Mongolia herps rl mongolian

3,358 views

Published on

1 Comment
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
3,358
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
63
Actions
Shares
0
Downloads
26
Comments
1
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Mongolia herps rl mongolian

  1. 1. Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ Ýìõýòãýñýí: Õàÿíõÿðâààãèéí Òýðáèø, Õîðëîîãèéí ̺íõáàÿð, E.L. Clark, Æàâçàíñ¿ðýíãèéí ̺íõáàò, E.M. Monks Ðåäàêòîð: Ì.̺íõáààòàð, J.E.M.Baillie, Í.Áàòñàéõàí, Ë.ß.Áîðêèí, Ð.Ñàìúÿà, Ä.Â.ÑåìåíîâÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÍÊ i
  2. 2. ii
  3. 3. Ýíý á¿òýýëèéã Äýëõèéí áàíêíû Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã ñàéæðóóëàõ Íèäåðëàíä-ÌîíãîëûíÈòãýëèéí ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýâë¿¿ëýâ.Ýíý á¿òýýëä äóðüäñàí ¿ð ä¿í, òàéëáàð, ä¿ãíýëò, ç¿¿ëòèéã çºâõºí çîõèîã÷èä äýâø¿¿ëñýíáîëíî. Óã á¿òýýëä Îëîí Óëñûí Ñýðãýýí áîñãîëò, Õºãæëèéí Áàíêíû ã¿éöýòãýõ çàõèðàë /Äýëõèéí áàíêíû óäèðäàõ àëáàí òóøààëòíû ¿çýë áîäîë òóñãàãäààã¿é þì.Ýíý íîìîíä îðñîí ìýäýý áàðèìòûí àëäàà ìàäãèéã Äýëõèéí áàíê õàðèóöàõã¿é. Óãá¿òýýëä ä¿ðñýëñýí àëèâàà ãàçðûí çóðàãò áàéãàà óëñ òºðèéí õèë, ºí㺠áóäàã, íýðøèë,íóòàã äýâñãýðèéí õóóëü ýðõ ç¿é, óëñ îðíû õèë, õÿçãààðûí á¿ðýí á¿òýí áàéäàë, ò¿¿íèéãáàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áè÷èãò Äýëõèéí Áàíêíû òàëààñ õºíäëºí㺺ñ îðîëöîîã¿é þì.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ á¿òýýëèéã òóóðüâèõàä ÄýëõèéíÁàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíîîñ (ÄÁÕÕ) ººðñäèéí ìýðãýæèëòíèéã àæèëëóóëàí,øààðäëàãàòàé ìýäýý áàðèìò áóñàä òåõíèê àæèëëàãààíû òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ çîõèõ õóâüíýìðýý îðóóëñàí áîëíî. Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíû äýìæëýã òóñëàëöààãààðõýâëýãäýæ áóé ýíý á¿òýýëä òóñãàãäñàí ìýäýý áàðèìò íü òóñ õîëáîîíû ¿çýë áîäëûã òºëººëºõàëáàã¿é.Íèéòë¿¿ëñýí: Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ðåãåíòñ Ïàðê, Ëîíäîí, NW1 4RYÇîõèîã÷èéí ýðõ: © Ëîíäîíû àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýã áîëîí èâýýí òýòãýã÷. 2006. Á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí. Ýíý á¿òýýëèéí àëü íýãýí õýñãèéã çºâõºí àðèëæààíû áóñ çîðèëãîîð àøèãëàõ áîëîí õýâëýí îëøðóóëàõäàà ýõ ñóðâàëæèéã íü äóðäàæ òàëàðõàë èëýðõèéëñýí áàéõ ¸ñòîé.ISSN: 1751-0031.Èøëýë: Õ.Òýðáèø., Õ.̺íõáàÿð., E.L.Clark., Æ.̺íõáàò., E.M.Monks., Ì.̺íõáààòàð., J.E.M.Baillie., Í.Áàòñàéõàí., Ë.ß.Áîðêèí., Ð.Ñàìúÿà., Ä.Â.Ñåìåíîâ. (Ýìõýòãýã÷èä, ðåäàêòîðóóä) (2006). Mîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ. Á¿ñ íóòãèéí Óëààí Äàíñíû Öóâðàë. Áîòü 5. Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ëîíäîí õîò. (Àíãëè, Ìîíãîë õýëýýð)Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã: Óëààí äàíñ, õîâîðäîõ ýðñäýë, õàìãààëëûí çýðýã, õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä, Ìîíãîë óëñ, õîâîðäëûí øàëòãààí.Õýâëýëèéí ãàçàð: ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð õîò.Í¿¿ð õàâòàñíû Salamandrella keyserlingii, Ãýðýë çóðãèéã Õ. Òýðáèø; Bufo raddei,çóðàã: Ãýðýë çóðãèéã Õ. ̺íõáàÿð; Vipera berus, Ãýðýë çóðãèéã Õ. Òýðáèø; Eremias arguta, Ãýðýë çóðãèéã Õ. Òýðáèø;Çóðàà÷: Áàòáàÿðûí Ýíõ÷óëóóíÝíý íîìîíä îðñîí á¿õ ç¿éëèéí òàëààðõ íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëýë Ìîíãîëûí áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíä áèé. Ýíý ìýäýýëëèéã îëîí íèéòýýð àøèãëàõáîëîìæòîé áà äàðààõ õàÿãààð õàíäàíà óó:Óëààíáààòàð õîò, Ìîíãîë Óëñûí Èõ ÑóðãóóëüÁèîëîãèéí Ôàêóëüòåò, Ýêîëîãèéí òýíõèìÕ.ÒýðáèøÓòàñ: 976 99194746, Ýëåêòðîí øóóäàí: terbish@biology.num.edu.mnÝíý á¿òýýë íü çºâõºí öººí òîîãîîð õýâëýãäýõ áºãººä ýëåêòðîí õóâèëáàðûã ËÀÑÍ-èéííîìûí ñàíãèéí èíòåðíýò õóóäàñ (https://library.zsl.org) áîëîí www.regionalredlist.comçýðýã õàÿãààð äàìæóóëàí àâàõ áîëîìæòîé òóë äýýðõ õàÿãèéã îíöãîéëîí äóðäàâ. iii
  4. 4. iv
  5. 5. ÃÀÐ×ÈêÌÍªÕ ¯Ã 3ÓÄÈÐÒÃÀË 5ÝÐÕÝÌ ÓÍØÈÃ× ÒÀÍÀÀ 7ÒÀËÀÐÕÀË 9ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ 13ÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÕÀÌÃÀÀËÀÕ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÓËÀÀÍÄÀÍÑÍÛ ÀÍÃÈËÀË ÁÎËÎÍ ØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÍÁ¯Ñ ÍÓÒÃÈÉÍ Ò¯ÂØÈÍÄ ¯ÍÝËÝÕ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀ 15ÀÐÃÀ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ ÒÝÌÄÝÃËÝÃÝÝ 19 - Íýð òîìú¸î, àíãèëáàð 19 - Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö 19 - Ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàã 20 - Ãàð çóðàã 20ǯÉËÈÉÍ ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀ 23ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÛÍҪ˪ ÁÀÉÄÀË 25ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ×ÀÌÜÒÍÛ ÒÀÐÕÀÖ 27ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÀÄÓ×ÈÐ× ÁÓÉ ÀÞÓË, ÝÐÑÄÝË 31ǯÉËÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝË 33 Caudata 33 Anura 35 Squamata 42ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÍÎÌ ÇÎÕÈÎË 64ÕÀÂÑÐÀËÒ I. ÄÁÕÕ-íû Óñòàæ áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ç¿éëèéí õîâîðäëûí çýðýãëýëèéã ¿íýëýõýä àøèãëàäàã À-Å õ¿ðòëýõ øàëãóóðûí òîâ÷ òàéëáàð (IUCN, 2001-ûí òîâ÷ òàéëáàð). 74 II. Æàãñààëò 1. Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðûí ¿åä ¿íýëýãäñýí Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éë 75 Æàãñààëò 2. Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîõ áîëîìæòîé ç¿éë¿¿ä 77 1
  6. 6. 2
  7. 7. ªÌÍªÕ ¯ÃÌîíãîë îðíû áàéãàëü öàã óóðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàë, ýêîñèñòåìèéí îíöëîã áàéäàë íüìàíàé îðíû àìüòàí, óðãàìëûí àéìãèéí ç¿éëèéí ýëäýâ õýëáýðèéí ºâºðìºö áàéäëûãèëýðõèéëäýã.Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áîëîí õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí ýëäýâ íºëººãººð Ìîíãîëîðíû ýêîñèñòåìèéí òºëºâ áàéäàëä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëò íü öºëæèëò,õºðñíèé äîðîéòîë, óñíû íººöèéí õîìñäîë, áèîëîãèéí ýëäýâ õýëáýðèéí õîâîðäîëò,áàéãàëèéí ãàìøãèéí äàâòàìæèéí ºñºëò çýðãýýð èëýð÷ áàéíà.Ýíý íü òà áèäíýýñ óóë óñ, óðãàìàë, àìüòíàà ø¿òýí õàìãààëæ, àãóóëàí àðâèæóóëæ èðñýíò¿¿õýí óëàìæëàë õèéãýýä ºíºº öàãèéí øèíæëýõ óõààíû îëîëò, ¿íäýñëýëèéã ñàéòàðóÿëäóóëàí àæèëëàõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäàæ áàéíà.Ìîíãîë îðíû õîâîðäñîí áà õîâîðäîæ óñòàæ áîëçîøã¿é óðãàìàë, àìüòíû òºðºëç¿éë¿¿äèéã á¿ðòãýí áàãòààñàí Óëààí íîìûã 1987, 1997 îíóóäàä õýâëýí íèéòýëñýí áèëýý.Äýëõèéí áàíê, Íèäåðëàíäûí Âàíò óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýãýýð “Ìîíãîëûíáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí” òºñëèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîë îðíû ñýýðòýíàìüòäûí “Óëààí äàíñ” öóâðàëûí ýýëæèò äóãààðûã õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäààðáýëòãýí ãàðãàëàà. ¯íäýñíèé ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòäèéíîðîëöîîòîé á¿òýýñýí ýíýõ¿¿ “Óëààí äàíñ” íü ìàíàé îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷àìüòäûí òàðõàö, õîâîðäëûí çýðýã, ò¿¿íä íºëººëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éë, õàìãààëàõ àðãàõýìæýýã îëîí óëñûí æèøãýýð áîëîâñðóóëæ òóñãàñàí á¿òýýë áîëæýý.Óã á¿òýýë íü ñàëáàðûí õýìæýýíä áàðèìòëàõ øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí çºâëºìæèéíøèíæòýé ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã áºãººä áàéãàëü õàìãààëëûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷,øèéäâýð ãàðãàã÷, ìýðãýæèëòýí, ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä, îþóòàí,ñóðàã÷, áàéãàëüä ýëýãòýé èðãýí á¿ðèéí ñýòãýëä íèéöíý ãýäýãò ã¿íýý èòãýæ áàéíà. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÑÀÉÄ È. ÝÐÄÝÍÝÁÀÀÒÀÐ 3
  8. 8. 4
