Your SlideShare is downloading. ×
  • Like
Guía lectura "Los girasoles ciegos" (Club de lectura do IES de Pastoriza curso 2008-2009)
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Now you can save presentations on your phone or tablet

Available for both IPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Guía lectura "Los girasoles ciegos" (Club de lectura do IES de Pastoriza curso 2008-2009)

  • 1,745 views
Published

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
1,745
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
21
Comments
0
Likes
2

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. 11
  • 2. 2 “(…) Recuerdo aquellos años como una inmensidad vivida en unespejo, como algo que tuve la desdicha de sufrir y observar al mismotiempo. A este lado del espejo estaba el disimulo, lo fingido. Al otro, loque realmente ocurría (…) Era otra forma de complicidad, como elarmario donde vivía mi padre o la viudedad de mi madre. Todo era realpero nada verdadero (…) El ascensor se detuvo en el tercero (…) Erael hermano Salvador (…) Ya dentro preguntó si podía pasar y, sóloentonces, Elena cerró la puerta diciendo “Pase, hermano” y leacompañó hasta el comedor. No le invitó a sentarse pero él se sentó detodos modos y aludió al tremendo calor que daba la sotana (…) vicómo mi padre, desangelado e impotente, se abalanzaba sobre elhermano Salvador que estaba (…) sobre ella, que se protegía el rostrocon las manos para evitar el aliento de aquel puerco que hocicaba en suescote. Mi padre había salido del armario (…) El armario, elescondite, las mentiras y todos los silencios habían llegado a su fin.Ricardo dudó un instante antes de arrojarse a aquel patio del quellevaba tanto tiempo protegiéndose. Se tomó, ya vencido hacia el vacío,el tiempo suficiente para mirar a Elena y a su hijo con una sonrisatriste como las que suelen usarse en las despedidas tristes” (Ed. Anagrama, 19ª edición) 2
  • 3. 3AUTORES:Club de Lectura “A Nora dos Libros”(I.E.S. de Pastoriza – Arteixo – A Coruña)- Mª Élida Barrela Muinelo- Mercedes Dans López- Mª del Carmen Zapata Babío- Mª Cruz Gabiola PeleteiroE coa colaboración de :- Luis Miguel Herrero Mayor-Ana Astudillo Ramos- Manuela Blanco Linhares- Katerina Bolaño Romero- Inés Regueira Ramos- Yaiza Souto Iglesias- Marlene Cebreiro Castro- Rocío Macarena Fraga Enríquez- Jorge Francisco Fernández de Mello- Darío Vaamonde Fernández- Andrea Pardo Sánchez- Lorena Pombo Lista- Virginia Fernández García- Vivian Yineth González Toro- Laura Núñez Alba- Alba Ponte LoureiroE coa subvención do CEFORE da Coruña 3
  • 4. 4Edición e Impresión: I.E.S. de Pastoriza Rúa Lagarto, Esq. Furoca s/n 15140 Pastoriza – Arteixo A CORUÑA Teléfono: 981 647517 Fax: 981 647519 http://bibliotecaiespas.webnode.es/ e-mail: ies.pastoriza@edu.xunta.es ISBN: Depósito legal: 4
  • 5. 5 ”Elena ha muerto durante el parto. No he sido capaz demantenerla a este lado de la vida. Sorprendentemente el niño está vivo. Ahí está, desmadejado y convulsivo sobre un lienzo limpio al ladode su madre muerta. Y yo no sé qué hacer. No me atrevo a tocarlo.Seguramente le dejaré morir junto a su madre, que sabrá cuidar de unalma niña y le enseñará a reír, si es que hay un sitio para que lasalmas rían. Ya no huiremos a Francia. Sin Elena no quiero llegarhasta el fin del camino. Sin Elena no hay camino. ¿Cómo se corrige el error de estar vivo? ¡He visto muchosmuertos pero no he aprendido cómo se muere uno!. No es justo que comience la muerte tan temprano, ahora que aúnno ha habido tiempo para que la vida se diera por nacida. (…) Con unos sacos para el heno he hecho una cuna abrigada yla he cubierto con la colcha de ganchillo heredada de la abuela y queElena insistió en llevar consigo como si en ella estuviera resumido supasado (…) Pero morir no es contagioso, la derrota sí. (…) Hoy ha nevado todo el día. Estas montañas deben de ser laresidencia de todos los inviernos (…) No encontraba mi lápiz (lo poco que queda de él) y he estadomuchos días sin poder escribir nada. También eso es silencio, tambiéneso es mordaza. Pero hoy (…) he tenido la sensación de que recobrabael don de la palabra. No sé lo que siento hasta que lo formulo (…)” (Ed. Anagrama, 19ª edición) 5
  • 6. 6 Índice1. Introdución á obra Comentario da obra ................................................................................7-9 Biografía do autor ....................................................................................102. Contidos e Valores Dereito Internacional Humanitario (DIH): Convenio de Xenebra ................................................................................11 Valores (a integridade e a dignidade persoal, a solidariedade, o amor e a amizade, a liberdade) ..........................................................................113. Achegámonos ao libro Actividades en relación co formato do libro .......................................12-14 Actividades en relación coa vertente Temática –Humana .................15-42 Actividades en relación coa vertente Histórica ................................43-58 Actividades en relación coa vertente Literaria .................................59-644. Actividades de comprensión-competencia lectora ............................65-685. Obradoiro de escritura ......................................................................69-756. Habilidades e destrezas xerais de competencia lectora ..........................767. Temas transversais..................................................................................768. Recursos e materiais para o estudo do libro DIH – Convenios de Xenebra .......................................................................77-88 Estudo histórico ................................................................................89-118 Estudo literario ................................................................................119-147 Películas ............................................................................................148-152 Libros ................................................................................................153-154 6
