Mongol khel

21,148 views

Published on

Mongol khel

  1. 1. I11 æèëèéí ñóðãàëòòàé Åðºíõèé Áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 3-ð àíãèä ¿çýõ ñóðàõ áè÷èã
  2. 2. I
  3. 3. IÌîíãîë Óëñûí ñ¯ëä äÓÓëàë ¯ãèéã Ö. Äàìäèíñ¿ðýí Àÿûã Á. Äàìäèíñ¿ðýí Ë. ̺ðäîðæ Çîðèãò Ìîíãîëûí çîëòîé àðäóóä Çîâëîíã òîíèëãîæ æàðãàëûã ýäëýâ Æàðãàëûí ò¿ëõ¿¿ð, õºãæëèéí òóëãóóð Æàâõëàíò ìàíàé îðîí ìàíäòóãàé Äàõèëò
  4. 4. I ãàÐ×Èã I á¿ëýã. ãàðàã åðòºíöèéí íóóö- ñýðãýýí ñàíàöãààÿ 1. ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã 2. Ýãøèã çîõèöîõ ¸ñ 3. ¯ãèéí íýðëýñýí óòãà 4. Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøèã 5. ªã¿¿ëáýðèéí óòãà ñàíàà 6. Àñóóñàí áà õ¿¿ðíýñýí ºã¿¿ëáýð 7. Ýõèéí óòãà ñàíàà áà öîãöîëáîð II á¿ëýã. Ìèíèé íóòàã- íýðëýñýí ¿ã 1. Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé àíãèëàë 2. Îíîîñîí íýðèéí ç¿éë 3. Íýðëýñýí ¿ãèéí òîî 4. ß-èéí òºðëèéí óðò õîñ ýãøèã 5. ßëãàõ ýãøãèéí òóõàé III á¿ëýã. Ýðäýíýò õ¿í- Øèíæ òýìäãèéã íýðëýñýí ¿ã 1. Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèéã äàâòàõ 2. Þìíû øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã 3. Ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ñãèéí àíãèëàë 4. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ 5. Çàðèìäàã áà îíöãîé ãèéã¿¿ëýã÷ IV á¿ëýã. Õ¿íèé ãàéõàìøèãò á¿òýýë- Òîî õýìæýý, îðîí áàéðûã íýðëýñýí ¿ã 1. Øèíæ ÷àíàðûã íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèéã äàâòàõ 2. Òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã 3. Îðîí öàãèéã íýðëýñýí ¿ã 4. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ 5. Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ V á¿ëýã. àìüòíû åðòºíö- Òèéí ÿëãàë 1. Òèéí ÿëãàë ãýæ þó âý? 2. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºë¿¿ä 3. Òèéí ÿëãàëûí íºõöºëèéã çºâ áè÷èõ 4. Õàìààòóóëàõ íºõöºë 5. ¯ãèéí äóíä îðñîí “æ, ÷, ø”-èéí äàðààõ áàëàðõàé ýãøãèéã çºâ áè÷èõ VI á¿ëýã. àìüòíû õºäºëìºð – Ýñðýã áà îéðîëöîî íýð 1. ¯ã, ¿ãèéí óòãûí ç¿éë÷ëýë 2. Ýñðýã óòãàòàé ¿ã 3. Îéðîëöîî óòãàòàé ¿ã 4. Øèëæñýí óòãàòàé ¿ã
  5. 5. IVII á¿ëýã. ñýòãýí áîäîõóéí ãàéõàìøèã- Çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð1. ªã¿¿ëáýð ãýæ þó âý?2. Àñóóõ õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã äàâòàõ3. Çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð4. Àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð5. ªã¿¿ëáýðèéí öýã òýìäýã VIII á¿ëýã. Ìýäðýìæ áà çºãíºë -Ýõèéí òºãñ øèíæ1. Ýõ ãýæ þó âý?2. Ýõèéí óòãà ñàíàà áà öîãöîëáîðûã áàòàòãàõ3. Ýõèéí á¿òýö4. Ýõèéí òºãñ øèíæIX á¿ëýã. Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîë - Çîõèîëûí çîõèîìæ áà ä¿ðñëýõ õýðýãë¿¿ð1. Çîõèîëûí çîõèîìæ2. Óðàí ÿðóó õýðýãë¿¿ð2. Àäèëòãàë, ç¿éðëýë3. Èõýñãýë, áàãàñãàë X á¿ëýã. Óðãàìëûí àéìàã- Áàòàòãàë1. Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé õóâèëàë2. Þìíû øèíæ òýìäýã áà òîî õýìæýýã íýðëýñýí ¿ã3. Îðîí öàãèéã íýðëýñýí ¿ã4. Ýñðýã áà îéðîëöîî íýð5. Èæèë áà øèëæñýí óòãàòàé ¿ã6. Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøèã7. Çàõèðàõ, àíõààðóóëàõ ºã¿¿ëáýð8. Ýõ, ýõèéí á¿òýö, òºãñ øèíæ9. Ä¿ðìèéí òàéëáàð òîëü10. Õýë ç¿éí òîëü ÒàíÈÕ ÒÝÌä㯯ä Ñýäýë Ñîíèðõîëòîé áàðèìò Ãýðèéí äààëãàâàð Øèíý Áàãààð ìýäëýã àæèëëàõ ªºðèé㺺 Áèå äààõ øàëãààðàé Ä¿ãíýëò àæèë
  6. 6. I ÓäÈÐÒãàë Ìîíãîë õýë íü áèäíèé òºäèéã¿é íèéò õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëèéí íýãìºí. Èéìä ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷ãèéã ñóäàëñíààð áèä ýõ õýëíèéõýý áàÿëàã ºâ ñàíãààññóðàëöàæ, ñàíàà áîäëîî áóñäàä ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, áèå áèåíòýéãýý õàðèëöàíîéëãîëöîõ, áóñäûã ñîíñîæ ñóðàõ, íèéãìèéí õàðèëöààíä áóñàäòàé çºâ õàðèëöàõ ÿðèàíû÷àäâàð ýçýìøèíý. ̺í òºðºëõ õýëíèéõýý ¿ãèéí ñàíãèéí àðâèí èõ íººöººñ ñóäàëæ,ä¿ðìèéã îéëãîñíîîð çºâ áè÷èõ, õè÷ýýíã¿é íÿìáàé áè÷èõ äàäàë ÷àäâàðûã ýçýìøèõáîëíî. Áèä ìîíãîë õýëíèé õè÷ýýëýýð ºìíºõ àíãèóäàä ýçýìøñýí ìýäëýãýý áàòàòãàõûíçýðýãöýý íýðëýñýí ¿ã, íýðëýñýí ¿ãèéí òîî, îðîí öàã çààí íýðëýñýí ¿ã, íýðëýñýí ¿ãèéíòèéí ÿëãàë, àñóóõ áà çàõèðàõ ºã¿¿ëáýð, òýäãýýðèéã öýã òýìäãýýð ÿëãàõ, ýñðýã áàîéðîëöîî óòãàòàé ¿ã, ýõ, ýõèéí á¿òýö çýðýã îéëãîëòóóäûã ìýäýæ àâíà. ¯¿íèé çýðýãöýýóíøèõ áè÷ãèéí õè÷ýýëýýð çîõèîëûí çîõèîìæ, àäèëòãàë ç¿éðëýë, èõýñãýë áàãàñãàëçýðýã õýëíèé óðàí ÿðóó õýðýãë¿¿ð¿¿äèéí òóõàé àíõíû îéëãîëòóóäûã ýçýìøèõ áîëíî. Áàãø áîëîí íàéç íºõäèéíõºº òóñëàìæòàéãààð óíøèõ, áè÷èõ, ÿðèõ, ñîíñîõ, çóðàõ,áóäàõ, àæèãëàëò õèéõ, àñóóäàë øèéäâýðëýõ çýðýã á¿òýýë÷ àæëóóäûã õèéæ ã¿éöýòãýõöîãö ÷àäàìæ ýçýìøèõ áîëíî. Ýäãýýð ç¿éë¿¿äèéã áèå äààí õèéæ ã¿éöýòãýõèéí òóëäøàìäàí õè÷ýýãýýðýé. Ñóðëàãûí ºíäºð àìæèëò õ¿ñýí åðººå. Çîõèîã÷èä
  7. 7. II Á¯ëÝã. ãàÐàã åÐÒªíöÈéí íÓÓö – ñÝÐãÝÝí ñàíàöãààß Ìîíãîë õýë ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã Ýãøèã çîõèöîõ ¸ñ ¯ãèéí íýðëýñýí óòãà Ãýýãäýõ áà ãýýãäýõã¿é ýãøè㠪㿿ëáýðèéí óòãà ñàíàà Àñóóñàí áà õ¿¿ðíýñýí ºã¿¿ëáýð Óíøèõ áè÷èã9 ñàðûí 1 (ø¿ëýã) ª.Áààñàíæàâ Ýõèéí óòãà ñàíààÄýëõèé (ø¿ëýã) Á.ßâóóõóëàí áà öîãöîëáîðĺðâºí óëèðàë (ø¿ëýã) Á.Äîðæñ¿ðýíÑàëõèíû ó÷èðĺðâºí õ¿ñýë (ºã¿¿ëëýã) Ê.Ä.ÓøèíñêèéÓóë óñàà øèíæèæ ÿâààðàé (ø¿ëýã) Ñ.ÁàçàðñàäÓëààí íîì (ºã¿¿ëýë)
  8. 8. I Õýìæýýëøã¿é ¿íýò ýðäýíý Õýíä ÷ õýðýãòýé ýðäýíý Òýð þó âý? åñªí ñàÐûí íÝãÝí Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 õîíõ æèíãýíýæ Åðòºíöèéí îíüñûã òàéëæ ýõëýõ ºð㺺íä óðèíàì Åð áèøèéí áàÿðûí òóÿàò áèäíèé öàðàéä Åðººë áèëýãòýé èðýýä¿éã çîðèõ ¿¿äèéã íýýíýì Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 áàãø ìèíü óãòàæ Åðòºíö óÿðààõ ýëãýí õàéðààð òîñîæ àâíàì ßðóó àëäðûí æîëîî çàëàõ óõààíû õºë㺺ð ßìàãò óðàãøàà òýì¿¿ëæ ÿâàõûí æèã¿¿ð ºðãºíºì Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 ýðòëýí áîñîæ ªñºí áîéæèæ ºíäºð áîëñíîî ìýäýí áàÿñàâ ¯ëãýðò ãàðäàã èä øèäèéí îðãèëä ãàðúÿ ¯íýí õàéðòàé ýõ îðíûõîî öýöýðëýã÷ áîëú¸ ª. Áààñàíæàâ ¯ãèéí óòãà: Áèëýãòýé-ñàéí ñàéõàí èðýýä¿é í¿äëýõ ¿ãñ: Áýëýã-òàëàðõëàà èëýðõèéëæ ºãºõ ç¿éë Áèëèã, óÿðààõ, òýì¿¿ëæ, Îíüñ-ÿìàð íýã ç¿éëèéã ò¿ãæèõ õýðýãñýë áîëñíîî, îðãèë Îðãèë-óóëûí îðîé, äýýä òàëÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéã óíøààä, óòãûã òàéëáàðëàí ÿðèëö. • Äýýðõ ø¿ëãèéí óòãà ñàíààã òàéëáàðëàñàí ýõ çîõèîãîîðîé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Åñºí ñàðûí íýãíèé ºã뺺 áàãø ìèíü óãòàæ Åðòºíö óÿðààõ ýëãýí õàéðààð òîñîæ àâíàì” ºã¿¿ëáýðèéã àñóóõ, õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ áè÷. • Ýõýýñ äàðààõ çàãâàðò òîõèðîõ ºã¿¿ëáýðèéã 1 îëæ áè÷ýýðýé. Íýðëýñýí ¿ã, ¿éë ¿ã, íýðëýñýí õîðøîî ¿ã, 2íýðëýñýí ¿ã, ¿éë ¿ã 2¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë 3 4 • Ø¿ëãýýñ ¿éë õºäëºëèéã çààñàí ¿ãñèéã ÿëãàí æèã¿¿ð áè÷ýýä, àñóóëò ãàðãààðàé. èðýýä¿é, • Ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé ¿ãñèéã îëæ, ¿ãèéí õîíõ, îíüñ, ñ¿ëæýýã áºã뺺ðºé. ºã뺺, ºð㺺,