  9. 9. ÓÄÈÐÒÃÀËÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíä õîëáîãäîõ øèíæëýõ óõààíûàíõíû ìýäýý áàðèìòûã Îðîñûí ýðäýìòýí Ï.Ñ.Ïàëëàñ á¿òýýëäýý (1814) äóðüäñàíáàéäàã. Ò¿¿íèé á¿òýýë íèéòëýãäñýíýýñ õîéø áàðàã 80 ãàðóé æèëèéí äàðàà Îðîñûí ãàçàðç¿éí íèéãýìëýãýýñ ýðõëýí Òºâ Àçèä çîõèîí áàéãóóëñàí óäàà äàðààãèéí ñóäàëãààíûýêñïåäèö¿¿ä Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ñóäàëãààíä õîëáîãäîõ ¿ëýìæõýìæýýíèé öóãëóóëãà õèéæ, ìýäýý áàðèìò õóðèìòëóóëñàí íü òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíû àíõäàã÷ ýõ ñóðâàëæ áîëæýý.Òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíû ÷èãëýëýýð 1950-èàä îíä ñóäàëãààíûõýä õýäýí ºã¿¿ëýë íèéòëýãäñýí áàéíà (Áàííèêîâ, 1958; Øàãäàðñ¿ðýí, 1958;Ýðýãäýíäàãâà, 1958). Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààíû øèíý ¿å1960-ààä îíîîñ ýõýëñýí õýìýýí ¿çýæ áîëíî. Ñóäàëãààíû ýõíèé øàòàíä ÌÓÁÈÑ-èéíÁèîëîãèéí òýíõìýýñ ýðõëýí ìàíàé îðíû ç¿¿í áîëîí òºâèéí á¿ñèéí íèëýýä íóòãèéãõàìàðñàí õýä õýäýí óäààãèéí ýêñïåäèö çîõèîí áàéãóóëæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿ëýìæìýäýý, áàðèìò öóãëóóëñàí áàéíà. Ýäãýýð ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íä ÌÓÁÈÑ-äãåðïåòîëîãèéí ëàáîðàòîðè, Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí öóãëóóëãûíñàí òóñ òóñ á¿ðýëäæýý.Ñ¿¿ëèéí 50 øàõàì æèëèéí õóãàöààíä òóñ óëñàä ÿâóóëæ èðñýí ãåðïåòîëîãèéí ñóäàëãààíûàæèë íü ºðãºí õ¿ðýýã õàìàðñàí îëîí òàëòàé þì. ßëàíãóÿà ýíý á¿ëýã àìüòäûí àíãèëàëç¿éã íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ, ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîãòîîí, òàðõàöûí ç¿é òîãòëûãèëð¿¿ëýõ òàëààð ñóäàëãààíû ¿ëýìæ àæèë ã¿éöýòãýñýí áàéíà. Ýäãýýð àæëûí ÿâöàäEremias arguta (Øàãäàðñ¿ðýí, ̺íõáàÿð, 1968), Cyrtopodion elongatus (̺íõáàÿð,1976à), Rana chensinensis (̺íõáàÿð, 1976á), Lacerta agilis (Òýðáèø, ̺íõáàÿð, 1988)çýðýã õýä õýäýí ç¿éë àìüòäûã Ìîíãîë îðíîîñ øèíýýð èëð¿¿ëæ òýìäýãëýñíèé çýðýãöýýEremias przewalskii tuvensis, E. multiocellata bannikowi (Ùåðáàê, 1970,1973), Laudakiastoliczkana altaica (̺íõáàÿð, 1971) çýðýã ñàëáàð ç¿éë¿¿äèéã øèíæëýõ óõààíä øèíýýðáè÷æýý.Ìîíãîë îðîíä ÿâóóëñàí ãåðïîòîëîãèéí ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íã òóñãàñàí “Ìîíãîëîðíû õî¸ð íóòàãòàí, õýâëýýð ÿâàã÷èä” (̺íõáàÿð, 1976á) õýìýýõ íýãýí ñýäýâò çîõèîëõýâëýãäýí ãàð÷ íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëîâ.Òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ñóäàëãààã öààøèä óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëæ, á¿ñ÷ëýíñóäëàõ àæèë 1980-ààä îíû ¿åýñ ýõýëñýí áºãººä ¿íäñýí ¿ð ä¿íã¿¿ä íü “Ìîíãîë îðíûáàðóóí áà ºìíºä íóòãèéí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä, òýäãýýðèéí áàéãàëü àæ àõóéíõîëáîãäîë” (Òýðáèø, 1989), “Äîðíîä Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä” (̺íõáààòàð,2004) õýìýýõ íýã ñýäýâò á¿òýýë¿¿äýä òóñãàëàà îëæýý.Êàðèîëîãèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä Áóëãàí ãîëûí ñàâ ãàçàðò òåòðàïëîéä õðîìñîìòîé áàõòàðõñàíûã òîãòîîñíû ¿íäñýíä ýíý ç¿éë áàõûí àíãèëàë ç¿éã øèíýýð àâ÷ ¿çýõ áîëñíû(Áîðêèí íàð, 1986) çýðýãöýý Phrynocephalus versicolor, Eremias multiocellata, Eremiasprzewalskii çýðýã õýä õýäýí ç¿éë àìüòíû õðîìñîìûí òîî, õýëáýð, õóâüñàõ îíöëîãèéãòîäîðõîéëîõ îðîëäëîãóóä õèéæ çîõèõ ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áàéíà. 5
  10. 10. Ìîíãîë, Îðîñûí õàìòàðñàí áèîëîãèéí èæ á¿ðýí ýêñïåäèö ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí1970-ààä îíîîñ òóñ îðíû ãåðïåòîëîãèéí ñóäàëãàà ¿ëýìæ ýð÷èìæñýí þì. Ýäãýýðñóäàëãààíû ìýäýý, áàðèìò íü Ìîíãîë, Îðîñûí ýðäýìòäèéí õàìòðàí òóóðâèñàí“Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Çåìíîâîäíûå” (Áîðêèí íàð, 1988),“Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ Ìîíãîëèè. Ïðåñìûêàþùèåñÿ” (Àíàíüåâà íàð, 1998),“Ðåäêèå æèâîòíûå Ìîíãîëèè. Ïîçâîíî÷íûå” (Ñîêîëîâ íàð, 1996) çýðýã íýã ñýäýâòá¿òýýë¿¿äèéí ¿íäýñ áîëñîí áà “Ãåðïåòîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ â ÌÍД (1986),“ÁÍÌÀÓ-ûí Óëààí íîì” (1987; 1997), “Ïóñòûííûå ñòåïè è ñåâåðíûå ïóñòûíè ÌÍД(1980), “ÁÍÌÀÓ-ûí ¯íäýñíèé àòëàñ” (1990), “Ðàçíîöâåòíàÿ ÿùóðêà” (1993), “Ìîíãîëóëñûí áèîëîãèéí áàÿëàã” (1998), “A guide to the Amphibians and Reptiles of Mongolia”(Terbish íàð, 2006) çýðýã õàìòûí á¿òýýëä òóñãàãäàí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëæýý.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí áàéãàëü õàìãààëëûí ñòàòóñûã òîäîðõîéëæ¿íýëãýý ºãºõ, õàìãààëàõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõ òàëààð ñóäàëãààíû çàðèì íýã àæèëã¿éöýòãýñýí áàéíà. Ìîíãîë óëñûí áàéãàëü õàìãààëûí “Óëààí íîì”-ûí ýõíèé õýâëýëä(1987) 2 ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí (øèâýð ã¿ëìýð, äîðíîäûí ìýëõèé), 4 ç¿éë ìºëõºã÷ (ãîâèéíìàõèð õóðóóò ãåêêîí ã¿ðâýë, òîëáîò ã¿ðâýë, òýìýýí ñ¿¿ë ìîãîé, íàðèéí ìîãîé) àìüòíûãîðóóëæýý. Ìîíãîë óëñûí áàéãàëü õàìãààëëûí “Óëààí íîì”-ûí õî¸ðäîõ õýâëýëä (1997)õî¸ð íóòàãòíû õî¸ð ç¿éë (ìîäíû ìýëõèé, íîãîîí áàõ), ìºëõºã÷äèéí íýã ç¿éë (òîéðìûíõîíèí ã¿ðâýë) øèíýýð íýìæ îðóóëñàí áèëýý. Ìîíãîë îðíû òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàðíóòàã ÿëàíãóÿà íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýýãýýð äýëõèéä äýýã¿¿ð îðîõ Ãîâèéí èõ äàðõàíöààçàò ãàçðûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàëààð òóñãàéëàí ñóäàëãàà ÿâóóëæ ¿íýëýëòä¿ãíýëò ºãñºí áàéíà (Òýðáèø, 2004).Ìîíãîëûí Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðûí ¿åäìýðãýæèëòí¿¿ä òóñ îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àíãèëàë ç¿é, òàðõàëò, áèîëîãè,ýêîëîãè, òóëãàð÷ áóé áýðõøýýëèéí õîëáîãäîëòîé ñóäàëãààíû áîëîìæèò ìýäýý, áàðèìòûãíýãòãýí íÿãòàëæ, òýäãýýðèéí àíãèëàë ç¿éí ñòàòóñ, íýðøëèéã Îëîí óëñûí õýìæýýíäáàðèìòàëæ áóé æèøãèéí äàãóó íýã ìºð áîëãîí òîãòîîõ àæëûã ã¿éöýòãýâ. ̺í Îëîíóëñûí õýìæýýíä áàðèìòàëæ áóé õîâîðäëûí çýðýãëýë, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí äàãóóÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí 24 ç¿éëèéã ¿íýëæ, ýäãýýð àìüòäûí öààøäûíñóäàëãàà ÿëàíãóÿà õàìãààëëûí àðãà õýìæýýã îíîâ÷òîé àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéãöîãöîîð àâ÷ ¿çëýý.Èéíõ¿¿ ýðäýìòýí ñóäëàà÷äèéí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä “Ìîíãîë îðíûõî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñ” õýìýýõ á¿òýýë íèéòëýãäýí ãàð÷ áàéíà. Ýíýá¿òýýëèéí íýã ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîë “Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíõàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë” þì. Óã ýìõýòãýëä õîâîðäëûí øàëòãààíûãíàðèéâ÷ëàí èëð¿¿ëæ, îéðûí õóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëýõ õàìãààëëûí çàéëøã¿é àðãà õýìæýýãòîäîðõîéëñîí áîëíî. Ýíý á¿òýýë íèéòëýãäñýíýýð òóñ îðíû ãåðïåòîôàóíû òàëààðõ ìýäýýáàðèìòûã çºâõºí íýãòãýõ òºäèé áóñ õàðèí òýäãýýðèéã õàìãààëàõàä òîäîðõîé õóâü íýìýðîðóóëàõ íü äàìæèãã¿é. Ïðîôåññîð Õàÿíõÿðâààãèéí Òýðáèø Ìîíãîë Óëñûí Èõ ñóðãóóëèéí Áèîëîãèéí ôàêóëüòåò 6
