Rabobank Sectorupdate 2009

Visie op negen sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven Sectorupdate | november 2008

Voorwoord 3 Samenvatting sectorvisies 4 Macro-economische visie 6 Het ontstaan van de kredietcrisis 10 Inhoudsopgave Industrie 14 Inclusief: “De opdrachten komen ons aanwaaien” Bouw 18 Inclusief: “Innovatie is onze basis voor blijvend succes” Groothandel 22 Inclusief: “Het is gewoon een kwestie van gunnen” Detailhandel food 26 Inclusief: “De klant heeft altijd gelijk” Detailhandel non-food 30 Inclusief: “Stilstaan is achteruitgaan” Horeca en recreatie 34 Inclusief: ‘’Doen, dat is ons credo” Transport 38 Inclusief: Taxibranche vrij ongevoelig voor conjuncturele schommelingen Dienstverlening 42 Inclusief: Volwassen branche maakt inspirerende keuzes Gezondheidszorg 46 Inclusief: “Met innovaties maken we de zorg interessanter” Column Berry Reijnen 50 Colofon en bronnenlijst 51

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 3 Voorwoord U hoeft in deze tijd de krant maar open te slaan of de economische & Trends Sectorupdate te maken. Op het moment dat de kopij bij de dan niet om gebruik te maken van onze kennis. Laat u inspireren turbulentie vliegt u om te oren: kredietcrisis, conjuncturele neergang drukker ligt, is zij immers al gedateerd. Om dezelfde reden hebben we in door deze uitgave. En weet dat uw Rabobank op elk moment met en dalend consumentenvertrouwen. De wereldwijde economische deze uitgave de cijfermatige sectorprognoses achterwege gelaten. u wil sparren hoe u kunt omgaan met de turbulentie op uw markt. vertraging, mede als gevolg van de financiële crisis, gaat niet aan ons Domweg omdat het te vroeg is om deze voorspellingen te doen. Want dat zijn we aan onze stand verplicht. En bovendien doen we voorbij. In het tweede kwartaal van 2008 is onze economische groei Desondanks vindt u in onze nieuwe uitgave uitgebreide visies op de het graag. Want kredietcrisis of niet, de kern van ons coöperatieve bijna tot stilstand gekomen. Verschillende factoren zijn hier debet aan: bewegingen in onze economie en ons bedrijfsleven. Die willen we u bestaan: u als klant staat bovenaan. Veel leesplezier. matige exportgroei, dalend consumentenvertrouwen met lagere niet onthouden. consumptieve bestedingen tot gevolg en terugvallende investeringen. De relatief snel oplopende arbeidskosten en de dure euro hebben Hoe denkt het bedrijfsleven te gaan anticiperen op de huidige eco- geresulteerd in een verslechtering van de prijsconcurrentie van de nomische ontwikkelingen? We vroegen het de ondernemers zelf. In Nederlandse uitvoer. negen interviews vertellen zij over hun visie en strategie voor de aankomende periode. Uiteraard waren zij ook bereid om tips te Joop Wijn Nieuws veroudert snel. Dat is nooit anders geweest. Maar het tempo geven aan hun branchegenoten. Directeur MKB waarin dat in het huidige tijdsgewricht gebeurt, is niet van alle tijden. Rabobank Nederland Juist omdat de economische ontwikkelingen nu zo rap gaan, hebben Wellicht zoekt u zelf nog naar een manier om in deze tijd van con- we besloten deze keer geen papieren versie van de Rabobank Cijfers juncturele omslag een aangepaste strategie te formuleren. Schroom

Visie op negen sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven Slechtere De effecten van de kredietcrisis raken ook onze reële economie. In de ons omringende landen wordt dit inmiddels pijnlijk zichtbaar. impulsen van grote infrastructurele of megaprojecten te verwachten. Op middellange termijn winnen de projecten Ruimte voor de Rivier omstandigheden De vooruitzichten voor het Nederlandse bedrijfsleven zijn eveneens verslechterd. Gelet op de grote turbulentie in de markt kan een prognose van vandaag morgen al weer veranderd zijn. Vandaar dat en Mainport Rotterdam aan belang. Groothandel: pas op de plaats tarten onder- wij ervoor hebben gekozen u op hoofdlijnen te informeren over de belangrijkste ontwikkelingen in de negen sectoren. In onze internet- versie van Rabobank Cijfers & Trends zullen wij u blijven voorzien van De groothandel heeft fors te lijden onder de ongunstige internationale economische ontwikkelingen. Dit jaar zal de omzetgroei flink dalen. In 2009 vlakt de groei nog verder af. De afgevlakte groei wordt nemers de meest actuele informatie. Zie: www.rabobank.nl/cijfersentrends Industrie: efficiency en onderscheidend vermogen cruciaal gedragen door de verkoop van meer aantallen bij een ongeveer gelijkblijvende prijs per stuk. De groeidip zal door elke groothandel anders worden beleefd, afhankelijk van de keten waarin het bedrijf Na twee prima jaren voor de Nederlandse industrie zal de omzet- opereert. Nu even een pas op de plaats maken is voor veel groot- Het Nederlandse bedrijfsleven ervaart groei afnemen. Het oordeel van ondernemers over hun orderpositie handelsbedrijven nuttig. Er is tijd om kritisch naar de bedrijfsopzet en verwachte productie is behoorlijk verslechterd. Al verschilt het te kijken en de organisatie eventueel aan te passen of een andere momenteel de gevolgen van de ongunstige beeld per branche. Dit jaar zal de omzetgroei lager uitkomen dan strategische koers te gaan varen. economische ontwikkelingen. Naast in 2007. Voor 2009 verwachten we een geringe omzetgroei. Naar de effecten van de kredietcrisis en een verwachting zullen producenten de staalprijzen in 2009 op niveau Detailhandel food noteert omzetgroei met afvlakkende conjuncturele neergang heeft het te maken houden. Een extra factor zijn de stijgende loonkosten. Naast kosten- resultaten beheersing en productiviteit is investeren in onderscheidend ver- De sterk gestegen voedselprijzen hebben afvlakkende resultaten tot met sterk fluctuerende grondstoffen- en mogen essentieel. gevolg, want deze prijsstijgingen zijn slechts voor een gedeelte door- energieprijzen en stijgende loonkosten. berekend aan de consument. Naar verwachting zal de detailhandel Bouw: ‘afkoeling’ bedrijvigheid in 2009 en 2010 food in 2008 nog een omzetgroei neerzetten. Daarbij nemen wel Behoorlijke uitdagingen, die iedere sector In 2008 is de bedrijvigheid in de bouw nog steeds hoog. Maar de de stijgende prijzen het grootste deel voor hun rekening. Voor 2009 op zijn eigen wijze zal moeten aangaan. komende jaren beweegt de sector zich naar een rustiger en qua wordt een minimale volume-stijging verwacht. Supermarkten blijven Vanaf pagina 14 kunt u lezen welke impact capaciteit beter beheersbaar niveau van bedrijvigheid. De nieuw- beter presteren dan speciaalzaken. Om een goed resultaat te be- bouwproductie daalt van 82.000 woningen dit jaar naar circa 76.000 houden, wordt onderscheidend vermogen steeds belangrijker. Om de genoemde ontwikkelingen hebben op woningen in 2009. In de utiliteitsbouw is in 2008 nog sprake van een dit te creëren, moeten ondernemers rekening houden met de vier de sectoren. Een samenvatting van deze naijleffect, maar in 2009 zal de productie sterk afvlakken. De grond-, belangrijkste groeitrends in de sector: gemak, gezondheid, genieten sectorvisies treft u hiernaast aan. water- en wegenbouw heeft op korte termijn geen substantiële en verantwoorde voeding.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 5 Detailhandel non-food heeft last van terughoudende consument Het consumentenvertrouwen is laag, de koopbereidheid is ingezakt en de bestedingen aan voornamelijk duurzame goederen nemen steeds meer af. Dit resulteert voor 2008 in amper omzetgroei. Voor 2009 verwachten we dat de consument de hand nog sterker op de knip zal houden. Zowel volume als prijs staan onder druk en zullen naar verwachting resulteren in negatieve omzetmutaties. Daarnaast moet de sector alert zijn op overbewinkeling wat extra (verdringings-) concurrentie tot gevolg kan hebben. Voor de detaillist wordt een website naast de fysieke winkel steeds meer een vereiste. Horeca en recreatie: het topjaar voorbij Transportsector levert paar procent omzetgroei in rondom het gebruik van internet, meer professioneel ondernemer- De stemming in de sector horeca en recreatie is minder positief dan Het wegtransport maakt pas op de plaats, maar behoudt zijn sterke schap en het belang van een eigen strategie domineren de sector. vorig jaar. Weliswaar is in de eerste helft van het jaar nog een positie binnen de vervoersmodaliteiten. Ook in de binnenvaart wordt omzetplus geboekt, maar deze werd geheel bepaald door de stijgende het optimisme getemperd, maar op de middellange termijn speelt Gezondheidszorg wordt steeds duurder prijzen. De verkoopvolumes dalen onder invloed van de zwakkere het steeds meer dichtslibbende wegennet de schippers in de kaart. Op de budgetgedreven zorgsector hebben het overheidsbeleid conjunctuur. De taxibranche blijft het zwaar houden, net als voorgaande jaren. en de arbeidsproductiviteit het meeste invloed. Op basis van een Voor de totale sector verwachten we in 2008 een lichte omzetstijging. scenariostudie van het CPB, waarbij nog werd uitgegaan van een Bovendien heeft vooral de drankverstrekkende horeca te maken Voor 2009 zal de omzetstijging minimaal zijn. behoedzame economische groei van 1,75% en bij ongewijzigd beleid, met de gevolgen van het op 1 juli ingevoerde rookverbod. Vooral heeft het CPB berekend dat de nominale zorguitgaven tussen 2008 de kleinere bedrijven in de drankverstrekkende horeca rapporteren Dienstverlening divers van aard en resultaat en 2011 met gemiddeld 5,5% per jaar stijgen. Hiervan wordt 2,8% flinke omzetverliezen die ze hieraan wijten. Hoewel de indruk kan Persoonlijke dienstverleners zijn sterk afhankelijk van consumenten- bepaald door volumegroei en de overige 2,7% door stijgende prijzen. ontstaan dat het nu in de gehele sector slecht gaat, is dit zeker niet ontwikkelingen. Deze deelsector zal naar verwachting een beperkte Zorg wordt steeds duurder. Het is namelijk een arbeidsintensieve sector, het geval. Zo boeken de hotel- en recreatiebedrijven vergelijkbare omzetgroei laten zien in 2008 en 2009. Zakelijke dienstverleners zijn terwijl de arbeidsproductiviteit structureel achterblijft en de lonen wel of zelfs hogere omzetten dan in 2007. Voor 2009 heeft de sector sterk verweven met de andere sectoren in het bedrijfsleven. Vooral conform de algemene loonontwikkeling stijgen. Innovaties zijn dan de uitdaging om het huidige omzetniveau vast te houden. de stijgende loonkosten zullen de prijzen opdrijven. Ontwikkelingen ook hard nodig om de arbeidsproductiviteit in de sector te verhogen.

Macro-economische visie Financiële crisis houdt aan Na ruim een jaar is het einde van de krediet- De verzwakte positie van het bankwezen in het eurogebied is zicht- Mondiale economie hard geraakt crisis nog niet in zicht. Sterker nog, het baar in de aandelenkoersen van financiële instellingen die sinds het Het is inmiddels duidelijk dat de financiële crisis doorwerkt naar de reële uitbreken van de crisis met ruim 40% zijn gedaald. De overheidsacties economie. Dit geldt vooral voor de Amerikaanse economie, waar de sentiment op de financiële markten is alleen hebben nog geen rust op de financiële markten gebracht. Beurzen grote voorraad onverkochte huizen op een verdere daling van de maar volatieler geworden en erg onzeker als staan wereldwijd onder druk en het zijn ook niet-financiële onder- huizenprijzen duidt. De dalende werkgelegenheid, lagere gezins- nemingen die hun beurswaarde fors zien dalen. inkomens en vermogensverliezen maken de vooruitzichten voor de gevolg van de aanhoudende verliezen bij Amerikaanse consument somber. Ook de rest van de wereld blijkt financiële instellingen en verslechterende heel wat minder immuun voor het onheil uit de financiële wereld economische vooruitzichten. In de afgelopen dan sommigen veronderstelden. Voor Europa ziet de komende periode er allerminst positief uit, een nulgroei voor het eurogebied valt maanden hebben de Amerikaanse autoriteiten niet uit te sluiten. De economische activiteit kromp al in het tweede enkele keren fors ingegrepen om ernstige Figuur 1: Nieuwe ronde beursonrust kwartaal, vertrouwensindicatoren zijn in een vrije val beland en de problemen bij systeemrelevante instellingen, sombere arbeidsmarktvooruitzichten belemmeren enig consumptie- 1600 800 herstel. In Spanje, Ierland en het Verenigd Koninkrijk is bovendien zoals Bear Stearns, Freddie Mac en Fannie Mae, 1400 sprake van een forse correctie op de huizenmarkt. Zowel in de te bedwingen. De problemen manifesteren Verenigde Staten als in Europa hebben de banken de voorwaarden 600 1200 zich de laatste weken ook steeds nadrukkelijker voor kredietverlening aangescherpt, waardoor het duurder wordt om te consumeren en te investeren. bij de Europese financiële instellingen. Steeds 1000 400 meer overheden moeten banken helpen 800 Nederlandse economie meegezogen in mondiale overeind te blijven door kapitaalinjecties 600 200 ontwikkelingen Nederland ontkomt als kleine open economie niet aan de teruggang en nationalisaties. ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 S&P 500 (l) in de groei van de ons omringende landen. In het tweede kwartaal AEX (r) Bron: Rabobank viel de groei bijna stil. De (weder-)uitvoer daalde als gevolg van

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 7 de afzwakkende invoervraag van de belangrijkste Nederlandse handels- nomische vooruitzichten hebben ervoor gezorgd dat de stemming Hoewel de duurzame consumptie duidelijk aan het vertragen is, is partners, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en het eurogebied. onder consumenten in één jaar tijd fors verslechterde. Na een korte een stijging van 2% meer dan men op basis van het consumenten- Nederland levert veel input aan de Duitse industrie, waarvan de groei opleving in augustus en september is het consumentenvertrouwen vertrouwen zou verwachten. de afgelopen maanden behoorlijk inzakte. Het aantal nieuw ontvangen in oktober weer gedaald. De consumenten zijn behoorlijk somber orders uit het buitenland is in de laatste maanden gedaald en over de gestemd over het economische klimaat en vinden het een veel minder De neergaande conjunctuur is zichtbaar in vrijwel alle sectoren van verwachte bedrijvigheid zijn de producenten aanzienlijk negatiever gunstige tijd voor het doen van grote aankopen. het bedrijfsleven. In alle sectoren, behalve de delfstoffenwinning, lag dan enige tijd geleden. Dit duidt op een verdere vertraging van de de productiegroei in de eerste helft van dit jaar lager dan gemiddeld Nederlandse exportgroei, wat een groot effect zal hebben op de Het consumentenvertrouwen volgt de consumptie met een vertraging in 2007. De groeivertraging is het sterkst in de detailhandel en com- economische groei in ons land. Als gevolg van het verslechterde van een half tot één jaar. De consumptiegroei viel in augustus met merciële dienstverlening, zoals de uitzendbranche. Door het inge- internationale economische klimaat verwachten wij dat de eco- 1,9% iets lager uit dan in de eerste maanden van dit jaar (2,2%). De storte vertrouwen stagneerde de omzetgroei in de detailhandel. In nomie volgend jaar niet groeit of zelfs licht krimpt. Een krimp van onderliggende afzwakking van de consumptiegroei is nog sterker de afgelopen acht maanden is 2,9% meer omgezet dan in dezelfde de economische activiteit is in Nederland sinds begin jaren tachtig dan de cijfers suggereren. Flink hogere energierekeningen en de periode vorig jaar, wat grotendeels te danken is aan de gestegen niet meer voorgekomen. nieuwe eigen bijdrage in de zorg, de uitgaven die slechts beperkt prijzen. De non-foodbranche realiseerde in dezelfde periode nauwelijks door de consument te beïnvloeden zijn, vormen de belangrijkste omzetgroei; de omzet van de modedetailhandel kromp zelfs licht met 0,1%. Vertrouwen krijgt forse klappen verklaring voor de consumptiegroei in de eerste helft van dit jaar. De recente conjunctuuromslag valt samen met het instorten van De bestedingen aan duurzame consumptiegoederen namen dan Producenten bleven nog een lange tijd optimistisch, maar de stem- het consumentenvertrouwen. Aanhoudend slecht nieuws over de ook minder snel toe, met een stijging van bijna 2% in de eerste acht ming is in oktober voor de tweede maand op rij fors verslechterd. financiële crisis, inzakkende aandelenkoersen en ongunstige eco- maanden van dit jaar tegenover een stijging van 4,8% vorig jaar. Het vertrouwen maakte de grootste daling in een maand tijd sinds Figuur 2: Economische groei vertraagt in Nederland Figuur 3: Consument houdt de hand op de knip Figuur 4: Omzet detailhandel daalt % % 40 6 volume ontwikkeling, 12-maands gemiddelde 3 6 6 30 4 5 2,5 5 20 4 2 4 2 3 10 2 1,5 3 0 0 1 1 2 -10 0 -2 -1 0,5 1 -20 -2 0 0 -4 -30 -3 -0,5 -1 -4 -40 -6 ’96 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 kwartaal-op-kwartaal mutatie (seizoensgecorrigeerd, l) consumentenvertrouwen (seizoensgecorrigeerd, l) Groei particuliere consumptie jaar-op-jaar mutatie (r) koopbereidheid (seizoensgecorrigeerd, l) Groei detailhandelsomzet binnenlandse consumptie (jaar-op-jaar groei, 12 mnd gemiddeld, r) Bron: CBS Bron: CBS/Rabobank Bron: CBS/Rabobank

Figuur 5: Producenten somber over verwachte bedrijvigheid 16 8 14 7 12 6 5 1985. Het vertrouwen ligt in oktober op het laagste niveau in vijf jaar. en de financiële crisis bleef de bedrijfskredietverlening groeien in 10 8 4 De ondernemers zijn vooral somber gestemd over de verwachte de afgelopen maanden. Dit komt door de sterke toename van de 6 3 bedrijvigheid, maar ook het oordeel over de orderpositie en de voor- bedrijfsinvesteringen in de eerste helft van dit jaar. Wel is de groei 4 2 2 1 raden verslechterde. In de komende drie maanden verwachten de van de leningen met een lange looptijd teruggelopen omdat banken 0 0 ondernemers een lagere afzet op de buitenlandse markten. Door hun voorwaarden voor deze leningen hebben aangescherpt. De -2 -1 -4 -2 het afgenomen vertrouwen in combinatie met een teruglopende dalende trend in de kredietverstrekking aan huishoudens is al begin bezettingsgraad, afnemende bedrijfswinsten en vertraging van de 2006 ingezet en de huidige crisis lijkt deze daling nauwelijks te hebben ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 economische groei zijn de vooruitzichten voor de investeringsont- versneld. oordeel orderontvangst (3 mndn vooruitgeschoven, l) verwachte bedrijvigheid (l) wikkelingen ook minder gunstig. Volgend jaar valt zelfs een krimp industriële productie (jaar-op-jaar groei, r) Bron: CBS/Rabobank van de investeringen niet uit te sluiten. Dit jaar wordt de dalende Maar ook lichtpunten in donkere dagen investeringsgroei meer dan gecompenseerd door de investeringen Het is duidelijk dat de Nederlandse economie in conjunctureel zwaar Figuur 6: Kredietverlening als rem voor economie? die minder sterk samenhangen met de conjuncturele ontwikkelingen, weer is terechtgekomen. Maar structureel staat de economie op dit % Nederland kredietverlening, j-o-j groei zoals uitgaven aan energieprojecten en vliegtuigen. moment er nog relatief beter voor dan tijdens de eerdere economische 25 neergang. Hoewel sommige bedrijven het moeilijk zullen krijgen in 20 Het is te verwachten dat het consumenten- en producentenvertrouwen de komende tijd is de positie van het niet-financiële bedrijfsleven over de komende tijd nog verder zullen verslechteren. Dit is slecht nieuws het algemeen versterkt door de herstructurering van balansen in de 15 voor de economie, want zonder vertrouwen zullen bedrijven niet afgelopen jaren. 10 bereid zijn te investeren, terwijl consumenten hun grote aankopen 5 zullen uitstellen. Een recessie komt dan ook voor Nederland sneller De omslag in de conjunctuur is nog nauwelijks te zien op de arbeids- 0 dichterbij. markt. In de periode juli-september 2008 waren gemiddeld 284.000 -5 personen werkloos, oftewel 3,7% van de beroepsbevolking. Een jaar De kredietcrisis beïnvloedt de reële economie vooralsnog vooral eerder was dit nog 4,3%. De dynamiek op de arbeidsmarkt is wel ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 huishoudens indirect via het handelskanaal en via een dalend vertrouwen, maar merkbaar aan het afnemen. In het afgelopen half jaar nam de werk- niet-financiële bedrijven Bron: Rabobank nog niet direct via de kredietverlening. Ondanks de groeivertraging loosheid met gemiddeld 3.000 personen per maand af. Dit is minder