  • 7. 7 1. Introdución á obra Comentario da obra Los girasoles ciegos Los girasoles ciegos é unha novela ambientada nunha épocamoi difícil e moi dura da historia de España, como foi aposguerra. Unha época de represión, na que como di o libro: “En parte el hambre, en parte el dolor, en parte el miedo, enparte su condición de vencido, mantuvieron (...) en un estado desemiinsconsciencia en el que penetraban los movimientos, pero nolas palabras”. 7
  • 8. 8 As persoas vivían sumidas no silencio, no medo e na fame. Deaí que o autor, máis que facer pasar diante dos nosos ollos unsfeitos relatados de forma lineal, quixese realizar unha especiede memoria e reflexión histórica do que supuxo aquela épocapara as persoas que a viviron, unha especie de catarse persoalpero tamén colectiva, coa complicidade do lector. Por iso, nonconta unha historia senón que amosa varias historias de persoascomo podiamos ser calquera de nós, persoas que sufriron moito,tanto elas como os seus seres queridos. Como se di nacontraportada do libro: “Este libro es el regreso a las historias reales de la posguerra que contaron en voz baja narradores que no querían contar cuentos sino hablar de sus amigos, de sus familiares desaparecidos, de ausencias irreparables. Son historias de los tiempos del silencio, cuando daba miedo que alguien supiera que sabías”. E o máis xenial é que, sen deixar de ser literario, cun estilocomplexo e un vocabulario culto, soubo atopar o xeito de chegará nosa fibra sentimental máis agochada, conseguindo espertaremocións, conseguindo que sorteemos esa dificultade estilística, 8
  • 9. 9e que nos sintamos atrapados polo profundo sentimento de todase cada unha desas historias. Porque diso se trata, de espertaremocións e que o lector non permaneza indiferente, senón que sesinta como si formase parte das historias: “Fueron tantos los horrores que, al final, todos los miedos,todos los sufrimientos, todos los dramas, sólo tienen en comúnuna cosa: los muertos. Pero los muertos de nuestra posguerra yaestán resueltos en cifras oficiales, aunque ya es hora de queempecemos a recordar lo que sabemos” Trátase, como se di no libro, de lembrar, de non esquecer,non como vinganza senón como emenda ou arrepentimento doserros cometidos, dos que moitas veces aínda hoxe se están apagar as consecuencias...E para que non se volvan cometer. É, por tanto, un libro de sentimentos, aínda que é certo queesixe un tipo de lector con certa madurez literaria e cultural. 9
  • 10. 10 Biografía do autor Fillo do tradutor e poeta José Méndez Herrera, AlbertoMéndez naceu en Madrid no ano 1941 e morreu no ano 2004.Estudou bacharelato en Roma (Italia) e licenciouse en Filosofía eLetras na Universidade Complutense de Madrid. Persoa deesquerdas, militou no Partido Comunista ata 1982. Traballou engrupos editoriais nacionais e internacionais. E en 2002 quedoufinalista no Premio Internacional de contos Max Aub. Ademais, foi galardoado a título póstumo co Premio Nacionalde Narrativa Española en 2005 por Los girasoles ciegos, librocomposto de catro relatos ambientados na Guerra Civil Españolae Posguerra. A obra, publicada aos 63 anos, obtivo tamén ospremios Setenil e da Crítica. E, recentemente, o último relato dolibro (o que lle dá nome) foi levado ao cine en 2008 por José LuisCuerda con guión de Rafael Azcona e do propio Cuerda. Aínda que non se dedicou á literatura ata os seus últimosanos, Méndez traballou en estreita relación con ela. Foi redactornas editoriais Les Punxes, Ciencia Nueva e Montena, entreoutras, colaborou en postas dramáticas de TVE e foi guionistacon Pilar Miró. 10
  • 11. 11 2. Contidos e Valores Contidos1. Infórmate sobre o DIH (“Dereito Internacional Humanitario”): data de redacción, causas ou motivos da súa elaboración, convenios e vixencia dos mesmos.2. Infórmate sobre os Convenios de Xenebra (especialmente os Convenios I e III e os Protocolos adicionais).3. Investiga que apartados deses Convenios son vulnerados no libro (sobre todo, na 1ª e 3ª historia) e recolle fragmentos que o demostren. Valores1. A integridade e dignidade persoal: valor importantísimo para manter a personalidade propia en momentos difíciles e adversos, así como un criterio crítico diante do entorno. Personalidade formada, criterio crítico fronte a realidade..., conceptos todos eles dos que adoecen moitos adolescentes hoxe en día, inmersos nunha sociedade complexa. ■ Recolle fragmentos que ilustren esta afirmación.2. A solidariedade, a amizade e o amor: son outro piar importante na vida do ser humano, actuando como un refuxio ou apoio en circunstancias difíciles. ■ Recolle fragmentos que confirmen estas palabras. A liberdade e a paz: Uns valores na experiencia vital dos seres humanos (liberdade de expresión, liberdade para decidir ...) e, ao mesmo tempo, unhas necesidades, xa que non pode existir unha (a liberdade) sen a outra (a paz). 11