  11. 11. ÝÐÕÝÌ ÓÍØÈÃ× ÒÀÍÀÀÕî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàëààð ìîíãîë÷óóä ýðòíýýñ íýëýýä ÷àìáàé ìýäëýãòýé áàéæýý.Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîë, ¿ëãýð, îíüñîãîíä ýíý àìüòäûí òóõàé ñîíèðõîëòîé ä¿ðñýëñýíç¿éë áèøã¿é. Çàðèì æèøýý äóðüäàõàä íýã îíüñîãîíä ”Ñ¿¿ëã¿é îîäîí áààòàð, Ñ¿¿æã¿éõýëòýí áààòàð, Õºëã¿é ãóëäàí áààòàð, Õºëñã¿é ÷èëäýí áààòàð” ãýæ áèé. Ìýëõèé, çàãàñ,ìîãîé, ã¿ðâýëèéã ¿¿íýýñ èë¿¿ ÿàæ îíîæ òîäîðõîéëîõ âý. XIII çóóíû ¿åèéí ò¿¿õ óðàíçîõèîëûí äóðñãàëò áè÷èã “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîí”-û 102 -ð ç¿éëä “Èéí òèéí çàéì÷èíÿâàâ÷ óìáà øàâàð, áýðõ îé íü öàòãàëàí ìîãîé øóðãàæ ¿ë áîëîõ øèã¿¿ øóãóé òóë õîéíîîñíü äàãàæ, ýðæ ÿäæóõóé” ãýæ áàéäàã íü áàñ ë èõ ºâºðìºö ä¿ðñëýë þì. XVII çóóíû ¿åäìîíãîë îòî÷ Æàìáàëäîðæèéí çîõèîñîí ýìèéí ñóäàðò “Ìýëõèé áîë íýãýí íàñàíäààõî¸ð áèåèéã îëîã÷ àìüòàí ìºí” ãýæ ñîíãîäîã òîäîðõîéëîëò ºã÷ýý. Ýíý íü XIX çóóíûäóíä ¿åýð ãàðñàí “Íýãýí áèåèéí õºãæèë íü ò¿¿õýí õºãæ뺺 òîâ÷îîð äàâòàíà” õýìýýñýíáèîãåíåòèêèéí õóóëèéí ¿çýë ñàíààòàé òîõèð÷ áàéãàà þì. Áàñ ìîíãîë îðíû ºíöºã áóëàíá¿ðýýñ îëäñîí õàäíû ñ¿ã çóðàãò ã¿ðâýë, ìîãîéã ä¿ðñýëñýí íü áèé.Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä áîë áóñàä ñýýð íóðóóòàí àìüòàäòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ýìçýã á¿ëýã àìüòàä þì. Ýíý íü 1-ðò òýä àíãèàðàà ðåëèêò àìüòàä ìºí. Ó÷èð íü òýäíèéõîëûí ºâºã áîëîõ àìüòàä àëü äèâàí ãàëàâûí ¿åä öýöýãëýí õºãæèæ áàéñàí. Îäîîãèéíõî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä áîë òýäãýýðèéí º÷¿¿õýí õýñýã íü þì. Ìîíãîë îðíû ãîâü, öºëíóòãèéí ìåçîçîéí ¿åèéí õóðäàñíààñ ýðòíèé àâàðãà ¿ëýã ã¿ðâýëèéí ÷óëóóæñàí ÿñ ýëáýãîëääîã íü ¿¿íèé áàòàëãàà ìºí. 2-ðò Ýõ ãàçðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé ìîíãîë íóòàãòîðøèõ õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí îëîí ÿíç áàéäàë äýâñãýð íóòãèéí õýìæýýòýéõàðüöóóëàõàä äýíä¿¿ õîìñ þì. 3-ðò íü õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àæ àõóéí õîëáîãäîëáàãà ó÷èð òýð á¿ð õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã òàòàõã¿é ÿâæ èðñýí áàéíà. Ãýòýë õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷èä íü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ñàëøã¿é á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã,ýêîñèñòåìèéí áîäèñ ýíåðãèéí ñîëèëöîîíä ÷óõàë áàéð ýçýëäýã àìüòíû àéìãèéí áèåýäààñàí õî¸ð àíãèéí òºëººëºã÷èä áèëýý.Îð÷èí ¿åä õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéã õàìãààëàõ àñóóäàë óëàì ÷óõàë áîëæ áàéíà.Ó÷èð íü òýäãýýð íü ëàíäøàôòûí áóñ, áèîòîïûí ç¿éë¿¿ä áîëîõîîð ãàäíû íºëººíä ìàøýìçýã, ÿëàíãóÿà óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí ÿâöàä àìüäðàõ îð÷íûã íü ýâäýæ áóñèíóóëàõ,íóóð, ãîëûí óñûã áîõèðäóóëàõ çýðýã õ¿íèé áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ òîîòîëãîé õîðîãäîí öººðñººð áàéíà. Öààøèä õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí õàìãààëàõìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõàä Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí Íèéãýìëýãýýñ ñàíàà÷ëàíãàðãàæ áàéãàà “Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí Äàíñ” õýìýýõ ýíýá¿òýýë çîõèõ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ íü äàìæèãã¿é.Ìîíãîë Óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí Äàíñûã ãàðãàõ àæëûã çîõèîíáàéãóóëñàí áîëîí á¿òýýí òóóðâèõàä èäýâõòýé îðîëöñîí ãàäààä, äîòîîäûí ýðäýìòýí,ìýðãýæèëòýí íàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. Ïðîôåññîð Õîðëîîãèéí ̺íõáàÿð ÌÓÁÈÑèéí Ýêîëîãèéí òºâèéí çàõèðàë 7
  12. 12. 8
  13. 13. ÒÀËÀÐÕÀËÌîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷èä ñóäëàà÷äûí òîìîîõîí õàìòëàãèéí áèåò îðîëöîî,òóñëàëöàà, äýìæëýãòýéãýýð ýíý íîìûã á¿òýýëýý.Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýñýí á¿òýýëíü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí õî¸ðäóãààðõóðàëä îðîëöñîí á¿õ íàðèéí ìýðýãøñýí ñóäëàà÷äûí îðîëöîîòîéãîîð õèéñýí õàìòûíá¿òýýë þì. Ýíý õóðàëä áèå÷ëýí îðîëöîæ, õóâü íýìðýý îðóóëñàí á¿õ õ¿ì¿¿ñò (Öàãààíòîëãîéí ¿ñãèéí äàðààëëààð): Á.Àëòàíòóÿà, J.E.M.Baillie, Ã.Áàòáàÿð, Í.Áàòñàéõàí,Â.Â.Áîáðîâ, Ñ.Áîëîðöýöýã, Ë.ß.Áîðêèí, À.Áÿìáàñ¿ðýí, E.L.Clark, À.Fine, Â.Ê.Åð¸ì÷åíêî,Ì.Çîðèãò, Æ.Æàðãàë, Í.Æàâçìàà, S.R.B.King, Æ.̺íõáàò, Ì.̺íõáààòàð, Õ.̺íõáàÿð,Á.̺íõ÷óëóóí, Ä.̺ðºí, Á.Íÿìáàÿð, Ö.Îäáàÿð, Î.Îíîí, Á.Îþóíòóÿà, Ø.ªñºõáàÿð,Ð.Ñàìúÿà, Ä.Â.Ñåìåíîâ, Á.Òàéâàíæàðãàë, Õ.Òýðáèø, Æ.Óðàíñàéõàí, Î.Óóãàíáàäðàõ,Í.Öýâýýíìÿäàã, Ý.Õ¿ðýëáààòàð íàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðûã J.E.M.Baillie,E.L.Clark, Æ.Æàðãàë, S.R.B.King, Æ.̺íõáàò íàð óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàâ.Ñåìèíàðûí ¿éë àæèëëàãààíä Ìîíãîë óëñûí Áàéãàëü Îð÷íû ßàì, Ìîíãîë Óëñûí ÈõÑóðãóóëü, Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí Èõ Ñóðãóóëü, Øèíæëýõ Óõàíû ÀêàäåìèéíÁèîëîãèéí õ¿ðýýëýí áîëîí çàðèì òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä îðîëöîâ.Ïðîô. Ð.Ñàìúÿàãèéí óäèðäñàí óäèðäàõ çºâëºëèéí á¿õ ãèø¿¿äýä òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Óäèðäàõ çºâëºëä: Ð.Ñàìúÿà, Õ.̺íõáàÿð, Õ.Òýðáèø, Ì.̺íõáààòàð, Í.Áàòñàéõàí,Ø.Áîëäáààòàð, Á.Öýöýã, Æ.Æàðãàë íàð àæèëëàâ.Õóðëûí ¿åä á¿õ òàëûí ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñýí Õóñòàéí Áàéãàëèéí Öîãöîëáîðãàçðûí õàìò îëîíä áàÿðëàëàà.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí óëààí äàíñ áîëîí ýíý íîìòîé õîëáîãäîëòîéìýäýýëëèéã õÿíàñàí Ð.Ñàìúÿà, J.E.M.Baillie, Õ.Òýðáèø, Õ.̺íõáàÿð, Æ.̺íõáàò,E.L.Clark, Æ.Æàðãàë, Í.Áàòñàéõàí, Ì.̺íõáààòàð, E.M.Monks, J.Tallant íàðò òàëàðõàëèëýðõèéëüå. Àíãèëàë ç¿éí òàëààð ¿íýòýé çºâëºãºº ºã÷ òóñàëñàí ñóäëàà÷èä Õ.Òýðáèø,Õ.̺íõáàÿð, Ë.ß.Áîðêèí, Ä.Â.Ñåìåíîâ íàðò îíöãîéëîí òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ýíý á¿òýýëä ººðñäèéí àâñàí ãýðýë çóðàãíóóäûã ºã÷ òóñ áîëñîí Õ.Òýðáèø, Õ.̺íõáàÿðíàðò òàëàðõàæ áàéíà.Ýíý íîì áîë Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí íýãõýñýã áºãººä Äýëõèéí Áàíêíû ¿¿ñãýë ñàíàà÷ëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ËîíäîíûÀìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã (ËÀÑÍ) (Ìîíãîë óëñàä Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì òºëººëæáàéãàà), Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü õýðýãæ¿¿ëæ, Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààí Àêàäåìè,Áàéãàëü Îð÷íû ßàì, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëëûí Õîëáîî (ÄÁÕÕ), á¿ñ íóòãèéíáîëîí îëîí óëñûí áóñàä áàéãóóëëàãàòàé õàìòàð÷ àæèëëàâ. Èéìä áèä Ìîíãîë îðíûáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñºëä ÷óõàë õóâü íýìðýý îðóóëñàí äàðààõáàéãóóëëàãóóäàä òóñãàéëàí òàëàðõëàà èëýðõèéëýõèéã õ¿ñ÷ áàéíà. 9
  14. 14. Áýýæèí äýõ Íèäåðëàíä Óëñûí ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû ñàíõ¿¿æèëòýýð Äýëõèéí Áàíêíü Ìîíãîëûí áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéã àíõ ¿¿ñãýí ñàíàà÷èëæ,Ìîíãîë îðíû õºõòºí, çàãàñ, õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí Óëààí äàíñíû áîëîíÕàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé öóâðàë ýìõýòãýëèéã õýâëýí íèéòëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàìæ¿ç¿¿ëñýí þì. ̺í ýíýõ¿¿ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä òóëãàðñàí àëèâàà àñóóäëûãøèéäâýðëýõýä ººðèéí õ¿÷ ÷àäëàà õàðàìã¿é çîðèóëæ áàéñàí Tony Whitten-ä ã¿í òàëàðõàëèëýðõèéëüå.Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîî (ÄÁÕÕ) óã íîìûã òóóðâèõ áîëîí õîëáîãäîõìýäýý ìàòåðèàëûã ýìõýòãýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. ÄÁÕÕ-íû Óëààí ÄàíñíûÀíãèëàë áîëîí Øàëãóóð, òåõíèêèéí òóñëàëöàà, ìýäýýëëýýð õàíãàæ, ìýðãýæèëòí¿¿äýýîðîëöóóëñàí ÄÁÕÕ-ä òàëàðõàæ áàéíà.Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí Íèéãýìëýã (ËÀÑÍ) Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíçáàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí õýðýãæèëòèéã óäèðäàí ÿâóóëñàí þì. Jonathan Baillie(Òºñëèéí óäèðäàã÷), Emma Clark (Òºñëèéí çîõèöóóëàã÷) íàð á¿ãä ËÀÑÍ-ûí àæèëòíóóäáîëíî Ò¿¿í÷ëýí, Áàéãàëü õàìãààëëûí õºòºëáºðèéí óäèðäàõ àëáàí òóøààëòàí GlynDavies óã òºñëèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàí áèëýý. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñòáèä ã¿íýý òàëàðõàæ áàéíà.Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì (ÑÔÏ) áîë Äàðâèíû (Èõ Áðèòàíû Äàðâèíû Ñàíàà÷ëàãàÁàéãóóëëàãà) òºñëèéí ñàíàà÷ëàãààð Ìîíãîëä 2003 îíîîñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæáàéãàà õºòºëáºð þì. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààã Ëîíäîíû àìüòàí ñóäëàëûííèéãýìëýãýýñ óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëäàã áºãººä Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëüòàéõàìòðàí àæèëëàäàã. Ýíý òºñëèéí á¿õ àæèëòíóóäàä, ÿëàíãóÿà òºñëèéí çºâëºõ SarahKing, àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûã øóóðõàé, ¿ð ä¿íòýé çîõèîí áàéãóóëæ óäèðäñàíÆàìñðàíæàâûí Æàðãàë, Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñöóâðàëûí ýõèéã áýëòãýõ íàðèéí ÷èìõë¿¿ð àæèëä èõýýõýí õ¿÷ õºäºëìºð ãàðãàí, ¿ðá¿òýýëòýé àæèëëàñàí Æàâçàíñ¿ðýíãèéí ̺íõáàò íàðò òàëàðõàæ áàéíà. ßëàíãóÿàÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñ öóâðàëûí ýõèéã áýëòãýõýä òóñòºñëèéí àæèëòàí Æ.