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 9 snel dan de afname in 2007, toen de werkloosheid nog met gemiddeld 6.000 per maand daalde. De arbeidsmarktontwikkelingen reageren echter altijd met vertraging op de economische groei, waardoor in 2009 naar verwachting een lichte omslag zal optreden. Als gevolg van de dalende productie neemt de werkgelegenheid komend jaar minder snel toe dan het arbeidsaanbod, waardoor de werkloosheid voor het eerst sinds drie jaar weer licht zal oplopen. In tegenstelling tot de Verenigde Staten, waar een abrupte omslag op de huizenmarkt heeft plaatsgevonden, is de Nederlandse hypotheek- en huizenmarkt in de afgelopen jaren gestaag afgekoeld. Bovendien zijn de huizenprijzen in de eerste jaren van dit decennium Figuur 7: Krapte op de arbeidsmarkt houdt aan Figuur 8: Nederlandse en Amerikaanse huizenmarkt vergeleken in Nederland niet sterk gestegen. Daarnaast is in Nederland sprake % % van een kwalitatieve, kwantitatieve en locatiegebonden mismatch 7 4 24 21 tussen vraag en aanbod op de huizenmarkt, zijn de hypotheken 3 18 15 degelijk gefinancierd volgens de gedragscode en komt speculatief 6 2 12 9 aankopen van huizen nauwelijks voor. Gezien deze ontwikkelingen 1 6 5 3 liggen flink dalende huizenprijzen in Nederland op korte termijn niet 0 0 -3 voor de hand. Wel staat het sentiment van huizenkopers momenteel -1 -6 4 -9 onder druk. Aangezien het sentiment bepaalt of woningzoekers -2 -12 -15 uiteindelijk ook kopen, stijgen de huizenprijzen momenteel minder 3 -3 -18 snel en staan woningen langer te koop dan voorheen. In bepaalde ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 ’95 ’96 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 regio’s zouden de huizenprijzen ook kunnen dalen. Voor de langere werkloosheid (% beroepsbevolking, seizoensgecorrigeerd, l) Nederland werkgelegenheid (mutatie t.o.v. voorgaand jaar, r) Verenigde Staten termijn blijft het perspectief echter positief. arbeidsaanbod (mutatie t.o.v. voorgaand jaar, r) Bron: CBS/Rabobank Bron: Rabobank

Het ontstaan van Aanleiding De subprime kredietcrisis ontstond halverwege 2007 in de VS en soepeld. Vooral in het zogeheten subprime segment. Ook mensen zonder vast inkomen, bijvoorbeeld ZZP’ers of ondernemers met de kredietcrisis duurt nu dus al meer dan een jaar. De toevoeging subprime duidt op de oorzaak van de kredietcrisis: problemen op de huizenmarkt en de hypotheekmarkt in de VS en dan met name in het subprime een klein bedrijf, konden gemakkelijker een hypotheek krijgen. De banken meenden dat het kredietrisico wel mee zou vallen, zeker gelet op de nog altijd stijgende huizenprijzen. Zij werden steeds segment daarvan. Voor de oorzaak van deze problemen moeten creatiever in hun hypotheekverstrekking. Door deze handelwijze De uit de Verenigde Staten overgewaaide we enkele jaren terug. steeg het aantal hypotheken fors. In vijf jaar tijd steeg het aandeel kredietcrisis komt elke dag wel in het nieuws. van de risicovolle subprime hypotheken van 10% naar 25% van In 2001 verlaagde de centrale bank in de VS, de FED, de beleidsrente de totale hypotheekmarkt. Het is dan ook een gespreksonderwerp zeer sterk, van 6½% aan het begin van het jaar tot 1¾% aan het eind dat de gemoederen in beweging brengt. van het jaar. Doel was de Amerikaanse economie te ondersteunen, Speculatie Menigeen vraagt zich af hoe het zo ver want er werd gevreesd voor een recessie in de VS na het uiteen- Daarnaast hadden veel mensen een tweede woning gekocht. Als spatten van de internetzeepbel. Door deze lage rente waren ook vakantiehuis, maar vooral als belegging. Zij speculeerden op een heeft kunnen komen. Wat heeft ervoor de rentetarieven van de Amerikaanse banken heel laag. Sparen verdere stijging van de huizenprijzen. Dit speculeren is gemakkelijk: gezorgd dat deze crisis de hele financiële loonde voor de consument niet en het lenen van geld was zeer goed- ook rente op tweede woningen is in Amerika fiscaal aftrekbaar en wereld lijkt te treffen? Wat zijn de gevolgen? koop. De Amerikaanse consument werd zodoende gestimuleerd het land kent geen overdrachtsbelasting. Speculatie zorgt voor om grote uitgaven te doen met het goedkoop geleend geld. Dit was extra druk op de huizenprijzen, zowel opwaarts als neerwaarts. In hoeverre wordt de reële economie natuurlijk een geweldige stimulans voor de Amerikaanse economie. getroffen? Wanneer komt er een einde Gedwongen verkopen aan de negatieve berichtenstroom? Wat Geld was jarenlang goedkoop en banken zochten manieren om In de loop van 2006 kwamen de huizenprijzen onder druk te staan, de kredietverlening uit te breiden. Het geld moest als het ware op door toenemende betalingsproblemen. Om het uitgeleende geld kunnen wij ervan leren? In dit artikel geven zoek naar rendement (search for yield). Om het uitlenen van grote terug te krijgen, waren de banken vaak gedwongen de huizen in we antwoord op de belangrijkste vragen. sommen geld te bevorderen, werden de kredieteisen versoepeld. beslag te nemen en te verkopen. Omdat alle banken dat deden, De huizenmarkt maakte een geweldige ontwikkeling door, mede werd de woningmarkt overspoeld met gedwongen (executoriale) dankzij de lage rente. verkopen. Het aanbod groeide, terwijl de vraag naar huizen gelijk bleef of zelfs afnam. Hierdoor daalden de woningprijzen drastisch. In 2004 begon de rente te stijgen naar een normaal niveau. Daardoor werd het voor de Amerikanen weer duurder om een huis te kopen. Deze ontwikkelingen op de woningmarkt troffen ook mensen met Om de woningen toch betaalbaar te houden en vooral ook om de een normale hypotheek. Omdat hun woning opeens minder waard verkoop van hypotheken veilig te stellen, bedachten de banken was, soms zelfs minder dan hun hypotheek, werden ook deze leningen steeds weer nieuwe producten en werden de acceptatie-eisen ver- opeens risicovol voor banken.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 11 Figuur 9 geeft de ontwikkeling van de betalingsachterstand weer. Securitisatie speelt een belangrijke rol als katalysator in de kredietcrisis. gedekt door hypotheken. In het Engels zijn dat kortweg mortgage Deze achterstand is inmiddels opgelopen tot circa 18%. Dat is bijna Securitisatie is het bundelen, herverpakken en doorverkopen van backed securities of MBS. Veelal is de strategie om die middelen 1 op de 5! Figuur 10 laat de ontwikkelingen zien van het aanbod- pakketten van leningen. In figuur 11 is schematisch weergegeven kort aan te trekken, in de commercial paper of CP markt. Omdat het overschot van woningen op de Amerikaanse markt. hoe securitisatie werkt. wordt gedekt door activa (assets), wordt dergelijk schuldpapier ook wel asset backed commercial paper of ABCP genoemd. Vanwege de Securitisatie De bank verplaatst een pakket met hypotheekleningen in een korte looptijd moet het speciale vehikel regelmatig terug naar die Hoe konden de problemen op de Amerikaanse subprime speciaal vehikel en ontvangt daarvoor geld. Het speciale vehikel ABCP markt om haar langlopende investeringen in hypotheekpak- hypotheekmarkt uitgroeien tot een mondiale financiële crisis? financiert zich door effecten (securities) uit te geven die worden ketten te herfinancieren. Daar loopt het dus een herfinancierings- Figuur 9 Betalingsachterstand subprime hypotheken van huishoudens Figuur 10 Aanbodoverschot woningen op de Amerikaanse markt sinds 2000 Figuur 11 Schematische weergave securitisatie (in %) Sponsor Amerikaanse Belegger huizenkoper Kredietlijn Geld Geld ABCP Geld Speciaal Bank vehikel Gesecuritiseerde leningen Bron: Bloomberg Bron: Reuters EcoWin Bron: Rabobank

beperkt succes. Het geld werd gretig geabsorbeerd, maar de door- stroming bleef beperkt vanwege het gebrek aan vertrouwen binnen de sector. Het dalend aanbod en het wantrouwen zorgen ervoor dat de geld- markttarieven fors zijn opgelopen en flinke schommelingen laten zien. In figuur 12 is dat duidelijk af te lezen. Miljardenverliezen Door de problemen op de Amerikaanse subprime hypotheekmarkt is risico dat direct samenhangt met het feit dat het vehikel een stuk spreiden. Dit werd nog versterkt door het orginate-to-distribute model, de waarde van met hypotheken gedekt schuldpapier - zogenaamde looptijdenrisico van de bank heeft overgenomen. Om dit risico voor waarbinnen verstrekte hypotheekleningen direct in een speciaal mortgage backed securities (MBS) en afgeleide producten zoals col- een deel te ondervangen, heeft zo’n speciaal vehikel vaak weer een vehikel verdwenen, zonder ooit op een bankbalans te hebben gestaan. lateralized debt obligations (CDOs) - flink onder druk komen te staan. bank als impliciete of expliciete sponsor, waar het naartoe kan gaan Banken leden door de enorme afwaarderingen op hun beleggings- als de markt het weigert te herfinancieren. Via securitisatie kan een Door de securitisatie werden risico´s, ook die van de risicovollere en leningenportefeuilles wereldwijd verliezen van in totaal meer dan bank een pakket hypotheekleningen met bijkomende risico’s en subprime hypotheken, mondiaal en over diverse partijen verspreid. $500 miljard. kapitaalbeslag van de balans wegwerken en zo haar kapitaalbeslag Op zichzelf is dat geen probleem. Wel is hierdoor minder duidelijk verminderen. Hierdoor kan zij met haar beschikbare kapitaal weer wie welke risico´s loopt, ook omdat veelal sprake is van complexe extra kredieten verstrekken. 1 structuren. Dit is meteen een van de belangrijke oorzaken van de onzekerheid en argwaan die nu bestaat tussen partijen in het financiële Figuur 12 Ontwikkeling geldmarkt De kredietverstrekking door securitisatie kon grotendeels plaatsvinden systeem. buiten het zicht van toezichthouders. Hierdoor kon het ook gebeuren dat de risicovollere subprime hypotheken in groten getale werden Interbancaire geldmarkt gesecuritiseerd en zich door het hele financiële systeem konden ver- De onzekerheid over de waardering van op subprime hypotheekleningen gebaseerde gestructureerde kredietproducten resulteerde in een groeiend wantrouwen binnen de financiële sector. De geldmarkt is nagenoeg tot stilstand gekomen omdat geen bank meer 1 Voor Europese banken bestaat deze mogelijkheid inmiddels niet meer; zij bereid is geld uit te lenen aan andere banken uit angst om besmet moeten de kapitaaldekkingseisen vanaf 1/1/2008 ook toepassen voor risico’s onderpand te verkrijgen. die buiten haar balans blijven. De ABCP markt die midden 2007 implodeerde, zal om deze reden dan ook niet meer volledig herstellen, omdat een deel van Bijna alle centrale banken hebben de geldmarkt op verschillende haar bestaansreden is weggenomen momenten grote bedragen aan liquiditeitssteun verschaft, met Bron: Rabobank

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 13 De verslechterde economische omstandigheden in de VS brach- Nederland zijn partijen terughoudend om elkaar geld te lenen en met elkaar ten bovendien een toenemend aantal Amerikaanse gezinnen met De kredietcrisis heeft geresulteerd in ongekende ingrepen en steun- zaken te doen. Herstel van vertrouwen heeft dan ook de hoogste pri- een betere kredietwaardigheid in de problemen. Hierdoor zouden maatregelen voor de bancaire sector. Ons land ondervindt met haar oriteit. Kortetermijnmaatregelen liggen op het gebied van monetair financiële instellingen genoodzaakt kunnen worden om ook op open economie de gevolgen van de ongunstige internationaal beleid met het oog op herstel van rust op de financiële markten. In alternative-A hypotheken af te waarderen. Alt-A hypotheken zijn economische ontwikkelingen. In toenemende mate zijn de gevolgen toenemende mate wordt duidelijk waar de slechte leningen zitten hypotheken voor mensen met een betere kredietwaardigheid dan van de kredietcrisis steeds meer voelbaar in de reële economie. en welke banken ondergekapitaliseerd zijn. Ook dit draagt bij aan de subprime hypotheken, maar met variabele inkomens. De crisis het herstel van vertrouwen. Banken zullen hun verliezen moeten kan zich zo als een olievlek uitbreiden. Het IMF schat dat het totaal Vertrouwen producenten en consumenten kwijnt weg nemen en al dan niet met steun van de centrale banken door een van alle verliezen als gevolg van de kredietcrisis in de VS kan oplopen De aanhoudende negatieve economische berichten en de alsmaar periode van sanering heen geholpen moeten worden. Moral hazard tot $ 945 miljard. dalende beurskoersen ondermijnen het vertrouwen van consumen- moet wel worden voorkomen: er mag geen bonus komen te liggen ten en producenten. Het producentenvertrouwen in de industrie op het nemen van veel risico´s. Fair value is in oktober 2008 met -6,1 op het laagste niveau aangeland van de Internationale boekhoudregels (International Financial Reporting afgelopen vijf jaar. Het gebrek aan vertrouwen bij de consument Op middellange termijn zijn aanvullende maatregelen nodig om Standards, IFRS) schrijven voor dat activa en passiva in de balans vertaalt zich onder meer in uitstel van aankopen van duurzame herhaling te voorkomen. Toezichthouders en banken moeten de opgenomen moeten worden tegen de marktwaarde. De voordelen gebruiksgoederen. Autoproducenten bijvoorbeeld zien de verkopen lat hoger leggen voordat zij nieuwe constructies goedkeuren. In de van dit systeem zijn evident, namelijk hoge transparantie en een in Europa al fors teruglopen en nemen maatregelen om de pro- VS zijn inmiddels voorstellen gedaan voor een hervorming van het objectieve waardebepaling. Toch zijn er ook nadelen. Feitelijk heeft ductie te verlagen. Nederlandse toeleveranciers in de automotive financiële toezicht. Ook uitbreiding en aanpassing van regelgeving deze waarderingsmethode de kredietcrisis verergerd, doordat grote ervaren hiervan de gevolgen. Overigens blijven de autoverkopen is onderwerp van discussie of al in vergaande voorbereiding. schommelingen in de marktwaarde van subprime beleggingen in Nederland dit jaar nog redelijk op peil, maar voor volgend jaar leidden tot enorme afwaarderingen en scherpe beurskoersdalin- verwacht de RAI vereniging ook lagere verkopen en een verdere ver- Inmiddels grijpt de kredietcrisis in op de reële economie. gen. Bovendien blijkt niet in alle gevallen een fair value-waardering schuiving naar kleinere auto’s. Producentenvertrouwen en consumentenvertrouwen duikelen mogelijk, simpelweg omdat er geen liquide markt is. De bouw in Nederland maakt eveneens melding van het teruglopen omlaag. Ook het Nederlandse MKB maakt spannende tijden door. van het aantal opdrachten. En ook bij de commerciële dienstver- In welke mate ondernemers directe nadelen ondervinden van de Banken weer risicobewust lening, tot voor kort nog licht positief, is in oktober de stemming kredietcrisis is van diverse factoren afhankelijk en per sector ver- De kredietcrisis heeft het risicobewustzijn bij banken weer aan- omgeslagen naar somber. Reisbureaus zien het aantal boekingen schillend. De ontwikkeling in de sectoren worden in de sectorvisies gescherpt. Niet alleen interbancair, maar ook ten aanzien van de afnemen. toegelicht. kredietverlening aan particulieren en bedrijven. Vooral de bedrijven die investeren en daarvoor financieringen nodig hebben, ervaren dit Conclusies aan den lijve. Banken, die het voorheen minder nauw namen, stellen De in de VS begonnen kredietcrisis heeft zich als een olievlek ver- nu hogere eisen, vragen een hogere rente of willen helemaal geen spreid over het gehele financiële systeem en daarmee voor mondi- geld uitlenen aan het betreffende bedrijf, omdat zij de risico’s in de ale problemen gezorgd. Het grootste probleem is het gebrek aan Meer informatie over de kredietcrisis is te vinden op huidige markt te hoog vinden. vertrouwen van marktpartijen in elkaars financiële positie. Hierdoor www.rabobankgroep.nl/kennisbank

Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector industrie 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Industrie Actieve ondernemingen (x 1000) 38,0 38,5 7,7 7,6 1,2 1,2 46,9 47,4 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 131,1 129,5 289,2 286,1 420,7 416,2 841,0 831,8 Omzet (x € 1 mld.) Tegenwind daagt Export (x € 1 mld.) Brutowinst (in % omzet) 16,1 2,9 52,7 16,9 3,1 51,9 62,1 22,7 41,2 66,5 24,6 40,1 225,2 124,0 34,6 248,4 136,4 33,6 303,5 149,7 36,9 331,8 164,0 35,8 ondernemers uit Loonsom (in % omzet)* Resultaat voor belasting (in % omzet) 21,2 12,1 20,6 11,8 19,3 3,8 18,6 3,4 10,5 5,1 9,8 5,2 12,9 5,1 12,1 5,0 * Exclusief ondernemersloon bij bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid Na twee prima jaren voor de Nederlandse industrie kan het Bron: EIM en Rabobank ook eigenlijk niet anders. De omzetgroei neemt af, maar dat is geen reden om somber te worden. De omzetgroei van 8,5% Begin dit jaar steeg het producentenvertrouwen naar het hoogste beschermen. De mate waarin ondernemers de kosten kunnen in 2007 legde een stevige basis voor 2008. Al verwachten we niveau sinds 1985. Een paar maanden later sloeg de stemming om. doorberekenen aan de klant zal het groeipercentage van de omzet dat de industrie dit jaar een lagere omzetgroei zal realiseren. Het oordeel van ondernemers over hun orderpositie en verwachte mede bepalen. Daarnaast is het de moeite waard zuinig te zijn met Prijsstijgingen spelen een belangrijke rol hierbij, want het productie versomberde behoorlijk. Vooral het oordeel over de buiten- grondstoffen. productievolume groeit nog nauwelijks. Voor 2009 voorzien landse orderpositie is, na jaren van exportgroei, fors verslechterd. we een kleine omzetgroei. De economische tegenwind Sinds een piek in 2007 daalt het productievolume gestaag. De omzet Een tandje erbij daagt ondernemers uit. in 2009 in de industrie zal vooral bepaald worden door ontwikkelingen De maakindustrie neemt een belangrijke plaats in binnen de Neder- in de (internationale) vraag, het investeringsklimaat en de grondstof- landse economie. In ruim 47.000 bedrijven werken zo’n 832.000 prijzen. Wij verwachten een geringe omzetgroei van de industrie in mensen, die 13% van de Nederlandse toegevoegde waarde creëren. 2009. Hierbij groeit het productievolume niet of nauwelijks. En hoewel het aantal banen in de maakindustrie sterk daalt en gedeeltelijk verschuift naar de dienstverlening, neemt de toege- Een prijzige uitdaging voegde waarde van de maakindustrie nog steeds toe. Er zijn wel De stijging van de grondstofprijzen leverde een flinke bijdrage aan wat kanttekeningen. De concurrentiepositie van de Nederlandse de omzetgroei in 2008. De hoge olieprijzen werkten door in de prijzen maakindustrie blijkt in Europa een middenpositie in te nemen. voor transport, kunststof en energie. Het eerste halfjaar kende ook De arbeidsproductiviteit is middelmatig, evenals de investeringen onophoudelijke prijsverhogingen van vrijwel alle metalen. Na de in hoger onderwijs. De investeringen in R&D blijven achter bij onze zomer daalden de prijzen en namen de voorraden toe. Naar ver- Europese buurlanden. En ondanks een hoog aantal octrooien, blijft wachting zullen producenten de staalprijzen in 2009 op niveau de omzet uit nieuwe en verbeterde producten op internationaal houden. Een extra factor zijn de stijgende loonkosten. Producenten niveau achter. Om de internationale concurrentiepositie te ver- worden gedwongen hun prijzen te verhogen om de marge te beteren, zal de maakindustrie een tandje bij moeten schakelen.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 15 Make or buy? Wanneer dan ook de kosten gedeeld kunnen worden, is de synergie bestaat dat de concurrentiepositie door de EUP-regels wordt ver- Industriële ondernemers staan vaker voor de ‘make-or-buy’ keuze. compleet. Samenwerken kan met concullega’s, maar ook in de zwakt. Hier ligt een taak voor de overheid. Tegelijkertijd ligt er een Vanuit kostenperspectief lijkt het uitbesteden naar lagelonenlanden keten, met klanten en toeleveranciers. Samenwerken versterkt uitdaging voor ondernemers om Ecodesign te zien als een kans aantrekkelijk. Sommige bedrijven keren echter terug na een tegen- het innovatief vermogen van de Nederlandse industrie. om onderscheidend vermogen te creëren in de markt. Dit zal ook vallend buitenlands avontuur. Bedrijven worden, bijvoorbeeld in China, bijdragen aan een positief imago van de maakindustrie. geconfronteerd met stijgende loonkosten, kwaliteitsproblemen, De overheid helpt een handje? lange levertijden en hoge transportkosten. Ook het risico van piraterij In de Industriebrief 2008 laat de overheid zien dat een krachtig Ambitie ligt op de loer. Vanuit een marktperspectief blijft lokaal produceren industriebeleid prioriteit verdient. Zo komt er € 40 miljoen extra De Nederlandse industrie lijkt zich bewust van de uitdagingen waar de moeite waard. Markten in Azië, maar ook in de nieuwe Europese innovatiekrediet en € 39 miljoen extra R&D-geld beschikbaar. zij voor staat. Ondernemers hebben flink geïnvesteerd in machines, lidstaten, ontwikkelen zich sterk en Nederlandse bedrijven kunnen Starters krijgen toegang tot microfinanciering en de borgstellings- computers en bedrijfsgebouwen en zijn druk bezig met kosten- daarvan profiteren. Hierbij blijkt het overnemen van een lokale pro- regeling MKB wordt verhoogd en verruimd. Tegelijkertijd vraagt verlaging en efficiency. Gezien onze internationale positie is het ductievestiging soms een goed alternatief voor uitbesteden. de overheid ondernemers om zich te houden aan allerhande regels. noodzakelijk om de productiviteit verder te verbeteren. Bijvoorbeeld Het blijkt daarbij steeds weer lastig om de administratieve last te door robots in te zetten of ‘lean manufacturing’ door te voeren. De Op zoek naar onderscheid beperken. fluctuerende grondstofprijzen en het tekort aan personeel motiveren Naast kostenbeheersing en productiviteit blijft het devies: onder- extra om de capaciteit optimaal te benutten en verspilling te voor- scheidend vermogen. De industriële concurrentiekracht in Nederland Onduidelijkheid en administratieve consequenties van bijvoorbeeld komen. De overheid vat de ambitie voor de industrie in 2030 samen komt vooral uit specialisatie en het bedienen van nichemarkten. de registratie van chemische stoffen (REACH) en de verpakkingen- als: internationaal concurrerend, vernieuwend, onderscheidend en Zoals in andere Europese landen produceren de meeste maak- belasting leiden de aandacht af van waar het werkelijk om gaat: duurzaam. Een prachtig streven, waarbij de overheid zichzelf uit- bedrijven op klantorder en niet meer op voorraad. In vergelijking ondernemen. Medio 2009 staat de invoering gepland van richtlijnen daagt om bedrijven hierbij te stimuleren. Uiteindelijk zijn het echter met de ons omringende landen wordt in Nederland vooral in enkel- voor Energy Using Products (EUP). Deze zijn bedoeld om de milieu- de ondernemers die die ambitie waar moeten maken, ook met stuks en middelgrote series geproduceerd. Voor veel bedrijven is een belasting van producten en processen te verminderen. Het risico economische tegenwind. focus op de klant vanzelfsprekend. Kwaliteit, dienstverlening en levertijd bepalen de concurrentiepositie. De prijs doet er Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) minder toe. Innovatie werkt onderscheidend. 4 8 7 Innovatie betekent vaak investeren in technologie. Deze 3 6 investeringen vragen doorgaans tegelijkertijd een investering in 5 kennis en aanpassingen in de organisatie. Zo zullen er medewerkers 2 4 3 in huis moeten zijn, die om kunnen gaan met nieuwe technologie. 1 2 Mogelijk zijn er aanpassingen aan het productieproces nodig. 1 Technologische vernieuwing kan niet zonder organisatorische 2007 2008 2007 2008 vernieuwing. Veel ondernemers hebben daarbij ontdekt dat kleinbedrijf omzetwaarde omzetprijs middenbedrijf omzetvolume exportwaarde samenwerken een slimme manier is om kennis en ervaring te delen. grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank Bron: EIM en Rabobank

