Your SlideShare is downloading. ×
  • Like
Mongolia herps rl mongolian
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Now you can save presentations on your phone or tablet

Available for both IPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Mongolia herps rl mongolian

  • 3,186 views
Published

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
3,186
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
23
Comments
1
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ Ýìõýòãýñýí: Õàÿíõÿðâààãèéí Òýðáèø, Õîðëîîãèéí ̺íõáàÿð, E.L. Clark, Æàâçàíñ¿ðýíãèéí ̺íõáàò, E.M. Monks Ðåäàêòîð: Ì.̺íõáààòàð, J.E.M.Baillie, Í.Áàòñàéõàí, Ë.ß.Áîðêèí, Ð.Ñàìúÿà, Ä.Â.ÑåìåíîâÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÍÊ i
  • 2. ii
  • 3. Ýíý á¿òýýëèéã Äýëõèéí áàíêíû Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã ñàéæðóóëàõ Íèäåðëàíä-ÌîíãîëûíÈòãýëèéí ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýâë¿¿ëýâ.Ýíý á¿òýýëä äóðüäñàí ¿ð ä¿í, òàéëáàð, ä¿ãíýëò, ç¿¿ëòèéã çºâõºí çîõèîã÷èä äýâø¿¿ëñýíáîëíî. Óã á¿òýýëä Îëîí Óëñûí Ñýðãýýí áîñãîëò, Õºãæëèéí Áàíêíû ã¿éöýòãýõ çàõèðàë /Äýëõèéí áàíêíû óäèðäàõ àëáàí òóøààëòíû ¿çýë áîäîë òóñãàãäààã¿é þì.Ýíý íîìîíä îðñîí ìýäýý áàðèìòûí àëäàà ìàäãèéã Äýëõèéí áàíê õàðèóöàõã¿é. Óãá¿òýýëä ä¿ðñýëñýí àëèâàà ãàçðûí çóðàãò áàéãàà óëñ òºðèéí õèë, ºí㺠áóäàã, íýðøèë,íóòàã äýâñãýðèéí õóóëü ýðõ ç¿é, óëñ îðíû õèë, õÿçãààðûí á¿ðýí á¿òýí áàéäàë, ò¿¿íèéãáàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áè÷èãò Äýëõèéí Áàíêíû òàëààñ õºíäëºí㺺ñ îðîëöîîã¿é þì.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ á¿òýýëèéã òóóðüâèõàä ÄýëõèéíÁàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíîîñ (ÄÁÕÕ) ººðñäèéí ìýðãýæèëòíèéã àæèëëóóëàí,øààðäëàãàòàé ìýäýý áàðèìò áóñàä òåõíèê àæèëëàãààíû òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ çîõèõ õóâüíýìðýý îðóóëñàí áîëíî. Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíû äýìæëýã òóñëàëöààãààðõýâëýãäýæ áóé ýíý á¿òýýëä òóñãàãäñàí ìýäýý áàðèìò íü òóñ õîëáîîíû ¿çýë áîäëûã òºëººëºõàëáàã¿é.Íèéòë¿¿ëñýí: Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ðåãåíòñ Ïàðê, Ëîíäîí, NW1 4RYÇîõèîã÷èéí ýðõ: © Ëîíäîíû àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýã áîëîí èâýýí òýòãýã÷. 2006. Á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí. Ýíý á¿òýýëèéí àëü íýãýí õýñãèéã çºâõºí àðèëæààíû áóñ çîðèëãîîð àøèãëàõ áîëîí õýâëýí îëøðóóëàõäàà ýõ ñóðâàëæèéã íü äóðäàæ òàëàðõàë èëýðõèéëñýí áàéõ ¸ñòîé.ISSN: 1751-0031.Èøëýë: Õ.Òýðáèø., Õ.̺íõáàÿð., E.L.Clark., Æ.̺íõáàò., E.M.Monks., Ì.̺íõáààòàð., J.E.M.Baillie., Í.Áàòñàéõàí., Ë.ß.Áîðêèí., Ð.Ñàìúÿà., Ä.Â.Ñåìåíîâ. (Ýìõýòãýã÷èä, ðåäàêòîðóóä) (2006). Mîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ. Á¿ñ íóòãèéí Óëààí Äàíñíû Öóâðàë. Áîòü 5. Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ëîíäîí õîò. (Àíãëè, Ìîíãîë õýëýýð)Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã: Óëààí äàíñ, õîâîðäîõ ýðñäýë, õàìãààëëûí çýðýã, õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä, Ìîíãîë óëñ, õîâîðäëûí øàëòãààí.Õýâëýëèéí ãàçàð: ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð õîò.Í¿¿ð õàâòàñíû Salamandrella keyserlingii, Ãýðýë çóðãèéã Õ. Òýðáèø; Bufo raddei,çóðàã: Ãýðýë çóðãèéã Õ. ̺íõáàÿð; Vipera berus, Ãýðýë çóðãèéã Õ. Òýðáèø; Eremias arguta, Ãýðýë çóðãèéã Õ. Òýðáèø;Çóðàà÷: Áàòáàÿðûí Ýíõ÷óëóóíÝíý íîìîíä îðñîí á¿õ ç¿éëèéí òàëààðõ íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëýë Ìîíãîëûí áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíä áèé. Ýíý ìýäýýëëèéã îëîí íèéòýýð àøèãëàõáîëîìæòîé áà äàðààõ õàÿãààð õàíäàíà óó:Óëààíáààòàð õîò, Ìîíãîë Óëñûí Èõ ÑóðãóóëüÁèîëîãèéí Ôàêóëüòåò, Ýêîëîãèéí òýíõèìÕ.ÒýðáèøÓòàñ: 976 99194746, Ýëåêòðîí øóóäàí: terbish@biology.num.edu.mnÝíý á¿òýýë íü çºâõºí öººí òîîãîîð õýâëýãäýõ áºãººä ýëåêòðîí õóâèëáàðûã ËÀÑÍ-èéííîìûí ñàíãèéí èíòåðíýò õóóäàñ (https://library.zsl.org) áîëîí www.regionalredlist.comçýðýã õàÿãààð äàìæóóëàí àâàõ áîëîìæòîé òóë äýýðõ õàÿãèéã îíöãîéëîí äóðäàâ. iii
  • 4. iv
  • 5. ÃÀÐ×ÈêÌÍªÕ ¯Ã 3ÓÄÈÐÒÃÀË 5ÝÐÕÝÌ ÓÍØÈÃ× ÒÀÍÀÀ 7ÒÀËÀÐÕÀË 9ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ 13ÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÕÀÌÃÀÀËÀÕ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÓËÀÀÍÄÀÍÑÍÛ ÀÍÃÈËÀË ÁÎËÎÍ ØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÍÁ¯Ñ ÍÓÒÃÈÉÍ Ò¯ÂØÈÍÄ ¯ÍÝËÝÕ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀ 15ÀÐÃÀ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ ÒÝÌÄÝÃËÝÃÝÝ 19 - Íýð òîìú¸î, àíãèëáàð 19 - Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö 19 - Ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàã 20 - Ãàð çóðàã 20ǯÉËÈÉÍ ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀ 23ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÛÍҪ˪ ÁÀÉÄÀË 25ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ×ÀÌÜÒÍÛ ÒÀÐÕÀÖ 27ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÀÄÓ×ÈÐ× ÁÓÉ ÀÞÓË, ÝÐÑÄÝË 31ǯÉËÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝË 33 Caudata 33 Anura 35 Squamata 42ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÍÎÌ ÇÎÕÈÎË 64ÕÀÂÑÐÀËÒ I. ÄÁÕÕ-íû Óñòàæ áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ç¿éëèéí õîâîðäëûí çýðýãëýëèéã ¿íýëýõýä àøèãëàäàã À-Å õ¿ðòëýõ øàëãóóðûí òîâ÷ òàéëáàð (IUCN, 2001-ûí òîâ÷ òàéëáàð). 74 II. Æàãñààëò 1. Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðûí ¿åä ¿íýëýãäñýí Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éë 75 Æàãñààëò 2. Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîõ áîëîìæòîé ç¿éë¿¿ä 77 1
  • 6. 2
  • 7. ªÌÍªÕ ¯ÃÌîíãîë îðíû áàéãàëü öàã óóðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàë, ýêîñèñòåìèéí îíöëîã áàéäàë íüìàíàé îðíû àìüòàí, óðãàìëûí àéìãèéí ç¿éëèéí ýëäýâ õýëáýðèéí ºâºðìºö áàéäëûãèëýðõèéëäýã.Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áîëîí õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí ýëäýâ íºëººãººð Ìîíãîëîðíû ýêîñèñòåìèéí òºëºâ áàéäàëä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëò íü öºëæèëò,õºðñíèé äîðîéòîë, óñíû íººöèéí õîìñäîë, áèîëîãèéí ýëäýâ õýëáýðèéí õîâîðäîëò,áàéãàëèéí ãàìøãèéí äàâòàìæèéí ºñºëò çýðãýýð èëýð÷ áàéíà.Ýíý íü òà áèäíýýñ óóë óñ, óðãàìàë, àìüòíàà ø¿òýí õàìãààëæ, àãóóëàí àðâèæóóëæ èðñýíò¿¿õýí óëàìæëàë õèéãýýä ºíºº öàãèéí øèíæëýõ óõààíû îëîëò, ¿íäýñëýëèéã ñàéòàðóÿëäóóëàí àæèëëàõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäàæ áàéíà.Ìîíãîë îðíû õîâîðäñîí áà õîâîðäîæ óñòàæ áîëçîøã¿é óðãàìàë, àìüòíû òºðºëç¿éë¿¿äèéã á¿ðòãýí áàãòààñàí Óëààí íîìûã 1987, 1997 îíóóäàä õýâëýí íèéòýëñýí áèëýý.Äýëõèéí áàíê, Íèäåðëàíäûí Âàíò óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýãýýð “Ìîíãîëûíáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí” òºñëèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîë îðíû ñýýðòýíàìüòäûí “Óëààí äàíñ” öóâðàëûí ýýëæèò äóãààðûã õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäààðáýëòãýí ãàðãàëàà. ¯íäýñíèé ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòäèéíîðîëöîîòîé á¿òýýñýí ýíýõ¿¿ “Óëààí äàíñ” íü ìàíàé îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷àìüòäûí òàðõàö, õîâîðäëûí çýðýã, ò¿¿íä íºëººëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éë, õàìãààëàõ àðãàõýìæýýã îëîí óëñûí æèøãýýð áîëîâñðóóëæ òóñãàñàí á¿òýýë áîëæýý.Óã á¿òýýë íü ñàëáàðûí õýìæýýíä áàðèìòëàõ øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí çºâëºìæèéíøèíæòýé ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã áºãººä áàéãàëü õàìãààëëûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷,øèéäâýð ãàðãàã÷, ìýðãýæèëòýí, ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä, îþóòàí,ñóðàã÷, áàéãàëüä ýëýãòýé èðãýí á¿ðèéí ñýòãýëä íèéöíý ãýäýãò ã¿íýý èòãýæ áàéíà. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÑÀÉÄ È. ÝÐÄÝÍÝÁÀÀÒÀÐ 3
  • 8. 4
  • 9. ÓÄÈÐÒÃÀËÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíä õîëáîãäîõ øèíæëýõ óõààíûàíõíû ìýäýý áàðèìòûã Îðîñûí ýðäýìòýí Ï.Ñ.Ïàëëàñ á¿òýýëäýý (1814) äóðüäñàíáàéäàã. Ò¿¿íèé á¿òýýë íèéòëýãäñýíýýñ õîéø áàðàã 80 ãàðóé æèëèéí äàðàà Îðîñûí ãàçàðç¿éí íèéãýìëýãýýñ ýðõëýí Òºâ Àçèä çîõèîí áàéãóóëñàí óäàà äàðààãèéí ñóäàëãààíûýêñïåäèö¿¿ä Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ñóäàëãààíä õîëáîãäîõ ¿ëýìæõýìæýýíèé öóãëóóëãà õèéæ, ìýäýý áàðèìò õóðèìòëóóëñàí íü òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíû àíõäàã÷ ýõ ñóðâàëæ áîëæýý.Òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíû ÷èãëýëýýð 1950-èàä îíä ñóäàëãààíûõýä õýäýí ºã¿¿ëýë íèéòëýãäñýí áàéíà (Áàííèêîâ, 1958; Øàãäàðñ¿ðýí, 1958;Ýðýãäýíäàãâà, 1958). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíû øèíý ¿å1960-ààä îíîîñ ýõýëñýí õýìýýí ¿çýæ áîëíî. Ñóäàëãààíû ýõíèé øàòàíä ÌÓÁÈÑ-èéíÁèîëîãèéí òýíõìýýñ ýðõëýí ìàíàé îðíû ç¿¿í áîëîí òºâèéí á¿ñèéí íèëýýä íóòãèéãõàìàðñàí õýä õýäýí óäààãèéí ýêñïåäèö çîõèîí áàéãóóëæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿ëýìæìýäýý, áàðèìò öóãëóóëñàí áàéíà. Ýäãýýð ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íä ÌÓÁÈÑ-äãåðïåòîëîãèéí ëàáîðàòîðè, Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí öóãëóóëãûíñàí òóñ òóñ á¿ðýëäæýý.Ñ¿¿ëèéí 50 øàõàì æèëèéí õóãàöààíä òóñ óëñàä ÿâóóëæ èðñýí ãåðïåòîëîãèéí ñóäàëãààíûàæèë íü ºðãºí õ¿ðýýã õàìàðñàí îëîí òàëòàé þì. ßëàíãóÿà ýíý á¿ëýã àìüòäûí àíãèëàëç¿éã íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ, ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîãòîîí, òàðõàöûí ç¿é òîãòëûãèëð¿¿ëýõ òàëààð ñóäàëãààíû ¿ëýìæ àæèë ã¿éöýòãýñýí áàéíà. Ýäãýýð àæëûí ÿâöàäEremias arguta (Øàãäàðñ¿ðýí, ̺íõáàÿð, 1968), Cyrtopodion elongatus (̺íõáàÿð,1976à), Rana chensinensis (̺íõáàÿð, 1976á), Lacerta agilis (Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1988)çýðýã õýä õýäýí ç¿éë àìüòäûã Ìîíãîë îðíîîñ øèíýýð èëð¿¿ëæ òýìäýãëýñíèé çýðýãöýýEremias przewalskii tuvensis, E. multiocellata bannikowi (Ùåðáàê, 1970,1973), Laudakiastoliczkana altaica (̺íõáàÿð, 1971) çýðýã ñàëáàð ç¿éë¿¿äèéã øèíæëýõ óõààíä øèíýýðáè÷æýý.Ìîíãîë îðîíä ÿâóóëñàí ãåðïîòîëîãèéí ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íã òóñãàñàí “Ìîíãîëîðíû õî¸ð íóòàãòàí, õýâëýýð ÿâàã÷èä” (̺íõáàÿð, 1976á) õýìýýõ íýãýí ñýäýâò çîõèîëõýâëýãäýí ãàð÷ íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëîâ.Òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààã öààøèä óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëæ, á¿ñ÷ëýíñóäëàõ àæèë 1980-ààä îíû ¿åýñ ýõýëñýí áºãººä ¿íäñýí ¿ð ä¿íã¿¿ä íü “Ìîíãîë îðíûáàðóóí áà ºìíºä íóòãèéí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä, òýäãýýðèéí áàéãàëü àæ àõóéíõîëáîãäîë” (Òýðáèø, 1989), “Äîðíîä Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä” (̺íõáààòàð,2004) õýìýýõ íýã ñýäýâò á¿òýýë¿¿äýä òóñãàëàà îëæýý.Êàðèîëîãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä Áóëãàí ãîëûí ñàâ ãàçàðò òåòðàïëîéä õðîìñîìòîé áàõòàðõñàíûã òîãòîîñíû ¿íäñýíä ýíý ç¿éë áàõûí àíãèëàë ç¿éã øèíýýð àâ÷ ¿çýõ áîëñíû(Áîðêèí íàð, 1986) çýðýãöýý Phrynocephalus versicolor, Eremias multiocellata, Eremiasprzewalskii çýðýã õýä õýäýí ç¿éë àìüòíû õðîìñîìûí òîî, õýëáýð, õóâüñàõ îíöëîãèéãòîäîðõîéëîõ îðîëäëîãóóä õèéæ çîõèõ ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áàéíà. 5
  • 10. Ìîíãîë, Îðîñûí õàìòàðñàí áèîëîãèéí èæ á¿ðýí ýêñïåäèö ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí1970-ààä îíîîñ òóñ îðíû ãåðïåòîëîãèéí ñóäàëãàà ¿ëýìæ ýð÷èìæñýí þì. Ýäãýýðñóäàëãààíû ìýäýý, áàðèìò íü Ìîíãîë, Îðîñûí ýðäýìòäèéí õàìòðàí òóóðâèñàí“Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Çåìíîâîäíûå” (Áîðêèí íàð, 1988),“Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ Ìîíãîëèè. Ïðåñìûêàþùèåñÿ” (Àíàíüåâà íàð, 1998),“Ðåäêèå æèâîòíûå Ìîíãîëèè. Ïîçâîíî÷íûå” (Ñîêîëîâ íàð, 1996) çýðýã íýã ñýäýâòá¿òýýë¿¿äèéí ¿íäýñ áîëñîí áà “Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â ÌÍД (1986),“ÁÍÌÀÓ-ûí Óëààí íîì” (1987; 1997), “Ïóñòûííûå ñòåïè è ñåâåðíûå ïóñòûíè ÌÍД(1980), “ÁÍÌÀÓ-ûí ¯íäýñíèé àòëàñ” (1990), “Ðàçíîöâåòíàÿ ÿùóðêà” (1993), “Ìîíãîëóëñûí áèîëîãèéí áàÿëàã” (1998), “A guide to the Amphibians and Reptiles of Mongolia”(Terbish íàð, 2006) çýðýã õàìòûí á¿òýýëä òóñãàãäàí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëæýý.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí áàéãàëü õàìãààëëûí ñòàòóñûã òîäîðõîéëæ¿íýëãýý ºãºõ, õàìãààëàõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõ òàëààð ñóäàëãààíû çàðèì íýã àæèëã¿éöýòãýñýí áàéíà. Ìîíãîë óëñûí áàéãàëü õàìãààëûí “Óëààí íîì”-ûí ýõíèé õýâëýëä(1987) 2 ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí (øèâýð ã¿ëìýð, äîðíîäûí ìýëõèé), 4 ç¿éë ìºëõºã÷ (ãîâèéíìàõèð õóðóóò ãåêêîí ã¿ðâýë, òîëáîò ã¿ðâýë, òýìýýí ñ¿¿ë ìîãîé, íàðèéí ìîãîé) àìüòíûãîðóóëæýý. Ìîíãîë óëñûí áàéãàëü õàìãààëëûí “Óëààí íîì”-ûí õî¸ðäîõ õýâëýëä (1997)õî¸ð íóòàãòíû õî¸ð ç¿éë (ìîäíû ìýëõèé, íîãîîí áàõ), ìºëõºã÷äèéí íýã ç¿éë (òîéðìûíõîíèí ã¿ðâýë) øèíýýð íýìæ îðóóëñàí áèëýý. Ìîíãîë îðíû òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàðíóòàã ÿëàíãóÿà íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýãýýð äýëõèéä äýýã¿¿ð îðîõ Ãîâèéí èõ äàðõàíöààçàò ãàçðûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàëààð òóñãàéëàí ñóäàëãàà ÿâóóëæ ¿íýëýëòä¿ãíýëò ºãñºí áàéíà (Òýðáèø, 2004).Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðûí ¿åäìýðãýæèëòí¿¿ä òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àíãèëàë ç¿é, òàðõàëò, áèîëîãè,ýêîëîãè, òóëãàð÷ áóé áýðõøýýëèéí õîëáîãäîëòîé ñóäàëãààíû áîëîìæèò ìýäýý, áàðèìòûãíýãòãýí íÿãòàëæ, òýäãýýðèéí àíãèëàë ç¿éí ñòàòóñ, íýðøëèéã Îëîí óëñûí õýìæýýíäáàðèìòàëæ áóé æèøãèéí äàãóó íýã ìºð áîëãîí òîãòîîõ àæëûã ã¿éöýòãýâ. ̺í Îëîíóëñûí õýìæýýíä áàðèìòàëæ áóé õîâîðäëûí çýðýãëýë, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí äàãóóÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí 24 ç¿éëèéã ¿íýëæ, ýäãýýð àìüòäûí öààøäûíñóäàëãàà ÿëàíãóÿà õàìãààëëûí àðãà õýìæýýã îíîâ÷òîé àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéãöîãöîîð àâ÷ ¿çëýý.Èéíõ¿¿ ýðäýìòýí ñóäëàà÷äèéí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä “Ìîíãîë îðíûõî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñ” õýìýýõ á¿òýýë íèéòëýãäýí ãàð÷ áàéíà. Ýíýá¿òýýëèéí íýã ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîë “Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíõàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë” þì. Óã ýìõýòãýëä õîâîðäëûí øàëòãààíûãíàðèéâ÷ëàí èëð¿¿ëæ, îéðûí õóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëýõ õàìãààëëûí çàéëøã¿é àðãà õýìæýýãòîäîðõîéëñîí áîëíî. Ýíý á¿òýýë íèéòëýãäñýíýýð òóñ îðíû ãåðïåòîôàóíû òàëààðõ ìýäýýáàðèìòûã çºâõºí íýãòãýõ òºäèé áóñ õàðèí òýäãýýðèéã õàìãààëàõàä òîäîðõîé õóâü íýìýðîðóóëàõ íü äàìæèãã¿é. Ïðîôåññîð Õàÿíõÿðâààãèéí Òýðáèø Ìîíãîë Óëñûí Èõ ñóðãóóëèéí Áèîëîãèéí ôàêóëüòåò 6
  • 11. ÝÐÕÝÌ ÓÍØÈÃ× ÒÀÍÀÀÕî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàëààð ìîíãîë÷óóä ýðòíýýñ íýëýýä ÷àìáàé ìýäëýãòýé áàéæýý.Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîë, ¿ëãýð, îíüñîãîíä ýíý àìüòäûí òóõàé ñîíèðõîëòîé ä¿ðñýëñýíç¿éë áèøã¿é. Çàðèì æèøýý äóðüäàõàä íýã îíüñîãîíä ”Ñ¿¿ëã¿é îîäîí áààòàð, Ñ¿¿æã¿éõýëòýí áààòàð, Õºëã¿é ãóëäàí áààòàð, Õºëñã¿é ÷èëäýí áààòàð” ãýæ áèé. Ìýëõèé, çàãàñ,ìîãîé, ã¿ðâýëèéã ¿¿íýýñ èë¿¿ ÿàæ îíîæ òîäîðõîéëîõ âý. XIII çóóíû ¿åèéí ò¿¿õ óðàíçîõèîëûí äóðñãàëò áè÷èã “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîí”-û 102 -ð ç¿éëä “Èéí òèéí çàéì÷èíÿâàâ÷ óìáà øàâàð, áýðõ îé íü öàòãàëàí ìîãîé øóðãàæ ¿ë áîëîõ øèã¿¿ øóãóé òóë õîéíîîñíü äàãàæ, ýðæ ÿäæóõóé” ãýæ áàéäàã íü áàñ ë èõ ºâºðìºö ä¿ðñëýë þì. XVII çóóíû ¿åäìîíãîë îòî÷ Æàìáàëäîðæèéí çîõèîñîí ýìèéí ñóäàðò “Ìýëõèé áîë íýãýí íàñàíäààõî¸ð áèåèéã îëîã÷ àìüòàí ìºí” ãýæ ñîíãîäîã òîäîðõîéëîëò ºã÷ýý. Ýíý íü XIX çóóíûäóíä ¿åýð ãàðñàí “Íýãýí áèåèéí õºãæèë íü ò¿¿õýí õºãæ뺺 òîâ÷îîð äàâòàíà” õýìýýñýíáèîãåíåòèêèéí õóóëèéí ¿çýë ñàíààòàé òîõèð÷ áàéãàà þì. Áàñ ìîíãîë îðíû ºíöºã áóëàíá¿ðýýñ îëäñîí õàäíû ñ¿ã çóðàãò ã¿ðâýë, ìîãîéã ä¿ðñýëñýí íü áèé.Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä áîë áóñàä ñýýð íóðóóòàí àìüòàäòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ýìçýã á¿ëýã àìüòàä þì. Ýíý íü 1-ðò òýä àíãèàðàà ðåëèêò àìüòàä ìºí. Ó÷èð íü òýäíèéõîëûí ºâºã áîëîõ àìüòàä àëü äèâàí ãàëàâûí ¿åä öýöýãëýí õºãæèæ áàéñàí. Îäîîãèéíõî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä áîë òýäãýýðèéí º÷¿¿õýí õýñýã íü þì. Ìîíãîë îðíû ãîâü, öºëíóòãèéí ìåçîçîéí ¿åèéí õóðäàñíààñ ýðòíèé àâàðãà ¿ëýã ã¿ðâýëèéí ÷óëóóæñàí ÿñ ýëáýãîëääîã íü ¿¿íèé áàòàëãàà ìºí. 2-ðò Ýõ ãàçðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé ìîíãîë íóòàãòîðøèõ õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí îëîí ÿíç áàéäàë äýâñãýð íóòãèéí õýìæýýòýéõàðüöóóëàõàä äýíä¿¿ õîìñ þì. 3-ðò íü õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àæ àõóéí õîëáîãäîëáàãà ó÷èð òýð á¿ð õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã òàòàõã¿é ÿâæ èðñýí áàéíà. Ãýòýë õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷èä íü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ñàëøã¿é á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã,ýêîñèñòåìèéí áîäèñ ýíåðãèéí ñîëèëöîîíä ÷óõàë áàéð ýçýëäýã àìüòíû àéìãèéí áèåýäààñàí õî¸ð àíãèéí òºëººëºã÷èä áèëýý.Îð÷èí ¿åä õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéã õàìãààëàõ àñóóäàë óëàì ÷óõàë áîëæ áàéíà.Ó÷èð íü òýäãýýð íü ëàíäøàôòûí áóñ, áèîòîïûí ç¿éë¿¿ä áîëîõîîð ãàäíû íºëººíä ìàøýìçýã, ÿëàíãóÿà óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí ÿâöàä àìüäðàõ îð÷íûã íü ýâäýæ áóñèíóóëàõ,íóóð, ãîëûí óñûã áîõèðäóóëàõ çýðýã õ¿íèé áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ òîîòîëãîé õîðîãäîí öººðñººð áàéíà. Öààøèä õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí õàìãààëàõìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõàä Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí Íèéãýìëýãýýñ ñàíàà÷ëàíãàðãàæ áàéãàà “Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí Äàíñ” õýìýýõ ýíýá¿òýýë çîõèõ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ íü äàìæèãã¿é.Ìîíãîë Óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí Äàíñûã ãàðãàõ àæëûã çîõèîíáàéãóóëñàí áîëîí á¿òýýí òóóðâèõàä èäýâõòýé îðîëöñîí ãàäààä, äîòîîäûí ýðäýìòýí,ìýðãýæèëòýí íàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. Ïðîôåññîð Õîðëîîãèéí ̺íõáàÿð ÌÓÁÈÑèéí Ýêîëîãèéí òºâèéí çàõèðàë 7
  • 12. 8
  • 13. ÒÀËÀÐÕÀËÌîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä ñóäëàà÷äûí òîìîîõîí õàìòëàãèéí áèåò îðîëöîî,òóñëàëöàà, äýìæëýãòýéãýýð ýíý íîìûã á¿òýýëýý.Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýñýí á¿òýýëíü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí õî¸ðäóãààðõóðàëä îðîëöñîí á¿õ íàðèéí ìýðýãøñýí ñóäëàà÷äûí îðîëöîîòîéãîîð õèéñýí õàìòûíá¿òýýë þì. Ýíý õóðàëä áèå÷ëýí îðîëöîæ, õóâü íýìðýý îðóóëñàí á¿õ õ¿ì¿¿ñò (Öàãààíòîëãîéí ¿ñãèéí äàðààëëààð): Á.Àëòàíòóÿà, J.E.M.Baillie, Ã.Áàòáàÿð, Í.Áàòñàéõàí,Â.Â.Áîáðîâ, Ñ.Áîëîðöýöýã, Ë.ß.Áîðêèí, À.Áÿìáàñ¿ðýí, E.L.Clark, À.Fine, Â.Ê.Åð¸ì÷åíêî,Ì.Çîðèãò, Æ.Æàðãàë, Í.Æàâçìàà, S.R.B.King, Æ.̺íõáàò, Ì.̺íõáààòàð, Õ.̺íõáàÿð,Á.̺íõ÷óëóóí, Ä.̺ðºí, Á.Íÿìáàÿð, Ö.Îäáàÿð, Î.Îíîí, Á.Îþóíòóÿà, Ø.ªñºõáàÿð,Ð.Ñàìúÿà, Ä.Â.Ñåìåíîâ, Á.Òàéâàíæàðãàë, Õ.Òýðáèø, Æ.Óðàíñàéõàí, Î.Óóãàíáàäðàõ,Í.Öýâýýíìÿäàã, Ý.Õ¿ðýëáààòàð íàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðûã J.E.M.Baillie,E.L.Clark, Æ.Æàðãàë, S.R.B.King, Æ.̺íõáàò íàð óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàâ.Ñåìèíàðûí ¿éë àæèëëàãààíä Ìîíãîë óëñûí Áàéãàëü Îð÷íû ßàì, Ìîíãîë Óëñûí ÈõÑóðãóóëü, Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí Èõ Ñóðãóóëü, Øèíæëýõ Óõàíû ÀêàäåìèéíÁèîëîãèéí õ¿ðýýëýí áîëîí çàðèì òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä îðîëöîâ.Ïðîô. Ð.Ñàìúÿàãèéí óäèðäñàí óäèðäàõ çºâëºëèéí á¿õ ãèø¿¿äýä òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Óäèðäàõ çºâëºëä: Ð.Ñàìúÿà, Õ.̺íõáàÿð, Õ.Òýðáèø, Ì.̺íõáààòàð, Í.Áàòñàéõàí,Ø.Áîëäáààòàð, Á.Öýöýã, Æ.Æàðãàë íàð àæèëëàâ.Õóðëûí ¿åä á¿õ òàëûí ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñýí Õóñòàéí Áàéãàëèéí Öîãöîëáîðãàçðûí õàìò îëîíä áàÿðëàëàà.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ áîëîí ýíý íîìòîé õîëáîãäîëòîéìýäýýëëèéã õÿíàñàí Ð.Ñàìúÿà, J.E.M.Baillie, Õ.Òýðáèø, Õ.̺íõáàÿð, Æ.̺íõáàò,E.L.Clark, Æ.Æàðãàë, Í.Áàòñàéõàí, Ì.̺íõáààòàð, E.M.Monks, J.Tallant íàðò òàëàðõàëèëýðõèéëüå. Àíãèëàë ç¿éí òàëààð ¿íýòýé çºâëºãºº ºã÷ òóñàëñàí ñóäëàà÷èä Õ.Òýðáèø,Õ.̺íõáàÿð, Ë.ß.Áîðêèí, Ä.Â.Ñåìåíîâ íàðò îíöãîéëîí òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ýíý á¿òýýëä ººðñäèéí àâñàí ãýðýë çóðàãíóóäûã ºã÷ òóñ áîëñîí Õ.Òýðáèø, Õ.̺íõáàÿðíàðò òàëàðõàæ áàéíà.Ýíý íîì áîë Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí íýãõýñýã áºãººä Äýëõèéí Áàíêíû ¿¿ñãýë ñàíàà÷ëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ËîíäîíûÀìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã (ËÀÑÍ) (Ìîíãîë óëñàä Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì òºëººëæáàéãàà), Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü õýðýãæ¿¿ëæ, Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààí Àêàäåìè,Áàéãàëü Îð÷íû ßàì, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëëûí Õîëáîî (ÄÁÕÕ), á¿ñ íóòãèéíáîëîí îëîí óëñûí áóñàä áàéãóóëëàãàòàé õàìòàð÷ àæèëëàâ. Èéìä áèä Ìîíãîë îðíûáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñºëä ÷óõàë õóâü íýìðýý îðóóëñàí äàðààõáàéãóóëëàãóóäàä òóñãàéëàí òàëàðõëàà èëýðõèéëýõèéã õ¿ñ÷ áàéíà. 9
