα «Eλλάς» και συμπαρασύρει στο βυθ λες τις μεγά-
λες προσδοκίες. Tο σχέδιο είναι δυναμικ και οι μορφές αποδίδονται στην πάλη για την επιβίωσή της, που είναι συγχρ νως ο προσωπικ ς και μ νιμος αγώ-
νας του ζωγράφου στη ζωή και στην τέχνη.

26. χρ νων στην πατρίδα. Aυτ ς, ένας
φτωχ ς νησιώτης απ το Σκλαβοχώ-
ρι της Tήνου μπ ρεσε με το έργο
του να τιμήσει στην κυριολεξία το -
νομα του χωριού του, εκφράζοντας
ζωντανά την τραγικ τητα της σκλα-
βιάς και το μεγαλείο της ελευθερίας,
που δεν προσφέρεται, αλλά κερδίζε-
ται. M νο ένα χωριατ παιδο απ την
Tήνο θα μπορούσε να μεταφέρει με
τ ση αισθαντικ τητα και πλαστική ε-
νάργεια, την απειλητική δύναμη της
θάλασσας, τις απ κρημνες παρα-
λίες, τον βαρύ ουραν , την κίνηση
της βάρκας, το φως που κάνει τα
πράγματα να χάνονται και να ξανα-
βρίσκονται καινούργια.
O Γύζης, με αυτ το έργο ξεπερνά
τον εαυτ του. Ξεπερνά, δηλαδή, τα
ρια της συμβολικής παράστασης
που διαποτίζει την εικ να του με την
αύρα εν ς μεσογειακού ρεαλισμού.
Eν ς ρεαλισμού που άθελά του
προσδίδει στο έργο του λα τα κρυμ-
μένα, δραματικά χαρακτηριστικά
μιας πραγματικής αυτοβιογραφίας.
H συνείδηση της Iστορίας και το άμε-
σο βίωμα γίνονται μια αδιάσπαστη ε-
ν τητα. Tο ένα υπάρχει μ νο μέσα α-
π το άλλο.
Kι αυτ είναι ιδιαίτερα σημαντικ
για έναν καλλιτέχνη σαν τον Γύζη
που απ νωρίς είχε κατανοήσει και
αφομοιώσει τους συμβατικούς καν -
νες του γερμανικού ακαδημαϊσμού.
Kαλλιτέχνης με μεγάλες ζωγραφικές
ικαν τητες είχε αναπτύξει απ την
αρχή της ευρωπαϊκής θητείας στο
έργο του τον ιδεαλιστικ χαρακτήρα
εν ς εξιδανικευμένου κ σμου.
Tο συνολικ
έργο τέχνης
Παρ’ λα τα χρ νια που έζησε στο
M ναχο, τον γεωγραφικ αυτ ν ομ-
φαλ της Eυρώπης, και παρ’ λο που
ο ακαδημαϊσμ ς γύρω του είχε αρχί-
σει να υποσκάπτεται τ σο με την ι-
μπρεσσιονιστική απελευθέρωση -
σο και με την Aρ-Nουβώ, ο Γύζης,
μια φύση κλειστή, οδήγησε το έργο
του περισσ τερο σε μια ευαίσθητη
εσωστρέφεια παρά σε ριζοσπαστι-
κές τομές.
H τέχνη του, σχεδ ν στο σύνολ
της είχε την υψηλή συνέπεια της φι-
λοσοφίας του «συνολικού έργου τέ-
χνης», που η ζωγραφική, η μουσική,
ο θεατρικ ς χώρος, οι πνευματικές ι-
δέες αποτελούσαν πυρήνα εν ς ενι-
αίου συν λου. O συμβολικ ς κ σμος
των ιδεών και του πνεύματος κυ-
ριαρχούσε στο έργο του, σαν έκφρα-
ση μιας πολύτιμης, ψυχικής ανάτα-
σης. Στα μεγάλα έργα του, υπήρξε
πάντα ο συνθέτης εν ς εξευγενι-
σμένου λυρικού σύμπαντος.
M’ έναν παράδοξο αλλά εξηγήσιμο
τρ πο στην «Kαταστροφή των Ψα-
ρών» το σύμπαν αυτ δεν χάνεται
στον αφηρημένο κ σμο των ιδεών
και των νοητικών προσλήψεων, αλλά
διαφυλάττει κάτι απ την στυφή γεύ-
ση της ανθρώπινης απορίας απένα-
ντι στη μοίρα.
Kαι ίσως, για πρώτη φορά, ο Γύζης
στέκεται τ σο απροκάλυπτα απένα-
ντι στη δική του μοίρα. Xωρίς καμιά
αισθητική κοκεταρία, πέρα απ κάθε
γραφική ηθογραφία στο έργο αυτ
μοιάζει σαν να ξεχνάει τις ίδιες, τις
ζωγραφικές αρετές του, την ίδια του
τη δεξιοτεχνία. Kι εκεί βρίσκεται και
η πραγματική του δύναμη. O χώρος
του, κι αυτ ς ίσως για πρώτη φορά,
δεν έχει ανάγκη την σκηνογραφική
του αρτι τητα και γεμίζει απ τον ά-
γριο θαλασσιν αέρα του ταραγμέ-
νου Aιγαίου.
Στα τελευταία της ζωής του, αγνο-
ώντας ακ μη και την αρρώστια του,
ζητάει ο Γύζης σε ένα γράμμα του να
γυρίσει στην πατρίδα του, «στα γλυ-
κά αυτά μέρη, που ο θαλασσιν ς ά-
νεμος, το βάλσαμο αυτ , υπάρχει»,
για να ξαναβρεί πάλι την χαμένη του
υγεία.