  9. 9. IÁ¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéã õóóëæ áè÷ýýä, áàëàðõàé ýãøèãòýé ¿ãèéã çóðæ òýìäýãëýýðýé. • Óðò ýãøèã îðñîí ¿ãñèéã îëæ, õîëáîî ¿ã áîëãîí õóâèðãàæ áè÷. ãýðòýý õèéõ äààëãàâàð 1. “Ýðäýì ñóðàõûí à÷ òóñ” ñýäâýýð ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. 2. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã çºâ áàéðëóóëæ, “Åðòºíöèéí ãóðâàí áàÿí”-ûã á¿òýý.ªã¿¿ëáýðèéã çºâ íàéðóóëàí áè÷ýýðýé. íîì, äýýä, ýðäýì, áàÿí àäàã, õºðºíãº, áàÿí, ýä äóíä, áàÿí, õ¿¿õýä, ¿ð 3. “æèíãýíýæ, óÿðààõ, öýöýðëýã÷, ¿íýí” ¿ãñèéí ýãøèã çîõèöîõ ¸ñíû ä¿ðìèéãòàéëáàðëààðàé. 4. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíøààðàé. Àíõàëæ îðîõ ¿å íü àäóóíû øèëýí äýýðõ ¿ñ Àðààñ íü îðîõ ¿å áºìáºëºã äîòîðõ àãààð Íèéë¿¿ëýýä óíøâàë Áèäíèé àìüäàðäàã ãàçàð íóòãèéí íýð Òààâðûã òààãààðàé. äÝëÕÈé Òóëàõ öýãã¿é íàëóó òýíõëýã Òóæ ýðãýëäýõ õàòóó áºìáºëºã ªí㺺ð ÿëãàøã¿é óðàí ñîëîíãîëîã ¯ãýýð ºã¿¿ëøã¿é ¿íýí ãàéõàìøèã Á¿ðýíõèé ñàíñðûí öýíõýð í¿ä Á¿õèé ë àìüòíû ¿äëýõ ¿ä Èðýõ áóöàõûí ýýëæëýõ öýã Ýíý áîë ìàíàé äýëõèéí áºìáºðöºã Àé äàà, äýëõèé, äýëõèé, äýëõèé Àìü, àìüäðàëûí àëòàí ºëãèé Öýíãýã óñ, àãààð, íàðíû îðîí Öîã æàâõëàíò õ¿í, ÷èíèé ýçýí … Á. ßâóóõóëàí ¯ãèéí óòãà: í¿äýëæ çºâ áè÷èõ ¿ãñ: Òóæ ýðãýëäýõ-áàéíãà ýðãýõ Îãòîðãóé- òýíãýð Ñîëîíãîëîã, ºã¿¿ëøã¿é, àìüäðàëûí Áèåò- áîäèò ç¿éë áºìáºðöºã, æàâõëàíò, áºìáºëºã, òýíõëýã, ãàéõàìøèã
  10. 10. IÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéí óòãûã òàéëáàðëà. Öýýæëýýä, óðàí ÿðóó óíøààðàé. • Äýýðõ ýõ õýäýí öîãöîëáîðîîñ á¿òñýí áàéíà âý? Öîãöîëáîð ãýæ þóã õýëýõ âý? Ñýðãýýí ñàíàæ, ÿðèëöààðàé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • ªºðèéí äóðòàé 2-3 ºã¿¿ëáýðèéã ñîíãîí àâ÷, àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæ, áè÷ýýðýé. • Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéí òîîã õýëýýðýé. ßàãààä õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð ãýñýí áý?¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Äýýð òàéëáàðëàñàí ¿ãèéã õîëáîî ¿ã áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé. • “Äýëõèé” ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé òàâàí ¿ãèéã ñîíãîí àâ÷ óòãûã òàéëáàðëàí áè÷. • Äýýðõ ø¿ëãèéí çàãâàðûã äóóðàéí, äóðòàé áàéãàëèéí ¿çýãäëýýð ø¿ëýã çîõèîí áè÷ýýðýé.Á¿òýýâýð, àâèàí äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Äýëõèé” ø¿ëãýýñ îíöîëñîí òàâàí ¿ãèéã áè÷èæ, àâèà ¿ñãèéí òîîã òîäîðõîéëîîðîé. Æèøýý íü: Òóëàõ- 5 ¿, 5 à • Äàðààõ ¿åýð çàäàëñàí ¿ãñýýñ áóðóó çàäàëñàí ¿ãèéã îëæ, çºâ áîëãîí áè÷. à. Àã-ààð â. äýë-õèé ä. ñîë-îí-ãî-ëîã á. Áºº-ðºí-õèé ã. á¿ð-õýã-äñýí å. áºìáºð-öºã Äýëõèé áîë îãòîðãóéí óóäàìä ýðãýëäýæ áóé õàòóó áèåò þì. Ýíý áºìáºðöºã íü áºâ Ẻðºíõèé áèø, äýýä äîîä òàëààñàà áàãà çýðýã øàõàãäñàí õýëáýðòýé áàéäàã. Äýëõèéí õàìãèéí ºðãºí õýñãèéã îðîîæ áàéãàà øóãàìûã ýêâàòîð ãýæ íýðëýíý. Äýëõèéí äýýä õàãàñûã õîéä õàãàñ, äîîä õýñãèéã ºìíºä õàãàñ ãýäýã. Äýëõèéí ãàäàðãà íü àãààð, óñ, õóóðàé ãàçðààð á¿ðõýãääýã. Äýëõèéí áºìáºðöãèéí ãàäàðãûí çºâõºí äºðºâíèé íýãèéã õóóðàé ãàçàð ýçýëäýã. Õóóðàé ãàçàð íü äîëîîí òîì õýñãýýñ á¿ðäýõ áºãººä ýäãýýðèéã òèâ ãýíý. Òèâ¿¿äèéã Àôðèê, Àçè, Àíòàðêòèä, Åâðîï, Àìåðèê, Àâñòðàëè 1 õýìýýí íýðëýäýã. Òýäãýýðèéã ãàçðûí çóðàãò ººð ººð 2 ºí㺺ð òýìäýãëýíý. Õóóðàé ãàçðûí èõýíõ õýñýã íü áºìáºðöãèéí õîéä õàãàñò îðøäîã àæýý. 3 4 (“Õ¿¿õäèéí íýâòýðõèé òîëü”-îîñ) Òèâ¿¿äèéí íýðýýð ¿ãèéí ñ¿ëæýý áºãëº. Òèâ¿¿äèéí íýðèéã í¿äëýí çºâ áè÷èæ ñóðààðàé. (Àçè, Àôðèê, Àìåðèê, Àâñòðàëè, Àòðàêòèä, Åâðîï)0
  11. 11. I ĺðâºí áàã áîëæ äàðààõ çààâðûí äàãóó á¿òýýë÷ýýð àæèëëààðàé. . Òàíèí ìýäýõ¿éí áàã: Äýëõèéí òóõàé ÿìàð, ÿìàð ñîíèðõîëòîé áàðèìòóóä áàéäàã âý? . Õýëíèé áàã: “Ýõ äýëõèé- áèäíèé ãýð” ñýäýâò ø¿ëýã çîõèîæ, òàéëáàðëààðàé. . Òîîíû áàã: Äýëõèéí òóõàé òîî, áàðèìòóóäûã öóãëóóëæ, íàéçóóääàà ÿðüæ ºãººðýé. . Õýðýãëýýíèé áàã: Äýëõèé áèäíèé àìüäðàëä ÿìàð õýðýãòýé âý? Æèøýýãýýð áàòëààðàé. Á¿òýýë÷ýýð õèéõ äààëãàâàðÁ¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “ºã¿¿ëøã¿é” ãýäýã ¿ãýíä õýäýí àâèà, õýäýí ¿ñýã áàéíà âý? a. 9 ¿ñýã, 8 àâèà â. 8 ¿ñýã, 7 àâèà á. 9 ¿ñýã, 9 àâèà ã. 8 ¿ñýã, 8 àâèà 2. ªðãºëòºò áà áàëàðõàé ýãøèã ãýæ ÿàãààä íýðëýñýí áý? Òàéëáàðëàí áè÷ýýä, 3, 3æèøýý ãàðãààðàé.¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. Ãàðàã åðòºíö, äýëõèéòýé õîëáîîòîé ¿ãýýð òààâàð çîõèîãîîðîé. 2. “Äýëõèé, áºìáºðöºã, ñàíñàð, àãààð, óñ” ¿ãñ íü þóã íýðëýñýí áàéíà âý? 3. Ýäãýýð ¿ãñèéã çààõ, àñóóõ ¿ãýýð îðëóóëæ áè÷ýýðýé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “Äýëõèé” ø¿ëãèéí õî¸ðäóãààð áàäãèéã õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæáè÷ýýðýé. ¯ëãýðëýâýë: Á¿ðýíõèé ñàíñðûí öýíõýð í¿ä = Äýëõèé á¿ðýíõèé ñàíñðûí öýíõýð í¿äìýò õàðàãääàã. 2. “Äýëõèé” ø¿ëãèéí ãóðàâäóãààð áàäãèéã àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãàæáè÷ýýðýé. 3. ªºðèéí áè÷ñýí õ¿¿ðíýõ áà àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéí ýõëýë, òºãñãºëèéã ÿìàð ä¿ðìýýðáè÷èõ âý? Òàéëáàðëàí, äýâòýðòýý áè÷.Ýõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “Ýõ äýëõèé áèäíèé ãýð. ßàãààä ãýâýë ...” ýõèéã ã¿éöýýæ, 40-50 ¿ãòýé ýõ áîëãîíáè÷. Ãàð÷è㠺㺺ðýé. 2. ªºðèéí çîõèîñîí ýõýýñ öîãöîëáîðóóäûã ÿëãàí, òàéëáàðëààðàé. 3. Òîäðóóëñàí ¿ãñèéã àæèãëàí, çàäàëæ áè÷ýýä òàéëáàðëà. Óóðãààð = óóðã à + ààð õàíûí = õàí à + ûí àëãûí = àëã à + ûí áîòãî = áîòã î + îî È-ýýñ áóñàä áîãèíî ýãøãýýð òºãññºí ¿ãýíä óðò ýãøãýýð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàõàä ýöñèéí áîãèíî ýãøèã ãýýãäýíý.