Rene Rutten (Rutolux Groesbeek BV) “De opdrachten komen ons aanwaaien” Rene Rutten van Rutolux vertelt dat de opdrachten het Woningen en winkels bedrijf de laatste tijd min of meer komen aanwaaien. Het hui- Rutolux is een familiebedrijf met zeventig medewerkers. Vader dige succes van Rutolux is het resultaat van een zorgvuldig Henk Rutten begon ooit in de zonweringen. Hij breidde het opgebouwde reputatie van prijs, kwaliteit en leversnelheid. assortiment uit naar aluminium kozijnen voor ramen en deuren, Gecombineerd met een snufje geluk blijkt dit het perfecte serres en winkelpuien. Het bedrijf levert aan de zakelijke en de recept voor een goedlopende onderneming. Met enkele grote particuliere markt. De omzet wordt grotendeels gerealiseerd projecten al op zak ziet Rutolux 2009 vol vertrouwen tege- door het leveren van kozijnen aan woningbouwprojecten. Dat moet. De terugvallende groei in de bouwsector heeft voorlo- Rutolux het druk heeft, is goed te zien. De hallen staan vol met pig geen grip op het bedrijf. profielen en kozijnen. “Op dit moment hebben we een groot project van 194 woningen in Eindhoven”, vertelt Rene. “In Nijmegen zijn we een project van 305 woningen aan het opstarten. Architecten kiezen steeds vaker voor aluminium, ook in de renovatie. Aluminium is onderhoudsvrij, heeft een goede isolatiewaarde en gaat jaren mee.” Rutolux levert ook aan de winkelmarkt. Vaste klanten zijn onder meer Albert Heijn, Gall & Gall en Hennes & Mauritz. Bij Albert Heijn worden aannemers ingeschakeld voor nieuwbouw die in korte tijd met een aantal partners de hele winkel op zijn kop zetten. “Dat noemen ze VWO-bouw: Volgende Week Open”, legt Rene uit. “Zaterdagavond staat iedereen buiten te wachten tot sluitingstijd en dan gaat het los. De pui eruit, koeling en stellin- gen eruit, zodat ze maandag kunnen beginnen met opbouwen en inrichten. Donderdag gaat de winkel dan weer open.”

17 Geweldige referenties is of je zelf monteert. Die grote jongens besteden bijna alles uit. bestaat geen opleiding voor deze branche, dus je moet ze toch “Het feit dat je partner bent van Albert Heijn, al vanaf 1998, Wij hebben zelf een montageploeg. We huren ook wel in, maar zelf opleiden. Door de automatisering is dat een stuk minder is voor andere winkelketens een geweldige referentie”, aldus dat zijn vaak oud-medewerkers van ons die we gestimuleerd moeilijk. Ze moeten handig zijn en het werk leuk vinden. Ik heb Rene. Zo zorgt onze klantenportefeuille ook weer voor nieuwe hebben om voor zichzelf te beginnen.” Tot slot gaat het om ooit een kok aangenomen en die doet het erg goed”, grinnikt opdrachten.” In de woningbouw had Rutolux tot voor een paar uitstraling. “Zoals ik hier nu zit, ga ik ook naar klanten”, zegt Rene. Zijn broer werkt hier nu ook. Die was bloemist. Lastiger jaar geleden nauwelijks ervaring met grote projecten. “Via via Rene, casual gekleed. “Die uitstraling spreekt ze aan.” is het om mensen te vinden voor kantoor en montage. Dat is kwam een uitvoerder ons vragen om in te schrijven voor een een ramp. We zijn al een paar jaar op zoek naar een tekenaar. enorm groot project: de Lichttoren in Eindhoven. Een monu- Automatisering Automatisering lost ook hier wel wat op en soms besteden mentaal pand, waarvoor een speciaal profiel gemaakt moest Om kwaliteit te kunnen bieden met een betrouwbare levertijd we werk uit aan een tekenbureau.” worden om de originele uitstraling te herstellen. Het project is de productie bij Rutolux strak geregeld. “Onze productie is vol- loopt goed en is bijna ten einde. Door de Lichttoren werden ledig geautomatiseerd. Door een intensieve samenwerking met Klaar voor opvolging we gevraagd voor de Kruidenbuurt in Eindhoven en prompt de softwareleverancier hebben we de aansturing van machines In de afgelopen jaren heeft Rene heel wat innovaties in het bedrijf haalden we dat project ook binnen.” en voorraden flink verbeterd. Vanaf de tekening worden automa- doorgevoerd en intussen is hij mede-eigenaar van Rutolux. Met tisch stuklijsten en werkbonnen aangemaakt. Ieder profiel wordt zijn 33 jaar is Rene er klaar voor om het bedrijf van zijn vader over Kwaliteit en uitstraling voorzien van een barcodesticker, zodat we het product kunnen te nemen. Het begon met vakantiewerk, maar door de jaren heen “Voor het binnenhalen van projecten is de prijs natuurlijk belang- volgen. Op deze manier benutten we de machinecapaciteit heeft Rene veel taken op zich genomen. Vader Henk gaat steeds rijk, maar ook de kwaliteit. Zonder KOMO-certificaat kom je niet optimaal en voorkomen we fouten en verspilling van materiaal. vaker met de camper op pad. “Vorig jaar om deze tijd ging hij eens aan tafel. Daarnaast zijn we lid van de Vereniging Metalen Maatwerk tot op een honderdste millimeter is geen probleem. zeven weken naar Marokko. Dat was een mooi meetmoment, Ramen en Gevelbranche en hebben we het VMRG keurmerk.” Als klanten komen kijken, geeft onze automatisering ze vertrouwen ook voor mij. Dat ging goed. Daarom heeft hij nu ook gezegd In de Nederlandse markt ondervindt Rutolux concurrentie van in de kwaliteit.” dat ik het wel volledig kan doen. Al zal hij het wel nooit helemaal tien à vijftien fors grotere Nederlandse bedrijven. “Wij zitten qua kunnen loslaten.” omvang in de middenmoot, maar kunnen goed meekomen. Veel industriële bedrijven kampen met personeelskrapte. In de Omdat we kleiner zijn, hebben we kortere lijnen en kunnen we productie heeft Rutolux daar nauwelijks last van. De interne snel schakelen. Een van de eerste vragen die een aannemer stelt, automatisering helpt mee bij het werven van personeel. “Er

Bouw Woningbouw: piek nieuwbouw in 2008, komt nu meer te liggen op binnenstedelijk bouwen. Dit gaat gepaard (lichte) daling in 2009 met minder grote bouwvolumes per project. Binnenstedelijk bouwen Naar verwachting worden er dit jaar in Nederland circa 82.000 nieuwe vergt ook meer samenwerking en afspraken tussen alle betrokken ‘Afkoeling’ woningen opgeleverd (2007: 80.193). In 2009 daalt de nieuwbouwproductie naar 76.000 woningen. De daling na 2008 valt toe te schrijven aan een combinatie van factoren. Allereerst zetten de partijen. Vaak is een andere procesaanpak nodig én moeten bouw- ondernemers rekening houden met langere doorlooptijden van projecten. bedrijvigheid stijging van de bouwkosten (materialen, rente, personeel) en de hoge grondprijzen de marges van bouwers en ontwikkelaars onder druk. Ook zijn de gestegen kosten steeds moeilijker aan (potentiële) Verder geven bouwbedrijven aan dat zij nog steeds hinder ondervinden van de beperkende regelgeving vanuit de overheid en de trage in 2009 kopers van woningen door te berekenen. Onder meer het tanende consumentenvertrouwen, de relatief hoge inflatie, de hogere hypo- theekrente en de onzekerheid over de afloop van de kredietcrisis zijn afhandeling van procedures. Wellicht dat de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) en de in voorbereiding zijnde Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) op dit punt verbetering kunnen bieden. De economische groei van de afgelopen jaren had ook zijn van invloed op de koopbereidheid van particulieren. Om deze reden uitwerking op de bouw. Bedrijven deden een beroep op alle worden ontwikkelaars selectiever met het opstarten van nieuwe De afkoeling van de woningbouw- én utiliteitsbouwmarkt in 2009 aanwezige capaciteit om (op tijd) aan de vraag van opdracht- projecten en sluiten zij risico’s waar mogelijk uit. Dit zien we al terug geeft veel bedrijven wel de gelegenheid om na de hectiek van de gevers te kunnen voldoen. Ook in 2008 is de bedrijvigheid in in de daling van de aanvraag van bouwvergunningen. afgelopen jaren weer een beheersbaar groeipad in te slaan. Hierdoor de bouw nog steeds erg hoog. De komende jaren migreert ontstaat ruimte om de klantoriëntatie aan te halen en het bedrijfs- de sector echter naar een ‘rustiger’ en, qua capaciteit, beter Ook speelt mee dat het Vinex-tijdperk, dat sinds begin jaren ’90 voor proces verder te optimaliseren. Zo kunnen ondernemers aandacht beheersbaar niveau van bedrijvigheid. De uitdaging ligt dan veel nieuwe uitleglocaties heeft gezorgd, zijn einde nadert. Het accent besteden aan het stroomlijnen van het personeelsbestand, het terug- in het maken van een cultuuromslag naar een daadwerkelijke klantoriëntatie. Daarbij zal het blikveld zich meer moeten ver- leggen van het halen van de eigen productie naar de vraag Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector bouw 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 hoe de partijen in de kolom de behoefte van de afnemer gezamenlijk op de beste wijze kunnen invullen. Actieve ondernemingen (x 1000) 86,5 90,9 6,2 6,2 0,3 0,3 93,1 97,4 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 171,8 181,9 171,9 176,9 123,1 126,2 466,8 485,0 Omzet (x € 1 mld.) 22,0 24,6 30,6 33,2 34,1 36,8 86,7 94,6 Brutowinst (in % omzet) 56,9 56,6 42,3 42,0 31,0 30,8 41,5 41,4 Loonsom (in % omzet) * 15,9 15,3 23,6 23,4 18,8 18,6 19,8 19,4 Resultaat voor belasting (in % omzet) 24,8 25,1 4,0 3,7 3,6 3,3 9,1 8,8 * Exclusief ondernemersloon bij bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid Bron: EIM en Rabobank

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 19 brengen van de (relatief hoge) faalkosten en de verdere uitbouw van aandacht aan energiebesparing en duurzaamheid. Duurzaamheid Om prijsconcurrentie te voorkomen moeten GWW-ondernemingen de samenwerking binnen de keten. Strategisch ondernemerschap wordt steeds meer objectgebonden en uit zich in een flexibele zich meer richten op adviestaken in het voor- en natraject, zoals (verder kijken dan het volgende project) is hierbij essentieel. opzet van het gebouw, materiaalkeuze en energiezuinige installaties. ontwerp, bedenken van alternatieven en financial engineering. Ook onderhoud en zelfs de exploitatie van het bouwwerk zijn voor- Utiliteitsbouw: sterk afvlakkende groei Grond-, water- en wegenbouw (GWW): beelden van nieuwe dienstverlening. Opdrachtgevers (waaronder De groei in de utiliteitsbouw neemt in kracht af als gevolg van de op korte termijn geen impulsen van megaprojecten overheden) dienen wel meer ruimte voor dit soort initiatieven te afzwakkende economische groei. Toch is in deze deelsector zeker De GWW-nieuwbouwproductie neemt in 2008 nog met circa 2,5% bieden. Want uit onderzoek van Bouwend Nederland Advies blijkt in 2008 nog sprake van het gebruikelijke ‘naijleffect’ (bouw en (2007: 5,8%) toe, maar de groei zal in 2009 sterk afvlakken. De dat het indienen van alternatieven in 2007 bij 92% van de aanbe- oplevering van projecten waarvan de investeringsbeslissing in afvlakking van de groei hangt samen met de algehele afzwakking stedingen streng verboden was. Verder werd in hetzelfde jaar zo’n eerdere jaren plaatshad). De verwachting is echter dat de productie- van de economische groei en de bovengenoemde ontwikkelingen 85% van de opdrachten gegund op basis van de laagste prijs. Ook groei in de private utiliteitsbouw vanaf 2009 sterk zal afvlakken. in de woningen utiliteitsbouw. Verder zijn er op de korte termijn dit stimuleert de innovatie in de sector niet. Een verbetering van de De conjunctuurafhankelijkheid van de bouw van kantoren, bedrijfs- geen substantiële impulsen van grote infrastructurele of mega- aanbestedingspraktijk (met meer oog voor kwaliteit, creativiteit en ruimten en winkels wordt hiermee eens te meer bewezen. projecten te verwachten. Op middellange termijn winnen de projecten levensduur) is dan ook dringend gewenst. Ruimte voor de Rivier en Mainport Rotterdam aan belang. Verder Met name de bereidheid om te investeren in nieuwe kantoren is kunnen de ontsluiting van de Noordvleugel en de in september tanende. Vastgoedontwikkelaars kijken zorgvuldig naar toekomstige 2008 gepresenteerde plannen van de Deltacommissie de bedrijvig- marktontwikkelingen. Bedrijven worden voorzichtiger met het nemen heid op langere termijn opstuwen. van huisvestingsbeslissingen. Daar komt bij dat het totale aanbod aan kantoorruimte in Nederland nog steeds onwenselijk hoog ligt (ruim vijf miljoen vierkante meter). Vooral monofunctionele kantoor- Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) gebieden met een laag voorzieningenniveau, solitair gelegen kantoor- 10 10 panden en kantoorruimte op bedrijventerreinen laten veel structurele 8 8 leegstand zien. 6 6 De utiliteitsnieuwbouw voor de publieke sector zal de komende 4 4 jaren stabiliseren. Hierbij neemt de productie van gebouwen ten 2 2 behoeve van openbaar bestuur af, terwijl de bouw ten behoeve van gezondheids- en welzijnszorg toeneemt. De productie van 2007 2008 2007 2008 schoolgebouwen laat de komende tijd naar verwachting geen kleinbedrijf omzetwaarde middenbedrijf omzetvolume echte uitschieters zien boven het huidige investeringsniveau. grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank omzetprijs Bron: EIM en Rabobank In zowel de private als de publieke sector geeft men steeds meer

Coos Schouten (Schouten Techniek) “Innovatie is onze basis voor blijvend succes” Zelf hoopt hij dat zijn zoons wellicht nog eens in het bedrijf stappen. Maar ook zonder dat vooruitzicht heeft Coos Schouten een enorme passie om Schouten Techniek de komende jaren een vooraanstaande speler te laten blijven in de installatiebranche. Schouten is algemeen directeur van het bedrijf dat is gevestigd in Hoorn. Samen met dochteronderneming Pol Soest Installatie- techniek B.V. is de onderneming goed voor een omzet van rond de € 40 miljoen en heeft het zo’n 350 medewerkers in vaste dienst. Sinds Coos en zijn broer Joris (commercieel directeur) in 1996 het bedrijf overnamen van vader Piet is er flink geïnvesteerd in de ontwikkeling van nieuwe technieken en toepassingsmogelijkheden voor nieuwe producten. Ondertussen is het familiebedrijf dat ooit van start ging als smederij uitgegroeid tot één van de grootste allround installatiebedrijven in Noord-Holland.

21 Het bedrijf ontwerpt, realiseert en onderhoudt elektrotechnische, Moeilijke tijden in aantocht op het gebied van complexe en binnenstedelijke projecten. sanitaire, ventilatie- en klimatiseringsinstallaties voor de project- “Profijt van de ontwikkeling van nieuwe technieken en toepas- Daar hebben we ons de afgelopen jaren al sterk voor gemaakt.” matige en particuliere markt. Daarnaast richt Schouten Techniek singen komt niet vanzelf”, aldus Coos Schouten. Met de bekende Schouten ziet dan ook duidelijk kansen in het uitbreiden van de zich sterk op duurzame energie, zowel in de woningbouw als in West-Friese nuchterheid en een enorme gedrevenheid is er afge- bedrijfsactiviteiten buiten de regio, bijvoorbeeld in de stedelijke de utiliteitsbouw. Zo’n 30 tot 50% van de projecten realiseert het lopen jaren gebouwd aan afzetmogelijkheden door de relaties gebieden rondom Amsterdam en Utrecht. bedrijf in bouwteams, waarin Schouten Techniek als installatie- met een aantal grote landelijke bouwers te verstevigen. Door samen adviseur optreedt. De overige opdrachten verwerft de onder- te werken met deze grote partijen, kan het bedrijf de eerder ont- Anticiperen op een conjunctuuromslag neming volledig in eigen beheer. Door één coördinator per project wikkelde kennis met betrekking tot nieuwe technieken ‘recyclen’ Tegelijkertijd anticipeert Schouten Techniek op een mogelijke aan te wijzen, is er voor de opdrachtgevers een vast aanspreek- en op grotere schaal (en in grotere volumes) afzetten. Dit geldt conjunctuuromslag. “Je ziet nu al dat er bij sommige projecten punt voor alle installatiedisciplines. Dit leidt tot een heldere en zeker voor de nieuwe toepassingen op het gebied van duur- wat op de rem wordt getrapt in verband met hogere bouw- eenduidige communicatie, waardoor er nauwelijks tot geen zaamheid, waarvoor sinds 2007 een aparte afdeling bestaat. kosten en toegenomen verkooprisico’s. Dit heeft ongetwijfeld vertragingen optreden in het bouwproces. consequenties voor het bouwvolume in 2009 en 2010: niet Op de vraag wat Schouten verwacht van 2009, komt er een zozeer een sterke daling, maar wel een behoorlijke afvlakking Door de permanente focus op innovatie loopt het bedrijf voorop gematigd positief antwoord. “Er komen moeilijkere tijden aan, van de groei. Deze afvlakking in bedrijvigheid zal ongetwijfeld in de branche en kan het goed inspelen op trends als duurzame zeker ook voor de bouwsector. Het is wel zo dat installatiebedrijven inhouden dat we met nog minder uitzendkrachten gaan werken. energie, domotica en flexibel en demontabel bouwen. Een goed voordeel hebben van het feit dat ze laatcyclisch zijn. Orderporte- visitekaartje is het nieuwe bedrijfspand dat is voorzien van zelf feuilles lopen al wat terug, maar de omzet en het resultaat zijn Daarnaast willen we een sterker accent gaan leggen op het sneller ontwikkelde toepassingen op het vlak van duurzame energie. nog goed. Dit komt doordat omzet en resultaat zijn gebaseerd vermarkten en beter ‘verpakken’ van onze kennis en kunde. Schouten maakt onder meer gebruik van een collector voor het op projectafspraken die zijn gemaakt in voorgaande jaren. Boven- Vooral onze expertise op het gebied van energiebesparing opwekken van warmte en koude uit het asfalt dat rondom het dien heeft de branche de afgelopen twee jaar te maken gehad moeten we de komende jaren ten gelde kunnen maken, gelet gebouw ligt. Op het gebied van domotica heeft men recent een met extreem hoge orderportefeuilles. Als daar de ‘top’ vanaf gaat, op de hoge energiekosten en de beschikbare subsidieregelingen zeer modern personenvolg- en alarmeringssysteem geïnstalleerd dan komt er eindelijk weer een normale, beheersbare capaciteits- voor duurzame energie.” bij een lokale zorginstelling. Voorts werkt het installatiebedrijf nauw vraag in zicht en dan wordt het voor de branche makkelijker om samen met Ursem Bouwgroep aan de doorontwikkeling van de kwaliteit van de omzet te garanderen.” Daarbij blijft het bedrijf uitgaan van zijn eigen kracht, aldus modulaire bouwsystemen voor tijdelijke en semi- permanente Schouten. “Ook in conjunctureel mindere tijden houden we vast huisvesting. Deze bouwsystemen worden zoveel mogelijk pre- Ook het ‘opdrogen’ van grote (vinex-)locaties schrikt het bedrijf aan innovatie. Wat we in ieder geval niet gaan doen, is stunten fab geproduceerd, maar hebben steeds vaker de uitstraling van allerminst af. “De expertise van Schouten Techniek ligt nu juist met de prijzen van onze dienstverlening.” permanente bouw.