  • 12. 12 3. Achegámonos ao Libro Actividades en relación co formato do libro1. Distingue no libro as partes que corresponden á portada,contraportada, solapas, lombo e índice. Que información nosofrece cada unha delas?Portada:...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Contraportada:...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Solapas:...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Lombo:..................................................................................................................................................................................................................................................Índice:.................................................................................................................................................................................................................................................. 12
  • 13. 132. Para as edicións publicadas elixíronse dúas portadas conilustracións diferentes (unha delas con algúns dos actores dapelícula).Con que historia das que se relatan identificarías cada unhadelas? Poderías recoller do libro algún fragmento que sexailustrativo desa relación?.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................3. Investiga onde aparece no libro a información en relación áedición (nome da editorial, número de edición, ano, depósito legal,ISBN) e toma nota dela:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 13
  • 14. 14Busca información (Internet, enciclopedias, etc.) sobre que é epara que serve o ISBN:........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................4. Que é a etiqueta (tejuelo) e a sinatura ? Para que serven?Etiqueta (Tejuelo):......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Sinatura:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 14
  • 15. 15Actividades en relación coa vertente Temática-Humana Primeira derrota: 1939, ou “Si el corazón pensara dejaría de latir”1. Recolle expresións ou fragmentos que reproduzanexplicitamente o rexeitamento da guerra................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 15
  • 16. 162. Nesta historia repítense en moitas ocasións as expresións“¡Soy un rendido!” e “Me rindo”: “Eligió entremorir sin pasiones ni aspavientos, sin levantar lavoz más allá del momento en que cruzó el campo de batalla, conlas manos levantadas lo necesario para no parecer implorante y,ante un enemigo incrédulo, gritar una y otra vez “¡Soy unrendido!” (...) Es probable que se negara a decir “me rindo”porque esa frase respondería a algo congelado en un instantecuando la verdad es que él se había ido rindiendo poco a poco.Primero se rindió, después se entregó al enemigo. (...) Su decisiónno fue la de unirse al enemigo sino rendirse, entregarseprisioneo. Un desertor es un enemigo que ha dejado de serlo; unrendido es un enemigo derrotado, pero sigue siendo un enemigo”Ao fío destas palabras do libro, que diferenza habería entre asexpresións “soy un rendido”, “me rindo” e “desertor”?.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 16
  • 17. 173. Partindo de dúas escenas (en situacións opostas e simétricasao mesmo tempo) en que se atopan xuntos un soldado ferido dobando republicano e o capitán Alegría do bando franquista,explica o comportamento de cada un, e copia esas escenas ondequede clara a diferenza de comportamentos entre os douspersonaxes.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 17
  • 18. 184. Detémonos agora no momento en que o capitán Alegría estáesperando a súa quenda para enfrontarse ao pelotón defusilamento. Traduce ao galego ese momento: “Podemos suponer cierto alivio cuando el día dieciocho,exhausto bajo una lluvia inclemente, fue él uno de los miembrosde la recua. En el camión, hacinados y guardando el equilibrio,todos los condenados se miraban a los ojos, se cogían de la mano,se apretaban unos contra otros. A mitad de camino, una manobuscó la suya y su soledad se desvaneció en un apretón silencioso,prolongado, intenso, que le dio cabida en la comunidad de losvencidos. Tras la mano, una mirada. Otras miradas, otros ojosenrojecidos por la debilidad y el llanto sofocado. “Perdonadme”,dijo, y se zambulló en aquel tumulto de cuerpos desolados (...) einmediatamente “Pelotón”, silencio, “Apunten”, silencio “Fuego”. Si alguien gritó, nadie pudo oírlo”....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 18
  • 19. 19Pódese atopar algún paralelismo entre este momento e omomento final do protagonista en O neno do pixama a raias? “Pode que Shmuel abrira a boca para responder, mais Brunonunca chegou a oír, porque xusto naquel momento, todos os quedesfilaban e que encheran o cuarto, emitiron berros ao ver comose pechaba a porta de diante e desde fóra oíase un ruídometálico. Bruno levantou unha cella, porque non comprendía o sentidode todo aquilo, mais supuxo que tiña que ver con que non entraraa chuvia e que a xente non collese catarros. Entón o cuarto escureceu e, a pesar de todo o caos que houbodespois, dalgunha maneira Bruno conseguiu seguir agarrado á mande Shmuel, e nada no mundo o convencería para soltala” (O neno do pixama a raias, Jhon Boyne)Explica cal pode ser ese paralelismo e que significado pode ter encada unha das novelas:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 19
  • 20. 205. A pesar dos horrores da guerra que se deixan sentir nestahistoria, e no libro en xeral, poderíase falar de certa “esperanzano ser humano” ?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Se é así explica por que, e recolle algún fragmento que sirva deargumento a esta reflexión:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 20
  • 21. 21 Segunda derrota: 1940, ou “Manuscrito encontrado en el olvido”6. Nesta historia vese claramente a loita entre “vida” e “morte”.Recolle fragmentos onde se destaque unha e onde se destaque aoutra. Finalmente; cal delas vence? VIDA MORTE................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 21