  12. 12. I ĺðâºëæèí äîòîð ãóðâàëæèí Ãóðâàëæèí äîòîð ãó÷ ãó÷èí õàäààñ Òýð þó âý? äªÐâªí ÓëÈÐàë ªâªë ̺íõ òýíãýðèéí ªí㺠íü òóíàìàë ̺ñ íü ìºíãºí ªíºòýé ºâºë Õºâðºõ ¿¿ëíýýñ Áóòðàí á¿æèõ Öàñàí öàãààí Áóóðàë ºâºë ÕàâàÐ Øèíýõýí òºëèéí Äóó íü õàíãèíàõ Ñîíèõîí ýãøèãòýé Äóó÷èí õàâàð Íÿëõ íîãîîíû Ñîðîî äýëãýýä Íàëãàð çóíàà Óðüñàí õàâàð ÇÓí Öýíãèéí áîðîî Øààãèí øóóãèõ Öýíã¿¿í õóðòàé Ààãèì çóí Öýöãèéí äýëáýýíä Ýðâýýõèé íààäàõ Öýíãýë ä¿¿ðýí íàÌàÐ Äýëãýð çóí Ñàìàð æèìñ íü Áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí Ñàéõàí íóòãèéí Ààãèì íàìàð Íàâ÷ öýöýã íü Íîãîîð÷ ã¿éöñýí Ñàéõàí íóòãèéí Íàëãàð íàìàð Á. Äîðæñ¿ðýí
  13. 13. I ¯ãèéí óòãà: Òóíàìàë-òóíãàëàã ñàéõàí í¿äëýõ ¿ãñ: Ñîíèõîí-ñîíèí Ñîð ºâñ-ìàëä ãèøãýãäýýã¿é ààãèì, áàãà÷óóä, áîëîâñîð÷, øèì òýæýýëòýé ºâñ ñîíèõîí, øèíýõýí, òóíàìàë, ºíºòýéÝõ äýýð àæèëëàõ • Ø¿ëãèéã óíøààä, óòãûã ÿðèëöààðàé. Óðàí òîäîîð óíøààðàé. • Äýýðõ ø¿ëýã õýäýí õýñãýýñ á¿òñýí áý? Õýñýã òóñ á¿ðèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ • Äóðòàé óëèðëàà ñîíãîí àâ÷, òýð õýñýãò õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéãààã òîäîðõîéëîîðîé. • Ñîíãîí àâñàí ºã¿¿ëáýðýý àñóóõ ºã¿¿ëáýð áîëãîí õóâèðãà. Àñóóõ ºã¿¿ëáýðèéíýöýñò ÿìàð öýã òýìäýã õýðýãëýäýã âý?¯ã äýýð àæèëëàõ • Ø¿ëãèéã óíøààä, ýð áà ýì ¿ãèéã àíãèëàí áè÷ýýðýé. • “Áóóðàë, òºë, õàíàãàð” ¿ãñèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ • Òîäîðõîé õýñãèéã äýâòýðòýý õè÷ýýíã¿é áè÷ãýýð áè÷. 5 ¿ãèéã ñîíãîí àâ÷, ºðãºëòºòáà áàëàðõàé ýãøãèéã ÿëãàí òýìäýãëýýðýé. • “øèíýõýí, ºíºòýé, áàãà÷óóä” ¿ãñèéí çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã òàéëáàðëàí áè÷. Äóðòàé óëèðëàà íýðëýí, 4 áàã áîëíî. Áàã á¿ð äàðààõ Õàâàð Çóí àñóóëòûí äàãóó çóðãèéí öóãëóóëãà õèéõ, /äóó/ ø¿ëýã óíøèõ, ýõ çîõèîõîîñ ãàäíà ñîíèðõîëòîé ç¿éëèéã áóñäàäàà ÿðüæ ºãíº. 1. Òóõàéí óëèðëûí öàã àãààð ÿìàð áàéäàã âý? 2. Õ¿ì¿¿ñèéí àæèë õºäºëìºðèéí îíöëîã 3. Õ¿ì¿¿ñ óëèðëûí áàéäàëä òîõèðóóëàí, õýðõýí ªâºë Íàìàð õóâöàñëàäàã âý? ×ÈíÈé ñîíÈÐÕîëä öàñ þóíààñ á¿òäýã âý? - Îþóíò¿ëõ¿¿ð ýý, Îþóíò¿ëõ¿¿ð ýý! Öàñ þóíààñ á¿òäýã þì áý? - Öàñ óó, ýíý ÷èíü º÷¿¿õýí òàëñò ìºñ, àãààð õî¸ðîîñ á¿òäýã þì ãýíý áèëýý. - Òèéì ãýæ ¿¿? - Òèéì ýý. ×è øèíýõýí öàñààð õóâèíãàà ä¿¿ðãýýä ¿ç. Òýãýýä õàéëóóë. Õóâèíãèéí ÷èíü ¸ðîîëä æààõàí óñ ë ¿ëäýíý äýý. Àðâàí ëèòðèéí õóâèí ä¿¿ðýí öàñ åð人 ë ãàíö ëèòð óñ áîë÷èõíî. Òýãýõëýýð öàñíû ãàíöõàí õóâü íü ë óñ, áóñàä íü àãààð áàéíà ãýñýí ¿ã þì äàà. Îéëãîâ óó? - Îéëãîëîî. Áàÿðëàëàà.
  14. 14. I Áèå äààæ õèéõ àæèë 1. Ø¿ëãèéã öýýæèë. Óðàí òîä óíøèõ äàñãàë õèéãýýðýé. 2. Ýõèéã óíøààä, ººðèéí ñýòãýãäëèéã áè÷ýýðýé. 3. Äóðòàé óëèðëûíõàà òóõàé 2-3 ñîíèðõîëòîé àñóóõ ºã¿¿ëáýð áè÷. 4. “Ìÿíãà ìÿíãàí æèë º÷¿¿õýí ÷ ÷ºëºº çàâã¿é.” ºã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëàíáè÷ýýðýé. 5. Íýðëýñýí óòãàòàé ¿ãýýñ ñîíãîæ, ¿ãèéí ñ¿ëæýý çîõèîãîîðîé. 6. “ãèéíãîîëîõ” ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëà. Õîëáîî ¿ã çîõèîí, ºã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. 7. “Õ¿¿õýä áàãà÷óóäûí” ¿ãèéã ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé. ñàëÕÈíû Ó×ÈÐ Ñàëõè ÿàæ ¿¿ñäýã âý? Àãààð õºäºë㺺íä îðäîã óó? Ýíý íü ñàëõè Àãààð õàëæ õºäëºõºä ÿìàð äýýø õººðíº. Õàðèí õ¿éòýí õàìààòàé þì áý? Åð áîëîõîîð õºð÷, íü ñàëõè ÿàæ ¿¿ñäýã áóöààä äîîø þì áý? áóóäàã.
  15. 15. I Õàëóóí àãààð äýýø õººðºõºä ªºðººð õýëáýë, àãààð ñèéðýã áîëäîã. Õàðèí õ¿éòýí áóñàä ãàçðûí àãààð òóí íÿãò áîëîõîîð, íýã õýñýã àãààð óðñàí èðæ, íü óðñàí èðæ, õàëóóí àãààðûí ñàëõè ¿¿ñíý. ñèéðýã õýñãèéã íºõäºã. Õóóðàé ãàçðûí àãààð õàëàõ áà õºðºõ íü äàëàé òýíãèñýýñ èë¿¿ õóðäàí òóë ºäºðò ñàëõè äàëàé òýíãèñýýñ õóóðàé ãàçàð ëóó ¿ëýýíý. Õàðèí øºíº ñàëõè ýõ ãàçðààñ äàëàé òýíãèñ ð¿¿ ¿ëýýäýã. “Äýëõèéí áºìáºðöãèéí íóóö” íîìîîñ ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: Íÿãò-øèã¿¿ ãýñýí ¿ã Ñèéðýã-çàéòàé õººðºõºä, áîëîõîîð, Øàðãà÷èí-ýì çýýðèéí íýð ñàëõè, òýíãèñýýñÝõ äýýð àæèëëàõ • Ñàëõèíû ¿¿ñëèéí òàëààð õýðõýí îéëãîñíîî ººðèéí ¿ãýýð ÿðü. • Ñàëõè õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëä ÿìàð õýðýãòýé âý? Ýõ çîõèîí, ÿðèëöààðàé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ • Ýõèéã àíõààðàëòàé óíø. Àñóóõ áà õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýðèéã ÿëãàí áè÷ýýä, óòãûã òàéëáàðëààðàé. • Ýõýýñ îéëãîñíîî 2-3 ºã¿¿ëáýðò áàãòààí, õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé.¯ã äýýð àæèëëàõ • Ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé ¿ã 3, ¿éë õºäëºëèéã çààñàí ¿ã 3, øèíæ ÷àíàð çààñàí ¿ã 3- ûã îëæ áè÷. • “õºäëºõºä, ãàçðààñ” ¿ãèéí áàëàðõàé ýãøãèéã òàéëáàðëà.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ • Óðò ýãøèãòýé ¿ãèéí äîîãóóð 1, õîñ ýãøèãòýé ¿ãñèéí äîîãóóð 2 çóðæ òýìäýãëýýðýé. • “Äýëõèéí, õ¿éòýí” ¿ãèéí ýãøèã çîõèöîõ ¸ñûã òàéëáàðëàí áè÷.
  16. 16. I ØÈéäâÝÐëÝÕ àñÓÓäàë Áèä àãààðààð àìüñãàëäàã. Ñàëõè áîë àãààðûí õ¿÷òýé óðñãàë þì. ¯¿íèéã áàòëàõûí òóëä òóðøèëò õèéæ ¿çüå. Áèå áèåíèéõýý í¿¿ð ð¿¿ õ¿÷òýé ¿ëýýãýýðýé.Ýñâýë äýâòðýý àâ÷, í¿¿ðíèéõýý ºìíº õºíãºí ñàâààðàé. Ýíý òîõèîëäîëä þó ¿¿ñ÷ áàéíà âý? Òàéëáàðëà. Á¿òýýë÷ àæèë 1. “Ñàëõè” ñýäâýýð ýõ, ø¿ëýã çîõèîí áè÷ýýðýé 2. Õ¿ñíýãòèéã íºõºæ áè÷. Ñàëõèíû òàëààð áè ªíººäºð þó ìýäýæ Öààøèä þó ìýäýõèéã ºìíº íü þó ìýäýæ áàéâ? àâñàí áý? õ¿ñýæ áàéíà âý? 3. Ýõýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷. Õýäýí ¿ã áàéíà âý? Ýðãýí óëèðàõ ìº÷ Ýíãèéí íýãýí íýðòýé Ýýëæ õàëààãàà ñîëèëöîõ Ýðõýì äºðâºí ýë÷òýé Òýð þó âý? äªÐâªí Õ¯ñÝë Ìèòÿ óóëàíä ÷àðãààð, ãîë äýýð òýø¿¿ðýýð ãóëãàæ óëààí õàöàðëà÷õààä, ãýðòýý èðæ ààâäàà: “ªâºë ÿàñàí ñàéõàí þì áý? Áè ¿ðãýëæ ë ºâºë áàéãààñàé ãýæ áîäîõ þì” ãýâ. Ààâ íü: “×è òýãâýë ººðèéí õ¿ñëýý ìèíèé ºâðèéí äýâòýðò áè÷” ãýõýä, Ìèòÿ áè÷æýý. Õàâàð áîëîâ. Ìèòÿ íîãîîí íóãààð ýðýýí ýðâýýõýé äóðààðàà õººæ, öýöýã ò¿¿æ ÿâààä, ààâäàà èðæ “Ýíý õàâàð ÿàñàí ãî¸ þì áý?¯ðãýëæ ë õàâàð áàéäàã áîëîîñîé ãýæ õ¿ñýõ þì” ãýæ õýëýâ. Ààâ íü òýìäýãëýëèéí äýâòðýýãàðãààä, Ìèòÿãàà𠺺ðèéí íü õ¿ñëèéã áè÷¿¿ëýâ. Çóí áîëîâ. Ìèòÿ ààâòàéãàà õàäëàíä ãàð÷ýý. Õ¿¿ á¿õýë ºäðèéí òóðø çàãàñ áàðüæ,æèìñ ò¿¿æ, ñàéõàí ¿íýðòýé íîãîîíä ºíõºð÷ çóãààëààä, îðîé ààâäàà:“ªíººäºð ÷ õàðèí äóðààðàà çóãààëëàà äàà. Áîëäîãñîí áîë çóí áèòãèé ëäóóñààñàé áèëýý?” ãýæ õýëýâ. Ìèòÿãèéí ýíý õ¿ñýë ÷ ìºí òýìäýãëýëèéíäýâòýðò áè÷èãäæýý. Íàìàð áîëîâ. Æèìñíèé öýöýðëýãýýñ óëààõàí àëèì, øàð ëèéð ò¿¿ëöýâ. Ìèòÿ áàÿð õººð áîëæ ààâäàà “Íàìàð ÷ á¿õ óëèðëûí õàìãèéí ñàéõàí íü þì àà” ãýæýý. Ààâ íü ººðèéíõºº òýìäýãëýëèéí äýâòðèéã ãàðãàæ ºâºë, õàâàð, çóíû òóõàé ìºí ë èíãýæ ÿðüäàã áàéñíûã íü ¿ç¿¿ëæýý. Ê.Ä.Óøèíñêèé
