Mongolia mammals rl mongolian

5,177 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
5,177
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
30
Actions
Shares
0
Downloads
33
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Mongolia mammals rl mongolian

  1. 1. Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñÝìõýòãýñýí: Emma L. Clark, Æàâçàíñ¿ðýíãèéí ̺íõáàò Ðåäàêòîð: Ñ. Äóëàìöýðýí, J. E. M. Baillie, Í. Áàòñàéõàí, Ð. Ñàìúÿà, M. Stubbe ªìíºõ ¿ã: È.Ýðäýíýáààòàð Ïðîô. Ð. Ñàìúÿà Óäèðòãàë: Ïðîô. Ñ. Äóëàìöýðýí
  2. 2. Ýíý íîìûã õýâëýõ àæëûã Äýëõèéí Áàíê, Íèäåðëàíä-Ìîíãîëûí Èòãýëèéí ñàíãèéíÁàéãàëü îð÷íû øèíý÷ëýë òºñ뺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýâ.Ýíý íîìîíä äóðüäñàí ¿ð ä¿í, òàéëáàð, ä¿ãíýëò çýðãèéã çºâõºí çîõèîã÷èä äýâø¿¿ëñýíòóë Îëîí Óëñûí Ñýðãýýí Áîñãîëò, Õºãæëèéí Áàíê, Äýëõèéí Áàíêíû ã¿éöýòãýõçàõèðàë, çàñãèéí ãàçðûí òºëººëºã÷èéí ¿çýë áîäëûí èëýðõèéëýë áàéõ àëáàã¿é þì.Ýíý íîìîíä îðñîí ìýäýý áàðèìòûí íàðèéâ÷ëàëûã Äýëõèéí Áàíê õàðèóöàõã¿é. Óãíîìîíä ä¿ðñýëñýí ãàçðûí çóðãóóäûí óëñ òºðèéí õèë, ºí㺠áóäàã, íýðøèë, áóñàäìýäýýëýë àëèâàà íóòàã äýâñãýðèéí õóóëü ýðõ ç¿é, ýñâýë óëñ òºðèéí õèë, õÿçãààðûíá¿ðýí á¿òýí áàéäàë, ò¿¿íèéã áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áè÷èã íü Äýëõèéí Áàíêàíäõàìààðàëã¿é þì.Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë íîìûã ãàðãàõàäÄýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîî (ÄÁÕÕ) íü ººðñäèéí ìýðãýæèëòýí, øààðäëàãàòàéìýäýý áàðèìò áîëîí áóñàä òåõíèê àæèëëàãààíû òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí áîëíî.ÄÁÕÕ-íû äýìæëýã òóñëàëöààãààð õýâëýãäýæ áóé ýíý íîìíû ìýäýý áàðèìò íü ÄÁÕÕ-íû¿çýë áîäëûã òºëººëººã¿é áîëíî.Íèéòë¿¿ëñýí: Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ðåãåíòñ Ïàðê, Ëîíäîí, NW1 4RYÇîõèîã÷èéí ýðõ: © Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã áîëîí íîìûã ãàðãàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí áàéãóóëëàãóóä áîëîí õ¿ì¿¿ñ 2006. Á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí. Óã íîìíû òîäîðõîé íýã õýñãèéã õóäàëäààíû áóñ çîðèóëàëòòàé àøèãëàñàí òîõèîëäîëä ýõ ñóðâàëæèéã íü äóðäàæ òàëàðõàë èëýðõèéëñýí áàéõ ¸ñòîé.ISBN: 978-99929-0-234-5.Èøëýë: Clark, E. L., ̺íõáàò, Æ., Äóëàìöýðýí, Ñ., Baillie, J. E. M., Áàòñàéõàí, Í., Ñàìúÿà, Ð., Stubbe, M. (ýìõòãýã÷èä áà ðåäàêòîðóóä). (2006). Mîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñ. Á¿ñ íóòãèéí óëààí äàíñíû öóâðàë. Áîòü 1. Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã, Ëîíäîí õîò (Ìîíãîë, Àíãëè õýëýýð).Ò¿ëõ¿¿ð ¿ã: Óëààí äàíñ, óñòàõ ýðñäýë, õºõòºí àìüòàí, Ìîíãîë óëñ, õàìãààëëûí òºëºâ, õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí.Õýâëýëèéí ãàçàð: ADMON õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð õîò.Í¿¿ð õàâòàñíûçóðàã: Áàäàíãà õ¿äýð (Moschus moschiferus) ãýðýë çóðãèéã R. Reading; Øàð ¿íýã (Vulpes vulpes) ãýðýë çóðãèéã R. Reading; Õàâòãàé òýìýý (Camelus bactrianus ferus) ãýðýë çóðãèéã R. Reading; Ñîîòîí àëàãäààõàé (Euchoreutes naso) ãýðýë çóðãèéã M. Stubbe; Àðãàëü õîíü (Ovis ammon) ãýðýë çóðãèéã R. Reading; Ìîíãîë õóëàí (Equus hemionus) ãýðýë çóðãèéã M. Stubbe.Çóðàà÷: À. Õ¿ðýë-Ýðäýíý, Á. ÃàíòóëãàÝíý íîìîíä îðñîí õºõòºí àìüòíû ç¿éëèéí òóõàé íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëýë íü Ìîíãîëîðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíä îðñîí áîëíî. Ýíý ìýäýýëýëîëîí íèéòýä íýýëòòýé òóë äàðààõ õàÿãààð õàíäàíà óó:Óëààíáààòàð õîò, Ìîíãîë Óëñûí Èõ ÑóðãóóëüÁèîëîãèéí Ôàêóëüòåò, Àìüòàí Ñóäëàëûí òýíõèìÍ. ÁàòñàéõàíÓòàñ: +976 99181899Ýëåêòðîí øóóäàí: batsaikhan@biology.num.edu.mn ýñâýë microtusb@yahoo.comÝíý íîì íü öººí òîîãîîð õýâëýãäýõ áºãººä ýëåêòðîí õóâèëáàðûã ËÀÑÍ-èéííîìûí ñàíãèéí èíòåðíýò õóóäàñ (http://library.zsl.org) ýñâýë www.regionalredlist.comõàÿãààð äàìæóóëàí àâàõ áîëîìæòîé òóë äýýðõ õàÿãèéã îíöãîéëîí äóðäàâ.
  3. 3. ÃÀÐ×ÈêÌÍªÕ ¯Ã 3ªÌÍªÕ ¯Ã 5ÓÄÈÐÒÃÀË 7ÒÀËÀÐÕÀË 9ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ 13ÄÝËÕÈÉÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÕÀÌÃÀÀËÀÕ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÓËÀÀÍ ÄÀÍÑÍÛÀÍÃÈËÀË ÁÀ ØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÍ Á¯Ñ ÍÓÒÃÈÉÍÒ¯ÂØÈÍÄ ¯ÍÝËÝÕ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀ 15ÀÐÃÀ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ ÒÝÌÄÝÃËÝÃÝÝ Íýð òîìú¸î, àíãèëáàð 17 Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö 18 Ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàã 18 Ãàð çóðàã 19ǯÉËÈÉÍ ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀ 21ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÕÒªÍ ÀÌÜÒÍÛ ÒªËªÂ ÁÀÉÄÀË 23ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÕÒªÍ ÀÌÜÒÍÛ ÒÀÐÕÀÖ 27ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÕÒªÍ ÀÌÜÒÀÍÄ Ó×ÈÐ× ÁÓÉÀÞÓË ÇÀÍÀË 29ǯÉËÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝË Ìýðýã÷òýí 31 Òóóëàéòàí 74 Çàðààòàí 79 Øàâüæ èäýøòýí 81 Ãàð äàëàâ÷òàí 88 Ìàõ÷òàí 98 Òóóðàéòàí 119 Òóðóóòàí 122ÍÎÌ Ç¯É 139ÕÀÂÑÐÀËÒ I. ÄÁÕÕ-íû Óñòàæ áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ç¿éëèéí õîâîðäëûí çýðýãëýëèéã ¿íýëýõýä àøèãëàäàã À-Å õ¿ðòëýõ øàëãóóðûí òîâ÷ òàéëáàð (IUCN, 2001-ûí òîâ÷ òàéëáàð) 154 II. Æàãñààëò 1: Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðûí ¿åýð ¿íýëýãäñýí Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû ç¿éë¿¿ä Æàãñààëò 2: Ìîíãîëä òîõèîëäîõ áîëîìæèò ç¿éë¿¿ä 155 1
  4. 4. 2
  5. 5. ªÌÍªÕ ¯ÃÌîíãîë îðíû áàéãàëü öàã óóðûí ýðñ òýñ íºõöºë, ýêîñèñòåìèéí îíöëîã áàéäàë íüìàíàé îðíû àìüòàí, óðãàìëûí àéìãèéí ç¿éëèéí ýëäýâ õýëáýðèéí ºâºðìºö áàéäëûãèëýðõèéëäýã.Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºë áîëîí õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí ýëäýâ íºëººãººð Ìîíãîëîðíû ýêîñèñòåìèéí òºëºâ áàéäàëä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãàð÷ áóé ººð÷ëºë íü öºëæèë,õºðñíèé äîðîéòîë, óñíû íººöèéí õîìñäîë, áèîëîãèéí ýëäýâ õýëáýðèéí õîâîðäîë,áàéãàëèéí ãàìøãèéí äàâòàìæèéí ºñºëò çýðãýýð èëýð÷ áàéíà.Ýíý íü òà áèäíýýñ óóë óñ, óðãàìàë, àìüòíàà ø¿òýí õàìãààëæ, àãóóëàí àðâèæóóëæ èðñýíò¿¿õýí óëàìæëàë õèéãýýä ºíºº öàãèéí øèíæëýõ óõààíû îëîëò, ¿íäýñëýëèéã ñàéòàðóÿëäóóëàí àæèëëàõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäàæ áàéíà.Ìîíãîë îðíû õîâîðäñîí áà õîâîðäîæ óñòàæ áîëçîøã¿é óðãàìàë, àìüòíû òºðºëç¿éë¿¿äèéã á¿ðòãýí áàãòààñàí Óëààí íîìûã 1987, 1997 îíóóäàä õýâëýí ãàðãàñàí áèëýý.Äýëõèéí Áàíê, Íèäåðëàíäûí Âàíò óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýãýýð ‘Ìîíãîë îðíûáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí’ òºñëèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîë îðíû ñýýðòýíàìüòäûí Óëààí äàíñ öóâðàëûí ò¿ð¿¿÷ áîëîõ õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñûã áýëòãýíãàðãàëàà. ¯íäýñíèé ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòäèéí îðîëöîîòîéá¿òýýñýí ýíýõ¿¿ Óëààí äàíñ íü ìàíàé îðíû õºõòºí àìüòíû òàðõàö, õîâîðäîëòûíçýðýã, ò¿¿íä íºëººëæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éë, õàìãààëàõ àðãà õýìæýýã îëîí óëñûí æèøãýýðáîëîâñðóóëæ òóñãàñàí á¿òýýë áîëæýý.Óã á¿òýýë íü ñàëáàðûí õýìæýýíä áàðèìòëàõ øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí çºâëºìæèéíøèíæòýé ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã áºãººä áàéãàëü õàìãààëëûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷,øèéäâýð ãàðãàã÷, ìýðãýæèëòýí, ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä, áàéãàëü õàìãààëàã÷èä, îþóòàí,ñóðàã÷, áàéãàëüä ýëýãòýé èðãýí á¿ðèéí ñýòãýëä íèéöíý ãýäýãò ã¿íýý èòãýæ áàéíà. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÑÀÉÄ È. ÝÐÄÝÍÝÁÀÀÒÀÐ 3
  6. 6. 4