  • 22. 227. Que significado pode ter ou que papel xoga nesta historia onovo fillo nacido de Elena e Eulalio?............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Recolle fragmentos que apoien as túas palabras:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 22
  • 23. 238. Na páxina 15 do manuscrito de Eulalio Ceballos Suárez, oprotagonista desta historia, aparecen escritos estes versos: Un lobo le dijo a un niño que con su carne tierna iba a pasar el invierno. El niño le dijo al lobo que sólo comiera una pierna porque siendo aún tan tierno iba a necesitar muy pronto que estuviera bien cebado pues llegaría un momento en que, aunque cojito, necesitaría un asado de lobo como alimento. Se miraron, se olisquearon y sintieron tanta pena de tener que hacerse daño que se pusieron de acuerdo para repetir la escena evitándose el engaño de que para sobrevivir dos personas que se quieran sea siempre necesario que, al margen de sus afectos, unos vivan y otros [mueran. E como corolario ou conclusión: Ambos murieron de hambre. 23
  • 24. 24Traduce o poema ao galego:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Explica, segundo ti, o significado que poden ter estes versos nocontexto en que están usados e o significado do verso final. Podeconsiderarse este verso final como unha conclusión moral? Razoaa túa resposta:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 24
  • 25. 25Na primeira historia tamén se di: “Esas montañas surgen allí para partir España en dosmitades y ahora se nos antoja que el esfuerzo brutal deatravesarlas fue otra forma de ignorar lo que separa, dequerer estar siempre en los dos lados. Buscó el camino perdido en la desorientación de la fiebre yremontó aquella pendiente a orillas de la carretera para no servisto por quienes transitaban (...)”.As palabras que se recollen neste primeiro parágrafo teñenalgunha relación, en canto a significado, co que se di nos versosde Eulalio Ceballos Suárez? Cal? Explícao coas túas palabras:.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 25
  • 26. 26 Terceira derrota: 1941, ou “El idioma de los muertos”9. Que detalle une a Juan Senra, protagonista desta historia, cocoronel Eymar?.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cal é a actitude de Juan Senra, ao longo de practicamente toda ahistoria, en relación con esta situación, e por que?.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Ao final Juan Senra cambia de actitude. Por que? En que consisteeste cambio?...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 26
  • 27. 2710. Ao longo de todo o libro a que outra sensación vai unido osentimento de medo?..................................................................................................................................................................................................................................................Recolle algún fragmento que o demostre:.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................11. En qué estación do ano transcorren os feitos ao longo detoda a novela?.........................................................................................................................Recolle datos en cada historia que o confirmen:................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 27
  • 28. 28Pode ter algunha relación ou significado simbólico cos feitos quese relatan?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................12. Caracteriza a Miguel Eymar e a Juan Senra. Busca algo queteñan en común e, se é o caso, algo que os diferencie, recollendofragmentos que ilustren as túas palabras:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 28
  • 29. 2913. Recolle palabras ou expresións relativas aos sentidos dotacto e a vista: SENSACIÓNS TÁCTILES SENSACIÓNS VISUAISQue palabra ou expresión predomina en cada caso?SENSACIÓNS TÁCTILES: .....................................................................SENSACIÓNS VISUAIS: .......................................................................Estas sensacións poden ter algún significado simbólico coasvivencias que se relatan no libro?........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 29
  • 30. 3014. Nesta historia aparece o personaxe de Cruz Salido que, antesdo seu encarceramento, fora redactor xefe do periódico “ElSocialista” . Tomando como punto de partida as catro historias:que papel xogan a prensa e a cultura en xeral na época deposguerra? E a que cres ti que se debe esta postura dun gobernoditatorial como era o de Franco?.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Recolle algún dato en cada unha das historias a través do cal quese poida comprobar cal era a situación da prensa e da culturanaquela época:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 30
  • 31. 31Desde este punto de vista (culturalmente falando): que teñen encomún os personaxes protagonistas das catro historias?.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................15. Observa a actitude inicial do capitán Alegría e a que ten aofinal.Comezo: “Eligió entre morir sin pasiones ni aspavientos, sin levantarla voz más allá del momento en que cruzó el campo de batalla, conlas manos levantadas lo necesario para no parecer implorante (...)al principio estuvo bajo la indecisión de sus mandos, que no veíanen aquel alférez provisional las cualidades de un guerrero y quedestinaron finalmente a Intendencia, donde su rectitud y suformación serían más útiles que en el campo de batalla. Sinembargo, sabemos por los comentarios a sus compañeros dearmas que un cansancio sumergido y el pasar de los muertos letransformó, según sus propias palabras, en un vivo rutinario.” 31