O «θαλασσιν ς άνεμος, το βάλσα-
μον αυτ » έχει χαϊδέψει με την αλ-
μύρα της ζωής το έργο του, κι έχει
προσδώσει στην «Kαταστροφή των
Ψαρών» το μεγαλείο της ψυχικής υ-
γείας εν ς μαχ μενου ανθρωποκε-
ντρισμού. Aυτ είναι το πραγματικ
ν ημα που φέρνει ο Γύζης στον δυ-
τικ κ σμο. H συμβολική της μαται-
τητας της ανθρώπινης ύπαρξης
στην ευρωπαϊκή μεταφυσική σκέψη
μετατρέπεται στον Γύζη στην ηθική
της πάλης για τη ματαίωση του θα-
νάτου.
KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 27
Συνέχεια απ την 25η σελίδα
«Eιδήσεις Nίκης» (1871). Eλαιογραφία σε μουσαμά, 1,63x1,028 μ. Neue Pinakothek, M ναχο (φωτ. Artothek). Tο έργο
αυτ πρωτοπαρουσιάστηκε στη Munchner Knustrerein και είχε ως αποτέλεσμα να αναθέσει η βαυαρική κυβέρνηση
στον Γύζη τη διακ σμηση του Δημαρχείου του Mονάχου. Διαπραγματεύεται την αναγγελία της είδησης της νίκης των
γερμανικών στρατευμάτων το 1870 εναντίον των Γάλλων. H σκηνή εξελίσσεται στο ύπαιθρο, σε ένα στεν δρ μο που
έχει πλημμυρίσει απ κ σμο που βγήκε να πανηγυρίσει το γεγον ς...

27. 28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
Oι «πειραματικές» ζελατίνες
Προσωπικ ς τρ πος δημιουργίας του Γύζη πάνω σε φωτογραφικ φιλμ
Tου Mαρίνου Kαλλιγά
MIA OΛOKΛHPH σειρά έργων που
φανερώνουν τις βαθιές ανησυχίες
και τις αναζητήσεις νέων εκφραστι-
κών τρ πων (σαν αποτέλεσμα του
ψυχικού αναβρασμού που, πως θα
δούμε παρακάτω, νιώθει ο Γύζης
στην τελευταία περίοδο της ζωής
του), οι «ζελατίνες», έμεινε απαρα-
τήρητη απ λους σοι κατέγιναν
με τον καλλιτέχνη, και αγνοείται α-
π το ευρύτερο κοιν . Tα έργα αυ-
τά, ωστ σο, είχαν εκτεθεί το 1928
στη μεγάλη έκθεση έργων του Γύ-
ζη, και πολύ αργ τερα, το 1962, ένα
μέρος απ αυτά στη Θεσσαλονίκη,
στην έκθεση έργων του Γύζη, και το
1970 στην Eθνική Πινακοθήκη σα
ανήκουν στο ίδρυμα αυτ .
Mε τις «ζελατίνες» ο Γύζης ήθελε
να δώσει ένα καινούριο είδος, με
πνευματικ κυρίως περιεχ μενο.
Tα έργα αυτά είναι δείγματα μιας
μοναδικής τεχνικής, καρποί μιας
ορμητικής έμπευσης με κάποια
μνημειακή διάθεση. Συχνά έχουν
μια σύλληψη μεγαλ πνοη, άλλες
πάλι παρουσιάζουν μια μυστηριώδη
εικ να, ώστε η ερμηνεία τους να γί-
νεται δύσκολη και κάποτε αδύνατη.
Eτσι, μερικές μένουν ακαταν ητες,
αν δεν υπαχθούν σε κάποια θελη-
μένη έννοια αφαίρεσης, ενώ σε άλ-
λες διαβάζει κανείς λέξεις ή φρά-
σεις επεξηγηματικές, πως «γίγα-
ντες», «Oρφεύς», «Aργοναύται»,
«1821» κ.τ.λ.
H τεχνική των έργων αυτών φαί-
νεται στην πρώτη ματιά εύκολη: O
Γύζης φαίνεται πως καθάριζε την ε-
πιφάνεια εν ς φωτογραφικού φιλμ
(συνήθως 9x12) απ τη φωτοευαί-
σθητη λεπτή επίστρωση και άπλωνε
επάνω σινική μελάνη. Ωσ του στε-
γνώσει η μελάνη και πριν ξεραθεί ε-
ντελώς, ο καλλιτέχνης με γρήγορη
επέμβαση, δουλεύοντας πολύ ελα-
φρά με καλέμι ή με ξύλο (ίσως με
την πίσω άκρη του πινέλου), και κά-
ποτε με το δάχτυλο, δημιουργούσε
τις φ ρμες, που άλλοτε είναι πολύ
δουλεμένες και άλλοτε αδρές.
Aναμνησιακά έργα
Tα έργα αυτά είναι ίσως μακρινές
αναμνήσεις απ την πρώτη του
σπουδαστική περίοδο ( ταν κατέγι-
νε και με τη χαρακτική), αναμνήσεις
φυλαγμένες για χρ νια, που ξανα-
ζωντάνεψαν ύστερα απ πολύ και-
ρ . O Γύζης γνώριζε το χαρακτικ
έργο του Rembrandt, πρέπει μως
να τονισθεί πως δεν τον μιμήθηκε
καθ λου: μ νον ερεθίσματα καλλι-
τεχνικά δέχτηκε και τα ανάπλασε
με τελείως προσωπικ τρ πο.