De Nederlandse groothandel profiteerde de afgelopen jaren extra groothandel zal in elk geval verder afvlakken. Die afgevlakte groei van onze open economie. Door de toegenomen im- en export wordt in 2008 en in 2009 gedragen door de verkoop van meer aan- Groothandel boekte de sector met zijn internationale karakter een meer dan tallen, bij een ongeveer gelijkblijvende prijs per stuk. Dat betekent gemiddelde omzetgroei. De outsourcingstrend koppelde productie- dat kostprijsstijgingen door hogere lonen of gestegen brandstoffen- en consumptielocatie van elkaar los; de productie werd verplaatst en energieprijzen niet kunnen worden doorberekend aan afnemers. Pas op de plaats naar lagelonenlanden. Het is de groothandel die deze producten veelal weer naar de consumptiemarkten terugbrengt. Voor de omzetgroei bij de groothandels was en is ook de rol van Nederland Daarbij hebben veel groothandelsbedrijven een behoorlijk vaste kostenstructuur. Dat houdt in dat sterk gestuurd moet worden op behoud van brutowinst. Een double whammy ligt hier op de loer. Omzetgroei leek de groothandel de laatste jaren als vanzelf als toegangspoort tot (West-)Europa van groot belang. Niet voor Als omzettegenvallers worden gecompenseerd door prijsacties kan te komen aanwaaien. Dat is nu wel anders. Ook deze sector niets is ruim 50% van onze export wederuitvoer. Dat is het invoeren het uiteindelijke resultaat een tegenvallende prijs én omzet zijn, dus heeft fors te lijden onder de ongunstige internationale van producten en die vrijwel zonder bewerking weer doorverkopen een lagere brutowinst. economische ontwikkelingen. Voor 2008 verwachten we aan het buitenland. Per definitie een groothandelsactiviteit. een flinke daling van de omzetgroei. In 2009 vlakt de groei De geschetste conjuncturele beweging betekent dat de Nederlandse nog verder af. Prijsstijgingen niet doorberekend aan afnemer economie en dus ook de groothandels zich rond de jaarwisseling en In het tweede kwartaal van 2008 kwam de conjunctuur tot stilstand. in de eerste helft van 2009 in een periode van windstilte bevinden. We verwachten echter dat de groothandel dit jaar nog wel een omzet- Windstil in die zin dat de beweging om omzetgroei te realiseren niet groei zal realiseren. Een groei die volledig in de eerste jaarhelft werd als vanzelf komt aanwaaien. De groothandel zal zelf actief moeten behaald en een forse daling laat zien ten opzichte van 2007. In dat roeien om omzet binnen te halen. Een goede test voor het onder- jaar pluste de omzet namelijk nog met 7,3%. Voor 2009 is de omzet- nemerschap. Want dat blijft het mooie in deze sector: in iedere markt ontwikkeling met de huidige conjunctuur onzeker. Als de economie is er een goede boterham te verdienen, mits de ondernemer in de groeit, zal dat pas in de loop van 2009 zijn. De omzetgroei voor de goede hoek zit of daar naartoe weet te laveren. Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector groothandel 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Actieve ondernemingen (x 1000) 53,8 55,0 6,2 6,4 0,5 0,5 60,5 61,8 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 131,1 132,1 187,2 189,6 126,4 128,2 444,7 449,9 Omzet (x € 1 mld.) 56,5 59,0 147,4 155,1 138,2 145,1 342,1 359,2 Export (x € 1 mld.)* 4,8 5,0 18,8 19,8 11,6 12,2 35,1 37,0 Brutowinst (in % omzet) 24,0 24,0 22,5 22,5 18,4 18,5 21,1 21,1 Loonsom (in % omzet) 7,3 7,3 6,3 6,3 5,2 5,3 6,0 6,1 Resultaat voor belasting (in % omzet) 7,3 7,2 4,6 4,3 4,0 4,1 4,8 4,7 * Exclusief wederuitvoer Bron: EIM en Rabobank

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 23 Groeidip verschillend beleefd De conjuncturele gevolgen voor de groothandel in de detailhandels- moment aanspreekt. Ondanks de economische dip zullen er in de De groeidip zal door elke groothandel anders worden beleefd. keten zullen zeer sterk verschillen per branche. Het consumenten- kledingbranche dus ook bedrijven en groothandels zijn die hun Hierbij speelt de keten waarin een bedrijf opereert een rol. Zo is vertrouwen is laag, maar ook de werkloosheid is laag en door de omzet zien stijgen. de omzet van de groothandel in hout en bouwmaterialen voor een kabinetsplannen blijft de koopkracht intact. Hierdoor blijft het belangrijk deel een afgeleide van de bouwproductie, met name de besteedbaar inkomen op peil. De vraag is echter óf de grillige con- Gedwongen, maar nuttige adempauze woningnieuwbouw. In 2009 en 2010 daalt de nieuwbouwproductie sument zijn geld wil uitgeven en waaraan? Uitgaven aan levens- Even pas op de plaats maken is voor veel groothandelsbedrijven op (in 2008 worden nog 82.000 nieuwe woningen opgeleverd). Deze middelen zijn over het algemeen minder conjunctuurgevoelig, dit moment nuttig. Sommige ondernemingen zijn de afgelopen daling wordt in 2009 enigszins gecompenseerd door een lichte maar er kunnen wel verschuivingen in het bestedingspatroon periode zo hard gegroeid dat ze het amper konden bijbenen. stijging van de onderhoudsproductie. plaatsvinden. Zo kan de consument minder buitenshuis gaan eten, De komende maanden kunnen ze even op adem komen en eens waardoor de horecagroothandel omzet derft. Daar kan tegenover kritisch naar de bedrijfsopzet kijken. Tijdens het hollen was er geen Een groothandel in investeringsgoederen zal de huidige conjunctuur- staan dat de consument het thuis gezelliger maakt met bijvoorbeeld tijd om de organisatie aan te passen aan de grotere omvang. Na daling scherper in de gaten moeten houden. Door het afgenomen een extra koekje bij de koffie. Hier profiteert de levensmiddelen- aanpassing zijn deze bedrijven weer klaar voor de aantrekkende producentenvertrouwen zullen industriële bedrijven minder investeren groothandel weer van. groei in de loop van 2009. in nieuwe apparaten. Ook met het bestaande - in de topjaren uitgebreide - machinepark kunnen ze de productie aan. Maar onderhoud In de non-foodketen kunnen de gevolgen nog grilliger zijn. Andere bedrijven moesten in de goede periode al knokken om een blijft noodzakelijk. Een machinegroothandel zal zijn omzet voorlopig De kledingbranche is daarvan een voorbeeld. De algemene trend is acceptabel bedrijfsresultaat te halen. Een bezinning op de toegevoegde meer moeten halen uit onderhoudsuren. Een heel ander type omzet, dat de bestedingen aan kleding dalend zijn. Daar komt nog bij dat waarde in de keten of bespiegeling op de gekozen product-markt- maar mogelijk met onder de streep een vergelijkbaar bedrijfsresul- de consument ook andere keuzes maakt bij de aanschaf van kleding. combinaties is dan noodzakelijk. Dat kan betekenen dat een bedrijf taat. Hiermee zitten de groothandel in investeringsgoederen en de Juist bepaalde merken zullen sterker groeien omdat ze hip zijn of ze moet gaan kiezen voor een structureel andere strategische koers. groothandel in onderdelen/onderhoud in hetzelfde schuitje. net die prijs-kwaliteitverhouding hebben die de consument op dat Niet makkelijk, maar met nieuwe zeilen is het makkelijker varen. Een uitzondering vormen groothandels in investeringsgoederen met Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) een afzetmarkt in Amerika. Door de zwakkere dollar was exporteren 8 8 naar de Verenigde Staten al een kunst op zichzelf. 7 7 6 6 Nu de dollar weer sterker wordt ten opzichte van de euro, gooit 5 5 de verzwakte Amerikaanse economie roet in het eten. Hierdoor blijft 4 4 3 3 exporteren naar Amerika lastig. De groothandelsbedrijven die gericht 2 2 zijn op toelevering aan de OEM’ers (Original Equipment Manufacturers) 1 1 zullen de conjuncturele dip het meest voelen. Hun afnemers stemmen 2007 2008 2007 2008 de productie af op de dalende vraag en dat is direct terug te zien in kleinbedrijf omzetwaarde omzetprijs middenbedrijf omzetvolume exportwaarde de bestellingen bij de groothandel. Bron: EIM en Rabobank grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank

Henk Bolk en Jos Manning (De Wit Group) “Het is gewoon een kwestie van gunnen” Het eigen netwerk van afnemers en de goede relatie met hen is voor de traditionele agf-groothandel De Wit Group van cruciaal belang voor groei. Maar afgelopen jaar was er nog een andere, onverwachte stimulans. Het nieuwe bedrijfspand had een positief psychologisch effect op de medewerkers. “Concurrenten hebben hetzelfde product en dezelfde kwaliteit. Op prijs winnen we het ook niet. Ons netwerk is heel belangrijk en verder is het gewoon een kwestie van gunnen.” Aan het woord is Jos Manning, mede-eigenaar en directeur van groothandel in aardappelen, groente en fruit (agf) De Wit Group. Zijn relativering illustreert hoe belangrijk een goede relatie met afnemers voor De Wit is. De afzet van deze middelgrote groothandel is hiervan sterk afhankelijk. Manning: “We hebben een beperkte klantenkring, maar we hebben wel met elke klant een goed contact. Zo zullen we niet aan de directe concurrent van onze afnemers verkopen. Het is zo gemakkelijk om op die manier je eigen concurrent te worden.” Henk Bolk valt zijn collega bij: “Een open verhaal over de kostprijs werkt op dit moment het beste.” Dichter bij Denemarken Bolk (51) en Manning (39) zijn samen compagnons en directeur bij De Wit. Vorig jaar zetten de ondernemers met hun groot- handelsbedrijf een belangrijke stap toen ze een nieuw bedrijfspand in gebruik namen en verhuisden van Musselkanaal naar Emmen. Een investering van € 3 miljoen. De Wit heeft nu een ruimere werkplek voor zijn achttien medewerkers en

25 een modern magazijn met een oppervlakte van 2.500 vierkante en zelfvertrouwen. Het is een klik.” Om een idee te geven laat hij cialisten die dat tegen een veel lagere kostprijs kunnen”, vertelt meter en meer plaats voor opslag en overslag. De onderneming horen hoe een handelaar op verschillenden manieren de telefoon Manning. Zelf bewerken van groente en fruit vinden Bolk en levert zowel agf van Nederlandse bodem als exotisch fruit. Maar kan opnemen. De intonatie wordt volgens Bolk bepaald door of Manning alleen nog te doen met een vast contract met een afnemer. het assortiment bestaat vooral uit komkommers, paprika’s, druiven, de werknemer lekker in zijn vel zit of niet. Waardoor hij wel of geen Een andere mogelijkheid om meer te kunnen betekenen in de cherrytomaatjes en trostomaten. En is daarmee aan de traditionele verkoopsucces heeft. keten zien Bolk en Manning wel in het verdwijnen van vakman- kant. De specialisatie zit hem in tomaten. Naast inkoop in Nederland schap bij de afnemers. Kennis over hoe de keten in elkaar steekt. importeert De Wit producten uit Spanje, Italië, Frankrijk en Egypte. De sfeer in het bedrijf, die Manning en Bolk omschrijven als Manning geeft een voorbeeld: “Als in Nederland de zon niet schijnt Bolk: “Ik durf wel te stellen dat we één van de grootste importeurs “georganiseerde chaos”, proberen de ondernemers ook in komt er geen kleur op de tomaten. Dan weet je dat je ze van van cherrytomaten uit Egypte zijn.” het nieuwe pand te behouden. “Je moet wel structuur aan- elders moet halen. Schijnt de zon wel, dan heb je een paar dagen brengen, maar we willen geen directeurtje spelen”, stelt Bolk. later genoeg aanbod uit eigen land.” Met dit soort ervaring met De afnemers zijn industriële verwerkers, kleinere supermarkten, “Medewerkers moeten zelf initiatief durven nemen.” Manning aanvoerstromen denken Manning en Bolk hun voordeel te doen. handelaren en groenteboeren en te vinden in eigen land, Duitsland, vult hem aan: “Dat moet in een bedrijf als dit, waar de handel Scandinavië en Tsjechië. De laatste jaren is de export naar Scan- centraal staat, ook wel. We moeten snel kunnen schakelen.” Over de toekomst maken Bolk en Manning zich geen zorgen. dinavië toegenomen. Voor deze markten in Noord-Europa is de “Voor Nederland verwacht ik een omzetplus van 20%”, voorziet ligging van het bedrijf aan de A37 van strategisch belang. Het is Van zichzelf vinden Manning en Bolk dat ze elkaar goed aanvullen. Bolk. “Veel mensen zijn te dik. De regering pusht het eten van de doorgaande route naar Scandinavië en Duitsland. “Wij zitten “Ik weet dat ik meer handelaar dan manager ben”, zegt Manning. groente en fruit. En fastfoodrestaurants als McDonalds stoppen hier 300 kilometer dichter bij Denemarken dan de concurrent”, “Daarom is het goed dat Henk er is. Ik ben te bot voor personeels- steeds meer groente en fruit in hun menu.” De groei in Duitsland stelt Manning vast. zaken. Dat is meer iets voor Henk.” Bolk: “Soms zitten we een uur is de laatste jaren afgezwakt, maar Bolk verwacht dat die weer zal bij elkaar in de auto en praten we niet. Maar dat zegt niets. We toenemen. “Dat zal verdringingsgroei zijn.” Tegen de klippen op kunnen blind op elkaar varen.” De omvang van de nieuwbouw is gebaseerd op de omzet van Ook de toenemende koopkracht in de nieuwe EU-landen biedt het oude pand. “Van daaruit willen we groeien”, vertelt Bolk. Van Handelen staat centraal exportkansen voor De Wit. Toch willen Manning en Bolk hier niet de conjuncturele neergang merkt De Wit niet veel. “We groeien De Wit is een traditionele assortimentsgroothandel waar handelen te veel op focussen. “De oude exportlanden worden tegenwoor- tegen de klippen op”, aldus Bolk. “De eerste acht maanden van centraal staat. Verder integreren in de keten willen Bolk en Manning dig snel vergeten. De grote exporteurs stappen over Duitsland dit jaar boeken we fors meer omzet.” Bolk zoekt de verklaring voor niet. Ze vinden het zelf verpakken van groente en fruit een veel heen naar Oost-Europa. Hierdoor zijn er voor ons weer mogelijk- de groei in het nieuwe bedrijfspand. “De groei zit in je hoofd”, te transparante business om nog aan te verdienen. “Iedereen weet heden in Duitsland”, vertelt Bolk. Manning vult aan: “Wij denken vertelt hij enthousiast. “Het nieuwe gebouw geeft meer uitstraling wat dat netje en dat etiket kost. Je moet het over laten aan spe- andersom. Nooit hetzelfde doen als de concurrent.”

Supermarkten doen goede zaken De detailhandel food telt ongeveer 12.400 actieve ondernemingen met Detailhandel food circa 28.000 vestigingen. Naast zo’n 6.000 aanbieders van algemene levensmiddelen, waaronder 4.300 supermarkten, zijn er ruim 22.000 speciaalzaken en ambulante handelaren. In de sector zijn zo’n 240.000 Foodsector werknemers actief. Supermarkten hebben de eerste acht maanden van 2008 een flinke omzetgroei gerealiseerd. Mede vanwege evenementen als het EK Voetbal en de Olympische Spelen. Wel loopt de prijscom- op zoek naar Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) ponent in de omzet op. Wellicht bereiken de supermarkten dit jaar de magische grens van € 30 miljard omzet. De speciaalzaken zullen als geheel geen groei realiseren. Zij hebben toch het meest te lijden onderscheidend 3,0 2,5 2,0 van het veranderende consumentengedrag. Het wordt voor de speciaalzaak een steeds grotere uitdaging om de consument naar zijn winkel te krijgen. 1,5 vermogen 1,0 0,5 De detailhandel food heeft de gestegen voedselprijzen niet volledig door kunnen berekenen in de afgelopen 18 maanden. Sinds de start 0,0 De omzet in de detailhandel food zal in 2008 naar verwachting 2007 2008 van de prijzenoorlog ultimo 2003 is de prijsafstand tussen de ver- nog groeien. De stijging wordt vooral gerealiseerd door prijs- kleinbedrijf schillende aanbieders aanzienlijk kleiner geworden. De concurrentie middenbedrijf verhogingen. Het volume groeit amper meer. Na twee jaar grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank is dan ook hevig. Door de prijzen niet volledig aan te passen, leveren van bovengemiddelde groei krijgt de detailhandel food ook foodzaken een flink stuk van hun marge en rendement in. Het te kampen met afvlakkende resultaten. Oorzaak: de sterk stimuleren van de verkoop van minder prijsgevoelige en margerijke gestegen voedselprijzen, die maar voor een deel zijn door- Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) producten kan de brutomarge verbeteren. Hoewel wij in 2009 een berekend aan de consument. Dit betekent een zware druk lager niveau van grondstofprijzen verwachten, biedt dat naar ver- 5 op het rendement. Supermarkten blijven het beter doen wachting weinig soelaas voor de winstgevendheid. 4 dan speciaalzaken. Voor 2009 wordt voor de gehele foodsector een minimale volumestijging verwacht. Om een goed 3 Groei voor de foodservicemarkt resultaat te behouden, wordt onderscheidend vermogen 2 De Nederlandse consument eet steeds vaker buiten de deur. Dat steeds belangrijker. 1 levert de foodservicesector de komende jaren een flinke omzetstijging op. De vraag ”Wat eten we vandaag?” wordt steeds vaker 2007 2008 vervangen door “Waar eten we vandaag?”. De Nederlandse voedsel- omzetwaarde consumptie buitenshuis, de zogenaamde foodservicemarkt, breekt omzetvolume omzetprijs Bron: EIM en Rabobank naar verwachting binnen tien jaar door de omzetgrens van € 30 miljard.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 27 In 2007 bedroeg die omzet nog iets minder dan € 19 miljard. vinden door waardecreatie. Bijvoorbeeld door bijzondere oplossin- met hevige strijd om de gunst van de consument. De concurrentie Dat de Nederlander minder vaak thuis eet heeft te maken met onder gen te bieden voor de behoefte van de consument in plaats van zal nog meer lokaal gaan plaatsvinden, temeer omdat effecten van meer het groeiend aantal eenpersoonshuishoudens, de toename louter producten te verkopen. Denk aan de thuisbezorgservice of het de verkoop van voormalige Laurus vestigingen nog niet uitgewerkt van het aantal vrouwen in het arbeidsproces en de vergrijzing van aanbieden van samengestelde maaltijden. En bij die oplossingen zijn. Scherpe lokale concurrentie vraagt om een goede lokale invulling Nederland. De Nederlanders krijgen het steeds drukker en zijn op zal de ondernemer rekening moeten houden met de vier belang- van de landelijke formule. En stelt daarmee nog hogere eisen aan zoek naar tijdbesparing. Er wordt steeds minder tijd besteed aan rijkste groeitrends: gemak, gezondheid, genieten en verantwoorde het ondernemerschap. huishoudelijke taken, waaronder koken en boodschappen doen. voeding. Dat samenwerking daarbij een nuttig middel is, spreekt Deze groei van de foodservicemarkt is zowel een bedreiging als voor zich. Uiteraard zal de wijze waarop een speciaalzaak zich moet Blijf de consument verrassen een kans voor de detailhandel food. onderscheiden sterk afhankelijk zijn van de lokale marktsituatie. Tijden van afvlakkende conjunctuur bieden supermarkten een uit- De speciaalzaken die al alert inspelen op veranderingen in het con- gelezen kans om consumenten af te snoepen van de concurrent. Strijd om het maagaandeel sumentengedrag of zich vergaand specialiseren, tonen reeds aan Supermarkten die in economisch mindere tijden hun beloftes en De grootste groei van de foodservicemarkt wordt verwacht in de dat ook de foodspeciaalzaak perspectief heeft. formule-uitgangspunten niet waarmaken, lopen het gevaar dat de segmenten gemakswinkels en de foodservice in de detailhandel consument niet meer terugkomt. De totale bestedingen staan onder non-food. Daarentegen zullen vooral de speciaalzaken merken dat Consolidatie en concurrentie druk, maar vooral het feit dat de consument waar voor zijn geld wil er marktaandeel wegvloeit naar de foodservicemarkt. Zij zien hun De dynamiek op de foodretailmarkt is momenteel groot, met name speelt een belangrijke rol. De consument wordt prijsbewuster. marktaandeel van 21% in 2007 naar verwachting dalen naar circa aan de aanbodkant. De verkoop door Ahold van het meerderheids- Toch is prijs niet meer het aspect om zich op te onderscheiden. 14% in 2020. Deze 7% zal volledig door de foodservicemarkt worden belang in Schuitema brengt naar verwachting een consolidatieproces Supermarkten moeten vooral op zoek gaan naar vernieuwing, want binnengehaald. Het marktaandeel van de supermarkten zal gelijk op gang. De ketens van zelfstandige ondernemers zullen hun krachten wie de consument verrast ziet de omzet groeien. De consument blijven op circa 44%. De strijd om het maagaandeel is nog lang niet mogelijk bundelen. Het zal ook leiden tot verdere herverdeling van blijven verrassen en verleiden is dus het credo. Klantenbinding, ten einde. Wie kan anticiperen op de veranderende behoefte van vestigingspunten en herschikking van de markt. Dit gaat gepaard inspelen op lokale ontwikkelingen en gastheerschap zijn meer de consument, kan zeker een slag slaan. Dat is des te meer van toe- en meer onderscheidende elementen. passing in tijden van een mindere conjunctuur, waar met name de foodservice gevoelig voor is. Juist nu verwacht mag worden dat de groei van de foodservice de komende tijd wat minder snel gaat, liggen Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector detailhandel food 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 er kansen voor de detailhandel food om op deze markt terrein te winnen. Dat geldt niet alleen voor supermarkten, maar ook voor Actieve ondernemingen (x 1000) 11,1 11,1 1,3 1,3 0,1 0,1 12,5 12,4 foodspeciaalzaken. Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 35,6 35,0 35,1 34,8 67,9 67,0 138,7 136,8 Omzet (x € 1 mld.) 4,4 4,5 8,2 8,6 18,7 19,5 31,2 32,5 Onderscheid door waardecreatie Brutowinst (in % omzet) 28,7 28,5 22,2 21,9 24,1 23,9 24,2 24,1 Supermarkten zullen hun positie ten opzichte van de speciaalzaken Loonsom (in % omzet) 8,8 8,9 9,5 9,8 11,4 11,7 10,6 10,8 verder versterken. Veel speciaalzaken zijn nog traditioneel en slagen Resultaat voor belasting (in % omzet) 7,7 7,6 0,8 0,5 1,3 0,9 2,1 1,8 er onvoldoende in zich te onderscheiden van de supermarkt. Bron: EIM en Rabobank Dat onderscheid zal de ondernemer met een speciaalzaak moeten