  • 14. Áýýæèí äýõ Íèäåðëàíä Óëñûí ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû ñàíõ¿¿æèëòýýð Äýëõèéí Áàíêíü Ìîíãîëûí áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéã àíõ ¿¿ñãýí ñàíàà÷èëæ,Ìîíãîë îðíû õºõòºí, çàãàñ, õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí Óëààí äàíñíû áîëîíÕàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé öóâðàë ýìõýòãýëèéã õýâëýí íèéòëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàìæ¿ç¿¿ëñýí þì. ̺í ýíýõ¿¿ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä òóëãàðñàí àëèâàà àñóóäëûãøèéäâýðëýõýä ººðèéí õ¿÷ ÷àäëàà õàðàìã¿é çîðèóëæ áàéñàí Tony Whitten-ä ã¿í òàëàðõàëèëýðõèéëüå.Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîî (ÄÁÕÕ) óã íîìûã òóóðâèõ áîëîí õîëáîãäîõìýäýý ìàòåðèàëûã ýìõýòãýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. ÄÁÕÕ-íû Óëààí ÄàíñíûÀíãèëàë áîëîí Øàëãóóð, òåõíèêèéí òóñëàëöàà, ìýäýýëëýýð õàíãàæ, ìýðãýæèëòí¿¿äýýîðîëöóóëñàí ÄÁÕÕ-ä òàëàðõàæ áàéíà.Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí Íèéãýìëýã (ËÀÑÍ) Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíçáàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí õýðýãæèëòèéã óäèðäàí ÿâóóëñàí þì. Jonathan Baillie(Òºñëèéí óäèðäàã÷), Emma Clark (Òºñëèéí çîõèöóóëàã÷) íàð á¿ãä ËÀÑÍ-ûí àæèëòíóóäáîëíî Ò¿¿í÷ëýí, Áàéãàëü õàìãààëëûí õºòºëáºðèéí óäèðäàõ àëáàí òóøààëòàí GlynDavies óã òºñëèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàí áèëýý. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñòáèä ã¿íýý òàëàðõàæ áàéíà.Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì (ÑÔÏ) áîë Äàðâèíû (Èõ Áðèòàíû Äàðâèíû Ñàíàà÷ëàãàÁàéãóóëëàãà) òºñëèéí ñàíàà÷ëàãààð Ìîíãîëä 2003 îíîîñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæáàéãàà õºòºëáºð þì. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààã Ëîíäîíû àìüòàí ñóäëàëûííèéãýìëýãýýñ óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëäàã áºãººä Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëüòàéõàìòðàí àæèëëàäàã. Ýíý òºñëèéí á¿õ àæèëòíóóäàä, ÿëàíãóÿà òºñëèéí çºâëºõ SarahKing, àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûã øóóðõàé, ¿ð ä¿íòýé çîõèîí áàéãóóëæ óäèðäñàíÆàìñðàíæàâûí Æàðãàë, Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñöóâðàëûí ýõèéã áýëòãýõ íàðèéí ÷èìõë¿¿ð àæèëä èõýýõýí õ¿÷ õºäºëìºð ãàðãàí, ¿ðá¿òýýëòýé àæèëëàñàí Æàâçàíñ¿ðýíãèéí ̺íõáàò íàðò òàëàðõàæ áàéíà. ßëàíãóÿàÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñ öóâðàëûí ýõèéã áýëòãýõýä òóñòºñëèéí àæèëòàí Æ.̺íõáàò èõýýõýí õ¿÷ õºäºëìºð ãàðãàí, ¿ð á¿òýýëòýé àæèëëàñíûãîíöãîéëàí òýìäýãëýæ áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü (ÌÓÈÑ) íü òóñ àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûã óäèðäàíçîõèîí áàéãóóëñíû çýðýãöýý Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì áîë Ìîíãîëûí áèîëîãèéí òºðºëç¿éëèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààãààã ÿâóóëæ áóé ¿íäñýí íýãæ áàéãóóëëàãàþì. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü ýíýõ¿¿ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èäýâõèòýé îðîëöîæ,øààðäëàãàòàé äýìæëýã òóñëàëöààã õàðàìã¿é ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. Óã òºñëèéã óäèðäàí÷èãë¿¿ëýõýä ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëñàí Ðàâ÷èãèéí Ñàìúÿà, Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðûã çîõèîí áàéãóóëàõàä ìýðãýæëèéí ¿íýòýéçºâëºë㺺 ºã÷, áàéíãà òóñëàí äýìæñýí Õàÿíõÿðâààãèéí Òýðáèø, Íÿìñ¿ðýíãèéíÁàòñàéõàí íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè (ØÓÀ) ñåìèíàðûí ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýéîðîëöîæ, ìýäëýã, òóðøëàãàà õóâààëöàí õóâü íýìðýý îðóóëñàíä òàëàðõàë èëýðõèéëæáàéíà. 10
  • 15. Áàéãàëü Îð÷íû ßàì (ÁÎß) òºñºë, òºñëèéí õýðýãæèëò áîëîí ¿éë àæèëãààíû ¿íäñýíçîðèëòûã äýìæèæ áàéñàíä òàëàðõëàà èëýðõèéëüå.Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí Èõ Ñóðãóóëü (ÌÓÁÈÑ) ýíý òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýäèäýâõèòýé îðîëöîæ ººðèéí äýìæëýã òóñëàëöààã ¿ç¿¿ëæ èðñýí áèëýý. Ýíý àæèëäèäýâõèòýé îðîëöñîí òóñ ñóðãóóëèéí Ýêîëîãèéí òºâèéí çàõèðàë, ïðîôåññîð Õîðëîîãèéí̺íõáàÿð, äýä ïðîôåññîð ̺íõáàÿðûí ̺íõáààòàð íàðò áàÿðëàëàà.OÕÓ-ûí ØÓÀ-ûí Àìüòàí Ñóäëàëûí Õ¿ðýýëýí, Ñåâåðöîâûí íýðýìæèò Ýêîëîãè,Ýâîëþöèéí Õ¿ðýýëýí, Êèðãèçèéí ØÓÀ-èéí Áèîëîãèéí Õ¿ðýýëýí ýíý òºñëèéãäýìæèí áîäèò òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí áîëíî. Ýíý àæèëä èäýâõèòýé îðîëöñîí äýýðõíýð á¿õèé õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ñóäëàà÷èä Ë.ß.Áîðêèí, Ä.Â.Ñåìåíîâ, Â.Â.Áîâðîâ,Â.Ê.Åð¸ì÷åíêî íàðò áàÿðëàëàà. 11
  • 16. 12
  • 17. ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀÖººí òîî òîëãîé á¿õèé ç¿éëèéã óíàãàí çýðëýã áàéäëààð õàäãàëàí ¿ëäýõýä í¿¿äëèéíñî¸ë èðãýíøèë çîõèõ ýåðýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áàéíà. Òàðõàöûí çàðèì õýñýãò çýðëýãàìüòäûí òîî òîëãîé áóóð÷ áàéãàà õýäèé ÷ Ìîíãîë îðíû õóâüä öººí òîî òîëãîé á¿õèéç¿éë¿¿ä, òýäãýýðèéí àìüäðàõ îð÷èí óíàãàí áàéäëàà õàäãàëñààð èðëýý. Äýëõèéí ÁàéãàëüÕàìãààëàõ Ñàí ìàíàé äýëõèéí áàéãàëèéí ä¿ð òºðõèéã á¿ðýí òºëººëºõ, îíöãîé ÷óõàëíóòãóóäûã õàìãààëàëòàíä àâ÷ òýäãýýðèéã íèéòýä íü äýëõèéí 200 ýêîá¿ñ íóòàã õýìýýííýðëýñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ýêîá¿ñ íóòàãò òóñ óëñûí Ìîíãîë Äàãóóðûí òàë õýýð áîëîíÀëòàé Ñàÿíû á¿ñ íóòãóóä á¿õýëäýý áàãòäàã (WWF, 2007). Ýäãýýð ýêîá¿ñ íóòàã íü õ¿íèéíºëººíä áàãà ºðòñºí, óíàãàí áîëîí õîâîð ç¿éë¿¿äèéã àãóóëñàí áàéäãààðàà îíöëîã þì.Ìîíãîë îðîí ÷ºëººò çàõ çýýëèéí òîãòîëöîîíä øèëæñýíýýð ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî äýäá¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýí, òºðºë á¿ðèéí àøèãò ìàëòìàë, ãàçðûí òîñíû õàéãóóë,îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãàà ýðñ ýð÷èìæèæ áàéíà. ̺í áýë÷ýýðèéí ìàëûí òîî òîëãîé¿ëýìæ õýìæýýãýýð ºñ÷ýý. Ýíý á¿õíýýñ ¿¿äýí òóõàéí ãàçàð íóòàã ýëýãäýëä îðæ áýë÷ýýðòàëõëàãäñàíààñ çýðëýã àìüòäûí òîî òîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëºí, õîâîðäîõîä õ¿ðãýæáàéíà. Èéíõ¿¿ ¿¿ññýí øèíý íºõöºë áàéäàëòàé óÿëäóóëàí áàéãàëèéí íººö áàÿëãèéãç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ, áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õýâýýð õàäãàëàõ çîðèëãîîð ÁàéãàëüÎð÷íû ßàìûã 1992 îíä áàéãóóëñàí áàéíà. Áàéãàëü Îð÷íû ßàì íü Íýãäñýí ¯íäýñòíèéÁàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºð, ͯÁ-ûí Áàéãàëü Îð÷íû Õºòºëáºð áîëîí ÄàÿíÄýëõèéí Áàéãàëü Îð÷íû Ñàí çýðýã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäòàé ¿ð á¿òýýëòýé õàìòðàíàæèëëàæ èðæýý. Ýäãýýð õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä Äîðíîä Ìîíãîëûí ÁèîëîãèéíÎëîí ßíç Áàéäëûí òºñºë, Èõ Ãîâèéí ýêîñèñòåì ò¿¿íèé ø¿õýð ç¿éëèéí õàìãààëàë çýðýãîëîí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. ̺í Ìîíãîë îðíû óíàãàí áàéãàëèéã õàìãààëàõ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã Èðâýñ Õàìãààëàõ Ñàí, Çýðëýã Àìüòíûã ÕàìãààëàõÍèéãýìëýã, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Ñàí çýðýã îëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäÌîíãîë îðíû áàéãàëü õàìãààëàõ ¿éëñýä õóâü íýìðýý îðóóëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñ áîëÁèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí êîíâåíöèä íýãäýí îðñîí ãèø¿¿í óëñ áºãººä ÁàéãàëüÎð÷íû ßàì Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõ òºëºâëºãºº áîëîí Õ¿ðýýëýí áóéîð÷íûã õàìãààëàõ òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëäýã þì (UNDP-UNEP, 2000).Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëæ áóé àæëûííýã íü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñºë þì. Ýíýòºñëèéí õ¿ðýýíä á¿ñ íóòãèéí ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí óëààí äàíñ á¿òýýëèéã öóâðàëààðíèéòë¿¿ëæ áàéãàà áºãººä òîëèëóóëàí áóé Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûíóëààí äàíñ áîëîí õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë á¿òýýë¿¿ä íü ýíýõ¿¿ öóâðàëäáàãòàíà.Óëààí äàíñ íîìîíä Ìîíãîë îðîíä òýìäýãëýñýí á¿õ ç¿éëèéí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíñòàòóñûã íÿãòëàí ¿íýëæ, ç¿éë òóñ á¿ðèéí äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí òàðõàö,õàìãààëñàí áàéäàë, õîâîðäëûí ¿íäñýí øàëòãààíû õîëáîãäîëòîé ìýäýýëëèéã îðóóëñàíþì. Èéìýýñ Óëààí äàíñíû ýíý öóâðàëûã Ìîíãîë îðíîîñ òýìäýãëýñýí á¿õ õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷ àìüòíû òàëààðõ ¿íäñýí ãîë ìýäýýëëèéã àãóóëñàí ëàâëàõ áè÷èã õýìýýí ¿çýæáîëíî. Ýìçýã, óñòàæ áàéãàà, óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä îðñîí ç¿éë¿¿ä íü Óëààíäàíñíû õîâîðäîæ óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éëä õàìààðíà. 13
  • 18. Õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëä õîâîðäîæ áàéãàà á¿õ õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíç¿éëèéí ìýäýýëëèéã íàðèéâ÷ëàí òóñãàæ, õàìãààëàõ òàëààð öààøèä õýðýãæ¿¿ëýõàæëûí ¿íäñýí ÷èãëýëèéã íèëýýä äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çëýý. Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíõàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë íü òóñãàéëàí õýâëýãäýæ áàéãàà áºãººä ýëåêòðîíõóâèëáàðûã Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýãèéí íîìûí ñàíãààð äàìæóóëàí àâàõáîëîìæòîé (http://library.zsl.org), www.regionalredlist.com.Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû Óëààí äàíñ íîì íü áàéãàëü õàìãààëëûííºõöºë áàéäàë õîéøèä ñàéæèð÷ áàéãàà ýñýõèéã ¿íýëýõ àíõíû ¿íäýñ ñóóðü áîëñíîîðîîÌîíãîëûí áàéãàëü õàìãààëàëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé õýìýýí ¿çýæ áàéíà. Ýíý íîìîíäõîâîðäîæ áàéãàà õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí òàëààðõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéíìýäýýëëèéã ýìõýòãýí îðóóëñàí òóë øèéäâýð ãàðãàã÷äàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ãàðûíàâëàãà áîëîõ þì. Òóõàéí ç¿éëèéã õàìãààëàõ íàðèéâ÷èëñàí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ,õàìãààëëûí íýí òýðã¿¿íèé àðãà õýìæýýã òîäîðõîéëîõîä õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë ýíýíîìîíä áèé.Ñ¿¿ëèéí ¿åä íýëýýä õýìæýýíèé ç¿éë ýðñäýí õîâîðäîæ áàéãààã ýíýõ¿¿ Óëààí äàíñ áàñíîòîëíî. Óëààí äàíñ á¿òýýë íèéòëýãäñýíýýð áàéãàëü õàìãààëëûí ¿íýëãýý, óðò õóãàöààíûáàéíãûí òàíäàí ñóäàëãàà õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëîõûã íîòëîí, ç¿éë¿¿äèéãóñòàõààñ ñýðãèéëæ, àâðàí õàìãààëàõûí ÷óõëûã áèäýíä ñàíóóëæ áàéãàà áèëýý. 14
  • 19. ÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÕÀÌÃÀÀËÀÕ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÓËÀÀÍÄÀÍÑÍÛ ÀÍÃÈËÀË ÁÀ ØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÍ Á¯ÑÍÓÒÃÈÉÍ Ò¯ÂØÈÍÄ ¯ÍÝËÝÕ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀÓëààí äàíñ íü õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äèéã îíöëîí àíõààðäàã 60 øàõàì æèëèéí ò¿¿õòýéáàðèìò áè÷èã þì (Baillie & Groombridge, 1996). Ýäãýýð äàíñ àíãèëàë ç¿éí õóâüä ººðõîîðîíäîî ÿëãààòàé ç¿éë¿¿äèéí óñòàõ ýðñäýëèéã ¿íýëýõ ÷óõàë àðãà õýðýãñýë áîëñîíòºäèéã¿é õîâîðäîæ áóé ç¿éëä òàâèõ àíõààðëûã íýìýãä¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõàä íýíò¿ð¿¿íä õèéõ øààðäëàãòàé àæëûã òîäîðõîéëîõ àíõíû àðãà õýìæýý áîëäîã (Lamoreuxíàð, 2003). Ç¿éëèéí õàìãààëëûí çýðãèéã òîäîðõîéëäîã àíõíû õàðüöàíãóé õèéñâýðàðãà ç¿éã 1994 îíä øèíý÷ëýí, ç¿éëèéí äýëõèéí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëèéã àíãèëàíñòàíäàðò÷èëæ, òîîí øàëãóóðò îðóóëàí èë¿¿ áîäèòîé àðãààð ñîëüñîí áàéíà (Mace, 1994).Øèíý øàëãóóðûã àíõ 1996 îíä íèéòëýãäñýí “ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóéç¿éë¿¿ä” íîìîíä àøèãëàñàí þì (Baillie & Groombridge, 1996). ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíûýíýõ¿¿ àíãèëàë áîëîí øàëãóóð íü (IUCN, 2001) îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí øààðäëàãûãõàíãàñàí ãýäãèéã äýëõèéí îëîí óëñ îðîí, áàéãàëü õàìãààëëûí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãààÿâóóëäàã ÿíç á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóä õ¿ëýýí çºâøººð÷, íèéòýýðýý àøèãëàæ áàéíà.Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû óëààí äàíñûã Ìîíãîëûí áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ýýëæèò ñåìèíàðààð ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñíóòãèéí ò¿âøíèé øàëãóóðûí óäèðäàìæ: 3.0 õóâèëáàðûí äàãóó õèéæ ã¿éöýòãýëýý (IUCN,2003). Ýíý óäèðäàìæààð á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éëèéã ¿íýëäýã áºãººääýëõèéí õýìæýýíèé ¿íýëãýýíä òóñãàãäààã¿é çàðèì çààëòóóäûã îðóóëñàí áàéäàã. Æèøýý íüá¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óëñ õîîðîíä í¿¿äýëäýã ç¿éëèéã ýñâýë àëü íýã îðîíä õÿçãààðëàãäìàëòàðõàëòòàé õýäèé ÷ òóõàéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé íü ººð îðíîîñ í¿¿äýëëýí èðýõáîäãàëèóäààñ õàìààðàëòàé ç¿éëèéã ¿íýëæ áîëäîã. Á¿ñ íóòãèéí óñòàõ ýðñäýëòýéç¿éë¿¿äèéí òàëààð ¿íýí çºâ ¿íýëãýý ºãºõºä óäèðäàìæ íü äàðààõ õî¸ð ÷óõàë îíöëîãòîéáàéäàã. Íýãä¿ãýýðò: Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí (ÁÍÓ) áîëîí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é (¯Á)(Õ¿ñíýãò 1) ãýñýí 2 àíãèëàë íýìýãäýí îðæ èðäýã. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýíàíãèëàë äýëõèéí õýìæýýíä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã áºãººä òóõàéí á¿ñ íóòàãò îëäîõã¿éáîëñîí ç¿éëèéã èëýðõèéëíý. ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëëûã òóõàéí ç¿éëèéí òàëààðáîäèòîé ¿íýëãýý ºãºõºä øààðäëàãàòàé ìýäýý, áàðèìò õàíãàëòã¿é þì óó ýñâýë ¿íýëãýýõèéõ áîëîìæã¿é ç¿éë¿¿äèéí õóâüä õýðýãëýäýã. Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûíìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð òóõàéí ç¿éëèéí Ìîíãîëûí ïîïóëÿöè íü äýëõèéíïîïóëÿöèéí íýãýýñ áàãà õóâèàñ òîãòîæ, á¿ñ íóòãèéí òàðõàö íü Ìîíãîë óëñûí íèéòíóòàã äýâñãýðèéí íýãýýñ áàãà õóâüä òîõèîëäîæ áàéãàà ç¿éëèéã ¿íýëýõ áîëîìæã¿é ãýñýíàíãèëàëä îðóóëàâ. Õî¸ðäóãààðò: Óäèðäàìæ íü õî¸ð øàòíû ¿éë ÿâöààñ á¿ðäýíý. ÄÁÕÕ-íûÓëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðààð (IUCN, 2001) ýõëýýä òóõàéí ïîïóëÿöèéã äýëõèéíïîïóëÿöèéí òºëººëºë ãýæ ¿çýí á¿ñ íóòãèéí ïîïóëÿöèéí òàëààðõ ìýäýýëýëä ¿íýëãýý õèéäýã(Õàâñðàëò 1-ä áàéãàà íàðèéâ÷èëñàí àðãà÷ëàëòàé òàíèëöàíà óó).Á¿ñ íóòãèéí òóõàéí ïîïóëÿöèä ò¿¿íèé ãàäíà áàéãàà ïîïóëÿöè íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéâàë¿íýëãýýã ººð÷èëäºã. Æèøýý íü õýðýâ á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õîâîðäîæ áàéãàà òóõàéíç¿éëèéí ïîïóëÿöè íü õºðø çýðãýëäýý îðíîîñ í¿¿äýëëýí èðäýã áîäãàëèóäààð òýòãýãääýãòîõèîëäîëä òóõàéí ïîïóëÿöèéí á¿ñ íóòãèéí óñòàõ ýðñäýë áóóðàõ òóë ¿íýëãýý áóóðíà. 15
  • 20. Õàðèí á¿ñ íóòãèéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé áóóð÷, òóõàéí ïîïóëÿöè õºðø íóòãèéíïîïóëÿöèéí áîäãàëèóäààñ ñýëáýãäýõ áîëîìæ ¿ã¿é áîë ¿íýëãýý íü õîâîðäëûí äýýäàíãèëàëä øèëæèí îðíî. Õýðýâ õºðø çýðãýëäýýõ óëñààñ á¿ñ íóòãèéí ïîïóëÿöèä íºëººëæáóé ãýñýí ìýäýýëýë áàéõã¿é áîë òóõàéí ¿íýëãýýíä ÿìàð÷ ººð÷ëºëò õèéãäýõã¿é (IUCN,2003-ààñ íàðèéâ÷ëàí õàðíà óó). Èíãýñíýýð òóõàéí ç¿éëèéí Óëààí äàíñíû àíãèëëûã á¿ñíóòàãò èë¿¿ áîäèòîé òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé áîëíî.Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð õî¸ðíóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ç¿éëèéí á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýã õèéõäýý ¿íýëãýýã àõèóëàõ,áóóðóóëàõ òîõèîëäîë ãàðààã¿é. Ó÷èð íü õºðø çýðãýëäýýõ îðíû ïîïóëÿöèàñ í¿¿äýëëýíèðäýã áîäãàëèóäûí òàëààðõ íîòîëãîî áàãà, õèë çàëãàà íóòãèéí ïîïóëÿöèéí íºëºº áàéãààýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéãààã ¿íäýñëýñýí áèëýý. 16
  • 21. Õ¿ñíýãò 1. Óëààí äàíñàíä àøèãëàäàã àíãèëëûí òîäîðõîéëîëò (IUCN,2001 áîëîí 2003).Óñòñàí (Ó) Õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí áîäãàëü ìàðãààíã¿éãýýð ¿õñýí áîë òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã Óñòñàí ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëäýã. Òóõàéí ç¿éëèéí áîäãàëü áàéæ áîëîõ àìüäðàõ îð÷íûã òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä (ºäºð, óëèðàë, æèëèéí èäýâõèéã õàðãàëçàí) íàðèéí ñóäàëæ ¿çýýä, òóõàéí ç¿éëèéí ºìíº íü òàðõàæ áàéñàí á¿õ ãàçàð íóòãààð ñóäàëãàà õèéæ ¿çýýä íýã ÷ áîäãàëü èëð¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä òóõàéí ç¿éëèéã Óñòñàí ãýñýí àíãèëä îðóóëíà. Ñóäàëãààã ç¿éëèéí àìüäðàëûí ýðãýëò áà àìüäðàëûí õýëáýðòýé óÿëäñàí öàã õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí áàéõ ¸ñòîé.Áàéãàëüä óñòñàí (ÁÓ) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí áîäãàëèóä çºâõºí òàðèìàë áàéäëààð, õýðýâ çýðëýã àìüòàí áîë òýæýýìýë áàéäëààð ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà, ýñâýë òóõàéí ç¿éëèéí ïîïóëÿöèéã (ïîïóëÿöèóäûã) ò¿¿õýí òàðõàö íóòãèéí ãàäíà áàéãàëèéí íºõöºëä íü áàéëãàæ áàéãàà áîë Áàéãàëüä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä îðóóëäàã. Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí áîäãàëü áàéæ áîëîõ àìüäðàõ îð÷èí òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä (ºäºð, óëèðàë, æèëèéí èäýâõèéã õàðãàëçàí) íàðèéí ñóäàëæ ¿çýýä, ìºí òóõàéí ç¿éëèéí óóãóóë íóòàãò ñóäàëãàà õèéæ ¿çýýä íýã ÷ áîäãàëü èëð¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä Áàéãàëüä óñòñàí ãýñýí àíãèëä îðóóëíà. Ñóäàëãààã òóõàéí ç¿éëèéí àìüäðàëûí ýðãýëò áà àìüäðàëûí õýëáýðòýé óÿëäñàí öàã õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí áàéõ ¸ñòîé.Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí õàìãèéí ñ¿¿ëèéí áîäãàëü ¿õñýí, ýñâýë ¿çýãäýõýýóñòñàí (ÁÍÓ) áàéñàí áºãººä äàõèí ýíý íóòàãò øèëæèí èðýõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä îðóóëäàã. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä òóõàéí ç¿éëèéã îðóóëàõààñ ºìíº öàã õóãàöààíä åðºíõèé ä¿ðýì òàâèõ áîëîìæã¿é. Ýíý íü ç¿éëèéí òàëààðõ ñóäàëãàà õýð õèéãäñýíýýñ õàìààðàõ áîëíî.Óñòàæ áàéãàà (ÓÁ) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Óñòàæ áàéãàà ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë òóéëûí èõ áàéãààã èëòãýí Óñòàæ áàéãàà ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Óñòàæ áîëçîøã¿é(ÓÁî) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë ìàø èõ áàéãààã èëòãýí Óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Ýìçýã (Ý) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Ýìçýã ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë èõ áàéãààã èëòãýí Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã À-ãààñ Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðààð øàëãàæ ¿çýõýä Óñòàæ(ÕÁ) áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áîëîâ÷ îéðûí èðýýä¿éä óñòàæ, õîâîðäîæ áàéãààã èëòãýñýí äýýðõ àíãèëëûí àëü íýãð¿¿ øèëæèí îðæ áîëçîøã¿é ç¿éëèéã Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Àíõààðàëä Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã À-ãààñ Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðààð øàëãàæ ¿çýõýä Óñòàæºðòºõººðã¿é (Àª) áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ýñâýë Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é çýðýã àíãèëëûí àëü íýãýýð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áàéãàà òóë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ç¿éë ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. ªðãºí òàðõàö íóòàãòàé, ýëáýã ç¿éë ýíý àíãèëàëä õàìààðíà.Ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí ïîïóëÿöèéí òºëºâ áàéäàë áîëîí òàðõàöûã ¿íäýñëýí óñòàõ ýðñäýëèéã òîãòîîõ øóóä áà øóóä áóñ ¿íýëãýý õèéõýä ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéãàà íºõöºëä Ìýäýýëýë äóòìàã ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. Òóõàéí ç¿éëèéí ýëáýãøèë, òàðõàöûí òàëààð ìýäýýëýë äóòìàã áàéæ áîëíî. Ìýäýýëýë äóòìàã ãýñýí àíãèëàë íü óñòàõ, õîâîðäîõ ýðñäýëèéã èëýðõèéëñýí àíãèëàë áèø þì. Ç¿éëèéã ýíý àíãèëàëä îðóóëàõ íü òóõàéí ç¿éëèéí òàëààð èë¿¿ ìýäýýëýë õýðýãòýé áàéãààã èëýðõèéëäýã òºäèéã¿é òóõàéí ç¿éëèéí òàëààð èðýýä¿éä ñóäàëãàà õèéãäýæ, òóõàéí ñóäàëãàà íü òýð ç¿éëèéã óñòàõ ýðñäýëòýéã íîòëîõ áîëîìæòîé áàéæ áîëíî. Áàéãàà ìýäýýëëèéã àøèãòàéãààð õýðýãëýõ íü ÷óõàë áàéäàã. Òóõàéí ç¿éëèéã Ìýäýýëýë äóòìàã, ìºí óñòàõ ýðñäýëòýéã èëýðõèéëñýí àíãèëëûí àëèíä íü õàìààðóóëàõàà ìàø àíõààðàëòàé øèéäýõ õýðýãòýé. Õýðýâ òóõàéí ç¿éëèéí òàðõàö íóòàã õàðüöàíãóé õÿçãààðëàãäìàë, óã ç¿éëèéã îëîí æèëèéí òýðòýýä ñóäàëñàí áîë òýð ç¿éëèéã õîâîðäîõ, óñòàõ ýðñäýëòýé àíãèëàëä îðóóëàõ íü çàéëøã¿é çºâ ç¿éòýé øèéäâýð þì.¯íýëýõ áîëîìæã¿é Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä ¿íýëýõ øààðäëàãà õàíãààã¿é àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã ¯íýëýõ(¯Á) áîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. 17
  • 22. 18
  • 23. ÀÐÃÀ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÅÕÍÈÊÈÉÍÒÝÌÄÝÃËÝÃÝÝÍýð òîìú¸î, àíãèëáàðÝíý íîìîíä îðñîí Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ç¿éëèéí æàãñààëòûãòóñ îðíû áîëîí îëîí óëñûí ãåðïåòîëîãè÷äûí õýä õýäýí óäààãèéí óóëçàëòûí ¿ð ä¿íäáîëîâñðóóëñàí þì. Óëààíáààòàðò áîëñîí ýõíèé óóëçàëòààð Ë.ß.Áîðêèí íàð (1988),Í.Á.Àíàíüåâà íàð (1997), Terbish íàð, (2006), IUCN (2006) çýðýã á¿òýýë¿¿äèéã íýãòãýíõÿíàæ õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû ç¿éëèéí æàãñààëòûí àíõíû õóâèëáàðûã ãàðãàñàí.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðûíýõýíä äýýðõ àñóóäëààð òóñãàéëàí õóðàëäàæ, ç¿éëèéí æàãñààëòûí àíõíû õóâèëáàðûíõ¿ðýýíä íýìýãäýõ, õàñàãäàõ ç¿éëèéí òàëààð õýëýëöñýí. Ýíý õóðëûã J.Baillie óäèðäñàíáºãººä 30 ñóäëàà÷ îðîëöñîí. Ñåìèíàðûí òºãñãºëä äàõèí õóðàëäàæ Óëààí äàíñíûõ¿ðýýíä áàðèìòëàõ ç¿éëèéí æàãñààëòûã ýöñèéí áàéäëààð áàòëàí ãàðãàñàí áºãººäçóðãààí ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí, 21 ç¿éë ìºëõºã÷ àìüòíûã óã æàãñààëòàíä îðóóëàâ.ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðûã (IUCN, 2001) çºâõºí áàéãàëüä çýðëýãáàéäëààð, óóãóóë íóòàãòàà àìüäàð÷ áàéãàà ïîïóëÿöèä õýðýãëýñýí. Ýä¿¿ãýý Ìîíãîë îðîíäóóãóóë íóòàãò íü ñýðãýýí áîëîí ãàäíààñ øèíýýð íóòàãøñàí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíç¿éë áàéõã¿é.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðààðáàòàëñàí ç¿éë¿¿ä áóþó 2006 îíû áàéäëààð Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîæ áàéñàí ç¿éë¿¿äèéãÌîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñ áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áóñàäáàðèìò áè÷èãò îðóóëñàí áîëíî (Õàâñðàëò II, Æàãñààëò 1). Òîõèîëäîõ áîëîìæòîé äîëîîíç¿éëèéã Ìîíãîë îðíîîñ îëæ òýìäýãëýñýí òóõàé áàòòàé íîòîëãîî áèé áîëòîë òýäãýýðèéãáîëîìæèò ç¿éëèéí æàãñààëòàíä õýâýýð áàéëãàõ áîëíî (Õàâñðàëò II, Æàãñààëò 2).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàöÇ¿éë òóñ á¿ðèéí òàðõàöûã Ìîíãîë îðíû òîäîðõîé á¿ñ íóòãààð ÿëãàí çààæ ãàðãàâ. ¯¿íèéòóëä Ìîíãîë óëñûí ôèçèê ãàçàð ç¿éí çóðãèéã ¿íäýñëýí (Öýãìèä, 1969), óðãàìàë ãàçàðç¿éí ìóæëàëûí çóðãààð (Grubov, 1982), (Ðà÷êîâñêàÿ, 1993) íýìýí áàÿæóóëæ, õÿíàñàíáèëýý. Ýíýõ¿¿ 16 á¿ñýä õóâààñàí çóðàã íü óðãàìàë ãàçàðç¿éí ìóæëàëòàé õîëáîãäñîíîîðóðüäûíõààñ èë¿¿ òîäîðõîé áîëñîí õýìýýí ¿çýæ áàéíà. 19