Δεν είναι γνωστ αν ο Γύζης έ-
βλεπε τα έργα του αυτά σαν έργα
τελειωμένα, αυτοδύναμα ή αν τα
θεωρούσε ένα στάδιο προπαρα-
σκευαστικ . Eίναι πάντως καμωμέ-
να για να φωτίζονται απ το πίσω
μέρος. Eίχε άραγε την ιδέα να δημι-
ουργήσει κάτι ανάλογο με τα
vitraux; Tα σχετικά λίγα κομμάτια
που σώθηκαν δε δίνουν λαβή για
κάποια συγκεκριμένη χρήση.
Eξετάζοντας ειδικ τερα τις ζελα-
τίνες αυτές, διαπιστώνουμε πως ο
καλλιτέχνης ξεκινά απ μορφές
του φυσικού κ σμου, άμεσα ανα-
γνωρίσιμες, πως δέντρα ή εσωτε-
ρικά, και προχωρώντας δοκιμάζει
σχήματα ανορθ δοξα για τη γνω-
στή ως τ τε αντίληψη. Bρίσκουμε
δηλαδή στοιχεία που θα μπορούσα-
με να τα χαρακτηρίσουμε εξπρεσιο-
νιστικά, μορφές συνοπτικές, φευ-
γαλέες, που γίνονται κάποτε ερμη-
τικές, ονειρικές, αν χι εφιαλτικές.
Φτάνει έτσι ο καλλιτέχνης σε τολ-
μηρές, παρακινδυνευμένες προε-
κτάσεις της ν ησης και της φαντα-
σίας, δοσμένες με ανάλογη σχεδια-
στική έκφραση.
Tα λιγοστά αυτά έργα παρουσιά-
ζουν, ωστ σο, μια μεγάλη ποικιλία
θεμάτων: θρησκευτικά, μυθολογι-
κά, ιστορικά και άλλα. Στην περιοχή
των δοκιμών κατατάσσονται μερικά
δέντρα, που άλλα φωτίζονται απ
πίσω, έτσι που να φαίνεται το βά-
θος φωτειν και οι κορμοί μαύροι,
ενώ σε άλλα συμβαίνει το αντίθετο,
η εστία δηλαδή του φωτ ς βρίσκε-
ται πίσω απ τον καλλιτέχνη (ή το
θεατή) και έτσι φωτίζονται οι κορ-
μοί, ενώ το βάθος μένει σκοτειν .
Aσφαλώς στη ζελατίνα αυτή ο καλ-
λιτέχνης θέλησε να δώσει την ε-
ντύπωση μιας νύχτας μάλλον συμ-
βολικής, γιατί στο βάθος μ λις δια-
κρίνονται τρεις άδειοι σταυροί, που
προδίδουν τη συμβολική σημασία
του τοπίου.
Στην περιοχή της μυθολογίας θα
πρέπει να ανήκει μια ζελατίνα μ’ έ-
να καΐκι που πλησιάζει απειλητι-
κούς βράχους. Πρ κειται μάλλον
για τους Aργοναύτες. Yπάρχει άλ-
λωστε μια ζελατίνα που διαβάζου-
με τη λέξη «Aργοναύται». Eδώ, το
καΐκι αγωνίζεται να περάσει το στε-
ν που σχηματίζουν δυο θε ρατοι
γκοι, οι Συμπληγάδες. Aπ τη μυ-
θολογία είναι εμπνευσμένες και οι
δυο ζελατίνες με τη μορφή του
Oρφέα που κρατά τη λύρα. Στη μια
ο ήρωας είναι καθιστ ς, ενώ στην
άλλη φαίνεται σαν να προχωρεί βια-
στικά. Σκοτάδι τον περιβάλλει, με
το οποίο πιθαν ν να υποδηλώνεται
ο Aδης, που ο Oρφέας κατέβηκε
ζητώντας την Eυρυδίκη. Mυθολογι-
κή μορφή και ο Θησέας, που σκυ-
φτ ς, με το ξίφος στο χέρι, μπαίνει
στο Λαβύρινθο.
Mια μορφή δεμένη σε βράχους
με απλωμένα τα χέρια, ίσως ο Προ-
μηθέας, εκφράζει την τραγική μοί-
ρα του μυθολογικού προσώπου. Σε
σκληρ τερη ακ μη δοκιμασία, σε α-
γώνα με τα δεσμά της, εικονίζεται
μια άλλη γιγαντ σωμη μορφή, που
έχει μια μυστηριώδη, τρομακτική
«Tοπίο
με δένδρα»:
Zελατίνα,
0,11x0,85 μ.
Eθνική
Πινακοθήκη
και Mουσείο
Aλεξάνδρου
Σούτζου,
Aθήνα.

28. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 29
έκφραση. Mια ανάλογη μορφή, ιδω-
μένη απ την πλάτη, θυμίζει κάπως
τον «Kολοσσ », ένα χαρακτικ του
Goya, που ασφαλώς δεν το γνώριζε
ο Γύζης. Πάνω στη ζελατίνα αυτή
διαβάζουμε τη λέξη «γίγαντες».
Δεν μπορεί να μη συνδυάσει κανείς
τα έργα αυτά με ένα σάτυρο ιδωμέ-
νο απ την πλάτη, ένα λάδι του Γύ-
ζη σε ιδιωτική συλλογή στην Aθήνα.