  7. 7. ªÌÍªÕ ¯ÃÝäèéí çàñãèéí õºãæèëä àìüòàí, óðãàìëûí àéìàã, õºðñ èë¿¿òýé ºðòäºãèéã ìýäýðñýíõ¿ì¿¿ñèéí ñàíàà÷èëãààð XIX çóóíû ýõýýð áàéãàëü õàìãààëëûí õºäºëãººí ¿éëäâýðæñýíîðíóóäààñ àíõ ¿¿ñýæ ýõýëæýý. Ýõ îðíûõîî óðãàìàë, àìüòíû àéìàã, áàéãàëèéí íººöáàÿëãèéã õàéðëàí õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíóóä XXI çóóíä àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèëýð÷èìæèõèéí õýðýýð ò¿¿íèéã äàãàí èäýâõæèæ áàéíà.E. Î. Wilson ‘Áèîëîãèéí Îëîí ßíç Áàéäàë’ (1988) á¿òýýë äýëõèé íèéòèéí àíõààðàëòàòàæ õàìãèéí ñàéí áîðëîãäñîí á¿òýýë áîëñíîîñ õîéø áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäàëõýìýýõ íýð òîìú¸îã ºðãºíººð õýðýãëýõ áîëæýý. Ýíý íýð òîìü¸î íü òóõàéí íóòãèéíáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã èëýðõèéëýýä çîãñîõã¿é äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðò äýëõèéíõ¿ðýýëýí áóé îð÷íû àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã íýãòãýí ñàéæðóóëàõàä õàìòðàíàæèëëàæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íèé íýã æèøýý áîë 1992 îíäÁðàçèëûí Ðèî äå Æàíåðî õîòîä áàòëàãäñàí Áèîëîãèéí Îëîí ßíç Áàéäëûí Êîíâåíöèþì. Ýíý êîíâåíöèéí ¿ð ä¿íä õ¿íèé íèéãìèéí õºãæèë íü áàéãàëü õàìãààëàë, áèîëîãèéíîëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõ àñóóäàëòàé íÿãò óÿëäààòàé ãýäãèéã íèéãýì, óëñ òºðèéíòîãòîëöîî, ýäèéí çàñãèéí õºãæ뺺𺺠ÿëãààòàé óëñ îðíóóäàä õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéíà.Àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèë àëãóóð ÿâàãäàæ áóé Ìîíãîë îðíû ãàçàð íóòãèéí èõýýõýí õýñýãíü áàðàã õºíäºã人ã¿é óíàãàí òºðõòýé áàéãàà íü ýðòíèé óëàìæëàëò í¿¿äëèéí àõóé íüáàéñààð áàéãààòàé õîëáîîòîé þì. ªíãºðñºí çóóíû òóðø Ìîíãîë îðíû ìàëûí òîî òîëãîéáàéíãà ºñºæ, XX çóóíû ýõýýð 10 îð÷èì ñàÿ áàéñàí áîë õóâü÷èëñíààñ õîéø ìàëûíòîî ýð÷èìòýé ºñºæ 1990-ýýä îíû ýöýñò 33.6 ñàÿä õ¿ðñýí áàéíà. Ýíý áàéäàë íü íýëýýäíóòãèéí áýë÷ýýðèéã òàëõëàãäàëä îðóóëæ, 2001-2002 îíä 58.2 ñàÿ ãà áýë÷ýýðèéí ãàçàðáàéãàà ãýæ ¿íýëñíèé 44,7 õóâü íü äîðîéòîæ (Öýðýíäàø, 2005), 1.2 ñàÿ ãà òàðèàëàíãèéíòàëáàéí 46,5 õóâü íü àòàðøèæ îðõèãäñîí áàéíà (Àâààäîðæ, 2005). Ìîíãîëä í¿¿ðëýæáóé áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë íü óðãàìëûí á¿ðõýöèéã áàãàñãàæ, õºðñíèé á¿òýö, ÷àíàðûãìóóòãàí óëìààð ãàçàð íóòãèéã öºëæ¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà äýëõèéí äóëààðàë, öàãóóðûí ººð÷ëºë, ¿ëèéí öàãààí îãîòíî (öàéâàð ¿ëèé÷) áîëîí öàðöààíû õýò îëøðîëîîñ¿¿äýí áýë÷ýýðèéí óðãàìàë ñ¿éòãýãäýæ áàéãàà çýðýã íºëºº ñºðºã ººð÷ëºëòèéã àâ÷èð÷áàéíà ãýæ èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ¿çäýã. Ãýâ÷ ãàçàð òàðèàëàí áîëîí õàäëàí àâàõàä õýðýãëýãäýæ áóéòîõèðîìæã¿é àðãà òåõíèê, áàðàã ìåíåæìåíòã¿éãýýð ìàë àæ àõóéã ýðõëýõ, áàéãàëèéííººöèéí çîõèñã¿é àøèãëàëò, àøèãò ìàëòìàëûí îëçâîðëîëò çýðýã õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíü õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí áîëîí ýêîñèñòåì¿¿äýä ñýðãýýãäýõýýðã¿é õîõèðîë áèé áîëãîõ ãîëøàëòãààí áîëæ áàéãààã òºäèéëºí àíõààðàõã¿é áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ¿éëäâýðæèëò, õèìèéíáîäèñûí çîõèñã¿é àøèãëàëò íü õýäýí ìÿíãàí ãà îéä íºëººëæ èõýýõýí õýìæýýíèé ãàçàðíóòãèéã äîðîéòóóëæýý.Ìîíãîë îðíû ãàçàð íóòãèéí èõýíõ íü õóóðàé á¿ñ íóòàãò õàìààðäàã áà ýõ ãàçðûí óóðàìüñãàëòàé ó÷ðààñ óñíû íººö õàìãèéí ÷óõàë àñóóäëûí íýã áîëäîã. Óñ áîë àìüäðàëûíýõ áóëàã ó÷ðààñ õ¿í ìàë õÿçãààðëàãäìàë óñíû íººöèéã äàãàæ òºâëºðºí, ãîëûí ãóëüäðèëäàãóóõ õºðñíèé ýëýãäýë, óðãàìàë á¿ðõýâ÷èéí äîðîéòîë, õºðñíèé íÿãòàðøëûã ¿¿ñãýæáàéíà. Ýäãýýð íºëººëºë íü õóóðàéøëûã óëàì èõýñãýæ, õºðñíèé óñ øèíãýýõ ÷àäâàðûãáóóðóóëæ, óëìààð õºðñíèé ÷èéãèéí àãóóëàìæèéã áàãàñàæ òàë õýýðèéí ãîë, ãîðõè, áóëàã,øàíä øèðãýæ õàòàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. 5
  8. 8. Ç¿éë¿¿ä óñòàõ áîëñîí ¿íäñýí øàëòãààíû íýã áîë áàéãàëèéí íººöèéí çîõèñã¿é àøèãëàëòþì. Õ¿í ÿìàð íýãýí õýðýãöýýãýý õàíãàõûí òóëä óðãàìëûã àøèãëàõ, àìüòíûã àãíàæáóé øóóä íºëººëºë áîëîí àìüäðàõ îð÷èí äîðîéòñîíîîð òóõàéí àìüòàíä õýðýãöýýòýéáàéãàëèéí íººöèéã õîìñäóóëàõ, àìüä áèåñèéí õîîðîíäûí õîëáîîã ººð÷ëºõ ãýõ ìýò äàìíºëººëëèéã àãóóëäàã. Äàì íºëººëëèéí óëìààñ á¿ëãýìäýë á¿õýëäýý óñòàõ àþóëä õ¿ð÷áîëäîã. Àìüä áèåñèéí ñòàòóñûã áîëîí õîâîðäóóëàõ øàëòãààíóóäûí íºëººëëèéã óäààíõóãàöààíä òàíäàí ñóäëàõ íü áàéãàëü õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.Ìîíãîë îðíû ãóóðñò äýýä óðãàìàë áîëîí ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí ç¿éë¿¿äèéí òàðõàö,ïîïóëÿöèéí òîî õýìæýý, àìüäðàëûí ýðãýëòèéí òàëààð íýëýýä ìýäýýëýë õóðèìòëàãäæýý.Ãýñýí õýäèé ÷ áè÷èë áèåñ, äîîä óðãàìàë, ñýýð íóðóóã¿é àìüòàíä ñóäàëãàà áàãà õèéãäñýíáºãººä õàðààõàí ñóäëàãäààã¿é ç¿éë¿¿ä ÷ áàéíà. Õ¿íèé õýðýãöýýã õàíãàäàã ýäèéíçàñãèéí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé óðãàìàë, àìüòíû ç¿éë¿¿ä íü áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí÷èã õàíäëàãûã õàðóóëàõ íýã èëòãýã÷ áîëæ ÷àäàõûí çýðýãöýý áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõáîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, áîäèò ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõºä òóñ áîëäîã.Ç¿éë ¿¿ñýõ ýâîëþöèéí ïðîöåññ ñàÿ ñàÿ æèë ¿ðãýëæèëäýã áîëîâ÷ ¿¿ññýí ç¿éë àñàðáîãèíî õóãàöààíä óñòäàã ãýäãèéã áèä ìýääýã. ¯¿íèé íýã æèøýý íü Ìîíãîëûí çýðëýãàäóó òàõü þì. Ìîíãîëä àìüäàðäàã áàéñàí ýíý ç¿éëèéã XIX çóóíû ñ¿¿ëýýð øèíæëýõóõààíä øèíýýð íýýñýí ÷ XX çóóíû äóíä ¿åä áàéãàëüä óñòñàí þì. Òàõü àäóóã äýëõèéíîëîí îðíû çàñãèéí ãàçàð, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä, áàéãàëüä ýëýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí îëîíæèëèéí íºð èõ ç¿òãýëèéí à÷ààð óóãóóë íóòàãò íü ñýðãýýí íóòàãøóóëæ ÷àäëàà. Ýíý àæèëäýëõèéí áàéãàëü õàìãààëëûí ò¿¿õýíä ¿íýõýýð ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà.Äýëõèéí íýëýýä îëîí îðîí ººðèéí áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõ ìºðèéíõºòºëáºðèéã øèíæëýõ óõààí÷ õàíäëàãààð áîëîâñðóóëñàí áàéäàã. Òýðõ¿¿ õºòºëáºð íüÌîíãîëä õèéãäýæ áàéãààã¿é áºãººä ‘Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîîíû Óëààíäàíñíû àíãèëàë, øàëãóóð’ (IUCN, 2001)-ààð àìüòàí, óðãàìëûí àíãèëàë ç¿éí òîìîîõîíá¿ëãèéí õàìãààëëûí ñòàòóñûã òîãòîîõ, õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äèéí õàìãààëëûíòºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëèéã áîëîâñóóëàõ, áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíáàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéñàí. Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéíñàí òºñëèéã Äýëõèéí Áàíêíààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ äýýðõ àæëóóä õèéãäñýí þì. Ìîíãîë îðíûõºõòºí àìüòíû á¿õ ç¿éëèéí óñòàõ ýðñäýëèéí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿í ýíä áàéãàà áºãººäá¿õ õºõòºí àìüòíû õàìãààëëûí àðãà õýìæýýã ñàéæðóóëàõàä äýýðõè ¿ð ä¿íã àøèãëàõàäõÿëáàð áàéõ áîëíî.Ïðîôåññîð Ð.ÑàìúÿàÌîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü 6