  • 24. Çóðàã 1. Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàðõàöûí çóðãèéã òàéëáàðëàõàä àøèãëàõ Ìîíãîë îðíûãàçàð ç¿éí ìóæóóä (Öýãìèä, 1969; Ãðóáîâ, 1982). 1 = Õºâñãºëèéí óóëñ, 2 = Õýíòèéí íóðóó, 3 = Õàíãàéííóðóó, 4 = Ìîíãîë Äàãóóðûí õýýð, 5 = Èõ Õÿíãàíû óóëñ, 6 = Ìîíãîë Àëòàéí íóðóó, 7 = Òºâ õàëõûí õýýð,8 = Äîðíîä Ìîíãîë, 9 = Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, 10 = Îëîí íóóðûí õºíäèé, 11 = Óìàðä ãîâü, 12 = Äîðíîäãîâü, 13 = Ãîâü Àëòàéí íóðóó, 14 = Ç¿¿íãàðûí ãîâü öºë, 15 = Àëòàéí ºâºð ãîâü öºë, 16 = Àëàøàà ãîâü öºë.Ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàãÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû îäîîãèéí òàðõàöûí äèæèòàë çóðãèéãÕ.Òýðáèø íàðûí (2006) á¿òýýëä ¿íäýñëýí ArcGIS 9 (ArcMap version 9.1) ïðîãðàììûãàøèãëàí ñåìèíàðûí ºìíº áýëäñýí þì. Óã òàðõàöûí çóðãèéã Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðò îðîëöîã÷èä äàõèí õÿíàñàí. Òàðõàöûíçóðãûã ººð÷èëñºí øàëòãààíûã òýìäýãëýí áàðèìòæóóëæ Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîíÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíä îðóóëñàí. Ñåìèíàðûí ¿åä ãàçðûí çóðàã õèéäýã ArcGIS 9(ArcMap version 9.1) õóâèëáàðûí êîìïüþòåðûí ïðîãðàììûã àøèãëàí òàðõàöûí çóðãèéãñàéæðóóëàí ç¿éëèéí áàÿëàã, õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí òàðõàöûí òºëºâ áàéäàë, áàãàñóäëàãäñàí ç¿éëèéí íÿãòøèë ºíäºð áàéãàà ãàçðóóäûã òîãòîîí ãàðãàñàí. Õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ç¿éë á¿ðèéí òàðõàöûí çóðãèéã Ìîíãîë óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûíçóðàãòàé äàâõöóóëàí òóõàéí ç¿éëèéí òàðõàöûí õýäýí õóâü íü òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðõàìðàãäàæ áàéãààã òîäîðõîéëîâ. Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðóóäûí çóðãèéã ÄÁÕÕ-íûÒóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûí ìåíåæìåíòèéí çóðãààí àíãèëëûí äàãóó õèéãäñýí ͯÁ-ûí Áàéãàëü Îð÷íû Õºòºëáºð, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õÿíàëòûí Òºâèéí Òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçðûí äýëõèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí (http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/)ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ãàðãàëàà. Äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ”Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûíÌåíåæìåíòèéí Àíãèëëûí óäèðäàìæ”-ààñ àâíà óó (IUCN, 1994).Ãàð çóðàãÌîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû óëààí äàíñ á¿òýýëä îðñîí ç¿éë òóñá¿ðèéí ãàð çóðãûã Ìîíãîë óëñûí Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí öóãëóóëãà áîëîí ”A guideto the Amphibians and reptiles of Mongolia” (Terbish íàð, 2006) á¿òýýëýýñ àøèãëàâ.Çóðãèéã ìàø ñàéí çóðàõûã õè÷ýýñýí áîëîâ÷ çàðèì ç¿éëèéí àìüòäûã áèåòýýð íü õàðààäõýýðèéí íºõöºëä òîäîðõîéëîõîä õýö¿¿ áàéäãèéí àäèë áýðõøýýë çóðàõ ¿åä ÷ òîõèîëäîæáàéâ. Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüäûã òàíüæ òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí èë¿¿ íàðèéíìýäýýëëèéã “Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Çåìíîâîäíûå” (Áîðêèí íàð, 20
  • 25. 1988), “Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Ïðåñìûêàþùèåñÿ” (Àíàíüåâà íàð,1997), “Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéã òîäîðõîéëîõ áè÷èã” (̺íõáàÿð íàð,2001), ”A guide to the Amphibians and reptiles of Mongolia” (Terbish íàð, 2006) çýðýã íîì,òîäîðõîéëîõ áè÷ã¿¿äýýñ íÿãòëàí ¿çíý ¿¿. 21
  • 26. 22
  • 27. ǯÉËÈÉÍ ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀÄýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ õîëáîîíû Ç¿éëèéí õàìãààëëûí êîìèññûí (IUCN, SSC)Óìàðä Åâðàçèéí õýñãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí (North Eurasian Reptile Specialist Group)õÿíàí öýãöýëñýí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí àíãèëàë ç¿éã áàðèìòëàí, Óëààí äàíñíû õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷ àìüòäûã äàðààõ äàðààëëààð áè÷ëýý. ¯¿íä:Ç¿éëèéí øèíæëýõ óõààíû íýð, çîõèîã÷Ò¿ãýýìýë íýð (Äàðààõ äàðààëëààð Ìîíãîë, Àíãëè õýë äýýð)Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë (õýðýâ áàéâàë)Èæèë íýð (õýðýâ áàéâàë)Îëîí óëñûí ¿íýëãýý (Îëîí óëñûí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëòýé) “ÄÁÕÕ-íû 2007 îíû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóé ç¿éë” (IUCN, 2007) íîìîíä îðñîí ¿íýëãýýã øóóä àøèãëàí Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éë òóñ á¿ðýýð äýëõèéí ïîïóëÿöèéí ò¿âøèíä ¿íýëãýý ºãºâ. Òýãýõäýý òóõàéí ç¿éëèéí òàëààðõ îäîîãèéí îëîí óëñûí ¿íýëãýýíä ººð÷ëºëò îðñîí áîë Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðààð íýã äóãàðèã õàðààð (•) òýìäýãëýâ. Õýðýâ ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð (IUCN, 2001)-ûã àøèãëàí óã ç¿éëä àíõ óäàà ¿íýëãýý õèéñýí áºãººä ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû çîõèîã÷äûí ãàðãàñàí ¿íýëãýýíèé øèéäâýðèéã õ¿ëýýæ áàéãàà áîë õî¸ð äóãàðèã õàðààð (••) òýìäýãëýñýí.Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý (Ìîíãîë îðîíä óñòàõ ýðñäýëòýé) Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýã ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñûí àíãèëàë áîëîí øàëãóóð: 3.1 Õóâèëáàð (IUCN, 2001) (Õ¿ñíýãò 1-èéí àíãèëàë áîëîí òîäîðõîéëîëòûã õàðíà óó) áîëîí ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèé ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàðûí (IUCN, 2003) äàãóó àíõ óäàà õèéâ. Õýðýâ Ìîíãîë îðîíä óíàãàí ç¿éë áàéõ òîõèîëäîëä á¿ñ íóòãèéí áîëîí îëîí óëñûí ¿íýëãýý èæèë áàéíà.¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðûí ¿åä ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðûí (IUCN, 2001) ¿íýëãýýã õýðýãëýõ ¿íäýñëýëèéã ç¿éë òóñ á¿ðýýð ãàðãàñàí. Ýíý õýñãèéã ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèé øàëãóóðûí ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàð (IUCN, 2003) áîëîí Ìîíãîë îðíû Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ìýäýýëýëòýé õîëáîæ óíøèõ õýðýãòýé.Õàìãààëñàí áàéäàë Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûã õàìãààëñàí ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä Ìîíãîë óëñûí õîëáîãäîõ õóóëèóä (Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ áîëîí Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëü ãýõ ìýò) áîëîí Îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöóóä (Çýðëýã óðãàìàë áîëîí àìüòíû õîâîðäñîí ç¿éëèéã Îëîí óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ êîíâåíö (CITES): UNEP-WCMC (2007) õàðíà óó) îðíî. Äýýð äóðäñàí ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä õàìãààëàõ, ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ, áàðèõ, ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýõ, õóäàëäààëàõòàé õîëáîãäñîí õýì õýìæýýã çîõèöóóëñàí áàéäàã. Ç¿éë òóñ á¿ðèéí òàðõàöûí õýäýí õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòàãò õàðúÿàëàãäàæ áóéã òîîöîí ãàðãàñàí. Òýíä èäýýøèí àìüäàð÷ áóé á¿õ ç¿éëèéã Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèàð õàìãààëäàã. 23
  • 28. Äýëõèéí òàðõàö ÄÁÕÕ-íû (2007) áîëîí EMBL Ìýäýýëëèéí ñàíãèéí (Uetz íàð, 2006) áàðèìòàëæ áóé æóðìûí äàãóó áàðóóíààñ ç¿¿í òèéø á¿õ óëñûí íýðèéã æàãñààæ, íýìýëò òîäîðõîéëîëòûã ç¿éëèéí ìýäýýëýëä îðóóëñàí. Îäîîãèéí òàðõàö ãýñýí õýñýãò áàéãàà [íóòàãøóóëñàí] õýìýýõ òýìäýãëýý íü òóõàéí ç¿éëèéã óóãóóë òàðõàöûíõ íü ãàäíà áàéãàà îðîíä íóòàãøóóëñàí ãýñýí óòãà ñàíààã èëýðõèéëíý. Õàðèí òóõàéí á¿ñ íóòàãòàà óñòààä áàéñàí àìüòäûã äàõèí íóòàãøóóëñàíûã [ñýðãýýí íóòàãøóóëñàí] õýìýýí òýìäýãëýëýý.Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö Ç¿éë òóñ á¿ðèéí á¿ñ íóòãèéí òàðõàöûã ãàçàð ç¿éí ¿íäñýí á¿ñ þìóó òýìäýãëýñýí ãàçðóóäûí íýðýýð äóðüäàí îðóóëñàí áºãººä Ìîíãîë îðîí äàõü òàðõàöûí çóðãèéã äàãàëäóóëñàí. ªìíºõ ¿åèéí ñóäëàà÷äûí á¿òýýë, ìóçåéí öóãëóóëãà, çàñãèéí ãàçðûí áîëîí áàéãàëü îð÷èíã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóäûí áàðèìò ìýäýý, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí àæèãëàëò çýðýã øèíý ìýäýýí äýýð ¿íäýñëýí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàðõàöûí çóðãèéã áîëîâñðóóëàâ. Òàðõàöûí ýäãýýð çóðãèéã ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýëëýýð áàÿæóóëæ, áîëîìæèéí ò¿âøèíä íàðèéâ÷ëàí õèéõèéã õè÷ýýñýí ÷ íýëýýä ç¿éëèéí õóâüä òàðõàöûí ìýäýýëýë äóòìàã áàéñíûã äóðüäàõ íü ç¿éòýé. Öààøäûí ñóäàëãààãààð òàðõàöûí çóðàãò ººð÷ëºëò îðîõ íü äàìæèãã¿é. Õàðèí òóõàéí ç¿éëèéí Ìîíãîë îðíû õèëèéí ãàäíàõ òàðõàëòûí òóõàé àëèâàà ìýäýýëëèéã øèíý÷ëýýã¿é áîëíî.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðò îðîëöîã÷äûí îðîëöîîòîéãîîð õîâîðäëûí ¿íäñýí øàëòãààí, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëèéã íýãòãýõ îðîëäëîãî õèéâ. Õîâîðäëûí øàëòãààíûã á¿ðä¿¿ëæ áóé ¿éë ÿâö íü íàðèéí òºâºãòýé, ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýð íºõöºëäñºí áîëîõ íü òîãòîîãäîâ. Ýíý òàëûí íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëëèéã Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ àâàõ áîëîìæòîé þì. 24
  • 29. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÍÛҪ˪ ÁÀÉÄÀËÌîíãîë îðîíä òýìäýãëýñýí 24 ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûã äýýðõ øàëãóóðààð¿íýëñíýýñ 25 õóâü íü Ýìçýã (Ý) (Çóðàã 2) õýìýýõ àíãèëàëä õàìðààðàãäàõ, á¿ñ íóòãèéíõýìæýýíä õîâîðäñîí ç¿éë¿¿ä ãýæ ¿çýâ. Õàðèí Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é (ÕÁ) ãýñýí àíãèëàëäíèéò ¿íýëýãäñýí ç¿éëèéí 21 õóâèéã îðóóëëàà. Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷àìüòäûí ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèé çºâõºí äºðâºí õóâü íü Ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ), 50 õóâüíü Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é (Àª) ãýñýí àíãèëàëä òóñ òóñ îðñîí áàéíà. ¯íýëýõ áîëîìæã¿éãýñýí àíãèëëààð ãóðâàí ç¿éëèéã ¿íýëñýí áºãººä ýäãýýð ç¿éë¿¿ä á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýíèéøàëãóóðòàé íèéöýýã¿é áîëíî (Á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðûí óäèðäàìæààñ õàðíà óó). Ý Àª 25% 50% ÕÁ 21% ÌÄ 4%Çóðàã 2. ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëëààð ¿íýëñýí Ìîíãîë îðíû íèéò 24 ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷àìüòäûí õàìãààëëûí òºëºâ áàéäëûã õóâèàð èëýðõèéëñýí äèàãðàìì. Ý = Ýìçýã, ÕÁ = Õîâîðäîæáîëçîøã¿é, ÌÄ = Ìýäýýëýë äóòìàã, Àª = Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é.Çóðàã 3-ò Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí áà ìºëõºã÷äèéí àíãèéí ç¿éë¿¿äèéã ÄÁÕÕ-íûÓëààí äàíñíû àíãèëëààð ¿íýëñýí ¿íýëãýýã òóñ òóñä íü ñàëãàí àâ÷ ¿çýâ. Òàðõàëò, òîîòîëãîé, àìüäðàëûí òºëºâ áàéäàë, àìüäðàõ îð÷íû ÿëãàà çýðãýýñ õàìààð÷ õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ç¿éë¿¿äèéí Á¿ñ íóòãèéí Óëààí äàíñíû àíãèëàëûí ¿íýëãýý ººð õîîðîíäîîíèëýýä ÿëãààòàé áàéãàà þì. Ýíý íü äýýðõ õî¸ð àíãèéí ç¿éë¿¿äýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºëõàðèëöàí àäèëã¿é áîëîõûã áàñ õàðóóëæ áàéíà.Õî¸ð íóòàãòàíÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòíû (Áàã Anura áîëîí Caudata) ç¿éëèéí èõýíõ áóþó 67 õóâüíü Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä îðñîí. ¯¿íä øèâýð ã¿ëìýð (Salamandrella keyserlingii), íîãîîíáàõ (Bufo pewzowi), ìîäíû ìýëõèé (Hyla japonica), äîðíîäûí ìýëõèé (Rana chensinensis)çýðýã áîëíî. ¯ëäñýí 33 õóâü íü àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðàâ.̺ëõºã÷èäÁ¿ñ íóòãèéí Óëààí äàíñíû ¿íýëãýýãýýð ̺ëõºã÷äèéí àíãèéí (Áàã Squamata) ç¿éë¿¿äÿíç á¿ðèéí àíãèëàëä áàãòàæ áàéíà. Òóõàéëáàë ìºëõºã÷äèéí íèéò ç¿éëèéí 11 õóâü íüýìçýã, 28 õóâü íü õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, 6 õóâü íü ìýäýýëýë äóòìàã àíãèëàëä îðëîî. 25
  • 30. Õî¸ð íóòàãòàí Àª 33% Ý 67%̺ëõºã÷èä Ý 11% Àª ÕÁ 55% 28% ÌÄ 6%Çóðàã 3. Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àíãèéí ç¿éë¿¿äèéã õàìãààëëûí çýðýãëýëýýð òóñòóñä íü õàðüöóóëñàí äèàãðàìì. Ý = Ýìçýã, ÕÁ = Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, Àª = Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é,ÌÄ = Ìýäýýëýë äóòìàã. 26
  • 31. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÛÍÒÀÐÕÀÖÕî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éë¿¿äèéí òàðõàöûã íýãòãýæ ¿çâýë õîâîð ç¿éë¿¿äèéííÿãòøèë Ìîíãîë îðíû ºìíºä íóòãóóäàä èë¿¿ ºíäºð áàéíà. Õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äîëíîîð òàðõñàí íóòãóóäàä Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Àëàøàà áîëîí Äîðíîäãîâü çýðýã îðæ áàéíà. Ìîíãîë îðíû ºìíºä õýñãèéí öºëèéí áîëîí öºëºðõºã õýýðèéíá¿ñýýð ìºëõºã÷äèéí èõýíõ ç¿éë òàðõñàí ãýæ ¿çäýã. Õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéíòîî ìºëõºã÷èéíõýýñ èë¿¿ áàéãàà þì. Ìîíãîë îðíû ãàäàðãûí óñàí ñ¿ëæýýãýýð áàÿëàã,îé á¿õèé óìàðä áîëîí äîðíîä òàëûí íóòãààð õî¸ð íóòàãòíû õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí òîîõàðüöàíãóé äàâóó áàéíà. Õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíóóä ãîëäóó òàðõàö íóòàã õóìèãäìàëáºãººä òèéìýýñ òýäãýýðèéí òàðõàö áàãà äàâõöàæ áàéíà. 0 1 4 2 5 3 6Çóðàã 4. Ìîíãîë îðíû õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ç¿éëèéí òàðõàö. Áàðààí ºí㺠òîäðîõäóòàì ç¿éëèéí áàÿëàã èõýñíý.Õî¸ð íóòàãòàíÕîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéí òàðõàö áîëîí ç¿éëèéí áàÿëãèéã õàðüöóóëàõàäíýëýýä îíöëîã ¿ç¿¿ëýëò õàðàãäàæ áàéíà (Çóðàã 6à áîëîí á). Òýäãýýð ç¿éë¿¿äèéí èõýíõíü Ìîíãîë îðíû ç¿¿í óìàðä áîëîí óìàðä íóòãààð òóõàéëáàë Õàíãàé íóðóó, Õºâñãºëèéíóóëñ, Ìîíãîë äàãóóðûí õýýð, Òºâ Õàëõûí õýýð, Äîðíîä Ìîíãîë, Èõ Õÿíãàíû óóëñààð,õàìãèéí îëîí ç¿éë íü Õýíòèé íóðóóíä òóñ òóñ òàðõàí àìüäàð÷ áàéíà. Õîâîðäîæáóé ç¿éë¿¿äèéí òàðõàöûí çóðàãíààñ àæèãëàõàä Õýíòèé íóðóóíä õîâîðäîæ áóé õî¸ðíóòàãòàíû ç¿éë õàìãèéí èõýýð òîõèîëäîæ áàéíà. Èõ Õÿíãàíû óóëñ, Õºâñãºëèéí óóëñ,Ìîíãîë Äàãóóðûí õýýð çýðýã íóòãóóäàä õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äèéí òîî èõ áàéíà.̺ëõºã÷èäÌîíãîë îðîíä áèåèéí õýëáýð, àìüäðàëûí òºëºâ áàéäëûí õóâüä ÿëãàà á¿õèé ã¿ðâýë,ìîãîéí ñàëáàð áàãò õàìààðàõ ìºëõºã÷ àìüòàä òîõèîëääîã áºãººä òýäãýýðèéí òàðõàö íüõàðèëöàí àäèëã¿é. ̺ëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàã òàðõàöûí çóðãààñ òîäîðõîé õýìæýýíäõàðàãäàõ áºãººä Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, Õàíãàéí íóðóóíû ºìíºõ íóóðóóäûí õºíäèéçýðýã á¿ñ íóòãààð õàðüöàíãóé öººí òàðõæýý. Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ãîâü Àëòàéí íóðóó,Àëàøàà ãîâü, Äîðíîä ãîâü çýðýã íóòãóóäàä õàðüöàíãóé îëîí ç¿éë ìºëõºã÷ èäýýøèíàìüäàðíà. ̺í äýýðõ á¿ñ íóòãóóäàä õîâîð, õîâîðäîæ áóé ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí äèéëýíõíü òàðõæýý. 27
  • 32. 0 1 2 3 4a) Õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéí áàÿëàã 0 1 2á) Õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéí áàÿëàã 28
  • 33. 0 1 2 3 4 â) ̺ëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàã 0 1 2 3 4 5 ã) Õîâîðäîæ áàéãàà áîëîí áîëçîøã¿é ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàãÇóðàã 5. Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàã, õîâîðäîæ áóé áîëîí õîâîðäîæáîëçîøã¿é ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàã. Áàðààí ºí㺠òîäðîõ òóñàì ç¿éëèéí òîî íýìýãäýíý. 29
  • 34. 30
  • 35. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÀÄÓ×ÈÐ× ÁÓÉ ÀÞÓË, ÝÐÑÄÝ˯íýëãýýãýýð ç¿éëèéí òîî òîëãîé áóóðàõàä õ¿ðãýæ áóé ¿íäñýí ãîë øàëòãààí òýäãýýðèéã¿¿ñãýæ áóé øóóä áà äàìûí õ¿÷èí ç¿éëñèéã (àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîë, àæ àõóéí ¿éëàæèëëàãàà, çîðèóäûí áîëîí ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð õºíººí óñòãàõ ã.ì) èëð¿¿ëýíòîäîðõîéëîõ îðîëäëîãî õèéëýý. Ç¿éëèéí òîî òîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñ,õîâîðäóóëæ áóé øàëòãààíûã àíõäàã÷, õî¸ðäîã÷, ãóðàâäàã÷ õýìýýí àíãèëàâ.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí õóâüä àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîë,áîõèðäîë íü õîâîðäóóëàõ ¿íäñýí ãîë øàëòãààí áîëæ áàéíà. Àìüäðàõ îð÷íû ýâäðýëèéíçàðèì õýëáýð, äîðîéòîë, õýñýã÷èëñýí õóâààãäàë, õîìñäîë çýðýã àíõäàã÷ áà õî¸ðäîã÷øàëòãààíû óëìààñ òóõàéí íýã ç¿éëèéí òîî òîëãîé õîâîðäîæ áàéãàà áºãººä á¿õ ç¿éëäîð÷íû áîõèðäîë íýãýí àäèë ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áóé íü ¿íýëãýýãýýð òîãòîîãäîâ. Èõýíõòîõèîëäîëä áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëò, àøèãëàëòûí óëìààñ îð÷íû õîìñäîë,äîðîéòîë í¿¿ðëýæ áàéíà. ßëàíãóÿà õî¸ð íóòàãòíû òîî òîëãîéí òºëºâ áàéäàëä óóëóóðõàéí ¿éëäâýðëýë íýëýýä íîöòîé íºëººëæ, àìüäðàõ îð÷íûã íü ¿ã¿é õèéí, îð÷èíòîéðíû íóòãèéã áîõèðäóóëæ áàéíà. ¯éëäâýðëýë, àõóé, õºäºº àæ àõóéí õîã õàÿãäàë áîëîíáóñàä ¿éë àæèëëàãààíààñ óñ áîõèðäîæ áàéíà. Ìàë÷èí àéë ºðõ óñò öýãèéã ò¿øèãëýííýã íóòàãò óäààí õóãàöààãààð ñýëãýýã¿é ñóóðüøñàíààð àìüäðàõ îð÷íûã äîðîéòóóëàíõîìñäóóëæ áàéíà. Óñ áàðààäàõ ìàëûí òîî òîëãîé ºññºíººñ áàéäàë óëàì õ¿íäðýõ áîëîâ.̺í äóëààðàë, õóð òóíàäàñíû õîìñäîë, ãàíãèéí óëìààñ óñ íàìãàðõàã ãàçðóóä õàòàæøèðãýí, òýíä àìüäàðäàã õî¸ð íóòàãòíóóäûã àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîëä õ¿ðãýæ òîî òîëãîéäíü ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ ýõýëëýý. Åð íü õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àìüäðàõ îð÷íûãäîðîéòóóëàõ ãîë øàëòãààíä áîõèðäîë, áýë÷ýýðèéí ýëäýâ õýëáýðèéí òàëõàãäàë, ò¿éìýðçýðãèéã íýí òýðã¿¿íä äóðüäàõ íü ç¿éòýé.Öàã óóðûí ººð÷ëºëòèéí çàðèì ¿éë ÿâö õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéãõîâîðäóóëàõ ãóðàâäàã÷ øàëòãààí áîëæ áàéíà. ̺ëõºã÷äèéí ç¿éë¿¿äèéí èõýíõ íüÌîíãîë îðíû ºìíºä íóòãèéí ãàíäóó, õóóðàé á¿ñ íóòàãò àìüäàðäàã. Ãàíäóó õóóðàé á¿ñíóòãóóäàä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ººð÷ëºëò þìóó õ¿íèé èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãààíû àëèíûõíü ¿ð äàãàâàð èë¿¿òýé òóñäãèéã õàðààõàí òîãòîîãîîã¿é áàéíà. 31
  • 36. Õ¿ñíýãò. 3. Ìîíãîë îðíû õîâîðäñîí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäàä øóóä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé ¿íäñýíõ¿÷èí ç¿éëñ. Àíõäàã÷ õîâîðäóóëàõ øàëòãàíûã õàð, õî¸ðäîã÷èéã ñààðàë, ãóðàâäàã÷èéã öàéâàð ñààðàëºí㺺ð òóñ òóñ òýìäýãëýâ. Îð÷íû ôðàãìåíòàöè Öàã óóðûí ººð÷ëºëò Õîâîðäëûí çýðýã Îð÷íû äîðîéòîë Çîðèóäûí ýíäýë Îð÷íû õîìñäîë Ãýíýòèéí ýíäýë ªðñºëäºã÷èä Ýðëèéçæèëò Ìýäýãäýýã¿é Øèìýã÷èä Áîõèðäîë Ìàõ÷èä ªâ÷èí Áóñàä Ç¿éë Øèâýð ã¿ëìýð Ýìçýã Salamandrella keyserlingii Íîãîîí áàõ Ýìçýã Bufo pewzowi Ìîäíû ìýëõèé Ýìçýã Hyla japonica Äîðíîäûí ìýëõèé Ýìçýã Rana chensinensis Ãîâèéí ìàõèð õóðóóò ã¿ðâýë Ýìçýã Cyrtopodion elongatus Ýãýë çàëàìãàéò ìîãîé Ýìçýã Vipera berus 32
  • 37. ǯÉËÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝË-ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ. AMPHIBIAÑ¿¿ëòýé õî¸ð íóòàãòíû áàã. Caudataÿëìýðèéí îâîã. Hynobiidae1. Salamandrella keyserlingii Dybowski, 1870Ò¿ãýýìýë íýð: Øèâýð ã¿ëìýð, Siberian salamander,Siberian newt, Dybowski’s salamander (Frank,Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Îäîîãîîð ñàëáàð ç¿éëòîãòîîãäîîã¿é áàéíà (Êóçüìèí, 1999; Frost, 2007).Èæèë íýð: Hynobius keyserlingii Boulenger, 1910 (Ìîíãîëä); Hynobius michnoi Nikolskii,1925 (Ãóìèëåâñêèé, 1932); Isodactylium schrenckii Strauch, 1870.Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Ìîëåêóë áèîëîãèéí ñóäàëãààíû ä¿íä ýíý ç¿éëèéãÀëñ Äîðíîäûí ç¿éëýýñ òóñä íü ñàëãàæ, áèåý äààñàí ç¿éë ãýæ òîãòîîñîí áàéíà. Ãýâ÷ýäãýýðèéí õîîðîíä ìîðôîëîãèéí ÿëãàà òóí áàãà (Ë. Áîðêèí, àìàí ìýäýý). Salamandrellaáà Hynobius-èéí òºðë¿¿ä íü Hynobiidae-èéí îâãèéí äîòîðõ ôèëîãåíåçèéí íýã øóãàìäáàéðëàõ îéð òºðëèéí àìüòàä ãýäãèéã ýä¿¿ãýý ýíý ñàëáàðûí ñóäëàà÷èä íèéòýýð õ¿ëýýíçºâøººðººä áàéíà. Øèâýð ã¿ëìýð íýí ºðãºí òàðõàöòàé àìüòàí. Ãýâ÷ ýíý ç¿éëèéí ãàçàðç¿éí õóâüñëûí ñóäàëãàà ºíºº õ¿ðòýë á¿ðýí ã¿éöýä õèéãäýýã¿é òóë õè÷íýýí ñàëáàðç¿éë áàéãàà òàëààð ýöñèéí ä¿ãíýëò õèéõ áîëîìæã¿é. Ãàãöõ¿¿ óã ç¿éëèéí àíãèëàë ç¿éíàíõäàã÷ áè÷èãëýë õèéñýí ãîëîòèï íü òóñ óëñûí õèë çýðãýëäýý íóòãààñ îëäñîíîîñ ¿çýõýäÌîíãîëä øèâýð ã¿ëìýðèéí ýõ ñàëáàð ç¿éë áàéõ á¿ðýí ìàãàäëàëòàé.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ýìçýã, À3ñ¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òîî òîëãîéí õóâüä öººí áîëîõ íü ýíý ç¿éëèéí èäýýøèíàìüäàðäàã íóòãóóäàä õèéñýí ñóäàëãààãààð òîãòîîãäæýý (̺íõáàÿð, 1987: ̺íõáàÿð,Òýðáèø, 1997). Îð÷íû áîõèðäîë, óñ ÷èéãèéí õîìñäîë, íàìãàðõàã ãàçðóóäûí õàòàëò,õóóðàéøèëò, àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëò, ò¿éìýð áîëîí áóñàä øàëòãààíû (õºäººàæ àõóé çýðýã) óëìààñ òàðõàö íóòàã íü áàãàñàí õóìèãäàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Èäýýøèëíóòãèéí ººð÷ëºëòººñ ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîé äàðààãèéí àðâàí æèë áîëîí ãóðâàí ¿åóäìûí õóãàöààíä 30 õóâèàð áóóðíà ãýæ ¿çñýí. Øèâýð ã¿ëìýðèéí õóâüä õèë çàëãàà óëñààñìýäýãäýõ¿éö í¿¿äýë, ñóóðüøèëò ¿ã¿é òóë á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðààð øàëãàñíû äàðàà ÷äýýðõ ¿íýëãýý õýâýýð õàäãàëàãäàõ íü òîäîðõîé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìíû õî¸ð óäààãèéí õýâëýëä õîâîðçýðýãëýëýýð òóñ òóñ îðñîí (̺íõáàÿð, 1987; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Òàðõàö íóòãèéí16 õóâü îð÷èì íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòàãò õàìðàãäæýýÄýëõèéí òàðõàö: Õî¸ð íóòàãòíû á¿ëýã äîòîð ºðãºí òàðõàöòàé ç¿éëä òîîöîãääîã.Äýëõèéí õýìæýýíä 12 ñàÿ êì2 íóòàãò òàðõæýý (IUCN, Conservation International andNature Serve, 2006). Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ, Êàçàõñòàí, Õÿòàä, Ìîíãîë, Á¿ãä Íàéðàìäàõ 33