Θρησκευτικ ρίγος
H αναμονή εν ς θαύματος που
πρ κειται να συντελεστεί απ στιγ-
μή σε στιγμή, μια ατμ φαιρα θρη-
σκευτικού ρίγους, διαπνέει μια σει-
ρά απ πέντε ζελατίνες που αντα-
ποκρίνονται σε πέντε φάσεις μιας
λιτανείας. Στην πρώτη η λιτανεία με
το λάβαρο ξεκινά απ το βάθος της
εκκλησίας, στη δεύτερη προχωρεί
κάτω απ σκοτεινά οξυκ ρυφα τ -
ξα, στην τρίτη βγαίνει απ την εκ-
κλησία, δίπλα στο κατακ ρυφο υπο-
βλητικ μαύρο άνοιγμα, στην τέ-
ταρτη προηγείται η ραδινή μορφή
του διάκου ντυμένου στα άσπρα, ε-
νώ πίσω ο ιερέας (επίσκοπος;) προ-
χωρεί με τα «άγια». Kαι τους δυο
τους καλύπτει ένα τυφλ τ ξο που
λειτουργεί σαν τεράστιος λευκ ς
φωτοστέφανος, ενώ το πλήθος γο-
νατιστ έχει αφήσει ανοιχτ το
δρ μο. H ώρα του θαύματος πλη-
σιάζει. H πέμπτη ζελατίνα εικονίζε-
ται τη στιγμή της ευχαριστίας, με τη
μορφή στο κέντρο που έχει υψω-
μένα τα χέρια. Kαι στα πέντε έργα η
κατανομή των μαύρων και των ά-
σπρων είναι δυναμική, υποβάλλο-
ντας τη θρησκευτική καταληψία
του πλήθους, η οποία απλώνεται σε
λες τις σκηνές.
Σε ένα πρωτ γονα βαρύ κτίσμα
κάτω απ τη μαύρη καμάρα προ-
βάλλει, θαρρείς, ένα φάντασμα, το
οποίο στη ζελατίνα της «Mορφής
B΄» (Mουσείο Mπενάκη) γίνεται μια
μορφή που μοιάζει να έρχεται απ
άλλον κ σμο, κάτι σαν μια υλοποιη-
μένη χαμένη κραυγή.
Προσεκτική δουλειά
Σε λες τις ζελατίνες αυτές η πο-
λύ μελετημένη και οργανωμένη
σύνθεση και η ρυθμική εναλλαγή
των μαύρων και των άσπρων προσ-
δίδουν μια έλξη, έτσι ώστε τα έργα
να δεσμεύουν το μάτι του θεατή, α-
κ μη και ταν το θέμα είναι δύσκο-
λο να αποκρυπτογραφηθεί. Πως η
σύνθεση και ο ρυθμ ς των περισ-
σοτέρων απ τα έργα αυτά είναι α-
ποτέλεσμα προσεκτικής μελέτης
και πως δεν είναι δουλεμένα τυχαία
και χωρίς υπολογισμ , φαίνεται κα-
θαρά απ τη ζελατίνα με το «Σκηνι-
κ ;» (Eθνική Πινακοθήκη), που ανα-
παριστά ένα έρημο, ερειπωμένο οι-
κοδ μημα, κάτι σαν σκηνικ , που
το επάνω δεξι τμήμα βρίσκεται σε
σχέση χρυσής τομής περίπου προς
το σύνολο. Tο ερείπιο αυτ –που
μοιάζει με τμήμα εκκλησίας ή σκη-
νής θεάτρου– θαρρείς πως περιμέ-
νει να εμφανιστούν άνθρωποι.
H ερμηνεία της ζελατίνας της ει-
κ νας «H πτώση του Σατανά(;)»
(Eθνική Πινακοθήκη) είναι προβλη-
ματική. Iσως να πρ κειται για μια
δοκιμή στην τεχνική αυτή του κάτω
τμήματος της σύνθεσης «Iδού ο
Nυμφίος». Tο εκθαμβωτικ φως
του Kυρίου διώχνει τον Eωσφ ρο
και την ακολουθία του στο χάος.
Eδώ ο Γύζης σπάει το ν μο και την
πειθαρχία και εκφράζεται με μια δύ-
ναμη που θυμίζει εκδήλωση στοι-
χείων της φύσης.
Πέντε ζελατίνες (στο Mουσείο
Mπενάκη), που δε δημοσιεύονται ε-
δώ, φαίνεται πως είναι εμπνευσμέ-
νες απ τον αγώνα του 1821, χρο-
νολογία που αναγράφεται σε μια α-
π αυτές. Διακρίνει κανείς εδώ –με
κάποια δυσκολία, είναι η αλήθεια–
πολεμιστές σε διάφορες φάσεις.
Mια ζελατίνα στην Eθνική Πινα-
κοθήκη (αρ. 628/9) αποτελεί απ -
πειρα μεταφοράς στο είδος αυτ
του θέματος του πίνακα «Kένταυ-
ρος δέσμιος του Eρωτα» (Λεύκωμα
Γύζη, Eικ. 19) και δίνει με την τεχνι-
κή αυτή ένα απ κοσμο περιβάλλον,
ακατάστατο και πρωτ γονο.
«Φωτεινές» ζελατίνες
O Γύζης δοκιμάζει διάφορα είδη,
ερευνά τις δυνατ τητες της τεχνι-
κής αυτής και εργάζεται με ποικί-
λους τρ πους. Eτσι, με μια διαφο-
ρετική χρήση της σινικής μελάνης
στη ζελατίνα, δίνει τις «φωτεινές»
ζελατίνες.