  17. 17. I ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: ªâðèéí äýâòýð-òýìäýãëýë õàöàðëà÷õààä, òýìäýãëýëèéí, õºòëºõ äýâòýð óëèðëûí, äýâòðèéãÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. Ýõèéã óíøèæ, óòãà ñàíààã ÿðèëöààðàé. 2. Õýäýí öîãöîëáîðîîñ á¿òñýí áý? Öîãöîëáîð òóñ á¿ðèéí óòãûã òàéëáàðëà.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Óëèðàë òóñ á¿ðèéí îíöëîãîîñ ººðò õàìãèéí èõ òààëàãääàã ç¿éëèéã íý㠺㿿ëáýðýýðáè÷ýýðýé. • ªäðèéí òýìäýãëýë õºòºëæ äºðâºí õ¿ñëýý áè÷ýýðýé¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. Öàñò ãóðâàí äàâàà Íàéðò ãóðâàí äàâàà Íàâ÷èò ãóðâàí äàâàà Íàéðòàé ãóðâàí äàâàà (. . . . )îíüñîãûã òààãààä 4 óëèðëûí îíöëîãèéã ÿðèëöààðàé. 2. Ýõýýñ òºëººëºõ ¿ãñèéã îëîîðîé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë 1. “Óëèðëûí, õàìãèéí” ¿ãñèéã ¿åýð òàñëàí áè÷ýýä ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. 2. Ýõýýñ óðò, áîãèíî, õîñ ýãøèãòýé ¿ãèéã ÿëãàí áè÷. ĺðâºí óëèðëûí îíöëîãèéã ÿìàð íýã ä¿ðñýýð èëýðõèéëæ çóðààðàé. Äàðàà íü çóðñàí óëèðëààðàà íýã áàã áîëæ, õàíûí ¿çýñãýëýí ãàðãà. Òóõàéí óëèðàë ÿìàð îíöëîãòîéã ÿíç á¿ðýýð èëýðõèéëýýðýé. Òóõàéëáàë, òóõàéí óëèðëûí òóõàé îíüñîãî, òààâàð çîõèîõ, äóó ø¿ëýã áè÷èõ, öàã àãààðûí ìýäýý äàìæóóëàõ ãýõ ìýò. ãýðòýý õèéõ á¿òýýë÷ äààëãàâàð 1. Ìèòÿãèéí äºðâºí õ¿ñëèéã çóðãààð èëýðõèéëýýðýé. 2. Ýõèéã óíøààä õýñýã òóñ á¿ðò ãàð÷èã ºã÷, ººðèéí áîäëîîð äýëãýð¿¿ëýíáè÷ýýðýé. 3. Äàðààõ åðòºíöèéí ãóðâûã òààãààðàé. Öýýæèë. Åðòºíöèéí ãóðàâ ãýæ þóã õýëýõ âý? åðòºíöèéí ãóðâàí õºõ Óóæèì äýëõèéí ………. íýã õºõ Óíòðàõ ãàëûí ………. íýã õºõ Óðñàõ ãîëûí ………íýã õºõ
  18. 18. I Ààâûí ñóðãààë àëò Ýýæèéí ñóðãààë ýðäýíý ÓÓë Óñàà ØÈíæÈæ ßâààÐàé ªâºº ààâ àëñûí óóëñûí ªòãºí îéã äóðàíäàí õàðààä Ýíý ºâºë öàñ èõ óíàíàà ãýæ Ýðãýõ çóóðàà íàäàä õýëýâ. Ãàë õàëóóí íàðíû èë÷ Ãàçàð äýëõèéãýýñ õîëäîîã¿é íàìðààð ªâëèéí óíàõ öàñûã ÿàæ ªâºº óðüäààñ ìýäýâ ãýæ Áàë÷èð óõààíûõàà õýðýýð ãàéõàæ Áóóðàë ºâººãººñ ñîíèðõîí àñóóâàë Õóñíû íàâ÷èñ äîðîîñîî ýõýëæ ãàíäâàë Õóíãàð öàñ àðâèí îðäîã þì. Ýíý íàìàð ìîäíû íàâ÷èñ Ýãýý ë òýãæ ãàíäëàà õ¿¿ ìèíü Óäàìò ìàë÷èí áîëú¸ ãýâýë Óóë, óñàà øèíæèæ ÿâààðàé ãýâ. ¯ãèéí óòãà: Ñ. Áàçàðñàä óðüäààñ- ºìíººñ ãýñýí ¿ã ýãýý ë- ÿã, (àðàé) í¿äëýõ ¿ãñ: àðâèí-èõ èë÷, áàë÷èð, õýðýýð, èë÷-ãàëûí èë÷ ñîíèðõîí, óäàìò ýë÷-ýë÷ òºëººëºã÷Ýõ äýýð á¿òýýë÷ýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéã óðàí òîäîîð óíøèæ, öýýæëýýðýé. Óòãûã ÿðèëö. • Ýõ áîëãîí õóâèðãàæ áè÷ýýðýé.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • ªâºº õ¿¿äýý þó ãýæ õýëñýí áý? ªã¿¿ëáýðèéã îëæ, äýâòýðòýý áè÷. • Ø¿ëãýýð æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéãýýðýé.¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ýõýýñ íýðëýñýí óòãàòàé ¿ã 6-ã ò¿¿æ, ¿ãèéí ñ¿ëæýý çîõèîãîîðîé. • Òýäãýýð ¿ãñýý òºëººëºõ ¿ãñýýð õóâèðãàæ áè÷ýýä, àñóóëò òàâèàðàé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Áàëàðõàé ýãøèã íü ãýýãäñýí 2 ¿ãèéã îëæ, ¿åýð òàñëàí áè÷ýýðýé. • ªðãºëòºò ýãøãèéã ÿëãàí òýìäýãëý. ßàãààä ºðãºëòºò ýãøèã ãýñýí áý? • Ø¿ëãýýñ 3 ¿åòýé ¿ã 5-ûã ò¿¿æ, óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. ÒÝíãÝÐÝÝ Òàíüß Òýíãýð ñàéõàí áàéõ, ýâã¿éäýæ ìóóäàõûã àìüòàä õ¿íýýñ ò¿ð¿¿í ìýäýðäýã. Èéìó÷ðààñ ìàíàé àðä ò¿ìýí òàâàí õîøóó ìàëàà ìàëëàæ, èäýø óóø, õýâòýø, ÿâäàëõºäºë㺺í, ààø àðàíøèíãèéíõ íü ººð÷ëºëòººð òýíãýðèéí áàéäëûã øèíæèæ ñóðñàíáèëýý. ¯¿íýýñ çàðèìûã äóðäúÿ. Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð ìýäýæ àâààä, òýíãýðèéí áàéäëûã
  19. 19. Iøèíæèæ ñóðààðàé. Òýíãýð ñàéõàí áàéõûã ÿàæ øèíæäýã âý? - Ìîíãîë ¿õýð õºëºº æèéæ, òîëãîé ºíäèéí õèâæ õýâòâýë; - Yõýð ìàë ¿ñýý øèëãýýæ, 캺ðºëäºí, ÿíöãààæ, ñààëèéí èíãý, ã¿¿ áîòãî óíàãàà îðõèæ áýë÷èõ, çýëòýé óíàãà ÿíöãààõ íü áîðîî àðèëæ òýíãýð îíãîéõûí øèíæ; - Òýìýý áýë÷ýýðò ººðºº ãàðâàë òýð ºä𺺠òîãòóóí äóëààí áàéõûí øèíæ; Òýíãýð ýâã¿éðýõèéí øèíæ - Ìàë õýâòýðòýý õîðãîäîæ áýë÷ýýðò ãàðàõ äóðã¿é áîë; - Yõýð öàãààñàà ýðò õîòîëáîë; - Ìîðü áàéí áàéí òóðãèâàë çóí ñàëõè øèð¿¿ñ÷ áîðîî îðîõ, ºâºë õ¿éòðýõèéí øèíæ Òýíãýð øèíæèõ ººð ÿìàð, ÿìàð àðãà áàéäàã âý? Áóñàä õ¿ì¿¿ñýýñ ìýäýæ àâààðàé. Ò¿¿ãýýðýý çóðæ, áóäàæ, áè÷èõ çýðãýýð á¿òýýëèéí ¿çýñãýëýí ãàðãàãòóí. ãýðòýý ã¿éöýòãýõ àæèë 1. Ìîíãîë÷óóäûí áóñàä óëñ îðíîîñ ÿëãàðàõ ºâºðìºö îíöëîã þó âý? ßðèëö. 2. Ìàë÷èí õ¿íèé àìüäðàëûí òóõàé ÷è þó ìýäýõ âý? Ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé. 3. Ìîíãîë Óëñ õýäýí òîëãîé ìàëòàé âý? Àðûí ìîä àðæãàð Àðæãàð ÷ áîëñîí áóðæãàð Áóðæãàð ÷ áîëñîí áóÿíòàé Òýð þó âý? ªâëÈéí îéä öÝöÝã Ò¯¯ÕÝÝÐ ¯ëãýðèéí áèø æèðèéí íýã îõèí ªâëèéí îéä öýöýã ò¿¿õýýð îäæýý Èòãýõýä õýäèé õýö¿¿ ÷ ãýëýý Èäòýé øèäòýé ¿ëãýð áèø ýý! Çóíû äóíä ñàðûíõ øèã Çóçààí íîãîîí õºâ÷èä áèø Öàöàã ÷èìãýý ãÿëòàëçóóëñàí Öàñò õºâ÷èéí ã¿íä îðæýý. ¯ëãýðèéí áèø æèðèéí îõèí ¯ëýìæ ÿðóó ìèøýýí õýëýõ íü: ªâëèéí îéä öýöýã ò¿¿õýä ¯íýíäýý òà èòãýõã¿é áàéâàë ¯çýñãýëýíò àðöíû áóòû㠯翿ëæ áè ÷àäíà ø¿¿! ªãººìºð çóíû öàãò áîë ªíãèéí öýöýã õàðàà áóëààæ
  20. 20. I Äàðóóõàí àðöíû òýð öýöýã Äààí÷ í¿äýíä ºðòºãäºõ íü ¿ã¿é. Àð õºâ÷èéí õºð öàñàí äóíä Àðöûí öýöýã öîð ãàíöààð Î÷ øèã òîäõîí óëàëçàæ áàéõûã Î÷îîä õàðàõàä þóòàé ñàéõàí. Àãíèÿ Áàðòî ¯ãèéí óòãà: õºâ÷- óóë íóðóó çýðýã ¿ðãýëæèëñýí óðò ºíäºð ãàçàð í¿äëýõ ¿ãñ: öîð ãàíöààð- ãàíöààðõíàà ãýñýí ¿ã ¿çýñãýëýíò, àðö, óëàëçàæÝõ äýýð á¿òýýë÷ýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãèéí óòãûã ÿðèëöààðàé. • ªã¿¿ëýìæýýñ ñàíàà àâ÷, àäèë òºñòýé ¿ëãýð, ºã¿¿ëëýã áè÷.ªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Îõèí þó ãýæ õýëñýí áý? Ò¿¿æ áè÷ýýä öýýæèë.Õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéíà âý? • Àðö ÿàãààä ìºíõ íîãîîí áàéäàã òàëààð áàãøòàéãàà ÿðèëöààðàé. 2-3 ºã¿¿ëáýðò áàãòààí áè÷. ªã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé.¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “¿ëãýðèéí, ºíãèéí” ¿ãñèéí ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. • ªºðèéí äóðòàé 5 ¿ãèéã ñîíãîí àâ÷, óòãûã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýéÁ¿òýýâýð äýýð áèå äààí àæèëëàõ äàñãàë • Ø¿ëãýýñ ýãøèã çîõèöîõ ¸ñûã çºð÷ñºí ¿ãèéã îëæ áè÷ýýä, ä¿ðìèéã òàéëáàðëààðàé. • Ýõýýñ 3 ¿åòýé ¿ã òàâûã ò¿¿æ, ¿åýð òàñëàí õè÷ýýíã¿é áè÷. Áèäíèé àìüäðàëä õàìãèéí ÷óõàë õýðýãöýýòýé, áèä ò¿¿íã¿éãýýð îðøèí òîãòîõ àðãàã¿é ç¿éëèéã þó ãýäýã âý? Óëààí íîÌ Îëîí óëñûí õîâîð àìüòàí, óðãàìëûí “Óëààí íîì” ãýæ áàéäàã. Õîâîðäñîí àí àìüòàí, óðãàìëûí ç¿éëèéã õàìãààëàõûí òóëä ò¿¿íèéã ãàðãàæýý. Ýíý íîìûã áàéãàëü, áàéãàëèéí íººöèéã õàìãààëàõ Îëîí Óëñûí Õîëáîî á¿ðòãýí õºòºëíº. Ìàíàé ãàðàãèéí õýìæýýíä ñ¿¿ëèéí äºðâºí çóóí æèëääºðâºí çóóí àìüòàí ñºíºæ óñòñàí áàéíà. Îäîî äýëõèéí áàðàã á¿õ óëñ õîâîð àìüòàíóðãàìëûí “Óëààí íîì”-òîé áîëæýý. “Óëààí íîì”-ä îðñîí óðãàìàë, àìüòíûã: 1. Õîâîð2.Íýí õîâîðäñîí 3. Ѻíºõèéí äàâààí äýýð áàéãàà ãýæ àíãèëäàã áàéíà. Äýëõèéí óëààííîì íü óëààí ºíãºòýé,õóóäàñ á¿ð íü çóçààí ãÿëãàð, ãóðâàí áîòü íîì áàéäàã àæýý.0