̺íõáàò èõýýõýí õ¿÷ õºäºëìºð ãàðãàí, ¿ð á¿òýýëòýé àæèëëàñíûãîíöãîéëàí òýìäýãëýæ áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü (ÌÓÈÑ) íü òóñ àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûã óäèðäàíçîõèîí áàéãóóëñíû çýðýãöýý Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì áîë Ìîíãîëûí áèîëîãèéí òºðºëç¿éëèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààãààã ÿâóóëæ áóé ¿íäñýí íýãæ áàéãóóëëàãàþì. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü ýíýõ¿¿ òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èäýâõèòýé îðîëöîæ,øààðäëàãàòàé äýìæëýã òóñëàëöààã õàðàìã¿é ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. Óã òºñëèéã óäèðäàí÷èãë¿¿ëýõýä ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëñàí Ðàâ÷èãèéí Ñàìúÿà, Ìîíãîëûí õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðûã çîõèîí áàéãóóëàõàä ìýðãýæëèéí ¿íýòýéçºâëºë㺺 ºã÷, áàéíãà òóñëàí äýìæñýí Õàÿíõÿðâààãèéí Òýðáèø, Íÿìñ¿ðýíãèéíÁàòñàéõàí íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè (ØÓÀ) ñåìèíàðûí ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýéîðîëöîæ, ìýäëýã, òóðøëàãàà õóâààëöàí õóâü íýìðýý îðóóëñàíä òàëàðõàë èëýðõèéëæáàéíà. 10
  15. 15. Áàéãàëü Îð÷íû ßàì (ÁÎß) òºñºë, òºñëèéí õýðýãæèëò áîëîí ¿éë àæèëãààíû ¿íäñýíçîðèëòûã äýìæèæ áàéñàíä òàëàðõëàà èëýðõèéëüå.Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîëûí Èõ Ñóðãóóëü (ÌÓÁÈÑ) ýíý òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýäèäýâõèòýé îðîëöîæ ººðèéí äýìæëýã òóñëàëöààã ¿ç¿¿ëæ èðñýí áèëýý. Ýíý àæèëäèäýâõèòýé îðîëöñîí òóñ ñóðãóóëèéí Ýêîëîãèéí òºâèéí çàõèðàë, ïðîôåññîð Õîðëîîãèéí̺íõáàÿð, äýä ïðîôåññîð ̺íõáàÿðûí ̺íõáààòàð íàðò áàÿðëàëàà.OÕÓ-ûí ØÓÀ-ûí Àìüòàí Ñóäëàëûí Õ¿ðýýëýí, Ñåâåðöîâûí íýðýìæèò Ýêîëîãè,Ýâîëþöèéí Õ¿ðýýëýí, Êèðãèçèéí ØÓÀ-èéí Áèîëîãèéí Õ¿ðýýëýí ýíý òºñëèéãäýìæèí áîäèò òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí áîëíî. Ýíý àæèëä èäýâõèòýé îðîëöñîí äýýðõíýð á¿õèé õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ñóäëàà÷èä Ë.ß.Áîðêèí, Ä.Â.Ñåìåíîâ, Â.Â.Áîâðîâ,Â.Ê.Åð¸ì÷åíêî íàðò áàÿðëàëàà. 11
  16. 16. 12
  17. 17. ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀÖººí òîî òîëãîé á¿õèé ç¿éëèéã óíàãàí çýðëýã áàéäëààð õàäãàëàí ¿ëäýõýä í¿¿äëèéíñî¸ë èðãýíøèë çîõèõ ýåðýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áàéíà. Òàðõàöûí çàðèì õýñýãò çýðëýãàìüòäûí òîî òîëãîé áóóð÷ áàéãàà õýäèé ÷ Ìîíãîë îðíû õóâüä öººí òîî òîëãîé á¿õèéç¿éë¿¿ä, òýäãýýðèéí àìüäðàõ îð÷èí óíàãàí áàéäëàà õàäãàëñààð èðëýý. Äýëõèéí ÁàéãàëüÕàìãààëàõ Ñàí ìàíàé äýëõèéí áàéãàëèéí ä¿ð òºðõèéã á¿ðýí òºëººëºõ, îíöãîé ÷óõàëíóòãóóäûã õàìãààëàëòàíä àâ÷ òýäãýýðèéã íèéòýä íü äýëõèéí 200 ýêîá¿ñ íóòàã õýìýýííýðëýñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ýêîá¿ñ íóòàãò òóñ óëñûí Ìîíãîë Äàãóóðûí òàë õýýð áîëîíÀëòàé Ñàÿíû á¿ñ íóòãóóä á¿õýëäýý áàãòäàã (WWF, 2007). Ýäãýýð ýêîá¿ñ íóòàã íü õ¿íèéíºëººíä áàãà ºðòñºí, óíàãàí áîëîí õîâîð ç¿éë¿¿äèéã àãóóëñàí áàéäãààðàà îíöëîã þì.Ìîíãîë îðîí ÷ºëººò çàõ çýýëèéí òîãòîëöîîíä øèëæñýíýýð ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî äýäá¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýí, òºðºë á¿ðèéí àøèãò ìàëòìàë, ãàçðûí òîñíû õàéãóóë,îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãàà ýðñ ýð÷èìæèæ áàéíà. ̺í áýë÷ýýðèéí ìàëûí òîî òîëãîé¿ëýìæ õýìæýýãýýð ºñ÷ýý. Ýíý á¿õíýýñ ¿¿äýí òóõàéí ãàçàð íóòàã ýëýãäýëä îðæ áýë÷ýýðòàëõëàãäñàíààñ çýðëýã àìüòäûí òîî òîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëºí, õîâîðäîõîä õ¿ðãýæáàéíà. Èéíõ¿¿ ¿¿ññýí øèíý íºõöºë áàéäàëòàé óÿëäóóëàí áàéãàëèéí íººö áàÿëãèéãç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ, áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õýâýýð õàäãàëàõ çîðèëãîîð ÁàéãàëüÎð÷íû ßàìûã 1992 îíä áàéãóóëñàí áàéíà. Áàéãàëü Îð÷íû ßàì íü Íýãäñýí ¯íäýñòíèéÁàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºð, ͯÁ-ûí Áàéãàëü Îð÷íû Õºòºëáºð áîëîí ÄàÿíÄýëõèéí Áàéãàëü Îð÷íû Ñàí çýðýã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäòàé ¿ð á¿òýýëòýé õàìòðàíàæèëëàæ èðæýý. Ýäãýýð õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä Äîðíîä Ìîíãîëûí ÁèîëîãèéíÎëîí ßíç Áàéäëûí òºñºë, Èõ Ãîâèéí ýêîñèñòåì ò¿¿íèé ø¿õýð ç¿éëèéí õàìãààëàë çýðýãîëîí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. ̺í Ìîíãîë îðíû óíàãàí áàéãàëèéã õàìãààëàõ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã Èðâýñ Õàìãààëàõ Ñàí, Çýðëýã Àìüòíûã ÕàìãààëàõÍèéãýìëýã, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Ñàí çýðýã îëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäÌîíãîë îðíû áàéãàëü õàìãààëàõ ¿éëñýä õóâü íýìðýý îðóóëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñ áîëÁèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí êîíâåíöèä íýãäýí îðñîí ãèø¿¿í óëñ áºãººä ÁàéãàëüÎð÷íû ßàì Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõ òºëºâëºãºº áîëîí Õ¿ðýýëýí áóéîð÷íûã õàìãààëàõ òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëäýã þì (UNDP-UNEP, 2000).Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëæ áóé àæëûííýã íü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñºë þì. Ýíýòºñëèéí õ¿ðýýíä á¿ñ íóòãèéí ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí óëààí äàíñ á¿òýýëèéã öóâðàëààðíèéòë¿¿ëæ áàéãàà áºãººä òîëèëóóëàí áóé Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûíóëààí äàíñ áîëîí õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë á¿òýýë¿¿ä íü ýíýõ¿¿ öóâðàëäáàãòàíà.Óëààí äàíñ íîìîíä Ìîíãîë îðîíä òýìäýãëýñýí á¿õ ç¿éëèéí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíñòàòóñûã íÿãòëàí ¿íýëæ, ç¿éë òóñ á¿ðèéí äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí òàðõàö,õàìãààëñàí áàéäàë, õîâîðäëûí ¿íäñýí øàëòãààíû õîëáîãäîëòîé ìýäýýëëèéã îðóóëñàíþì. Èéìýýñ Óëààí äàíñíû ýíý öóâðàëûã Ìîíãîë îðíîîñ òýìäýãëýñýí á¿õ õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷ àìüòíû òàëààðõ ¿íäñýí ãîë ìýäýýëëèéã àãóóëñàí ëàâëàõ áè÷èã õýìýýí ¿çýæáîëíî. Ýìçýã, óñòàæ áàéãàà, óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä îðñîí ç¿éë¿¿ä íü Óëààíäàíñíû õîâîðäîæ óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éëä õàìààðíà. 13
  18. 18. Õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëä õîâîðäîæ áàéãàà á¿õ õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíç¿éëèéí ìýäýýëëèéã íàðèéâ÷ëàí òóñãàæ, õàìãààëàõ òàëààð öààøèä õýðýãæ¿¿ëýõàæëûí ¿íäñýí ÷èãëýëèéã íèëýýä äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çëýý. Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíõàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë íü òóñãàéëàí õýâëýãäýæ áàéãàà áºãººä ýëåêòðîíõóâèëáàðûã Ëîíäîíû Àìüòàí ñóäëàëûí íèéãýìëýãèéí íîìûí ñàíãààð äàìæóóëàí àâàõáîëîìæòîé (http://library.zsl.org), www.regionalredlist.com.Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû Óëààí äàíñ íîì íü áàéãàëü õàìãààëëûííºõöºë áàéäàë õîéøèä ñàéæèð÷ áàéãàà ýñýõèéã ¿íýëýõ àíõíû ¿íäýñ ñóóðü áîëñíîîðîîÌîíãîëûí áàéãàëü õàìãààëàëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé õýìýýí ¿çýæ áàéíà. Ýíý íîìîíäõîâîðäîæ áàéãàà õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí òàëààðõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéíìýäýýëëèéã ýìõýòãýí îðóóëñàí òóë øèéäâýð ãàðãàã÷äàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ãàðûíàâëàãà áîëîõ þì. Òóõàéí ç¿éëèéã õàìãààëàõ íàðèéâ÷èëñàí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ,õàìãààëëûí íýí òýðã¿¿íèé àðãà õýìæýýã òîäîðõîéëîõîä õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë ýíýíîìîíä áèé.Ñ¿¿ëèéí ¿åä íýëýýä õýìæýýíèé ç¿éë ýðñäýí õîâîðäîæ áàéãààã ýíýõ¿¿ Óëààí äàíñ áàñíîòîëíî. Óëààí äàíñ á¿òýýë íèéòëýãäñýíýýð áàéãàëü õàìãààëëûí ¿íýëãýý, óðò õóãàöààíûáàéíãûí òàíäàí ñóäàëãàà õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áîëîõûã íîòëîí, ç¿éë¿¿äèéãóñòàõààñ ñýðãèéëæ, àâðàí õàìãààëàõûí ÷óõëûã áèäýíä ñàíóóëæ áàéãàà áèëýý. 14