Tις ονομάζω έτσι, γιατί σ’ αυτές
είναι φανερή μια διάθεση διαφορε-
τική απ εκείνη που παρουσιάζουν
οι πιο σκοτεινές. Eδώ φαίνεται
πως, αφού καθάριζε εντελώς τη ζε-
λατίνα, σχεδίαζε με πινέλο γραμ-
μές κυρίως, χρησιμοποιώντας κά-
ποτε και το σφομύλι. Φαίνεται πως
θέλησε να δώσει κάτι ανάλογο με
τα έργα «ελαφράς ύλης», κάτι δη-
λαδή σαν νερομπογιά ή lavis. Kαι
αυτή η σειρά, που παρουσιάζει διά-
φορα θέματα (αγγελούδια, φιγού-
ρες για διακ σμηση βιβλίου κ.α.),
δείχνει τις αναζητήσεις του καλλι-
τέχνη για τις δυνατ τητες που του
πρ σφερε το είδος αυτ .
Eτσι, παρατηρούμε πως άλλοτε
εργάζεται με γραμμές σαφείς, κα-
θαρές και άλλοτε με πιο φευγαλέ-
ες, ελεύθερες και με θ λωμα της
επιφάνειας.
«Πήγασος»: Zελατίνα, 0,17x0,12 μ. Eθνική Πινακοθήκη και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου, Aθήνα.

29. 30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
O ζωγράφος και τα μεγάλα μουσεία
Mοναδικά έργα του Γύζη υπάρχουν στην Eλλάδα και στο εξωτερικ καθώς και σε ιδιωτικές συλλογές
Tου Mιλτιάδη Παπανικολάου
Kαθηγητή της Iστορίας Tέχνης
στη Φιλοσοφική Σχολή του AΠΘ
O NIKOΛAOΣ Γύζης ήταν μια πληθω-
ρική προσωπικ τητα με έργο πολυ-
διάστατο και πολυσήμαντο. H πα-
ρουσία του στον καλλιτεχνικ χώρο
κρίνεται ως ιδιαίτερα σημαντική και
η συνεισφορά του στην εξέλιξη της
νεοελληνικής τέχνης υπήρξε κατα-
λυτική. Hταν δραστήριο μέλος της
«Σχολής του Mονάχου» και η ανα-
γνώρισή του απ τους καθηγητές
της Aκαδημίας και ομοτέχνους του
ήρθε σχετικά γρήγορα και ήταν η ε-
πιβράβευση μιας δύσκολης και επί-
πονης προσπάθειας. H σύγχρονη
καλλιτεχνική κριτική αντιμετώπισε
θετικά το έργο του και του αφιέρωνε
επαινετικά σχ λια σε κάθε δημ σια
παρουσίαση.
Στη βαυαρική πρωτεύουσα έτυχε
μεγάλης αναγνώρισης: το 1882 εκλέ-
χτηκε καθηγητής στην Aκαδημία Kα-
λών Tεχνών που σπούδασε, συνε-
ξέθεσε με τους πιο γνωστούς ζω-
γράφους της περι δου και είχε
σπουδαίους φίλους καλλιτέχνες, έ-
λαβε μέρος σε πολλές εκθέσεις και
βραβεύτηκε δύο φορές στις μεγάλες
εκθέσεις του Glaspalast (1883 και
1892) και αμέσως μετά το θάνατ
του ο Marcel Montandon συνέγραψε
το 1902 μια σπουδαία μονογραφία
για το έργο του, που αποτελεί μέχρι
σήμερα πολύτιμη πηγή πληροφο-
ριών. Hταν, πραγματικά, μια σπάνια
τιμή για Eλληνα καλλιτέχνη.
Στο M ναχο ο Γύζης έμεινε συνο-
λικά 36 χρ νια και στο διάστημα αυ-
τ είχε αναπτύξει το δικ του κύκλο
πελατών και είχε αναλάβει αρκετές
δημ σιες παραγγελίες. Oρισμένα α-
π τα έργα του κατέληξαν σε μου-
σεία, που είχαν αρχίσει να δημιουρ-
γούνται εκείνη την εποχή.
«Eιδήσεις Nίκης»
Tο πιο γνωστ έργο του Γύζη που
βρίσκεται σήμερα στο M ναχο, στις
Bαυαρικές Kρατικές Συλλογές (Nέα
Πινακοθήκη) είναι οι «Eιδήσεις Nί-
κης», έργο του 1871, που αναφέρε-
ται στην ήττα του Nαπολέοντα III στο
Σεντάν τον προηγούμενο χρ νο και
οι κάτοικοι έχουν βγει στους δρ -
μους μιας τυπικής γερμανικής π λης
για να πανηγυρίσουν το γεγον ς. Tο
έργο εντάσσεται στην ιστορική ηθο-
γραφία και ικανοποιεί ένα κοιν , δι-
ψασμένο για συναισθηματικές συγκι-
νήσεις και για εικ νες που δείχνουν
την ευχάριστη πλευρά της ζωής. Tο
έργο βραβεύτηκε απ την Aκαδημία
με χρηματικ έπαθλο και πωλήθηκε
αμέσως.
Στην κατοχή των Bαυαρικών Kρα-
τικών Συλλογών, που, ας σημειωθεί,
είναι απ τις πιο πλούσιες στην Eυ-
ρώπη, βρίσκονται το «Kεφαλάκι παι-
διού», ζωγραφισμένο γύρω στα 1890
και απεικονίζει πιθαν τατα το γιο
του Tηλέμαχο, λ γω της ομοι τητάς
του με το ομώνυμο έργο της Συλλο-
γής Kουτλίδη. Πρ κειται, μάλλον, για
σπουδή, λ γω της λιτής χρωματικής
επεξεργασίας σε ορισμένα μέρη του
πίνακα και είναι μια φευγαλέα τρυ-
φερή απεικ νιση του γιου του και
διακρίνεται για την ψυχολογημένη
καταγραφή των παιδικών αντιδράσε-
ων, που τ σο καλά γνώριζε ο Γύζης
να μορφοποιεί. Eίναι ένα έργο μι-
κρών διαστάσεων, αλλά εξαιρετικής
ποι τητας και χι ιδιαίτερα γνωστ .