  • 32. 32Final: “Al anochecer de uno de esos días sin listas se acercó hastael lugar donde Juan dormitaba y le dijo al oído: “Tú y yo vivimosde prestado.Tenemos que hacer algo para no deberle nada anadie”. (...) Todos los presos permanecieron impávidos en la posturaen la que les sorprendieron los gritos. (...) golpeando su escudillacontra los barrotes de la reja, seguía gritando con una energíaque nadie hubiera supuesto en aquel hombrecillo tatuado por lamuerte (...) Pero su capacidad de sentir el dolor se había agotadotiempo atrás ante un apresurado pelotón de fusilamiento y lacontundencia de los culatazos no parecía afectarle (...) En elforcejeo, logró asir la culata de uno de los fusiles y con un gestoeléctrico e imprevisible se lo arrancó al soldado que le estabagolpeando (...) Ni siquiera el soldado armado hizo ningún ruido aldejar su Mauser en el suelo obedeciendo una indicación imperiosade aquel loco que con un gesto profesional y rápido habíamontado el cerrojo de su arma. Lentamente volvió el fusil hacia sí, se puso la punta del cañónen la barbilla y dijo que nunca había matado a nadie y que él, sinembargo, iba a morir dos veces. Disparó para romper aquelsilencio, para pagar su deuda (...) El alférez capellán dio laextremaunción a un alma deshecha en mil pedazos” 32
  • 33. 33Que hai en común entre elas e que as distingue?.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Haberá algunha razón que explique esa diferenza?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................16. Cal é o detonante que fai cambiar a Juan Senra e deixar de“vivir de prestado ” ?................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 33
  • 34. 34Por que lle di o capitán Alegría?“Tú y yo vivimos de prestado.Tenemos que hacer algo para nodeberle nada a nadie”..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................En que se parece o final do capitán Alegría e o final de JuanSenra?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 34
  • 35. 3517. Que teñen en común os personaxes de Eulalio CeballosSuárez (2ª historia) e Eugenio Paz (3ª historia)?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................En que se diferencian?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Describe cales son os seus sentimentos na situación que estánvivindo e comproba se se asemellan en algo:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 35
  • 36. 36 Cuarta derrota: 1942, ou “Los girasoles ciegos”18. Que elemento desta historia mantén a unidade con respectoá segunda historia?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................19. Como afecta a guerra á familia Mazo?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Recolle algún fragmento onde se poida ver ese cambio na vida dospersonaxes (o día a día, a posición social, a economía....)............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 36
  • 37. 3720. Recolle unha lista de comportamentos que esteanrelacionados coa vida na clandestinidade, a persecución e arepresión:...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................21. Que sentido (gusto, oído, olfacto, tacto,vista) fai que o nenoLorenzo, pasado o tempo, conecte os seus recordos co seu paiRicardo?.........................................................................................................................Recolle o fragmento que confirme o que dis:........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................22. Cales e cantas voces (perspectivas narrativas) aparecen, apartir das que imos reconstruíndo esta historia?........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 37
  • 38. 3823. O diácono Salvador di:“ Había algo en Elena que me inducía alibrar mi propia batalla”. A que “ batalla” se refire?..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................24. A guerra impregna a vida das persoas. Como se proxecta nosxogos infantís?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Recolle o fragmento onde se describen eses xogos:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 38
  • 39. 3925. O comportamento dos policías que van rexistrar a casa dafamilia Mazo: pódese considerar como “infracción grave” nomarco dos Convenios de Xenebra? Xustifica a túa resposta eilústraa con algunha cita textual..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................26. Pódese dicir que o diácono Salvador ten unha ideoloxía“machista”? Razoa e xustifica a túa resposta con palabras dotexto:................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 39
  • 40. 4027. Nesta historia aparecen novamente alusións ao “don dapalabra”. Recolle o fragmento onde aparecen esas alusións.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Que teñen en común Eulalio Ceballos Suárez e Ricardo Mazo?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................28. Recolle do texto o fragmento que, en palabras de Lorenzo-neno, reproduce a influencia da relixión na vida e comportamentodas persoas, como se a relixión dirixise as súas vidas e as súasmentes:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 40
  • 41. 4129. Como afecta a Lorenzo-neno a situación que se vive na súafamilia por culpa do acoso do diácono á súa nai?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Recolle algún exemplo onde se poida ver a reacción de Lorenzo:.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................30. Recolle algunha situación (na escola e na vida diaria) queindique que os feitos suceden na posguerra:................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 41
