Stefan Slachta, "Co ma but do budynki?", Przestrzenie handlu

Fabryczno-ogrodowe miasto Chełmek, poło- domy towarowe, osiedla, a nawet kościoły. Większość żone między Krakowem a Bielskiem-Białą, należy tych dzieł jest chroniona i wpisana do rejestru zabyt- do grona tzw. baťowskich miast, które czechosło- ków. Spróbujmy zatem znaleźć odpowiedź na pytanie, wacka obuwnicza firma Baťa zakładała na całym czym jest zlínska architektura i dlaczego stała się tak świecie. Takie ośrodki znajdujemy w Indiach, w Anglii popularna na całym świecie. i w Stanach Zjednoczonych. Ich projekty powstawały Tomáš Baťa (1876-1932) był genialnym przed- w Zlínie na Morawach – mieście zbudowanym z ini- siębiorcą, który potrafił zbudować godne podziwu cjatywy założyciela firmy Tomáša Baťi po I wojnie imperium przemysłowe. Równocześnie, jako jeden światowej. Nazwisko Baťa wiąże się więc nie tylko z pierwszych, z produkcją butów, ale także z pewnego typu archi- tekturą – zwaną baťowską albo też zlínską. zrozumiał rolę typizacji, Na Słowacji powstały dwa baťowskie miasta: Partyzańskie (niegdysiejsze Baťovany) w środkowej unifikacji i standaryzacji w budownictwie, zarówno Słowacji oraz Svit pod Tatrami. Oprócz tego w wielu w odniesieniu do domów rodzinnych, jak i do pro- miastach słowackich znajdujemy pojedyncze przykłady dukcji przemysłowej. W Zlínie i w jego okolicach realizacji zlínskiej architektury: tzw. domy usługowe, zrealizował nowoczesną koncepcję połączenia 42

štefan šlachta co ma but do budynku? baťa – fenomen przemysłu i architektury Tomáš Baa (1876-1932) przemysłu i miasta, która wniosła istotny wkład do historii czechosłowackiej i europejskiej architektury i urbanistyki. Kamieniem węgielnym zlínskiej architektury jest standaryzacja nośnego szkieletu budynku, oparta na module konstrukcyjnym 6,15 × 6,15 m. Elementy konstrukcji, zarówno pionowe, jak i poziome, są tu często widoczne, stąd mówi się o konstrukty- wistycznym charakterze tej architektury. Ściany z czerwonej cegły nadają jej charakterystyczną kolorystykę. Na urbanistycznym planie widać czytelny podział na strefy odpowiadające funkcjom mieszkaniowym, przemysłowym oraz związanym ze sportem i wypoczynkiem. W centralnej strefie mieszczą się przestrzenie społeczne, handlowe i dydaktyczne. W projektowanych dla pracowników obiektach mieszkaniowych Baťa wyznawał zasadę „pracować razem – mieszkać osobno”. Oznaczało to tworzenie domów rodzinnych o rozmaitej typologii (np. domy jednorodzinne, dwurodzinne), choć o podobnym standardzie. Część z nich wywodziła się z projek- tów wystawionych w ramach międzynarodowego konkursu architektury w 1936 r., architekci zlínskiego wszystkie fot. w artykule: archiwum autora 43