  • 38. Àðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ Àðä Óëñ, ßïîíû íóòàã äýâñãýðòèäýýøèí àìüäàðíà (IUCN, Conservation International,and NatureServe, 2006; IUCN, 2007).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Øèâýð ã¿ëìýð Ìîíãîë îðíûóìàðä íóòãèéí îé, òàéãà á¿õèé íóòãààð íèëýýä ºðãºíòàðõàöòàé õýìýýí ¿çýæ áîëîõîîð áàéíà. Ýíý ç¿éëèéãÓìàðä ìºñºí äàëàéí àé ñàâûí Ñýëýíãý, Îðõîí, Òóóë,òýäãýýðèéí öóòãàëóóä, Õîðüäîë Ñàðüäàã, Óëààí òàéãààñýõ àâäàã Øèøõýä, ¯õýðò, Àðñàé, Õºã, Ãóíà, Òýíãèñ,òýäãýýðèéí öóòãàë (̺íõáàÿð, 1976á: Êóçüìèí íàð,1986: Óëûêïàí, ̺íõáàÿð, 1982: Ëèòâèíîâ, Ñêóðàòîâ, 1986; Ñåìåíîâ, ̺íõáàÿð, 1996;Òýðáèø íàð, 2006), Õýíòèéí íóðóóíààñ ýõ àâ÷ áóé Îíîí ò¿¿íèé öóòãàë (̺íõáààòàð íàð,2000), Õýðëýíãèéí ýõ (Õîòîëõ¿¿, 1969), Õàíãàéí íóðóóíààñ ýõ àâ÷ Èõ íóóðûí õîòãîðûíÓâñ íóóðò öóòãàäàã Òýñèéí ãîëûí ñàâ íóòãààñ (Äàâàà íàð, 1992) òóñ òóñ òýìäýãëýæýý.ªºðººð õýëáýë øèâýð ã¿ëìýð Ìîíãîë îðîíä òîìîîõîí ãîëóóäûí ñàâ äàãóóõ íóòãóóäûãø¿òýí òàðõñàí áàéíà. Ìîíãîëä äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø 600-2250ì ºíäºðò òîõèîëäîíî(Áîðêèí íàð, 1988). ̺íõñàðüäàã óóëûí ºâºð áýëèéí 2200ì ºíäºðò Àðèã ãîëûí òàãèéííóãàä òýìäýãëýãäñýí áàéíà (Ëèòâèíîâ, 1981; Ëèòâèíîâ, Ñêóðàòîâ, 1986). Ýíý ç¿éëèéíÌîíãîë îðîí äàõü òàðõàö íü îéðîëöîîãîîð 202,083 êì2 òàëáàéã ýçýëíý.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Àìüäðàõ îð÷íûã ººð÷ëºõ, óñ íàìàã õàòàæ õóóðàéøèõ,óñàí îð÷èí áîõèðäîõ çýðýã øàëòãààíààñ øèâýð ã¿ëìýðèéí òîî òîëãîé öººð÷ áàéíà(̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Èéì áàéäàë Òóóë ãîëûí ñàâ, Óó-áóëàí îð÷èìä àæèãëàãäàæáàéíà. Àõóéí áîëîí àæ ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóéí ãàðàëòàé õàòóó, øèíãýí õîã õàÿãäëóóäíü óñ áîõèðäóóëàõ ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýð áîëæ áàéíà. Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîë (àøèãòìàëòìàëûí îëáîðëîëò, ìîä áýëòãýë), õ¿í àìûí ñóóðüøèë, îéí ò¿éìýð (ÿëàíãóÿàøèëì¿¿ñò îéä) çýðýã øàëòãààíààñ àìüäðàõ îð÷íû äîðîéòîë, õîìñäîë ¿¿ñ÷, òàðõàöíóòãèéí õýñýã÷èëñýí õóâààãäàë áèé áîëæ áàéíà. Õÿçãààðëàãäìàë òàðõàö, ñèéðýãíÿãòøèë, àëñ í¿¿äýëëýõ ÷àäâàð ìóó çýðýã äîòîîä õ¿÷èí ç¿éëñèéí óëìààñ àëèâààãýíýòèéí ¿çýãäëèéã òýñâýðëýí äàâàõ ÷àäâàð øèâýð ã¿ëìýðèéí õóâüä òààðóó. Õóðòóíàäàñíû õîìñäîë, ãàíãèéí äàâòàãäàë, áóëàã øàíäûí øèðãýëò íü ýíý ç¿éëèéí òîîòîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëºõ áàéãàëèéí ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éëñ áîëíî. Rhabdias spp.ìýòèéí øèìýã÷ õîðõîéãîîð óóøèã çýðýã ýðõòýí õàëäâàðëàõ íü ã¿ëìýðèéí òîî òîëãîéãõîâîðäóóëàõ áàñ íýãýí øàëòãààí áîëæ áàéíà (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). 34
  • 39. Ñ¿¿ëã¿é õî¸ð íóòàãòíû áàã. AnuraÁàõûí îâîã. Bufonidae2. Bufo pewzowi Bedriaga, 1898Ò¿ãýýìýë íýð: Íîãîîí áàõ, Òºâ Àçèéí áàõ,Pewzow’s toad, Central Asian green toad.Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ìîíãîë îðíû ñàëáàðç¿éëèéí òàëààð ñóäàëãààíû ìýäýý, áàðèìò ¿ã¿é.Íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà øààðäëàãàòàé (Õ. Òýðáèø,àìàí ìýäýý).Èæèë íýð: Bufo viridis Laurenti, 1768; Bufo danatensis Pisanetz, 1978Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Bufo viridis ç¿éëèéí áàõûã Áàðóóí óìàðä Àôðèêààñýõëýí ç¿¿í òèéø ªìíºä Ñèáèðü, Òºâ Àçè õ¿ðòëýõ Ïàëåàðêòèêèéí ºðãºí óóäàì íóòàãòòàðõñàí àìüòàí õýìýýí ¿çýæ áàéëàà. Ãýâ÷ 1970-ààä îíû äóíäóóð ÿâóóëñàí êàðèîëîãèéíñóäàëãààãààð Òºâ áîëîí Äóíäàä Àçèä òàðõñàí ýíýõ¿¿ áàõ òåòðàïëîèä õðîìîñîìòîéáîëîõ íü òîãòîîãäñîí áàéíà (Ìàçèê íàð, 1976: Ïèñàíåö, 1978; Bassalayeva íàð, 1998;Borkin íàð, 2001). Èéìýýñ ò¿¿íèéã äèïëîèä õðîìîñîìòîé Bufo viridis ç¿éëýýñ òóñäàà,Bufo danatensis õýìýýõ áèå äààñàí ç¿éë ãýæ ¿çýõ áîëñîí þì. Îëîí óëñûí íýðøëèéíçàð÷ìûí äàãóó Bufo pewzowi õýìýýõ ç¿éëèéí ñòàòóñûã äàõèí ñýðãýýæ, ýíýõ¿¿ ïîëèïëîèäõðîìîñîì á¿õèé áàõûã ýä¿¿ãýý óã ç¿éëä õàìààðóóëàõ áîëæýý. Ìîíãîë îðîíä òàðõñàíýíý ç¿éë áàõûã ñóäëàà÷èä àíõ Bufo viridis õýìýýõ ç¿éëä õàìààðóóëæ áàéâ (Peters, 1971:̺íõáàÿð, 1976á). Êàðèîëîãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ýäãýýð íü ìºí ë òåòðàïëîèäõðîìîñîìòîé (4n=44, NF=88) áîëîõûã òîãòîîñíîîð (Áîðêèí íàð, 1986) Bufo pewzowiõýìýýí ¿çýõ áîëæýý. Ýíý ç¿éëèéí òàðõàöûí çàðèì íóòàã íü Bufo viridis turanensis ñàëáàðç¿éëòýé ñèìïàòðèê áºãººä àíäóóðàãäàõ òîõèîëäîë ãàðäàã (IUCN, 2007). Áàéãàëèéííºõöºëä õðîìîñîìûí òîî ïîëèïëîèäæèõ ¿çýãäýë äýýä õºãæèëòýé ñýýð íóðóóòàí àìüòäàäõîâîð òîõèîëääîã, øèíæëýõ óõààíû ãîéä ñîíèðõîëòîé ¿çýãäýë þì (Áîðêèí íàð, 1986).Ǻâõºí õî¸ð íóòàãòàí àìüòäûí òóõàéä ë ãýõýä íèéò ç¿éëèéí äºíãºæ 0,5 îð÷èì õóâüä íüïîëèïëîèä èëýðñýí áàéäàã (Õ. Òýðáèø, àìàí ìýäýý).Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ýìçýã, B1ab(iii)¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë îðîí äàõü ýçëýí àìüäðàõ íóòãèéí íèéòòàëáàé áàðàãöààëáàë 11,870 êì2. 20,000 êì2-ýýñ áàãà, àðâààñ öººí áàéðøèë íóòàãòàé(Ç¿¿íãàðûí ãîâèéí 4 áàÿíá¿ðä áîëîí Áóëãàí ãîë, óóëàðõàã íóòãèéí ãîëóóä) ãýæ ¿çýýäB øàëãóóðààð ¿íýëýí Ýìçýã àíãèëàëä îðóóëàâ. Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëò, îð÷íûáîõèðäîë, ãîâü öºëèéí áàÿí á¿ðä, áóëàã øàíäûí õýò àøèãëàëòààñ ¿¿äýí ýíý ç¿éë áàõûíàìüäðàõ îð÷èí äîðîéòîí õîìñäîæ áàéíà. Ýíý ç¿éëèéí òàëààðõ áèäíèé òîãòîîñîíñòàòóñûã öààøèä íàðèéâ÷ëàõûí òóëä çîõèõ ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàéã òýìäýãëýõíü ç¿éòýé. Õºðø çýðãýëäýý óëñûí ïîïóëÿöèéí í¿¿äýë øèëæèëò, ñóóðüøèëò òîäîðõîéáîëòîë á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðûí äýýðõ ¿íýëãýýã õýâýýð áàðèìòëàõûã çºâëºæ áàéíà.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìíû õî¸ðäàõü õýâëýëä õîâîð çýðýãëýëýýðîðñîí (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Íîãîîí áàõûí òàðõàö íóòãèéí íýãýýñ áàãà õóâü íüóëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí áàéíà. 35
  • 40. Äýëõèéí òàðõàö: Êàçàõñòàí, Óçáåêèñòàí, Õÿòàä,Ìîíãîë, Êèðãèçñòàí; Àôãàíèñòàí, Òàæèêñòàíä áàéõáîëîìæòîé (IUCN, 2007).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë îðíû áàðóóí ºìíºäíóòàã, Ìîíãîë Àëòàéí íóðóóíû áàðóóí ºìíºäõýñýã, Áóëãàí, ¯åí÷ ãîëûí ñàâ, Ç¿¿íãàðûí ãîâèéíÓóøèã, Äàìæèãèéí óñ çýðýã áàÿí á¿ðäýýð òàðõæýý(̺íõáàÿð, 1976à; Òýðáèø, Êóçüìèí, 1985; Îðëîâà,Òýðáèø, 1986; Áîðêèí íàð, 1988; Ñåìåíîâ, ̺íõáàÿð,1996; Terbish íàð, 2006). Íîãîîí áàõûí Ìîíãîëûíòàðõàö íü òîãòìîë áîëîí øèðãýäýã áóëàã øàíäòàé õîëáîîòîé áºãººä ïîïóëÿöè íü ãîëäóóòóñãààðëàãäìàë (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Ë.ß. Áîðêèí íàðûí (1988) á¿òýýëä íîãîîíáàõ òàðõñàí áóëàã øàíä á¿ðèéã íàðèéâ÷ëàí òóñãàñàí áàéäàã. Ìîíãîë îðîíä äàëàéíò¿âøíººñ äýýø 1150-2000ì-ò òîõèîëäîíî (Áîðêèí íàð, 1986). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë îðîíäàõü òàðõàö íü îéðîëöîîãîîð 16,200êì2 òàëáàéã ýçýëíý.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Öºëèéí áóëàã øàíä, íàìàã õàòàæ õóóðàéøñàíààñ îëíîîðõîðîãäîíî. Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëòûí óëìààñ àìüäðàõ îð÷èí ýâäðýõ, áîõèðäîõçýðãýýð äîðîéòîëä îðæ, òîî òîëãîéä íü ñºð㺺ð íºëººëºõ ìàãàäëàë ºíäºð. Àéë ºðõ,ìàë ñ¿ðýã ñýëãýýã¿é, óäààí õóãàöààãààð áàéíãà ñóóðüøèõ íü õóóðàé á¿ñ íóòãèéíýìçýã ýêîñèñòåì áîëîõ óñò öýã, ò¿¿íèé îð÷ìûí íóòãèéã äîðîéòóóëàí, íîãîîí áàõûíàìüäðàõ îð÷íûã õîìñäóóëàõ áàñ íýã õ¿÷èí ç¿éë áîëíî. Ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéí òºëºâáàéäàëä óãèéí õÿçãààðëàãäìàë òàðõàö, ñèéðýã íÿãòøèë, ºâ÷èí ýìãýã çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñíºëººëñººð áàéíà.3. Bufo raddei Strauch, 1876Ò¿ãýýìýë íýð: Ìîíãîë áàõ, Mongolian toad, Radde’stoad, Siberian sand toad, piebald toad, Tengger deserttoad (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ñàëáàð ç¿éë òîäîðõîéã¿éáºãººä öààøèä íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé,ÿëàíãóÿà ãîâü öºëèéí íóòàãò ñóäàëãàà õèéõ.Èæèë íýð: Bufo kozlovi Zarevskij, 1924Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: ªìíº íü ýíý ç¿éëèéã Bufo viridis á¿ëãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íäîðóóëæ áàéñàí áà óã á¿ëãèéã õî¸ð äýä á¿ëýãò õóâààäàã (Amphibiaweb, 2006). Õîæèìÿâóóëñàí áèîõèìèéí ñóäàëãààãààð Bufo raddei ç¿éëèéã Bufo viridis á¿ëãýýñ ÿëãààòàé,õàðèí Bufo bufo, Bufo melanostictus ç¿éë¿¿äòýé èë¿¿ îéðõîí õýìýýí ¿çñýí áàéäàã(Maxson, 1981). Ãýâ÷ ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõñàí ýíýõ¿¿ ïîëèìîðô ç¿éëèéí õóâüñëûíñóäàëãàà ºíºº õèð á¿ðýí ã¿éöýä õèéãäýýã¿é áàéíà. Ìîíãîëûí óìàðä áîëîí Àëòàéí ºâºðãîâèéí ïîïóëÿöèä õèéñýí êàðèîëîãèéí ñóäàëãààãààð (Áîðêèí íàð, 1986) Ìîíãîë áàõäèïëîèä õðîìîñîìòîé áîëîõ (2n=22, ìºðèéí òîî NF=44) íü òîãòîîãäæýý.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é 36
  • 41. ¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë. Ïîïóëÿöèéí òîîõýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ýíý ç¿éë áàõûí Ìîíãîë äàõü òàðõàö íóòãèéí 8 îð÷èì õóâü íüóëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ (Áàéãàëüíóóðûí îð÷ìûí íóòàã, Àëñ Äîðíîä), Õÿòàä, Ìîíãîë,Á¿ãä Íàéðàìäàõ Àðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ Àðä Óëñ,Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñàä òàðõàõ áîëîìæòîé(IUCN, Conservation International, and NatureServe,2006; IUCN, 2007). Ýíý ç¿éë Òºâ Àçèä õàìãèéí ºðãºíòàðõàöòàé õî¸ð íóòàãòíû íýã þì (Êóçüìèí, Èøåíêî,1997).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë îðíû õàìãèéí ò¿ãýýìýëòàðõàëòòàé áàõ þì (Terbish íàð, 2006). Òàðõàëòûíåðºíõèé òºëºâ áàéäëààñ ¿çâýë òóñ îðíû ãîâü öºë, òàë õýýð, îéò õýýðèéí á¿ñèéí ãîë,íóóð, áóëàã øàíä, áàÿí á¿ðä çýðýã óñ, íàìãàðõàã ãàçðóóäûã ø¿òýí àìüäàðíà (Terbish íàð,2006). Ìîíãîë áàõ Íóóðóóäûí õºíäèéí áàðóóí óìàðä õýñýã, Áèãýð íóóðûí õîòãîðîîñç¿¿í òèéø Èõ Õÿíãàíû óóëñ, Ìîíãîë îðíû óìàðä íóòãààñ ºìíº ç¿ã Àëòàéí ºâºð ãîâüõ¿ðòýë íýëýýä ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõñàí áºãººä õýä õýäýí õÿçãààðëàãäìàë ïîïóëÿöèáèé. Ýíý ç¿éë Èõ íóóðûí õîòãîð, Õàíãàé íóðóóíû áàðóóí õýñýã, Õºâñãºëèéí óóëñ,Ç¿¿íãàðûí ãîâü çýðýã íóòãààñ õàðààõàí îëäîîã¿é (Òýðáèø, 1989: Áîðêèí íàð, 1988).Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 500-3800 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áàííèêîâ, 1958;Áîðêèí íàð, 1986; Áîðêèí íàð, 1988). Ýíý ç¿éë Ìîíãîë îðîíä íèéò 842,920 êì2 òàëáàéäòàðõñàí õýìýýí ¿íýëëýý.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ìîíãîë áàõ îëîí ÿíçûí àìüäðàõ îð÷èíä íýëýýä ºðãºíòàðõàöòàé òóë õîâîðäóóëàõ øàëòãààí ìºí ë òºäèé îëîí ÿíç áàéäàã. Òóõàéëáàë àìüäðàõîð÷íû äîðîéòîë, óñíû áîõèðäîë, áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîë (óóë óóðõàé), ãîë íóóð,áóëàã øàíäûí òàòðàëò, øèðãýëò çýðýã îëîí øàëòãààíààñ òîî òîëãîé íü õîìñäîí, õîâîðäîõìàãàäëàëòàé (Õ.Òýðáèø, Ë.Áîðêèí íàð, àìàí ìýäýý). Õýäèé òèéì ÷, äýýðõ øàëòãààíóóäîäîîãîîð ýíý ç¿éëèéã õîâîðäóóëàõ õýìæýýíä õ¿ðýýã¿é ãýæ ¿çýæ áàéíà (Õ.Òýðáèø,Ë.Áîðêèí íàð, àìàí ìýäýý). 37
  • 42. Ìîäíû ìýëõèéí îâîã. Hylidae4. Hyla japonica Gűnther, 1859Ò¿ãýýìýë íýð: Ìîäíû ìýëõèé, Far Eastern tree frog,Japanese tree frog (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: H. j. stepheni Boulenger,1887Èæèë íýð: Hyla stepheni Boulenger, 1887; H.ussuriensis Nikolsky, 1918Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Ýíý ç¿éëèéí àíãèëàë ç¿éí ñóäàëãàà á¿ðýí ã¿éöýä õèéãäýýã¿é.Òóõàéëáàë Åâðîïûí áîëîí Õÿòàäûí çàðèì ñóäëàà÷èä Hyla arborea-ãèéí ñàëáàð ç¿éëãýæ ¿çäýã áàéñàí ÷ õîæèì õèéñýí ãåíåòèêèéí ñóäàëãààíû ä¿í ò¿¿íèéã áèå äààñàí ç¿éëãýäãèéã íîòîëñîí áàéíà (Daito, 1968; Kawamura, Nishioka, 1977; Kuramoto, 1984, Kuzmin,1999; Frost, 2007; IUCN, Conservation International, and NatureServe, 2006). Fei (1999)óìàðä Õÿòàä, Ñîëîíãîñ, Îðîñûí äîðíîä õýñýã, Ìîíãîëä òàðõñàí ìîäíû ìýëõèéã H.japonica ç¿éëýýñ ÿëãààòàé, H. ussuriensis õýìýýõ ç¿éë ãýæ ¿çäýã (IUCN, 2006). ÖààøèäÒºâ Àçè áîëîí Ìîíãîëä òàðõñàí H. japonica ç¿éëèéí àíãèëàë ç¿éã íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõøààðäëàãàòàé.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ýìçýã, D2¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ìîíãîë äàõü ýíý ç¿éëèéí ýçëýí àìüäðàõ íóòãèéí òàëáàé19,980êì2, îäîîãîîð òàâààñ öººí áàéðøèë íóòàãò èäýýøèí àìüäàðäãèéã òîãòîîñîí õýäèé÷ òàðõàö íóòàã íü áàéíãà õóìèãäàæ áàéãàà òàëààð áàòòàé íîòîëãîî áàéõã¿éãýýñ B1 ab (iii)øàëãóóðààð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é òóë D2 øàëãóóðààð ¿íýëýí Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä îðóóëàâ.Èðýýä¿éä óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà ýíý ç¿éëèéã õîâîðäóóëàõ áîëîìæòîé. Õýðýâõîâîðäëûí òàëààð áàòòàé ìýäýýëýë õóðèìòëàãäâàë äàõèí ¿íýëæ õîâîðäëûí àíãèëàëäîðóóëàõ áîëîìæòîé. Õèë çàëãàà óëñóóäûí õîîðîíä ìýäýãäýõ¿éö í¿¿äýë øèëæèëò ¿ã¿éòóë á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðààð øàëãàñíû äàðàà ÷ äýýðõ ¿íýëãýý õýâýýð áàéíà.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìíû õî¸ð äàõü õýâëýëä õîâîð çýðýãëýëýýðîðñîí (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Ìîäíû ìýëõèéí òàðõàö íóòàã óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàíä îðîîã¿é (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ, Õÿòàä,Ìîíãîë, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Àðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ ÀðäÓëñ, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ, ßïîí (IUCN,Conservation International, and NatureServe, 2006;IUCN, 2007).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîäíû ìýëõèé èõ òºëºâ ãîëìºðíèé ñàâ äàãóó, óóëñ õîîðîíäûí õºíäèé, õîòñûí óñíàìãàðõàã íóòãóóäààð èäýýøèí àìüäàðíà (̺íõáàÿð,Òýðáèø, 1997). Îðõîí-Ñýëýíãèéí áýë÷èð, ØààìàðûíÈõ, Áàãà Á¿¿ðýã Òîëãîé, Åðºº, Õàðàà ãîë, Áóëãàíàéìãèéí Òóëãàòûí äàâàà çýðýã ãàçðààñ òýìäýãëýæýý (Áîðêèí, Êóçüìèí, 1988; Ñåìåíîâ,Ìóíõáàÿð, 1996; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997; Terbish íàð, 2006). Øààìàð îð÷èìä äàëàéí 38
  • 43. ò¿âøèíýýñ äýýø 600 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí, Êóçüìèí, 1988). Ýíý ç¿éë Ìîíãîëîðîíä íèéò 19,980 êì2 òàëáàéä òàðõñàí õýìýýí ¿íýëýâ.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ìîäíû ìýëõèéí òîî òîëãîé öàã àãààðûí òºëºâ áàéäëààñõàìààð÷ èõýýõýí õýëáýëçýíý. ªâºë èõ õ¿éòýðñýí þìóó õóð áîðîî áàãà æèë ìîäíûìýëõèéí òîî òîëãîé ýðñ õîðîãääîã. ̺í ýëäýâ ìàõ÷èä òýäíèé òîî òîëãîéä ìýäýãäýõ¿éöñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëíý. պ人 àæ àõóé, õîò ñóóðèí ãàçðûí ãàðàëòàé áîõèð óñ, ýëäýâ õîãõàÿãäëûí íºëººãººð óñàí îð÷èí áîõèðäîí, àìüäðàõ îð÷èí íü äîðîéòîëä îðæ áîëçîøã¿éáàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿ëýìæ ýð÷èìæèæ áóé áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëòûí (àëòîëáîðëîë) óëìààñ àìüäðàõ îð÷èí ýâäýð÷, õîìñäîëä îðîõ ìàãàäëàëòàé.Ìýëõèéí îâîã. Ranidae5. Rana amurensis Boulenger, 1886Ò¿ãýýìýë íýð: Ñèáèðèéí ìýëõèé, Siberian wood frog,Khabarovsk frog (Frank and Ramus, 1996)Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Òîäîðõîéã¿é.Èæèë íýð: Rana temporaria Linnaeus, 1758(Íèêîëüñêèé, 1905: Øàãäàðñ¿ðýí, 1958). Rana asiatica Bedriaga, 1898 (Íèêîëüñêèé, 1914:Öàðåâñêèé, 1930: Ãóìèëåâñêèé, 1932) Rana chensinensis David, 1876 (Áàííèêîâ, 1958:̺íõáàÿð, 1962, 1968, 1970: Obst, 1962) Rana cruenta Pallas, 1814 (̺íõáàÿð, 1976á.)Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë (Terbish íàð, 2006).Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýýã áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýýä àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é àíãèëàëä îðóóëàâ.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ñèáèðèéí ìýëõèéí òàðõàö íóòãèéí 11 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ, Õÿòàä,Ìîíãîë, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Àðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ ÀðäÓëñ, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ, Êàçàõñòàíä áàéõáîëîìæòîé (IUCN, Conservation International andNature Serve, 2006; IUCN, 2007).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Øèâýð ìýëõèé òàðõàö íóòàã,àìüäðàõ îð÷íû õýëáýðýýð Bufo raddei ç¿éëèéí áàõòàéîéðîëöîî áºãººä òàë õýýð, îéò õýýðèéí á¿ñèéí óñíàìãàðõàã íóòãóóäààð èäýýøèí áàéðøèíà (Áîðêèí íàð,1988). Õàíãàé íóðóóíû äîðíîä õýñýã, Õýíòèé íóðóó, Ìîíãîë Äàãóóðûí õýýð, Èõ Õÿíãàíûóóëñààð òàðõæýý. Õîéä ìºñºí äàëàéí àé ñàâûí Ñýëýíãý, Íîìõîí äàëàéí àé ñàâûí Îíîí,Õýðëýí, Õàëõ ãîë, òýäãýýðèéí öóòãàëóóäûí äàãóó íóòàãøèí àìüäàðíà. (Áîðêèí íàð,1988; Terbish íàð, 2006). ªãèé, Áóéð çýðýã òàë ãàçðûí íóóðóóä, óñ íàìãàðõàã ãàçàðò ýëáýã.Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 580-1200 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí íàð, 1988).Ýíý ç¿éë Ìîíãîë îðîíä íèéò 293,059 êì2 òàëáàéä òàðõñàí õýìýýí ¿íýëëýý. 39
  • 44. Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Îäîîãîîð ýíý ç¿éëèéã õîâîðäóóëàõ íîöòîé øàëòãààíõàðààõàí ¿ã¿é áàéíà.6. Rana chensinensis David, 1875Ò¿ãýýìýë íýð: Äîðíîäûí ìýëõèé, Asiatic grass frog,Chinese brown frog, Inkiapo frog (Frank and Ramus,1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ìîíãîëûí ñàëáàðç¿éëèéã òîãòîîõ íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà õèéõøààðäëàãàòàé.Èæèë íýð: Rana nigromaculata Hallowell, 1860 (̺íõáàÿð, Ýðýãäýíäàãâà, 1970).Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Ïàëåàðêòèêò íýí ºðãºí òàðõàöòàé ýíý ç¿éë ìýëõèéíàíãèëàë ç¿éí àñóóäàë íèëýýä ìàðãààíòàé. Òóõàéëáàë Rana chensinensis õýìýýõýíý ìýëõèéã ñóäëàà÷èä ººð ººð ç¿éëä õàìààðóóëàí R. dybowskii (Gunter, 1876), R.semiplicata, R. temporaria (Íèêîëüñêèé, 1918) ãýõ çýðãýýð áè÷èæ áàéâ. Åð íü Ranachensinensis 24 õðîìîñîìòîé áàéäãààðàà áîð ìýëõèéí á¿ëãèéí áóñàä ç¿éëýýñ ýðñÿëãàãääàã (Áîðêèí, 1975). Îäîî ÷ ýíý á¿ëýã ìýëõèéí àíãèëàë ç¿éí àñóóäàë á¿ðýíã¿éöýä øèéäýãäýýã¿é áàéíà (AmphibiaWeb, 2006; IUCN, 2007). Êàðèîëîãèéíñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çýõýä Ìîíãîë îðîíä òàðõñàí øèâýð ìýëõèé áîëîí äîðíîäûíìýëõèé õî¸ð íü òóñ òóñäàà áèå äààñàí ç¿éë áîëîõ íü ýðãýëçýýã¿é þì. Ìîíãîë îðîíäàìüäàðäàã ýíý ç¿éëèéí àíãèëàë ç¿éã öààøèä íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. Ó÷èðíü Äàðüãàíãà áîëîí Èõ Õÿíãàíû óóëñààð òóñãààðëàãäñàí ïîïóëÿöè àìüäàð÷ áàéãààáºãººä òýä ãåíåòèêèéí õóâüä õîîðîíäîî ÿëãààòàé ñàëáàð ç¿éë þìóó á¿ð áèå äààñàíç¿éë ÷ áàéõ ìàãàäëàëòàé (Ë.Áîðêèí, àìàí ìýäýý)Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ýìçýã, B1ab(iii)¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ýíý ç¿éëèéí ýçëýí àìüäðàõ íóòãèéí òàëáàé 19,995 êì2. ÄîðíîäÌîíãîëûí áóñ íóòàãò Äàãøèéí ãîë, Õóñûí ãîë, Õàëõûí ãîë, Àçàðãûí ãîë, Õºõ íóóð,Äýãýý ãîë, Õîíãîðûí ãîë, Ìàòàä ñóìûí íóòàã çýðýã Äîðíîä Ìîíãîëûí 9 ãàçðààñ ýíýç¿éë ìýëõèéã òýìäýãëýñýí áàéíà (̺íõáààòàð, 2004; Áîðêèí íàð, 1988). Àìüäðàõ îð÷íûáîõèðäîë, õ¿í àìûí ñóóðüøèë, ò¿éìýð, ìàëûí òîî òîëãîéí ºñºëò, áýë÷ýýðèéí òàëõàãäàëçýðýã øàëòãààíû óëìààñ ýíý ç¿éëèéí òàðõàö íóòàã õóìèãäàæ áàéãààã õàðãàëçàí B1ab(iii)øàëãóóðààð ¿íýëæ, Ýìçýã àíãèëàëä îðóóëàâ. Ýíý ç¿éëèéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéáóóð÷ áàéãàà òàëààð çàðèì ìýäýý ìàòåðèàë íèéòëýãäñýíèé çýðýãöýý áèå áèåýñ àëñëàãäàíòóñãààðëàãäñàí õî¸ð ïîïóëÿöè Ìîíãîëä àìüäàðäãèéã òîãòîîñîí áàéíà. Õýðýâ ýíýç¿éëèéí òîî òîëãîéí õîìñäîë, àìüäðàõ íóòãèéí äîðîéòëûí òàëààð èë¿¿ íàðèéâ÷èëñàííîòîëãîî áàéâàë À øàëãóóðààð äàõèí ¿íýëæ õîâîðäëûí àíãèëàëä îðóóëàõ áîëîìæòîé.Õèë çàëãàà óëñààñ ìýäýãäýõ¿éö í¿¿äýë, ñóóðüøèëò ¿ã¿é òóë á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðààðøàëãàñíû äàðàà ÷ äýýðõ ¿íýëãýý õýâýýð ¿ëäýíý.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìíû õî¸ð óäààãèéí õýâëýëä õîâîðçýðýãëýëýýð òóñ òóñ îðñîí (̺íõáàÿð, 1987; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Äîðíîäûíìýëõèéí òàðõàö íóòãèéí 15 îð÷èì õóâü íü Ìîíãîë óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðíóòàãò õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006). 40
  • 45. Äýëõèéí òàðõàö: Õÿòàä, Ìîíãîë, Á¿ãä ÍàéðàìäàõÀðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ Àðä Óëñ, Îðîñûí ÕîëáîîíûÓëñàä òàðõæýý (IUCN, Conservation International andNature Serve, 2006; IUCN, 2007).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Îéò õýýð, õýýðèéí á¿ñèéíöýíãýã óñòàé ãîë íóóð, áóëàã øàíä, íàìãàðõàã ãàçðûãø¿òýí àìüäàðíà (̺íõáààòàð, 2004). Ìîíãîë îðíûäîðíîä õýñýãò Èõ Õÿíãàíû óóëñ, Õàëõ ãîëûí ñàâ,Áóéð íóóð áîëîí Äàðüãàíãûí ãàëò óóëûí á¿ñ íóòàãòòóñãààðëàãäñàí ïîïóëÿöè àìüäàðäàã (Áîðêèí íàð,1988; Ñåìåíîâ, ̺íõáàÿð, 1996; ̺íõáààòàð, 2004; IUCN, Conservation International andNatureServe, 2006; IUCN, 2007). Ñ¿õáààòàð àéìãèéí Ãàíãà íóóð, Äàãø ãîë, Äóóò íóóð,Õºõ íóóð çýðýã ãàçðààñ òýìäýãëýæýý (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Õîíãîð, Àð ͺìðºã,Õóñ, Áè÷èãò, Àçàðãà, Äýãýý, Õàëõ ãîë, òýäãýýðèéí öóòãàëóóäààð òàðõæýý. Ìîíãîëääàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø 583-1500 ì ºíäºðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí íàð, 1988). Ýíý ç¿éëÌîíãîë îðîíä íèéò 19,995 êì2 òàëáàéä òàðõñàí õýìýýí ¿íýëëýý.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Õÿçãààðëàãäìàë òàðõàö, òóñãààðëàãäìàë ïîïóëÿö á¿õèéýíý ç¿éë ãàí, çóä, õóóðàéøèëò çýðýã öàã óóðûí ýðñ ººð÷ëºëò, îíöãîé ¿çýãäýëä íýíìýäðýìòãèé, ýìçýã áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýíý ç¿éëèéí òàðõàö íóòãèéí õ¿ðýýíä äýäá¿òýö, óóë óóðõàéí çàðèì áàéãóóëàìæ áèé áîëæ, ìàëûí òîî òîëãîé ºñºí, áýë÷ýýðèéíòàëõàãäàë ¿¿ñ÷ áóéí çýðýãöýý ãîë, íóóð, áóëàã øàíäûí îéðîëöîî õ¿í àìûí ñóóðüøèëòíýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. ̺í ò¿éìðèéí (ÿëàíãóÿà Èõ Õÿíãàíû óóëñ) óëìààñ îð÷íûäîðîéòîë áèé áîëæ áàéíà. Òàðõàöûí çàðèì íóòàãò òóõàéëáàë Äàðüãàíãûí æèæèã íóóð,áóëàã, øàíäàä ýëäýâ õîã õàÿãäàë õàÿñíààñ áîõèðäîæ áàéíà (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). 41