  • 42. 4231. Le estes fragmentos: “Ahora ya puedo hablar de todo aquello, aunque me cuestarecordar, no porque la memoria se haya diluido, sino por la náuseaque me produce mi niñez. Recuerdo aquellos años como unainmensidad vivida en un espejo, como algo que tuve la desdicha desufrir y observar al mismo tiempo. A este lado del espejo estabael disimulo, lo fingido. Al otro, lo que realmente ocurría. (...) Por la misma razón por la que nunca pregunté por qué mipadre vivía en un armario, dado que esas cosas ocurrían en la otraparte del espejo, nunca pregunté por qué mi madre dejó deacompañarme hasta el colegio.”Tendo en conta os feitos que se contan: que significado simbólicopode ter o “espello”?.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................32. Que teñen en común o final das catro historias?...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 42
  • 43. 43 Actividades en relación coa vertente Histórica CUESTIONARIO1. Cales foron as causas que provocaron o inicio da guerra civilespañola?..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................2. Qué bandos se enfrontaron na guerra?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................3. Qué apoios sociais tivo cada un dos bandos enfrontados?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................4. Como comeza a guerra? Cales eran os plans do exércitosublevado?........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 43
  • 44. 445. Que zonas de España quedan baixo o poder dos sublevados?Cales se mantiveron fieis ao goberno republicano?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................6. Fai un breve resumo das fases da guerra.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................7. Relaciona mediante frechas os nomes e conceptos das dúascolumnas:BATALLA DO EBRO XEFE DA DEFENSA DE MADRIDCORONEL CASADO EXÉRCITO REPUBLICANOMILICIANOS 1938NEGRÍN PARTIDO ÚNICO DA ESPAÑA FRANQUISTAMOVEMENTO NACIONAL XEFE DE GOBERNO REPUBLICANO 44
  • 45. 458. Fai unha breve redacción que conteña os seguintes termos: GRAN BRETAÑA ITALIA BRIGADAS INTERNACIONAIS FRANCIA URSS PACTO DE NON INTERVENCIÓN.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 45
  • 46. 46MAPAS E CARTEIS DA GUERRA CIVIL 46
  • 47. 4747
  • 48. 489. Estes mapas corresponden a catro momentos diferentes daGuerra Civil española. Coa información dos mapas fai un esquemadas fases militares da Guerra Civil........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 48
  • 49. 49Explica o papel das batallas do Norte e do Ebro nodesenvolvemento da guerra.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Por que cres que os republicanos perderon a guerra?...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... OS CARTEIS DA GUERRA CIVIL A Guerra Civil española deu orixe a unha grande cantidadede carteis ben coñecidos. Os carteis teñen un enorme valor comoexpoñentes das posturas ideolóxicas e morais de ambos bandose expresan, ademais, os seus obxectivos políticos e os seusproblemas e aspiracións. Os artistas da época (Renau, Marti Bas, Bofarull...) puxerono seu talento ao servizo da causa, especialmente no bandorepublicano. Partidos políticos, sindicatos e organizacións 49
  • 50. 50utilizaron os carteis para comunicárense co pobo, en gran parteanalfabeto, e difundiren consignas políticas e sociais. Os carteis republicanos non só chamaban á resistencia dosespañois contra o fascismo, senón que tamén solicitaban asolidariedade internacional. Os muros das paredes convértense nunha galería de arteantifascista. Foron colocados por todas partes: cabinastelefónicas, muros, edificios..., en calquera espazo dispoñible nascidades. Vexamos algúns exemplos: Nº2 Nº 1 50
  • 51. 51Nº3 Nº4 Nº 6Nº5 51
  • 52. 52ACTIVIDADES10. Identifica o bando que edita cada un dos carteis, o tema queaborda e a mensaxe que contén.Cartel Nº1BANDO: ......................................................................................................TEMA: .........................................................................................................MENSAXE: ................................................................................................Cartel Nº2BANDO: ......................................................................................................TEMA: .........................................................................................................MENSAXE: ................................................................................................Cartel Nº3BANDO: ......................................................................................................TEMA: .........................................................................................................MENSAXE: ................................................................................................Cartel Nº4BANDO: ......................................................................................................TEMA: .........................................................................................................MENSAXE: ................................................................................................ 52
  • 53. 53Cartel Nº5BANDO: ......................................................................................................TEMA: .........................................................................................................MENSAXE: ................................................................................................Cartel Nº6BANDO: ......................................................................................................TEMA: .........................................................................................................MENSAXE: ................................................................................................11.Describe e analiza os elementos iconográficos do cartel:lemas, obxectos, escenas, alegorías...Cartel Nº1................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 53