  21. 21. I Ìîíãîë óëñûí «Óëààí íîì»-íä àìüòàí, øóâóó, ìºëõºã÷èä, çàãàñ, øàâæ, õî¸ð íóòàãòàí, 纺ëºí áèåòýí, õàâ÷, óðãàìàë, çàìàã, õàã, õºâä çýðýã íèéò 229 ç¿éëèéí àìüòàí, óðãàìàë, 캺ã á¿ðòãýãäñýí áàéíà. Ìîíãîëûí óëààí íîìîíä îðñîí õàâòãàé, ìàçààëàé, òàõü, ìîíãîë áºõºí, õàíäãàé, çýãñíèéãàõàé, ìèíæ, èðâýñ, õóëàí, ãîëûí õàëèó, õ¿äýð, àðãàëü, ÿíãèð çýðýãàìüòäûí àìüäàðäàã íóòãèéã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâ÷ýý. Õàð íýðñ, ìîíãîë á¿éëñ, òîîðîé, øàðàâòàð ëèäýð, àëòàéí ñîíãèíî,ìîíãîë õóíäàãà, âàíñýìáýð¿¿, öóëüõèð, ãî¸î, õàð ñóëü, ñàðìèñàí ñîíãèíî, ýãýë ºâñ,ìîðèí çýýðãýíý, àëòàí òýðýëæ, ãàíäèãàð, õóí÷èð, àëòàí ãàãíóóð, öàãààí äýãä ãýõ ìýòóðãàìëóóä óëààí íîìîíä á¿ðòãýãäñýí áàéíà. “Íýâòýðõèé òîëü”-èîñ ¯ãèéí óòãà: áàéãàëèéí íººö-áàÿëàã í¿äëýõ ¿ãñ: òóñãàé õàìãààëàëò-óñòãàõã¿é áàéõ Õîâîðäñîí, áàéãàëèéí, áèåòýí, ñîíãèíî, öóëüõèð, ãàíäèãàðÝõ äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Óëààí íîì”-íû à÷ õîëáîãäîë þó âý? Ýõèéã óíøààä, îéëãîñíîî ÿðü. • Äàðààõ çàãâàðûí äàãóó ýõèéã öîãöîëáîð áîëãîí çàäëààä I II III áè÷èæ òýìäýãëý. Ýõªã¿¿ëáýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Ýõèéã óíøààä, ñýäâèéí àãóóëãàä òîõèðñîí àñóóõ ºã¿¿ëáýð 3-ûã çîõèî. Ò¿¿íä õàðèóëààðàé. • Ýõýä õýäýí ºã¿¿ëáýð áàéíà âý?¯ã äýýð àæèëëàõ äàñãàë • “Îäîî äýëõèéí áàðàã á¿õ óëñ õîâîð àìüòàí óðãàìëûí “Óëààí íîì”-òîé áîëæýý.” ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîî ¿ã áîëãîí çàäàëæ áè÷. • Äýýðõ ºã¿¿ëáýð ÿìàð óòãàòàé ºã¿¿ëáýð âý? Òàéëáàðëààðàé.Á¿òýýâýð äýýð àæèëëàõ äàñãàë • Äýýðõ ýõýýñ óðãàìëûã íýðëýñýí ¿ãñýýñ ÿëãàõ ýãøèãòýé ¿ãñèéã ò¿¿æ áè÷ýýðýé. • Àìüòíûã íýðëýñýí ¿ãñèéã îëæ, ýõ áà çóëçàãûí íýðèéã áè÷. Õî¸ð áàã áîëæ, Ìîíãîëûí “Óëààí íîì”-ä îðñîí àìüòàí, óðãàìëûí íýðñèéã óðàëäàí öýýæëýýðýé. Áÿöõàí íîì õèé. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëü õàìãààëàõ óëàìæëàëààñ ìýäýýëýë áýëòãýæ èðýýðýé. 2. Ìîíãîëûí “Óëààí íîì”-ä îðñîí àìüòàí, óðãàìëûí çóðãèéã öóãëóóë. ªºðèéíõººóëààí íîìûã õèéãýýðýé. 3. Áàéãàëü õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí ç¿éð öýöýí ¿ã 3-5 ûã áè÷ýýä, öýýæèëæ èð.
  22. 22. I Öýöýí ¿ãèéã Öýýæèëæ òîãòîîãîîðîé. ñÓÐãààë ¯ã ¨ñòîí + (-ûã) õ¿íäýë Íàñòàí + (-ûã) áàÿðëóóë Àÿëãóó ýãøèã + (ýý) õàíãèãíóóëæ ÿâ Àõ ä¿¿ îëîí + (îî) áàÿñãàæ ÿâ Áèåèéí àìàð + (ûã) á¿¿ õàð Áóñäàä òóñëàõûã á¿¿ ìàðò Ýðäýì + (èéã) õè÷ýýëýýð ñóðäàã Ýðýë + (èéã) ñóðãààð îëäîã ¯ãèéí óòãà: õè÷ýýëýýð-ìýðèéõ ãýñýí í¿äëýõ ¿ãñ: óòãàòàé ¿ã õàíãèíóóëæ, àÿëãóó, ýðëèéã, òóñëàõûã 1. Ñóðãààë ¿ãñèéã öýýæëýýðýé. 2. Óòãà ñàíààã òàéëáàðëàí ÿðèëö. 3. Íýã ñóðãààë ¿ã ñîíãîí àâ÷, ýõ áîëãîí áè÷ýýðýé. Ìîíãîë õýë 1. Äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöààä, ä¿ðìèéã áè÷. - Ýäãýýð ¿ã ýãøèã áà ãèéã¿¿ëýã÷, àëèíààð òºãññºí áàéíà? - Þóãààð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàâ? - Ýöñèéí ãèéã¿¿ëýã÷èéí ºìíºõ áàëàðõàé ýãøèã ÿàõ âý? Ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí ¿ãýíä óðò ýãøãýýð ýõýëñýí çàëãàâàð çàëãàõàä ýöñèéí ãèéã¿¿ëýã÷èéí ºìíºõ áàëàðõàé ýãøèã ¿¿ðýãã¿é áîë ãýýãäýíý. Ýã + óðò Ý = Ýã 2. Äýýðõ ¿ãñýä íºõöºëèéã çàëãàæ áè÷ýýðýé. ͺõöºëèéã çàëãàæ áè÷èõäýý áàëàðõàéýãøèã ãýýãäýõ ä¿ðìýý ñàíà. Íàìàð + ûí ìóó áîðîîòîé. Õàâàð + ûí ìóó øîðîîòîé. Áèå + èéí íýã + èéã ÁªÕªªÐ äàâíà Áèëýã + èéí îëîí + ûã ªìíº + ººñ íü óõíà èøèã øèã ÕÀÐÀÕÀÄ Õîéíî + îîñ íü õîìòîé òýìýý øèã 4. Äýýðõ ñóðãààë ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé. Ýõ çîõèîæ áè÷.
  23. 23. IIII Á¯ëÝã. ÌÈíÈé íÓÒàã - íÝÐëÝñÝí ¯ã Ìîíãîë õýë Íýðëýñýí ¿ã, ò¿¿íèé àíãèëàë Îíîîñîí íýðèéí ç¿éë Íýðëýñýí ¿ãèéí òîî ß-èéí òºðëèéí óðò, õîñ ýãøèã ßëãàõ ýãøãèéí òóõàé Áèä II àíãèä ¿çñýí ìýäëýãýý ñýðãýýí ñàíàëàà. Òýãâýë îäîî ýíý á¿ëýãò äýýðõ ìýäëýãèéã ýçýìøèíý. ªìíºõ ìýäëýãýý ñàéí ýçýìøñýí áîë àìàðõàí îéëãîíî ø¿¿! Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Óíøèõ áè÷èã 1. Ýõ îðíû ãàçðûí çóðàã (Ø¿ëýã) Ò.Î÷èðõ¿¿ 2. Ìèíèé õàéðòàé ýõ îðîí (ªã¿¿ëýë) 3. ÓÁ õîòûí òóëãûí ÷óëóó (ªã¿¿ëýë) 4. Çàãèéí ãîë (Ìîíãîë àðäûí äîìîã) 5. ̺ðººäºë (Ø¿ëýã) ª. Áààñàíæàâ
  24. 24. II ÝÕ îÐíû ãàÇÐûí ÇÓÐàã Ýõ îðíû ãàçðûí çóðàã Ýýæèéí çóðàã øèã äîòíî ñàíàãäàíà Ñàíàà ñýòãýëä óóñàí øèíãýñýí Ñàéõàí ä¿ð øèã íü òàíèë ñàíàãäàíà Çóðààñ á¿õíèé ó÷ðûã òàéëæ Çóðàãäààã¿é ãîðõèéã íü áè íýðëýæ ÷àäíà Á¿äýãõýí ãàíö ìýíãèéã íü àíäàõã¿é Á¿õýëä íü ýíý çóðãèéã áè íýðëýæ ÷àäíà Ýçýí áèåíäýý ýõ îðíû çóðàã Ýýæèéí öàðàé øèã äîòíî áàéäàã þì Ñàÿ ç¿ðõíèé òîëüòîí äóíä Ñàéõàí ýõ îðíû ìèíü õºðºã áàéäàã þì Ò. Î÷èðõ¿¿ ¯ãèéí óòãà: í¿äëýõ ¿ãñ: ä¿ð-öàðàé, áàéäàë ç¿ðõýí òîëüò-õàìãèéí äîòíî ñàíàõ ãîðõèéã, äîòíî, ñàÿ, ç¿ðõýí òîëüò, õºðºã 1. Ø¿ëãèéã óðàí òîä óíøààðàé. Ýõ îðîí ãýæ þó âý? Õàìòðàí ÿðèëöààðàé. 2. ªºðèéí òºðñºí ãàçàð íóòãèéã ãàçðûí çóðàã äýýð îëæ çààãààðàé. 3. Òºðèéí äóóëëàà àíãèàðàà äóóëààðàé. Òºðñºí ñýòãýãäëýý ÿðèëö. Ìîíãîë õýë 1. Ø¿ëãýýñ àñóóëòàä òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºæ áè÷. Þó? á¿õíèé ó÷ðûã òàéëæ Çóðàãäààã¿é þóã? íü õýí? íýðëýæ ÷àäíà Á¿äýãõýí ãàíö þóã? íü àíäàõã¿é Á¿õýëä íü ýíý þóã? õýí? íýðëýæ ÷àäíà 2. Äàðààõ çóðãèéã íýðëý. Ýäãýýð ¿ãñ þóã çààñàí áàéíà âý? Àñóóëò òàâèàðàé. 3. Äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã ã¿éöýýãýýðýé. …………… çààñàí óòãàòàé ¿ãñ õýí? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàíà. ………. áà …………… çààñàí óòãàòàé ¿ãñ þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàíà.