  • 46. ̪ËÕªÃ×ÈÄÕàéðñòíû áàã. Squamataÿðâýëèéí ñàëáàð áàã. LacertiliaÍîõîé ã¿ðâýëèéí îâîã. Gekkonidae7. Alsophylax pipiens (Pallas, 1814)Ò¿ãýýìýë íýð: Òºìºð ã¿ðâýë, Kaspischer even-fingered gecko, Squeaky pygmy gecko (Frank, Ramus,1996; Ùåðáàê, Ãîëóáåâ, 1986).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Îäîîãîîð ñàëáàðç¿éëèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é.Èæèë íýð: Lacerta pipiens Pallas, 1827; Alsophylax macrotis Boulenger, 1885.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë. Ìîíãîë îðîíä íýëýýäò¿ãýýìýë ãýæ ¿çäýã (Terbish íàð, 2006). Ãýâ÷ ýíý ã¿ðâýë á¿ë àìüäðàëòàé ó÷èð ãàçàð á¿ðæèãä áóñ òàðõñàí áàéäàã.Õàìãààëñàí áàéäàë: Òºìºð ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 24 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ (Âîëãàìºðºí Óðàëûí íóðóóíû õîîðîíä), Èðàíû ç¿¿í óìàðäíóòàã, Êàçàõñòàí (Êàñïûí òýíãèñýýñ Çàéñàí íóóð),Òóðêìåíèñòàíû óìàðä õýñýã, Óçáåêèñòàí, Àôãàíèñòàíûóìàðä õýñýã, Õÿòàäûí áàðóóí óìàðä íóòàã, Ìîíãîëûíºìíºä íóòààð (Ãîâü öºë) (Áàííèêîâ íàð, 1977; Ùåðáàê,Ãîëóáåâ, 1986; Àíàíüåâà, Îðëîâ, 1995; Uetz íàð, 2006)òàðõæýý. Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîëûí òàðõàö íü äýëõèéíòàðõàöûí äîðíîä õèë áîëäîã (Ùåðáàê, Ãîëóáåâ, 1986).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Öºë, öºëºðõºã õýýðèéí õàä,÷óëóóòàé óóëñ, òîëãîäûí áýë, ýíãýð õàæóóãààð äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø 600-1550ì-ò íóòàãëàíà (Áîðêèí íàð, 1990; Ùåðáàê, Ãîëóáåâ, 1986). Àëòàéí ºâºð ãîâü, ÌîíãîëÀëòàéí íóðóóíû ºìíºä õýñýã, Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Óìàðä ãîâü, Àëàøààãîâü, Äîðíîä ãîâü çýðýã íóòãóóäûí öºëèéí õàäàðõàã îð÷íîîð òàðõñàí (Àíàíüåâà íàð,1997; Terbish íàð, 2006). Ýíý ç¿éë íü Ìîíãîë îðíû ãîâü öºëèéí ò¿ãýýìýë òàðõàëòòàéäºðâºí ç¿éë (P. versicolor; A. pipiens; E. przewalskii; E. multiocellata) ã¿ðâýëèéí íýã þì(Ðîãîâèí íàð, 2001). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí èäýýøèõ òàëáàé 416,793 îð÷èìêì2 ãýæ ¿íýëýãäñýí. 42
  • 47. Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëûí (óóë óóðõàé) ¿éëàæèëëàãàà àìüäðàõ îð÷íû äîðîéòîë, õîìñäîëä õ¿ðãýæ áàéãàà áºãººä õýðýâ ýíý ¿éëàæèëëàãàà öààø èäýâõèæâýë õîâîðäóóëàõ ãîë øàëòãààí áîëîõ ìàãàäëàëòàé.8. Cyrtopodion elongatus (Blanford, 1875)Ò¿ãýýìýë íýð: Ãîâèéí ìàõèð õóðóóò ã¿ðâýë,Ãîâèéí í¿öãýí õóðóóò ã¿ðâýë, Gobi naked-toedgecko, Yangihissar gecko.Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ìîíãîë äàõü ñàëáàðç¿éëèéã öààøèä íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé.Èæèë íýð: Gymnodactylus elongatus Boulenger, 1885 (Uetz íàð, 2006)Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Ýíý ç¿éëèéí àíãèëàë ç¿éí àñóóäàë òºðëèéí áîëîí ñàëáàðòºðëèéí õýìæýýíä ìàðãààíòàé áàéãàà. Öààøèä àíãèëàë ç¿éí òàëààð íàðèéâ÷èëñàíñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàé (Àíàíüåâà íàð, 1997).Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ýìçýã, D2¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ãîâèéí ìàõèð õóðóóò ã¿ðâýë Ìîíãîë îðîíä õÿçãààðëàãäìàëòàðõàöòàé õîâîð ç¿éë (Terbish íàð, 2006). Ýíý ç¿éë íýëýýä ºâºðìºö àìüäðàõ îð÷íûãø¿òýí áàãà òàëáàéä òàðõæýý (Ä.Â.Ñåìåíîâ, àìàí ìýäýý). Èéíõ¿¿ ýíý ç¿éë òàâààñ áàãà¿íäñýí áàéðøèë íóòàãòàé, ìºí óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà èðýýä¿éä õîâîðäóóëæáîëçîøã¿éã õàðãàëçàí D2 øàëãóóðààð ¿íýëæ ýìçýã àíãèëàëä îðóóëàâ. Õºðø óëñûíïîïóëÿöèéí áîäãàëèéí øèëæèëò, ñóóðøèëò òîäîðõîéã¿é òóë á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðûíäýýðõ ¿íýëãýýã õýâýýð ¿ëäýýâ.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìûí õî¸ð óäààãèéí õýâëýëä õîâîðçýðýãëýëýýð òóñ òóñ á¿ðòãýãäñýí (̺íõáàÿð, 1987; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Ýíýç¿éëèéí òàðõàö íóòãèéí 55 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéíñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Õÿòàä, Ìîíãîë (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Àëòàéí ºâºð ãîâèéí Øàðõóëñíû áàÿíá¿ðä, Íîãîîí öàâ, Èíãýí õººâºðèéíõîîëîé, Öóãëàáàðûí íóðóó çýðýã öºëèéí õàäàðõàãíóòãààð òàðõàíà (Ñåìåíîâ, Ìóíõáàÿð, 1996;Ìóíõáàÿð, Òýðáèø, 1997). ̺í Öóâðàà õàð, Õýðìýíöàâ, Íàðàí áóëàã, Õàé÷ óóëààð òîõèîëäîíî (̺íõáàÿð,1976á; 1977; Ãîðåëîâ, 1977; ̺íõáàÿð, 1981; Terbishíàð, 2006). Ýíý ç¿éë Çóëãàíàéí áàÿíá¿ðäýä áàéäàã(Áàòñàéõàí, õýâëýýã¿é ìýäýý). Ìîíãîëä äàëàéíò¿âøíººñ äýýø 700-1300ì ºíäºðò íóòàãëàíà (Áîðêèí íàð, 1990). Ýíý ç¿éë öºëèéíá¿ñèéí èäýø òýæýýëèéí íººö íýí õÿçãààðëàãäìàë, ºâºðìºö îð÷èíä àìüäàðäàã (Áîðêèííàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1997). Òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé íü Ìîíãîëûí õýìæýýíä28,549êì2 íóòàã ãýæ ¿íýëýãäñýí. 43
  • 48. Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ýíý ç¿éë èäýø òýæýýë õÿçãààðëàãäìàë, õóð òóíàäàñ áàãàóíàäàã, õóóðàé õàëóóí óóð àìüñãàë á¿õèé îíöãîé îð÷èíä èäýýøèí àìüäàðäàã òóëáàéãàëèéí ýëäýâ íºëººíä ºðòºæ òîî òîëãîé íü áóóðàõ ìàãàäëàë íýí ºíäºð. غíèéíèäýâõèòýé ÷ òóõàéí íóòàãò ãàí ãà÷èã òîõèîëäîí øºíèéí àìüäðàëòàé øàâüæèéí òîîòîëãîé áóóðñíààñ òýæýýëèéí õîìñäîëä îðäîã. Óóãóóë ç¿éëèéí äèíàìèê ººð÷ëºëò (¿íäñýíòýæýýë íü áóóðñàíààñ) íü ýíý ç¿éëèéã õîâîðäóóëàõ øàëòãààí áîëæ áàéíà. Õ¿ðýýëýí áóéîð÷íû áîëîí áàéãàëèéí ãàìøèãèéí (óóë óóðõàé áîëîí òåìïåðàòóðûí îãöîì ººð÷ëºëò)ÿìàð íýãýí ººð÷ëºëò çýðýã ãýíýòèéí ¿çýãäëèéã ïîïóëÿöè äàâàí ãàðàõ ÷àäâàð ìóó.9. Teratoscincus przewalskii Strauch, 1887Ò¿ãýýìýë íýð: Íîõîé ã¿ðâýë, Przewalski’swonder gecko (Frank, Ramus, 1996), Plate-tailedgecko (Àíàíüåâà íàð, 1988).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ìîíîòèï ç¿éë.Èæèë íýð: Teratoscincus scincus (̺íõáàÿð,1962).Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä àøèãëàõ áîëîí àìüòíû äýëã¿¿ðòõóäàëäààëàõ ¿éë ÿâö îäîîãîîð èëðýýã¿é áàéãàà áºãººä õýðýâ ýíý ¿éë ÿâö èõñýâýëíîõîé ã¿ðâýëèéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé áóóðàõ áîëíî. Ïîïóëÿöèéí ÷èã õàíäëàãà,òîî òîëãîéí õýìæýý îäîîãîîð òîäîðõîéã¿é áàéãàà ÷ Õÿòàäàä ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéºíäºð áàéãààã òîîöâîë, õºðø óëñûí ïîïóëÿöèàñ òýòãýãäýõ áîëîìæòîé (Â.Ê.Åð¸ì÷åíêî,àìàí ìýäýý). Ýíý ç¿éëèéã îäîîãîîð Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é àíãèëàëä îðóóëààä áàéãàà ÷öààøèä õóäàëäààëàõ ¿éë ÿâö áèé áîëîõ þìóó Õÿòàäûí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé áóóðâàëÀ øàëãóóðààð (ïîïóëÿöèéí áóóðàëò) äàõèí ¿íýëæ õîâîðäëûí àíãèëàëä îðóóëàõ áîëíî.Ìîíãîëûí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéí õýìæýý, ÷èã õàíäëàãûã öààøèä íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõøààðäëàãàòàé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Íîõîé ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 37 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàðò õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Õÿòàä (Øèíæààí, Ãàíñó, ªâºðÌîíãîë), Ìîíãîëûí ºìíºä íóòàã (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ýíý ç¿éëèéã àíõ Ìîíãîëîîñ1960-ààä îíä îëæ òýìäýãëýñýí áºãººä Òºâ Àçèéíãåðïåòîôàóíû õàìãèéí áàãà ñóäëàãäñàí ç¿éëèéí íýãþì (̺íõáàÿð, 1976à, ̺íõáàÿð, 1981; Ñåìåíîâ,Áîðêèí, 1992). Äýëõèéí òàðõàö Àëòàéí óóëñààðõÿçãààðëàãääàã áà òàðõàöûí ç¿¿í õèë íü Äîðíîäãîâèéí áàðóóí õýñýã áîëíî (Ùåðáàê, Ãîëóáåâ, 1986).Àëòàéí ºâºð ãîâü, Àëàøàà ãîâü, Ãîâü Àëòàéí íóðóó,Óìàðä ãîâü (Ñåìåíîâ, Áîðêèí, 1992; Àíàíüåâà íàð, 1997; Terbish íàð, 2006), ÌîíãîëÀëòàéí íóðóóíû ºìíºä íóòàã, Äîðíîä ãîâü çýðýã íóòãèéí ñèéðýã óðãàìàëæèëòàé öºëäòàðõñàí (Ýðýãäýíäàâãà, 1961, ̺íõáàÿð, 1962, 1976à). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ 44
  • 49. äýýø 600-1370 ìåòðò íóòàãëàíà (Áîðêèí íàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéíÌîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé íü 169,290êì2 íóòàã ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Îëîí óëñûí õýìæýýíä àìüòíû äýëã¿¿ðò õóäàëäààëàõûíçýðýãöýý óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä ýì÷èëãýý, ñóâèëãààíû çîðèëãîîð àøèãëàäàã.Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîë (óóë óóðõàé), àìüäðàõ îð÷íû äîðîéòîë áîëîí áîõèðäîëýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ìàãàäëàëòàé. Áàéãàëèéí ãàìøèã, ¿åðèéíóñ çýðýã íü àìüäðàõ îð÷íûã ñ¿éòãýñíýýñ ìºí õîâîðäîõ áîëîìæòîé.Çàìáà ã¿ðâýëèéí îâîã. Agamidae10. Laudakia stoliczkana (Blanford, 1875)Ò¿ãýýìýë íýð: Çàìáà ã¿ðâýë, Mongolian agama,Mongolian rock agama.Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: L. s. altaica (Munkhbayar,1971).Èæèë íýð: Stellio stoliczkanus Blanford, 1875;Agama stoliczkana Blanford, 1875; Agama tarimensisZugmayer, 1909; Stellio stoliczkana Blanford, 1875;(Àíàíüåâà íàð, 1997; Macey íàð, 2000 á¿òýýëä íàðèéâ÷ëàí òóñãàñàí).Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéí ºíººãèéí õýìæýý òîäîðõîéã¿é.Àìüäðàõ îð÷íû íºõöºëººñ áîëæ àëàã öîîã òàðõàöòàé. Ýíý àìüòíûã äîðíûí àíàãààõóõààíä ýì÷èëãýýíèé çîðèëãîîð àøèãëàæ èðñýí. Õÿòàäàä àðõèíä õàíäëàí õóäàëäààëäàããýñýí ìýäýý áèé. Õàðèí õèð ºðãºí õýðýãëýäýã íü òîäîðõîéã¿é. Öààøèä õóäàëäàà,àðèëæàà ïîïóëÿöèéí õýìæýýíä íºëººëºõ¿éö ºñâºë ýíý ç¿éëèéã A øàëãóóðààð äàõèí¿íýëæ õîâîðäëûí àíãèëàëä îðóóëæ áîëîõ þì. Îäîîãîîð ìýäýýëýë áàãà áàéãààãõàðãàëçàí ýíý ç¿éëèéã Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é àíãèëàëä îðóóëàí ¿íýëëýý. Ïîïóëÿöèéíòîî òîëãîé, ÷èã õàíäëàãà, õîâîðäîõ øàëòãààí, íºõöºëèéã íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõøààðäëàãàòàé áàéíà.Õàìãààëñàí áàéäàë: Çàìáà ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 51 õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC,2006).Äýëõèéí òàðõàö: Õÿòàä (Øèíæààí, Ãàíñó), Ìîíãîëûí ºìíºä áà áàðóóí ºìíºä íóòàã(Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ãîâü Àëòàé, Ãîâèéí Òýíãýð óóëñûí õàæóóõîðìîéí õàä àñãà, õàðãàíà ñººãòýé ãàçàð, óóëñûí õîîðîíäîõ õîòîñ õºíäèé, öºëèéíáàÿí á¿ðä îð÷ìûí õàäàò óóëñààð òàðõñàí áàéäàã. Íýëýýä ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõñàíáîëîâ÷ òàðõàö íóòãèéíõàà äîòîð ýêîëîãèéí õóâüä àÿòàé òààòàé íºõöºë, òóõàéëáàëáóò ìîä, õàä ÷óëóóòàé ãàçðûã ø¿òýí àìüäàðíà (Ýðýãäýíäàâãà, 1958; ̺íõáàÿð, 1976à;̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1991; Àíàíüåâà íàð, 1997; Terbish íàð, 2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí 45
  • 50. ò¿âøèíýýñ äýýø 1200-2400 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèííàð, 1990). Ìîíãîë îðîíä òàðõñàí òàëáàé 98,255 êì2ãýæ ¿íýëýãäñýí ÷ ýíý ç¿éëèéí ïîïóëÿöè íü õýñýã÷ëýíõóâààãäàæ òóñãààðëàãäñàí áàéäàã (Ä.Â.Ñåìåíîâ,àìàí ìýäýý). Ìîíãîë-Ãåðìàíû ýêñïåäèöèéí õ¿ðýýíä1974-1978 îíóóäàä Õîâä àéìãèéí íóòàã, Èõ íóóðûíõîòãîðûí Õîâä ãîëûí ñàâä îðøèõ Áàÿí óóëàíä 86áîäãàëü çàìáà ã¿ðâýë òàâüæ íóòàãøóóëñàí áàéíà(Stubbe íàð, 1981).Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Îäîîãîîð ýíý ç¿éëèéí ïîïóëÿöè òîãòâîðòîé áàéíà ãýæ¿çäýã áºãººä õîâîðäóóëàõ ãîë øàëòãààí ¿ã¿é áàéíà. Õýäèé òèéì ÷ ýíý ç¿éëèéã îëîíóëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëäàã, ÿëàíãóÿà Õÿòàäûí çàõ çýýëä íýã øèðõýãèéí ¿íý íüîéðîëöîîãîîð 5 àì äîëëàð áàéãàà áºãººä îëáîðëîäîã õýìæýý íü òîäîðõîéã¿é. Õàðèíóóë óóðõàéí àæëûí ÿâöàä òýäãýýðèéí àìüäðàõ îð÷íûã ñ¿éòãýñíýýñ òîî òîëãîéä íüñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ¿íäýñòýé. Çàìáà ã¿ðâýëýýñ Thelandros mongolicus Sharpilo,Biserkov et Munkhbayar, 1987, Th. gobiensis Sharpilo, Biserkov et Munkhbayar, 1987õýìýýõ õî¸ð ç¿éëèéí ïàðàçèò äóãàðèã õîðõîé òýìäýãëýãäñýí (Øàðïèëî íàð, 1987).Ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéí õýëáýëçýëä õîðõîéí íºëºº ñóäëàãäààã¿é (Õ. ̺íõáàÿð, àìàíìýäýý).11. Phrynocephalus helioscopus (Pallas, 1771)Ò¿ãýýìýë íýð: Òîéðìûí õîíèí ã¿ðâýë, Sunwatchertoadheaded agama (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: P. h. saposhnikoviKaschenko, 1909Èæèë íýð: Phrynocephalus wralensis (Gmelin, 1789); Phrynocephalus varius Eichwald,1831Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: ¯íýëýõ áîëîìæã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ýíý ç¿éëèéí ýçëýí àìüäðàõ íóòàã íü 150 êì2 îð÷èì. Òîéðìûíõîíèí ã¿ðâýëèéí äýëõèéí ïîïóëÿöèéí íýãýýñ áàãà õóâü íü Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîõáºãººä Ìîíãîë óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí íýãýýñ áàãà õóâèéã ýçýëäýã òóë ¿íýëýõáîëîìæã¿é.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ýíý ç¿éë Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìûí õî¸ðäàõü õýâëýëä õîâîðçýðýãëýëýýð á¿ðòãýãäñýí (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Òîéðìûí õîíèí ã¿ðâýëèéí òàðõàöíóòãèéí íýãýýñ áàãà õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðò õàìðàãäñàí (Terbish íàð,2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Èðàíû óìàðä íóòàã, Òóðê, Êàçàõñòàí, Òóðêìåíèñòàí, Óçáåêèñòàí,Õÿòàäûí áàðóóí óìàðä íóòàã, Ìîíãîëûí áàðóóí ºìíºä õýñýã (Áàííèêîâ íàð, 1977;Áîðêèí íàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1997).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ç¿¿íãàðûí ãîâüä, Áóëãàí ãîëîîñ õîéø ßðàíò, Ñàëõèòûí õºòºë,Èõ, Áàãà Îíãîãèéí öºë, öºëºðõºã õýýð, õýýðò íóòàãëàíà (Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1991; 46
  • 51. Òýðáèø, Ï¿ðýâæàâ, 2000; Terbish íàð, 2006). Ýíýç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàö íóòãóóä íü ò¿¿íèéäýëõèéí òàðõàöûí ç¿¿í õîéä õÿçãààð þì (̺íõáàÿð,Òýðáèø, 1997). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñäýýø 1200-1400 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí íàð,1990; Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1993). Ìîíãîë îðîíä ýíýç¿éëèéí òàðõàö íóòãèéí íèéò õýìæýýã 6,719 êì2 ãýæ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü ïîïóëÿöè ãàí ãà÷ãèéí íºëººíäºðòºìòãèé íóòãóóäàä àìüäàðäàã òóë òîî òîëãîé íü áóóðàõ ýðñäýë èõòýé.12. Phrynocephalus versicolor Strauch, 1876Ò¿ãýýìýë íýð: Öîîõîð õîíèí ã¿ðâýë, Tuva toad-headed agama (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Àíàíüåâà íàð (1997)Ìîíãîëä P. v. versicolor Strauch, 1876 áîëîí P. v.kulagini Bedriaga, 1909 ãýñýí õî¸ð ñàëáàð ç¿éëáèé ãýæ òîäîðõîéëñîí.Èæèë íýð: Phrynocephalus rostralis Zarevsky,1930; Phrynocephalus frontalis Strauch, 1867; Phrynocephalus blanfordi Bedriaga, 1907;Phrynocephalus carinilabris Bedriaga, 1909; Phrynocephalus guentheri Bedriaga, 1906;Phrynocephalus pewzowi (Peters, 1984; Àíàíüåâà íàð, 1997).Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Öîîõîð õîíèí ã¿ðâýë “guttatus” á¿ëýãò îðäîã (Ñîêîëîâñêèé,1975; Ñåìåíîâ, 1987; Ëèõíîâà, Ìèëèøíèêîâ, 1988; Golubev, 1989; Àíàíüåâà íàð,1997). ß.Â.Áåäðÿãà (1909) Ìîíãîë îðîíä öîîõîð õîíèí ã¿ðâýëèéí ýõ ñàëáàð ç¿éë Ph. v.versicolor-ýýñ ãàäíà Ph. v. hispida (Ç¿¿íãàðûí ãîâü), Ph. v. kulagini (Õîâäûí òîéðîã), Ph. v.bogdanowi (Ìîíãîë îðíû ç¿¿í ºìíºä íóòàã) ãýñýí ñàëáàð ç¿éë¿¿ä áèé ãýæ òýìäýãëýñýíáàéäàã. Öààøäûí íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãààãààð Ìîíãîë îðîíä öîîõîð õîíèí ã¿ðâýëèéíäàðààõ õî¸ð ñàëáàð ç¿éë àìüäàðäàã áîëîõûã òîãòîîæýý (Ìèëèøíèêîâ, Ëèõíîâà, 1986;Ëèõíîâà, 1992; Ñåìåíîâ, 1987; Ñåìåíîâ, Ùåíáðîò, 1989; Àíàíüåâà íàð, 1997). ¯¿íä:Òóñ îðíû áàðóóí á¿ñ íóòãààð Ph. v. kulagini, áóñàä íóòãààð Ph. v. versicolor õýìýýõ ñàëáàðç¿éë¿¿ä òóñ òóñ òàðõæýý. Õàðèí Ph. rostralis, Ph. frontalis, Ph. v. bogdanowi, Ph. Blanfordi,Ph. carinilabris, Ph. guentheri, Ph. pewzowi çýðýã íü Ph. v. versicolor-èéí ñèíîíèì áîëíî.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã, íÿãòøèë íü ºíäºð ç¿éë(Terbish íàð, 2006). Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Öîîõîð õîíèí ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 18 îð÷èì õóâü íü óëñûíòóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006). 47
  • 52. Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû óëñûí ç¿¿íºìíºä íóòàã (Òóâà), Êàçàõñòàíû ç¿¿í õýñýã, Õÿòàäûíõîéä áà áàðóóí õýñýã (Øèíæààí, Ãàíñó, Íèíãõà, ªâºðÌîíãîë), Ìîíãîë (̺íõáàÿð, 1976à; Òýðáèø, 1989;Àíàíüåâà íàð, 1998; Øåíáðîò & Ñåìåíîâ, 1987; Wang& Fu, 2004; Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ýíý ç¿éë íü Phrynocephalus(Agamidae îâîã) òºð뺺ñ Òºâ Àçèéí öºëä õàìãèéíò¿ãýýìýë òîõèîëääîã (Àíàíüåâà íàð, 1998; Wang &Fu, 2004). Ãîâü öºë, öºëºðõºã õýýð, õýýðèéí ýëäýâõýâ øèíæèéí àìüäðàõ îð÷èíä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî (Àíàíüåâà íàð, 1998; Òýðáèø,2004; Wang & Fu, 2004). Ìîíãîëûí ãîâü, öºëä àìüäàðäàã õàìãèéí ºðãºí òàðõàëòòàé,òîî òîëãîéí ºíäºð íÿãòøèë á¿õèé äºðâºí ç¿éë ã¿ðâýëèéí (P. versicolor; A. pipiens; E.przewalskii; E. multiocellata) íýã þì (Rogovin íàð, 2001; Òýðáèø, 2004). Äàðüãàíãà áîëöîîõîð õîíèí ã¿ðâýëèéí äýëõèéí òàðõàöûí õàìãèéí ç¿¿í õèë áîëäîã (Terbish íàð, 2006).Äîðíîä ãîâü, Óìàðä ãîâü, Àëàøàà ãîâü, Ìîíãîë Àëòàéí íóðóóíû ºìíºä õýñýã, Àëòàéíºâºð áà Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, Äîðíîä Ìîíãîëûíç¿¿í ºìíºä õýñýã, Õàíãàéí íóðóóíû ºìíºä õýñýã çýðýã íóòãóóäààð òàðõñàí (̺íõáàÿð,1976à; Áîðêèí íàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1998; Òerbish íàð, 2006). Ýíý ç¿éëèéí òàëààðõñóäàëãààã Ìîíãîë-Îðîñûí õàìòàðñàí Áèîëîãèéí èæ á¿ðýí ýêñïåäèöèéí öºëèéíñóäàëãààíû õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä 1977-1985 îíóóäàä Àëòàéí ºâºð ãîâèéí Ýõèéí ãîëûíáàÿí á¿ðä, ò¿¿íèé îð÷ìûí ñóóðèí ñóäàëãààíû 6 òàëáàéä (Ñåìåíîâ, Áîðêèí, 1985;Ñåìåíîâ, 1985; 1986; 1987; 1991), 1995-1996 îíóóäàä Ãîâü Ãóðâàí Ñàéõàíû áàéãàëèéíöîãöîëáîð ãàçðûí áàÿíá¿ðä, öàâ òîëãîä, çàãàí îé, õàðãàíàò öºë, ýëñýí ìàíõàí á¿õèéíóòàãò òóñ òóñ ÿâóóëæýý (Reading íàð, 1999). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø600-2000 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí íàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéíÌîíãîëä òàðõàí àìüäðàõ íóòàã 647, 991êì2 ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí¿åä õºðñ õóóëàõ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð õàãàëàí áîëîâñðóóëàõ ÿâöàäàìüäðàõ îð÷èí ýâäýð÷ öîîõîð õîíèí ã¿ðâýëèéí òîî òîëãîéä ñºðºã íºëººëíº. Áàñìàëûí õºëä ãèøãýãäýõ, ìàøèíä äàéðóóëàõ ýðñäýë áèé. Æèë äàðààëñàí ãàíãèéí óëìààñõîîë òýæýýëèéí õîìñäîëä îðîõ, ºâëèéí õàõèð õ¿éòíýýñ è÷ýýíäýý õºëäºõ çýðãýýð òîîòîëãîé íü õîðîãäîõ ìàãàäëàë ºíäºð. Ãýõäýý õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ººð÷ëºëò ýñâýë õ¿íèé¿éë àæèëëàãààíû àëü íü ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéä èë¿¿ ñºðºã íºëººëäãèéã õàðààõàíòîãòîîãîîã¿é áàéíà. 48
  • 53. Æèíõýíý ã¿ðâýëèéí îâîã. Lacertidae13. Eremias argus Peters, 1869Ò¿ãýýìýë íýð: Ìîíãîë ã¿ðâýë, Mongolianracerunner (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Àíàíüåâà íàð (1997)E. a. barbouri Schmidt, 1925, E. a. argus Peters,1869 ãýñýí õî¸ð ñàëáàð ç¿éë Ìîíãîëä òàðõñàí õýìýýí íîòëîäîã.Èæèë íýð: Podarces argus Strauch, 1876; Eremias barbouri Schmidt, 1925.Àíãèëàë ç¿éí òýìäýãëýãýý: Íóòãèéí áàðóóí ºìíºä õýñýã òóõàéëáàë Àëòàéí ºâºðãîâèéí Àòàñ óóëûí àðûí Òîîðîéí íóðóóíû òàñàðõàéòñàí ïîïóëÿöèéã òóñãàéëàí ñóäàëæ,ãåíåòåêèéí øèíæèëãýý õèéí, àíãèàëàë ç¿éí òºëºâ áàéäëûã íàðèéâ÷ëàí òîäðóóëàõøààðäëàãàòàé.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë (Àíàíüåâà íàð, 1998;Terbish íàð, 2006). Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 8 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ (Áàéãàëüíóóðûí ºìíºä õýñýã, ×èò ìóæèéí áàðóóí ºìíºä õýñýã,Áóðèàä), Õÿòàäûí íóòàã (ªâºð Ìîíãîë, Ëèàîíèíãèéíºìíºä õýñãýýñ Æèàíãñó õ¿ðòýë, áàðóóí òèéø Êèíãõàéõ¿ðòýë), Ìîíãîëûí òºâ áîëîí äîðíîä íóòàã, Á¿ãäÍàéðàìäàõ Àðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ Àðä Óëñ (Uetz íàð,2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ýíý ç¿éë íü öºëºðõºã õýýð,õýýðèéí á¿ñèéí õóóðàé õýâ øèíæèéí ÿíç á¿ðèéíàìüäðàõ îð÷èíä èäýýøèí íóòàãøäàã (Àíàíüåâà íàð,1997). Õàíãàé, Õýíòèéí íóðóóíû çàðèì õýñýã, Äîðíîä Ìîíãîëûí òàë õýýð, Óìàðä ãîâèéíóóëûí õýýðèéí çàðèì íóòàãò òîõèîëäîíî (Terbish íàð, 2006). ̺í Ìîíãîë Àëòàéí íóðóóíûÁóëãàí ãîëûí ñàâ, Àëòàéí ºâºð ãîâü, Íóóðóóäûí õºíäèé, Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Äîðíîä ãîâüçýðýã íóòãèéí öºëºðõºã õýýð, õýýðýýð ýëáýã (Àíàíüåâà íàð, 1997). Ãîâü Àëòàéí íóðóóíûÃóðâàí Ñàéõàíû áàéãàëèéí öîãöîëáîð ãàçðûí óóëûí áîëîí òàëàðõàã íóòàãò (áàÿíá¿ðä,õàðãàíà á¿õèé ààðàã òîëãîä, çàãò öºë, ýëñýí ìàíõàí) òîõèîëäîíî (̺íõáàÿð, 1981: Readingíàð, 1999). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 600-2050 ìåòðò àìüäàðíà (Áîðêèí íàð,1990). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõ íóòàã íü 767,569 êì2. Öîîõîð õîíèíã¿ðâýë ºðãºí óóäàì òàðõàöòàé, òîî òîëãîé ýëáýã àìüòàí òóë õýýðèéí á¿ñèéí õýâ øèíæèéãèëýðõèéëýã÷ íýã èíäèêàòîð áîëäîã. Òàðõàöûí ç¿¿í õýñãýýð íîìèíàòèâ ñàëáàð ç¿éë, áàðóóíõýñãýýð íü E. a. barbouri ñàëáàð ç¿éë òàðõæýý (Áîðêèí, 1990).Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Õîâîðäëûí òàëààð ìýäýý áàðèìò áàéõã¿é. Ãýâ÷ áèîòîïûíç¿éë ó÷èð óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ãàçðûí õºðñ ýâäýðñýíýýñ áîëæ òàðõàöíóòàãò òîî òîëãîé õîìñäîõ ìàãàäëàëòàé. 49