  9. 9. ÓÄÈÐÒÃÀËÌîíãîë óëñàä 128 ç¿éë õºõòºí àìüòàí á¿ðòãýãäýýä áàéíà. Òýäíèé äîòîð ìîíãîëûí áîëîíÒºâ àçèéí ýíäåìèê ýðòíèé ¿ëäýñ ç¿éë, Ìîíãîëä òºäèéã¿é äýëõèéä õîâîðäñîí ìàõ÷òàí,òóóðòàí, ãàð äàëàâ÷òàí, ìýðýã÷äèéí ç¿éë îëîí. Ìîíãîë÷óóä ýðòíýýñ íààø í¿¿äëèéíáýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóéí çýðýãöýýãýýð àí àâûí àæèë ýðõýëñýýð èðæýý. Ìîíãîë îðíûàìüòíû 45 õóâü íü óëàìæëàëò àãíóóðûí ºðãºí à÷ õîëáîãäîëòîé àìüòàä þì. ¯¿íèé òîäæèøýý íü óóë óñ, óðãàìàë, àí àìüòíûã õàìãààëàõ, çîõèñòîé àøèãëàõ òóõàé 1206 îíäãàðñàí ×èíãèñ õààíû Èõ çàñàã õóóëü þì. Ìîíãîëä XIII çóóíû ñ¿¿ë÷ýýð àíõíû ñ¿ëäòàõèëãàò äàðõàí ãàçðóóä áèé áîëæ, òºðººñ ¸ñ÷ëîí òîãòîîæ áàéæýý. Óëààíáààòàð õîòûíäýðãýäýõ Áîãäõàí óóë áîë 1778 îíû çàðëèãààð àëáàí ¸ñîîð äàðõàëñàí äýëõèéí óóãàíäàðõàí ãàçðóóäûí íýã áîëíî. Îäîî ìîíãîë îðíû áàéãàëèéí á¿õ á¿ñë¿¿ðýýñ îðîëöñîí,óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí 13,5 õóâèéã ýçëýõ Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé 56 ãàçàð àæèëëàæáàéíà. Áàéãàëü îð÷íû òºð, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî, ñ¿ëæýý á¿ðýëäëýý.Áàéãàëü, îð÷èí, àí àìüòàí õàìãààëàõ àñóóäëààð Ìîíãîë óëñ îëîí óëñûí õýìæýýíä÷ çàð÷èì÷ èäýâõòýé áîäëîãî áàðèìòàëäàã. ͯÁ-èéí Åðºíõèé àññàìáëåé 1962 îíäÌîíãîë òýðã¿¿òýé õýäýí óëñûí ñàíàà÷ëàí îðóóëñàí ýäèéí çàñãèéí õºãæèë, áàéãàëüîð÷èí òîãòîîëûí òºñëèéã áàòàëñàíû äîòîð àí àìüòíû áàÿëãèéã õàìãààëàõ àñóóäàë÷óõàë áàéð ýçýëäýã. ͯÁ-èéí ‘Áàéãàëü îð÷èí, õºãæèë’ îëîí óëñûí áàãà õóðàëä 1993 îíäÌîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûí Åðºíõèé ñàéä îðîëöîæ ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýðèéí30 õóâèéã òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð áîëãîæ, Ìîíãîë óëñûã îëîí óëñûí îíöãîéõàìãààëàëòàé äýëõèéí øèì ìàíäëûí òóñãàé á¿ñ ãàçàð áîëãîõîîð ñàíàë îðóóëñàí áèëýý.Ìîíãîë óëñ Îëîí óëñûí õýìæýýíä õîâîð óðãàìàë, àìüòíûã õèë äàìíóóëàí õóäàëäààëàõêîíâåíöè (ÕÇÎÕÊ), Í¿¿äýëäýã ç¿éëèéí êîíâåíöè (ÍÇÊ), Áèîëîãèéí ýëäýâ õýëáýðèéíêîíâåíöè (CBD) áîëîí áóñàä êîíâåíöèä ãèø¿¿íýýð ýëñëýý. Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéíòîãòîëöîîíä øèëæñýí 1990 îíîîñ õîéø Ìîíãîëûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí á¿òýöººð÷ëºãäñºíòýé óÿëäàí àí àìüòíû áàÿëàã, ýëäýâ õýëáýðèéã õàìãààëàõàä èõýýõýíáýðõøýýë òîõèîëäîõ áîëîâ. Îëîí õºõòºí àìüòíû íººö ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëèéí äîòîðõóóëü áóñ àãíóóðûí íºëººãººð ýðñ áàãàñëàà. Ìîíãîëûí õºõòºí àìüòíû ýëäýâ õýëáýð,íººö áàÿëãèéã õàìãààëàõ àñóóäàë ýðñ õóðö òàâèãäàõ áîëëîî.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðààð ñóäàëãààøèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä, èõ ñóðãóóëèóä, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ çàñãèéí ãàçðûíõýðýãæ¿¿ëýõ àãåíòëàãóóä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä îðîëöîæ, Ìîíãîë îðíû á¿õ õºõòºíàìüòäûí ìýäýýëýë õóðèìòëàãäñàí ¿ð ä¿íãýýñ Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñáîëîí õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äýä õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëèéã ãàðãàõàä õ¿ðãýñýíþì. Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòàíä í¿¿ðëýæ áàéãàà äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíäóñòàõ ýðñäýë, õîâîðäëûí øàëòãààíûã ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé àâ÷ ¿çñýí. Ìîíãîë óëñûí ºìíºõóëààí íîìíîîñ íýëýýä ººð áºãººä îëîí óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààíäàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð’-ààð (IUCN, 2001) Ìîíãîëûí õºõòºí àìüòíû õàìãààëëûíñòàòóñûã ¿íýëýí áóñàä á¿ñ íóòàãòàé ýõíèé óäàà õàðüöóóëæ áàéíà. ̺í Ìîíãîë îðíûáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûã õàìãààëàõààð õèéãäñýí àæèë îëîí áàéäàã áºãººä ýíý àæèë íüÌîíãîëûí õºõòºí àìüòíû ñòàòóñûã ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõàä ñóóðü áîëæ, öààøèä Ìîíãîëîðíû á¿õ ñýýð íóðóóòàí àìüòäûã õàìðóóëíà ãýäýãò íàéäàæ áàéíà.Ïðîôåññîð Ñ. ÄóëàìöýðýíØèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè 7
  10. 10. 8
  11. 11. ÒÀËÀÐÕÀËÝíý íîìûã Ìîíãîëûí õºõòºí ñóäëàà÷äûí áèåò îðîëöîî òóñëàëöàà, äýìæëýãã¿éãýýðá¿òýýõ áîëîìæã¿é áàéñàí.Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñ íîì íü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíçáàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí õóðàëä îðîëöñîí ñóäëàà÷äûí õàìòûí á¿òýýë þì. Ýíýàæèëä õóâü íýìðýý îðóóëñàí á¿õ îðîëöîã÷äîä áàÿðëàñàí òàëàðõñàíàà èëýðõèéëüå.¯¿íä (¿ñãèéí äàðààëëààð): Ä. Àâèðìýä, ß. Àäúÿà, ßä. Àäúÿà, Ñ. Àìãàëàíáààòàð,Æ. Àðèóíáîëä, J. E. M. Baillie, Ä. Áàçàðäîðæ, Í. Áàòñàéõàí, Ñ. Áàÿðõ¿¿, À. Áîëä,A. Bräunlich, Â. Á¿¿âýéáààòàð, E. L. Clark, B. Collen, Î. Ãàíáààòàð, Ï. Ãàíõóÿã,Ñ. Äîðæäýðýì, Ä. Äîðæãîòîâ, Ñ. Äóëàìöýðýí, Æ. Æàðãàë, S. R. B. King, Ä. Ëõàãâàñ¿ðýí,H. Mix, Æ. ̺íõáàò, Ö. ̺íõçóë, Î. ̺íõòîãòîõ, Á. ̺íõòóÿà, Ä. Íàíäèíöýöýã,Á. Íÿìáàÿð, ¨. Îíîí, Ì. Îòãîíáààòàð, Ø. Îþóí÷èìýã, Ä. ªñºõæàðãàë,Ð. Ñàìúÿà, Ñ. Ñ¿õòóëãà, Ñ. Ñ¿õ÷óëóóí, Ñ. Ñýðãýëýí, Õ. Òóíãàëàãòóÿà, L. Simpson,M. Stubbe, D. Tinnin, Ñ. Öîãò, Á. ×èìýääîðæ, Ñ. Øàð. Õóðëûí çàðèì õýñýãò îðîëöñîíäàðààõ õ¿ì¿¿ñ Æ. Áàòáîëä, Á. Áàÿðòîãòîõ, Ã. Ãàíçîðèã, D. Craighead, Ö. Äàìäèí,Î. Äîðæðàà, Ä. Äîðæãîòîâ, A. Fine, Á. Ëõàãâàñ¿ðýí, Á. ̺íõöîã, Ã. Íàðàíáààòàð,K. Olson, Ý. Îþóíãýðýë, Ë. Ï¿ðýâñ¿ðýí, H. Reynolds, S. Ross, Ö. Òóÿà, Ì. Öîãáàäðàõ,Ä. Öýíäæàâ, Î. Øàãäàðñ¿ðýí íàðò òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå.J. E. M. Baillie, E. L. Clark, B. Collen, Æ. Æàðãàë, S. R. B. King, Æ. ̺íõáàò,Ø. Îþóí÷èìýã, L. Simpson íàð Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûíìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðûã ãóðâàí ºäºð çîõèîí áàéãóóëàâ. Ïðîô. Ð. Ñàìúÿàóäèðäàõ çºâëºëèéí óóëçàëòóóäûã óäèðäñàí. Óäèðäàõ çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íäòºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä, Ìîíãîë óëñûí Àêàäåìèéí õ¿ðýýëýíã¿¿ä, ÌîíãîëûíÇàñãèéí Ãàçðûí òºëººëºã÷ Áàéãàëü Îð÷íû ßàì îðîëöñîí áºãººä õóðëûíÿâö ¿éë àæèëëàãààíä áàéíãûí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí óäèðäàõ çºâëºëèéí á¿õãèø¿¿äýä òàëàðõñàíàà èëýðõèéëüå. Ñ. Äóëàìöýðýí, Í. Îþóíäàðü, Á. Áàÿðòîãòîõ,Á. Ëõàãâàñ¿ðýí Á. ×èìýä-Î÷èð, Á. Öýöýã, S. R. B. King, Á. Íÿìáàÿð, ß. Àäúÿà,Í. Áàòñàéõàí íàð óäèðäàõ çºâëºëä àæèëëàâ. Ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëàõ ¿åèéí¿éë÷èëãýýã õàðèóöàí ã¿éöýòãýñýí Õóñòàéí Áàéãàëèéí Öîãöîëáîðò Ãàçðûí õàìò îëîíäòàëàðõñàíàà èëýðõèéëüå.Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñ íîìûã õÿíàí òîõèîëäóóëñàí áîëîí ýíýíîìîíä îðñîí õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã ºãñºí: ßä. Àäúÿà, Ë. Àìãàëàí, Ñ. Àìãàëàíáààòàð,J. E. M. Baillie, Ä. Áàçàðäîðæ, Æ. Áàòáîëä, Í. Áàòñàéõàí, J. Berger, À. Áîëä, A. Bräunlich,Î. Ãàíáààòàð, C. Davids, Á. Äîðæãîòîâ, Ñ. Äóëàìöýðýí, C. Feh, J. Hare, B. Huffman,Æ. Æàðãàë, P. Kaczensky, S. R. B. King, Á. Ëõàãâàñ¿ðýí, Ä. Ëõàãâàñ¿ðýí, Á. Ìèæèääîðæ,H. Mix, Î. ̺íõòîãòîõ, K. Olson, H. Reynolds, Ð. Ñàìúÿà, Ã. Øåíáðîò, L. Simpson,A. Stubbe, M. Stubbe, Õ. Òóíãàëàãòóÿà, Ä. Öýíäæàâ, Ñ. Øàð, C. Walzer, T. Wacher íàðòòàëàðõàëàà èëýðõèéëüå. ̺í àíãèëàë ç¿éí áîëîí òàêñîíîìûí òàëààð ¿íýòýé çºâëºãºººã÷ õÿíàñàí David Mallon, Richard Reading, David Tinnin, Samuel Turvey íàðò îíöãîéëîíòàëàðõàë èëýðõèéëüå.Ýíý òºñëèéí á¿õ ¿å øàòíû ãîë àðãà õýìæýýã ÷àäâàðëàã çîõèîí áàéãóóëñàí ØàðàâûíÎþóí÷èìýãò òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå. 9
  12. 12. Ýíý íîì áîë Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ¿ðä¿í áºãººä Äýëõèéí Áàíêíû ¿¿ñãýë ñàíàà÷ëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ËîíäîíûÀìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã (ËÀÑÍ) (Ìîíãîë óëñàä Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì òºëººëæáàéãàà) áîëîí Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü, Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè,Áàéãàëü Îð÷íû ßàì, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëëûí Õîëáîî (ÄÁÕÕ), áóñàä îðîí íóòãèéíáîëîí îëîí óëñûí îëîí áàéãóóëëàãàòàé õàìòàð÷ õýðýãæ¿¿ëñýí. Èéìä áèä Ìîíãîë îðíûáèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñºëä ÷óõàë õóâü íýìðýý îðóóëñàí äàðààõáàéãóóëëàãóóäàä òóñãàéëàí òàëàðõàëàà èëýðõèéëýõèéã õ¿ñ÷ áàéíà.Áýýæèí äýõ Íèäåðëàíä óëñûí ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû ñàíõ¿¿æèëòýýð ÄýëõèéíÁàíê íü Ìîíãîëûí áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéã ¿¿ñãýíñàíàà÷èëñàí òºäèéã¿é Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñûã õýâëýí íèéòëýõáîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýí ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëñýí þì. ̺í ò¿¿í÷ëýí ýíýõ¿¿ òºñëèéãõýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä óäèðäàìæ, çºâëºìæ ºã÷ áàéñàí Tony Whitten-ä ã¿í òàëàðõàëààèëýðõèéëæ áàéíà.Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õîëáîî (ÄÁÕÕ) óã íîìûã òóóðâèõ áîëîí õîëáîãäîõìýäýý ìàòåðèàëûã ýìõýòãýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. ÄÁÕÕ íü ººðñäèéí ãàðãàñàíÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðûã àøèãëóóëæ, òåõíèêèéí òóñëàëöààáîëîí ìýäýýëëýýð õàíãàí ìýðãýæèëòí¿¿äýý îðîëöóóëñàíä òóñ áàéãóóëëàãàä òàëàðõàëààèëýðõèéëüå. ÄÁÕÕ-íû Äýëõèéí Õºõòºí Àìüòäûí ¯íýëãýýíèé áàãèéíõàíä (ÄÕÀ¯)õºõòºí àìüòäûí òàðõàöûí àíõäàã÷ çóðãààð õàíãàñàí ÿâäàëä òàëàðõñàíàà èëýðõèéëüå.Ëîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýã (ËÀÑÍ) Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíçáàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëñàíJonathan Baillie (Òºñëèéí óäèðäàã÷), Emma Clark (Òºñëèéí çîõèöóóëàã÷), JoanneOcock (Òºñëèéí çîõèöóóëàã÷), Ben Collen (òåõíèêèéí çºâëºã÷) íàð á¿ãä ËÀÑÍ-èéíàæèëòíóóä áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí óã òºñëèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ ¿íýòýé õóâü íýìðýý îðóóëñàíËÀÑÍ-èéí Áàéãàëü õàìãààëëûí õºòºëáºðèéí çàõèðàë Glyn Davies-ä òàëàðõàæ áàéãààãààèëýðõèéëüå.Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì (ÑÔÏ) íü Èõ Áðèòàíèé Äàðâèíû Ñàíàà÷ëàãà Áàéãóóëëàãûí(ÈÁ ÄÑÁ) ñàíõ¿¿æèëòýýð Ìîíãîëä 2003 îíîîñ õîéø ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áóéõºòºëáºð þì. Ýíýõ¿¿ áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã Ëîíäîíû Àìüòàí ÑóäëàëûíÍèéãýìëýãýýñ óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëäàã áºãººä ýíý òºñºë íü Ìîíãîë Óëñûí ÈõÑóðãóóëüòàé õàìòðàí àæèëëàäàã. Ýíý òºñëèéí á¿õ àæèëòíóóäàä, ÿëàíãóÿà çºâëºãºººã÷, óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ áàéñàí Sarah King-ä áîëîí ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã ýìõýòãýõý人ðèéí ç¿òãýë ãàðãàñàí Æàâçàíñ¿ðýíãèéí ̺íõáàò, òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààã ÷àäâàðëàãçîõèîí áàéãóóëñàí Øàðàâûí Îþóí÷èìýã, àæëûí õýñãèéí óóëçàëòûã óäèðäàí çîõèîíáàéãóóëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ îð÷óóëãà õèéñýí Æàìñðàíæàâûí Æàðãàë, àæëûíõýñýãò òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí Lucy Simpson íàðò òàëàðõàæ áàéãààãàà èëýðõèéëüå.Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü (ÌÓÈÑ) íü õóðàë óóëçàëòûã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ,Ñòåï Ôîðâàðä Ïðîãðàìì áîëîí Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéíñàí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ áóé áàéãóóëëàãà þì. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü ýíý òºñëèéãõýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã òóñëàëöààã õàðàìã¿é ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. Óã òºñëèéã óäèðäàí÷èãë¿¿ëýí, äýìæèæ òóñàëñàí Ðàâ÷èãèéí Ñàìúÿà, Àìüòàí ñóäëàëûí òýíõèìèéí á¿õ 10
  13. 13. õºõòºí ñóäëàà÷äàä, ÿëàíãóÿà Íÿìñ¿ðýíãèéí Áàòñàéõàí, Ñýòýâèéí Øàð, ÎñîðûíØàãäàðñ¿ðýí íàðò òóñãàéëàí òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå.Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí (ØÓÀ) ñóäëàà÷èä ñåìèíàðûí ÿâöàäèäýâõòýé îðîëöîæ, ìýäëýãýý õóâààëöàí ýíý íîìûã ãàðãàõàä õóâü íýìðýý îðóóëñàíäòàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. Ýíý òºñºëä ìýäëýã, óð ÷àäâàð, õóâü íýìðýý îðóóëñàíáèîëîãè÷äîä, ÿëàíãóÿà ñåìèíàðò îðîëöîã÷ íàðò òàëàðõàëàà èëýðõèéëýõèéí äàøðàìäÑàíäóéí Äóëàìöýðýí, Áàäàìæàâûí Ëõàãâàñ¿ðýí, Öýöýã Áàëæèíîâà íàðò òàëàðõàëààîíöëîí èëýðõèéëüå.Áàéãàëü Îð÷íû ßàì (ÁÎß) òºñëèéí õýðýãæèëò áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýíçîðèëòûã äýìæèæ, óäèðäàõ çºâëºëèéí õóðàëä îðîëöîæ áàéñàíä òàëàðõñàíààèëýðõèéëüå. ̺í ñåìèíàðûí ¿éë àæèëëàãààíä Áàéãàëü Îð÷íû ßàìûã òºëººëºíîðîëöñîí ßíñàíæàâûí Àäúÿà, Íàâààí-Þíäýíãèéí Îþóíäàðü, Áàëäàíãèéí Äîðæãîòîâ,Öýðýíäàøèéí Äàìäèí íàðò ã¿í òàëàðõàëàà èëýðõèéëüå. 11
  14. 14. 12
  15. 15. ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀÃàçðûí òîãòîöîîðîî îëîí õýâ øèíæòýé, ºðãºí óóäàì Ìîíãîë îðîíä õºõòºí àìüòàäýðòíýýñ áàÿëàã áàéñààð èðæýý. Õàðèí ñ¿¿ëèéí 20 æèë ìîíãîëûí íèéãýì, ýäèéí çàñàã ýðñººð÷ëºãäºí øèíý÷ëýãäñýí ýíý õóãàöààíä àðãàëü õîíü (Ovis ammon), õàëèóí áóãà (Cervuselaphus), Ìîíãîë òàðâàãà (Marmota sibirica) çýðýã îëîí õºõòºí àìüòäûí òîî òîëãîéõóðäàöòàéãààð öººðñºí áàéíà. Óëààí äàíñ íîì ãàðãàõààñ ºìíº õºõòºí àìüòíû òîî òîëãîéöººð÷ áàéãààã õýäõýí ç¿éëä ë òîäîðõîé áàéñíû çýðýãöýý Ìîíãîë îðíû íèéò õºõòºíàìüòäûí õàìãààëëûí ñòàòóñ îãò òîäîðõîéã¿é áàéëàà.Óëààí äàíñ íîìîíä Ìîíãîë îðîíä áàéãàà á¿õ óóãóóë õºõòºí àìüòíû ñòàòóñûã Ìîíãîëîðíû õýìæýýíä ¿íýëýí ãàðãàñàí áºãººä ç¿éë òóñ á¿ðèéí äýëõèéí áîëîí á¿ñ íóòãèéíòàðõàö, õàìãààëàãäñàí áàéäàë, õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí çýðýã ìýäýýëëèéã õàìòàòãàíáàãòààñàí þì. Ç¿éëèéí ¿íýëýýã õèéõäýý òîîí ìýäýýëýë àøèãëàí òóõàéí ç¿éëèéí óñòàõýðñäýëèéã Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é, Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã, Óñòàæ áîëçîøã¿é,Óñòàæ áàéãàà, Áàéãàëüä óñòñàí, Óñòñàí çýðãýýð àíãèëäàã ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíûàíãèëàë áîëîí øàëãóóð’-ûã àøèãëàñàí (IUCN, 2001). Ýíý ¿íýëãýýã Ìîíãîë îðíû õºõòºíàìüòäûã ñóäàëäàã äýëõèéí íýðòýé ýðäýìòýä îðîëöñîí 70 ãàðóé ñóäëàà÷èä 2005 îíûàðàâäóãààð ñàðûí 31-ýýñ àðâàííýãä¿ãýýð ñàðûí 4-íèé õîîðîíä çîõèîí áàéãóóëàãäñàíÌîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðûí ¿åä õèéñýí þì.Ýíý íîìîíä Ìîíãîë îðíû õîâîðäîæ áàéãàà áîëîí ýëáýã õºõòºí àìüòàä á¿ãä îðñîíáºãººä òóñ îðíû õºõòºí àìüòíû á¿õ ç¿éëèéí ñòàòóñûã òîäîðõîéëîí ¿íýëñýí áèëýý.Ìîíãîë îðíîîñ îëäñîí á¿õ õºõòºí àìüòíû òàëààð ãîë ìýäýýëýë àãóóëñàí íýãýí ëàâëàõáè÷èã áîëñîí. Ýìçýã, óñòàæ áàéãàà, óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä îðñîí ç¿éë¿¿ä íüÓëààí äàíñíû õîâîðäîæ óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éë¿¿ä þì.Óëààí äàíñ íîìûã ãàðãàõàä îðîëöñîí ìýðãýæèëòýí¿¿ä íü Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîíÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí íýãýí á¿ðäýë õýñýã áîëîõ õºõòºí àìüòíû ìýäýýëëèéíñàíã áàÿæóóëàõàä òóñàëñàí þì. Ç¿éëèéí òàðõàö, ýêîëîãè, àìüäðàõ îð÷íû áàéäàë,õîâîðäëûí øàëòãààí, õàìãààëëûí àðãà õýìæýý çýðãèéã áàãòààñàí ýíý ìýäýýëëèéí ñàíãÌîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëèéí Àìüòàí ñóäëàëûí òýíõèìýýñ àâ÷ áîëíî. Ìýäýýëëèéíñàíä Ìîíãîë óëñûí á¿õ çàãàñíû ìýäýýëýë àãóóëàãääàã áºãººä îéðûí èðýýä¿éä òóñìýäýýëëèéí ñàíä Ìîíãîë îðíû á¿õ ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí ìýäýýëëèéã îðóóëàõ áîëíî.Õàìãààëëûí òºëºâëºãººíèé ýìõýòãýëä õîâîðäîæ áàéãàà á¿õ õºõòºí àìüòíû ç¿éëèéíìýäýýëëèéã íàðèéâ÷ëàí òóñãàæ, öààøäûí òºëºâëºãººã îðóóëñàí áèëýý. Ýíý õàìãààëëûíòºëºâëºãººíèé ýìõýòãýë íü òóñãàéëàí õýâëýãäýæ áàéãàà áºãººä ýëåêòðîí õóâèëáàðûãËîíäîíû Àìüòàí Ñóäëàëûí Íèéãýìëýãèéí íîìûí ñàíãààð äàìæóóëàí àâ÷ áîëíî(http://library.zsl.org), www.regionalredlist.com.Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñ íîì íü áàéãàëü õàìãààëëûí íºõöºë áàéäàëõîéøèä ñàéæèð÷ áàéãàà ýñýõèéã ¿íýëýõ àíõíû ¿íäýñ ñóóðü áîëñíîîðîî Ìîíãîëûíáàéãàëü õàìãààëàã÷äàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ýíý íîìîíä õîâîðäîæ áàéãàà õºõòºíàìüòäûí òàëààðõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýëëèéã ýìõýòãýí ãàðãàñàí áºãººä øèéäâýðãàðãàã÷äàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé òºäèéã¿é òóõàéí ç¿éëèéã õàìãààëàõ íàðèéâ÷èëñàíòºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ, íýí òýðã¿¿íä òîäîðõîéëîí ãàðãàæ èðýõýä õàìãèéíõýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã àãóóëñàí áîëíî. 13