  25. 25. II 4. Íýðëýñýí ¿ã ãýæ þó âý? Òîäîðõîéëîí áè÷ýýðýé. II III Áàãèéí ñóðàã÷èä õàìòðàí ýõ îðíîî íýã, íý㠺㿿ëáýðýýð ìàãòàí õýëýýðýé. Ýõ îðíû áàõàðõàë þó âý? ßðèëöààðàé. Ýõ îðíû I IV áàõàðõàë Õ¿í þì Õýí? Íýðëýñýí ¿ã ¿çýãäýë þó? (Æèíõýíý íýð) V VI ãýðèéí äààëãàâàð 1. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä, óðàí òîäîîð óíø. Õ¿¿ðíýõ ºã¿¿ëáýð á¿õèé ýõ áîëãîí õóâèðãàæáè÷ýýðýé. 2. “Áàõàðõàëã¿é õ¿íä ýõ îðîí áàéäàãã¿é.” ºã¿¿ëáýðèéí óòãûã òàéëáàðëààä,õè÷ýýíã¿é áè÷ýýðýé. 3. Õ¿íèéã çààñàí ¿ã 3, þì çààñàí ¿ã 3, ¿çýãäýë çààñàí ¿ã 3-ûã áè÷ýýä, õîëáîî ¿ãáîëãîí áè÷ýýðýé. Æèøýý Æèøýý ªâºã íýð .................. þì .................. Õýí? Òºðºë ñàäíû íýð .................. Þó? ¿çýãäýë .................. Ìýðãýæëèéí íýð .................. àìüòàí .................. 4. Áèå äààí óíøèæ ñóäëààä, äàðààõ àñóóëòàíä õàðèóëààðàé. Ìàíàé ýõ îðîí óóäàì ó÷ðààñ ò¿¿íèé õèë èõ óðò. - Õèëèéí óðò õýä âý? 5. Òîëü áè÷ãèéí äýâòýðòýý òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. Õýë-……….. Õèë-………. Ýíý áîë ìèíèé òºðñºí íóòàã Ìîíãîëûí ñàéõàí îðîí ÌÈíÈé ÕàéÐÒàé ÝÕ îÐîí Ìèíèé ýõ îðîí Ìîíãîë Óëñ Àçè òèâèéí òºâ õýñýãò îðøäîã. Ìàíàé îðîí óóäàì ñàéõàí íóòàãòàé. Íóòãèéí áàðóóí õýñýã óóëàðõàã. Ýíä Àëòàéí íóðóó îðøèíî. Äîðíî, ºðíº òàëäàà í¿ä àëäàì òàë ãàçàð ýëáýã. Èõ çîõèîë÷ Ä.Íàöàãäîðæèéí “Ìèíèé íóòàã” ø¿ëýãòýý ìàãòàí äóóëñàí Õýíòèé, Õàíãàé, Ñàÿàíû ºíäºð ñàéõàí íóðóóíóóä íü Ìîíãîë îðíû òºâ, õîéä ç¿ãèéí ÷èìýã áîëîí ñ¿íäýðëýæ áàéäàã. ̺í Óâñ,
  26. 26. IIÕºâñãºë, Áóéð çýðýã íóóð, Õýðëýí, Îíîí, Îðõîí, Ñýëýíãý çýðýã òóíãàëàã óñò ãîëóóäòàé.Ìîíãîë Óëñûí íèéñëýë Óëààíáààòàð õîò îëîí æèëèéí ò¿¿õòýé. Òýð÷ëýí Äàðõàí-Óóë,Îðõîí, Àëòàé, Öýöýðëýã çýðýã îëîí àéìãóóä áèé. ¯ãèéí óòãà: äîðíî-ç¿¿í ç¿ã í¿äëýõ ¿ãñ: ºðíº-áàðóóí ç¿ã Àçè òèâèéí, îðøèíî, Ñàÿàíû, ñ¿íäýðëýõ-îíöãîé ºíäºð õàðàãäàõ Óâñ, Ñýëýíãý, óñò í¿ä àëäàì-í¿äýýð õàðààä ã¿éöýìã¿é èõ 1. Ýõèéã óíøààä, óòãûã ÿðèëöààðàé. Ýõ îðîí ãýäýã íü ÷èíèé áîäëîîð þó ãýñýí ¿ãâý? 2. “Ìèíèé ýõ îðîí” ñýäâýýð ø¿ëýã çîõèîãîîðîé. 3. Áàðèìëûí øàâàð áîëîí áóñàä ìàòåðèàë àøèãëàí óóë, íóðóó, äîâ òîëãîäûã õèéæõàðüöóóëàí ÿðèëöààðàé. 4. Ýõ îðíû áàÿëãèéã íýðëýí áè÷. ªºðèéí îðøèí ñóóäàã ãàçàð íóòàãò ÿìàð áàÿëàãáàéäãèéã ÿðèëöààðàé. Ìîíãîë õýë 1. Ýõ îðíû áàéãàëèéã õàðóóëñàí çóðàã äýýðýýñ íýðëýñýí íýðèéã ò¿¿æ áè÷. Òýäãýýð¿ãýíäýý àñóóëò òàâèàðàé. 2. Äàðààõ á¿ëýã ¿ãñýýñ àñóóëòûí äàãóó ÿëãàæ áè÷ýýðýé. ¯¿íä: à. Óóëàíä þó, þó óðãàäàã âý? á. Óóëàíä þó, þó áàéäàã âý? â. Áàéãàëèéí ¿çýãäýëä þó, þó îðîõ âý? Ìîä, áóãà, öàñ, ñîãîî, íàðñ, òóóëàé, 캺ã, ¿íýã, çàðàà, õóñ, ìºíäºð, õàéëààñ,õóð øóâóó, óëèàñ, øóóðãà, ã¿çýýëçãýíý, ñàëõè, ãàöóóð, ñîëîíãî, öýöýã, ºâñ,àÿíãà, áîðîî 3. Äàðààõ çóðãèéã íýðëýæ áè÷. à. Õ¿íèé ñàäàí òºðëèéí íýð ……. á. Õ¿íèé ìýðãýæëèéí íýð ………. 4. Õýí áý? þó âý? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿìàð ÿëãààòàé õýðýãëýäýã âý? Ä¿ðìèéãäýâòýðòýý áè÷ýýðýé. ãýðòýý á¿òýýë÷ýýð õèéõ äààëãàâàð 1. “Ìèíèé õàéðòàé ýõ îðîí” ñýäâýýñ íýðëýñýí ¿ãèéã äàðààõ óòãûí äàãóó ÿëãàíáè÷ýýðýé. À. Óóë, íóðóóíû íýð …………. Á. Íóóð, ãîëûí íýð……............. Â. Õîò, àéìãèéí íýð ………....... Ã. Õ¿íèé íýð………….…
  27. 27. II 2. Çóðãààð ºã¿¿ëáýð á¿òýý. Çóðàãò àñóóëò òàâèàðàé. À. àðèëàâ. Â. , , –èéã áîä ìàë ãýíý. Á. ãàð÷, áàéãàëü ñýðãýâ. Ã. , –ã áîã ìàë ãýíý. 3. ¯ãèéí ãèíæèéã á¿òýýæ, æèíõýíý íýð áóþó íýðëýñýí ¿ãèéã òýìäýãëýýðýé.Ýíýãèíæèéí á¿õ ¿ã 2 ¿ñãýýñ á¿òíý. Ýõíèé ¿ãèéí ñ¿¿ë÷èéí ¿ñýã íü äàðààãèéí ¿ãèéí ýõíèé¿ñýã áîëíî. Äóãààðûí äàãóó îëæ áè÷. - “Æèë” ãýäýã ¿ãèéí èæèë óòãà - ¯éë ¿ãèéí çàëãàâàð - Ø¿ä óãààõ ç¿éë - Îãòîðãóéí ýðõýñèéí íýã - Õºãæìèéí ¿ñýã 1 15 14 - Ãàëààñ ¿ñýðñýí º÷¿¿õýí õýñýã 2 13 - Һ뺺ëºõ ¿ã - Áóãûí òºë 3 12 - Õºãæìèéí ¿ñýã 4 11 - ¯éë ¿ã - Àñóóõ ¿ã 5 10 - “Ãàëä äóëààö” ãýñýí óòãàòàé ¿ã 6 7 8 9 - Õàíãàéí àëäàðòàé äàâààíû íýð - Ãàçðûí õýìæýý - Õ¿íèé ýðõòýí 4. ¯éë ÿâäëûã çºâ äàðààëàëä îðóóëààðàé. Çóðãèéí äàãóó ýõ çîõèîí áè÷ýýðýé.Äàðàà íü õýí? þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ÿëãàí òýìäýãëý.
  28. 28. II Óëñûí ìààíü ÷àíäìàíü ýðäýíý Óëààíáààòàð ñàéõààí… ÓëààíÁààÒàÐ ÕîÒûí ÒÓëãûí ×ÓëÓÓ 1639 îíû øàðãà÷èí òóóëàé æèë Õàëõûí ò¿øýýòõàí Ãîìáîäîðæ ººðèéí òàâàí íàñòàé õ¿¿ Çàíàáàçàðûãøàðûí øàøíû òýðã¿¿íýýð ºðãºìæèëæ, “ªíäºð ãýãýýí”õýìýýí íýðèéäæýý. Òýãýýä Àðõàíãàé, ªâºðõàíãàé õî¸ð àéìãèéí çààãòáàéõ Øèðýýò öàãààí íóóð, Èõ Ìîíãîë óóëûí îð÷èìä Èõõ¿ðýýã ¿¿ñãýí, òîì öàãààí ýñãèé ãýð äóãàí áàéãóóëæ, ãàäóóðíü øàð äààâóóí õ¿ðýý õàøàà áàðüæýý. Ò¿¿íèéãýý “Äýëãýðèõ áóÿíò óóëûí òºãñ áàÿñãàëàíò íîìëîë á¿òýýëèéí èõõèéä” ãýæ íýðëýñýí íü ýä¿ãýý Ìîíãîë Óëñûí íèéñëýëÓëààíáààòàð õîòûí ýõ ñóóðü íü áîëæýý. Òýð öàãààñ õîéø Ìîíãîëûí íèéñëýë õîò îëîí óäààí¿¿äýë õèéæ ÿâñààð, ¿ðæèë øèì õºðñ ñàéòàé ýä¿ãýýãèéííóòãèéã ñîíãîæ, 1778 îíä àíõíû øàâ ÷óëóóã áîñãîæýý. Óã÷óëóóíä: “Õàí óóëûí àð õîðìîéä Õàòàí Òóóëûí õîéä õºâºº Ñýð¿¿í Ñýëáèéí àìàíä Ñýðãýëýí öýöýãò øàð äýíæèä Õ¿í ÷óëóóíû õîíõîðò Õ¿ð ÷óëóóãààð øàâ áîñãîâ” ãýæ áè÷æýý. Äýëõèéí õàìãèéí îëîí íýðòýé õîòîä ìàíàé óëñûí íèéñëýë îðäîã þì áàéíà.Ó÷èð íü íèéñëýë õîò ìààíü õºãæëèéíõºº ò¿¿õýíä àðâàí ãóðâàí ººð íýðòýé áàéñàí ãýíý.Òóõàéëáàë, “ªð㺺”, “Èõ õ¿ðýý”, “Èõ õ¿ðýý õîò”, “Íèéñëýë õ¿ðýý” ãýõ ìýòýýð íýðëýõèéíçýðýãöýý óëñ, óëñûí íîì õýâëýëä ººð ººð íýðòýé áàéñàí àæýý.1924 îíä Óëñûí Èõ Õóðëààñ ÁÍÌÀÓ-ûã òóíõàãëàæ, Íèéñëýë õ¿ðýýã “Óëààíáààòàð”ãýæ íýðëýñýí þì. ¯ãèéí óòãà: øàðûí øàøèí-õ¿ì¿¿ñèéí ø¿òýí áèøðýõ ¿çëèéí íýã í¿äëýõ ¿ãñ: õèéä-ëàì íàðûí õóðàí ñóóõ ñ¿ì îðîí øàðãà÷èí, ºðãºìæëºõ-õ¿íäýòãýí ºðãºæ òýìäýãëýõ áàÿñãàëàíò, ýä¿ãýý-îäîî ýä¿ãýý, ñýðãýëýí, øàâ ÷óëóó-ãýð áàðèõàä óðüä÷èëàí ¿çýæ, òàâüñàí òýìäýã òóíõàãëàæ, òóíõàãëàæ-çàðëàõ, îëîíä ìýäýãäýõ íýðëýñýí íýðèéäýõ-íýðëýõ 1. Ýõèéã óíøààä, áàãøòàéãàà õàìòðàí óòãûã ÿðèëöààðàé. Óëààíáààòàð õîòûã àíõ õààíà áàéãóóëñàí áý?