biura budowlanego wzbogacili jednak swoje domy o pewne rodzime elementy architektury. W East Tilbury, angielskim fabrycznym mieście firmy Baťa, wprowadzono tzw. bay-window, a w Partyzańskim – wejście w kształcie przybudówki (žudro), charak- terystyczne dla tutejszej architektury ludowej. Baťa nie pozwolił natomiast, by między domkami zbu- dowano płoty – pojawiły się one znacznie później. Renomę baťowskiej architektury ugruntowały nie tylko projekty mieszkaniowe. W samym Zlínie powstał administracyjny budynek kondygnacyjny zwany „21”, w którym znajdowała się siedziba dyrekcji firmy. Przestrzenny biurowiec zyskał sławę dzięki umieszczonemu w windzie gabinetowi szefa. Dzięki temu rozwiązaniu Baťa mógł się w każdej chwili znaleźć na dowolnym z siedemnastu pięter budynku. Z architektonicznego punktu widzenia na uwagę zasługują także liczne domy handlowe Baťi, np. w Pradze, Libercu, Bratysławie, Amsterdamie. Wspólny architektoniczny mianownik stanowiło tu białe szkło na fasadzie oraz nocne oświetlenie. Autorem większości projektów był architekt Vladimír Karfík (1901-1996), współpracownik Le Corbusiera i Franka Lloyda Wrighta w latach 20. Na Słowacji Karfík zaprojektował dwa nowator- skie kościoły: św. Krzyża w Bratysławie-Petržalce (1930) i rzymskokatolicki kościół w Partyzańskim (1943-1948). W pierwszym wypadku inicjatywa wynikła z działań samych mieszkańców Petržalki, którzy, zebrawszy 120 tysięcy koron, prosili także Baťę o składkę na rzecz ich kościoła. Przedsiębiorca wprawdzie odmówił im wsparcia finansowego, w zamian jednak ofiarował projekt i technologię oraz zaręczył, że kościół wybudują w całości z pieniędzy, które zebrali. Tak też się stało. Prosty kościółek ma oczywiście typową konstrukcję opartą o moduł 6,15 × 6,15 m, oświetlenie bazylikowe 44

i ołtarz oświetlony dachowym świetlikiem. Kościółek w Partyzańskim stanowił dominantę przestrzeni cen- trum miasta. Komuniści, pragnąc ograniczyć siłę tej dominanty, wybudowali wysoki budynek mieszkalny, o którego likwidację obecnie toczy się walka. Obok Karfíka ze zlínskim biurem budowlanym było związanych wiele innych, wybitnych osobistości świata architektury: działali tu np. J. Voženílek, późniejszy architekt naczelny Pragi, Miroslav Drofa, A. Vítek, R. H. Podzemný, V. Kubečka, M. Lorenc. Z Baťą współpracowali ponadto J. Kotěra, J. Gočár, Le Corbusier i przede wszystkim F. L. Gahura, architekt naczelny miasta Zlín i autor pomnika Baťi (1933). Na pomniku powieszono fragmenty samo- lotu, w którym Baťa zginął w 1932 r. Jakość baťowskiej architektury w Zlínie prze- jawia się między innymi w odwadze eksperymentowania. Do najbardziej znanych nowatorskich elementów na- leżą próby budowania prefabrykowanych drewnianych domów czy projekty tzw. koldomu – domu, w którym część mieszkalna ograniczała się do garsoniery, za to na parterze znajdowała się restauracja, przedszkole i pomieszczenia socjalne dla wszystkich mieszkań- ców. Architektura Bat’i to także świetna symbioza obiektu z otaczającą go naturą; przyjemne otoczenie stało się podstawowym wyznacznikiem mieszkanio- wego standardu. Rzeczą oczywistą była też dbałość o jakość technicznej realizacji i zastosowanych materiałów. Idee typizacji i standaryzacji stosowano przede wszystkim w celu obniżenia ceny budynku oraz czasu trwania budowy, np. dzięki ich wprowadzeniu realizacja pierwszego piętra budynku fabrycznego trwała tylko tydzień. W czasach powojennych zjawisko to całkowicie zanikło. Historia architektury baťowskiej kończy się w roku 1948 – wtedy bowiem komuniści upaństwowili firmę, a Jan i Tomáš junior wyemigrowali do Kanady. Niektóre koncepcje Bat’i przetrwały w twórczości architektów zlínskich – było na przykład zupełnie oczywiste, że pierwszy blok w Bratysławie zaprojektował właśnie szef baťowskiego biura budowlanego, Vladimír Karfík. On sam jednak nie podejrzewał nawet, co z postępowych idei Bat’i potrafi zrobić socjalizm. tłum. emiliano ranocchi 45

Stefan Slachta, "Co ma but do budynki?", Przestrzenie handlu

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 4

Statistics

Stefan Slachta, "Co ma but do budynki?", Przestrzenie handlu — Document Transcript