  16. 16. Ýíýõ¿¿ Óëààí äàíñ íü ñ¿¿ëèéí ¿åä íýëýýä õýìæýýíèé ç¿éë ýðñäýí õîâîðäîæ áàéãààãõàðóóëñàí. Óëààí äàíñ ãàðñàí ÿâäàë íü áàéãàëü õàìãààëëûí ¿íýëãýý, óðò õóãàöààíûáàéíãûí òàíäàí ñóäàëãàà õèéõèéí à÷ õîëáîãäëûã õàðóóëæ ÷àäñàí òºäèéã¿é ç¿éë¿¿äìýäýãäýëã¿éãýýð óñòàõààñ ñýðãèéëæ ÷àäàõ à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã õàðóóëäàã.Óëààí äàíñ íü áýë÷ýýð òàëõëàãäëààð áèé áîëñîí îð÷íû äîðîéòîë áîëîí õýò àøèãëàëò(õóäàëäàà àðèëæààíû çîðèóëàëòàé) ãýõ ìýò Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòäûí õîâîðäëûíãîë øàëòãààíóóäûã àíõààð÷ ¿çýõ à÷ õîëáîãäëûã õàðóóëñàí. Ýäãýýð õîâîðäëûí ãîëøàëòãààíóóä õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî, á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëîîðäàìæóóëàí àðèëãàõ áîëîìæòîé þì. Öàã óóðûí ººð÷ëºëòººñ áèé áîëñîí õºõòºíàìüòíû õîâîðäëûí øàëòãààíû ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõ íü íýëýýä òºâºãòýé þì. Ýöýñò íüõýëýõýä Óëààí äàíñ íü îäîî áàéãàà ìýäëýãèéí ò¿âøíèéã òîäîðõîéëñíîîðîî öààøèä íýíòýðã¿¿íä ÿìàð ñóäàëãàà øààðäëàãàòàé áîëîõûã òîäîðõîéëîõîä òóñ äºõºì áîëíî. Ìàøáàãà ñóäëàãäñàí àòëàà ñîíèðõîëòîé á¿ëãèéí õºõòºí àìüòíûã õàìãààëàí ñóäëàõ àæëóóäõîéøèä èõýýõýí äýëãýðýõ àíõíû àëõàìûã ýíýõ¿¿ íîì á¿ðä¿¿ëñýí þì. 14
  17. 17. ÄÁÕÕ–ÍÛ ÓËÀÀÍ ÄÀÍÑÍÛ ÀÍÃÈËÀË ÁÀØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÍ Á¯Ñ ÍÓÒÃÈÉÍ Ò¯ÂØÈÍįÍÝËÝÕ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀÓëààí äàíñ íü õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿äèéã îíöëîí àíõààðäàã áºãººä áàðàã 60 æèëèéíò¿¿õòýé áè÷èã áàðèìò þì (Baillie, Groombridge, 1996). Ýäãýýð äàíñ àíãèëàë ç¿éí õóâü人ð õîîðîíäîî ÿëãààòàé ç¿éë¿¿äèéí óñòàõ ýðñäýëèéã ¿íýëýõ ÷óõàë àðãà õýðýãñýë áîëñîíòºäèéã¿é õîâîðäîæ áóé ç¿éëä òàâèõ àíõààðëûã íýìýãä¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõàä íýíò¿ð¿¿íä õèéõ øààðäëàãàòàé àæëûã òîäîðõîéëîõ àíõíû àðãà õýìæýý áîëäîã (Lamoreuxíàð, 2003). Ç¿éëèéí õàìãààëëûí çýðãèéã òîäîðõîéëäîã àíõíû õàðüöàíãóé õèéñâýð àðãàç¿éã 1994 îíä ç¿éëèéí äýëõèéí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëèéã àíãèëàí ñòàíäàðò÷èëæ, òîîíøàëãóóðò îðóóëñàí èë¿¿ áîäèòîé àðãààð ñîëüñîí áàéíà (Mace, 1994). Øèíý øàëãóóðûãàíõ óäàà 1996 îíû ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóé ç¿éë¿¿ä’ íîìîíä àøèãëàñàíáàéíà (Baillie, Groombridge, 1996). ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áà øàëãóóð’-ûã(IUCN, 2001) îëîí óëñûí ñòàíäàðòûã õàíãàñàí ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ äýëõèéí îëîíîðíóóä áà ÿíç á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóä íèéòýýðýý àøèãëàæ áàéíà.Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñûã Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûíìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðààð ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèéøàëãóóðûí óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàð’-ûí äàãóó õèéæ ã¿éöýòãýñýí (IUCN, 2003). Ýíýóäèðäàìæààð á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòàõ ýðñäýëòýé ç¿éëèéã ¿íýëäýã áºãººä äýëõèéíõýìæýýíèé ¿íýëãýýíä òóñãàãäààã¿é çààëòóóäûã îðóóëñàí áàéäàã. Æèøýý íü: á¿ñ íóòãèéíõýìæýýíä óëñ õîîðîíä í¿¿äýëëýäýã ç¿éëèéã, ýñâýë çºâõºí íýã îðîíä õÿçãààðëàãäìàëïîïóëÿöèòàé áîëîâ÷ òóõàéí ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé íü ººð îðíîîñ í¿¿äýëëýí èðýõáîäãàëèóäààñ õàìààðàëòàé ç¿éëèéã ¿íýëæ áîëäîã. Á¿ñ íóòãèéí óñòàõ ýðñäýëèéí ¿íýí çºâ¿íýëýãýýã ãàðãàõàä óäèðäàìæ íü õî¸ð ÷óõàë îíöëîãòîé áàéäàã. Íýãä¿ãýýðò: Á¿ñ íóòãèéíõýìæýýíä óñòñàí (ÁÍÓ) áîëîí ¯íýëýõ áîëîìæã¿é (¯Á) (Õ¿ñíýãò 1) ãýñýí 2 àíãèëàëíýìýãäýæ îðæ èðäýã. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàë äýëõèéí õýìæýýíäòàðõñàí áîëîâ÷ òóõàéí á¿ñ íóòàãò îëäîõã¿é áîëñîí ç¿éëýýð èëýðõèéëýãäýíý. ¯íýëýõáîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëàë ¿íýëãýý õèéõýä áîëîìæã¿é ç¿éëýýð èëýðõèéëýãäýíý. Ìîíãîëîðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð òóõàéí ç¿éëèéíÌîíãîëûí ïîïóëÿöè íü äýëõèéí ïîïóëÿöèéí íýãýýñ áàãà õóâèàñ òîãòîæ, á¿ñ íóòãèéíòàðõàö íü Ìîíãîë óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí íýãýýñ áàãà õóâüä òîõèîëäîæ áàéãààáîë ¿íýëýõ áîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëàëä îðóóëñàí. Õî¸ðäóãààðò: óäèðäàìæ íü õî¸ð øàòíû¿éë ÿâöààñ á¿ðäýíý. ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð’-ààð (IUCN,2001) ýõëýýä òóõàéí ïîïóëÿöèéã äýëõèéí ïîïóëÿöèéí òºëººëºë ãýæ ¿çýí á¿ñ íóòãèéíïîïóëÿöèéí ìýäýýëýëä ¿íýëãýý õèéäýã (Õàâñðàëò I-ýýñ íàðèéâ÷ëàí õàðíà óó). Òóõàéíïîïóëÿöèä á¿ñ íóòãèéí ãàäíà áàéãàà ïîïóëÿöè íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéâàë ¿íýëãýýã ººð÷èëäºã.Æèøýý íü á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õîâîðäîæ áàéãàà òóõàéí ç¿éëèéí ïîïóëÿöè íü õºðøçýðãýëäýý îðíîîñ í¿¿äýëëýí èðäýã áîäãàëèóäààð òýòãýãääýã áîë òóõàéí ïîïóëóöèéí á¿ñíóòãèéí óñòàõ ýðñäýë áóóðàõ òóë ¿íýëãýý áóóðíà. Õàðèí á¿ñ íóòãèéí òîî òîëãîé áóóð÷,òóõàéí ïîïóëÿöè õºðø íóòãèéí ïîïóëÿöèéí áîäãàëèóäààñ ñýëáýãäýõ áîëîìæ ¿ã¿éáîë ¿íýëãýý íü õîâîðëûí äýýä àíãèëàëä øèëæèí îðíî. Õýðýâ õºðø çýðãýëäýýõ óëñààñïîïóëÿöèä íºëººëæ áóé ãýñýí ìýäýýëýë áàéõã¿é áîë òóõàéí ¿íýëãýýíä ÿìàð÷ ººð÷ëºëòõèéãäýõã¿é (IUCN, 2003 íàðèéâ÷ëàí õàðíà óó). Èíãýñíýýð òóõàéí ç¿éëèéí Óëààí äàíñíûàíãèëëûã òýð á¿ñ íóòàãò èë¿¿ áîäèòîé òîäîðõîéëæ ÷àäíà.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð õºõòºíàìüòäûí ç¿éëèéí á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýã õèéõäýý ¿íýëãýýã àõèóëàõ, áóóðóóëàõ òîõèîëäîëãàðààã¿é. Ó÷èð íü õºðø çýðãýëäýýõ îðíû ïîïóëÿöèàñ áîäãàëèóäûí í¿¿äýëëýí èðäýãòàëààðõ íîòîëãîî áàãà áàéñàí áºãººä õºðø çýðãýëäýýõ îðíû ïîïóëÿöèéí íºëººëæ áàéãààýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéãààã ¿íäýñëýñýí áèëýý. 15
  18. 18. Õ¿ñíýãò 1. Óëààí äàíñàíä àøèãëàäàã àíãèëëûí òîäîðõîéëîëò (IUCN, 2001 áîëîí 2003).Óñòñàí (EX) Õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí áîäãàëü ìàðãààíã¿éãýýð ¿õñýí áîë òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã Óñòñàí ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëäýã. Òóõàéí ç¿éëèéí áîäãàëü áàéæ áîëîõ àìüäðàõ îð÷íûã òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä (ºäºð, óëèðàë, æèëèéí èäýâõèéã õàðãàëçàí) íàðèéí ñóäàëæ ¿çýýä, òóõàéí ç¿éëèéí ºìíº íü òàðõàæ áàéñàí á¿õ ãàçàð íóòãààð ñóäàëãàà õèéæ ¿çýýä íýã ÷ áîäãàëü èëð¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä òóõàéí ç¿éëèéã Óñòñàí ãýñýí àíãèëä îðóóëíà. Ñóäàëãààã ç¿éëèéí àìüäðàëûí ýðãýëò áà àìüäðàëûí õýëáýðòýé óÿëäñàí öàã õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí áàéõ ¸ñòîé.Áàéãàëä óñòñàí (EW) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí áîäãàëèóä çºâõºí òàðèìàë áàéäëààð, õýðýâ çýðëýã àìüòàí áîë òýæýýìýë áàéäëààð ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà, ýñâýë òóõàéí ç¿éëèéí ïîïóëÿöèéã (ïîïóëÿöèóäûã) ò¿¿õýí òàðõàö íóòãèéí ãàäíà áàéãàëèéí íºõöºëä íü áàéëãàæ áàéãàà áîë Áàéãàëüä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä îðóóëäàã. Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí áîäãàëü áàéæ áîëîõ àìüäðàõ îð÷èí òîõèðîìæòîé öàã õóãàöààíä (ºäºð, óëèðàë, æèëèéí èäýâõèéã õàðãàëçàí) íàðèéí ñóäàëæ ¿çýýä, ìºí òóõàéí ç¿éëèéí óóãóóë íóòàãò ñóäàëãàà õèéæ ¿çýýä íýã ÷ áîäãàëü èëð¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä Áàéãàëüä óñòñàí ãýñýí àíãèëä îðóóëíà. Ñóäàëãààã òóõàéí ç¿éëèéí àìüäðàëûí ýðãýëò áà àìüäðàëûí õýëáýðòýé óÿëäñàí öàã õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí áàéõ ¸ñòîé.Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí õàìãèéí ñ¿¿ëèéí áîäãàëü ¿õñýí, ýñâýë ¿çýãäýõýýóñòñàí (RE) áàéñàí áºãººä äàõèí ýíý íóòàãò øèëæèí èðýõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä îðóóëäàã. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí ãýñýí àíãèëàëä òóõàéí ç¿éëèéã îðóóëàõààñ ºìíº öàã õóãàöààíä åðºíõèé ä¿ðýì òàâèõ áîëîìæã¿é. Ýíý íü ç¿éëèéí òàëààðõ ñóäàëãàà õýð õèéãäñýíýýñ õàìààðàõ áîëíî.Óñòàæ áàéãàà (CR) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Óñòàæ áàéãàà ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë òóéëûí èõ áàéãààã èëòãýí Óñòàæ áàéãàà ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Óñòàæ áîëçîøã¿é (EN) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë ìàø èõ áàéãààã èëòãýí Óñòàæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Ýìçýã (VU) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí òàëààðõ á¿õ áàðèìò A-ãààñ Å õ¿ðòýëõ àëü íýã øàëãóóðààð Ýìçýã ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýãäýæ áàéãàà áîë áàéãàëüä óñòàõ ýðñäýë èõ áàéãààã èëòãýí Ýìçýã ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã À-ãààñ Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðààð øàëãàæ ¿çýõýä Óñòàæ(NT) áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ãýñýí àíãèëëààð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áîëîâ÷ îéðûí èðýýä¿éä óñòàæ, õîâîðäîæ áàéãààã èëòãýñýí äýýðõ àíãèëëûí àëü íýãð¿¿ øèëæèí îðæ áîëçîøã¿é ç¿éëèéã Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà.Àíõààðàëä Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã À-ãààñ Å õ¿ðòýëõ øàëãóóðààð øàëãàæ ¿çýõýä Óñòàæºðòºõººðã¿é (LC) áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã ýñâýë Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é çýðýã àíãèëëûí àëü íýãýýð ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áàéãàà òóë Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é ç¿éë ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. ªðãºí òàðõàö íóòàãòàé, ýëáýã ç¿éë ýíý àíãèëàëä õàìààðíà.Ìýäýýëýë äóòìàã (DD) Òóõàéí àíãèëàë ç¿éí íýãæèéí ïîïóëÿöèéí òºëºâ áàéäàë áîëîí òàðõàöûã ¿íäýñëýí óñòàõ ýðñäýëèéã òîãòîîõ øóóä áà øóóä áóñ ¿íýëãýý õèéõýä ìýäýýëýë õàíãàëòã¿é áàéãàà íºõöºëä Ìýäýýëýë äóòìàã ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. Òóõàéí ç¿éëèéí ýëáýãøèë, òàðõàöûí òàëààð ìýäýýëýë äóòìàã áàéæ áîëíî. Ìýäýýëýë äóòìàã ãýñýí àíãèëàë íü óñòàõ, õîâîðäîõ ýðñäýëèéã èëýðõèéëñýí àíãèëàë áèø þì. Ç¿éëèéã ýíý àíãèëàëä îðóóëàõ íü òóõàéí ç¿éëèéí òàëààð èë¿¿ ìýäýýëýë õýðýãòýé áàéãààã èëýðõèéëäýã òºäèéã¿é òóõàéí ç¿éëèéí òàëààð èðýýä¿éä ñóäàëãàà õèéãäýæ, òóõàéí ñóäàëãàà íü òýð ç¿éëèéã óñòàõ ýðñäýëòýéã íîòëîõ áîëîìæòîé áàéæ áîëíî. Áàéãàà ìýäýýëëèéã àøèãòàéãààð õýðýãëýõ íü ÷óõàë áàéäàã. Òóõàéí ç¿éëèéã Ìýäýýëýë äóòìàã ìºí óñòàõ ýðñäýëòýéã èëýðõèéëñýí àíãèëëûí àëèíä íü õàìààðóóëàõàà ìàø àíõààðàëòàé øèéäýõ õýðýãòýé. Õýðýâ òóõàéí ç¿éëèéí òàðõàö íóòàã õàðüöàíãóé õÿçãààðëàãäìàë, òóõàéí ç¿éëèéã îëîí æèëèéí òýðòýýä ñóäàëñàí áîë òýð ç¿éëèéã õîâîðäîõ, óñòàõ ýðñäýëòýé àíãèëàëä îðóóëàõ íü çàéëøã¿é çºâ ç¿éòýé øèéäâýð þì.¯íýëýõ áîëîìæã¿é Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä ¿íýëýõ øààðäëàãà õàíãààã¿é àíãèëàë ç¿éí íýãæèéã ¯íýëýõ(NA) áîëîìæã¿é ãýñýí àíãèëàëä õàìààðóóëíà. 16
  19. 19. ÀÐÃÀ ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ ÒÝÌÄÝÃËÝÃÝÝÍýð òîìú¸î, àíãèëáàðÝíý íîìîíä îðñîí Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòäûí ç¿éëèéí æàãñààëò íü òóñ îðíû áîëîíîëîí óëñûí Õºõòºí ñóäëàà÷äûí íýëýýä îëîí óäààãèéí óóëçàëòûí ¿ð ä¿íä ãàðãàñàí.Óëààíáààòàðò áîëñîí ýõíèé óóëçàëòààð Äóëàìöýðýí (1968), Mallon (1985), Wilson, Reeder(1993), Tinnin íàð, (2002) çýðýã á¿òýýë¿¿ä áîëîí ÄÁÕÕ-íû äýëõèéí õºõòºí àìüòíû¿íýëãýýíèé (IUCN-GMA, õèéãäýæ áàéãàà) æàãñààëòóóäûã íýãòãýí õÿíàæ õºõòºí àìüòíûç¿éëèéí æàãñààëòûí àíõíû õóâèëáàðûã ãàðãàñàí þì. Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíçáàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðûí ¿åä ÿðèãäñàí àíãèëàë ç¿éí ìàðãààíòàéàñóóäëûã ïðîôåññîð M. Stubbe òýðã¿¿òýé 20 ñóäëàà÷èä õàìòàð÷ øèéäâýðëýñýí.Ñåìèíàðûí äàðààãààð äàõèí õóðàëäàæ Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûíìýäýýëëèéí ñàíãèéí áîëîí Óëààí äàíñíû áàðèìòëàõ ç¿éëèéí æàãñààëòûã ýöñèéíáàéäëààð áàòëàí ãàðãàñàí.‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð’-ûã (IUCN, 2001) çºâõºí áàéãàëüäçýðëýã áàéäëààðàà óóãóóë íóòàãòàà áàéãàà áîëîí ò¿¿õýí òàðõàö íóòàãò íü ñýðãýýííóòàãøóóëæ áàéãàà ïîïóëÿöèä (ñýðãýýí íóòàãøóóëñàí Òàõü àäóó ãýõ ìýò) õýðýãëýñýí.Óñíû áóëãà Mustela vison Schreber, 1777; Áîð õàðõ Rattus norvegicus (Berkenhout, 1769);Çààðò õàðõ Ondatra zibethicus (Linnaeus, 1766); Ãýðèéí õóëãàíà Mus musculus Linnaeus,1758 çýðýã Ìîíãîë îðîíä øèíýýð íóòàãøèæ áàéãàà äºðâºí ç¿éë õºõòºí àìüòíûã Ìîíãîëóëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñ íîìîíä îðóóëààã¿é áèëýý.Ìàçààëàé áààâãàéí Ursus arctos gobiensis Sokolov, Orlov, 1992 àíãèëàë ç¿éí ñòàòóñûãóëàì òîäîðõîé áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéñàí õýäèé ÷ òóõàéí ç¿éëèéã ýíý íîìîíä Õ¿ðýíáààâãàéí Ursus arctos Linnaeus, 1758 áèåý äààñàí ñàëáàð ç¿éë ãýæ ¿çýí ¿íýëãýý õèéñýí.Àíãèëàë ç¿éí õóâüä øèéäýãäýýã¿é áàéäëûã ¿ë õàðãàëçàí ýíý ñàëáàð ç¿éëèéã Ìîíãîëîðîíä õàìãààëëûí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé, òîäîðõîé ç¿éë ãýæ ¿íýëñýí. Oakenfull íàðûí(2000) ãåíåòèê ñóäàëãààíû ñàÿõíû ìýäýýã õàðàõàä Òàõü àäóó íü àäóóòàé ¿ðæèëä îðæáàéñàí ãýñýí ìýäýýëýë áàéäàã áà àäóóòàé óäàì òºð뺺𺺠îéð õîëáîîòîé áîëîâ÷ ò¿¿íèéãáèåý äààñàí ç¿éë ãýæ ¿çñýí áàéíà. Ýíý íîìîíä çºâõºí áàéãàëüä çýðëýãøèæ áàéãàà òàõüàäóóíû ïîïóëÿöèä ¿íýëãýý õèéñýí áîëîõîîð òàõü àäóóã Equus ferus przewalskii (Groves,1986) ãýñýí ëàòèí íýðýýð îðóóëñàí. Õàâòãàé òýìýý áîëîí ãýðèéí òýìýýòýé ïîïóëÿöèóäûíõîîðîíä ãåíåòèê ñîëèëöîî áàéäàã õýäèé ÷ îð÷èí ¿åèéí ãåíåòèê ñóäàëãàà õàâòãàé òýìýýíü áèåý äààñàí ç¿éë áàéæ áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà (Han íàð, 2002). Óëààí äàíñ áîëîíò¿¿íòýé õîëáîîòîé áàðèìòàíä õàâòãàé òýìýýã Camelus bactrianus ferus Przewalski,1878 ãýñýí ëàòèí íýðýýð îðóóëñàí áºãººä ò¿¿íèé çýðëýã ïîïóëÿöèä ¿íýëãýý õèéñíèéãèëýðõèéëíý. Óëààí äàíñàíä îðñîí õºõòºí àìüòíû çàðèì ç¿éëèéí õóâüä Ìîíãîë îðîíäòîõèîëäîõ íýã áîëîí õýä õýäýí òîäîðõîé ñàëáàð ç¿éëèéã îðóóëñàí. Æèøýý íü Ìîíãîëáºõºí Saiga tatarica mongolica Bannikov, 1946 ãýñýí ñàëáàð ç¿éëèéã Óëààí äàíñàíäîðóóëñàí þì. Äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éë¿¿äýýñ áóñàä òîõèîëäîëä ¿íýëãýýã ç¿éëèéí ò¿âøèíäõèéñýí.Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ñåìèíàðààð áàòàëñàíç¿éë¿¿äèéã áóþó 2005 îíû áàéäëààð Ìîíãîë îðîíä òîõèîëäîæ áàéñàí ç¿éë¿¿äèéãÌîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû óëààí äàíñ áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîîòîé áàðèìòàíä îðóóëñàí 17