  29. 29. II2. Õýäýí îíä îäîîãèéí áàéðøëûã òîãòîîñîí áý?Ò¿¿õýíä íýðëýãäñýí íýð¿¿äèéã öýýæëýýðýé.3. “Óëààíáààòàð õîò” ñýäýâò 4 ìºð ø¿ëýã çîõèîãîîðîé.4. Õîòûí àëü íýã õýñãèéã çóðàõ áóþó ºíãèéí öààñàí íààìàë, áàðèìàë õèé. Ìîíãîë õýë 1. Äýýðõ ýõýýñ õýí? þó? àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷. 2. Õ¿ñíýãòèéã áàãøòàéãàà õàìòðàí áºã뺺ðýé. Íýðëýñýí ¿ã Åðèéí íýð Îíîîñîí íýð Õ¿í Õèéä Íóóð Óóë Æèë Óëñ Íèéñëýë3. Òîäîðõîéëîëòûã áè÷ýýðýé.ßàãààä åðèéí áà îíîîñîí íýð ãýæ íýðëýñýí áý? Íýðëýñýí ¿ãèéã åðèéí áà îíîîñîí íýð ãýæ 2 àíãèëíà. à. Åðèéí íýð ãýäýã íü ………………………………....…….. á. Îíîîñîí íýð ãýäýã íü ……………………………………..4. Çóðãèéã àæèãëààä, áè÷ýýðýé. Åðèéí íýð Îíîîñîí íýð …………… ………………. …………… ………………. …………… ………………. …………… ……………….
  30. 30. II Á¿òýýë÷ àæèë Ýõ¿¿äýýñ îíîîñîí íýðèéã ò¿¿æ áè÷ýýä, àñóóëòàä õàðèóëààðàé. Äàðàà íü òîì ¿ñãèéãõýðõýí áè÷èõ ä¿ðìèéã áèå äààí òîäîðõîéëæ áè÷. 1. Ìèíèé ààâûã Áîëä, íàìàéã Òóÿà ãýäýã. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí íýðò òºëººëºã÷èéííýã íü Äàøäîðæèéí Íàöàãäîðæ þì. Äîëãîðñ¿ðýíãèéí Äàãâàäîðæ äýëõèéä àëäàðøñàíáºõèéí íýã. ßìàð ¿ãñèéã òîì ¿ñãýýð áè÷ñýí áàéíà âý? 2. Ñàíòà îõèí Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñûí èðãýí. Òýð çóíûõàà àìðàëòààð ÌîíãîëÓëñàä æóóë÷èëæ áàéãàà þì. Òýðýýð Óëààíáààòàð õîòîä èðýýä, Ѻ¿ëèéí ãóäàìæèíäáàéõ “Óëààíáààòàð” çî÷èä áóóäàëä áàéðëàâ. Ìàðãààø íü íèñýõ îíãîöîîð Õºâñãºëàéìãèéí òºâ ̺ðºí õîòûí áóóäàëä áóóëàà.Òýíäýýñ íèñýýä Õàòãàëä èðëýý.Õàòãàë áîëÕºâñãºë íóóðûí ºìíºä ýðýã äýýð áàéäàã áºãººä óñàí îíãîöíû áóóäàëòàé. Äàðàà íüÕàòãàëààñ “Ñ¿õáààòàð” õýìýýõ óñàí îíãîöîíä ñóóæ Õàíõ ñóìàíä î÷ëîî.Ýíý ñóì áîëÕºâñãºë íóóðûí õîéä ýðýã Á¿ðýíõàí õýìýýõ óóëûí ºâºðò áàéäàã. Õºâñãºë íóóð áîëòóíãàëàã óñòàé, óðñãàë íóóð þì.Ýíý íóóðààñ Ýã ãîë ýõ àâ÷ óðñäàã àæýý. Íóóðûí òóõàéñàéí ìýäüå ãýâýë “Ìèíèé Ìîíãîë” ñýòã¿¿ëèéã àâ÷ óíøààðàé. Óëñûí íýð, õîò òîñãîí, ãóäàìæ, àéìàã ñóì, óóë, óñ, íîì ñîíèí, õýâëýëèéíîíîîîñîí íýðèéã ÿìàð ¿ñãýýð áè÷èæ áàéíà âý? 3. Õ¿¿õä¿¿ä òà íàð Ëàéêà íýðòýé íîõîéã ìýäýõ ¿¿? Ëàéêà íîõîé îãòîðãóéí õºë㺺ðñàíñàðò íèññýí þì. Àí÷èí Äîðæ îëîí íîõîéòîé. Òýð àíä ÿâàõäàà Àñàð, Áàñàð õî¸ðíîõîéãîî äàãóóëæ ÿâäàã. Ìàíàé ýã÷ îëîí ¿íýý ñààäàã. Ýã÷ ìààíü ñààæ áóé ¿íýýí¿¿äýýñýýõàìãèéí èõ ñ¿¿òýé õî¸ð ¿íýýã Ýýìýãò, Õàëçààäàé õýìýýí äóóääàã þì. Àìüòíû íýðèéã ÿàãààä òîì ¿ñãýýð ýõýëæ áè÷äýã âý? 4. Ø¿ëãèéã öýýæëýýä óðàí òîäîîð óíø. Óòãûã ÿðèëöààðàé. Òîì ¿ñãèéí òóõàé ø¿ëýã Àðâèí ýðäìèéí òàíõèìä Àíõ çààëãàäàã öàãààí òîëãîé Òîì ¿ñãýýð ýõýëäýã Ààâ, ýýæèéí ìèíü íýð Àðä óëñûí ìèíü íýð Àäèëõàí áàñ òîì ¿ñãýýð ýõýëäýã Ýðäýì íîì, íýðèéí ýõëýë Ýðõýìëýõ, õ¿íäýòãýëèéí áýëãýäýë Ýíý òîì ¿ñã¿¿äýä áè áèøèðäýã Àìæèæ áè÷ýýã¿é ø¿ëãèéí ìèíü ýõëýë À-ãààñ ß õ¿ðòýëõ òîì ¿ñã¿¿äýä Áè áèøèðäýã. Ò.Î÷èðõ¿¿0
  31. 31. II Àòãààä àòãàãäàõã¿é Òýâðýýä òýâðýãäýõã¿é ìºðò뺺 ¯ðãýëæèéí àìüäðàëä ¯íýõýýðèéí òóñòàé Òýð þó âý? ÇàãÈéí ãîë (Ìîíãîë àðäûí äîìîã) Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Çàã ñóìûí íóòàãò “Çàãèéí ãîë” ãýæ ãîë áèé. Õàíãàéí íóðóóíààñ ýõ àâ÷ óðññàí ýíý ñàéõàí áîëîð ãîëûã ÿàãààä “Çàãèéí ãîë” ãýæ íýðëýñýí òóõàé íýãýí äîìîã áèé. Äýýð ¿åä ýíý ãîëûã “Áîëîð ãîë” ãýæ íýðëýäýã áàéæýý. “Áîëîð ãîë” ãýäýã íü òóíãàëàã ãýñýí ¿ã. Áîëîðûí ãîëûí ýðãýýð çàã, õàð ìîä õîëèëäîí óðãàäàã áàéæýý. Ãýòýë íýã óäàà çàã,øèíýñ õî¸ð ìóóäàëöàæ ãýíý. Çàã õýëýõäýý: - “Áè áîë õºðñíèé óñààð áèø, íàðíààñ èë÷ ãýðýë àâ÷ àìüäàðäàã” ãýæýý. Øèíýñõýëýõäýý: - “Óñ áîë õàìãèéí ¿íýò ýðäýíý ìºí” ãýñýí àæýý. ªºð, ººðèéí õýëñíèéã ¿íýíèé òóéëõýìýýí ìàðãàëäàæ, ìàðãààí íü õýð¿¿ë áîëæ, õýð¿¿ë íü çîäîîíä õ¿ð÷, çîäîîí íü òóëààíáîëæ, òóëààíààñ äàéí äýãäæýý. Òýð öàãààñ õîéø óñûã ¿ë îéøîîæ, íàðûã ìàãòñàí çàãíü ãîâüä, óñûã ìàãòàæ, ãýðëèéã ¿ë îéøîîñîí øèíýñ íü óóë öàðìûí àðûí öàñ ìºñ èõòýéñ¿¿äýðò óðãàäàã áîëæýý. -Óñ ÷ õýðýãòýé, íàð ÷ õýðýãòýé. Õàðèí ýâäðýë õÿìðàë, äàéí òóëààí ë õýðýãã¿é. Òàá¿õýí ýâëýð” ãýæ øèíýñèéã ÿòãàõààð õàíãàéí óóëàíä ãàðñàí íýã ºâãºí çàã ãîâüäîî áóöàæ÷àäàëã¿é Áîëîð ãîëûí ýõýíä ¿ëäæýý. Óõààíòàé áóóðàë òýðõ¿¿ çàãíû àëäðààð “Áîëîðãîë”-ûã “Çàãèéí ãîë” ãýæ íýðëýõ áîëæýý. ¯ãèéí óòãà: òóéë-ýöýñ òºãñãºë í¿äëýõ ¿ãñ: öàðàì-óóëûí çàâñðûí øèíýñ, õîëèëäîí, óðãàäàã, õºíäèé õîîëîé ãàçàð øèíýñèéã, ÿòãàõ, àëäðààð ýõ-ýýæ ýõ-ýõëýë èõ- áàãà 1. Ýõèéã óíøààä óòãûã ÿðèëöààðàé. Ãîë ñàíààã äýâòýðòýý áè÷. Äîìîãò, óðãàìëààðõýíèéã òºëººë¿¿ëýí, ÿìàð ç¿éëèéã ñóðãàìæèëñàí áý? 2. Øèíýñ áà çàã óðãàìëûí ÿëãàà, àìüäðàõ îíöëîãèéí òóõàé áàãøòàéãàà õàìòðàíÿðèëöààä, áè÷ýýðýé. 3. Äîìãèéí ¿éë ÿâäëààð öóâðàë çóðàã çóðæ, áÿöõàí íîì õèéãýýðýé. 4. Äîìîã ãýæ þó âý? Òîäîðõîéëîëòûã ã¿éöýýí áè÷.