Joop en Piet Verbeeten (Plus Verbeeten) “De klant heeft altijd gelijk” “Je moet blijven investeren en vernieuwen. Alleen dan kun je succesvol blijven”, stellen Joop en Piet Verbeeten van Plus Verbeeten. De economische vooruitzichten zijn wat minder rooskleurig geworden. Hoewel de foodsector minder conjunctuurgevoelig is, lijkt de consument meer prijsgevoelig te worden. Door de hevige concurrentie in de supermarktbranche is er volgens Joop en Piet Verbeeten nauwelijks meer ruimte om je als ondernemer met prijs te onderscheiden in de markt. “Je moet zorgen dat je bedrijf up-to-date is. Mede door investeren en vernieuwen kun je je nog profileren. En zorg ervoor dat je de klant optimaal bedient.” “Wij besteden veel aandacht aan onze lokale markt. Onze wortels supermarkt. Geen enkele bedrijfstak kent zo’n hoge bezoek- De beoogde opvolgers van Piet en Joop (neven van elkaar) staan liggen lokaal en wij willen, net als de Rabobank, midden in de frequentie. Om die reden onderstrepen wij het belang van klant- al klaar en de overdracht is voorbereid. Gekozen is voor een samenleving staan. Maar dat gaat niet vanzelf, daar moet je veel gericht denken en handelen. De betrokkenheid van onze mede- geleidelijke overdracht aan een zoon en dochter van Piet en een voor doen. Zo zijn we actief in het verenigings- en sociale leven werkers, bij het wel en wee van het bedrijf en onze klanten, is neef van Joop. Zij hebben eerst bij andere bedrijven kennis en in onze vestigingsplaatsen. We besteden persoonlijke aandacht dan ook groot. Dat creëren wij onder andere door openheid en ervaring opgedaan. Nu zijn ze binnen het bedrijf werkzaam en aan bijzondere gebeurtenissen bij onze klanten, zoals jubilea duidelijkheid. Er is op alle niveaus regelmatig overleg. Wij com- nemen ze geleidelijk steeds meer taken over. Opvallend is dat of overlijden. Ook bieden we voor ouderen een ‘taxiservice’, kan municeren heldere doelstellingen en onze medewerkers hebben de opvolgers besloten hebben het bedrijf in de huidige vorm de consument via internet bestellen en bezorgen we bood- inzicht in relevante cijfers zodat ze concrete resultaten van hun samen voort te zetten en niet te splitsen. “Daarvoor is vertrouwen schappen. Voor het bestellen vragen we een bescheiden ver- inspanningen kunnen zien.” in elkaar nodig”, stelt Piet. “Onze samenwerking is succesvol”, zo goeding, het bezorgen is zelfs gratis. In ons assortiment houden vult Joop aan, “omdat die gebaseerd is op een heldere en dui- we rekening met lokale omstandigheden. In Vierlingsbeek ver- Een echt familiebedrijf delijke taakverdeling. We geven elkaar voldoende ruimte en we kopen wij bijvoorbeeld ook brood van een ambachtelijke bakker, Plus Verbeeten is een echt familiebedrijf en telt vier Plus super- hebben, last but not least, gelukkig partners die het begrijpen.” omdat daar geen bakker meer gevestigd is.” markten met zo’n 200 werknemers, omgerekend circa 100 fte. De winkels zijn tussen de 800 en 1200 m2 groot. De oorsprong Tot slot wil Joop Verbeeten nog kwijt heel bewust bij de Sperwer- “Daar houdt het echter niet op. Het is van cruciaal belang dat van het bedrijf ligt in Vierlingsbeek, een aantal generaties terug. organisatie te zijn aangesloten. Niet alleen vanwege de formule ook onze medewerkers klantgericht handelen en dat uitdragen. Inmiddels is het bedrijf meer dan 125 jaar oud. Geleidelijk is het Plus, maar ook omdat de ondernemers via de coöperatie zelf Dat betekent bijvoorbeeld geen discussie met de klant voeren. aantal vestigingen gegroeid. Met de laatste overname van een mede-eigenaar zijn en daardoor kunnen meebeslissen. “Uit- Deze heeft immers altijd gelijk. De klant dient tevreden te zijn en voormalige Edah in Malden is het aantal op vier uitgekomen. eindelijk moet je niet alleen het gevoel hebben dat de revenuen te blijven. Dit doe je door hem, met een servicegerichte instelling, Naast Vierlingsbeek en Malden zijn er vestigingen in Overloon terugkomen bij degenen die ze opbrengen. Bij Sperwer wordt het gevoel te geven dat hij bij het juiste bedrijf koopt. Van onze en Tegelen, die door bedrijfsleiders worden aangestuurd. dat ook nog eens echt bewerkstelligd.” klanten komt 95% één tot meer dan vijf keer per week in de

29

Detailhandel non-food Detailhandel non-food reageert op conjuncturele meer af als gevolg van de verdere negatieve berichtgeving. Omdat schommelingen de consument het geen gunstige tijd vindt voor grote aankopen, is Voor de detailhandel non-food waren 2006 en 2007 mooie jaren. ook de koopbereidheid flink ingezakt. Dit betekent onder meer lagere Consument houdt De hoogconjunctuur en de goede economische vooruitzichten leidden tot goede omzetcijfers met als hoogtepunt een omzet- mutatie van 6,2% in 2006. Ook in 2007 profiteerde de detailhandel bestedingen aan goederen in de detailhandel non-food. In de periode januari tot en met juli 2008 is de omzet in deze sector dan ook maar met 1,1% gestegen. Deze stijging is voor 0,8% bepaald hand op de knip non-food van de gunstige economische ontwikkelingen, hoewel de tweede helft van het jaar voor sommige branches al beduidend minder werd. Met krap 70.000 ondernemingen boekte de sector een door hogere prijzen en slechts voor 0,3% door meer aankopen. Textielsupermarkten en winkels in consumenten-elektronica lieten zelfs al negatieve omzetmutaties zien. De mooie omzetplussen in 2006 en 2007 maken plaats voor omzet van ongeveer € 53 miljard. Daarmee realiseerde de detailhandel minder goede tijden. Het consumentenvertrouwen is laag, non-food een omzetgroei van 4,0%. Hierbij nam het volume met Overbewinkeling de koopbereidheid is ingezakt en de bestedingen aan voor- 2,7% en de prijzen met 1,3% toe. Naast het minder gunstige economische tij heeft de detailhandel namelijk duurzame goederen nemen steeds meer af. Voor te maken met een toenemend aantal vierkante meters aan winkel- 2008 en vooral 2009 verwachten wij daarom minder gunstige In de loop van 2008 zijn de omzetprestaties steeds verder weggezakt. ruimte. De groei van winkelruimte is veel groter dan de groei van tijden voor de detailhandel non-food. Daarnaast moet de De consumptieve bestedingen, als belangrijke component van onze de bevolking en de bestedingen. Zo komt er in 2008 naar schatting sector alert zijn op het toenemende aantal vierkante meters economische groei, vallen lager uit dan voorgaande jaren. Door het aan- een kleine 400.000 vierkante meter aan winkelruimte bij in ons land. winkelruimte. De multichannel strategie om naast de fysieke houdende slechte nieuws over de financiële crisis, de schommelende Daarnaast zijn er veel plannen: een megamall in Tilburg, nieuwe winkel een website aan te bieden, wordt steeds meer een olie- en grondstoffenprijzen en de ongunstige vooruitzichten is de retailparken en nieuwe outlet centers. Ook in de bestaande winkel- vereiste. stemming onder consumenten flink verslechterd. Het consumenten- gebieden worden nieuwe projecten gelanceerd. De uitbreiding van vertrouwen zakte na Prinsjesdag 2007 in en nam vervolgens steeds het aantal vierkante meters en de komst van nieuwe, vaak in de Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector detailhandel non-food 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Actieve ondernemingen (x 1000) 64,5 65,3 3,0 3,0 0,2 0,2 67,7 68,5 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 158,4 158,7 76,7 78,2 129,5 132,3 364,6 369,2 Omzet (x € 1 mld.) 18,5 18,8 12,6 12,6 22,2 22,5 53,3 53,8 Brutowinst (in % omzet) 33,5 33,3 34,8 34,5 38,4 38,2 35,9 35,7 Loonsom (in % omzet) 11,5 11,6 18,0 18,3 16,9 17,2 15,3 15,5 Resultaat voor belasting (in % omzet) 7,9 7,7 0,8 0,5 0,8 0,5 3,3 3,0 Bron: EIM en Rabobank

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 31 periferie van steden gelegen winkelgebieden kan leiden tot extra en zien. Ook de verzendkosten vormen soms een drempel om tot (verdringings-)concurrentie. Het legt in tijden van stagnerende aankoop over te gaan. Uiteraard verschillen deze voor- en nadelen bestedingen een grote druk op de vloerproductiviteit. Afnemende per product en per leverancier. vloerproductiviteit en de druk op marges zullen het rendement van de detailhandel kunnen ondermijnen. Kostenbeheersing en schaal- Online shoppen is vooral populair onder 25- tot 35-jarigen die hoger voordelen die mede door samenwerking kunnen worden gerealiseerd, onderwijs hebben gevolgd. Voor ondernemers is het echter belang- blijven aandachtspunten. Met de komst van nieuwe winkelgebieden rijk om te weten dat ook mensen die zelden goederen via internet Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) staat ook de kwaliteit van bestaande winkelgebieden onder druk. aanschaffen, zich toch online oriënteren. Het hebben van een website Bereikbaarheid, parkeren en de invulling van de nieuwe centra zijn naast de fysieke winkel wordt voor ondernemers dus steeds meer 3,0 2,5 voor de consument op deze locaties veelal aantrekkelijker. Onder- een vereiste. Een website is immers een informatiebron (en reclame- 2,0 1,5 nemers in de detailhandel, vooral in de non-food, moeten dan ook folder) die 24 uur per dag valt te raadplegen. 1,0 alert blijven op deze ontwikkelingen en de (toekomstige) kwaliteit 0,5 0,0 van hun vestigingslocatie goed monitoren. Wellicht is het nu tijd Perspectief 2008 en 2009 -0,5 -1,0 om eventueel ingrijpende beslissingen te overwegen. De consumptie van duurzame goederen zal in de rest van 2008 niet veel toenemen. Dit valt voor een groot deel te wijten aan de minder 2007 2008 Multichannel strategie vereist snel stijgende werkgelegenheid en de snel oplopende inflatie (waar kleinbedrijf middenbedrijf Het online winkelen neemt de laatste jaren steeds meer toe. Van de fors hogere energielasten onderdeel van uitmaken). Het resultaat grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank totale bestedingen aan non-food is in 2007 ongeveer 3% uitgegeven hiervan is dat het reële beschikbare inkomen maar beperkt toeneemt. via internet, aldus het HBD. Van deze online bestedingen wordt het Hierdoor heeft de consument minder te besteden. Zeker luxe goederen meeste uitgegeven aan consumentenelektronica (telefoons, tv’s, mp3- hebben dan geen prioriteit. Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) spelers, camera’s). Ook kleding, schoenen, boeken en dvd’s vinden 5 hun weg naar de klant steeds meer via internet. Daarnaast gebruiken Voor 2009 verwachten we dat de consument de hand nog meer 4 veel consumenten internet om zich te oriënteren op hun aankopen. op de knip houdt. De uitgaven die slechts beperkt door hem zijn te 3 Bij één op de drie consumenten leidt dat ook daadwerkelijk tot de beïnvloeden (denk aan zorg en energie) gaan namelijk voor. Dit zal 2 1 aanschaf van het product via internet. Ruim 40% doet de aankoop resulteren in een krimp van het volume. Door de inflatie en andere 0 uiteindelijk toch in een fysieke winkel. Naast de mogelijkheid om kostenstijgingen zullen de prijzen verder toenemen. Vanwege de -1 zich rustig te kunnen oriënteren, vinden consumenten het gemak concurrentieverhoudingen blijft het echter de vraag of ondernemers -2 van thuis bestellen het grootste voordeel van online winkelen. de hogere prijzen wel kunnen doorberekenen aan de consument. 2007 2008 Ook de lagere prijs en de mogelijkheid om 24 uur per dag te bestellen Aan de andere kant zullen zij wel moeten om kostendekkend te omzetwaarde omzetvolume worden als voordelen gezien. Het voornaamste nadeel van internet- kunnen exploiteren. omzetprijs Bron: EIM en Rabobank shoppen blijft het feit dat de consument de producten niet kan voelen

Hans Verbugt (Praxis Roermond) “Stilstaan is achteruitgaan” Als zoon en kleinzoon van ondernemers heeft Hans Verbugt (43) het ondernemen in zijn bloed. Wellicht was hij daarom al in zijn jeugd actief met de verkoop van brommers en zelf opgeknapte auto´s. Na een gedegen opleiding en zes leer- jaren bij collega-ondernemers in het MKB kwam hij in dienst bij het installatiebedrijf van zijn ouders. De taakverdeling was zo geregeld dat vader de winkelverkopen op zich nam en hij samen met een medewerker de fysiek zwaardere installatie- activiteiten uitvoerde. Anno 2008 staat Verbugt op het punt zijn Praxis bouwmarkt aan de Praxisorganisatie te verkopen. In 1991 deed zich de mogelijkheid voor om franchisenemer te worden van Formido. Samen met zijn vrouw, die bij een franchiseketen werkte, zette Verbugt deze stap om daar geen moment spijt van te krijgen. De zaken gingen voortreffelijk. Ook zijn ouders stonden er achter. Zij zagen de markt voor doe-het-zelvers wel zitten en hielpen mee in de winkel na de verkoop van hun installatiebedrijf. Een grotere winkel kwam er in 1996. Er was ruim 8.000 vierkante meter grond aangekocht op een nieuw te ontwikkelen bedrijven- terrein. Ook Gamma zou zich daar vestigen. De Formido-organisatie kon evenwel met haar formules geen invulling geven aan een winkel met het geplande vloeroppervlak van 3.200 vierkante meter. Reden voor Verbugt om Praxis te benaderen. Binnen de kortste keren was de zaak geregeld en kon met de bouw van

33 de nieuwe winkel worden begonnen. De Praxiswinkel op de vertelt Verbugt. “Klantentrouw wordt immers steeds geringer. gedurende het hele jaar zeven dagen per week open zijn. Dat nieuwe locatie betekende een verdubbeling van het oude omzet- Onderscheidend vermogen is voor een bouwmarkt van groot geldt voor alle winkels in Roermond, dus ook voor de Huis en niveau. Daarmee werd duidelijk dat de Praxisformule een regio- belang. Zaken als kwalitatief goed personeel, optimaal voor- Tuin Boulevard en het nabij gelegen, onlangs geopende Retail- nale uitstraling heeft, waar Formido meer een wijkfunctie vervult. raadniveau, klachtenafhandeling, kortom service, zijn daarbij park. Opmerkelijk feit: binnen een straal van dertig autominuten Maar: “stilstaan is achteruitgaan”, aldus Verbugt. De ontwikkelingen doorslaggevend.” van Roermond wonen ruim 17 miljoen mensen, bij negentig in en rond Roermond werden en worden door hem op de voet autominuten zelfs 26 miljoen. gevolgd. Zo investeert hij in het onderhouden van contacten Maar hoe zal de branche zich ontwikkelen in het licht van de huidige met collega-ondernemers, ambtenaren en beleidsmakers bij economische ontwikkelingen? Verburg meent dat de bouwmarkt- Zoals gezegd, is inmiddels ook een retailcenter langs de A73 gemeente en andere instanties. branche weinig conjunctuurgevoelig is. Bij economisch mindere gerealiseerd. Het ligt voor dat hand dat dit koopcentrum wel tijden blijken consumenten de klussen die zij altijd laten doen, koopkracht uit het centrum laat wegvloeien. Daar staat tegen- De ontwikkeling van een Huis en Tuin Boulevard nu zelf ter hand te nemen. Dit compenseert dan het wegvallen over dat diverse ondernemers met een centrumlocatie in dit Hans Verbugt staat open voor nieuwe initiatieven en ideeën. Aldus van omzet van de groep minder kapitaalkrachtige consumenten nieuwe retailcenter een tweede vestiging hebben geopend. rijpte het plan om op een stuk grond nabij de A73 een nieuwe die dan het klussen juist uitstelt en dus minder besteedt bij de grotere vestiging te realiseren, samen met andere retailers. bouwmarkt. Inmiddels is het “ontwikkelingswerk” zo gevarieerd en neemt Daarom zocht hij samenwerking met de reeds daar gevestigde het zoveel tijd in beslag dat Hans Verbugt besloten heeft zijn Intratuin en met zijn buurman van de Gamma. Hij beschouwt De aantrekkingskracht van het Design Outlet Center bouwmarkt te verkopen aan de Praxisorganisatie. Zij zal deze hen niet als concurrenten, maar als collega’s en hij heeft een Roermond heeft al een aantal jaren een Design Outlet Center vestiging als filiaal gaan exploiteren. Vanzelfsprekend blijft Hans uitstekende verstandhouding met hen. De drie ondernemers (D.O.C.). Dit outlet center is goed voor een grote stroom kopers, Verbugt eigenaar van het onroerend goed en verhuurt hij de ontwikkelen nu samen een Huis en Tuin Boulevard. Naast de deels vanuit Nederland, grotendeels uit het buurland Duitsland. ruimte aan Praxis. Daarmee houdt hij zeggenschap over de locatie. bestaande Intratuin komen daar binnenkort een Praxis en een De aanvankelijke scepsis van de gevestigde Roermondse onder- Verbugt wijst er nog op dat Roermond door de aanwezigheid Gamma; beide met een oppervlakte van bruto 7.000 vierkante nemers tegen de komst van het D.O.C. (op vijf loopminuten van van een outlet center en het Duitse achterland niet direct meter. Ook zullen andere huis-en-tuingerelateerde retailers er het centrum gelegen) is gaandeweg omgedraaid naar enthousi- representatief is voor andere plaatsen in Nederland. Maar juist een plek kunnen vinden. Voor de ontwikkeling van de Huis en asme. Aanvankelijk werd een omzetdaling gevreesd. Maar het daarom lagen er voor hem en zijn collega’s kansen. Kansen die Tuin Boulevard hebben de drie ondernemers een eigen ontwikkel/ D.O.C. oefent een zodanige aantrekkingskracht uit op een grote ze hebben weten te benutten. vastgoedbedrijf opgericht, PRIGA Beheer bv. “Door samen te en diverse groep consumenten, dat ook het oude centrum mee werken zorgen wij voor meer traffic en versterken wij elkaar”, profiteert. Dankzij haar toeristische status mogen de winkels