  19. 19. ÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÕÀÌÃÀÀËÀÕ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÓËÀÀÍÄÀÍÑÍÛ ÀÍÃÈËÀË ÁÀ ØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÍ Á¯ÑÍÓÒÃÈÉÍ Ò¯ÂØÈÍÄ ¯ÍÝËÝÕ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀÓëààí äàíñ íü õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äèéã îíöëîí àíõààðäàã 60 øàõàì æèëèéí ò¿¿õòýéáàðèìò áè÷èã þì (Baillie & Groombridge, 1996). Ýäãýýð äàíñ àíãèëàë ç¿éí õóâüä ººðõîîðîíäîî ÿëãààòàé ç¿éë¿¿äèéí óñòàõ ýðñäýëèéã ¿íýëýõ ÷óõàë àðãà õýðýãñýë áîëñîíòºäèéã¿é õîâîðäîæ áóé ç¿éëä òàâèõ àíõààðëûã íýìýãä¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõàä íýíò¿ð¿¿íä õèéõ øààðäëàãòàé àæëûã òîäîðõîéëîõ àíõíû àðãà õýìæýý áîëäîã (Lamoreuxíàð, 2003). Ç¿éëèéí õàìãààëëûí çýðãèéã òîäîðõîéëäîã àíõíû õàðüöàíãóé õèéñâýðàðãà ç¿éã 1994 îíä øèíý÷ëýí, ç¿éëèéí äýëõèéí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëèéã àíãèëàíñòàíäàðò÷èëæ, òîîí øàëãóóðò îðóóëàí èë¿¿ áîäèòîé àðãààð ñîëüñîí áàéíà (Mace, 1994).Øèíý øàëãóóðûã àíõ 1996 îíä íèéòëýãäñýí “ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóéç¿éë¿¿ä” íîìîíä àøèãëàñàí þì (Baillie & Groombridge, 1996). ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíûýíýõ¿¿ àíãèëàë áîëîí øàëãóóð íü (IUCN, 2001) îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí øààðäëàãûãõàíãàñàí ãýäãèéã äýëõèéí îëîí óëñ îðîí, áàéãàëü õàìãààëëûí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãààÿâóóëäàã ÿíç á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóä õ¿ëýýí çºâøººð÷, íèéòýýðýý àøèãëàæ áàéíà.Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû óëààí äàíñûã Ìîíãîëûí áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ýýëæèò ñåìèíàðààð ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñíóòãèéí ò¿âøíèé øàëãóóðûí óäèðäàìæ: 3.0 õóâèëáàðûí äàãóó õèéæ ã¿éöýòãýëýý (IUCN,2003). Ýíý óäèðäàìæààð á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éëèéã ¿íýëäýã áºãººääýëõèéí õýìæýýíèé ¿íýëãýýíä òóñãàãäààã¿é çàðèì çààëòóóäûã îðóóëñàí áàéäàã. Æèøýý íüá¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óëñ õîîðîíä í¿¿äýëäýã ç¿éëèéã ýñâýë àëü íýã îðîíä õÿçãààðëàãäìàëòàðõàëòòàé õýäèé ÷ òóõàéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé íü ººð îðíîîñ í¿¿äýëëýí èðýõáîäãàëèóäààñ õàìààðàëòàé ç¿éëèéã ¿íýëæ áîëäîã. Á¿ñ íóòãèéí óñòàõ ýðñäýëòýéç¿éë¿¿äèéí òàëààð ¿íýí çºâ ¿íýëãýý ºãºõºä óäèðäàìæ íü äàðààõ õî¸ð ÷óõàë îíöëîãòîéáàéäàã. Íýãä¿ãýýðò: Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí (ÁÍÓ) áîëîí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é (¯Á)(Õ¿ñíýãò 1) ãýñýí 2 àíãèëàë íýìýãäýí îðæ èðäýã. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýíàíãèëàë äýëõèéí õýìæýýíä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã áºãººä òóõàéí á¿ñ íóòàãò îëäîõã¿éáîëñîí ç¿éëèéã èëýðõèéëíý. ¯íýëýõ áîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëëûã òóõàéí ç¿éëèéí òàëààðáîäèòîé ¿íýëãýý ºãºõºä øààðäëàãàòàé ìýäýý, áàðèìò õàíãàëòã¿é þì óó ýñâýë ¿íýëãýýõèéõ áîëîìæã¿é ç¿éë¿¿äèéí õóâüä õýðýãëýäýã. Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûíìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð òóõàéí ç¿éëèéí Ìîíãîëûí ïîïóëÿöè íü äýëõèéíïîïóëÿöèéí íýãýýñ áàãà õóâèàñ òîãòîæ, á¿ñ íóòãèéí òàðõàö íü Ìîíãîë óëñûí íèéòíóòàã äýâñãýðèéí íýãýýñ áàãà õóâüä òîõèîëäîæ áàéãàà ç¿éëèéã ¿íýëýõ áîëîìæã¿é ãýñýíàíãèëàëä îðóóëàâ. Õî¸ðäóãààðò: Óäèðäàìæ íü õî¸ð øàòíû ¿éë ÿâöààñ á¿ðäýíý. ÄÁÕÕ-íûÓëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðààð (IUCN, 2001) ýõëýýä òóõàéí ïîïóëÿöèéã äýëõèéíïîïóëÿöèéí òºëººëºë ãýæ ¿çýí á¿ñ íóòãèéí ïîïóëÿöèéí òàëààðõ ìýäýýëýëä ¿íýëãýý õèéäýã(Õàâñðàëò 1-ä áàéãàà íàðèéâ÷èëñàí àðãà÷ëàëòàé òàíèëöàíà óó).Á¿ñ íóòãèéí òóõàéí ïîïóëÿöèä ò¿¿íèé ãàäíà áàéãàà ïîïóëÿöè íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéâàë¿íýëãýýã ººð÷èëäºã. Æèøýý íü õýðýâ á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õîâîðäîæ áàéãàà òóõàéíç¿éëèéí ïîïóëÿöè íü õºðø çýðãýëäýý îðíîîñ í¿¿äýëëýí èðäýã áîäãàëèóäààð òýòãýãääýãòîõèîëäîëä òóõàéí ïîïóëÿöèéí á¿ñ íóòãèéí óñòàõ ýðñäýë áóóðàõ òóë ¿íýëãýý áóóðíà. 15
  20. 20. Õàðèí á¿ñ íóòãèéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé áóóð÷, òóõàéí ïîïóëÿöè õºðø íóòãèéíïîïóëÿöèéí áîäãàëèóäààñ ñýëáýãäýõ áîëîìæ ¿ã¿é áîë ¿íýëãýý íü õîâîðäëûí äýýäàíãèëàëä øèëæèí îðíî. Õýðýâ õºðø çýðãýëäýýõ óëñààñ á¿ñ íóòãèéí ïîïóëÿöèä íºëººëæáóé ãýñýí ìýäýýëýë áàéõã¿é áîë òóõàéí ¿íýëãýýíä ÿìàð÷ ººð÷ëºëò õèéãäýõã¿é (IUCN,2003-ààñ íàðèéâ÷ëàí õàðíà óó). Èíãýñíýýð òóõàéí ç¿éëèéí Óëààí äàíñíû àíãèëëûã á¿ñíóòàãò èë¿¿ áîäèòîé òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé áîëíî.Ìîíãîëûí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð õî¸ðíóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ç¿éëèéí á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýã õèéõäýý ¿íýëãýýã àõèóëàõ,áóóðóóëàõ òîõèîëäîë ãàðààã¿é. Ó÷èð íü õºðø çýðãýëäýýõ îðíû ïîïóëÿöèàñ í¿¿äýëëýíèðäýã áîäãàëèóäûí òàëààðõ íîòîëãîî áàãà, õèë çàëãàà íóòãèéí ïîïóëÿöèéí íºëºº áàéãààýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéãààã ¿íäýñëýñýí áèëýý. 16
  21. 21. Õ¿ñíýãò 1. Óëààí äàíñàíä àøèãëàäàã àíãèëëûí òîäîðõîéëîëò (IUCN,2001 áîëîí 2003).Óñòñàí (Ó) Õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí áîäãàëü ìàðãààíã¿éãýýð ¿õñýí áîë òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã Óñòñàí ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëäýã. Òóõàéí ç¿éëèéí áîäãàëü áàéæ áîëîõ àìüäðàõ îð÷íûã òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä (ºäºð, óëèðàë, æèëèéí èäýâõèéã õàðãàëçàí) íàðèéí ñóäàëæ ¿çýýä, òóõàéí ç¿éëèéí ºìíº íü òàðõàæ áàéñàí á¿õ ãàçàð íóòãààð ñóäàëãàà õèéæ ¿çýýä íýã ÷ áîäãàëü èëð¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä òóõàéí ç¿éëèéã Óñòñàí ãýñýí àíãèëä îðóóëíà. Ñóäàëãààã ç¿éëèéí àìüäðàëûí ýðãýëò áà àìüäðàëûí õýëáýðòýé óÿëäñàí öàã õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí áàéõ ¸ñòîé.Áàéãàëüä óñòñàí (ÁÓ) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí áîäãàëèóä çºâõºí òàðèìàë áàéäëààð, õýðýâ çýðëýã àìüòàí áîë òýæýýìýë áàéäëààð ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà, ýñâýë òóõàéí ç¿éëèéí ïîïóëÿöèéã (ïîïóëÿöèóäûã) ò¿¿õýí òàðõàö íóòãèéí ãàäíà áàéãàëèéí íºõöºëä íü áàéëãàæ áàéãàà áîë Áàéãàëüä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä îðóóëäàã. Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí áîäãàëü áàéæ áîëîõ àìüäðàõ îð÷èí òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä (ºäºð, óëèðàë, æèëèéí èäýâõèéã õàðãàëçàí) íàðèéí ñóäàëæ ¿çýýä, ìºí òóõàéí ç¿éëèéí óóãóóë íóòàãò ñóäàëãàà õèéæ ¿çýýä íýã ÷ áîäãàëü èëð¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä Áàéãàëüä óñòñàí ãýñýí àíãèëä îðóóëíà. Ñóäàëãààã òóõàéí ç¿éëèéí àìüäðàëûí ýðãýëò áà àìüäðàëûí õýëáýðòýé óÿëäñàí öàã õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí áàéõ ¸ñòîé.Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí õàìãèéí ñ¿¿ëèéí áîäãàëü ¿õñýí, ýñâýë ¿çýãäýõýýóñòñàí (ÁÍÓ) áàéñàí áºãººä äàõèí ýíý íóòàãò øèëæèí èðýõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä îðóóëäàã. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä òóõàéí ç¿éëèéã îðóóëàõààñ ºìíº öàã õóãàöààíä åðºíõèé ä¿ðýì òàâèõ áîëîìæã¿é. Ýíý íü ç¿éëèéí òàëààðõ ñóäàëãàà õýð õèéãäñýíýýñ õàìààðàõ áîëíî.