Στις ίδιες συλλογές υπάρχει μια α-
π τις παραλλαγές του έργου «Aπο-
κριά στην Aθήνα», με υπογραφή και
χρονολογία 1892, για το οποίο έχουν
προηγηθεί προκαταρκτικές σπουδές
και σχέδια, τουλάχιστον για μια δε-
καετία. Tο έργο έχει παραχωρηθεί
προσωρινά απ τις Bαυαρικές Συλ-
λογές στο Mουσείο της Π λεως των
Aθηνών. Eίναι ένα έργο αναπαρα-
στατικ με διηγηματική «πλοκή», με
εθνογραφική πρ θεση και με ατμ -
σφαιρα γραφική και εξωτική. Eίναι
μια σύνθεση τεχνικά άρτια και με υ-
ποδειγματική χρήση του φωτ ς και
του χρώματος και συνεπώς με εξα-
σφαλισμένη την επιτυχία του.
Aκρίβεια και πιστ τητα
Tο 1881 ζωγράφισε ο Γύζης το
«Mαδημένο κοτ πουλο» (Bαυαρικές
Kρατικές Συλλογές), που, σύμφωνα
με τις «Eπιστολές» του, το ζωγράφι-
σε «μάλλον παίζων» ξεγελώντας
πολλούς λ γω της ακρίβειας και της
πιστ τητάς του. «...Oλοι το εξέλαβαν
ως αληθιν ν και προ πάντων ο φίλος
«Προσωπογραφία Γεωργίου Nάζου». Eλαιογραφία σε μουσαμά, 0,72X0,60 μ., Πινακοθήκη E. Aβέρωφ, Mέτσοβο. Πρ -
κειται για τον αδελφ της γυναίκας του Γύζη Aρτεμης, ο οποίος είχε σπουδάσει μουσική στο M ναχο και υπήρξε ο ι-
δρυτής του Ωδείου Aθηνών.

30. KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997 - H KAΘHMEPINH 31
μου Nτέφρεγκερ, στις επί πολλήν
ώραν το εθεώρει ως πραγματικ ν και
στις επιτέλους με παρεκάλεσε να
του το πουλήσω».
Στους παλιούς καταλ γους των
Bαυαρικών Kρατικών Συλλογών ( -
πως του 1902) αναφέρονταν και τα
έργα η «Xαρτορίχτρα» και «Eαρινή
Συμφωνία» τα οποία είχαν αγοραστεί
το 1901 στη μεταθανάτια έκθεση των
τριών, πρ σφατα εκλιπ ντων, καλλι-
τεχνών Λέιμπλ, Mπέκλιν και Γύζη.
Στην έκθεση αυτή είχαν εκτεθεί περί
τα 90 έργα του Γύζη. Tα δύο αυτά έρ-
γα, η «Eαρινή Συμφωνία» και η «Xαρ-
τορίχτρα» πουλήθηκαν το 1936 και
σήμερα βρίσκονται το πρώτο στην
Eθνική Πινακοθήκη και το δεύτερο
σε ιδιωτική συλλογή στην Aθήνα
(Kατά τη N. Mισυρλή).
Στην Πινακοθήκη της π λης του
Mονάχου (Lenbachhaus) βρίσκεται
ένα ενδιαφέρον έργο του Γύζη η
«Προσωπογραφία νέου άνδρα», χρο-
νολογημένο στα 1876, που φέρει ιτα-
λικές επιδράσεις και που είναι πιθα-
ν να δέχτηκε μέσω του φίλου του
Φραντζ φον Λένμπαχ, άριστου γνώ-
στη της ιταλικής τέχνης. Για ένα με-
γάλο διάστημα το έργο αυτ ήταν
μ νιμα εκτεθειμένο στο εν λ γω
μουσείο.
Σχέδια
Στην Kρατική Συλλογή Γραφικών
Tεχνών φυλάσσονται δεκατρία σχέ-
δια του Γύζη και πρ κειται βασικά
για σπουδές πάνω σε θέματα, που εί-
τε ολοκληρώθηκαν σε μεγάλους ε-
λαιογραφικούς πίνακες είτε παρέ-
μειναν προκαταρκτικές σπουδές.
Oπως ο καθένας εύκολα μπορεί να
διαπιστώσει ο «βαρύς οπλισμ ς» του
Γύζη ήταν η γραμμή και το σχέδιο με
τον οποίο μπορούσε να αντιπαρατα-
χθεί στον οιονδήποτε. Γνώριζε πολύ
καλά να χρησιμοποιεί την αφαιρετι-
κή δύναμη της γραμμής και να εκμε-
ταλλεύεται την ένταση της πλαστι-
κ τητάς της, ενώ δεν παρέλειπε να
ενισχύει τις συνθέσεις του με χρω-
ματική ενέργεια, που είτε ως υποδή-
λωση του φωτ ς είτε ως δυνατ τητα
ορισμού του χώρου πετύχαινε άμεση
εκφραστική δύναμη.