  • 54. 14. Eremias arguta (Pallas, 1773)Ò¿ãýýìýë íýð: Òîëáîò ã¿ðâýë, Steppe racerunner,Racerunner, Arguta.Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: E. a. potaniniBedriaga 1912Èæèë íýð: Lacerta arguta Pallas, 1773; Podarcis variabilis; Wagler, 1830Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ìýäýýëýë äóòìàã¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ýíý ç¿éëèéí òàðõàö, ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéí ººð÷ëºëòèéíõàíäëàãà, ó÷èð÷ áóé àþóëûí òàëààðõ ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéíà. Õºðø çýðãýëäýýõÕÿòàäûí ïîïóëÿöèàñ ñýëáýãäýõ áîëîìæòîé ÷ ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý, í¿¿äýëøèëæèëòýä ñààä áîëîõ ºíäºð óóë áîëîí áóñàä øàëòãààíû òàëààðõ ìýäýýëýë áàðàã ¿ã¿é.Öààøèä äýýðõ ÷èãëýëýýð íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàé. Ìîíãîë îðîíä ýíýç¿éëèéí òàðõàö íóòàã õÿçãààðëàãäìàë, õîâîð ç¿éë ãýæ ¿çäýã (Terbish íàð, 2006).Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìûí õî¸ð óäààãèéí õýâëýëä õîâîðçýðýãëýëýýð òóñ òóñ á¿ðòãýãäñýí (̺íõáàÿð, 1987; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Òàðõàöíóòãèéí 18 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðò õàìðàãäñàí (Terbish íàð,2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Ç¿¿í óìàðä Ðóìûí, Óêðàéíû ºìíºäíóòàã, Òóðê (Szczerbak, 1974), ÎÕÓ-ûí áàðóóí ºìíºä(ºìíºäººñ óìàðä Êàâêàç, ç¿¿í òèéø Óðàë ãîë õ¿ðòýë),ÿðæèéí ç¿¿í õýñýã, Ìîëäàâûí ºìíºä õýñýã, Àðìåí(Ñåâàí ãîëûí ñàâ), Óìàðä Èðàí, Óìàðä Àçàðáàéæàí,Êàçàõñòàíû áàðóóí, ç¿¿í õýñýã, Óçáåêèñòàí,Òàæèêèñòàí, Êèðãèçñòàí, Õÿòàäûí áàðóóí óìàðä õýñýã(Øèíæààí, ªâºð Ìîíãîë), Ìîíãîëûí áàðóóí ºìíºäõýñýã (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Õîâä àéìãèéí ¯åí÷, Áóëãàí,Àëòàé ñóìûí íóòàã, Ç¿¿í ãàðûí ãîâèéí çàã, íîõîé øýýðýí, òýñýã, îðòóóç, áàãëóóð çýðýã áóòñººã á¿õèé õàéðãà ÷óëóóò öºëººð òîõèîëäîíî (̺íõáàÿð, Øàãäàðñ¿ðýí, 1968; Îðëîâà,Òýðáèø, 1986; Òýðáèø, 1989; ̺íõáàÿð, 1987; Ñåìåíîâ, Ìóíõáàÿð, 1996; ̺íõáàÿð,Òýðáèø, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîëûí òàðõàö íü äýëõèéí òàðõàöûí ç¿¿í óìàðä õèëáîëäîã. Ìîíãîëä äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø 1200-2000 ìåòðò òîõèîëäîíî (Îðëîâà, Òýðáèø,1986; Àíåíüåâà íàð, 1997). Òàðõàí àìüäðàõ íóòàã íü Ìîíãîëûí õýìæýýíä 20,811êì2 ãýæ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí øàëòãààíÕýò õ¿éòðýëò, ãàí çýðýã áàéãàëü, öàã óóðûí òîõèðîìæã¿é íºõöëèéí óëìààñ òîî òîëãîéíü õîâîðäîõ ìàãàäëàëòàé ÷ õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ººð÷ëºëò áîëîí õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíûàëü íü èë¿¿ ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäãèéã õàðààõàí òîãòîîã¿é áàéíà. 50
  • 55. 15. Eremias multiocellata Günther, 1872Ò¿ãýýìýë íýð: Ìîãîé ã¿ðâýë, Multi-cellatedracerunner (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ìîãîé ã¿ðâýëèéí E.m. bannikowi Szcerbak, 1973; E. m. multiocellataGünther, 1872; E. m. kozlowi Bedriaga, 1907;E. m. yarkandensis ãýñýí äºðâºí ñàëáàð ç¿éëèéã òýìäýãëýñýí áºãººä Ìîíãîë îðîíä E.m. bannikowi; E. m. multiocellata õýìýýõ õî¸ð ñàëáàð ç¿éë òîõèîëäîíî (Øåðáàê, 1974;Áîðêèí íàð, 1990). Öààøèä ç¿éëèéí äîòîîä àíãèëàë ç¿éí òàëààð íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãààÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé.Èæèë íýð: Podarces multiocellata Strauch, 1876; Podarces planiceps Strauch, 1876;Eremias yarkandensis Blanford, 1875Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë (Terbish íàð, 2006).Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîãîé ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 18 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC,2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñûí ç¿¿í ºìíºäíóòàã (Òóâà), Êàçàõñòàíû ç¿¿í áîëîí ç¿¿í ºìíºä íóòàã,Óçáåêèñòàí, Õÿòàäûí áàðóóí õîéä íóòàã (Øèíæààí,Êèíãõàéãààñ ç¿¿í òèéø ªâºð Ìîíãîë, áàðóóí òèéøËèàîíèíã õ¿ðòýë), Ìîíãîëûí ºìíºä íóòàã, Êèðãèçñòàí,(Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ýíý íü Ìîíãîë îðíû ãîâüöºëèéí á¿ñ íóòãààð ò¿ãýýìýë òàðõñàí äºðâºí ç¿éë (P.versicolor; A. pipiens; E. przewalskii; E. multiocellata)ã¿ðâýëèéí íýã þì (Àíàíüåâà íàð, 1998; Ðîãîâèí íàð,2001, Òýðáèø, 2004). Àëòàéí ºâºð ãîâü, Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, Ìîíãîë Àëòàéí íóðóó,Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Íóóðóóäûí õºíäèé, Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Óìàðä ãîâü, Äîðíîä ãîâü,Àëàøàà ãîâü çýðýã íóòàãò òàðõñàí (̺íõáàÿð, 1976à; Àíàíüåâà íàð, 1997; Terbish íàð,2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 600-2700 ìåòðò òîõèîëäîíî (Àíàíüåâàíàð, 1997). Ìîíãîë îðíû áàðóóí á¿ñ íóòãààð E. m. bannikowi, áóñàä íóòãààð E. m.multiocellata õýìýýõ ñàëáàð ç¿éë òóñ òóñ òàðõæýý (Ùåðáàê, 1974). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîëäàõü òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé 657,900 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëò, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéíóëìààñ àìüäðàõ îð÷èí äîðîéòîõ íü ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîé áóóðàõ íýã øàëòãààíáîëíî. Òàðõàö íóòàãò àìüäðàõ ìàõàí èäýøò àìüòäûí òîî òîëãîéí ºñºëò, ãàí, çóä çýðýãáàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººãººð ìîãîé ã¿ðâýëèéí òîî òîëãîé áóóðàõ ìàãàäëàëºíäºð. 51
  • 56. 16. Eremias przewalskii (Strauch, 1878)Ò¿ãýýìýë íýð: Ãîâèéí ã¿ðâýë, Gobi racerunner(Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: E. p. przewalskii(Strauch, 1876); E. p. tuvensis Szczerbak, 1970(Ùåðáàê, 1974; Îðëîâà, 1992)Èæèë íýð: Podarces (Eremias) przewalskii Strauch,1876; Podarces (Eremias) kessleri Strauch, 1876; Podarces (Eremias) brachydactyla Strauch,1876;Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë (Terbish íàð, 2006).Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí. Ýíý ç¿éëèéã äîðíûí àíàãààõ óõààíäàøèãëàõ çîðèëãîîð àðèëæààëàõ ¿éë ÿâö èõýñâýë äàõèí ¿íýëýõ øààðäëàãàòàé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ãîâèéí ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 18 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC,2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ (Òóâàãèéíºìíºä õýñýã), Õÿòàäûí óìàðä íóòàã, Ìîíãîë (Flint,1960; Pope, 1935; Schmidt, 1927; Szczerbak, 1974;̺íõáàÿð, 1976à; Orlova, 1992; Òýðáèø íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë îðíû áàðóóí áîëîíºìíºä íóòãèéí öºëèéí ýëñýðõýã õºðñòýé íóòãààðò¿ãýýìýë òàðõæýý (Áàííèêîâ, 1958; Ùåðáàê, 1974;̺íõáàÿð, 1976; Òýðáèø, 1989). Èõ íóóðóóäûí õîòãîð,Ìîíãîë Àëòàéí íóðóó, Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Àëòàéíºâºð ãîâü, Íóóðóóäûí õºíäèé, Óìàðä ãîâü, Äîðíîäãîâü, Àëàøàà ãîâü çýðýã íóòãóóäàä òàðõñàí (Terbish íàð, 2006). E. p. przewalskii ñàëáàðç¿éë Ìîíãîë îðíû ºìíºä íóòãààð, E. p. tuvensis ñàëáàð ç¿éë áàðóóí õîéä íóòãààð òóñòóñ àìüäàðíà (Ùåðáàê, 1974; Îðëîâà, 1992). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 760-1800 ìåòðò òýìäýãëýñýí (Ùåðáàê, 1974; Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõüòàðõàí àìüäðàõ äýâñãýð íóòãèéí íèéò òàëáàé 585,814 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýíÕîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Äîðíî äàõèíä àðäûí óëàìæëàëò ýìíýëýãò ýìèéí ò¿¿õèéýäèéí çîðèëãîîð îëáîðëîí, àìüòíû äýëã¿¿ðò õóäàëäààëäàã òóõàé àëáàí áóñ ìýäýý áèé.Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëûí óëìààñ àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîë ¿¿ñýõ íü ýíý ç¿éëàìüòíû òîî òîëãîéí õîâîðäëûí øàëòãààíû íýã áîëíî. Ìàõ÷èí àìüòäûí òîî òîëãîéíºñºëò, ãàí, çóä çýðýã áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººãººð õîðîãäîõ ìàãàäëàë ºíäºð. 52
  • 57. 17. Eremias vermiculata Blanford, 1875Ò¿ãýýìýë íýð: Çàãàëò ã¿ðâýë, VariegatedRacerunner (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Îäîîãîîð ñàëáàðç¿éëèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é.Èæèë íýð: Poderces (Eremias) pewzowi Strauch,1876Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòãèéí õ¿ðýýíä ºíäºð íÿãòøèëòýé, òîî òîëãîé ýëáýãç¿éë (Terbish íàð, 2006). Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Çàãàëò ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 38 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC,2006).Äýëõèéí òàðõàö: Êàçàõñòàíû ç¿¿í íóòàã, Õÿòàäûíáàðóóí óìàðä íóòàã (Øèíæààíààñ ç¿¿í òèéø ªâºðÌîíãîë õ¿ðòýë), Ìîíãîëûí òºâ áîëîí ºìíºä íóòàã(̺íõáàÿð, 1976à; Àíàíüåâà íàð, 1998; Êóáûêèí,1984; Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Àëòàéí ºâºð ãîâü, Àëàøàà ãîâüöºëèéí áàÿíá¿ðäýýð òàðõñàí. Óìàðä ãîâüä õî¸ð öýãòòýìäýãëýñýí (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1981; Ñåìåíîâ,Áîðêèí, 1992; Àíàíüåâà íàð, 1997; Terbish íàð, 2006).Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 750-1450 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí, 1986, 1986à;Ñåìåíîâ, Áîðêèí, 1986; Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõòàëáàé 104,530 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëûí (óóë óóðõàé) óðøãààðîð÷íû õîìñäîë ¿¿ñýõ íü õîâîðäëûí øàëòãààí áîëîõ ¿íäýñòýé. Ìàõ÷èí àìüòäûí òîîòîëãîéí ºñºëò, ãàí, çóä çýðýã áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººãººð õîðîãäîõ ìàãàäëàëºíäºð.18. Lacerta agilis Linnaeus, 1758Ò¿ãýýìýë íýð: Ãàâøãàé ã¿ðâýë, Sand lizard(Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Ìîíãîëä L.a. exiguaEichwald, 1831 õýìýýõ ñàëáàð ç¿éë òýìäýãëýñýí(Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1988).Èæèë íýð: Òîäîðõîéã¿éÎëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: ¯íýëýõ áîëîìæã¿é 53
  • 58. ¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òîî òîëãîéí õóâüä ýíý ç¿éëèéí äýëõèéí ïîïóëÿöèéí íýãýýñ áàãàõóâü íü Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîõûí çýðýãöýý òàðõàö íóòãèéí òàëáàé íü òóñ óëñûí íèéòíóòàã äýâñãýðèéí íýãýýñ áàãà õóâèéã ýçýëäýã ó÷èð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áàéâ.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ãàâøãàé ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòàã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàéãàçàðò õàìðàãäààã¿é áàéíà (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Ôðàíö, Àíãëèéí ºìíºä íóòàã,Áåëüãè, Íèäåðëàíä, Ãåðìàí, Íîðâåãèéí ç¿¿í ºìíºäíóòàã, Øâåéöàðü, Ëþêñýíáóðã, Èòàëèéí ç¿¿í õîéäíóòàã, Äàíè, Àâñòðè, ×åõ, Õîðâàò, Ïîëüøèéí áàðóóííóòàã, Øâåä, Áîñíè Ãåðöåãîâèí, Óíãàð, ÑåðáèÌîíòåíåãðî, Àëáàíè, Ãðåê, Ðóìûí, Ëàòâè, Ëèòâà,Ìàêåäîí, Ýñòîíè, Áîëãàð, Óêðàéí (Äíåïð ìºðíèéç¿¿í õýñýã, Óêðàéíû áàðóóí íóòàã), Áåëàðóñü, Òóðêèéíç¿¿í óìàðä íóòàã, Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ, Ìîëäàâ,ÿðæ, Àðìåí, Àçàðáåéæàí, Êàçàõñòàí, Õÿòàäûí áàðóóí óìàðä íóòàã (Øèíæààíû áàðóóííóòàã), Ìîíãîëûí áàðóóí óìàðä íóòàã, Êèðãèçñòàí (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë Àëòàéí íóðóóíû áàðóóí, áàðóóí ºìíºò õýñýã, Áàÿí,Ñîíãèíîò ãîëûí ñàâ äàãóó àðöíû á¿ëãýìäýëòýé óóë òîëãîäîîð òàðõàíà (Òýðáèø,̺íõáàÿð, 1988; Terbish íàð, 2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 1700-2500ìåòðò òîõèîëäîíî (Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1988). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõòàëáàé 2485 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ýíý ç¿éëèéí õîâîðäëûí òàëààðõè ñóäàëãààíû ìýäýý áàðèìò¿ã¿é.19. Zootoca vivipara Jacquin, 1787Ò¿ãýýìýë íýð: Çóëçàãàëàã÷ ã¿ðâýë, Viviparouslizard, ñommon lizard (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: Z. v. vivipara Jacquin,1787Èæèë íýð: Lacerta vivipara Íèêîëüñêèé, 1905Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, õýâèéí íÿãòøèëòàé ç¿éë. Ïîïóëÿöèéí òîîõýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí. Ýíý ç¿éë äýëõèéí õýìæýýíä ºðãºí òàðõñàí áºãººäÌîíãîëä äýëõèéí òàðõàöûí íýãýýñ áàãà õóâü òîõèîëäîæ áàéãàà õýäèé ÷ ýíý íü òóñ óëñûííèéò íóòàã äýâñãýðèéí íýãýýñ èë¿¿ õóâèéã ýçëýæ áàéãàà þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò õàìãààëëûí¿íýëãýýíèé íýã ¿íäñýí øàëãóóð áîëíî. Õºðø çýðãýëäýýõ Õÿòàä áîëîí Îðîñûíïîïóëÿöèàñ çîõèõ õýìæýýíä òýòãýãäýõ áîëîìæòîé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Çóëçàãàëàã÷ ã¿ðâýëèéí òàðõàö íóòãèéí 25 îð÷èì õóâü íü óëñûíòóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006) 54
  • 59. Äýëõèéí òàðõàö: Çóëçàãàëàã÷ ã¿ðâýë Èðëàíä,Ïèðåíåéí õîéãîîñ ç¿¿í òèéø Êîëûì, Øàíòàðûíàðëóóä, Ñàõàëèí õ¿ðòëýõ Åâðàçèéí ºðãºí óóäàì íóòàãòòàðõæýý (Àíàíüåâà íàð, 1997). Òàðõàëòûí õîéä õèëÕîéò òóéë õ¿ðíý (Áàííèêîâ íàð, 1977).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë Àëòàéí íóðóóíûáàðóóí õîéä íóòàã, Õýíòèéí íóðóó, Õºâñãºë, ÈõÕÿíãàíû óóëñûí îé òàéãà, óóëûí õýýðèéí á¿ñýýðòàðõæýý. Äàðõàäûí õîòãîðûí Óëààí òàéãà îð÷èìäóóëûí òóíäðò òýìäýãëýñýí (̺íõáààòàð, Öýâýýíìÿäàã, 2002; ̺íõáààòàð, 2003;Terbish íàð, 2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 1300-2900 ìåòðò òîõèîëäîíî(Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé 115,619 îð÷èìêì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Áàéãàëèéí áîëîí õ¿íèé òàâüñàí ò¿éìðèéí óðøãààð îð÷íûäîðîéòîë áèé áîëñîí íü õîâîðäóóëàõ øàëòãààí áîëæ áàéíà. ̺í ìîä áýëòãýë, àøèãòìàëòìàëûí îëáîðëîëò çýðýã áàéãàëèéí íººöèéí àøèãëàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñàìüäðàõ îð÷èí íü õîìñäîëä îðîõ ìàãàäëàëòàé. Æèë äàðààëñàí ãàí ãà÷èã, ìºíõ öýâäãèéíãýñýëò, óðãàìëûí óðãàöûí áóóðàëò çýðýã íü ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéä ñºðºã íºëºº¿ç¿¿ëýõ áàéãàëèéí áîäèò øàëòãààí áîëíî. 55
  • 60. Ìîãîéí ñàëáàð áàã. SerpentesÀâàðãà ìîãîéí îâîã. Boidae20. Eryx tataricus Lichtenstein, 1823Ò¿ãýýìýë íýð: Òýìýýí ñ¿¿ë ìîãîé, Tatar sand boa (Frank,Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: E. t. tataricus (Lichtenstein, 1823)Èæèë íýð: Boa tatarica Lichtenstein, 1823Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ýíý ç¿éë ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõñàí õýäèé ÷ òîî òîëãîé öººí,íÿãòøèë áàãà (Terbish íàð, 2006). Òàðõàö íóòãèéí çàðèì õýñýã íü òóñãàé õàìãààëàëòàéãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí ÷ àøèãò ìàëòìàë çýðýã áàéãàëèéí íººöèéíîëáîðëîëò, õóð òóíàäàñíû òàòðàë, óðãàöûí áóóðàëòòàé óÿëäñàí èäýø òýæýýëèéí õîìñäîëçýðýã õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà, áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí óëìààñ àìüäðàõ îð÷èí äîðîéòîí,òîî òîëãîé íü áóóðàõ ýðñäýë ýðñ íýìýãäýæ áàéíà. Îäîîãîîð ýíý ç¿éëèéã õîâîð çýðãèéíàíãèëàëä îðóóëàõ áîëîìæã¿é ÷ öààøäûí ñóäàëãààãààð ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé áóóð÷áàéãàà íü íîòëîãäâîë À øàëãóóðààð äàõèí ¿íýëýõýä õ¿ðíý.Õàìãààëñàí áàéäàë: CITES-ûí Õàâñðàëò II (UNEP-WCMC, 2006), Ìîíãîë óëñûíÓëààí íîìûí õî¸ð óäààãèéí õýâëýëä õîâîð çýðýãëýëýýð òóñ òóñ á¿ðòãýãäñýí (̺íõáàÿð,1987; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Òýìýýí ñ¿¿ë ìîãîéíû òàðõàö íóòãèéí 33 îð÷èì õóâüíü Ãîâèéí èõ áîëîí Ãîâèéí áàãà äàðõàí öààçàò ãàçàð çýðýã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàéãàçðûí íóòàã äýâñãýðò õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Èðàí, Êàçàõñòàíû ç¿¿í íóòàã,Òóðêìåíèñòàí, Óçáåêèñòàí, Àôãàíèñòàí, Ïàêèñòàíûáàðóóí íóòàã, Òàæèêñòàí, Õÿòàäûí áàðóóí óìàðä íóòàã(Øèíæààí, Ãàíñóãààñ ªâºð Ìîíãîë, Íèíãõà õ¿ðòýë),Ìîíãîëûí ºìíºä íóòàã, Êèðãèçñòàí (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Àëàøàà ãîâèéí Áîðçîí, Àëòàéíºâºð ãîâèéí Çýýìýã, Íîãîîí öàâ, Òîëü áóëàã, Ýõèéíãîë, Òàõèéí øàð íóðóóíû áàðóóí õýñýã, Íîãîîíäîâîíãèéí óñ, Óìàðä ãîâèéí Óóëûí õóäàã çýðýã ãàçàðòòàðõæýý (̺íõáàÿð, 1976à; Ñåìåíîâ, Ìóíõáàÿð, 1996;̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997; Terbish íàð, 2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 700-1800 ìåòðò òîõèîëäîíî (Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõòàëáàé 84,551 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ãîâü öºëèéí çàã, ñóõàé çýðýã óðãàìëûã õýò àøèãëàñíààñàìüäðàõ îð÷íû õîìñäîëä îðóóëæ áàéíà. Æèë äàðààëñàí ãàí ãà÷èã, áóëàã øàíäûí øèðãýëòýíý ç¿éëèéã õîâîðäóóëàõ øàëòãààí õýäèé ÷ õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ººð÷ëºëò ýñâýë õ¿íèé ¿éëàæèëëàãààíû àëèíûõ íü ¿ð äàãàâàð èë¿¿òýé òóñäàãèéã õàðààõàí òîãòîîãîîã¿é áàéíà. 56
  • 61. Íàðèéí ìîãîéí îâîã. Colubridae21. Coluber spinalis (Peters, 1866)Ò¿ãýýìýë íýð: Íàðèéõàí ìîãîé, íàðèéí ìîãîé, slender racer(Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: C. s. spinalisÈæèë íýð: Masticophis spinalis Peters, 1866; Hierophisspinalis Schmidt, 1988Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Õÿçãààðëàãäìàë òàðõàöòàé, áàãà ñóäëàãäñàí ç¿éë (Terbish íàð,2006), Ýíý ç¿éë ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõñàí ÷ òîî òîëãîé öººí. Ãàí çóä áîëîõ, èäýøòýæýýëèéí õîìñäîë, áàéãàëèéí íººö, àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëò çýðýã áàéãàëèéíáîëîí õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººãººð àìüäðàõ îð÷èí äîðîéòîí, ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéáóóð÷ áàéãààã òîãòîîâîë À øàëãóóðààð äàõèí ¿íýëæ õîâîðäëûí àíãèëàëä îðóóëàõáîëîìæòîé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ìîíãîë óëñûí Óëààí íîìûí õî¸ð óäààãèéí õýâëýëä õîâîðçýðýãëýëýýð òóñ òóñ á¿ðòãýñýí (̺íõáàÿð, 1987; ̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997). Íàðèéíìîãîéí òàðõàö íóòãèéí 24 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéíñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ, Êàçàõñòàíûäîðíîä íóòàã, Õÿòàäûí õîéä íóòàã (Øèíæàíû áàðóóííóòãààñ Õåèîíãæèàíû ç¿¿í íóòàã õ¿ðòýë, õîéøîîÆèàíãñó, Øàíòóíã, Íîíàí, Ãàíñó, Ñþÿàí, Øàíñè,Õîïåé, Æåõîë), Ìîíãîë, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Àðä÷èëñàíÑîëîíãîñ Àðä Óëñ, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ(Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Öºë, öºëºðõºã õýýð, õóóðàéõýýðèéí á¿ñèéí õàä àñãàòàé óóëñûí ýíãýð, áýë, äýðñ,õàðìàã, áóäàðãàíà çýðýã áóò, ñººã á¿õèé ýëñýðõýã õºðñòýé ãàçàð àìüäàðíà. (̺íõáàÿð,Òýðáèø, 1997). Àëòàéí ºâºð ãîâèéí Çàõóé, Çàðìàí, Àæ Áîãä, Òîñò, Íî¸í, Ãîâü Àëòàéííóðóóíû Èõ Áîãä, Íóóðóóäûí õºíäèéä Îðîã íóóð, Õîëáîîëæ íóóð, Õàíãàé íóðóóíûç¿¿í ºìíºä ¿ç¿¿ð, Óìàðä ãîâèéí Äýëãýðõàíãàé, Áàÿí äîâ, Òàëûí õóäàã, Àëàøàíüãîâèéí Áóóðûí íóðóó, Õàíáîãä, Çóðàìòàé óóë, Õîîëîéí ãàøóóí, Äîðíîäãîâü, ÄàðüãàíãàÑóëèíõýýð çýðýã ãàçðààñ òýìäýãëýæýý (Áàííèêîâ, 1958; ̺íõáàÿð, 1971, 1982; Ñåìåíîâ& Øåíáðîò, 1986; Àíàíüåâà íàð, 1997). ̺í Õàíãàé, Õýíòèé íóðóóíû çààã íóòàã Îðõîíãîëûí õºíäèé Öàãààí òîëãîéí ñàíãèéí àæ àõóéí îð÷èìä òýìäýãëýãäñýí (Terbish íàð,2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø Îðîã íóóðûí õîòãîðûí 1200 ìåòðýýñ Íî¸íóóëûí 1900 ìåòðò òîõèîëäîíî (Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàíàìüäðàõ òàëáàé 388,313 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Æèë äàðààëñàí ãàí ãà÷èã, ãîâèéí áàÿí á¿ðä¿¿äèéíäîðîéòîë, áóëàã øàíäûí øèðãýëò çýðýã íü ýíý ç¿éëèéí òîî òîëãîéã áóóðóóëàõ ¿íäñýí 57
  • 62. øàëòãààí áîëíî. Ò¿ëýý, ò¿ëøíèé çîðèëãîîð ìîä áóòûã ò¿¿õ, àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë,îëáîðëîëò çýðýã àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû íºëººãººð àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîë áèéáîëæ, òàðõàö íóòàã íü õóìèãäàí, íÿãòøèë íü áóóðàõ ìàãàäëàë íýí ºíäºð.22. Elaphe dione (Pallas, 1773)Ò¿ãýýìýë íýð: Ðàøààíû ìîãîé (Ìîíãîë), Steppes ratsnake, Dione snake, Pallas’ coluber ((Frank and Ramus,1996)).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: E. d. dione Pallas, 1773Èæèë íýð: Coluber dione Pallas, 1773.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë (Terbish íàð, 2006).Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ðàøààíû ìîãîéí òàðõàö íóòãèéí 10 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí. Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàöíóòàã óóäàì ó÷ðààñ íèéò óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûí íóòàã äýâñãýðò òîõèîëäîíî(Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Óêðàéíû ç¿¿í íóòàã, ÎðîñûíÕîëáîîíû Óëñ, ÿðæ, Àðìåí, Èðàí, Á¿ãä ÍàéðàìäàõÑîëîíãîñ Óëñ, Àçàðáåéæàí, Êàçàõñòàí, Òóðêìåíèñòàí,Óçáåêèñòàí, Àôãàíèñòàí, Òàæèêñòàí, Õÿòàäûíóìàðä íóòàã (ºìíººñ Ñû÷óàíû áàðóóí íóòàã õ¿ðòýë,Æèàíãñóãèéí ç¿¿í íóòàã, Êèàíãñó, Øàíòóíã, Øàíñè,Øåíñè, Ãàíñó, õîéø ×àíã Æèàíã ãîë õ¿ðòýë), Ìîíãîë,Êèðãèçñòàí, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Àðä÷èëñàí ÑîëîíãîñÀðä Óëñ (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë îðíû ãîâü, öºëèéí á¿ñýýñ õîéò õýñãèéí îé òàéãà õ¿ðòýëõºðãºí óóäàì íóòàãò, ºíäºð óóëûí á¿ñýýñ áóñàä áàéãàëèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñ á¿ñë¿¿ðòòàðõàí àìüäàðíà (̺íõáàÿð, 1976á; Aíàíüåâà íàð, 1997; Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 2004).Õàðèí Ìîíãîë îðíû ç¿¿í ºìíºò õýñýã, Àëòàéí ºâºð ãîâèéí ¿ëýìæ íóòãààñ îäîîãîîð ýíýç¿éëèéã òýìäýãëýýã¿é. Ýíý íü ñóäàëãàà õèéãýýã¿éòýé õîëáîîòîé òóë öààøèä äóðüäñàíá¿ñ íóòàãò ðàøààíû ìîãîéí òàðõàöûí öýã¿¿ä òýìäýãëýãäýõ ¿íäýñòýé. Ìîíãîë îðîíääàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 600-3000 ìåòðò òîõèîëäîíî (Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéíÌîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé 1,356,223 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ýíý ç¿éë ÿíç á¿ðèéí áèîòîïûã õàìàðñàí ºðãºí óóäàìòàðõàöòàé ó÷ðààñ õîâîðäëûí øàëòãààí òºäèé õýìæýýãýýð îëîí ÿíç áàéíà. ªâëèéíõ¿éòýí, ãàí ãà÷èã, óðãàöûí áóóðàëòòàé óÿëäñàí õîîë òýæýýëèéí õîìñäîë, ¿íýã, õÿðñ,ìàõ÷èí øóâóóä çýðýã íü ðàøààíû ìîãîéí òîî òîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëºõ áàéãàëèéí¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áîëíî. Õîò ñóóðèí, çàñìàë çàì, óñàí öàõèëãààí ñòàíö çýðýã äýäá¿òöèéí áàéãóóëàìæèéã áàðüæ áàéãóóëàõ áîëîí áàéãàëèéí íººö, áàÿëãèéí õàéãóóë,àøèãëàëò, îëáîðëîëò çýðýã õ¿íèé òºðºë á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààíû íºëººãººð àìüäðàõ 58