Horeca en recreatie Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector horeca 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Actieve ondernemingen (x 1000) 32,9 33,0 2,8 2,8 0,1 0,1 35,7 35,8 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 113,7 113,7 55,4 55,3 36,5 36,5 205,6 205,4 Hoog niveau Omzet (x € 1 mld.) Brutowinst (in % omzet) 8,3 70,9 8,5 70,9 5,2 74,0 5,4 74,0 4,9 71,9 5,1 71,8 18,3 72,1 18,9 72,0 vasthouden is Loonsom (in % omzet) Resultaat voor belasting (in % omzet) 19,2 18,7 19,5 18,4 29,5 8,2 29,8 7,6 30,4 9,7 30,7 9,1 25,1 13,3 25,4 12,8 Bron: EIM en Rabobank dé uitdaging De stemming in de sector horeca en recreatie is minder Groot maatschappelijk belang voorzieningen, luxe en wellness. Binnen de vakantiecentra doen vooral positief dan vorig jaar. Weliswaar werd in de eerste helft De sector horeca en recreatie heeft een belangrijke maatschappelijke de bungalowparken goede zaken. Zij zijn minder afhankelijk van het van het jaar nog een omzetplus geboekt, maar dit werd functie. Zij draagt bij aan de kwaliteit van leven door ontspanning, weer. Bovendien groeit de groep consumenten die meer behoefte geheel bepaald door de stijgende prijzen. De verkoop- beleving en inspiratie te bieden. De sector heeft hiermee een positief heeft aan luxe en comfort. Dit is juist een van de redenen dat de volumes dalen onder invloed van de zwakkere conjunctuur. effect op de samenleving als geheel. Tal van uiteenlopende onder- kampeerbranche meer zijn best moet doen om goede prestaties Bovendien heeft vooral de natte horeca te maken met de nemingen vallen binnen de horeca en recreatie. De voornaamste te behalen. Voor de verblijfsrecreatie blijven buitenlandse vakantie- gevolgen van het per 1 juli 2008 ingevoerde rookverbod. groepen zijn hotels, vakantiecentra, restaurants, cafés, cafetaria’s, bestemmingen een geduchte concurrent. Toch gaat een groot deel Vooral de kleinere bedrijven in de natte horeca rapporteren fitnesscentra, jachthavens, golfbanen en wellnesscentra. De sector van de Nederlanders ook graag in eigen land op vakantie. En die flinke omzetverliezen die ze wijten aan dit verbod. De sector telt ruim 40.000 ondernemingen, waarvan het grootste gedeelte populariteit neemt naar verwachting toe, mede veroorzaakt door de zal de prestaties van het topjaar 2007 dan ook niet evenaren. relatief kleinschalig is. De horeca en recreatie is een arbeidsintensieve stijgende vliegticketprijzen. Wel wordt het verzorgingsgebied door Hoewel de indruk kan ontstaan dat het nu in de gehele sector en biedt werk aan ruim 200.000 mensen. de invloed van de fluctuerende brandstofprijzen naar verwachting horeca slecht gaat, is dit zeker niet het geval. Zo boeken kleiner. Nederlanders zullen dichterbij huis op zoek gaan naar beleving de hotel- en recreatiebedrijven vergelijkbare of zelfs hogere Hotels presteren opvallend goed en ontspanning. omzetten dan in 2007. Voor 2009 heeft de sector de uitdaging Binnen de sector presteren de hotels opvallend goed. De kamerprijzen om het huidige omzetniveau vast te houden. en bezettingsgraden liggen op een hoog niveau. Wel heeft de af- Lager consumentenvertrouwen vlakking van de economie gevolgen voor zowel de zakelijke als de De afvlakkende economie raakt de omzetgroei bij restaurants, cafés toeristische markt. Toch stijgt het aantal hotelovernachtingen nog en cafetaria’s wat sterker. Het consumentenvertrouwen is aangetast steeds. Ook treedt schaalvergroting op en investeren hotels in extra en dit drukt de bestedingen. Bovendien rapporteert de drankver- kamers en bedden. Daarnaast wordt steeds meer geïnvesteerd in strekkende horeca omzetdalingen als gevolg van het rookverbod.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 35 Omdat de kosten wel stijgen, neemt de druk op de marges toe en De watersport staat in Nederland op een hoog niveau. Er is veel dat raakt ook het rendement. Bovendien neemt de concurrentie van belangstelling voor en vooral de groeiende groep koopkrachtige branchevreemde aanbieders toe. Zo proberen supermarkten, tank- vijftigplussers geeft de omzet van de branche een impuls. De locatie stations, tuincentra en (woon-)warenhuizen een stuk van de foodser- van de haven en de kwaliteit van de faciliteiten bepalen in grote vicemarkt te veroveren. Gelukkig voor de horeca gaat deze markt de mate de hoogte van de tarieven. Door in te spelen op luxe, gemak Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) komende jaren wel fors groeien. De consument gaat steeds vaker en comfort kunnen jachthavens het hoofd ook bij de afvlakkende 3,0 buiten de deur eten. Binnen tien jaar zal de foodservicemarkt door economie boven water houden. 2,5 de omzetgrens van € 30 miljard breken, ruim anderhalf keer zoveel 2,0 1,5 als in 2007. Wellness is een blijvende trend. De consument is continu op zoek naar 1,0 ontspanning en welbevinden. De markt voor wellnesscentra is dan 0,5 0,0 Uitdagingen voor het komend jaar zijn het vinden en behouden van ook groeiende. Bedrijven met servicegericht personeel met een hoog -0,5 vakkundig personeel. Voorts stelt het rookverbod de vaardigheden niveau van sociale omvang zullen de winst maken. De groei die de -1,0 -1,5 van de ondernemer op de proef. Ook inspelen op de behoeften van markt de komende jaren doormaakt, zal het kaf van het koren scheiden. 2007 2008 de snel veranderende consument is een van de grootste uitdagin- Bedrijven moeten zichzelf goed profileren en daarbij keuzes maken. kleinbedrijf gen voor het horecabedrijf. middenbedrijf grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank Volop uitdagingen voor de sector Fitnessbranche volop in beweging De sector heeft de afgelopen jaren een flinke groei doorgemaakt, Fitness blijft de grootste sport in Nederland en groeit nog steeds. waardoor de omzetten zich anno 2008 op een hoog niveau bevinden. Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) Het aanbod van fitnesscentra neemt echter sneller toe, waardoor De groei is er nu echter uit als gevolg van de afvlakkende economie. 6 op sommige plaatsen al sprake is van een verdringingsmarkt. Voor de drankverstrekkende horeca geldt bovendien dat de omzet 5 De noodzaak voor bestaande fitnessbedrijven om te professionaliseren negatief wordt beïnvloed door het rookverbod. De toekomst ziet er 4 neemt dan ook toe. Voor professionele ondernemers die op de juiste niet voor alle ondernemers rooskleurig uit, maar toch liggen er nog 3 locatie starten met een onderscheidend concept, liggen er echter genoeg kansen voor de individuele ondernemer. Zo is het groeiend 2 nog volop kansen in de markt. aantal senioren, met meer vrije tijd en geld te besteden, een interes- 1 0 sante doelgroep voor de horeca en recreatie. Zij is op zoek naar -1 Ook de golfsport blijft doorgroeien. Hierdoor is er jaarlijks ruimte voor luxe, comfort en service en is ook bereid daarvoor te betalen. Onder- 2007 2008 de aanleg van nieuwe golfbanen. Maar het perspectief voor golfbanen nemers die zich onderscheiden in de markt en de mogelijke kansen omzetwaarde omzetvolume is niet overal even gunstig. Bij het plannen van een nieuwe baan dient benutten, kunnen nog steeds een prima resultaat behalen. Het zal omzetprijs Bron: EIM en Rabobank dan ook goed onderzocht te worden of er in het betreffende gebied lastiger worden dan de afgelopen jaren het geval was, maar door nog wel voldoende marktmogelijkheden zijn. Om winstgevend te zijn, een goede kostenbeheersing en wat inventiviteit kunnen ze een is namelijk een goede bezettingsgraad vereist. heel eind komen.

Bas Tolmeijer (Apollo Hotels & Resorts) ‘’Doen, dat is ons credo” De hotellerie maakte de afgelopen jaren een ongekende groei directeuren Willem Jan van den Dijssel en Francesco Monaco. schap predikt bij je vestigingsdirecteuren moet je zelf ook anders door. Nu de economie afzwakt, rijst de vraag wat dit betekent Daarna is het snel gegaan. Apollo telt nu twaalf hotels, waarvan durven werken. En het creëert ook nog eens meer vreugde bij voor deze branche die bekend staat als conjunctuurgevoelig. Thermae 2000 in Valkenburg een van de bekendste is. Het con- het personeel.” Bas Tolmeijer, directeur en mede-eigenaar van Apollo Hotels cern heeft circa duizend personeelsleden en een jaaromzet van & Resorts, een hotelgroep met twaalf vestigingen, geeft ant- € 54 miljoen. Dit is vooral bereikt door overnames van bestaande Om toch goed te sturen, is een (intranet) benchmarksysteem woord op die vraag: “De groei van de afgelopen jaren zet hotels. Tolmeijer hierover: “We kopen hotels waar iets mee aan gebouwd. Volgens Tolmeijer de Rolls Royce onder de systemen: niet door. Volgend jaar blijven onze omzetten wel gelijk door de hand is. Die hebben veel verbeterpotentieel. Meestal zijn ze door “Daar hebben wij niet op bezuinigd. In het systeem staan uitge- de vele vernieuwingen die we in 2008 hebben gedaan. In de mismanagement verliesgevend. Door onze jarenlange ervaring breide kengetallen van onze vestigingen. Dit maakt benchmarken kosten gaan we uit voorzorg stevig snijden.” in de hotellerie weten wij hoe je zo’n bedrijf weer gezond maakt. mogelijk per hotel, maar ook per afdeling. Elke hotelmanager kan We concentreren vooral op groei in de Benelux, met steden als exact zien wat goed is en wat beter kan. Elke dinsdag hebben we Tolmeijer maakt zich dus zorgen over de afzwakkende economie: Rotterdam, Brussel en Antwerpen op het verlanglijstje. Daarbij nieuwe cijfers over productiviteit en kwaliteit. Denk aan omzet “Bezettingsgraden en kamerprijzen van onze hotels met name hebben we voorkeur voor hotels met minimaal tachtig kamers, per week of omzet per kok per uur. Het doel is om van elkaar te in Amsterdam komen onder druk te staan. Gelukkig hebben we € 2,5 miljoen omzet en bij voorkeur op goede locaties in de steden. leren. Uiteraard is het onze taak hierbij te helpen. Dus niet zeggen in 2008 al 9% omzetgroei in de boeken staan. Een stelregel is dat Overigens is groei niet een doelstelling op zichzelf. Het moet wel dat iets niet goed is, maar juist vertellen hoe het beter kan. Dit de gemiddelde bezettingsgraad in een stad minimaal 70% moet de totale prestaties ten goede komen.” blijkt ook nog eens goed voor de motivatie van het personeel. zijn om prijsconcurrentie te voorkomen. Voorlopig zitten we daar Mensen werken bij ons met plezier. Hiervan getuigen ook het in veel steden nog boven. Onderscheidend vermogen en benchmarken lage verloop en ziekteverzuim (onder de 2%).” Apollo onderscheidt zich in de markt met service en vriendelijk- Snelle groei bij Apollo heid van het personeel. Maar volgens Tolmeijer zit het grootste Bedreigingen Tolmeijer heeft ook over de kredietcrisis nog een positieve noot: onderscheid achter de schermen: “Het personeel krijgt veel Ondanks de tevredenheid over de eigen resultaten, erkent “Onze ambitie is om te groeien en door de kredietcrisis is dat bevoegdheden. Als ze een goed plan hebben, bellen ze één van Tolmeijer dat de economische ontwikkelingen gevolgen hebben nu sneller te realiseren. De prijzen van hotels normaliseren, ons en dan is het geregeld. Geen formulieren dus. Doen, dat is voor de hotelbranche. “Door de inflatie en arbeidskrapte ver- waardoor we goedkoper hotels kunnen overnemen.” De eigen ons credo. Hierdoor zijn we efficiënt en bovendien wordt het wachten wij komend jaar dat onze kosten met gemiddeld 3% hotelketen profiteert dus volop van de marktontwikkelingen. ondernemerschap bij het personeel bevorderd. De efficiency stijgen. Dit betekent dat je zelf ook hogere prijzen moet rekenen De groep werd in 2005 opgericht en startte met één hotel: het blijkt ook uit het feit dat we geen duur hoofdkantoor hebben. om in ieder geval hetzelfde winstniveau te halen. Nu de omzet Mercure Hotel in Lelystad, het tegenwoordige Apollo Hotel Ons hoofdkantoor is 30 centimeter breed en 90 centimeter diep, gelijk blijft, zal er nog meer aandacht komen voor efficiency. Lelystad. Tolmeijer kocht de exploitatie samen met de mede- een postbus. Met drie directeuren werken we voor de hele club. Ook zal er met alle toeleveranciers een stevige gespreksronde Wij zijn in de hotels of werken vanuit huis. Als je ondernemer- komen.”

37 Daarnaast merkt de hotelmarkt de gevolgen van de lage dollar- vierkante meter inzetten voor kamers. Dan het groeiende aantal Branche moet professionaliseren koers. De ondernemer: “Je ziet vooral dat grote Japanse tour- senioren. Ze hebben meer tijd en geld te besteden en zijn vooral Al deze ontwikkelingen zorgen er volgens Tolmeijer wel voor dat operators nu meer reizen boeken naar het ‘goedkope’ Amerika. een interessante doelgroep voor de rustige dagen, bijvoorbeeld er nog veel gaat veranderen in de branche: “De schaalvergroting De Amerikaanse toeristen die nog wel komen, geven bovendien de zondagavond. Een actuele ontwikkeling is het rookverbod. zet door. Om bestaansrecht te hebben moet de branche namelijk minder uit. Tot slot merk je dat het lastiger wordt om groei te Hierover zijn wij enthousiast; we merken geen omzetdaling. professionaliseren. Nu hebben hotelondernemers vaak een on- financieren. Banken en beleggers worden terughoudender.” Bovendien zijn al onze kamers nu rookvrij waardoor ze frisser voldoende brede blik. Ze spelen daardoor niet adequaat in op blijven. Fijn voor de gasten en fijn voor ons, want we hoeven marktontwikkelingen. Daarnaast moeten ondernemers meer Belangrijke ontwikkelingen in de hotellerie ze minder vaak op te knappen. Tot slot merk je dat je rekening benchmarken; we moeten af van de angst om kennis uit te wisselen. Tolmeijer noemt nog een aantal andere ontwikkelingen waaruit moet houden met de vraag naar luxe en comfort. Zo is airco Als ondernemers de professionaliseringsslag niet weten te maken, blijkt dat de hotelbranche volop in beweging is: “Wellness blijft tegenwoordig een must, zeker in stadshotels. Ook een flatscreen dan blijft veel potentieel onbenut. Overigens biedt dat voor ons booming. Het trekt extra gasten naar je hotel, maar je moet er is standaard, overigens ook gunstig omdat het ruimte bespaart.” juist kansen om ook in de toekomst slecht renderende hotels op wel de ruimte voor hebben. In stadshotels wil je elke beschikbare te kopen en daarmee Apollo Hotels & Resorts verder uit te breiden.” General manager Tahlita Bon en directeur en mede-eigenaar Bas Tolmeijer

Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector transport 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Actieve ondernemingen (x 1000) 20,6 20,6 3,5 3,4 0,3 0,3 24,4 24,4 Transport Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 58,5 58,9 106,4 107,0 154,2 155,1 319,1 321,0 Omzet (x € 1 mld.) 9,6 10,0 20,3 21,3 34,3 36,0 64,2 67,3 Export (x € 1 mld.) 2,3 2,4 5,1 5,4 13,3 13,9 20,7 21,7 Het hoogtepunt Brutowinst (in % omzet) Loonsom (in % omzet)* 70,7 14,6 70,3 14,6 72,6 21,9 72,3 21,9 78,4 23,0 78,2 23,1 75,7 21,4 75,4 21,5 Resultaat voor belasting (in % omzet) 15,3 14,4 4,3 3,6 3,8 3,1 5,7 4,9 voorbij * Exclusief ondernemersloon bij bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid. Bron: EIM en Rabobank De transportsector is qua rendement zelden de beste van Vervoer volgt uiteraard handel en productie. Nu de internationale ...maar maakt in 2008 pas op de plaats de klas. Uitzondering op deze regel waren de jaren 2006 en economische groei afneemt, zal ook de vraag naar vervoer afvlakken. Na twee uitstekende jaren is het optimisme van de ondernemers in 2007. De omzetten stegen respectievelijk met 4,7% en 6,4%. De concurrentie zal verhevigen, vrachttarieven komen weer onder het wegtransport omgeslagen in somberheid. De kosten van de motor- De (internationale) handelsstromen namen in volume toe druk te staan en de kosten vertonen al enige tijd een stijgende lijn. brandstoffen stegen enorm, maar ook de rente- en personeelskosten en er was eindelijk weer ruimte voor betere vrachtprijzen, Deze omstandigheden maken het voor de ondernemers in het vervoer nemen verder toe. Vooral de kleinere ondernemingen hebben grote dus voor betere rendementen. In 2008 komt de sector waar- lastig om de juiste keuzes te maken. Focus op toegevoegde waarde moeite om deze kostenstijging door te berekenen aan hun opdracht- schijnlijk in de buurt van de omzetprestaties van 2006. Voor blijft essentieel. gevers. Enkele moeilijke jaren breken aan. Het wegvervoer heeft aan- 2009 verwachten wij een minder grote omzetstijging dan getoond een kwalitatief hoogwaardige en efficiënte manier van vervoer voorgaande jaren, omdat het wereldhandelsvolume af zal Wegtransport had de afgelopen jaren de wind in de rug... te zijn. Zij heeft dan ook het sterkst geprofiteerd van het toegenomen nemen. Minder handel betekent immers minder vervoer. Het beroepsgoederenvervoer over de weg heeft de afgelopen jaren goederenverkeer. In de periode 2000-2006 is het wegvervoer in de Dit zal voor 2009 resulteren in een magere volumestijging. binnen de transportsector het meest geprofiteerd van de wereld- EU met zo’n 25% gestegen, bij weinig tot geen groei in het vervoer Prijzen zullen licht stijgen, onder andere door hogere wijde economische groei. Het herstel zorgde zelfs de laatste over water en spoor. Naar verwachting zal het wegvervoer zijn sterke personeelskosten. jaren voor een tekort aan wielen. Door enkele jaren van forse in- positie binnen deze modaliteiten nog wel een tijd behouden. Na een vesteringen in rollend materiaal is het evenwicht weer hersteld. korte inzinking zal het wegtransport de vraag naar vervoerscapaciteit Het capaciteitstekort werd versterkt door moeilijk vervulbare vacatures. weer zien toenemen. Bedrijven die maatwerkoplossingen bieden Er zijn helaas nog steeds te weinig jeugdigen geïnteresseerd in een voor hun opdrachtgevers of zij die zich specialiseren in regio’s en/of baan als chauffeur. Hoewel het aantal vacatures bij de wegtransport- producten zullen het meest profiteren van de voorziene groei. bedrijven behoorlijk is teruggevallen, staat deze slechte aanwas van jonge werknemers een gezonde ontwikkeling van de branche in de Binnenvaart: optimisme wordt komende jaren getemperd,… weg. Naar verwachting zal de beperking van de werken rijtijden De binnenvaart heeft minder van de economische groei kunnen (tot uiteindelijk 48 uur per week) genoemde problematiek verder profiteren dan het flexibeler wegvervoer. Binnenvaartschippers kunnen aanscherpen. niettemin terugkijken op enkele goede jaren. Na 2006 ging het de