Tα θέματα των σχεδίων είναι θρη-
σκευτικά, μυθολογικά, τοπία και σκη-
νές απ την καθημερινή ζωή. Tα έρ-
γα έγιναν πριν απ το 1899 και, πως
αναφέρει ο ίδιος ο ζωγράφος στις
«Eπιστολές» του, είχαν εκτεθεί σε
έκθεση του 1898, ήταν «εμπνευσμέ-
να απ τη μουσική» των παιδιών του
και αγοράσθηκαν απ την κυβέρνη-
ση για τη Συλλογή Γραφικών Tεχνών.
Στην Eλλάδα έργα του Γύζη υπάρ-
χουν σε πολλές ιδιωτικές και κρατι-
κές συλλογές. Tα περισσ τερα και
τα πιο σημαντικά βρίσκονται στην
Eθνική Πινακοθήκη και στο Iδρυμα E.
Kουτλίδη. Aξίζει μως να αναφερθεί
κανείς σε δύο έργα μικρ τερων μου-
σείων, στην «Προσωπογραφία Γεωρ-
γίου Nάζου» (1880) της Πινακοθήκης
E. Aβέρωφ, στο Mέτσοβο και στο
«Kρυφο Σχολει » της Συλλογής
Πρ δρομου Eμφιετζ γλου. H «Προ-
σωπογραφία Γ. Nάζου» είναι απ’ τα
τελευταία έργα του καλλιτέχνη και
προϊ ν μιας άρτιας συνεργασίας φω-
τ ς, χρώματος και χώρου. H επίδρα-
ση του Λέιμπλ τον οδηγεί σ’ έναν
πρωτ γνωρο ρεαλισμ και στην απ -
δοση της εσωτερικ τητας και των
ψυχολογικών διακυμάνσεων της ει-
κονιζομένης μορφής.
Kρυφ Σχολει
Tο «Kρυφ Σχολει » (1885–1886)
ανήκει στα έργα εκείνα του Γύζη –τα
σχετικά λίγα– που είναι εμπνευσμέ-
να απ την ελληνική ιστορική παρά-
δοση. Tο έργο έγινε ευρύτατα γνω-
στ λ γω της υψηλής τιμής αγοράς
του σε δημοπρασία, αλλά και λ γω
της περιοδείας του σε πολλές π λεις
της χώρας με πρωτοβουλία του νέου
ιδιοκτήτη του πίνακα. Tο γεγον ς
αυτ έφερε στην επιφάνεια τη λει-
τουργία του πίνακα σε ορισμένες
χρονικές περι δους και στιγμές (δια-
χρονικά) και τις δυνατ τητες διεύ-
ρυνσης της ερμηνείας του μέσω του
ενεργητικού, πλέον, ρ λου του «θε-
ατή» (κοινού και συλλέκτη).
Δεν είναι της ώρας να αναφερθού-
με γύρω απ «ερωτήματα» σχέσεων
καλλιτέχνη – έργου και κοινού, πά-
ντως, η λειτουργία του θεατή «υπο-
νοείται» στο έργο του Eλληνα θεατή
που αναγνωρίζει σ’ αυτ και τον εαυ-
τ του, σαν μέρος εν ς «διαλ γου»
με τον καλλιτέχνη.
Mέχρι τώρα το «Kρυφ Σχολει »
θεωρούνταν έναν ιστορικο–ηθογρα-
φικ έργο, που απεικ νιζε απλά κά-
ποια στοιχεία της ελληνικής παράδο-
σης και της ιστορίας. Σήμερα η εικ -
να, απ ερμηνευτική άποψη, αυτή
που έχει κανείς για τον πίνακα, είναι
τελείως διαφορετική. H υπερβολική
δημοσι τητα του έργου, η περιοδεία
του ανά την Eλλάδα, οι λ γοι και οι
ομιλίες και οι πάμπολλες επανεκτυ-
πώσεις πρ σθεσαν στο έργο περισ-
σ τερα χαρακτηριστικά απ τα ήδη
γνωστά και δεν είναι λίγοι που μίλη-
σαν για «έργο – εθνικ σύμβολο»
του ελληνισμού. Kαι χι άδικα. Nα,
λοιπ ν, που οι δυνατ τητες ερμηνεί-
ας εν ς έργου τέχνης συνίστανται
και απ το ρ λο του θεατή, την αι-
σθητική του συμπεριφορά και που α-
ποδεικνύει, εκτ ς των άλλων, τι ο
καλλιτέχνης σε, κάθε περίπτωση,
«φαντάζεται» το θεατή, αφού άλλω-
στε γι’ αυτ ν προορίζεται.
Προσωπογραφία Nέου Aνδρα. Eλαιογραφία 0,54X0,44 μ., 1876. M ναχο, Mουσείο της π λης του Mονάχου
(Lenbachhans).
Tα κείμενα των: Nέλλης Mισιρλή, Στέ-
λιου Λυδάκη, Γιάννη X. Παπαϊωάννου
και Mάριου Kαλλιγά προέρχονται απ
τα αντίστοιχα έργα: «Γύζης», Eκδ σεις
«AΔAM», Aθήνα, 1996, «Iστορία της
Nεοελληνικής Zωγραφικής» Eκδ σεις
«Mέλισσα», Aθήνα 1976, «Oι Eλληνες
ζωγράφοι», Eκδ σεις «Mέλισσα»,
Aθήνα 1975, «Nικ λας Γύζης» Eκδοση
του Mορφωτικού Iδρύματος της Eθνι-
κής Tράπεζας, Aθήνα, 1981. Kαθορι-
στική ήταν στο αφιέρωμα η προσφορά
της κ. Nέλλης Mισιρλή, του Eκδοτικού
Oίκου AΔAM, πως και των εκδ σεων
«Mέλισσα».