  • 63. îð÷èí äîðîéòîõ íü ðàøààíû ìîãîéí òàðõàö íóòãèéã õóìüæ, àìüäðàõ îð÷íû ÷àíàðáàéäëûã äîðîéòóóëàí, òîî òîëãîéã áóóðóóëàõ ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éëñ àæýý.23. Elaphe schrenckii (Strauch, 1813)Ò¿ãýýìýë íýð: Õàð ìºðíèé öàðèã ìîãîé (Ìîíãîë), Amurrat snake, Great black, Manchurian black, Siberian rat snake(Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: E. s. schrenkii Strauch, 18736Èæèë íýð: Coluber schrenkii Boulenger, 1894Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: ¯íýëýõ áîëîìæã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ýíý ç¿éëèéí äýëõèéí ïîïóëÿöèéí íýãýýñ áàãà õóâü íü Ìîíãîëîðîíä òîõèîëäîíî. ̺í Ìîíãîë äàõü òàðõàö íóòãèéí õýìæýý íü òóñ óëñûí íèéò íóòàãäýâñãýðèéí íýãýýñ áàãà õóâèéã ýçýëäýã. Õàð ìºðíèé öàðèã ìîãîéã Ìîíãîëä 1983 îíäÕÿíãàíû íóðóóíû áàðóóí õýñýã, ͺìðºãèéí ãîëûí ñàâä óñ ãàòàëæ ÿâàõûã ãàíöõàíóäàà ë àæèãëàæýý (Áîðêèí íàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1997). Ñóäàëãààíû äýýæ õàðààõàíöóãëóóëààã¿é. Öààøèä Èõ Õÿíãàíû óóëñûí ͺìðºã ãîëûí äàãóó ñóäàëãàà õèéæ Ìîíãîëîðîíä àìüäàðäàã ýñýõèéã íàðèéâ÷ëàí òîãòîîõ øààðäëàãàòàé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Õàð ìºðíèé öàðèã ìîãîéí òàðõàö íóòãèéí 81 îð÷èì õóâü íü óëñûíòóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ (Àìàðìºðºí, Ïðèìîðûí õÿçãààð), Õÿòàäûí òºâ áîëîí óìàðäíóòàã (Æåõîë, Õîïåé, Øàíñè), Ìîíãîëûí äîðíîäíóòàã, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Àðä÷èëñàí Ñîëîíãîñ Àðä Óëñ(Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Èõ Õÿíãàíû óóëñ, ͺìðºã,Äýãýý ãîëûí ñàâ äàãóó îéò õýýð, óóëûí õýýð, íóãààðíóòàãøèõ áîëîìæòîé (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997;Terbish íàð, 2006). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøèíýýñäýýø 500-1000 ìåòðò òîõèîëäîíî (Àíàíüåâà íàð,1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé 823 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýíÕîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ýíý ç¿éëèéí õîâîðäëûí øàëòãààí õàðààõàí òîäîðõîéã¿éáàéíà. Õàðèí ͺìðºãèéí ãîëä òàâèõààð çýõýæ áóé ã¿¿ð çýðýã íü ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõìàãàäëàëòàé. 59
  • 64. 24. Natrix natrix (Linnaeus, 1758)Ò¿ãýýìýë íýð: Óñíû ìîãîé, European grass snake,Grass snake (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: N. n. scutata (Pallas,1771)Èæèë íýð: Tropidonotus natrix Linnaeus, 1758;Coluber natrix Linnaeus, 1758Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ìîíãîë îðîíä õÿçãààðëàãäìàë òàðõàöûíõàà õýìæýýíä õîâîð,öººí òîîãîîð òîõèîëäîõ, áàãà ñóäàëñàí ç¿éë þì (Terbish íàð, 2006). Àìüäðàõ îð÷èíäîðîéòîí, ýêîëîãèéí íºõöºë ººð÷ëºãäñºíººñ ýíý ç¿éëèéí òàðõàö íóòàã õóìèãäàí,ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. ßëàíãóÿà Òóóë, Õàðàà, Å𺺠çýðýãçàðèì ãîëûí ñàâ íóòàãò àøèãò ìàëòìàë, áàéãàëèéí áóñàä íººöèéí îëáîðëîëò èõýññýíèéóðøãààð îð÷íû õîìñäîë, áîõèðäëûã áèé áîëãîñîí áàéíà. Ýíý íü óã ç¿éëèéí ïîïóëÿöèäõ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ ¿ç¿¿ëæ áóé çîíõèëîõ ñºðºã íºëººëë¿¿ä áîëíî. Õýðýâöààøèä õàìãààëëûí òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë À øàëãóóðààð äàõèí ¿íýëæõîâîðäëûí àíãèëàëä îðóóëàõ ¿íäýñòýé.Õàìãààëñàí áàéäàë: Óñíû ìîãîéí òàðõàö íóòãèéí 11 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Ìàðîêêî, Àëæèð, Ïîðòóãàë,Ýñïàíè, Ôðàíö (Êîðñèêà), Àíãëè, Íèäåðëàíä,Ãåðìàí, Íîðâåãè, Øâåéöàðü, Ëþêñåíáóðã, Èòàëè,Òóíèñ, Äàíè, Àâñòðè, ×åõ, Ñëîâåí, Õîðâàò, Øâåä,Ïîëüø, Áîñíè Ãåðöåãîâèí, Óíãàð, Àëáàí, Ôèíëàíä,Ãðåê, Êèïð, Ðóìûí, Ìàêåäîí, Ëàòâè, Ëèòâà, Ýñòîíè,Óêðàéí, Áîëãàð, Áåëàðóñü, Òóðê, Îðîñûí ÕîëáîîíûÓëñ, Ìîëäàâ, Ñèðè, ÿðæ, Àðìåíè, Èðàíû óìàðäíóòàã, Àçàðáåéæàí, Êàçàõñòàí, Òóðêìåíèñòàí,Õÿòàäûí áàðóóí óìàðä íóòàã (Øèíæààí), Ìîíãîëûíóìàðä íóòàã (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ýíý ç¿éëèéí Äýëõèéí òàðõàöûí ºìíºä õèë Ìîíãîë îðíû õîéäíóòãèéí øèëì¿¿ñò áîëîí õîëèìîã îé, íóãà, íàìãàðõàã çàðèì íóòàãòàé äàâõöäàã.Ñýëýíãý, Îðõîí, Îíîí, Óëç ãîëóóäûí ñàâ, Õºâñãºë îð÷ìûí íóòãààð òàðõæýý((̺íõáàÿð, 1976á; Ñåìåíîâ, Ìóíõáàÿð, 1996; Àíàíüåâà íàð, 1997; Terbish íàð, 2006).Ìîíãîë îðîíä óñíû ìîãîéã òýìäýãëýñýí öººí õýäýí öýã íü äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø500-600 ìåòð ºðãºãäæýý. Ãýâ÷ ýíý ç¿éëèéí ºíäðèéí òàðõàëòûí òàëààðõ áîäèò áàðèìòõàðààõàí òîäîðõîé áóñ. Áóñàä óëñàä õèéñýí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çâýë äàëàéí ò¿âøèíýýñäýýø 2000-2500 ìåòðò òîõèîëääîã áàéíà (Àíàíüåâà íàð, 1997). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîëäàõü ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé 130,692 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí øàëòãààí: Õóð òóíàäàñ áàãàñ÷, ãîë, ãîðõè õàòàæ øèðãýí, àìüäðàõ îð÷èíäîðîéòñîíîîñ õî¸ð íóòàãòàí àìüòàä áººíººðºº óñòäàã. Èéíõ¿¿ èäýø òýæýýëèéí ãîë ýõ¿¿ñâýð ¿ã¿é áîëñíîîð óñíû ìîãîéí òîî òîëãîé ýðñ õîðîãäîõ á¿ðýí ¿íäýñòýé. Ãîë, ìºðíèé 60
  • 65. ñàâ äàãóóõ àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë, îëáîðëîëò çýðýã óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí¿éë àæèëëàãààíû íºëººãººð àìüäðàõ îð÷èí äîðîéòîõ íü ýíý ç¿éë àìüòíû òîî òîëãîéäñºð㺺ð íºëººëæ áóé õ¿íèé ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éë áîëíî. Ãîëûí óñ áîõèðäñîíîîñ ýíýç¿éëèéí èäýø áîëîã÷ àìüòäûí òîî òîëãîé ìºí áóóð÷ áàéíà. Îðîñ, Õÿòàä óëñàä ýíýç¿éëèéã öóãëóóëàí àìüòíû äýëã¿¿ðò õóäàëäààëäàã.25. Psammophis lineolatus (Brandt, 1838)Ò¿ãýýìýë íýð: Ñóì ìîãîé, Steppe ribbon racer (Frank,Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: P. l. lineolatus Brandt, 1838Èæèë íýð: Coluber (Taphrometopon) lineolatus Brandt,1836; Coluber caspius Lichtenstein, 1823; Chorisodonsibericum Dumeril and Bibron, 1854; Taphrometoponlineolatum Boulenger, 1896; Psammophis triticeus Wall, 1912.Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì ÷ òîî òîëãîé ñèéðýã ç¿éë. Ïîïóëÿöèéí òîîòîëãîé áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Ñóì ìîãîéí òàðõàö íóòãèéí 29 îð÷èì õóâü íü óëñûí òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Èðàí, Àçàðáåéæàí, Êàçàõñòàíûç¿¿í ºìíºä íóòàã, Òóðêìåíèñòàí, Óçáåêèñòàí,Àôãàíèñòàí, Ïàêèñòàí, Òàæèêñòàí, Êèðãèçñòàí,Õÿòàäûí áàðóóí õîéä íóòàã (Ãàíñó, Íèíãõèà,Øèíæààí), Ìîíãîë (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ãîâü Àëòàéííóðóó, Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Àëàøàà ãîâü, Óìàðä ãîâü,Äîðíîä ãîâü çýðýã íóòãèéí öºë, öºëºðõºã õýýðýýðòàðõàíà (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997; Terbish íàð, 2006).Àëòàéí ºâºð ãîâèéí õóóðàé öºëèéí äýä á¿ñ äýõÝõèéí ãîëûí áàÿíá¿ðäýä òýìäýãëýãäñýí (Ñåìåíîâ, Áîðêèí, 1992). Ìîíãîë îðîíä äàëàéíò¿âøèíýýñ äýýø 700-2000 ìåòðò òîõèîëäîíî (Áîðêèí íàð, 1990; Àíàíüåâà íàð, 1997).Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü òàðõàí àìüäðàõ òàëáàé 345,932 îð÷èì êì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Aøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë, îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãààýð÷èìæèõ çýðýã õ¿íèé îëîí òàëò ¿éë àæèëëàãààíû íºëººãººð àìüäðàõ îð÷èí õîìñäîæáàéíà. 61
  • 66. Õîð÷èãíóóðò ìîãîéí îâîã. Viperidae26. Gloydius halys (Pallas, 1776)Ò¿ãýýìýë íýð: Áàìáàé õîíøîîðò, Halys pit viper, Asianviper.Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: G. h. halys (Pallas, 1776);G. h. carganus (Eichwald, 1831) (Àíàíüåâà íàð, 1997)Èæèë íýð: Ancistrodon halys Nikolskii, 1916, Agkistrodon halys (Pallas, 1776)Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Òàðõàö íóòàã óóäàì, òîî òîëãîé ýëáýã ç¿éë (Terbish íàð, 2006).Ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý áóóðààã¿é ãýæ ¿íýëýãäñýí.Õàìãààëñàí áàéäàë: Áàìáàé õîíøîîðò ìîãîéí òàðõàö íóòãèéí 12 îð÷èì õóâü íü óëñûíòóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí (UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñûíºìíºä áîëîí ç¿¿í ºìíºä õýñýã, Èðàíû óìàðä íóòàã,Êàçàõñòàí (Âîëãà ìºðíººñ Óðàë ìºðíèé õîîðîíä),Óçáåêèñòàí, Àôãàíèñòàíû ç¿¿í íóòàã, Òàæèêñòàí,Êèðãèçñòàí, Õÿòàä, Ìîíãîë, Òóðêìåíèñòàí (Uetz íàð,2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë îðíû ãîâü öºë, óóëûíõýýð, îéò õýýð, îé õºâ÷ çýðýã áàéãàëèéí ¿íäñýí á¿ñá¿ñë¿¿ðò ºðãºí òàðõñàí (̺íõáàÿð, Òýðáèø, 1997;Terbish íàð, 2006). Äàðõàäûí õîòãîð, Ìîíãîë Àëòàéííóðóóíû Àëòàé Òàâàí áîãä îð÷ìûí íóòãààñ áóñàä á¿õ íóòãààñ òýìäýãëýæýý (̺íõáàÿð,Òýðáèø, 1997). Ìîíãîë îðîíä äàëàéí ò¿âøíººñ äýýø 600-3100 ìåòðò òîõèîëäîíî(Áîðêèí íàð, 1990). Ýíý ç¿éëèéí Ìîíãîë äàõü ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé 1,520,465 îð÷èìêì2 ãýæ ¿íýëñýí.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëò, àøèãëàëòààñ (óóë óóðõàéí¿éëäâýðëýë, õàäëàí òýæýýë áýëòãýõ, îé ìîä îãòëîõ, ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõ ã.ì.) àìüäðàõîð÷íû õîìñäîë, äîðîéòîë ¿¿ñýõ íü ýíý ç¿éëèéí òàðõàëò, òîî òîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëæáîëíî.27. Vipera berus (Linnaeus, 1758)Ò¿ãýýìýë íýð: Ýãýë çàãàëìàéò ìîãîé, Adder, Northernviper (Frank, Ramus, 1996).Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë: V. b. berus (Linnaeus,1758) (Áîðêèí íàð, 1990)Èæèë íýð: Coluber berus Linnaeus, 1758 (Uetz íàð,2006) 62
  • 67. Îëîí óëñûí ¿íýëãýý: ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éÁ¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý: Ýìçýã, D2¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Õÿçãààðëàãäìàë òàðõàëòòàé, õîâîð òîõèîëääîã, íÿãòøèë áàãàòàéç¿éë. Ìîíãîëä õèéñýí ñóäàëãààíû ìýäýý, áàðèìò òóí áàãà (Terbish íàð, 2006). Ýíýç¿éëèéí ýçëýí àìüäðàõ íóòàã íü îéðîëöîîãîîð 6000 êì2, òàâààñ öººí áàéðøèë íóòàãòàéáºãººä àìüäðàõ îð÷íû ÷àíàð áóóð÷, òàðõàö íóòãèéí õýìæýý íü õóìèãäñààð áàéíà.Òèéìýýñ D2 øàëãóóðààð ¿íýëýí Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä îðóóëàâ. Õºðø óëñûí ïîïóëÿöèéíáîäãàëèéí øèëæèëò, ñóóðøèë òîäîðõîéã¿é òóë á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðûí äýýðõ ¿íýëãýýãõýâýýð ¿ëäýýâ.Õàìãààëñàí áàéäàë: Òàðõàö íóòãèéí 9 õóâü îð÷èì íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðíóòàãò õàìðàãäñàí (Terbish íàð, 2006; UNEP-WCMC, 2006).Äýëõèéí òàðõàö: Ôðàíö, Àíãëè, Áåëüãè, Íèäåðëàíä,Ãåðìàí, Íîðâåãè, Ùâåéöàðü, Óìàðä Èòàëè, Äàíè,Àâñòðè, Ñëîâåí, ×åõ, Õîðâàò, Øâåä, Ïîëüø, Áîñíè-Ãåðöåãîâèí, Ñåðáè Ìîíòåíåãðî, Óíãàð, Ôèíëàíä,Àëáàí, Ðóìûí, Áîëãàð, Ìàêåäîí, Ëàòâè, Ëèòâà,Ýñòîíè, ÎÕÓ, Áàðóóí óìàðä Õÿòàä (Øèíæèàí,Æèëèí), Ìîíãîë, ÁÍÀÑÀÓ (Uetz íàð, 2006).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö: Ìîíãîë Àëòàéí íóðóó,Õºâñãºë, Õýíòèéí áàðóóí õýñãèéí Å𺺠ãîëûí ñàâààñòýìäýãëýæýý. Øèëì¿¿ñò îé á¿õèé õàä, ÷óëóóò óóëñûíýíãýð, õàæóóãààð ãîë òºëºâ òîõèîëäîíî (Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1989; Ñåìåíîâ, ̺íõáàÿð,1996; Terbish íàð, 2006). Ýãýë çàãàëìàéò ìîãîéí Ìîíãîë äàõü òàðõàëòûí çóðàãò öýãýýðòýìäýãëýñýí ìýäýýëýë íü íýëýýä ýðòíèéõ áºãººä ýíý ç¿éëèéã íóòãèéí õîéä õýñýãòîäîîãîîñ 100-ààä æèëèéí ºìíº òýìäýãëýñýí áàéíà. Ìîíãîëä äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø1000-2750ì ºíäºðò íóòàãëàäàã (Àíàíüåâà íàð, 1997).Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí: Ýíý ç¿éëèéí õîâîðäëûí øàëòãààíû òàëààð ìýäýý áàðèìòòóí áàãà. Õýíòèéí íóðóóíä ÿâóóëæ áóé áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëòûí àëèâàà ¿éëàæèëëàãàà ýãýë çàãàëìàéò ìîãîéí àìüäðàõ îð÷íûã äîðîéòîëä îðóóëàõ ìàãàäëàëòàé. 63
  • 68. ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÍÎÌ ÇÎÕÈÎËÀíàíüåâà, Í.Á., Ìóíõáàÿð, Õ., Îðëîâ, Í.Ë., Îðëîâà, Â.Ô., Ñåìåíîâ, Ä.Â., Òýðáèø, Õ. (1997). Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ìîíãîëèè. Ïðåñìûêàþùèåñÿ. ÊÌÊ ëòä. Ìîñêâà, 416ñÁàííèêîâ, À.Ã. (1958). Ìàòåðèàëû ïî ôàóíå è áèîëîãèè àìôèáèé è ðåïòèëèé Ìîíãîëèè. Áþëë. Ìîñê. Î-âà èñïûò. Ïðèð., îòä. Áèîë. Ò. 63. Âûï. 2. 71-91.Áàííèêîâ, À.Ã., Äàðåâñêèé, È.Ñ., Èùåíêî, Â.Ã., Ðóñòàìîâ, À.Ê., Ùåðáàê, Í.Í. (1977) Îïðåäåëèòåëü çåìíîâîäíûõ è ïðåñìûêàþùèõñÿ ôàóíû ÑÑÑÐ. Ïðîñâåùåíèå. Ìîñêâà. 414ñ.Áåäðÿãà, ß.Â. (1909). Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ. Íàó÷íûå ðåçóëüòàòû ïóòåøåñòâèé Í. Ì. Ïðæåâàëüñêîãî ïî Öåíòðàëüíîé Àçèè. Îòä. Çîîë. Ò.3. ×.1 Âûï. Ç. ÑÏá. Ñ. 279-502.Áîðêèí, Ë.ß. (1975). Ïðàâèëüíîå íàçâàíèå ñòðîìîðäîé ëÿãóøêè Rana arvalis Nilsson, 1842. Çîîë. Æóðí. 1975. Ò.54. âûï. 9. 1410-1411.Áîðêèí, Ë.ß. (1986). Çîîãåîãðàôè÷åñêèé àíàëèç ãåðïåòîôàóíû Ìîíãîëèè. Ïðèðîäíûå óñëîâèÿ è áèîëîãè÷åñîèå ðåñóðñû ÌÍÐ: Òåç. Äîêë. Ìåæäóíàð. Êîíô. Ìîñêâà. 129-130.Áîðêèí, Ë.ß., Âîðîáüåâà, Ý.È., Äàðåâñêèé, È.Ñ., Ìóíõáàÿð, Õ. è äð. 1988. Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Çåìíîâîäíûå. Ì.: Íàóêà, 248ñ.Áîðêèí, Ë.ß., Ñåìåíîâ, Ä.Â. (1986). Òåìïåðàòóðà è ñóòî÷íàÿ àêòèâíîñòü ïåñòðîé êðóãëîãîëîâêè Phrynocephalus versicolor (Reptilia, agamidae) â Çààëòàéñêîé Ãîáè (íà ïðèìåðå ïóñòûííîãî ñòàöèîíàðà è Áîëüøîãî Ãîáèéñêîãî çàïîâåäíèêà). Çîîëîãè÷åñêèå Æóðíàë 65(11): 1655-1663.Áîðêèí, Ë.ß., Òýðáèø, Õ., Öàóíå, È.À. 1986. Òåòðàïëîèäíàÿ è äèïëîèäíûå ïîïóëÿöèè æàá ãðóïïû Bufo viridis èç Ìîíãîëèè. Äîêë. ÀÍ ÑÑÑÐ. Ò. 287, ¹3. Ñ. 760-764.Áîðêèí, Ë.ß., Ìóíõáàÿð, Õ., Îðëîâ, Í.Ë., Ñåìåíîâ, Ä. Â., Òýðáèø, Õ. (1990). Ðàñïðîñòðàíåíèå ðåïòèëèé â Ìîíãîëèè. Ðåïòèëèè ãîðíûõ è àðèäíûõ òåððèòîðèé: ñèñòåìàòèêà è ðàñïðîñòðàíåíèå. Òðóäû çîîëîãè÷åñêîãî èíñòèòóòà ÀÍ ÑÑÑÐ. Ò 207. 22-138.Ãóìèëåâñêèé, Á. À. (1932). Ê ôàóíå àìôèáèé Áàéêàëè è Çàáàéêàëüÿ. Äîêë. ÀÍ ÑÑÑÐ. Ñåð. À, N 15. Ñ. 374-382.Äàâàà, Í., ̺íõáàÿð, Õ., Ëõàìñ¿ðýí, Í. (1990). Øèâýð ã¿ëìýðèéí øèíý îëäâîð. Øèíæëýõ Óõààí Àìüäðàë. ¹3 64
  • 69. Äàíçàí, Ã. (1963). Àìüòàí ñóäëàëûí íýð òîìú¸î. Óëñûí íýð òîìü¸îíû êîìèññûí ìýäýý. ¹45-46, 1-121õÊóáûêèí, Ð.À. 1984. Íîâûé äëÿ ôàóíû ÑÑÑÐ âèä-öåíòðàëüíîàçèàòñêàÿ èëè ïåñòðàÿ ÿùóðêà (Eremias vermiculata Blanford, 1875) èç Âîñòî÷íîãî Êàçàõñòàíà. Òðóäû Çîîë. Èí-òà ÀÍ ÑÑÑÐ. Ò.124. Ñ.143-144.Êóçüìèí, Ñ.Ë., Ìóíõáàÿð, Õ., Îþóí÷èìýã, Æ. (1986). Îá ýêîëîãèè è ðàñïðîñòðàíåíèè ñèáèðñêîãî óãëîçóáà (Hynobius keyserlingii Dyb.) â Ìîíãîëèè. Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â ÌÍÐ. Ìîñêâà. ÈÝÌÝÆ ÀÍ ÑÑÑÐ. Ñ. 59-73Kuzmin, S.L., Borkin, L.J., Munkhbayar, Kh., Vorobjeva, E.I. and Semenov, D.V. (1988). Amphibians and reptiles of Mongolia. General Aspects. Amphibia. Science, Moscow. 248 pp. (In Russian)Kóçüìèí, Ñ.Ë. (1999). The amphibians of the Former Soviet Union. Pensoft Series Faunistica No. 12. Sofia, Moscow. (In Russian)Ëèòâèíîâ, Í.È. (1981). Ñèáèðñêèé óãëîçóá â Ïðèõóáñóãóëüå. Ïðèðîäíûå óñëîâèÿ è áèîëîãè÷åñêèå ðåñóðñû íåêîòîðûõ ðàéîíîâ ÌÍÐ. Èðêóòñê. 82-83.Ëèòâèíîâ, Í.È., Ñêóðàòîâ, Í.Â. (1986). Ê ýêîëîèè ñèáèðñêîãî óãëîçóáà â ãîðàõ Ïðèõóáñóãóëüÿ. Ïðèðîäíûå óñëîâèÿ è ðåñóðñû Ïðèõóáñóãóëüÿ. Èðêóòñê. 131-134.Ëèõíîâà, Î.Ï. (1992). Áèîõèìè÷åñêèé ïîëèìîðôèçì, ñèñòåìàòèêà è ôèëîãåíèÿ ÿùåðèö ðîäà Phrynocephalus (Agamidae, Reptilia). Àâòîðåôåðàò äèññ. Êàíä. Áèîë. Íàóê. Ìîñêâà. 24ñ.Ëèõíîâà, Î.Ï., Ìèëèøíèêîâ, À.Í (1988). Ãåíåòè÷åñêàÿ äèôôåðåíöèàöèÿ è òàêñîíîìèÿ ÿùåðèö ðîäà Phrynocephalus ãðóïïû guttatus (Agamidae, Reptilia). Ïðîáëåìû ìèêðîýâîëþöèè. Ìîñêâà. Íàóêà. 105-106Ìàçèê, Å.Þ., Êàäûðîâà, Á.Ê., Òîêòîñóíîâ, À.Ò. (1976). Îñîáåííîñòè êàðèîòèïà çåëåíîé æàáû (Bufo viridis) Êèðãèçèè. Çîîë. Æóðíàë. Ò. 55, âûï. 11. Ñ. 1740-1742.Ìèëèøíèêîâ, À.Í., Ëèõíîâà, Î.À. (1986). Íåêîòîðûå îñîáåííîñòè ãåíåòè÷åñêîé èçìåí÷èâîñòè â ïîïóëÿöèÿõ ïåñòðîé êðóãëîãîëîâêè (Phrynocephalus versicolor Str.) Ìîíãîëèè è Òóâû. Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêå. Ìîñêâà. 143-153.̺íõáààòàð, Ì., Àðèóíáîëä, Æ. (2001). Øèâýð ã¿ëìýð (Salamandrella keyserlenkii Dyb) Îíîí ãîëûí ñàâààñ îëäîâ. Centrel Asian Ecosystem. 197̺íõáààòàð, Ì,. Öýâýýíìÿäàã, Í. (2002). Çóëçàãàò ã¿ðâýë Äîðíîä Ìîíãîëîîñ îëäîâ. Ìîíãîë îðíû øóâóó, õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä. ¹1 Óëààíáààòàð. 222-223.̺íõáààòàð, Ì. (2003). Äîðíîä Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä. ÓÁ. 76õ 65
  • 70. ̺íõáàÿð, Õ. (1962). Ìîíãîë îðíû çàðèì ãàçàð óñíàà ÿâàã÷èä áà õýâëýýð ÿâàã÷äûí òóõàé òýìäýãëýë. ÌÓÈÑ ÝØ á¿òýýë. Óëààíáààòàð, 51-56.̺íõáàÿð, Õ. (1968). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí àìüòäûí òîäîðõîéëîõ áè÷èã. Ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷. ¹1 15-20õ̺íõáàÿð, Õ. (1968). Ìîíãîë îðíû õýâëýýð ÿâàã÷ àìüòäûí òîäîðõîéëîõ áè÷èã. Ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷. ¹1. 34-37õ̺íõáàÿð, Õ (1971). Çàìáà ã¿ðâýëèéí øèíý ñàëáàð ç¿éë – Agama stoliczkana altaica subsp. nov. Øèíæëýõ Óõààí Àêåäåìèéí á¿òýýë. ¹ 4. 116-117.̺íõáàÿð, Õ. (1976à) Ãîâü öºëèéí ã¿ðâýë. Øèíæëýõ óõààí, òåõíèê ¹ 6. 88-92̺íõáàÿð, Õ. (1976á). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, õýâëýýð ÿâàã÷èä. Óëààíáààòàð, ÓÕ¯. 167õ.Ìóíõáàÿð, Õ. (1977). Ãîáèéñêèé ãîëîïàëûé ãåêêîí, Gymodactylus elongatus Blanford íîâûé äëÿ Ìîíãîëèè âèä ÿùåðèö. Òðóäû Çîîë. Èí-òà ÀÍ ÑÑÑÐ. Ò 74. 73-74Ìóíõáàÿð, Õ. (1980). Ðåïòèëèè. Ïóñòûííèå ñòåïè è ñåâåðíûå ïóñòûíè ÌÍÐ. × 1 Ïðèðîäíûå óñëîâèÿ (Áóëãàí ñóì). Áèîë. ðåñóðñû è ïðèðîä. óñëîâèÿ ÌÍÐ. Ò. 14. 101-106Ìóíõáàÿð, Õ. (1981). Íîâûå äàííûå î ðàñïðîñòðàíåíèè íåêîòîðûõ àìôèáèé è ðåïòèëèé Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Òðóäû Çîîë. Èí-òà ÀÍ ÑÑÑÐ. Ò.101. Ñ.52-56.̺íõáàÿð, Õ. (1987). Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä. ÁÍÌÀÓ-ûí Óëààí íîì. III õýñýã, 63-69.̺íõáàÿð, Õ., Òýðáèø, Õ. (1981). Ìîíãîë îðíû çàãàëò ã¿ðâýë (Eremias vermiculata Blanford, 1875)-èéí àíãèëàë ç¿é, òàðõàëò, ýêîëîãèéí òóõàé. ÓÁÄÑ-èéí ýðäýì øèíæèëãýý, çààõ àðãûí áè÷èã. 17-ð áîòü. Óëààíáààòàð. Õóóä. 13-21.̺íõáàÿð, Õ., Òýðáèø, Õ. (1991). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä. Óëñûí Õýâëýëèéí ãàçàð. Óëààíáààòàð. 60õ̺íõáàÿð, Õ., Òýðáèø, Õ. (1997). Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä. Ìîíãîë óëñûí óëààí íîì. III, IV á¿ëýã. Óëààíáààòàð. 133-150̺íõáàÿð, Õ., Òýðáèø, Õ., ̺íõáààòàð, Ì (2001). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéã òîäîðõîéëîõ áè÷èã. Óëààíáààòàð.̺íõáàÿð, Õ., Ä.Ýðýãäýíäàãâà. (1970). Äîðíîä Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òóõàé. ÓÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã. ¹27.̺íõáàÿð, Õ., Øàãäàðñ¿ðýí, Î. (1968). Eremias arguta Pall. Ìîíãîëîîñ îëäîâ. Studia Museologica. T.1. Fasc. 1-8. C. 125-129. 66
  • 71. Íèêîëüñêèé, À.Ì. (1905). Ïðåñìûêàþùèåñÿ è çåìíîâîäíûå Ðîññèéñêîé èìïåðèè (Herpetologica Rossica). Çàï. Èìï. Àêàä. Íàóê. Ñïá. 8 ñåð. Ôèç-ìàò. îòä. Ò.17. ¹1. II+518ñ.Íèêîëüñêèé, À.Ì. (1918). Çåìíîâîäíûå (Amphibia) Ïòã., 311ñ. (Ôàóíà Ðîññèè è ñîïðåäåëüíèõ ñòðàí).Íèêîëüñêèé, À.Ì. (1925). Ê ôàóíå çåìíîâîäíûõ è ïðåñìûêàþùèõñÿ Âîñòî÷íîé Ñèáèðè. Äîêë. ÀÍ ÑÑÑÐ. 351ñ.Îðëîâà, Â.Ô. (1984). Çåìíîâîäûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ Ìîíãîëèè. Ïðèðîäíûå óñëîâèÿ è áèîëîãè÷åñêèå ðåñóðñû íåêîòîðûõ ðàéîíîâ ÌÍÐ. Òåç. Äîêë. Áðàòèñëàâà. 117-119.Îðëîâà, Â.Ô., Ñåìåíîâ, Ä.Â. (1986). Ðàñïðîñòðàíåíèå Çåìíîâîäûõ è ïðåñìûêàþùèõñÿ Ìîíãîëèè. Çîîãåîãðàôè÷åñêîå ðàéîíèðîâàíèå ÌÍÐ. ÈÝÌÝÆ ÀÍ ÑÑÑÐ. Ìîñêâà. 91-108.Îðëîâà, Â.Ô., Òýðáèø, Õ. (1986). Ìàòåðèàëû ïî ãåðïåòîôàóíå Äæóíãàðñêîé Ãîáè. Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â ÌÍÐ. Ìîñêâà. ÈÝÌÝÆ ÀÍ ÑÑÑÐ. Ñ. 95-110Ïèñàíåö, Å.Ì. (1978). Î íîâîì ïîëèïëîèäíîì âèäå æàá Bufo danatensis Pisanetz sp. n. èç Òóðêìåíèè. Äîê. ÀÍ ÓÑÑÐ. Ãåîë. Õèì. È áèîë. Íàóêè. ¹3. Ñ. 280-284.Ùåðáàê, Í.Í., Êîòåíêî, Ò.È. è äð. (1993). Ðàçíîöâåòíàÿ ÿùóðêà. Êèåâ. Íàóêîâà äóìêà. 240cÐà÷êîâñêàÿ, E.È. (1993). Ðàñòèòåëüíîñòü ãîáèéñêèõ ïóñòûíü ìîíãîëèè. Íàóêà, Ñàíêò- Ïåòåðáóðã. 132 ñ.Ñåìåíîâ, Ä.Â. 1985. Ïîâåäåíèå ïåñòðîé êðóãëîãîëîâêè (Phrynocephalus versicolor). Çîîë. æóðíàë. Ò.64. Âûï. 10. Ñ. 1454-1555.Ñåìåíîâ, Ä.Â. 1986. Ìàòåðèàëû ïî èçìåí÷èâîñòè è âíóòðèâèäîâîé ñèñòåìàòèêå (Phrynocephalus versicolor Str.) â Ìîíãîëèè. Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â ÌÍÐ. Ìîñêâà. Ñ.157-173.Ñåìåíîâ, Ä.Â. (1987). Ñèñòåìàòèêà, ýêîëîãèÿ è ïîâåäåíèå êðóãëîãîâîê ãðóïïû “guttatus” (Reptilia, Agamidae, Phrynocephalus). Àâòîðåôåðàò äèññ.. êàíä. Áèîë. Íàóê. Ìîñêâà. 17ñ.Ñåìåíîâ, Ä.Â. (1991). Èçìåí÷èâîñòü ïàðàìåòðîâ ïðîñòðàíñòâåííîãî ðàñïðåäëåíèÿ îñîáåé â ïîïóëÿöèÿõ ïåñòðîé êðóãëîãîëîâêè Phrynocephalus versicolor Str. (Reptilia, Agamidae) â Ýêîëîãèÿ. ¹3. Ñ.77-81.Ñåìåíîâ, Ä.Â., Áîðêèí, Ë.ß (1985). Ïåðåìåùåíèå è èíäèâèäóëüíûå ó÷àñòêè ó ïåñòðîé êðóãëîãîëîâêè Phrynocephalus versicolor (Reptilia, Agamidae) â Çààëòàéñêîé Ãîáè, Ìîíãîëèè. Çîîë. æóðíàë. Ò.64. Âûï. 1. Ñ.252-263. 67
  • 72. Ñåìåíîâ, Ä.Â., Áîðêèí, Ë.ß (1986). Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ. Ïóñòûíè Çààëòàéñêîé Ãîáè. Ïðèðîäíûå óñëîâèÿ, ýêîñèñòåìû è ðàéîíèðîâàíèå (Ïðèðîäíûå ðåñóðñû è áèîëîãè÷åñîèå óñëîâèÿ Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè Ò. 27). Ìîñêâà. Íàóêà. 114-119Ñåìåíîâ, Ä.Â., Øåíáðîò, Ã.È. (1986). Ìàòåðèàëû ïî ãåðïåòîôàóíå þãî-âîñòî÷íîé Ìîíãîëèè. Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêå. Ìîñêâà. 110-119.Ñåìåíîâ, Ä.Â,. Øåíáðîò, Ã.È. (1989). Òàêñîíîìè÷åñêîå ïåñòðîé êðóãëîãîëîâêè Phrynocephalus versicolor (Reptilia, Agamidea) Ìîíãîëèè. Çîîë. æóðíàë. Ò.68. Âûï. 12. Ñ. 79-87.Ñåìåíîâ, Ä.Â., Ìóíõáàÿð, Õ. (1996). Êëàññû Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûïàþùèåñÿ. Ðåäêèå æèâîòíûå Ìîíãîëèè (Ïîäâîíî÷íûå), Ãëàâà II, 40-71Ñîâîëîâñêèé, Â.Â. (1975). Ñðàâíèòåëüíî-êàðèîëîãè÷åñêîå èçó÷åíèå ÿùåðèö ñåì. Agamidae. II Õðîìîñîìíûå íàáîðû ïÿòè âèäîâ ðîäà Agama. Öèòîëîãèÿ. Ò. 16. ¹1. 91-93.Òîêàðü, À.À. (1990). Ñèñòåìàòèêà çìåé ðîäà Eryx (Serpentes, Boidae). Àâòîðåôåðàò äèññ. êàíä. áèîë. íàóê. Êèåâ. 21ñ.Òýðáèø, Õ. (1989). Ãåðïåòîôàóíà þãî-çàïàäíîé ÷àñòè ÌÍÐ è åå ïðèðîäíî-õîçÿéñòâåííîå çíàÿåíèå. Àôòîðåôåðàò äèññèðòàö. Êàíä. Áèîë. Íàóê. Óëààíáààòàð. 25ñÒýðáèø, Õ. (2004). Àëòàéí ªâºð ãîâèéí õî¸ðíóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàðõàëò, ýêîëîãèéí ñóäàëãààíû ¿íäñýí ¿ð ä¿í, öààøäûí ÷èãëýë. Àëòàéí ºâºð ãîâèéí ýêîñèñòåìèéí çàðèì ñóäàëãààíû òîéì. Óëààíáààòàð. Õóóä. 122-144.Òýðáèø, Õ. (2004). Õàð-óñ íóóðûí ñàâ ãàçðûí ìºëõºã÷èä. Õàð-óñ íóóð îð÷ìûí áàéãàëèéí íººö, áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäàë, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààíû òîéì ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðëûí ýìõýòãýë. 93-105Òýðáèø, Õ., Êóçüìèí. Ñ.Ë. (1985). Îá ýêîëîãèè æàá Çàïàäíîé Ìîíãîëèè. ÌÓÈÑ-èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áè÷èã. ¹1, 2 (88,90). Óëààíáààòàð. Õóóä. 83-93.Òýðáèø, Õ., Ìóíõáàÿð, Õ. (1988). Ãàâøãàé ã¿ðâýëèéí øèíý îëäâîð. Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíèê. ¹1 Ñ. 60.Òýðáèø, Õ., ̺íõáàÿð, Õ. (1989). Ìîãîéí øèíý îëäâîð. Øèíæëýõ óõààí àìüäðàë. ¹ 3, õóóä. 41-44.Òýðáèø, Õ., ̺íõáàÿð, X. (1991). Ìîíãîë îðíû íýí õîâîð òîéðìûí õîíèí ã¿ðâýë (Phrynocephalus helioscopus Pallas)-èéí òóõàé. ØÓÀ-èéí ìýäýý. ¹1, õóóä. 51-57. 68