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 39 binnenvaart ook in 2007 voor de wind. Zeker ondernemers in de droge Taxi/personenvervoer: opnieuw een teleurstellend jaar Op langere termijn zal de hoop van de taxiondernemer vooral ladingvaart konden terugkijken op een goed jaar. De tankvaart kampte De taxibranche ondervindt nog steeds hinder van de deregulering. gevestigd zijn op de toenemende mobiliteitsbehoefte van con- met terugvallend ladingaanbod en druk op de tarieven. Aanhoudend hevige concurrentie en steeds maar stijgende kosten sumenten. Aangezien het openbaar vervoer zich steeds meer laten hun sporen na op de winstgevendheid (en vermogenspositie) terugtrekt op de ‘dikke’ vervoersstromen zullen er mogelijkheden Voor 2008 is het optimisme in de branche getemperd. Terugvallende van de taxiondernemingen. Qua rendement was 2007 een teleur- ontstaan voor het flexibele taxiproduct. economische groei vermindert het ladingaanbod. In de droge lading- stellend jaar, terwijl 2008 niet veel beter belooft te worden. vaart gaat het nog wel redelijk, ook al zullen de bedrijfsresultaten Optimisme maakt geleidelijk plaats voor somberheid lager uitvallen dan in 2007. De tankvaart heeft een moeilijke periode Bij de inschrijvingssystematiek voor het contractvervoer ligt het Concluderend kunnen we stellen dat de transportsector als geheel een achter de rug. Een groeiende vloot in combinatie met een dalend accent vooral op (lage) prijzen. Een sterke volumegroei is niet te stuk somberder is dan de afgelopen jaren. Het beroepsgoederenver- ladingaanbod baart zorgen. Na een tegenvallend eerste halfjaar van verwachten. De overheid houdt immers de hand op de knip. In het voer over de weg heeft het beste geprofiteerd van de economische 2008 trekken de vrachtopbrengsten voor de tankvaart gelukkig weer straattaxivervoer is het al niet veel beter gesteld. De invoering van de opleving. De binnenvaart ging het ook redelijk voor de wind, waarbij iets aan. Dit als gevolg van de dalende olieprijzen sinds eind juli. Het nieuwe tariefstructuur, begin dit jaar, heeft de druk op de exploitatie tank- en containervaart echter achterbleven bij het optimisme in de containervervoer over water heeft na jaren van aansprekende groei- fors vergroot. De factor tijd is immers niet langer van invloed op het branche. De taxibranche is en blijft vooralsnog in mineur. Momenteel cijfers nu te maken met een terugval. Als gevolg van te grote drukte tarief. Door de drukte in de steden hebben taxi’s tijdens ritten regel- is sprake van kostenstijgingen. In combinatie met een dalende econo- bij de terminals in de zeehavens verloor de containervaart terrein matig hinder van opstoppingen. Deze stilstand kost de taxionderne- mische groei leidt dat tot een pas op de plaats in de gehele transport- aan de modaliteiten spoor- en wegvervoer. Een gelukkige bijkomstig- mer nu geld. De branche wordt daarbij ook nog geconfronteerd met sector. Nu is het van belang de kostprijs van het vervoersproduct adequaat heid is de beperkte groei van de vervoerscapaciteit. Tegen de ver- kostenstijgingen. Deze hogere kosten kunnen, vanwege de geldende te bewaken en ernaar te streven om kostenstijgingen door te belasten wachting in is het aantal nieuwe schepen dat in 2007 in de vaart is maximumtarieven, niet doorberekend worden aan de klant. aan de opdrachtgevers. Naar verwachting zal de vraag naar vervoers- genomen lager dan in 2006. Ook voor 2008 verwachten we dat het capaciteit op de middellange termijn voor de hele sector toenemen. hoge aantal nieuwe schepen van 2006 niet gehaald zal worden. …maar op middellange termijn dienen zich groei- Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) mogelijkheden aan 6 8 Op de middellange termijn speelt het steeds meer dichtslibbende 7 5 weggennet de binnenvaart in de kaart. Het gebruik van rivieren 6 4 5 en kanalen biedt de branche immers verdere groeimogelijkheden. 3 4 Bovendien kan zij op meer sympathie rekenen bij diverse verladers. 3 2 Voor 2008 en 2009 zal echter nog sprake zijn van een zeer beschei- 2 1 1 den groei (respectievelijk 1,1% en 1%) van het ladingaanbod. Door de relatief sterke kostenstijgingen (personeel, verzekeringen en 2007 2008 2007 2008 rente) zullen ook de rendementen in de binnenvaart in 2008 onder kleinbedrijf omzetwaarde omzetprijs middenbedrijf omzetvolume exportwaarde druk komen te staan. grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank Bron: EIM en Rabobank

Bernd Verbeek (Citax Tiel) Taxibranche vrij ongevoelig voor conjuncturele schommelingen Citax Tiel is een Taxikeurmerk en ISO-9001 gecertificeerde onderneming. Het taxibedrijf heeft een omvang van 35 auto’s en vijftig man personeel met een plattelandsregio als werkgebied. De 35 auto’s bestaan uit 28 taxi’s en zeven mini-touringcars bestemd voor het vaste vervoer voor bedrijven en instellingen, straattaxivervoer en het vervoer naar zieken- en verpleeghuizen. Directeur Verbeek vertelt ons uitgebreid over zijn visie op het bedrijf en de taxibranche in haar geheel. 75 jaar geschiedenis… regio (plattelandsregio) en anderzijds uit de gelijke omvang van …en een goede relatie met het personeel anderzijds zijn essentieel Het taxibedrijf Citax is 75 jaar geleden opgericht. De naam Citax, de samenwerkende bedrijven die ieder hun eigen specialisme Naast goed contact met klanten en opdrachtgevers hecht Verbeek zo vertelt Verbeek, is een combinatie van de productnaam Citroën hebben. “Ons werkgebied bevindt zich grofweg tussen de Rijn veel waarde aan een goede relatie met het personeel. Hoewel en het woord taxi. “Toentertijd zijn door het hele land Citax’en en de Maas en de autosnelwegen A2 en A50.” Dit betekent dat het in de taxibranche best moeilijk is om goed personeel te krijgen, opgericht, waar nu alleen Citax Tiel nog van over is.” Citax Tiel Personenvervoer 5-stromenland het vervoer faciliteert in een heeft Verbeek hier niet veel last van. “Dit neemt niet weg dat een is door de jaren heen dan ook flink gegroeid en heeft zich ont- plattelandsregio, die wordt gekenmerkt door ‘dunne’ vervoers- kwalitatief hoogwaardig personeelsbestand uiteraard wel een wikkeld tot een gerenommeerd taxibedrijf. Toen het bedrijf negen stromen. Hierdoor is er veel vraag naar verschillende vormen van onze belangrijkste aandachtsgebieden is”, vertelt Verbeek. jaar geleden meer management nodig had, heeft Verbeek Citax van personenvervoer. “Mijn personeel moet vriendelijk zijn, geschikt voor het vak, goed overgenomen en hieraan invulling gegeven. kunnen samenwerken en passen in het team. De mensen die Contact met klanten en opdrachtgevers enerzijds… hier werken voldoen allen aan dit profiel, maar hebben toch vaak …resulteert in een uniek samenwerkingsverband Verbeek is duidelijk trots op zijn bedrijf en de samenwerking met een andere achtergrond. Zo rijden er bij mij ex-militairen, maar Verbeek begint ons meteen enthousiast te vertellen over het de andere taxibedrijven uit de regio. Hij merkt op dat overzicht, ook reïntegreren er drie à vier mensen per jaar. En ze krijgen alle- unieke samenwerkingsverband waar Citax in participeert. “Wat zeker in deze situatie, van extra belang is. “Te groot worden vind maal een goede opleiding.” Dat de rentabiliteit van Citax Tiel vrij voor veel taxibedrijven moeilijk te realiseren is, is Citax samen ik niet prettig. Als je rond de honderd auto’s hebt rijden, mis je het hoog is, komt volgens Verbeek over het algemeen doordat Citax met zeven taxibedrijven uit de regio gelukt. Wij vormen het overzicht en ben je als directeur zelf niet meer in staat om alles wat oudere chauffeurs in dienst heeft. Deze groep heeft een laag samenwerkingsverband Personenvervoer 5-stromenland BV. in eigen beheer te houden. Daarnaast vind ik het heel belangrijk ziekteverzuim en rijdt relatief weinig schade. In dit samenwerkingsverband heeft ieder bedrijf zijn eigen spe- om het contact met de klanten en opdrachtgevers te houden. cialisme en dat werkt erg goed.” De kracht achter deze samen- Anders mis je de ontwikkelingen en kansen in de markt.” werking is tweeledig en bestaat enerzijds uit de aard van de

41 Taxibranche anticyclisch van aard Tot slot vroegen we Verbeek hoe hij tegen de aankomende periode aankijkt als de economie een stuk minder hard zal groeien. “Daar zie ik niet zo tegen op, aangezien de taxibranche anticyclisch van aard is. Dit komt doordat er vaak langdurige contracten zijn afgesloten.” In tijden waarin het economisch wat minder gaat, teert het bedrijf dus op de contractafspraken die in de economisch wat ruimere tijd zijn afgesproken. “Sterker nog”, vervolgt Verbeek, “als je kijkt naar de samenstelling van de omzet wordt het grootste deel behaald door het vervoeren van ouderen, zieken en groepen. Gezien de toenemende vergrijzing van ons land betekent dit dat de vraag naar personenvervoer van ouderen en zieken alleen maar verder zal stijgen. Daarnaast vinden we in de naschoolse opvang de laatste drie jaar een flinke groeimarkt. Ook de aankomende jaren verwachten wij hier de vruchten van te kunnen plukken.”

Dienstverlening Niet alle branches conjunctuurgevoelig De sector wordt dan ook gekenmerkt door kleinschaligheid; ruim Over het algemeen zijn de persoonlijke en overige dienstverleners 94% van de bedrijven valt in de categorie kleinbedrijf. De aantrek- tamelijk ongevoelig voor conjunctuurschommelingen. Een uitzon- kingskracht van de sector op starters heeft te maken met de geringe Woelige conjunc- dering geldt momenteel voor de reisbranche, die onlangs melding maakte van terughoudendheid bij particulieren in het boeken van vooral reizen naar verre bestemmingen. De zakelijke dienstverlening investeringen en de grote keuzevrijheid als het gaat om het invullen van de werktijden. Hierdoor is het combineren van werk met bijvoorbeeld zorgtaken voor een zelfstandig ondernemer vaak beter te tuur schampt laat een divers beeld zien. In oktober is het algemeen sentiment omgeslagen van licht positief naar somber, aldus de conjunctuuren- quête van het CBS. Wel blijkt uit diezelfde enquête dat de onderne- realiseren dan voor een werknemer in loondienst. Veel diversiteit in branches dienstverlening mers die een hogere omzet verwachten nog in de meerderheid zijn. Het Economisch Instituut Bouwnijverheid meldt een teruggang in Een kenmerk van de sector is de grote verscheidenheid van bedrijven. De commerciële dienstverlening omvat zowel zakelijke als persoonlijke dienstverleners. Tot de zakelijke dienstverlening behoren onder De ongunstige internationale economische ontwikkelingen opdrachten van 12%. Dat duidt op een verminderde investerings- andere makelaars, assurantietussenpersonen, advocaten en notarissen, gaan niet ongemerkt aan de Nederlandse economie voorbij. bereidheid en daarmee komen ook minder opdrachten voor ingeni- administratieve dienstverlening, uitzendbureaus, economische Onvermijdelijk is dit ook van invloed op de sector commer- eurs en architecten beschikbaar. Ook de uitzendbranche moet in de adviesbureaus, ingenieurs, architecten, communicatiebureaus, ICT ciële dienstverlening. Hoe groot de negatieve gevolgen zijn huidige marktomstandigheden pas op de plaats maken. De laatste diensten en facilitaire dienstverleners als schoonmaak- en beveiligings- voor de dienstverlener hangt van af van de branche waarin hij maanden dalen het aantal uitzenduren en de omzetten. Het scherp bedrijven. Tot de persoonlijke dienstverleners worden de bedrijven actief is en de mate waarin hij afhankelijk is van conjunctuur- gedaalde consumentenvertrouwen vertaalt zich in minder transac- gerekend die gericht zijn op de verzorging van personen, zoals kappers. gevoelige opdrachtgevers uit andere sectoren. ties op de woningmarkt en dat heeft invloed op de makelaars, nota- Ook aanverwante branches als autorijscholen en kinderopvang worden rissen en assurantietussenpersonen. Bedrijven letten meer dan ooit tot de persoonlijke dienstverlening gerekend. Persoonlijke dienst- op liquiditeit. Daarom ligt de nadruk nu op actief debiteurenbeheer. verleners zijn sterk verbonden met ontwikkelingen op de consumenten- Dit is weer gunstig voor de omzet van incassobureaus en gerechts- markt. Zakelijke dienstverleners daarentegen zijn veelal sterk verweven deurwaarders. met een of meer andere sectoren van het Nederlandse bedrijfsleven. Zo is het bouwkundig ingenieursbedrijf afhankelijk van de ontwik- Grootste sector in Nederland kelingen in de sector bouw en dan met name de grond-, weg- en Met ruim 260.000 bedrijven en 1,5 miljoen werknemers (FTE´s’) is de waterbouw. Het schoonmaakbedrijf heeft vaak een grote diversiteit dienstverlening de grootste sector in de Nederlandse economie. Al in opdrachtgevers uit diverse sectoren. Ten opzichte van andere jaren kent de sector ook het grootst aantal starters. In 2007 is zelfs sectoren kent de dienstverlening veel branches met een relatief 54% van de 102.000 starters in de dienstensector begonnen. Onder beperkte historie, zoals de creatieve industrie en de commerciële hen zijn opvallend veel zzp’ers en starters vanaf 45 jaar. kinderopvang.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 43 Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) 6 Internet en de nieuwe verhoudingen kantoren en kinderopvangbedrijven is niet langer uitsluitend gericht 5 Internet heeft het bedrijfsleven in de volle breedte beïnvloed. Dit op het uitvoeren van de wettelijke taken: het opstellen van notariële 4 geldt zeker voor de commerciële dienstverleners. In Nederland maken akten respectievelijk het aanbieden van kinderopvang. Deze bedrijven 3 inmiddels elf miljoen mensen gebruik van internet. De afgelopen stemmen hun dienstverlening af op de doelgroep. 2 twee jaar is het internetgebruik verdubbeld. Iedere dag is 44% van 1 de Nederlanders online actief. Zij gebruiken internet voor steeds In economisch roerige tijden neemt het belang van een eigen strategie meer activiteiten. Op nummer 1 en 2 staan zoeken en e-mailen. alleen maar toe. Nadenken over toegevoegde waarde, marketing 2007 2008 Qua e-business staat de verkoop van reizen nog steeds op de eerste en communicatie is daarbij onontbeerlijk, ook om het bedrijf te kleinbedrijf middenbedrijf plaats, sinds 2007 gevolgd door de verkoop van verzekeringen. In positioneren op de arbeidsmarkt. Weliswaar zorgt de huidige vertraging grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank 2007 shopten we voor bijna € 4 miljard online, een toename van van de economische groei voor een rem op de banengroei, de sector 35% ten opzichte van 2006. blijft een tekort houden aan hoogopgeleide professionals. Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) 8 Internet heeft in sommige branches tot een geheel ander koop- Commerciële samenwerking 7 gedrag geleid. Vergelijkingssites wijzen de weg naar de goedkoopste De behoefte aan commerciële samenwerking neemt toe. Binnen 6 aanbieder. Sites van reisorganisaties en verzekeringsmaatschappijen de commerciële dienstverlening zien wij met name in de branches 5 4 bieden de mogelijkheid rechtstreeks reizen te boeken of verzekeringen kappers, kinderopvang, accountants en notarissen een opkomst van 3 af te sluiten. Voor de woningmarkt bieden diverse zoeksites uitge- formules, die vooral gericht zijn op een betere communicatie met 2 breide mogelijkheden om het actuele woningaanbod te raadplegen. de klant. Hoe ver de samenwerking uiteindelijk zal gaan, is sterk 1 Voor branches als reisbureaus, assurantietussenpersonen en make- afhankelijk van de behoefte van de ondernemer en de concurrentie- 2007 2008 laars heeft internet dan ook enorme gevolgen. Het noodzaakt verhoudingen in de branche. omzetwaarde omzetvolume ondernemers tot heroverweging van hun strategie. Internet kan omzetprijs Bron: EIM en Rabobank een goed instrument zijn om het bedrijf op innovatieve wijze te positioneren in de markt. Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector diensten 2007 2008 2007 2008 2007 2008 2007 2008 Marktgericht ondernemerschap Een trend in steeds meer branches is de ontwikkeling van meer Actieve ondernemingen (x 1000) 238,6 252,2 12,8 12,9 1,2 1,2 252,6 266,4 professioneel en meer marktgericht ondernemerschap. Het ontstaan Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 544,3 558,6 357,1 368,1 555,3 573,4 1456,7 1500,2 van discount notarissen en kinderopvangcentra met buitenschoolse Omzet (x € 1 mld.) 48,4 51,0 45,2 47,9 70,9 75,2 164,5 174,2 opvang in samenwerking met muziekschool en sportverenigingen Brutowinst (in % omzet) 77,8 77,8 75,6 75,7 74,3 74,4 75,7 75,8 zijn daarvan sprekende voorbeelden. De strategie bij deze notaris- Loonsom (in % omzet) 27,8 28,0 38,1 38,6 40,4 41,0 36,1 36,6 Resultaat voor belasting (in % omzet) 22,4 22,5 9,5 9,2 7,2 6,9 12,3 12,1 Bron: EIM en Rabobank

Agnes Vossen (Willemijntje Kinderopvang) Volwassen branche maakt inspirerende keuzes Agnes Vossen ziet zichzelf als een ondernemer met een maatschappelijk dienstverlenend product. Juist dat product, de kinderopvang, vindt ze zo interessant. En dan niet zozeer om het concept op verschillende locaties te herhalen. Nee, ze is altijd op zoek naar nieuwe maatschappelijke verbindingen, zoals ze dat noemt. Volgens haar biedt de kinderopvang daar- toe veel mogelijkheden. Deze inspirerende blik op de markt resulteert in interessante kansen. Nieuwe maatschappelijke verbindingen In de praktijk weet Agnes Vossen met haar bedrijf Willemijntje Kinderopvang dikwijls nieuwe maatschappelijke verbindingen te realiseren. Ze laat zich hierbij leiden door de vraag uit de markt en de lokale mogelijkheden. Een mooi voorbeeld van dat laatste is een kinderdagverblijf dat is gehuisvest in een servicecentrum voor ouderen. Deze op het eerste gezicht onlogische locatie- keuze biedt veel voordelen. Het kinderdagverblijf profiteert van de kwalitatief hoogwaardig huisvesting en haar voorzieningen. Dergelijk grote gebouwen bieden meer exploitatiemogelijk- heden dan de normbedragen per m2, die vanuit de kinderopvang worden voorgeschreven. Deze verrassende combinaties geven het product kinderopvang niet alleen een nieuwe dimensie, maar dagen het bedrijf tevens uit tot continue vernieuwing.