31. 32 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 MAPTIOY 1997
Aλληγορικές συνθέσεις
Tα οράματα του Γύζη, κλειδί για την αξιολ γηση του αλληγορικού έργου του
Tης Nέλλης Mισιρλή
Δρος Iστορίας της Tέχνης και Eπιμελήτριας
της Eθνικής Πινακοθήκης
O ΓYZHΣ, φύση οραματική, διακριν -
ταν για την ιδεαλιστική αντιμετώπι-
ση της ζωής, γεγον ς που καταγρά-
φηκε σε λο το φάσμα της δημιουρ-
γίας του, αλλά κυρίως στις αλληγορι-
κές συνθέσεις, που τροφοδοτήθη-
καν επίσης απ τις ιδεαλιστικές και
συμβολικές τάσεις που είχαν ήδη
αρχίσει να καλλιεργούνται στο δεύ-
τερο μισ του 19ου αιώνα, έως του
συγκροτηθούν σε συγκεκριμένα κι-
νήματα στις τελευταίες δεκαετίες
του. Λίγα χρ νια πριν πεθάνει, πάνω
σε ένα μικρ χαρτί σημείωσε με κ κ-
κινο μελάνι τη χαρακτηριστική φρά-
ση που περικλείει και τους ιδεολογι-
κούς του προσανατολισμούς: «Mετά
των εκατοντάδων σχεδίων, μικρών
και μεγάλων, μέχρι Kολάσεως και
Παραδείσου, έζησα ονειρευ μενος».
H πραγματική καταν ηση των ορα-
μάτων του πρέπει να αποτελέσει και
το κλειδί της αξιολ γησης του αλλη-
γορικού του έργου, το οποίο υπαγο-
ρεύτηκε απ τη γνήσια καλλιτεχνική
αντίληψη και το πηγαίο αίσθημα που
σφράγισαν την προσωπική γραφή και
την ιδιοτυπία της έκφρασής του.
Mεταπλάσεις
Aδιάσειστη μαρτυρία για την κα-
τεύθυνση που εκπορεύτηκε απ την
ιδεαλιστική του στάση αποτελούν οι
ίδιες οι επιστολές που σκιαγραφούν
με ενάργεια την προσωπικ τητα και
την έμφυτη μουσική και ποιητική
διάθεση του ζωγράφου. Φυσική συ-
νέπεια της μεγάλης ευαισθησίας που
τον διέκρινε είναι και η ελαφρά με-
λαγχολική σκιά που αποτυπώθηκε σε
ορισμένα έργα ως απ ρροια της νο-
σταλγίας που τον διακατείχε. Eπί-
σης, η αγάπη του για την ποίηση και
τη μουσική τον οδήγησαν σε μετα-
πλάσεις συγκεκριμένων έργων σε
εικαστικές εικ νες, που αποτέλε-
σαν γνήσια συμβολή στη ζωγραφι-
κή των ιδεών και στην απ δοση υψη-
λών νοημάτων με αλληγορίες και
σύμβολα.
Στο «Xορ των Mουσών» διαγρά-
φεται στο κάτω μέρος ένα πεντά-
γραμμο με ν τες, αποδεικνύοντας -
τι ο Γύζης συνελάμβανε την κίνηση
των μορφών κατ’ αναλογίαν γνω-
στής μουσικής σύνθεσης. O κλασι-
κ ς πολιτισμ ς αποτέλεσε επίσης α-
νεξάντλητη πηγή έμπνευσης χι μ -
νο για το Γύζη αλλά για λους τους ι-
δεαλιστές καλλιτέχνες, με τους ο-
ποίους τεχνοτροπικά συμπορευ ταν
και ιδεολογικά συνευρισκ ταν. H ε-
σώτερη ανάγκη που τον ώθησε προς
αυτή την κατεύθυνση διαμ ρφωσε
και τη γραφή του, που διαποτίστηκε
απ λυρισμ , μέτρο και ποιητικ τη-
τα, διαχωρίζοντας το έργο του απ
τις νατουραλιστικές και γεμάτες πά-
θος μυθολογίες του Bocklin, τις πλη-
θωρικές σκηνές του Makart και τις ο-
νειρικές παραστάσεις του Thoma.
Στις πρώτες ιδεολογικές συνθέ-
σεις του ανήκουν οι προσωποποιή-
σεις των τεσσάρων εποχών, τις οποί-
ες ο Γύζης φιλοτέχνησε στο κτήμα
του Nάζου, πριν απ την αναχώρησή
του στη Γερμανία. H καταστροφή και
επικάλυψη των τοιχογραφιών δεν ε-
πιτρέπουν την ορθή αξιολ γησή
τους, οι δημοσιεύσεις μως οδηγούν
στη διαπίστωση τι πολύ πρώιμα είχε
χαράξει την κατεύθυνση που καλ-
λιέργησε με διακοπές αλλά σταθερά
σε λη την καλλιτεχνική του πο-
ρεία...
«H τέχνη και τα πνεύματά της» (1876): Eλαιογραφία σε μουσαμά, 0,67x0,55 μ. Eθνική Πινακοθήκη και Mουσείο Aλε-
ξάνδρου Σούτζου, Aθήνα. Mεγάλη ιδεαλιστική σύνθεση του Γύζη, που η προσωποποίηση της Tέχνης παίζει αντί λύ-
ρας βιολί, ο ιδεατ ς χώρος προσδιορίζεται απ το σύμβολο του Mονάχου, το παιδί με την κουκούλα και οι ερωτιδείς
διατηρούν την ελεύθερη και πηγαία κίνηση.