Óñòàæ áàéãàà (ÓÁ) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Óñòàæ áàéãàà ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë òóéëûí èõ áàéãààã èëòãýí Óñòàæ áàéãàà ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Óñòàæ áîëçîøã¿é(ÓÁî) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë ìàø èõ áàéãààã èëòãýí Óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Ýìçýã (Ý) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Ýìçýã ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë èõ áàéãààã èëòãýí Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã À-ãààñ Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðààð øàëãàæ ¿çýõýä Óñòàæ(ÕÁ) áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áîëîâ÷ îéðûí èðýýä¿éä óñòàæ, õîâîðäîæ áàéãààã èëòãýñýí äýýðõ àíãèëëûí àëü íýãð¿¿ øèëæèí îðæ áîëçîøã¿é ç¿éëèéã Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Àíõààðàëä Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã À-ãààñ Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðààð øàëãàæ ¿çýõýä Óñòàæºðòºõººðã¿é (Àª) áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ýñâýë Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é çýðýã àíãèëëûí àëü íýãýýð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áàéãàà òóë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ç¿éë ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. ªðãºí òàðõàö íóòàãòàé, ýëáýã ç¿éë ýíý àíãèëàëä õàìààðíà.Ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí ïîïóëÿöèéí òºëºâ áàéäàë áîëîí òàðõàöûã ¿íäýñëýí óñòàõ ýðñäýëèéã òîãòîîõ øóóä áà øóóä áóñ ¿íýëãýý õèéõýä ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéãàà íºõöºëä Ìýäýýëýë äóòìàã ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. Òóõàéí ç¿éëèéí ýëáýãøèë, òàðõàöûí òàëààð ìýäýýëýë äóòìàã áàéæ áîëíî. Ìýäýýëýë äóòìàã ãýñýí àíãèëàë íü óñòàõ, õîâîðäîõ ýðñäýëèéã èëýðõèéëñýí àíãèëàë áèø þì. Ç¿éëèéã ýíý àíãèëàëä îðóóëàõ íü òóõàéí ç¿éëèéí òàëààð èë¿¿ ìýäýýëýë õýðýãòýé áàéãààã èëýðõèéëäýã òºäèéã¿é òóõàéí ç¿éëèéí òàëààð èðýýä¿éä ñóäàëãàà õèéãäýæ, òóõàéí ñóäàëãàà íü òýð ç¿éëèéã óñòàõ ýðñäýëòýéã íîòëîõ áîëîìæòîé áàéæ áîëíî. Áàéãàà ìýäýýëëèéã àøèãòàéãààð õýðýãëýõ íü ÷óõàë áàéäàã. Òóõàéí ç¿éëèéã Ìýäýýëýë äóòìàã, ìºí óñòàõ ýðñäýëòýéã èëýðõèéëñýí àíãèëëûí àëèíä íü õàìààðóóëàõàà ìàø àíõààðàëòàé øèéäýõ õýðýãòýé. Õýðýâ òóõàéí ç¿éëèéí òàðõàö íóòàã õàðüöàíãóé õÿçãààðëàãäìàë, óã ç¿éëèéã îëîí æèëèéí òýðòýýä ñóäàëñàí áîë òýð ç¿éëèéã õîâîðäîõ, óñòàõ ýðñäýëòýé àíãèëàëä îðóóëàõ íü çàéëøã¿é çºâ ç¿éòýé øèéäâýð þì.¯íýëýõ áîëîìæã¿é Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä ¿íýëýõ øààðäëàãà õàíãààã¿é àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã ¯íýëýõ(¯Á) áîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. 17
  22. 22. 18
  23. 23. ÀÐÃÀ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÅÕÍÈÊÈÉÍÒÝÌÄÝÃËÝÃÝÝÍýð òîìú¸î, àíãèëáàðÝíý íîìîíä îðñîí Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ç¿éëèéí æàãñààëòûãòóñ îðíû áîëîí îëîí óëñûí ãåðïåòîëîãè÷äûí õýä õýäýí óäààãèéí óóëçàëòûí ¿ð ä¿íäáîëîâñðóóëñàí þì. Óëààíáààòàðò áîëñîí ýõíèé óóëçàëòààð Ë.ß.Áîðêèí íàð (1988),Í.Á.Àíàíüåâà íàð (1997), Terbish íàð, (2006), IUCN (2006) çýðýã á¿òýýë¿¿äèéã íýãòãýíõÿíàæ õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû ç¿éëèéí æàãñààëòûí àíõíû õóâèëáàðûã ãàðãàñàí.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðûíýõýíä äýýðõ àñóóäëààð òóñãàéëàí õóðàëäàæ, ç¿éëèéí æàãñààëòûí àíõíû õóâèëáàðûíõ¿ðýýíä íýìýãäýõ, õàñàãäàõ ç¿éëèéí òàëààð õýëýëöñýí. Ýíý õóðëûã J.Baillie óäèðäñàíáºãººä 30 ñóäëàà÷ îðîëöñîí. Ñåìèíàðûí òºãñãºëä äàõèí õóðàëäàæ Óëààí äàíñíûõ¿ðýýíä áàðèìòëàõ ç¿éëèéí æàãñààëòûã ýöñèéí áàéäëààð áàòëàí ãàðãàñàí áºãººäçóðãààí ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí, 21 ç¿éë ìºëõºã÷ àìüòíûã óã æàãñààëòàíä îðóóëàâ.ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðûã (IUCN, 2001) çºâõºí áàéãàëüä çýðëýãáàéäëààð, óóãóóë íóòàãòàà àìüäàð÷ áàéãàà ïîïóëÿöèä õýðýãëýñýí. Ýä¿¿ãýý Ìîíãîë îðîíäóóãóóë íóòàãò íü ñýðãýýí áîëîí ãàäíààñ øèíýýð íóòàãøñàí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéíç¿éë áàéõã¿é.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí îëîí óëñûí II ñåìèíàðààðáàòàëñàí ç¿éë¿¿ä áóþó 2006 îíû áàéäëààð Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîæ áàéñàí ç¿éë¿¿äèéãÌîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí Óëààí äàíñ áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áóñàäáàðèìò áè÷èãò îðóóëñàí áîëíî (Õàâñðàëò II, Æàãñààëò 1). Òîõèîëäîõ áîëîìæòîé äîëîîíç¿éëèéã Ìîíãîë îðíîîñ îëæ òýìäýãëýñýí òóõàé áàòòàé íîòîëãîî áèé áîëòîë òýäãýýðèéãáîëîìæèò ç¿éëèéí æàãñààëòàíä õýâýýð áàéëãàõ áîëíî (Õàâñðàëò II, Æàãñààëò 2).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàöÇ¿éë òóñ á¿ðèéí òàðõàöûã Ìîíãîë îðíû òîäîðõîé á¿ñ íóòãààð ÿëãàí çààæ ãàðãàâ. ¯¿íèéòóëä Ìîíãîë óëñûí ôèçèê ãàçàð ç¿éí çóðãèéã ¿íäýñëýí (Öýãìèä, 1969), óðãàìàë ãàçàðç¿éí ìóæëàëûí çóðãààð (Grubov, 1982), (Ðà÷êîâñêàÿ, 1993) íýìýí áàÿæóóëæ, õÿíàñàíáèëýý. Ýíýõ¿¿ 16 á¿ñýä õóâààñàí çóðàã íü óðãàìàë ãàçàðç¿éí ìóæëàëòàé õîëáîãäñîíîîðóðüäûíõààñ èë¿¿ òîäîðõîé áîëñîí õýìýýí ¿çýæ áàéíà. 19
  24. 24. Çóðàã 1. Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàðõàöûí çóðãèéã òàéëáàðëàõàä àøèãëàõ Ìîíãîë îðíûãàçàð ç¿éí ìóæóóä (Öýãìèä, 1969; Ãðóáîâ, 1982). 1 = Õºâñãºëèéí óóëñ, 2 = Õýíòèéí íóðóó, 3 = Õàíãàéííóðóó, 4 = Ìîíãîë Äàãóóðûí õýýð, 5 = Èõ Õÿíãàíû óóëñ, 6 = Ìîíãîë Àëòàéí íóðóó, 7 = Òºâ õàëõûí õýýð,8 = Äîðíîä Ìîíãîë, 9 = Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, 10 = Îëîí íóóðûí õºíäèé, 11 = Óìàðä ãîâü, 12 = Äîðíîäãîâü, 13 = Ãîâü Àëòàéí íóðóó, 14 = Ç¿¿íãàðûí ãîâü öºë, 15 = Àëòàéí ºâºð ãîâü öºë, 16 = Àëàøàà ãîâü öºë.Ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàãÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû îäîîãèéí òàðõàöûí äèæèòàë çóðãèéãÕ.Òýðáèø íàðûí (2006) á¿òýýëä ¿íäýñëýí ArcGIS 9 (ArcMap version 9.1) ïðîãðàììûãàøèãëàí ñåìèíàðûí ºìíº áýëäñýí þì. Óã òàðõàöûí çóðãèéã Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðò îðîëöîã÷èä äàõèí õÿíàñàí. Òàðõàöûíçóðãûã ººð÷èëñºí øàëòãààíûã òýìäýãëýí áàðèìòæóóëæ Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîíÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíä îðóóëñàí. Ñåìèíàðûí ¿åä ãàçðûí çóðàã õèéäýã ArcGIS 9(ArcMap version 9.1) õóâèëáàðûí êîìïüþòåðûí ïðîãðàììûã àøèãëàí òàðõàöûí çóðãèéãñàéæðóóëàí ç¿éëèéí áàÿëàã, õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí òàðõàöûí òºëºâ áàéäàë, áàãàñóäëàãäñàí ç¿éëèéí íÿãòøèë ºíäºð áàéãàà ãàçðóóäûã òîãòîîí ãàðãàñàí. Õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ç¿éë á¿ðèéí òàðõàöûí çóðãèéã Ìîíãîë óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûíçóðàãòàé äàâõöóóëàí òóõàéí ç¿éëèéí òàðõàöûí õýäýí õóâü íü òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðõàìðàãäàæ áàéãààã òîäîðõîéëîâ. Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðóóäûí çóðãèéã ÄÁÕÕ-íûÒóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûí ìåíåæìåíòèéí çóðãààí àíãèëëûí äàãóó õèéãäñýí ͯÁ-ûí Áàéãàëü Îð÷íû Õºòºëáºð, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õÿíàëòûí Òºâèéí Òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçðûí äýëõèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí (http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/)ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ãàðãàëàà. Äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ”Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûíÌåíåæìåíòèéí Àíãèëëûí óäèðäàìæ”-ààñ àâíà óó (IUCN, 1994).Ãàð çóðàãÌîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòíû óëààí äàíñ á¿òýýëä îðñîí ç¿éë òóñá¿ðèéí ãàð çóðãûã Ìîíãîë óëñûí Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí öóãëóóëãà áîëîí ”A guideto the Amphibians and reptiles of Mongolia” (Terbish íàð, 2006) á¿òýýëýýñ àøèãëàâ.Çóðãèéã ìàø ñàéí çóðàõûã õè÷ýýñýí áîëîâ÷ çàðèì ç¿éëèéí àìüòäûã áèåòýýð íü õàðààäõýýðèéí íºõöºëä òîäîðõîéëîõîä õýö¿¿ áàéäãèéí àäèë áýðõøýýë çóðàõ ¿åä ÷ òîõèîëäîæáàéâ. Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüäûã òàíüæ òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí èë¿¿ íàðèéíìýäýýëëèéã “Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Çåìíîâîäíûå” (Áîðêèí íàð, 20