  20. 20. áîëíî (Õàâñðàëò II, Æàãñààëò 1). Cåìèíàðûí äàðààãààð Ìîíãîëä òîõèîëäîæ áîëîõáîëîìæèò ç¿éëèéã òýäãýýðèéí òàðõàö íü òýëñýí, õèëèéí îéðîëöîî òîõèîëäñîí ãýñýíìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí íýìæ îðóóëàâ. Ìîíãîëä òîõèîëäîæ áîëîõ ýäãýýð ç¿éë¿¿äèéãñåìèíàðûí äàðàà Æàãñààëò 1-ä íýìæ îðóóëàí (+) íýìýõ òýìäýãýýð òýìäýãëýñýí áºãººäóã òýìäýã á¿õèé ç¿éë¿¿äýä ñåìèíàðûí ¿åýð ¿íýëãýý õèéãýýã¿é áîëíî. Ìîíãîë îðîíäòîõèîëäîõ áîëîìæòîé ç¿éë¿¿äèéã Ìîíãîë îðíîîñ èëð¿¿ëýýã¿é òóë òóõàéí ç¿éë îëäñîííîòîëãîî áèé áîëòîë òýð ç¿éëèéã áîëîìæèò ç¿éëèéí æàãñààëòàíä îðóóëàõ áîëíî(Õàâñðàëò II, Æàãñààëò 2).Á¿ñ íóòãèéí òàðõàöÇ¿éë òóñ á¿ðèéí òàðõàöûã Ìîíãîë îðíû òîäîðõîé á¿ñ íóòãààð ÿëãàí çààæ ãàðãàâ.Èíãýõäýý íýãýíò õýâøñýí Ìîíãîë óëñûí ôèçèê ãàçàð ç¿éí çóðãèéã ¿íäýñëýí Öýãìèä(1969), Grubov (1982), Ðà÷êîâñêàÿ (1993), Áàííèêîâ (1954) íàðûí óðãàìàë, õºõòºíàìüòíû ãàçàð ç¿éí ìóæëàëûí çóðãààð ñýëáýí áàÿæóóëæ, Í. Áàòñàéõàí (õýâëýãäýýã¿éìýäýý) öýãöëýí õÿíàñàí áèëýý (Çóðàã 1). Ýíý 16 á¿ñýä õóâààñàí çóðàã õºõòºí àìüòíûòàðõàëòûã óðãàìëûí ãàçàðç¿éòýé õîëáîí óðüäûíõààñ àðàé òîä òîìðóóí õàðóóëíà ãýæ¿çëýý.Çóðàã 1. Ìîíãîë îðíû Õºõòºí àìüòäûí òàðõàöûí çóðãèéã òàéëáàðëàõàä àøèãëàõ Ìîíãîë îðíû ãàçàðç¿éí ìóæóóä (Öýãìèä, 1969; Ãðóáîâ, 1982). 1 = Õºâñãºëèéí óóëñ, 2 = Õýíòèé íóðóó, 3 = Õàíãàéí íóðóó,4 = Ìîíãîë Äàãóóðûí õýýð, 5 = Èõ õÿíãàíû óóëñ, 6 = Ìîíãîë Àëòàéí íóðóó, 7 = Òºâ õàëõûí õýýð,8 = Äîðíîä Ìîíãîë, 9 = Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, 10 = Îëîí íóóðûí õºíäèé, 11 = Óìàðä ãîâü, 12 = Äîðíîäãîâü, 13 = Ãîâü Àëòàé íóðóó, 14 = Ç¿¿íãàðûí ãîâü öºë, 15 = Àëòàéí ºâºð ãîâü öºë, 16 = Àëàøàíü ãîâü öºë.Ç¿éëèéí òàðõàöûí çóðàãÌîíãîëûí õºõòºí àìüòíû îäîîãèéí òàðõàöûí äèæèòàë çóðãèéã ÄÁÕÕ-íû ÄýëõèéíÕºõòºí Àìüòäûí ¯íýëãýýíèé áàãèéíõíààñ (IUCN-GMA, õèéãäýæ áàéãàà) àâñàí. Òýðòàðõàöûí çóðãèéã Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãèéíñåìèíàðò îðîëöîã÷èä äàõèí õÿíàñàí þì. Òàðõàöûí çóðãèéã ººð÷èëñºí øàëòãààíûãòýìäýãëýí áàðèìòæóóëæ, Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéíñàíä îðóóëñàí. Òàðõàöûí çóðàãò óëñûí õèë îð÷ìîîð òàðõñàí ç¿éë¿¿äèéã îðóóëñàíõýäèé ÷ ýíý ìýäýýëëèéã ñåìèíàðààð íàðèéâ÷ëàí òîãòîîõ áîëîìæã¿é áàéñàí òóëçºâõºí ºðãºí òàðõàöòàé ç¿éë¿¿äèéí òàðõöûã ýíý çóðãààð ¿ç¿¿ëñýí áîëíî. Òàðõàöûíçóðãèéã ñåìèíàðààð ñàéæðóóëàí, ãàçðûí çóðàã õèéäýã ArcView 3.0 õóâèëáàðûí 18
  21. 21. êîìïüþòåðèéí ïðîãðàììûã àøèãëàí ç¿éëèéí áàÿëàã, õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí áàÿëàã,áàãà ñóäëàãäñàí ç¿éëèéí íÿãòøèë ºíäºð áàéãàà ãàçðûã òîãòîîí ãàðãàñàí. Ç¿éëá¿ðèéí òàðõàöûí çóðãèéã Ìîíãîë óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûí çóðàãòàéäàâõöóóëàí òóõàéí ç¿éëèéí òàðõàöûí õýäýí õóâü íü òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðõàìðàãäàæ áàéãààã ãàðãàñàí. Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûí çóðãèéã ÄÁÕÕ-íû òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçðûí ìåíåæìåíòèéí çóðãààí àíãèëëûí äàãóó õèéãäñýí ͯÁ-ûíÁàéãàëü îð÷íû õºòºëáºð, Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Õÿíàëòûí Òºâèéí Òóñãàéõàìãààëàëòàé ãàçðûí äýëõèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí (http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/)ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ãàðãàñàí. Äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ‘Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçðûíìåíåæìåíòèéí àíãèëëûí óäèðäàìæ’-ààñ àâíà óó (IUCN, 1994).Ãàð çóðàãÌîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû Óëààí äàíñ íîìîíä îðñîí ç¿éë á¿ðèéí ãàð çóðãèéãÌîíãîë óëñûí Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí öóãëóóëãà, áîëîí Ognev (1948), Áîáðèíñêèéíàð (1965), Corbet, Ovenden (1982), Görner, Hackethal (1988), Màcdonald, Barret (1993),Øåíáðîò íàð (1995), Ñîêîëîâ íàð (1996), Schober, Grimmberger (1998), Ïàâëèíîâ íàð(2002) çýðýã á¿òýýë¿¿äýýñ àøèãëàâ. Çóðãèéã ìàø ñàéí çóðàõûã õè÷ýýñýí áîëîâ÷ çàðèìç¿éëèéí ìýðýã÷ àìüòäûã áèåòýýð íü õàðààä õýýðèéí íºõöºëä òîäîðõîéëîõîä ÷ õýö¿¿áàéäãèéí íýãýí àäèë áýðõøýýë çóðàõ ¿åä ÷ òîõèîëäîæ áàéâ. Õºõòºí àìüòäûí èë¿¿íàðèéí ìýäýýëëèéã Ñîêîëîâ, Îðëîâ (1980) áóþó Äóëàìöýðýí (1970) íàðûí òîäîðõîéëîõáè÷ã¿¿äýýñ õàðíà óó. 19
  22. 22. 20
  23. 23. ǯÉËÈÉÍ ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀWilson, Reeder íàðûí (1993) ñ¿¿ëèéí ¿åèéí õÿíàí öýãöýëñýí àíãèëàë ç¿éã áàðèìòëàíÓëààí äàíñíû õºõòºí àìüòäûã äàðààõ çàãâàðààð áè÷ëýý. ¯¿íä:Ç¿éëèéí íýð, çîõèîã÷Ò¿ãýýìýë íýð (Ìîíãîë, Àíãëè)Ìîíãîë äàõü ñàëáàð ç¿éë (õýðýâ áàéâàë)Èæèë íýð (õýðýâ áàéâàë)Îëîí óëñûí ¿íýëãýý (îëîí óëñàä óñòàõ ýðñäýëòýé) Ç¿éë á¿ðèéí äýëõèéí ïîïóëÿöèéí ¿íýëãýýã ãàðãàõäàà ÄÁÕÕ-íû ‛2004 îíû ÄÁÕÕ- íû Óëààí äàíñíû õîâîðäîæ áóé ç¿éë’ íîìîíä îðñîí ¿íýëãýýã øóóä àøèãëàâ (IUCN, 2004). Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí òºñëèéí ñåìèíàðààð îäîîãèéí îëîí óëñûí ¿íýëãýýíä ººð÷ëºëò îðóóëñàí áîë íýã äóãèðàã õàðààð (•) òýìäýãëýñýí. Õýðýâ ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóðûã (IUCN, 2001) àøèãëàí ç¿éëä àíõ óäàà ¿íýëãýý õèéñýí áîëîí ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû çîõèîã÷äûí ãàðãàñàí ¿íýëãýýíèé øèéäâýðèéã õ¿ëýýæ áàéãàà ç¿éëèéã õî¸ð äóãàðèã õàðààð (••) òýìäýãëýñýí.Á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýý (Ìîíãîë óëñàä óñòàõ ýðñäýëòýé) Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòäûí á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýã àíõ óäàà ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð: 3.1 Õóâèëáàð’ (IUCN, 2001) (Õ¿ñíýãò 1-èéí àíãèëàë áîëîí òîäîðõîéëîëòûã õàðíà óó) áîëîí ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû Á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèé ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàð’-ûí (IUCN, 2003) äàãóó õèéâ. Õýðýâ Ìîíãîë îðîíä ýíäåìèê ç¿éë áàéâàë á¿ñ íóòãèéí ¿íýëãýýòýé îëîí óëñûí ¿íýëãýý èæèë áàéíà.¯íýëãýýíèé ¿íäýñëýë ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëàë áîëîí øàëãóóð’-ûí (IUCN, 2001) ¿íýëãýýã õýðýãëýõ ¿íäýñëýëèéã ç¿éë òóñ á¿ðò Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðààð ãàðãàñàí. Ýíý õýñãèéã ‘ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû á¿ñ íóòãèéí ò¿âøíèé øàëãóóðûí ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ: 3.0 Õóâèëáàð’ (IUCN, 2003) áîëîí Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíòàé õîëáîæ óíøèõ õýðýãòýé.Õàìãààëñàí áàéäàë Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòäûã õàìãààëñàí õóóëèóäàä Ìîíãîë óëñûí õîëáîãäîõ õóóëèóä (Àí àãíóóðûí òóõàé õóóëü, Àìüòíû àéìãèéí òóõàé õóóëü ãýõ ìýò) áîëîí îëîí óëñûí õóóëèóä (Çýðëýã óðãàìàë, àìüòíû õîâîðäñîí ç¿éëèéã îëîí óëñûí õýìæýýíä õóäàëäààëàõ êîíâåíö (ÕÇÎÕÊ): UNEP-WCMC (2006) õàðíà óó) îðíî. Äýýð äóðäñàí õóóëèóäàä àãíóóðûí õóãàöàà, ãàäààäûí àí÷äàä àãíóóëàõ õýìæýý, çºâøººðºë çýðãèéã áàãòààñàí. Ç¿éë òóñ á¿ðèéí òàðõàöûí õýäýí õóâü íü òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòàãò õàðúÿàëàãäàæ áóéã òîîöîí ãàðãàñàí. Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàðò áàéãàà á¿õ ç¿éëèéã Ìîíãîë óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí õóóëèàð õàìãààëäàã.Äýëõèéí òàðõàö ÄÁÕÕ-íû (2004) áàðèìòàëæ áàéãàà äýñ ìàÿãààð áàðóóíààñ ç¿¿í õ¿ðòëýõ á¿õ óëñûí íýðèéã æàãñààñàí áàéõ áà íýìýëò òîäîðõîéëîëòûã ç¿éëèéí ìýäýýëýëä îðóóëñàí. Îäîîãèéí òàðõàö ãýäýã îéëãîëòîíä óóãóóë òàðõàöûíõ íü ãàäíà áàéãàà óëñ îðîíä 21
  24. 24. íóòàãøóóëñàí [íóòàãøóóëñàí] ýñâýë á¿ñ íóòàãòàà óñòñàíààñ äàõèí íóòàãøóóëñíûã [ñýðãýýí íóòàãøóóëñàí] ãýæ òóñ òóñ òýìäýãëýí îðóóëñàí.Á¿ñ íóòãèéí òàðõàö Ç¿éë òóñ á¿ðèéí á¿ñ íóòãèéí òàðõàöû㠺㿿ëáýðýýð òàéëáàðëàæ Ìîíãîë îðîí äàõü òàðõàöûí çóðàã äàãàëäóóëñàí. Òàðõàöûí çóðãèéã ãàðãàõäàà Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðûí ÿâöàä ÄÁÕÕ-íû Äýëõèéí õºõòºí àìüòíû ¿íýëãýýíèé çóðàã (IUCN-GMA, õèéãäýæ áàéãàà) äýýð ¿íäýñëýí ñóäàëãààíû õýðýãëýõ¿¿í, ìóçåéí öóãëóóëãà, çàñãèéí ãàçðûí áîëîí áàéãàëü îð÷èíã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóäûí áàðèìò ìýäýý, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí àæèãëàëò çýðýã øèíý ìýäýýãýýð íýìýí áàÿæóóëñàí. Òàðõàöûí çóðãèéã ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýýëëýýð áàÿæóóëæ áîëîìæîîðîî íàðèéâ÷ëàí õèéñýí áîëîâ÷ íýëýýä îëîí ç¿éëèéí òàðõàöûí ìýäýýëýë äóòìàã áàéñíûã äóðüäàõ íü ç¿éòýé. Öààøèä ñóäàëãàà õèéãäýõ òóñàì òàðõàöûí çóðàãò ººð÷ëºëò îðîõ áîëíî. Òóõàéí ç¿éëèéí Ìîíãîë îðíû ãàäíà òàðõñàí ìýäýýëëèéã øèíý÷ëýýã¿é áîëíî.Õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàí ñåìèíàðò îðîëöîã÷äûí òîäîðõîéëñíîîð õîâîðäëûí ãîë øàëòãààí, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëèéã íýãòãýí ä¿ãíýâ. Õîâîðäëûí øàëòãààíûã á¿ðä¿¿ëæ áóé ¿éë ÿâö íü íàðèéí òºâºãòýé áà ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýð èëýðñýí. Íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëëèéí Ìîíãîë îðíû áèîëîãèéí îëîí ÿíç áàéäëûí ìýäýýëëèéí ñàíãààñ àâàõ áîëîìæòîé þì. 22