45 De marktgerichte blik heeft er onder meer toe geleid dat afgelopen jaren. De overheid heeft met de invoering van de Wet van deze organisatie. De ingezette koers sprak haar bijzonder aan. Willemijntje ernaar streeft kinderopvang voor álle kinderen aan Kinderopvang de marktwerking binnen de branche gestimuleerd. Sindsdien heeft ze deze koers altijd willen uitdragen. Ze is er stellig te bieden. Dan gaat het dus ook om kinderen met een geestelijke of Consequentie hiervan is dat zij haar grip op de kinderopvang van overtuigd dat als je kiest voor kwaliteit, er altijd voldoende lichamelijke beperking of kinderen met een medische indicatie. heeft verloren. Kinderopvang heeft niet langer alleen een maat- vraag uit de markt zal zijn. Een belangrijke vereiste voor deze Momenteel loopt er een experiment waarin wordt samengewerkt schappelijke opdracht, maar wordt sindsdien ingevuld vanuit het keuze is dat er doorlopend wordt geïnvesteerd in inhoud en met een school voor kinderen met een geestelijke beperking. zelfstandig ondernemerschap. In dat kader is de politieke discussie duurzaamheid. In combinatie met de zoektocht naar maatschap- Deze kinderen van boven de zestien jaar mogen enkele lichte over kinderopvang als basisvoorziening minder passend. Met de pelijke verbindingen levert dit dus verrassende initiatieven op. taken verrichten binnen het kinderdagverblijf. Denk aan het harmonisatie van peuterspeelzalen en kinderopvang beweegt opvouwen van de was, eten en drinken rondbrengen, noem de overheid, met een regierol voor de gemeente, zich weer op Personeel: kwantiteit én kwaliteit zijn punten van zorg maar op. Binnen de branche zijn er nog weinig voorbeelden te het terrein van de nu geprivatiseerde kinderopvang. Het over- Het invullen van vacatures is, vooral in de BSO, altijd lastig geweest. vinden op dit terrein. Gezien haar enthousiasme en daadkracht heidsbeleid is daarmee onvoldoende consequent en brengt De ongunstige urenverdeling gedurende de werkweken, veroor- lijkt deze pioniersrol Agnes Vossen op het lijf geschreven. ondernemers in de kinderopvang in verwarring. zaakt door school- en vakantieweken, is een belangrijke reden voor het ontbreken van geschikte kandidaten. Feit is echter dat Ondernemerschap = “Wat levert het ons op?” Ontstaan vanuit de Vrouwenvakschool vooral de BSO groeit. Een belangrijk punt van zorg dus. Het is Een rendabele exploitatie en gezonde balansverhoudingen zijn Willemijntje Kinderopvang is een zelfstandige stichting, opgericht echter niet alleen de kwantiteit die zorgen baart. Ook de kwaliteit basisvoorwaarden als vernieuwing leidt tot concrete investerings- in 1996. Binnen Tilburg heeft het bedrijf een aantal kinderdag- van het personeel laat vaak nog te wensen over. Willemijntje plannen. Tijdens het gesprek wordt al gauw duidelijk dat Agnes verblijven en BSO’s (buitenschoolse opvang). De historie van gaat de uitdaging aan om hierin te investeren. Zo denkt zij mee Vossen een bevlogen ondernemer is met een stevige, uitgesproken Willemijntje gaat terug tot 1985: het ontstaan van de Vrouwen- met de ontwikkeling van opleidingen en leermiddelen, in over- mening over haar bedrijf én over de ontwikkelingen binnen vakschool (een initiatief van de FNV Vrouwenbond). Deze vrouwen- leg met ROC’s. De afgelopen jaren is er onvoldoende aandacht de branche. De wijze waarop ze de visie en uitdagingen van vakschool had als doelstelling de reïntegratie van vrouwen die besteed aan de kwaliteit en opleiding van de medewerkers. Willemijntje Kinderopvang beschrijft, getuigt van doortastend verder van de arbeidsmarkt afstonden. Kinderopvang leek een Kwantiteit was altijd hét onderwerp van discussie in de kinderen kritisch ondernemerschap. Een wijze van ondernemen die geschikt middel om vrouwen te begeleiden in scholing en opvang. In het kader van harmonisatie en brede scholen heeft volgens haar binnen de branche nog niet altijd gebruikelijk is. arbeidsparticipatie. Begin jaren ’90 kwamen de geldstromen opleiding nu weer een hoge plek op de agenda. In overleg met Collega’s laten zich in hun visie en strategie maar al te vaak leiden vanuit de overheid goed op gang. De rijksbudgetten vloeiden ROC’s worden nieuwe leersystemen ontwikkeld. En er is nu door gemeentelijke doelstellingen en plannen. naar de gemeenten, die de gelden op hun beurt weer lokaal meer aandacht voor opleiden in de praktijk. Ook hier ontloopt verdeelden. Het ging destijds vooral om een kwantitatieve Willemijntje haar verantwoordelijkheid niet. Het gaat immers Willemijntje stelt zichzelf doorlopend de volgende vragen: Waar uitbreiding van kinderopvang. Met de aanstelling van een om de kwaliteit van de dienstverlening. En, zoals Agnes Vossen zijn we goed in? Waar liggen de mogelijkheden in de markt? nieuwe directeur van de Vrouwenvakschool werd een andere nogmaals opmerkt, kwaliteit vereist investeringen op inhoud Wat zijn interessante uitdagingen? Wat zijn de belangrijkste weg ingeslagen. Zij wilde af van de afhankelijke positie van de én duurzaamheid. bedreigingen/risico’s voor de onderneming? Op die laatste gemeente en liet vraag en aanbod de visie en strategie van de vraag refereert ze aan het zwalkende overheidsbeleid van de stichting bepalen. Agnes Vossen kwam eind jaren ’90 in dienst

Gezondheidszorg Zorgsector Impact macro-economische ontwikkelingen op de zorg De aanbodkant van de zorgsector beweegt zich steeds meer naar Stijgende zorgprijzen Ook de zorguitgaven groeien. Zo heeft het CPB een scenario berekend blijft groeimarkt marktwerking. De impact van macro-economische ontwikkelingen blijft vooralsnog echter beperkt in vergelijking met de commerciële sectoren. Dit komt omdat zorginstellingen nog steeds budgetgedreven op basis waarvan het budgettair kader zorg voor de periode 2008-2011 is vastgesteld. Hierin stijgen de nominale zorguitgaven bij ongewijzigd beleid en een behoedzame economische groei van 1,75% tussen 2008 De zorgsector ondervindt minder gevolgen van de stagnerende zijn en sterk worden gereguleerd door de overheid. Een directe impact en 2011 met gemiddeld 5,5% per jaar stijgen. Hiervan wordt 2,8% be- economie dan de commerciële sectoren. Wat dat betreft is van de kredietcrisis zien we in de zorg dan ook niet. Indirect zien we paald door volumegroei. De overige groei (2,7%) wordt bepaald door de zorg nog steeds een budgetgedreven sector. De twee dit natuurlijk in de financiering van zorginstellingen. Net als in alle stijgende prijzen. Dit komt deels omdat de zorg een arbeidsintensieve meest in het oog springende factoren van invloed zijn het andere sectoren is het aantrekken van kapitaal duurder geworden. sector is en de arbeidsproductiviteit structureel achterblijft bij andere overheidsbeleid en de arbeidsproductiviteit. De randvoor- bedrijfstakken. Daarnaast stijgen de lonen in de zorg wel conform de waarden die de overheid stelt, moeten innovatie in de zorg- Zorgvraag ‘conjunctuurongevoelig’ algemene loonontwikkeling. Hierdoor wordt de zorg in verhouding sector stimuleren. Door slimmer en efficiënter werken kan de In de commerciële sectoren hebben gebeurtenissen als de krediet- dus steeds duurder. arbeidsproductiviteit verbeteren. Daardoor stijgen de prijzen crisis invloed op de vraag. Zo is het consumentenvertrouwen sterk minder snel en kan de stijgende zorgvraag deels het hoofd gedaald. Vooral bij luxe goederen is de vraag conjunctuurgevoelig. Arbeidsmarkt worden geboden. Maar ondanks deze uitdagingen en de De vraag neemt af bij mindere economische omstandigheden. De arbeidsmarktproblematiek in de sector heeft dus een directe economische tegenwind blijft de zorgsector een groeimarkt. De zorg is daarentegen veel minder gevoelig voor conjuncturele impact op de stijging van de zorgprijzen. Dit probleem wordt de schommelingen. Mensen kunnen er niet voor kiezen om een keer komende jaren alleen maar groter. De arbeidsproductiviteitsgroei niet naar het ziekenhuis te gaan als ze ziek zijn. Wel doet meer welvaart (0,3% per jaar) ligt veel lager dan de volumegroei. Hierdoor groeit de de vraag naar zorg toenemen. Ook groeit het volume door vraag- werkgelegenheid in de zorg met ongeveer 2% per jaar. En dat terwijl sturing. Toch kunnen we de zorgvraag vooralsnog ‘conjunctuur- de werkloosheid met 4% heel laag is. ongevoelig’ noemen. Zij wordt grotendeels beïnvloed door demografische ontwikkelingen, zoals bevolkingsgroei en vergrijzing, Nederland is gebaat bij een hogere arbeidsproductiviteit om de zorg technologische ontwikkelingen en betere kwaliteit van de zorg. betaalbaar te houden. In Nederland werkt 11% van de beroepsbevol- De zorgvraag neemt de komende jaren dan ook alleen maar toe. king in de zorg. Met de huidige productiviteit betekent dat, volgens een onderzoek van SEO, Plexus Medical Group en de UvA, dat over ongeveer twintig jaar 22% van de beroepsbevolking in de zorg zou moeten werken. Om de bestaande en toekomstige krapte op te vangen en de arbeidsproductiviteit te verhogen is dan ook innovatie nodig.

RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE OKTOBER 2007 47 Procesinnovatie Eerstelijnszorg Daarnaast verandert de compensatie van hoge kosten door chronisch Maar wat is er nodig om innovatie plaats te laten vinden? Kijkend Het gaat dan om de samenhang binnen de eerstelijnszorg en tussen zieken en gehandicapten. Een nieuwe regeling gaat de bestaande naar de commerciële sectoren zijn dit marktwerking, concurrentie en de eerstelijnszorg en ziekenhuizen. In de eerstelijnszorg wil de overheid buitengewone uitgavenregeling per 1 januari 2009 vervangen. De verzakelijking van de zorg. Hoewel marktwerking is ingezet door de met functionele bekostiging meer ondernemerschap stimuleren. bestaande zorgfuncties ondersteuning, activerende begeleiding en overheid, wordt innovatie tot op heden nog steeds belemmerd door Daarnaast komen er kwaliteitsindicatoren voor huisartsen, farmacie, behandeling worden omgevormd tot twee functies: begeleiding en het huidige systeem van inputbekostiging. De hoeveelheid regels en fysiotherapie, kraamzorg, mondzorg en acute zorg. behandeling. Ook de indicatiestelling wordt verbeterd en vereen- procedures in de sector is ook nog steeds een belemmerende factor voudigd, evenals de uitvoering door de zorgkantoren. voor innovatie. Meer concurrentie zou bevorderd kunnen worden Verder werkt de overheid aan de invoering van de Langetermijnvisie door lagere toetredingsdrempels. Farmaceutische Zorg. In 2009 worden de regels voor de bekostiging Deze en andere maatregelen moeten leiden tot betere randvoor- van apothekers aangepast. Het verplichte tariefsysteem met een waarden. Het doel daarvan is slimmer en efficiënter werken in de Speerpunten overheidsbeleid 2009 algemene vergoeding, aangevuld met inkoopkortingen per uitge- zorg. Uiteindelijk moet dit resulteren in een betere betaalbaarheid De overheid heeft veranderingen op deze gebieden reeds in gang schreven recept verdwijnt gaandeweg. Daarnaast worden de regels van de zorg op lange termijn. En laten we niet vergeten dat de zorg- gezet. Marktwerking wordt (mondjesmaat) ingevoerd. Regels en voor de verzekeringsvergoedingen aangepast. sector voorlopig een groeimarkt blijft, ondanks alle uitdagingen en procedures moeten minder of eenvoudiger worden. Het Innovatie- de economische tegenwind. Een groeimarkt met alle kansen van platform Zorg moet innovaties in de zorg stimuleren. De vraag is Curatieve zorg dien. Kortom, 2009 belooft voor de zorgsector wederom een boei- echter of deze veranderingen snel genoeg effect hebben om de De vrije prijsvorming in het B-segment (planbare, niet-acute zorg) end jaar te worden. arbeidsproductiviteit op kortere termijn te kunnen verhogen. wordt uitgebreid naar maximaal 34%. De invoering van deze pres- tatiebekostiging leidt tot nieuwe toetreders, meer concurrentie en Wat kunnen we in 2009 van de overheid verwachten? Voor volgend meer keuzemogelijkheden voor de patiënt. jaar is in de zorg een budget van € 58 miljard beschikbaar. De groei van het totale budget vanuit de overheid is in 2009 voor 3% bepaald AWBZ door autonome groei (demografische ontwikkelingen) en voor een In de langdurige zorg wordt in 2009 de zorgzwaartebekostiging 0,5% door beleidsmatige keuzes. Een aantal beleidsmatige keuzes ingevoerd. Hierdoor krijgen instellingen voortaan geld voor de wordt hieronder belicht. Komend jaar geeft de overheid in de zorg geleverde prestatie per cliënt in plaats van voor de beschikbare de prioriteit aan kwaliteit, transparantie, innovatie en preventie. Het capaciteit. Het bouwregime in de langdurige zorg wordt afgeschaft overheidsbeleid is er in 2009 op gericht de zorg beter op elkaar af te en wonen en zorg worden financieel gescheiden. Hierdoor nemen stemmen en te organiseren rondom de cliënt. de keuzevrijheid van de cliënt en de diversiteit in woonvormen toe.

Will Ten Westeneind (Diafaan) “Met innovaties maken we de zorg interessanter” Het imago van werken in de zorg is niet sexy. Demografische en een infrastructuur voor de thuiszorg. We werken daarbij heel zorgen dat het voor ouderen mogelijk blijft om langer zelfstandig ontwikkelingen laten echter zien dat de zorgvraag de komende nauw samen met andere partners uit bijvoorbeeld de geestelijke thuis te wonen. Door hen bijvoorbeeld te faciliteren met tech- jaren enorm stijgt. Innovaties kunnen een oplossing zijn voor gezondheidszorg en de gehandicaptenzorg. Op die manier kunnen nologie en innovaties. Dat gebeurt nu al in de thuiszorg waar we de krapte in de arbeidsmarkt, meent Will Ten Westeneind van we ook in de kleine kernen van een plattelandsgemeente 24-uurs- samen met de lokale woningbouwcorporaties alarmeringssystemen zorgorganisatie Diafaan. Cliënten blijven langer zelfstandig én verzorging aanbieden.” en zogenoemde domotica toepassen. Het gaat dan om gemaks- het werk van de verzorgenden wordt gemakkelijker, efficiënter diensten die je bij mensen thuis kunt installeren, zoals afstands- én aantrekkelijker. Voor de elf bouwprojecten die gepland staan, werft de afdeling bedieningen voor deuren, zonnewering of het gasfornuis. Mensen Personeel en Organisatie van Diafaan nu al proactief medewerkers. die meer contact willen met een verzorgende kunnen dat krijgen Diafaan is een zorgorganisatie die in 2003 ontstond uit een fusie Ten Westeneind: “We werven heel gericht in de kernen waar we via een beeldscherm.” van zes verzorgingshuizen tussen Arnhem en Doetinchem. Sinds- gaan bouwen en houden regelmatig banenmarkten. Daarbij dien vernieuwt de organisatie zich voortdurend. De traditionele profileren we ons als een goede werkgever waar mensen in hun Slaap-waakritme verzorgingshuizen worden vervangen door woonservicezones in functie doorgroeien en veel mogelijkheden krijgen voor opleiding. Met technologie kun je ook de kwaliteit van zorg en dienstverlening de gemeentes. Zo’n 800 medewerkers en 500 vrijwilligers werken En we betalen net iets meer dan onze collega-organisaties in dit verbeteren, zoals de zorg voor demente ouderen, aldus Ten op verschillende locaties en bij mensen thuis. “Ons gebied ver- gebied.” Westeneind. “Met hogescholen, universiteiten en het bedrijfs- grijst in een rap tempo. Binnen nu en vijftien jaar verwachten we leven kijken we hoe we ons dienstverleningproces met slimme dat de zorgvraag met 60 tot 70 procent toeneemt”, vertelt Will Daarnaast kijkt Diafaan met CWI, UWV, de gemeentes en de technologie zo kunnen aanpassen dat het voor onze cliënten Ten Westeneind, bestuursvoorzitter bij Diafaan. Wat is zijn ant- provincie of ze mensen die moeilijker aan werk komen, kan laten iets oplevert.” Als voorbeeld noemt hij het slimme horloge, een woord op die ontwikkeling? instromen en opleiden. “We duwen en stuwen zo maximaal polsbandje dat het slaap-waakritme en de lichaamstemperatuur mogelijk om mensen uit de gemeenschap enthousiast te maken van de cliënt meet. Bij bepaalde waarden komt de nachtver- Duwen en stuwen voor de zorg.” zorger in actie en kan hij meteen traceren waar de patiënt zich “We willen onze dienstverlening echt naar de klant toebrengen bevindt. Zo kan hij niet onderkoeld raken wanneer hij zijn bed én dat mensen zich zo lang mogelijk zelf kunnen redden. Technologie en gemaksdiensten niet meer kan vinden na een nachtelijk toiletbezoek. Omdat de De komende jaren gaan we daarom veel bouwen in de kleine Mensen die langer thuis wonen, blijven langer weg van de verzorger de patiënt op afstand volgt, kan hij weer andere werk- kernen. Kleinschalige servicepunten die onderdeel zijn van de intensieve zorgvraag, benadrukt Ten Westeneind. En juist die zaamheden uitvoeren. gemeenschap, met verpleeghuisplaatsen, verzorgingshuisplaatsen intensieve zorg vraagt meer personeel. “Je moet er dus voor

49 Andere banen Slimme technologie en innovaties kunnen tenslotte het werk van medewerkers ontlasten, meent Ten Westeneind. “Dat betekent weer minder uitval en vooral de handjes aan het bed. Je kunt met technologie ook je bedrijfsprocessen en registratiesystemen van zorgminuten vereenvoudigen. We denken met al deze innovaties zo’n tien procent op personeelskosten te besparen. Die tien procent hebben we hard nodig om de toenemende vraag aan zorg aan te kunnen. Maar vooral het imago van werken in de zorg hopen we zo een impuls te geven. Dat het echt leuk is om in de zorg te werken. Je ziet dat er nu al andere banen ontstaan, met meer technologie en andere verantwoordelijkheden. Met de ROC’s proberen we het beroep nog aantrekkelijker te maken door nieuwe onderwijsmodules te ontwikkelen. Want verzorgenden en verpleegkundigen moeten we ook beter voor- bereiden op die nieuwe technologie. We zien nu al dat het werkt en dat mensen met een ICT-achtergrond geïnteresseerd raken. Maar of het allemaal voldoende is voor de komende jaren, weten we nog niet.”

Column Even voorstellen… Iedere vrijdagavond deel ik mijn sportieve afronding van de week visie op dit type issues. In woord, in de vorm van een brochure of door met een vaste partner, vriend en ondernemer. We tennissen zoals de verwijzing naar onze studies op www.rabobankgroep.nl/kennisbank week is verlopen. Soms lukt er niets omdat de hele week al stressvol of www.rabobank.nl/cijfersentrends. was. Soms lukt alles omdat we in de ondernemende flow terechtgekomen zijn en die nog even doorzetten. Dat alles in de wetenschap De vragen waarmee deze ondernemer worstelt, zijn in een of andere dat we eigenlijk te weinig tijd hebben om net zo goed te kunnen vorm de vragen van iedere ondernemer in elke branche. Het is dan tennissen als de spelers op de buurbanen. Voor ons beiden is het prettig om bij een betrouwbare relatie te kunnen klankborden of kennis even stoom afblazen, waarna de belangrijke ‘derde helft’ volgt. te vergaren. Zeker in de huidige voor ondernemers roerige tijden. Steevast nemen we daarin de status van het land en de wereld door, Rabobank heeft branchekennis georganiseerd door en voor onder- de wederzijdse familiebeslommeringen en vervolgens het bedrijf. nemers. Door, omdat we ondernemers dagelijks spreken en weten Een onderneming die internationaal opereert op een markt die wat hen beweegt. Voor, omdat we kennis zien als een belangrijke conjunctureel en grondstofprijsgevoelig is. onderscheidende factor voor ondernemen met toekomst. Zo zijn er de afgelopen maanden, jaren, verschillende issues de revue Onze mensen die dagelijks voor u klaar staan om branchekennis met gepasseerd: wel of niet in China produceren, prijsverhogingen wel u te delen, stel ik graag met bijstaande foto aan u voor. Zij maken of niet doorvoeren, hoe kom ik aan gekwalificeerd personeel en wat voor ons het verschil. Met als uiteindelijke doel dat u succesvoller is de situatie op de wereldgrondstoffenmarkt? Deze vragen werden kunt ondernemen. en worden mij dan voorgelegd, als vertegenwoordiger van een bank met veel branchekennis. Gelukkig kan ik altijd terugvallen op mijn Berry Reijnen achterban binnen de Rabobankorganisatie voor het geven van een Hoofd Sectormanagement MKB Rabobank Nederland

Deze publicatie is een uitgave van Rabobank Nederland. Overname van tekst- en cijfermateriaal is alleen toegestaan voor niet-commercieel gebruik onder de volledige bronvermelding: Rabobank Cijfers & Trends. Het woordmerk Rabobank Cijfers & Trends is geregistreerd in het Benelux Merken Register. De in deze publicatie gepresenteerde visie is gebaseerd op gegevens uit door ons betrouwbaar geachte bronnen die worden genoemd in de bronvermelding. Deze bronnen zijn op zorgvuldige wijze in onze analyse verwerkt. Rabobank Nederland aanvaardt echter geen enkele aansprakelijkheid voor het geval dat de in deze publicatie neergelegde gegevens of prognoses onjuistheden bevatten noch voor eventuele (zet-)fouten en onvolledigheden. De gegevens zijn verwerkt tot 29 oktober 2008. Een uitgebreide samenvatting van Rabobank Cijfers & Trends is beschikbaar op: www.rabobank.nl/bedrijven. Colofon Samenstelling Bronvermelding Ben Beerens, Hans Brinkman, Joop Buisman, Henri Cocu, Thomas Edens, Rabobank Cijfers & Trends is een samenwerking tussen onder • EMS onderzoek (Rabobank/Radboud Universiteit Nijmegen) Marleen Jansen, Richard Jeurissen, Laura Johannessen, Lizethe Kluijtmans, meer de directoraten MKB, Kennis en Economisch Onderzoek • FGH Bank Helga Manning, Gertine Mensink, Paula Oud, Maarten van der Pas, (KEO) en Corporate Clients van Rabobank Nederland, alle lokale • FME-CWM Danijela Piljic, Berry Reijnen, Bert Sikken, Marijke van der Veen Rabobanken en EIM. Bij het samenstellen van deze uitgave is • HBD medewerking verleend door de volgende organisaties die onze • HISWA Eindredactie interne kennis wisten aan te vullen met hun documentatie en • Koninklijke Metaalunie Enrico Versteegh deskundigheid: • Ministerie van VWS • Nederlands Vervoer Productiemanagement • Bedrijfschap Horeca Nederland • Nieuwsblad Transport De Regiekamer Communicatie, Zaltbommel • Bouwend Nederland • Plexus Medical Group • CBS • Recron Vormgeving: Oranje Boven, ’s-Hertogenbosch • CPB • Retailtrends Fotografie: Roy Lazet • Deloitte/Made in Holland • SEO Economisch onderzoek • Distrifood • Transport en Logistiek • EFMI • Universiteit van Amsterdam (UvA) • EIB • Weekblad Schuttevaer • EIM • WRR • Elsevier Retail

52 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER 2008 www.rabobank.nl/bedrijven

Rabobank Sectorupdate 2009

0 comments

Notes on slide 1

1 Favorite