  • 73. Òýðáèø Õ., Ìóíõáàÿð, X. (1993). Îá îäíîì ðåä÷àéøèì âèäå ÿùåðèö Ìîíãîëèè - òàêûðíîé êðóãëîãîëîâêå (Phrynocephalus helioscopus Pallas; Agamidae). Áàðóóí Ìîíãîë, ò¿¿íèé õèë çàëãàà íóòãèéí áàéãàëèéí íºõöºë, áèîëîãèéí íººö áàÿëàã. Õîâä-Óëààíáààòàð. Õóóä. 111-112.Òýðáèø, Õ., Ï¿ðýâæàâ, Ë. (2000). Ìîíãîë îðíû òîéðìûí õîíèí ã¿ðâýë (Phrynocephalus helioscopus)-èéí àìüäðàõóéí ç¿éí ñóäàëãààíû àñóóäàëä. ÓÁÈÑ-èéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë. ¹1 (Áèîëîãè). Óëààíáààòàð. Õóóä. 100-106.Ôëèíò, Â.Å. (1960). Ãîáèéñêàÿ ÿùóðêà íîâûé äëÿ ôàóíû ÑÑÑÐ âèä. Çîîë. Æóð. Ò.39(8): 1264.Óëûêïàí, Ê., ̺íõáàÿð, Õ., (1982). Òðè íîâûå íàõîäêè ïîéêèëîòåðìíûõ æèâîòíûõ. I. Ñèáèðñêèé óãëîçóá, íàéäåííûé â Øàìàðå. Øèíæëýõ óõààí, àìüäðàë. ¹2. 89-90õ.Õîòîëõ¿¿, Í. (1969). Øèâýð ã¿ëìýðèéí òàðõàöûí øèíý öýã. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëàõ Óõààíû Àêàäåìèéí ìýäýý. ¹2. Ñ. 99-102.Öàðåâñêèé, Ñ.Ô. (1915). Îáçîð ïðåäñòàâèòåëåé ñòåïíûõ óäàâîâ (Eryx) ãëàâíûì îáðàçîì èç Ðîññèè è ñîïðåäåëüíûõ ñòðàí. Åæåãîäí. Çîîë. Ìóç. Èìï. Àêàä. Íàóê. Ïåòðîãðàä. Ò.20. Ñ.340-388.Öýãìèä, Ø. (1969). Ìîíãîë îðíû ôèçèê ãàçàðç¿é. Ìîíãîëûí ØÓÀ-èéí õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð.Øàãäàðñ¿ðýí, Î. (1958). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí áà õýâëýýð ÿâàã÷äûí ñóäëàëààñ. Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíèê. Óëààíáààòàð. ¹3. 18-20Øàãäàðñ¿ðýí, Î., ̺íõáàÿð, Õ. (1968). Ìîíãîë îðíû Eremias arguta Pallas ã¿ðâýëèéí òýìäýãëýñýí òóõàé. Studia musealogica. 125-129Øàðïèëî, Â.Ï., Áèñåðêîâ, Â.È., Ìóíõáàÿð, Õ. (1987). Íîâûé âèäû ðîäà Thelandros (Nematoda, Phasynogonidae) ïàðàçèòû Öåíòðàëüî-Àçèàòñêîé àãàìèäíîé ÿùåðèöû Agama stoliczkana (Reptilia, Agamidae). Âåñòíèê çîîëîãèè. ¹6. 3-8ñÙåðáàê, Í.Í., Ãîëóáåâ, Ì.Ë. (1986). Ãåêêîíû ôàóíû ÑÑÑÐ è ñîïðåäåëüíûõ ñòðàí. Íàóêîâà Äóìêà. Êèåâ. 232ñ. (1996 îíä àíãëè õýëíýý îð÷óóëàãäñàí)Øòðàóõ, À. (1876). Ïðåñìûêàþùèåñÿ è çåìíîâîäíûå. Ïðæåâàëüñêèé Í.Ì. Ìîíãîëèÿ è ñòðàíà òàíãóòîâ. Òðåõëåòíåå ïóòåøåñòâèå â Âîñòî÷íîé íàãîðíîé Àçèè. ÑÏá. Ò. 2. Îòä. 2. 1-55.Ùåðáàê, Í.Í. (1970). Íîâûé ïîäâèä ÿùóðêè ãîáèéñêîé- Eremias przewalskii tuvensis ssp. N. (Saura, Reptile) èç Òóâèíñêîé ÀÑÑÐ è äàííûå ïî ñèñòåìàòèêå âèäà â öåëîì. Âåñòíèê çîîëîãè. ¹5. 31-36.Ùåðáàê, Í.Í. (1973). Íîâûé ïîäâèä ÿùóðêè ãëàç÷àòîé- Eremias multiocellata bannikowi ssp. N. (Saura, Reptile) èç Òóâû è Ñåâåðî-çàïàäíîé Ìîíãîëèè. Âåñòíèê çîîëîãè. ¹3. 84-87. 69
  • 74. Ùåðáàê, Í.Í. (1974). ßùóðêè Ïàëåàðêòèêè. Íàóêîâà Äóìêà. Êèåâ. 296ñ.Øåðáàê, Í.Í., Ãîëóáåâ, Ì.Ë. (1986). Ãåêêîíû ôàóíû ÑÑÑÐ è ñîïðåäåëüíûõ ñòðà. Êèåâ. Íàóêîâà äóìêà. 232 ñ.Ýðýãäýíäàâãà, Ä. (1958). Ìîíãîë äàõü çàìáà ã¿ðâýëèéí òàðõàëò. Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíèê. ¹1. 25õÝðýãäýíäàâãà, Ä. (1961). Ìàíàé îðíîîñ øèíý ä¿ðñèéí ã¿ðâýë îëäëîî. Øèíæëýõ Óõààí Àêåäåìèéí ìýäýý. ¹3. 66õAmphibiaWeb: Information on amphibian biology and conservation. [web application]. (2006). Berkeley, California: AmphibiaWeb. Available: http://amphibiaweb.org/. (Accessed: March 30, 2007).Ananjeva, N.B. and Orlov, N.L. (1995). Communal clutches in Alsophylax pipiens in southern Mongolia. Russian Journal of Herpetology 2(2): 142-147. (In English)Baillie, J.E.M. and Groombridge, B. (compiler and editor) (1996). 1996 IUCN Red List of threatened animals. IUCN, Gland and Cambridge.Bassalayeva, S.A., Kolbintzev, V.G., Dujsebayeva, T.N. and Castellano, S. (1998). Notes on the distribution and natural history of the Middle Asiatic Toad (Bufo danatensis) from the Aksu –Dzhabagly Nature Reserve, Western Tien-Shan Mountains. Advances in Amphibian Research in the Former Soviet Union 3: 163-177. (In English)Borkin, L.J. (1986). Pleistocene glaciations and western-eastern Palearctic disjunctions in amphibian distribution. Stud. Herpetol. Proc. Eur. Herpetol. Meet. Prague: Charles Univ. 63-66Borkin, L.J., Eremchenko, V.K., Helfenberger, N., Panfilov, M. and Rosanov, J.M. (2001). On the distribution of diploid, triploid and tetraploid green toads (Bufo viridis complex) in south-eastern Kazakhstan. Russian Journal of Herpetology 8(1): 45-53. (In English)Brandstaetter, F. and Redl, M. (1997). On the etymology of Asian snakes of the genus Psammophis (Serpentes: Colubridae). Hamadryad 22(1): 50-53. (In English)Carevskii, S. 1930. Zoological results of the expedition to Mongolia made by P.K.Kozlov in the years 1924-1926. Åæåãîäí. Çîîë. Ìóç. ÀÍ ÑÑÑÐ. Ò.31. ¹2. Ñ. 213-217.Daito, J. (1968). Interspcific hybrids between Japanese and European treefrogs. Zool. Mag., Tokyo 77(4): 117-127 (In Chinese)Fei, L., Ye, C.-Y., Huang, Y.-A. and Liu, M.-Y. (1999). Atlas of Amphibians of China. Henan Science and Technical Press, Zhengzhou. (In English)Frank, N. and Ramus, E. (1996). A complete guide to scientific and common names of reptiles and amphibians of the world. NG Publishing Inc. Pottsville, PA. 377 pp. (In English) 70
  • 75. Frost, D.R. (2007). Amphibian Species of the World: an Online Reference. Version 5.0 (1 February, 2007). Electronic Database accessible at http://research.amnh.org/herpetology/ amphibia/index.php. American Museum of Natural History, New York, USA. Accessed: March 30, 2007.Golubev, M.I. (1989). Contribution to the research of genus Phrynovephalus Kaup, 1825 (Sauria: Agamidae) of the USSR fauna. Abstr. First World Congress Herpetol. Univ. of Kent.Golubev, M.I. (1993). The variegated toad agama in Djungar Gate (Eastern Kazakhstan) with notes on certain systematic problems of Phrynocephalus versicolor str. (Reptilia: Agamidae). Asiatic Herpetological Research 5: 51-58. (In English)Grubov, V.I. (1982). Key to the vascular plants of Mongolia (with an atlas). Nauka Press, Leningrad. 443 pp.Gunter, A. Description of the Batrachia Salientia in the collection of the British Museum. L.: Taylor and Francis, 1858. 160 p.IUCN (1994). Guidelines for protected area management categories. CNPPA with the assistance of WCMC. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. x + 261pp. (In English)IUCN (2001). IUCN Red List Categories and Criteria: version 3.1. IUCN Species Survival Commission. IUCN, Gland and Cambridge. ii + 30 pp.IUCN (2003). Guidelines for application of IUCN Red List Criteria at regional levels version: 3.0. IUCN Species Survival Commission. IUCN, Gland and Cambridge. ii + 26 pp.IUCN (2006). 2006 IUCN Red List of threatened species. Available online at http://www. iucnredlist.org. Accessed 25 March, 2007.IUCN, Conservation International, and NatureServe (2006). Global Amphibian Assessment. <www.globalamphibians.org>. Downloaded on 23 March 2007.Kawamura, T., Nishioka, M. (1977). Aspects of the reproductive diology of Japanese anurans. Reproductive biology of amphibians. New York. L. Plenum press, P. 103-139.Kuramoto, M. (1984). Systemativ implications of hybridization experiments with some Eurasian treefrogs (genus Hyla). Ibid. ¹3. P. 100-108.Kuzmin, S.L. and Ischenko, V. G. (1997). Skeletochronology of Bufo raddei from Gobi Desert. Journal of Herpetology 31(2): 306-309. (In English)Lamoreux, J., Akcakaya, H.R., Bennun, L., Collar, N.J., Boitani, L., Brackett, D., Brautigam, A., Brooks, T.M., da Fonseca, G.A.B., Mittermeier, R.A., Rylands, A.B., Gardenfors, U., Hilton-Taylor, C., Mace, G., Stein, B.A. and Stuart, S. (2003). Value of the IUCN Red List. Trends in Ecology and Evolution 18(5): 214-215. 71
  • 76. Mallow, D., Ludwig, D. and Nilson, G. (2003). True vipers : natural history and toxinology of Old World vipers. Krieger Publishing Company, Florida. 359 pp. (In English)Mace, G.M. (1994). Classifying threatened species: Means and ends. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Part B 344: 91-97.Macey, J.R., Ananjeva, N.B., Wang, Y., Papenfuss, T.J. (2000). Phylogenetic relationships among Asian gekkonid lizards formerly of the genus Cyrtodactylus based on cladistic analyses of allozyme data: monophyly of Cyrtopodion and Mediodactylus. J. Herpetol. 34 (2): 258-265Maxson, L.R. (1981). Albumin evolution and its phylogenetic implications in toads of the genus Bufo. II. Relationships among Eurasian Bufo. CopeiaMunkhbayar, K. (1981). New data on the distribution of some amphibians and reptiles in Mongolia. Trudy Zoologicheskogo Instituta 101: 52-56. (In English)Nishioka, M., Sumida, M. and Borkin, L. (1990). Biochemical differentiation of the genus Hyla distributed in the Far East. Sci. Rep. Lab. Amph. Biol. Hiroshima Univ. 10: 93- 124.Obst, F.–J. (1962). Eine herpetologische Sammelreise nach der Mongolei // Aquarien- Merrarien. Jhrg. 9. Hf. 11. S. 333-342.Orlova, V.F. (1992). Intrapopulational and geographic variation of Eremias prewalskii Stauch in Mongolia. Asiatic Herpetological Research 4: 113-122. (In English)Pallas, P.S. (1788). Marina varia nova et rariora. Nova Acta Acad. Sci. Imp. Petrop. 2: 229-250.Peters, W. (1866). Mitteilung uber neue Amphibien (Amphibolurus, Lygosoma, Cyclodus, Masticophis, Crotaphopeltis) und Fische (Diagramma, Hopalogenys) des Kgl. Zoologischen Museums. Monatber. Konigl. Preuss. Akad. Wiss. Berlin. S.86-96Peters, G. (1971). Die Wirtelschwanze Zentralasiens (Agamidae, Agama) // Mitt. Zool. Mus. Berlin. Bd. 47. Hf. 2. S. 357-381Pope, C.N (1935). The reptiles of china. Turtles, crocodilians, snakes, lizards. Natural History of Central Asia. New York. Vol 10. 604p.Reading, R.P. (1997). Mongolia’s biodiversity. ZooGoer 26(5). (In English)Reading, R.P., Amgalanbaatar, S. and Lhagvasuren, L. (1999). Biological assessment of three beauties of the Gobi National Conservation Park, Mongolia. Biodiversity and Conservation 8: 1115-1137. (In English)Rogovin, K.A., Semenov, D.V. and Shenbrot, G.I. (2001). Lizards of the northern Mongolian deserts: Densities and community structure. Asiatic Herpetological Research 9: 1-9. (In English) 72
  • 77. Schmidt, K. P. (1927). Notes on China reptiles. Bull. Amer. Mus. Natur. Hist. Vol. 54. P. 467-551.Semenov, D.V. and Borkin, L.J. (1992). On the ecology of Przewalsky’s gecko (Teratoscincus przewalskii) in the Transaltai Gobi, Mongolia. Asiatic Herpetological Research 4: 99- 112. (In English)Terbish, Kh. and Munkhbayar, Kh. (1998). The distribution of amphibian and reptiles in the protected areas of Mongolia. Third Asian Herpetol. Meeting: Abstracts 39.Terbish, Kh., Munkhbayar, Kh. and Munkhbaatar, M. (2006). A guide to the amphibians and reptiles of Mongolia. Munkhiin useg, Ulaanbaatar. 72 pp. (In English)Stöeck, M., Bretschneider, P., and Grosse, W. (2001). The mating call and male release call of Bufo raddei Strauch, 1876 with some phylogenetic implications. Russian Journal of Herpetology 7(3): 215-226. (In Russian or German?)Stubbe, M., Peters, G., Uhlenhaut, K., Dawaa, N. (1981). Fin Experiment zur Guindung einer Population von Gobi-Agamen, Agama stoliozkana (Blanford), asserhold des Artareals. Mitt. Zool. Mus. Berlin. Bd. 57. Hf.1. 63-74 (in German)Szczerbak, N.N. and Golubev, M.L. (1996). Gecko fauna of the USSR and contiguous regions. Society for the Study of Amphibians and Reptiles. (In English and Russian)Uetz, P. íàð, (2006). The Reptile Database, http://www.reptile-database.org, accessed March 23, 2007.UNDP-UNEP (2000). 1st Workshop on National Biodiversity Strategies & Action Plans in Northeast and East Central Asia: Experiences and Lessons. Biodiversity Planning Support Programme UNDP-UNEP. 26 -28 April, 2000, Beijing, China. (In English)UNEP-WCMC (2007). UNEP-WCMC species database: CITES-listed species. Available online at http://www.cites.org. Accessed 25 March 2007.Wang, Y. and Fu, J. (2004). Cladogenesis and Vicariance Patterns in the toad-headed lizard Phrynocphalus versicolor species complex. Copeia 2: 199-206. (In English)WWF (2007). Ecoregions. Available online at http://www.worldwildlife.org. Accessed 21 February 2007.Zhao E.M., Adler K. (1993). Herpetology of China. Contribution to Herpetology. ¹10. Soc. Study Amphib. Reptiles. 522p. 73
  • 78. ÕÀÂÑÐÀËÒ Õàâñðàëò I. ÄÁÕÕ-íû Óñòàæ áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ç¿éëèéí õîâîðäëûí çýðýãëýëèéã ¿íýëýõýä àøèãëàäàã À-Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðûí òîâ÷ òàéëáàð (IUCN, 2001-ûí òîâ÷ òàéëáàð)A-B-ãèéí àëü ÷ øàëãóóðûã àøèãëàõ Óñòàæ áàéãàà Óñòàæ áîëçîøã¿é ÝìçýãA. Ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîéí áóóðàëò. 10 æèë ýñâýë 3 ¿åýýñ äýýø õóãàöààíä àæèãëàëòààð áóóðàõ õàíäëàãàòàé A1 ≥ 90 õóâü ≥ 70 õóâü ≥ 50 õóâü A2, A3, A4 ≥ 80 õóâü ≥ 50 õóâü ≥ 30 õóâüAl. Ïîïóëÿöèéí áóóðàëòûí øàëòãààíóóäûã óðüä íü ñóäàëæ ¿íýëãýý, ä¿ãíýëò ºãñºí áóþó ýðãýëçñýí ä¿ãíýëò¿¿äèéã äîîð ºãºãäñºí æàãñààëòóóä äýýð òóëãóóðëàí ïîïóëÿöèéí äîðîéòîëûí øàëòãààíóóäûã áóöààä õóó÷èíäàà îðîõ ìàãàäëàë íü áàòòàé áóþó òîäîðõîé ýñýõèéã òîãòîîõ (a) øóóä àæèãëàëò (b) òóõàéí òàêñîíä íèéöñýí ýëáýãøèëèéí èíäåêñ (c) ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé áîëîí îðøèõ íóòãèéí õýìæýý, àìüäðàõ îð÷íû òààëàìæòàé áàéäàë (d) àøèãëàëòûí ºíººãèéí áîëîí áîëîìæèò òºâøèí (e) íóòàãøóóëñàí ç¿éë, ýðëèéçæèë, ýìãýã ¿¿ñãýã÷, áîõèðäëóóä, ºðñºëäºã÷¿¿ä áà ïàðàçèòóóäûí íºëººí¿¿ä.A2. Ïîïóëÿöèéí áóóðàëòûí øàëòãààíóóäûã óðüä íü ñóäàëñàí, ¿íýëñýí, ä¿ãíýñýí áîëîí ýðãýëçñýí ä¿ãíýëò¿¿äèéã À1-èéí (a)-(e) õîîðîíä ºãºãäñºí ¿íýëãýýí¿¿ä äýýð òóëãóóðëàí áóóðàëòûí ÿâö çîãñîîã¿é áàéãàà ýñâýë áóóðàëòûí øàëòãààí òîäîðõîé áóñ áóþó ìàãàäã¿é áóöààä àíõíû áàéäàëäàà ýðãýí îðîõ áîëîìæòîéã òîãòîîõA3. Àñóóäàëòàé áîëîí òºëºâëºãäñºí ïîïóëÿöèéí áóóðàëò èðýýä¿éä À1-èéí (b)- (e) òóëãàðâàë (õàìãèéí èõ íü 100 æèë)A4. ªíãºðñºí ¿å áóþó èðýýä¿éäýý (õàìãèéí èõ íü 100 æèë) ïîïóëÿöèéí äîðîéòîëûí øàëòãààíóóäûã ñóäàëæ, ¿íýëãýý, ä¿ãíýëò ºãñºí, òîîöîîëîí áîëîâñðóóëñàí áóþó ýðãýëçýý òºð¿¿ëñýí ä¿ãíýëò¿¿äèéã À1-èéí (a) - (e) õ¿ðòëýõ øàëãóóðóóä äýýð òóëãóóðëàí ïîïóëÿöèéí áóóðàëòûí øàëòãààí íü òîäîðõîéã¿é þìóó îéëãîìæòîé áóñ, ýñâýë áóöààä õóó÷èí áàéäàëäàà ýðãýí îðîõB. B1 áîëîí B2-ûí Ãàçàðç¿éí òàðõàëòûí õèëèéí õýëáýð, õýìæýýB1. Òàðõàö íóòãèéí õýìæýý < 100 êì2 < 5,000 êì2 < 20,000 êì2B2. Ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé < 10 êì2 < 500 êì2 < 2,000 êì2Äàðààãèéí 3-èéí 2 íü(a) Õýä õýäýí òàñàðõàéòñàí ýñâýë =1 ≤5 ≤ 10 òàñàðõàéòñàí ãàçàð íóòãèéí òîî (b) Òîî òîëãîéí ¿ðãýëæëýí áóóðàõ õàíäëàãà íü: (i) òàðõàö íóòãèéí õýìæýý; (ii) ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé; (iii) àìüäðàõ îð÷íû òààëàìæòàé áàéäàë, òàëáàé áîëîí õýìæýý; (iv) áàéðøèë ýñâýë ñàëáàð ïîïóëÿöèéí òîî; (v) ¿ðæëèéí íàñíû áîäãàëèóäûí òîî (c) Ýðñ õýëáýëçýë íü: (i) òàðõàö íóòãèéí õýìæýý; (ii) ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé; (iii) áàéðøèë ýñâýë ñàëáàð ïîïóëÿöèéí òîî; (iv) ¿ðæëèéí íàñíû áîäãàëèóäûí òîîC. Æèæèã ïîïóëÿöèéí õýìæýý áîëîí áóóðàëò¯ðæëèéí íàñíû áîäãàëèóäûí òîî < 250 < 2,500 < 10,000äàðààãèéí C1 ýñâýë C2:C1. Òîî òîëãîéí ¿ðãýëæëýí áóóðàõ 3 ¿å ýñâýë 10 æèëä 10 1 ¿å ýñâýë 3 æèëä 25 õóâü 2 ¿å ýñâýë 5 æèëä 20 õóâü õàíäëàãûí ¿íýëãýý íü: õóâü Õàìãèéí èõ íü 100 æèëC2. Òîî òîëãîéí ¿ðãýëæëýí áóóðàõ õàíäëàãà áîëîí (a) ýñâýë (b):a (i) á¿õ ñàëáàð ïîïóëÿöèóäûí áèå < 50 < 250 < 1,000 ã¿éöñýí áîäãàëèóä:a (ii) íýã ñàëáàð ïîïóëÿöèä áàéãàà 90 õóâü 95 õóâü 100 õóâü áîäãàëèóäûí õóâü(b) ¯ðæëèéí íàñíû áîäãàëèóäûí ýðñ õýëáýëçýë¿¿äD. Ìàø áàãà áóþó õÿçãààðëàãäìàë ïîïóëÿöèÀëü íýãèéã íü:(1) ¯ðæëèéí íàñíû áîäãàëûí òîî < 50 < 250 < 1,000 Ýñâýë Ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé(2) Ýçëýí àìüäðàõ òàëáàé < 20 êì2 ýñâýë áàéðøèë íóòàã ≤ 5E. Òîîíû àíàëèç 5 ¿å (õàìãèéí èõ íü 100Áàéãàëüä áàéãàà óñòàõ ìàãàäëàëûí 3 ¿å (õàìãèéí èõ íü 100 æèë) æèë) ýñâýë 20 æèëä ≥ 20 100 æèëä ≥ 10 õóâüèëýðõèéëýë: ýñâýë 10 æèëä ≥ 50 õóâü õóâü 74
  • 79. Õàâñðàëò II.Æàãñààëò 1: Ìîíãîë îðîíä òýìäýãëýñýí, Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûíñåìèíàðààð ¿íýëãýý õèéñýí ç¿éë¿¿ä.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí 2006 îíû ñåìèíàðààð Ìîíãîëäòýìäýãëýñýí õýìýýí çºâøººð÷, òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ áîëîí ò¿¿íòýéõîëáîãäîëòîé áóñàä áàðèìò áè÷èãò îðñîí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí æàãñààëò.a. Õî¸ð íóòàãòíû àíãè – Class AmphibiaØèíæëýõ óõààíû íýð Ìîíãîë íýð Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý Îëîí óëñûí ¿íýëãýýÑ¿¿ëòýé õî¸ð íóòàãòíû áàãÿëìýðèéí îâîãSalamandrella keyserlingii Øèâýð ã¿ëìýð Ýìçýã, A3c Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(Dybowski, 1870)Ñ¿¿ëã¿é õî¸ð íóòàãòíû áàãÁàõûí îâîãBufo pewzowi Íîãîîí áàõ Ýìçýã, B1ab(iii) Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(Bedriaga, 1898)Bufo raddei Ìîíãîë áàõ Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(Strauch, 1876)Ìîäíû ìýëõèéí îâîãHyla japonica Ìîäíû ìýëõèé Ýìçýã, D2 Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(Gunther, 1859)Ìýëõèéí îâîãRana amurensis Øèâýð ìýëõèé Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(Boulenger, 1886)Rana chensinensis Äîðíîäûí ìýëõèé Ýìçýã, B1ab(iii) Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(David, 1875)b. ̺ëõºã÷äèéí àíãè – Class ReptiliaØèíæëýõ óõààíû íýð Ìîíãîë íýð Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý Îëîí óëñûí ¿íýëãýýÕàéðñòíû áàãÿðâýëèéí äýä áàãÍîõîé ã¿ðâýëèéí îâîãAlsophylax pipiens Òºìºð ã¿ðâýë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1814)Cyrtopodion elongatus Ãîâèéí ìàõèð Ýìçýã, D2 ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Blanford,1875) õóðóóò ã¿ðâýëTeratoscincus przewalskii Íîõîé ã¿ðâýë Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Strauch, 1887) 75
  • 80. Øèíæëýõ óõààíû íýð Ìîíãîë íýð Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý Îëîí óëñûí ¿íýëãýýÇàìáà ã¿ðâýëèéí îâîãLaudakia stoliczkana Çàìáà ã¿ðâýë Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Blanford, 1875)Phrynocephalus helioscopus Òîéðìûí õîíèí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1771) ã¿ðâýëPhrynocephalus versicolor Öîîõîð õîíèí Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Strauch, 1876) ã¿ðâýëÆèíõýíý ã¿ðâýëèéí îâîãEremias argus Ìîíãîë ã¿ðâýë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Peters, 1861)Eremias arguta Òîëáîò ã¿ðâýë Ìýäýýëýë äóòìàã ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1773)Eremias multiocellata Ìîãîé ã¿ðâýë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Gunther, 1872)Eremias przewalskii Ãîâèéí ã¿ðâýë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Strauch, 1876)Eremias vermiculata Çàãàëò ã¿ðâýë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Blanford, 1875)Lacerta agilis Ãàâøãàé ã¿ðâýë ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758)Zootoca vivipara Çóëçàãëàã÷ ã¿ðâýë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é(Jacquin, 1787)Ìîãîéí äýä áàãÀâàðãà ìîãîéí îâîãEryx tataricus Òýìýýí ñ¿¿ë Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Lichtenstein, 1823) ìîãîéÕîðã¿é ìîãîéí îâîãColuber spinalis Íàðèéí ìîãîé Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Peters, 1866)Elaphe dione Ðàøààíû ìîãîé Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1773)Elaphe schrenckii Õàð ìºðíèé öàðèã ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Strauch, 1813) ìîãîéNatrix natrix Óñíû ìîãîé Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Áàãà ýðñäýëòýé,(Linnaeus, 1758) Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿éPsammophis lineolatus Ñóì ìîãîé Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Brandt, 1838)Õîð÷èãíóóðò ìîãîéí îâîãGloydius halys Áàìáàé õîíøîîðò Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Pallas, 1776) ìîãîéVipera berus Ýãýë çàëàìãàéò Ýìçýã, D2 ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758) ìîãîé 76
  • 81. Æàãñààëò 2: Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîõ áîëîìæòîé ç¿éë¿¿ä.Ìîíãîë îðîíä 2006 îíû áàéäëààð òîõèîëäîö èëýðñýí, Óëààí äàíñàíä îðñîí ç¿éëýýñ ãàäíà õèë îð÷èìäòîõèîëäñîí áîëîí òàðõàö íü òýëæ áàéãàà ÷ òîäîðõîé áàðèìò íîòîëãîîã¿é ç¿éë¿¿äèéã Ìîíãîë îðîíäòîõèîëäîõ áîëîìæòîé ç¿éëèéí æàãñààëòàíä îðóóëàâ.Øèíæëýõ óõààíû íýð Ìîíãîë íýð Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý Îëîí óëñûí ¿íýëãýýÕî¸ð íóòàãòíû àíãèÑ¿¿ëã¿é õî¸ð íóòàãòàíÁàõûí îâîãBufo bufo Áîð áàõ ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Linnaeus, 1758)Bufo gargarizans Ñààðàë áàõ, Äîðíîäûí áàõ ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Cantor, 1842)Ìýëõèéí îâîãRana arvalis غâãºð ìýëõèé ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Nilsson, 1842)Rana nigromaculata Õàð òîëáîò ìýëõèé ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Hallowell, 1860)̺ëõºã÷äèéí àíãèÕàéðñòíû áàãÇàìáà ã¿ðâýëèéí îâîãPhrynocephalus axillaris Öºëèéí õîíèí ã¿ðâýë ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é(Blanford, 1875)Õîðã¿é ìîãîéí îâîãColuber ravergieri Òîëáîò íàðèéí ìîãîé ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é ¯íýëãýý õèéãäýýã¿éMénétriés, 1832Õîð÷èãíóóðò ìîãîéí îâîãVipera ursinii Õýýðèéí çàãàëìàéò ìîãîé ¯íýëãýý õèéãäýýã¿é Óñòàæ áîëçîøã¿é,(Bonaparte, 1833) A1c+2c 77
  • 82. 78