  • 54. 54Cartel Nº2.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cartel Nº3.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cartel Nº4........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 54
  • 55. 55Cartel Nº5.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cartel Nº6................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 55
  • 56. 5612. Agora imos comentar o contido e a función social do cartel.Que pretenden os seus autores, que razóns explican a urxenciado asunto que se expón...Cartel Nº1............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cartel Nº2................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 56
  • 57. 57Cartel Nº3............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cartel Nº4............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 57
  • 58. 58Cartel Nº5............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Cartel Nº6............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 58
  • 59. 59 Actividades en relación coa vertente Literaria1. Como está distribuído o libro?......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................2. Prodúcese algún salto atrás (flash-back) ou salto cara diante(prolepse)?.........................................................................................................................Se é así, recolle fragmentos que o demostren:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 59
  • 60. 603. Coñeces o recurso da “ironía”? Explica en que consiste:...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Na terceira historia, despois de que o capitán Alegría (alcumado“El Rorro”) se quitase a vida, hai unha misa e na narraciónaparecen estas palabras: “Todos los presos fueron obligados a asistir a la misa que elalférez capellán celebró en la misma galería. En su homilía,bélica, furibunda, patriótica, habló de El Rorro. Condenó elsuicidio con ferocidad arcangélica pero no habló de otrasmuertes”Podería haber aquí unha ironía? Se é así explica o seu significado:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 60
  • 61. 614.Indica os espazos nos que se desenvolve cada historia,recollendo citas textuais onde aparezan reflectidos:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................5. Indica o “tempo histórico” no que se localizan os feitosnarrados:...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................En que tempo narrado-cronolóxico transcorren os feitos?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................En que momento comeza a historia?......................................................................................................................... 61
  • 62. 62Recolle algunha cita textual que o confirme:...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................6. Que significa o termo “verosimilitude”?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................A que elementos recorre o narrador en cada historia paraconseguir esa verosimilitude?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................7. Recolle o nome dos autores ou escritores que aparecencitados no libro, e despois fai unha ficha para cada un seguindo omodelo seguinte:NOME:CRONOLOXÍA:ÉPOCA ou MOVEMENTO LITERARIO ao que pertence:OBRA máis coñecida: 62
  • 63. 638. Define cada un dos seguintes recursos literarios e recolle dolibro algún exemplo que os ilustre:PARALELISMO:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ENUMERACIÓN:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ANTÍTESE:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................METÁFORA:............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 63
  • 64. 64SÍMIL ou COMPARACIÓN:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................PERSONIFICACIÓN:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................HIPÉRBOLE:.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 64
  • 65. 65 4. Actividades de comprensión-competencia lectora1. Relaciona cada personaxe coas súas palabras ou coa súadescrición, escribindo a carón do seu nome a letra quecorresponda: LORENZO Ọ CARLOS ALEGRÍA Ọ MIGUEL EYMAR Ọ CRUZ SALIDO Ọ EUGENIO PAZ Ọ JUAN SENRAỌ EULALIO CEBALLOS SUÁREZ Ọa) “Aún estoy vivo, pero cuando recibas esta carta ya me habránfusilado. He intentado enloquecer pero no lo he conseguido.Renuncio a seguir viviendo con toda esta tristeza. Hedescubierto que el idioma que he soñado para inventar un mundomás amable es, en relaidad, el lenguaje de los muertos”.b) “Y aquel redactor jefe, entre jadeos, silencios y estertores,fue haciendo crónica de sus amigos, de los hombres a los quehabía defendido desde las columnas de su periódico (...) leasfixiaba la memoria y sólo quería recordar a toda costa”. 65
  • 66. 66c) (...) “era uno de esos casos que ni siquiera el horror de laguerra logra enterrar. Había matado a un pastor (...) para robarleunos corderos y venderlos después de estraperlo (...) se ofreció ahablar si no le condenaban y contó cuanto sabía de lasorganizaciones de delincuentes, incluida la que él mismo lideraba,contó algo que sirvió para apresar a quintacolumnistas queactuaban dentro del Madrid cercado”.d) “Regresó junto al muchacho de las liendres (...) teníadieciséis años (...) Cuando estalló la guerra esperó a que su tíotomara partido para tomar él el contrario. Fue así como proclamósu fidelidad a la República (...) Participó en la guerra como quienjuega, sólo para que no ganara el adversario, sin ideales, sinpensar en las razones de su toma de postura”.e) “¡Soy un rendido!”.f) “No encontraba mi lápiz (...) y he estado muchos días sinpoder escribir nada. También eso es silencio, también eso esmordaza. Pero hoy, cuando lo he encontrado (...) he tenido lasensación de que recobraba el don de la palabra. No sé lo que siento hasta que lo formulo, debe de ser mieducación campesina”.g) “A este lado del espejo estaba el disimulo, lo fingido. Al otro,lo que realmente ocurría”. 66