  25. 25. 1988), “Çåìíîâîäíûå è ïðåñìûêàþùèåñÿ ÌÍÐ. Ïðåñìûêàþùèåñÿ” (Àíàíüåâà íàð,1997), “Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéã òîäîðõîéëîõ áè÷èã” (̺íõáàÿð íàð,2001), ”A guide to the Amphibians and reptiles of Mongolia” (Terbish íàð, 2006) çýðýã íîì,òîäîðõîéëîõ áè÷ã¿¿äýýñ íÿãòëàí ¿çíý ¿¿. 21
  26. 26. 22
  27. 27. ǯÉËÈÉÍ ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀÄýëõèéí áàéãàëü õàìãààëàõ õîëáîîíû Ç¿éëèéí õàìãààëëûí êîìèññûí (IUCN, SSC)Óìàðä Åâðàçèéí õýñãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí (North Eurasian Reptile Specialist Group)õÿíàí öýãöýëñýí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí àíãèëàë ç¿éã áàðèìòëàí, Óëààí äàíñíû õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷ àìüòäûã äàðààõ äàðààëëààð áè÷ëýý. ¯¿íä:Ç¿éëèéí øèíæëýõ óõààíû íýð, çîõèîã÷Ò¿ãýýìýë íýð (Äàðààõ äàðààëëààð Ìîíãîë, Àíãëè õýë äýýð)Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë (õýðýâ áàéâàë)Èæèë íýð (õýðýâ áàéâàë)Îëîí óëñûí ¿íýëãýý (Îëîí óëñûí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëòýé) “ÄÁÕÕ-íû 2007 îíû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóé ç¿éë” (IUCN, 2007) íîìîíä îðñîí ¿íýëãýýã øóóä àøèãëàí Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éë òóñ á¿ðýýð äýëõèéí ïîïóëÿöèéí ò¿âøèíä ¿íýëãýý ºãºâ. Òýãýõäýý òóõàéí ç¿éëèéí òàëààðõ îäîîãèéí îëîí óëñûí ¿íýëãýýíä ººð÷ëºëò îðñîí áîë Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðààð íýã äóãàðèã õàðààð (•) òýìäýãëýâ. Õýðýâ ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð (IUCN, 2001)-ûã àøèãëàí óã ç¿éëä àíõ óäàà ¿íýëãýý õèéñýí áºãººä ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû çîõèîã÷äûí ãàðãàñàí ¿íýëãýýíèé øèéäâýðèéã õ¿ëýýæ áàéãàà áîë õî¸ð äóãàðèã õàðààð (••) òýìäýãëýñýí.Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý (Ìîíãîë îðîíä óñòàõ ýðñäýëòýé) Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýã ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñûí àíãèëàë áîëîí øàëãóóð: 3.1 Õóâèëáàð (IUCN, 2001) (Õ¿ñíýãò 1-èéí àíãèëàë áîëîí òîäîðõîéëîëòûã õàðíà óó) áîëîí ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèé ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàðûí (IUCN, 2003) äàãóó àíõ óäàà õèéâ. Õýðýâ Ìîíãîë îðîíä óíàãàí ç¿éë áàéõ òîõèîëäîëä á¿ñ íóòãèéí áîëîí îëîí óëñûí ¿íýëãýý èæèë áàéíà.¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë: Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðûí ¿åä ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðûí (IUCN, 2001) ¿íýëãýýã õýðýãëýõ ¿íäýñëýëèéã ç¿éë òóñ á¿ðýýð ãàðãàñàí. Ýíý õýñãèéã ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèé øàëãóóðûí ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàð (IUCN, 2003) áîëîí Ìîíãîë îðíû Áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ìýäýýëýëòýé õîëáîæ óíøèõ õýðýãòýé.Õàìãààëñàí áàéäàë Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûã õàìãààëñàí ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä Ìîíãîë óëñûí õîëáîãäîõ õóóëèóä (Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ áîëîí Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëü ãýõ ìýò) áîëîí Îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöóóä (Çýðëýã óðãàìàë áîëîí àìüòíû õîâîðäñîí ç¿éëèéã Îëîí óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ êîíâåíö (CITES): UNEP-WCMC (2007) õàðíà óó) îðíî. Äýýð äóðäñàí ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä õàìãààëàõ, ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ, áàðèõ, ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýõ, õóäàëäààëàõòàé õîëáîãäñîí õýì õýìæýýã çîõèöóóëñàí áàéäàã. Ç¿éë òóñ á¿ðèéí òàðõàöûí õýäýí õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòàãò õàðúÿàëàãäàæ áóéã òîîöîí ãàðãàñàí. Òýíä èäýýøèí àìüäàð÷ áóé á¿õ ç¿éëèéã Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèàð õàìãààëäàã. 23
  28. 28. Äýëõèéí òàðõàö ÄÁÕÕ-íû (2007) áîëîí EMBL Ìýäýýëëèéí ñàíãèéí (Uetz íàð, 2006) áàðèìòàëæ áóé æóðìûí äàãóó áàðóóíààñ ç¿¿í òèéø á¿õ óëñûí íýðèéã æàãñààæ, íýìýëò òîäîðõîéëîëòûã ç¿éëèéí ìýäýýëýëä îðóóëñàí. Îäîîãèéí òàðõàö ãýñýí õýñýãò áàéãàà [íóòàãøóóëñàí] õýìýýõ òýìäýãëýý íü òóõàéí ç¿éëèéã óóãóóë òàðõàöûíõ íü ãàäíà áàéãàà îðîíä íóòàãøóóëñàí ãýñýí óòãà ñàíààã èëýðõèéëíý. Õàðèí òóõàéí á¿ñ íóòàãòàà óñòààä áàéñàí àìüòäûã äàõèí íóòàãøóóëñàíûã [ñýðãýýí íóòàãøóóëñàí] õýìýýí òýìäýãëýëýý.Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö Ç¿éë òóñ á¿ðèéí á¿ñ íóòãèéí òàðõàöûã ãàçàð ç¿éí ¿íäñýí á¿ñ þìóó òýìäýãëýñýí ãàçðóóäûí íýðýýð äóðüäàí îðóóëñàí áºãººä Ìîíãîë îðîí äàõü òàðõàöûí çóðãèéã äàãàëäóóëñàí. ªìíºõ ¿åèéí ñóäëàà÷äûí á¿òýýë, ìóçåéí öóãëóóëãà, çàñãèéí ãàçðûí áîëîí áàéãàëü îð÷èíã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóäûí áàðèìò ìýäýý, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí àæèãëàëò çýðýã øèíý ìýäýýí äýýð ¿íäýñëýí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí òàðõàöûí çóðãèéã áîëîâñðóóëàâ. Òàðõàöûí ýäãýýð çóðãèéã ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýëëýýð áàÿæóóëæ, áîëîìæèéí ò¿âøèíä íàðèéâ÷ëàí õèéõèéã õè÷ýýñýí ÷ íýëýýä ç¿éëèéí õóâüä òàðõàöûí ìýäýýëýë äóòìàã áàéñíûã äóðüäàõ íü ç¿éòýé. Öààøäûí ñóäàëãààãààð òàðõàöûí çóðàãò ººð÷ëºëò îðîõ íü äàìæèãã¿é. Õàðèí òóõàéí ç¿éëèéí Ìîíãîë îðíû õèëèéí ãàäíàõ òàðõàëòûí òóõàé àëèâàà ìýäýýëëèéã øèíý÷ëýýã¿é áîëíî.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðò îðîëöîã÷äûí îðîëöîîòîéãîîð õîâîðäëûí ¿íäñýí øàëòãààí, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëèéã íýãòãýõ îðîëäëîãî õèéâ. Õîâîðäëûí øàëòãààíûã á¿ðä¿¿ëæ áóé ¿éë ÿâö íü íàðèéí òºâºãòýé, ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýð íºõöºëäñºí áîëîõ íü òîãòîîãäîâ. Ýíý òàëûí íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëëèéã Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ àâàõ áîëîìæòîé þì. 24
  29. 29. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÍÛҪ˪ ÁÀÉÄÀËÌîíãîë îðîíä òýìäýãëýñýí 24 ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûã äýýðõ øàëãóóðààð¿íýëñíýýñ 25 õóâü íü Ýìçýã (Ý) (Çóðàã 2) õýìýýõ àíãèëàëä õàìðààðàãäàõ, á¿ñ íóòãèéíõýìæýýíä õîâîðäñîí ç¿éë¿¿ä ãýæ ¿çýâ. Õàðèí Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é (ÕÁ) ãýñýí àíãèëàëäíèéò ¿íýëýãäñýí ç¿éëèéí 21 õóâèéã îðóóëëàà. Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷àìüòäûí ç¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèé çºâõºí äºðâºí õóâü íü Ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ), 50 õóâüíü Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é (Àª) ãýñýí àíãèëàëä òóñ òóñ îðñîí áàéíà. ¯íýëýõ áîëîìæã¿éãýñýí àíãèëëààð ãóðâàí ç¿éëèéã ¿íýëñýí áºãººä ýäãýýð ç¿éë¿¿ä á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýíèéøàëãóóðòàé íèéöýýã¿é áîëíî (Á¿ñ íóòãèéí øàëãóóðûí óäèðäàìæààñ õàðíà óó). Ý Àª 25% 50% ÕÁ 21% ÌÄ 4%Çóðàã 2. ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëëààð ¿íýëñýí Ìîíãîë îðíû íèéò 24 ç¿éë õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷àìüòäûí õàìãààëëûí òºëºâ áàéäëûã õóâèàð èëýðõèéëñýí äèàãðàìì. Ý = Ýìçýã, ÕÁ = Õîâîðäîæáîëçîøã¿é, ÌÄ = Ìýäýýëýë äóòìàã, Àª = Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é.Çóðàã 3-ò Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí áà ìºëõºã÷äèéí àíãèéí ç¿éë¿¿äèéã ÄÁÕÕ-íûÓëààí äàíñíû àíãèëëààð ¿íýëñýí ¿íýëãýýã òóñ òóñä íü ñàëãàí àâ÷ ¿çýâ. Òàðõàëò, òîîòîëãîé, àìüäðàëûí òºëºâ áàéäàë, àìüäðàõ îð÷íû ÿëãàà çýðãýýñ õàìààð÷ õî¸ð íóòàãòàí,ìºëõºã÷äèéí ç¿éë¿¿äèéí Á¿ñ íóòãèéí Óëààí äàíñíû àíãèëàëûí ¿íýëãýý ººð õîîðîíäîîíèëýýä ÿëãààòàé áàéãàà þì. Ýíý íü äýýðõ õî¸ð àíãèéí ç¿éë¿¿äýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºëõàðèëöàí àäèëã¿é áîëîõûã áàñ õàðóóëæ áàéíà.Õî¸ð íóòàãòàíÌîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòíû (Áàã Anura áîëîí Caudata) ç¿éëèéí èõýíõ áóþó 67 õóâüíü Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä îðñîí. ¯¿íä øèâýð ã¿ëìýð (Salamandrella keyserlingii), íîãîîíáàõ (Bufo pewzowi), ìîäíû ìýëõèé (Hyla japonica), äîðíîäûí ìýëõèé (Rana chensinensis)çýðýã áîëíî. ¯ëäñýí 33 õóâü íü àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðàâ.̺ëõºã÷èäÁ¿ñ íóòãèéí Óëààí äàíñíû ¿íýëãýýãýýð ̺ëõºã÷äèéí àíãèéí (Áàã Squamata) ç¿éë¿¿äÿíç á¿ðèéí àíãèëàëä áàãòàæ áàéíà. Òóõàéëáàë ìºëõºã÷äèéí íèéò ç¿éëèéí 11 õóâü íüýìçýã, 28 õóâü íü õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, 6 õóâü íü ìýäýýëýë äóòìàã àíãèëàëä îðëîî. 25