  32. 32. II Ãîë òºëºâ ¿íýí …………, óðàí ……… áàÿæóóëàí íàéðóóëñàí àìàí çîõèîëûí íýã òºðëèéã ………..ãýíý. (áàðèìòûã, ñýòãýìæýýð, äîìîã) Ìîíãîë õýë 1. Äàðààõ çóðãèéã àæèãëàí íýðëýæ, ÿìàð ÿëãààòàéã ÿðèëöààä, áè÷ýýðýé. 2. Äýýðõ äàñãàëààñ ñàíàà àâ÷, ä¿ãíýëò õèé. ßðèëöààä, ä¿ðìèéã ã¿éöýýæáè÷ýýðýé. Íýðëýñýí ¿ã áóþó æèíõýíý íýð íü ãàíö áà ………….................................... -ä -ñ -íàð íºõöºë¿¿ä ………. ……….. çààíà. -óóä, -¿¿ä -÷óóä, -÷¿¿ä 3. Äàðààõ ¿ãñýä òîõèðîõ îëîí òîîíû íºõöºëèéã çàëãàæ áè÷. ªã¿¿ëáýðòîðóóëààðàé. Ýì÷ çàëóó ñóðàã÷ ¿ðñ ñàìáàð Äàðãà áºõ òàìèð÷èí çàëóóñ øèðýý Áàãø õºãøèí íºõºð ¿ã öààñ Áè÷ýý÷ õ¿¿õýä íîõîé íàâ÷ ñóì 4. à. Äàðààõ ýõýýñ ãàíö áà îëîí òîîò ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. Òóóëàéä óðò ÷èõ ÿìàð õýðýãòýé âý? Õ¿¿õä¿¿ä îéä çóãààëæ ÿâàâ. Îéä íàðíû ãýðýë òóñàæ, äóëààõàí ñàéõàí áàéëàà. Íýã æààë õî¸ð ÷èõýíäýý íýã á¿ðýý ìýò ç¿éë áàðèàä, þì ÷àãíàæ áàéëàà. Íàéç íàð íü ò¿¿íýýñ ãóéæ àâààä, îéí ÷èìýýã ÷àãíàâ. Ñîíèí þì àà. Îéãîîñ òîñãîí õ¿ðòýë íýëýýä çàéòàé áàéòàë íîõîé õóöàõ, ¿õýð 캺ðºõ íü òîäõîí ñîíñòîíî. Òýãýýä á¿ðýý ìýò ç¿éëýý ÷èõíýýñýý õîëäóóëìàãö ä¿ëèéðñýí þì øèã çºâõºí øóâóóäûí æèðãýýí, íàâ÷ñûí ñýð÷èãíýýí ë ñîíñòîæ áàéëàà.
  33. 33. II Òóóëàéä óðò ÷èõ ÿìàð õýðýãòýéí ó÷ðûã áàãà÷óóä òà íàð îäîî îéëãîâ óó? á. Àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷. Áàãøòàéãàà ÿðèëöàí, çºâ ýñýõèéã øàëãààðàé. - Åðòºíöºä ãàíö áàéäàã þì - Îëîí øèðõýãòýé þì íû îëîí òîîíû íºõöºëèéã ÿàæ - ªìíº íü òîîíû íýð îðñîí þì áè÷èõ âý? Áèå äààæ õèéõ àæèë 1. “Çàãèéí ãîë” ýõýýñ íýðëýñýí ¿ãñèéã ò¿¿æ, îëîí òîîíä õóâèëãàí áè÷ýýðýé. 2. Äàðààõ ¿ãñèéã òàéëæ, èë¿¿ ¿ãèéã õàñààðàé. ªã¿¿ëáýðò îðóóëàí áè÷. ñàèëó, ñýæèí, ñàðæ, öóóðãà, øóõ, ñóõ, ìèø, Ìîíãîë õýë 1. à. ÿ, ¸, å, þ - ÿìàð ýãøèã âý? ßàãààä òýãæ íýðëýâ? á. Äàðààõ ¿ãñèéã á¿òýýæ óòãûã òàéëáàðëà. ßìàð ÿëãàà áàéæ âý? à à î óòàé ¿åð-¿åýð õî¸ð-õî¸óëÿ óë õàÿ óë ãî¸ óë þ ¿ëýâ õººå-õºåº à ............ ó ............ î ............ ý ............ ÿ ó ............ þ ¿ ............ ¸ ó ............ º ............ å ¿ ............ Òóñëàõ ýãøãèéí àðä ........................-èéã “ÿ”-èéí òºðëèéí óðò ýãøèã ãýíý. 2. ªã¿¿ëáýðèéã á¿òýýæ, óðò ýãøãèéã òýìäýãëýýðýé. ß-èéí òºðëèéí óðò ýãøã¿¿äèéãæàãñààí áè÷ýýðýé. à. äóðòàé, Òóÿà, õî¸óëàà, åýâýíä, Çàÿà, õî¸ð, èõ á. óðãàäàã, ãî¸î, æèíñ, ãîâüä, ãî¸, ãýäýã â. ñî¸îãîîð, çààíû, ÿíç, á¿ðèéí õèéäýã, áèå¿äèéã Áàãóóä äàðààõ àñóóëòààñ ñîíãîí àâ÷ õàìòðàí ÿðèëöààä, “Óñ” ýõ çîõèî. Ñýäâèéí äàãóó çóðàõ, íààìàë, áàðèìàë õèéõ çýðãýýð òºðºë á¿ðèéí á¿òýýëèéí ¿çýñãýëýí ãàðãààðàé. II I - Óñûã àìüäðàëä õýðýãëýõ òîõèîëäëóóäûã çóðàã, ø¿ëýã ãýõ ìýò òºðºë á¿ðýýð èëýðõèéë. II - Óñíû à÷ õîëáîãäîë þó âý? I Óñ III III - Óñ ÿàãààä áîõèðääîã âý? IV - Óñûã áîõèðäëîîñ õàìãààëàõ àðãà þó âý? IV ×ÈíÈé ñîíÈÐÕîëä öàñíààñ óñ ¿¿ñäýã ¿¿? Ýðäýìòäèéí òîîöîîëñíîîð 1 ãà ãàçàðò 1 ñì çóçààí öàñàí á¿ðõ¿¿ë õàéëàõàä, 35 òîíí óñ áîëäîã àæýý. Òýãâýë 2 ãà ãàçðûí 3 ñì çóçààí öàñàí á¿ðõ¿¿ë õýäýí òîíí óñ áîëîõ âý?
  34. 34. II Íóóð àìàð áîë Íóãàñ àìàð ̪Ъªäªë Õàäãàí öýíõýð òýíãýðò Àëòàí íàðíû ãýðýëòýé Õàìàã àðäûí ç¿ðõýíä Àëäðûí ãýãýýí ñ¿ëäòýé ßðóó àëäðûí òýíãýð Öýëìýã áàéõ áîëòóãàé ßðóó àëäðûí òýíãèñ Öýíãýã àðèóí áàéõ áîëòóãàé. ª.Áààñàíæàâ ¯ãèéí óòãà: òýíãèñ-èõ óñ í¿äëýõ ¿ãñ: öýíãýã-òóíãàëàã õàäãàí, ÿðóó àëäðûí, öýíãýã 1. Óíøààä, ø¿ëãèéí óòãûã ÿðèëö. 2. Öýýæëýýä óðàí òîä óíøààðàé. Ìîíãîë õýë 1. ñàíà, ýíý, îíî, ñàí, ýí, îí, çàñíà, øºíº, í-àâèà ÿàæ õýëýãäýæ çààí, õóí, í-àâèà ÿàæ õýëýãäýæ ¿íý, óíü, òàíü áàéíà âý? äàí, õ¿í áàéíà âý? Õýëíèé õ¿ð÷ ¿ç¿¿ðèéí “í” ýãøèãòýé ¿ç¿¿ð õàòóó õýëýãäýõ áè÷èãäýíý òàãíàéä õ¿ðýõã¿é “í” àâèà óãèéí “í” ýãøèãã¿é 2. Äýýðõ ýõýýñ óãèéí “í” ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷ýýðýé. 3. Áè÷ýýä õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéí äîîãóóð 1, óãèéí “í”-èéí äîîãóóð 2 çóð. Õóëàí, òàõü, áóãà, ñîãîî, öàà áóãà, õàíäãàé, áºõºí, ÿíãèð, ìèíæ, õ¿äýð, áóãà çýðýãñ¿¿í òýæýýëòýé àìüòàä õîâîðäñîí ó÷ðààñ õºíººõèéã õóóëèàð õîðèãëîñîí áàéíà. Áàñ õóí, õîòîí, õîéëîã, ãóðãóóë, òàñ, ñàð, áýãáààòàð, òîíøóóë, óóëü, øàð øóâóó çýðýãøóâóóäûã óñòãàæ áîëîõã¿é. ãýðèéí äààëãàâàð 1. Äàðààõ ¿ãñèéã àæèãëàæ, õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí áà óãèéí “í” ÿàæ áè÷èãäñýíèéãòàéëáàðëààðàé. öàí õ¿¿ðýã - öàí à òýø¿¿ð ýíõ òóíõ - ýí ý ð÷ õàéðëà àí àìüòàí - àí à ãààõ ýðäýì ºí㺠ç¿ñ - ºí º ð áàÿð õààí õ¿¿ - õààí à î÷èõ îí ñàð - ñóì îí î õ íîìûí ñàí - òîî ñàí à
  35. 35. II Õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéã, õýëíèé óãèéí “í”-ýýñ ÿëãàõûí òóëä õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéí àðä áè÷ñýí “........., .........., ........., ..........,” áàëàðõàé ýãøãèéã ..................... ýãøèã ãýíý. 2. Áè÷ýýä, õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í” áà ÿëãàõ ýãøãèéí äîîãóóð çóð. Óíàãà, ýðäýíý, õóëãàíà, ºìíº, õîéíî, óðãàíà, áîãèíî, òààíà, õºì¿¿ë, ñàíàë,ø¿¿ìæëýë, ºäºð øºíº, ìàíàí áóäàí. Àõìàäûí ñóðãààë àëò Àíõààð÷ ñîíñîæ ÿâààðàé ǯéÐ ¯ãÝÝñ Àðãàëààñ èë÷ ãàðíà Àæëààñ òîñ ãàðíà Çàìàã ñàéòàé óñàíä Çàãàñ áîëãîí öóãëàíà Çàí ñàéòàé àéëä Õ¿í áîëãîí öóãëàíà Ãàí òºìºð áîëîâ÷ Ãàëûí àÿûã äàãàíà Ãàíãà ìºðºí áîëîâ÷ Ãàçðûí àÿûã äàãàíà. ¯ãèéí óòãà: çàìàã-óñíû óðãàìàë í¿äëýõ ¿ãñ: àðãàëààñ, èë÷, öóãëàíà, àÿûã 1. Ç¿éð ¿ãèéí óòãûã ÿðèëö. Öýýæëýýðýé. 2. Ýõ áîëãîí õóâèëãàæ áè÷. Ìîíãîë õýë 1. áàãà ñàãà áàãø ñóðàã÷ òîãîñ øóâóó “ã” àâèà ÿàæ òºãºë ìîä “ã” àâèà ÿàæ áóãà ñîãîî õýëýãäýæ áàéíà? áóëàã øàíä õýëýãäýæ áàéíà? óóæèì òàëáàé ã¿¿ð çàì Õ¿¿õýí õýë èäýâõòýé îðîëöîæ “ãà, ãî, ãó, ãû” ãýæ õýëýãäâýë õîîëîéí “ã” áîëíî. Õîîëîéí “ã” àðä “à, î, ó, û” ýãøèã áè÷èãäýíý. Õýëíèé óãààð õýëýãääýã “ã” ¿ñãèéã õýëíèé “ã” ãýíý. Õýëíèé “ã” àðäàà ýãøèãã¿é áóþó “à, î, ó, û” äºð⺺ñ ººð ýãøèãòýé áàéíà.

×