  25. 25. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÕÒªÍ ÀÌÜÒÍÛ ÒªËªÂ ÁÀÉÄÀËÌîíãîë îðíû óóãóóë 128 ç¿éë õºõòºí àìüòíûã ¿íýëñíýýñ 16 õóâü íü á¿ñ íóòãèéíõýìæýýíä õîâîðäëûí àíãèëàëä îðñíû 2 õóâü íü Óñòàæ áàéãàà (ÓÁ), 11 õóâü íü Óñòàæáîëçîøã¿é (ÓÁî), 3 õóâü íü Ýìçýã (Ý) (Çóðàã 2) àíãèëàëä õàìðàãäàæ áàéíà. Õîâîðäîæáîëçîøã¿é (ÕÁ) ãýñýí àíãèëàëä 6 õóâü íü îðñîí. Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû 37 õóâü íüÌýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ) ãýñýí àíãèëàëä îðæ áàéíà. Ǻâõºí íýã ç¿éë øàðíàä öººâºð (Cuonalpinus) Ìîíãîë îðîíä á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí (ÁÍÓ) ãýäãèéã òîãòîîâ. ÁÍÓ, 1 % ÓÁ, 2 % ÓÁî,11 % Ý, 3 % ÌÄ, 37 % ÕÁ, 6 % Àª, 40 %Çóðàã 2. ÄÁÕÕ-íû Óëààí äàíñíû àíãèëëààð ¿íýëñýí íèéò 128 õºõòºí àìüòíû á¿ñ íóòãèéí õàìãààëëûíòºëºâ áàéäëûã õóâèàð èëýðõèéëñýí äèàãðàìì. ÁÍÓ = Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí, ÓÁ = Óñòàæ áàéãàà,ÓÁî = Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ý = Ýìçýã, ÕÁ = Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, Àª = Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é, ÌÄ =Ìýäýýëýë äóòìàã.Õîâîðäëûí òºëºâ áàéäàë íü Ìîíãîë îðíû õºõòíèé àíãèëàë ç¿éí á¿ëã¿¿äýýð ÿëãààòàéáàéíà (Çóðàã 3). Ìîíãîë îðíû òóóðòíû (Artiodactyla, Perissiodactyla) ç¿éëèéí èõýíõ íü(11/14 áóþó 79 õóâü) á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíèé õîâîðäëûí àíãèëàëä îðæ, ¿ëäñýí ãóðâàíç¿éëèéí õî¸ð íü õîâîðäîæ áîëçîøã¿é ãýñýí àíãèëàëä îðñîí. Öîîõîð èðâýñ (Uncia uncia),Îéí áóëãà (Martes zibellina), Ìàçààëàé áààâãàé (Ursus arctos gobiensis) çýðýã Ìîíãîëîðíû ìàõàí èäýøò àìüòäûí 12 õóâü íü õîâîðäëûí àíãèëàëä îðñîí áºãººä 22 õóâü íüõîâîðäîæ áîëçîøã¿é (ÕÁî), 36 õóâü íü àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é (Àª) àíãèëàëä îðñîí.Ìýðýã÷äèéí 12 õóâü íü ìºí õîâîðäëûí àíãèëàëä îðæ, õîâîðäîæ áîëçîøã¿é (ÕÁî)àíãèëàëä 2 õóâü, ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ) àíãèëàëä 45 õóâü íü îðæ áàéíà. Æèæèã (ìýðýã÷áèø) õºõòºí àìüòíû ç¿éë¿¿ä (Lagomorpha, Chiroptera, Erinaceomorpha, Soricomorpha)õîâîðäëûí àíãèëàëä îðîîã¿é áºãººä èõýíõ áóþó 43 õóâü íü ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ)àíãèëàëä îðñîí. Èéì ¿ð ä¿í ãàð÷ áàéãàà íü æèæèã õºõòºí àìüòíû ñóäàëãàà áàãàáàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Õîéøèä æèæèã õºõòºí àìüòíû íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà õèéâýëõîâîðäëûí àíãèëàëä îðîõ ç¿éëèéí òîî èõñýõ áîëîìæòîé þì. 23
  26. 26. Òóóðòàí Ìàõ÷òàí ÁÍÓ, 4 % ÓÁ, 4 % Àª, 7 % ÓÁ, 14 % ÓÁî, 4 % ÌÄ, 26 % ÕÁ, 14 % Ý, 4 % Ý, 14 % ÕÁ, 22 % ÓÁî, 51 % Àª, 36 %Æèæèã õºõòºí (ìýðýã÷ áèø) Ìýðýã÷òýí ÓÁî, 10 % Ý, 2 % ÕÁ, 2 % ÌÄ, 43 % ÌÄ, 45 % Àª, 57 % Àª, 41 %Çóðàã 3. Ìîíãîë óëñûí õºõòºí àìüòíû àíãèëàë ç¿éí 4 á¿ëãèéã õàìãààëëûí çýðýãëýëýýð õàðüöóóëñàíäèàãðàìì. ÁÍÓ = Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä óñòñàí, ÓÁ = Óñòàæ áàéãàà, ÓÁî = Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ý = Ýìçýã,ÕÁ = Õîâîðäîæ áîëçîøã¿é, Àª = Àíõààðàëä ºðòºõººðã¿é, ÌÄ = Ìýäýýëýë äóòìàã.Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû 21 ç¿éë õîâîðäëûí àíãèëàëä îðæ, 8 ç¿éë õîâîðäîæáîëçîøã¿é (ÕÁî) àíãèëàëä îðæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 2). Íýëýýä îëîí òîõèîëäîëä ýäãýýðç¿éë¿¿äèéí ñàëáàð ç¿éë íü Òºâ Àçèä ýíäåìèê òóë òóõàéí ç¿éë¿¿ä íü õºõòºí àìüòäûíîëîí ÿíç áàéäëûí õàìãààëàëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíäõîâîðäñîí Ñîîòîí àëàãäààõàé (Euchoreutes naso), Õóëàí àäóó (Equus hemionus), Õàâòãàéòýìýý (Camelus bactrianus ferus), Òàòààð áºõºí (Saiga tatarica), Öîîõîð èðâýñ (Unciauncia) ãýõ ìýò 12 ç¿éë äýëõèéí õýìæýýíä õîâîðäñîí áîëîí õîâîðäîæ áîëçîøã¿é (ÕÁî)àíãèëàëä îðñîí. 24
  27. 27. Õ¿ñíýãò 2. Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õîâîðäîæ áàéãàà (Óñòàæ áàéãàà, Óñòàæ áîëçîøã¿é, Ýìçýã) áîëîíõîâîðäîæ áîëçîøã¿é õºõòºí àìüòàä. Õîâîðäîæ Óñòàæ áàéãàà Óñòàæ áîëçîøã¿é Ýìçýã áîëçîøã¿é Ìàçààëàé áààâãàé Ìîíãîë òàðâàãà Ñîîòîí àëàãäààõàé Áàðààí õýðýì Ursus arctos gobiensis Marmota sibirica Euchoreutes naso Sciurus vulgaris Òàõü àäóó Ãîçîîðîé çóðàì Îéí áóëãà Åâðàçèéí øèë¿¿ñ Equus ferus przewalskii Spermophilus alashanicus Martes zibellina Lynx lynx Õàëèóí áóãà Åâðàçèéí ìèíæ Õàð ñ¿¿ëòèé Ìàíóóë ìèé Cervus elaphus Castor fiber Gazella subgutturosa Otocolobus manul Äàâæàà àëàãäààãà Öàà áóãà Ñààðàë ÷îíî Allactaga elater Rangifer tarandus Canis lupus Ç¿¿íãàð äààõàé Õÿðñ ¿íýã Stylodipus sungorus Vulpes corsac Ñóõàéí ÷è÷¿¿ë Øàð ¿íýã Meriones tamariscinus Vulpes vulpes Öîîõîð èðâýñ Çýðëýã ãàõàé Uncia uncia Sus scrofa Õóëàí àäóó ßíãèð ÿìàà Equus hemionus Capra sibirica Õàâòãàé òýìýý Camelus bactrianus ferus Àðãàëü õîíü Ovis ammon Öàãààí çýýð Procapra gutturosa Òàòààð áºõºí Saiga tatarica Áàäàíãà õ¿äýð Moschus moschiferus Ìîëöîã õàíäãàé Alces alces 25
  28. 28. 26
  29. 29. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÕÒªÍ ÀÌÜÒÍÛ ÒÀÐÕÀÖÕºâñãºëèéí óóëñ, Õýíòèé íóðóó, Õàíãàé íóðóóíû õîéä õýñýãò 60-ààñ äýýø ç¿éëèéíõºõòºí àìüòàí íóòàãëàæ áàéãàà ó÷ðààñ Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû ç¿éëèéí áàÿëàã íüòóñ îðíû õîéä íóòãààð õàìãèéí ºíäºð ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéíà (Çóðàã 4). Ìîíãîë îðíû õºõòºíàìüòíû ç¿éëèéí áàÿëàã íü õîéíîîñ ºìíº ð¿¿ãýý áóóð÷ áóé ÷èã õàíäëàãàòàé áàéíà.Ìîíãîë îðíû ºìíºä áîëîí ç¿¿í ºìíºä õýñýãò, ÿëàíãóÿà Ãîâü Àëòàé íóðóó, Àëàøàíüãîâü, Äîðíîä ãîâü, Äîðíîä Ìîíãîë çýðýã íóòãóóäàä ç¿éëèéí áàÿëàã õàìãèéí áàãà áàéíà. 0-6 7-13 14-20 21-27 28-34 35-41 42-48 49-55 56-62Çóðàã 4. Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû ç¿éëèéí áàÿëàã. Áàðààí ºí㺠òîäðîõ äóòàì ç¿éëèéí áàÿëàã èõýñíý.Ìîíãîë îðíû õîéä õýñýãò õîâîðäîæ áàéãàà ç¿éëèéí íÿãòøèë èë¿¿ èõ áºãººä ÿëàíãóÿàÕàíãàé íóðóóíû õîéä õýñýãò õàìãèéí èõ áàéíà (Çóðàã 5). Ìîíãîë îðíû ç¿¿í áîëîí ç¿¿íóðä õýñãýýð õîâîðäîæ áàéãàà ç¿éëèéí òîî õàðüöàíãóé öººí áàéãàà íü òóõàéí íóòàã íüç¿éëèéí áàÿëàã áàãà áàéäàãòàé õîëáîîòîé þì. Õýäèéãýýð Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Àëòàéí ºâºðãîâü çýðýã áàðóóí ºìíºä íóòãóóä ç¿éëèéí áàÿëàã áàãà áàéäàã áîëîâ÷ õîâîðäîæ áàéãààç¿éë îëîí áàéíà. Ìîíãîë îðíû òºâ õýñãèéí Òºâ õàëõûí õýýðò õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéíòîî íü ýíý á¿ñýä òîõèîëäñîí ç¿éëèéí òîîòîé õàðüöóóëàõàä ºíäºð áàéãààä íèéñëýëÓëààíáààòàðûí îéð îð÷ìûí õ¿í àìûí íÿãòøèë, àæ àõóéí õºãæèë, çàìûí õºäºë㺺ííºëººëæ áàéõ òàëòàé. 0 1 2 3 4 5 6 7 8Çóðàã 5. Ìîíãîë îðíû õºõòíèé ç¿éëèéí õîâîðäëûí áàéäàë. Áàðààí ºí㺠òîäðîõ òóñàì õîâîðäîæ áóéç¿éëèéí òîî èõñýíý. 27
  30. 30. Õîâîðäîõ ýðñäýëèéí ¿íýëãýý õèéõýä ìýäýýëýë äóòìàã áàéãàà ç¿éë¿¿äèéã Ìýäýýëýëäóòìàã (ÌÄ) àíãèëàëä îðóóëñàí. Ç¿éëèéí áàÿëàã èõòýé õýðíýý, ìýäýýëýë äóòìàã ç¿éëèéíòîî èõ áàéãàà á¿ñ íóòãóóäûã ç¿éëèéí áàÿëãèéí çóðàã áîëîí ìýäýýëýë äóòìàã ç¿éëèéíòàðõàöûí çóðàã õîîðîíäîî îéðîëöîî õàðàãäàæ áàéãààãààð çóðàãäñàí (Çóðàã 6). Õàíãàé,Õºâñãºë, Õýíòèé íóðóó çýðýã ç¿éëèéí áàÿëàã èõòýé íóòãóóäàä ìýäýýëýë äóòìàã ç¿éëèéíèõýíõ íü áàéíà. Àëàøàíü ãîâü çýðýã ç¿éëèéí áàÿëàã áàãàòàé á¿ñ íóòàãò ìýäýýëýë äóòìàãç¿éëèéí òîî öººí áàéíà (Çóðàã 6). Àëòàéí ºâºð ãîâü öºë ç¿éëèéí áàÿëàãààð áàãà áàéãààáîëîâ÷ õîâîðäîæ áóé ç¿éëèéí òîî îëîí, ìýäýýëýë äóòìàã (ÌÄ) ç¿éë öººí áàéãàà íüöºëèéí áîëîí çàðèìäàã öºëèéí ç¿éë¿¿äèéã õàìãààëàõààð áàéãóóëñàí Ãîâèéí èõ äàðõàíãàçðûí À õýñýãò ñóäàëãààíû àæèë õàðüöàíãóé ñàéí õèéãäñýíòýé õîëáîîòîé. 0-2 3-5 6-8 9 - 11 12 - 14 15 - 17Çóðàã 6. Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû ìýäýýëýë äóòìàã ç¿éëèéí òàðõàö. Áàðààí ºí㺠òîäðîõ òóñàììýäýýëýë äóòìàã ç¿éëèéí òîî íýìýãäýíý. 28

×