  30. 30. Õî¸ð íóòàãòàí Àª 33% Ý 67%̺ëõºã÷èä Ý 11% Àª ÕÁ 55% 28% ÌÄ 6%Çóðàã 3. Ìîíãîë óëñûí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àíãèéí ç¿éë¿¿äèéã õàìãààëëûí çýðýãëýëýýð òóñòóñä íü õàðüöóóëñàí äèàãðàìì. Ý = Ýìçýã, ÕÁ = Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, Àª = Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é,ÌÄ = Ìýäýýëýë äóòìàã. 26
  31. 31. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÛÍÒÀÐÕÀÖÕî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éë¿¿äèéí òàðõàöûã íýãòãýæ ¿çâýë õîâîð ç¿éë¿¿äèéííÿãòøèë Ìîíãîë îðíû ºìíºä íóòãóóäàä èë¿¿ ºíäºð áàéíà. Õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äîëíîîð òàðõñàí íóòãóóäàä Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ãîâü Àëòàéí íóðóó, Àëàøàà áîëîí Äîðíîäãîâü çýðýã îðæ áàéíà. Ìîíãîë îðíû ºìíºä õýñãèéí öºëèéí áîëîí öºëºðõºã õýýðèéíá¿ñýýð ìºëõºã÷äèéí èõýíõ ç¿éë òàðõñàí ãýæ ¿çäýã. Õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéíòîî ìºëõºã÷èéíõýýñ èë¿¿ áàéãàà þì. Ìîíãîë îðíû ãàäàðãûí óñàí ñ¿ëæýýãýýð áàÿëàã,îé á¿õèé óìàðä áîëîí äîðíîä òàëûí íóòãààð õî¸ð íóòàãòíû õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí òîîõàðüöàíãóé äàâóó áàéíà. Õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíóóä ãîëäóó òàðõàö íóòàã õóìèãäìàëáºãººä òèéìýýñ òýäãýýðèéí òàðõàö áàãà äàâõöàæ áàéíà. 0 1 4 2 5 3 6Çóðàã 4. Ìîíãîë îðíû õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí ç¿éëèéí òàðõàö. Áàðààí ºí㺠òîäðîõäóòàì ç¿éëèéí áàÿëàã èõýñíý.Õî¸ð íóòàãòàíÕîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéí òàðõàö áîëîí ç¿éëèéí áàÿëãèéã õàðüöóóëàõàäíýëýýä îíöëîã ¿ç¿¿ëýëò õàðàãäàæ áàéíà (Çóðàã 6à áîëîí á). Òýäãýýð ç¿éë¿¿äèéí èõýíõíü Ìîíãîë îðíû ç¿¿í óìàðä áîëîí óìàðä íóòãààð òóõàéëáàë Õàíãàé íóðóó, Õºâñãºëèéíóóëñ, Ìîíãîë äàãóóðûí õýýð, Òºâ Õàëõûí õýýð, Äîðíîä Ìîíãîë, Èõ Õÿíãàíû óóëñààð,õàìãèéí îëîí ç¿éë íü Õýíòèé íóðóóíä òóñ òóñ òàðõàí àìüäàð÷ áàéíà. Õîâîðäîæáóé ç¿éë¿¿äèéí òàðõàöûí çóðàãíààñ àæèãëàõàä Õýíòèé íóðóóíä õîâîðäîæ áóé õî¸ðíóòàãòàíû ç¿éë õàìãèéí èõýýð òîõèîëäîæ áàéíà. Èõ Õÿíãàíû óóëñ, Õºâñãºëèéí óóëñ,Ìîíãîë Äàãóóðûí õýýð çýðýã íóòãóóäàä õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äèéí òîî èõ áàéíà.̺ëõºã÷èäÌîíãîë îðîíä áèåèéí õýëáýð, àìüäðàëûí òºëºâ áàéäëûí õóâüä ÿëãàà á¿õèé ã¿ðâýë,ìîãîéí ñàëáàð áàãò õàìààðàõ ìºëõºã÷ àìüòàä òîõèîëääîã áºãººä òýäãýýðèéí òàðõàö íüõàðèëöàí àäèëã¿é. ̺ëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàã òàðõàöûí çóðãààñ òîäîðõîé õýìæýýíäõàðàãäàõ áºãººä Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, Õàíãàéí íóðóóíû ºìíºõ íóóðóóäûí õºíäèéçýðýã á¿ñ íóòãààð õàðüöàíãóé öººí òàðõæýý. Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ãîâü Àëòàéí íóðóó,Àëàøàà ãîâü, Äîðíîä ãîâü çýðýã íóòãóóäàä õàðüöàíãóé îëîí ç¿éë ìºëõºã÷ èäýýøèíàìüäàðíà. ̺í äýýðõ á¿ñ íóòãóóäàä õîâîð, õîâîðäîæ áóé ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí äèéëýíõíü òàðõæýý. 27
  32. 32. 0 1 2 3 4a) Õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéí áàÿëàã 0 1 2á) Õîâîðäîæ áóé õî¸ð íóòàãòíû ç¿éëèéí áàÿëàã 28
  33. 33. 0 1 2 3 4 â) ̺ëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàã 0 1 2 3 4 5 ã) Õîâîðäîæ áàéãàà áîëîí áîëçîøã¿é ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàãÇóðàã 5. Õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéí áàÿëàã, õîâîðäîæ áóé áîëîí õîâîðäîæáîëçîøã¿é ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàã. Áàðààí ºí㺠òîäðîõ òóñàì ç¿éëèéí òîî íýìýãäýíý. 29
  34. 34. 30
  35. 35. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀÍ, ̪ËÕªÃ× ÀÌÜÒÄÀÄÓ×ÈÐ× ÁÓÉ ÀÞÓË, ÝÐÑÄÝ˯íýëãýýãýýð ç¿éëèéí òîî òîëãîé áóóðàõàä õ¿ðãýæ áóé ¿íäñýí ãîë øàëòãààí òýäãýýðèéã¿¿ñãýæ áóé øóóä áà äàìûí õ¿÷èí ç¿éëñèéã (àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîë, àæ àõóéí ¿éëàæèëëàãàà, çîðèóäûí áîëîí ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð õºíººí óñòãàõ ã.ì) èëð¿¿ëýíòîäîðõîéëîõ îðîëäëîãî õèéëýý. Ç¿éëèéí òîî òîëãîéä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñ,õîâîðäóóëæ áóé øàëòãààíûã àíõäàã÷, õî¸ðäîã÷, ãóðàâäàã÷ õýìýýí àíãèëàâ.Ìîíãîë îðíû õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäûí õóâüä àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîë,áîõèðäîë íü õîâîðäóóëàõ ¿íäñýí ãîë øàëòãààí áîëæ áàéíà. Àìüäðàõ îð÷íû ýâäðýëèéíçàðèì õýëáýð, äîðîéòîë, õýñýã÷èëñýí õóâààãäàë, õîìñäîë çýðýã àíõäàã÷ áà õî¸ðäîã÷øàëòãààíû óëìààñ òóõàéí íýã ç¿éëèéí òîî òîëãîé õîâîðäîæ áàéãàà áºãººä á¿õ ç¿éëäîð÷íû áîõèðäîë íýãýí àäèë ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áóé íü ¿íýëãýýãýýð òîãòîîãäîâ. Èõýíõòîõèîëäîëä áàéãàëèéí íººöèéí îëáîðëîëò, àøèãëàëòûí óëìààñ îð÷íû õîìñäîë,äîðîéòîë í¿¿ðëýæ áàéíà. ßëàíãóÿà õî¸ð íóòàãòíû òîî òîëãîéí òºëºâ áàéäàëä óóëóóðõàéí ¿éëäâýðëýë íýëýýä íîöòîé íºëººëæ, àìüäðàõ îð÷íûã íü ¿ã¿é õèéí, îð÷èíòîéðíû íóòãèéã áîõèðäóóëæ áàéíà. ¯éëäâýðëýë, àõóé, õºäºº àæ àõóéí õîã õàÿãäàë áîëîíáóñàä ¿éë àæèëëàãààíààñ óñ áîõèðäîæ áàéíà. Ìàë÷èí àéë ºðõ óñò öýãèéã ò¿øèãëýííýã íóòàãò óäààí õóãàöààãààð ñýëãýýã¿é ñóóðüøñàíààð àìüäðàõ îð÷íûã äîðîéòóóëàíõîìñäóóëæ áàéíà. Óñ áàðààäàõ ìàëûí òîî òîëãîé ºññºíººñ áàéäàë óëàì õ¿íäðýõ áîëîâ.̺í äóëààðàë, õóð òóíàäàñíû õîìñäîë, ãàíãèéí óëìààñ óñ íàìãàðõàã ãàçðóóä õàòàæøèðãýí, òýíä àìüäàðäàã õî¸ð íóòàãòíóóäûã àìüäðàõ îð÷íû õîìñäîëä õ¿ðãýæ òîî òîëãîéäíü ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ ýõýëëýý. Åð íü õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí àìüäðàõ îð÷íûãäîðîéòóóëàõ ãîë øàëòãààíä áîõèðäîë, áýë÷ýýðèéí ýëäýâ õýëáýðèéí òàëõàãäàë, ò¿éìýðçýðãèéã íýí òýðã¿¿íä äóðüäàõ íü ç¿éòýé.Öàã óóðûí ººð÷ëºëòèéí çàðèì ¿éë ÿâö õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷äèéí ç¿éëèéãõîâîðäóóëàõ ãóðàâäàã÷ øàëòãààí áîëæ áàéíà. ̺ëõºã÷äèéí ç¿éë¿¿äèéí èõýíõ íüÌîíãîë îðíû ºìíºä íóòãèéí ãàíäóó, õóóðàé á¿ñ íóòàãò àìüäàðäàã. Ãàíäóó õóóðàé á¿ñíóòãóóäàä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ººð÷ëºëò þìóó õ¿íèé èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãààíû àëèíûõíü ¿ð äàãàâàð èë¿¿òýé òóñäãèéã õàðààõàí òîãòîîãîîã¿é áàéíà. 31
  36. 36. Õ¿ñíýãò. 3. Ìîíãîë îðíû õîâîðäñîí õî¸ð íóòàãòàí, ìºëõºã÷ àìüòäàä øóóä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé ¿íäñýíõ¿÷èí ç¿éëñ. Àíõäàã÷ õîâîðäóóëàõ øàëòãàíûã õàð, õî¸ðäîã÷èéã ñààðàë, ãóðàâäàã÷èéã öàéâàð ñààðàëºí㺺ð òóñ òóñ òýìäýãëýâ. Îð÷íû ôðàãìåíòàöè Öàã óóðûí ººð÷ëºëò Õîâîðäëûí çýðýã Îð÷íû äîðîéòîë Çîðèóäûí ýíäýë Îð÷íû õîìñäîë Ãýíýòèéí ýíäýë ªðñºëäºã÷èä Ýðëèéçæèëò Ìýäýãäýýã¿é Øèìýã÷èä Áîõèðäîë Ìàõ÷èä ªâ÷èí Áóñàä Ç¿éë Øèâýð ã¿ëìýð Ýìçýã Salamandrella keyserlingii Íîãîîí áàõ Ýìçýã Bufo pewzowi Ìîäíû ìýëõèé Ýìçýã Hyla japonica Äîðíîäûí ìýëõèé Ýìçýã Rana chensinensis Ãîâèéí ìàõèð õóðóóò ã¿ðâýë Ýìçýã Cyrtopodion elongatus Ýãýë çàëàìãàéò ìîãîé Ýìçýã Vipera berus 32
  37. 37. ǯÉËÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝË-ÕΨРÍÓÒÀÃÒÀ

×