  • 67. 672. “Había entre los presos un hombre envejecido y silencioso (...)Se llamaba Carlos Alegría (...) Juan sentía cierta simpatía poreste hombre solitario y taciturno. Le atraía su perenne ausencia(...)”. (Terceira historia).Ao fío destas palabras proporase aos rapaces unha posta encomún na que cada un expoña as súas razóns polas que cre queJuan Senra sente simpatía por Carlos Alegría . Logo de abrir unpequeno debate, formularemos unha batería de preguntas:  Coñeciches algunha vez a alguén que fose moi calado, que apenas se relacionase coa xente? Se é así... como reaccionaches ti nesa situación?.........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................  Cal cres que debe ser a reacción máis axeitada nestes casos? Por que?.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 67
  • 68. 68  Ponte na pel desa persoa introvertida e calada, e pensa como se debe sentir:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 68
  • 69. 69 5. Obradoiro de Escritura “Cuando tuvo oportunidad de hablar de ello, definió su gestocomo una victoria al revés (...). “Aunque todas las guerras sepagan con los muertos, hace tiempo que luchamos porusura.Tendremos que elegir entre ganar una guerra o conquistarun cementerio” (...) Alegría confesó (...) que los defensores de larepública hubieran humillado más al ejército de Francorindiéndose el primer día de la guerra que resistiendotenazmente, porque cada muerto de esa guerra, fuera del bandoque fuera, había servido sólo para glorificar al que mataba. Sinmuertos, dijo, no habría gloria, y sin gloria, sólo habríaderrotados (...) Hubiera querido explicar por qué abandonaba elejército que iba a ganar la guerra, por qué se rendía a unosvencidos, por qué no quería formar parte de la victoria”. Qué quererá dicir “una victoria al revés”?................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 69
  • 70. 70Escribe ti tamén unha breve “Historia ao revés”:.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 70
  • 71. 71Retomando as palabras do capitán Alegría explica cal sería a súafilosofía sobre a guerra. A continuación recolle máis fragmentosdo libro onde se deixe ver esa maneira de pensar e fai con elesunha especie de “glosario” en contra da guerra:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................GLOSARIO en CONTRA da GUERRA:.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 71
  • 72. 72Na páxina 22 do caderno de Eulalio Ceballos Suárez aparece: “No encontraba mi lápiz (lo poco que queda de él) y heestado muchos días sin poder escribir nada. También eso essilencio, también eso es mordaza. Pero hoy, cuando lo heencontrado bajo un montón de leña, he tenido la sensación de querecobraba el don de la palabra. No sé lo que siento hasta que loformulo, debe de ser mi educación campesina (...) Y mientrasestaba allí, observando, sentía algo que no lograba identificar,algo que ni siquiera sabía si era bueno o malo. Ahora que ya heencontrado mi lápiz, sé lo que era: soledad”.Achega ti argumentos que demostren a importancia que ten o“don da palabra” e explica que quererá dicir esta expresión.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 72
  • 73. 731. Que farías ti se…? (2ª historia) “ PÁGINA 1 Elena ha muerto durante el parto (…) Sin Elena no quiero llegar hasta el fin del camino. Sin Elena no hay camino. ¿Cómo se corrige el error de estar vivo? ¡He visto muchos muertos pero no he aprendido cómo se muere uno! PÁGINA 2 No es justo que comience la muerte tan temprano, ahora que aún no ha habido tiempo para que la vida se diera por nacida. (…) (NOTA DEL EDITOR: (…) Pregunté aquí y allá y supe que el maestro, al que llamaban don Servando, fue ajusticiado por republicano en 1937 y que su mejor alumno, que tenía una afición desmedida por la poesía, había huido con dieciséis años, en 1937, a zona republicana, para unirse al ejército que perdió la guerra (…) Tenía fama de loco porque escribía y recitaba poesías. Se llamaba Eulalio Ceballos Suárez. Si fue él el autor de este cuaderno, lo escribió cuando tenía dieciocho años y creo que esa no es edad para tanto sufrimiento”) 73
  • 74. 74Que farías ti se tiveses dezaseis anos e foses pai?.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 74
  • 75. 75E despois, que?Na primeira historia ao capitán Alegría, no seu primeiro encontrocoa morte, pásalle isto: “Cuando el capitán Alegría recobró el conocimiento, estabasepultado en una fosa común amalgamado en un caos de muertosy de tierra”. Continúa ti este fragmento e búscalle un final:........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 75
  • 76. 76 6. Habilidades e destrezas xerais de competencia lectora  Ler en silencio parágrafos ou capítulos do texto coa fluidez e entoación axeitadas, respectando as pausas doslibro signos de puntuación (coma, punto, puntos suspensivos, interrogación, exclamación...).  Identificar cal é o sentido último que une a todas as historias e que elementos lles dan a unidade necesaria para non velas como partes illadas e sen conexión.  Descubrir cales poden ser os intereses e motivacións dos personaxes.  Entender e localizar a información histórica que se achega no libro.  Obter conclusións ao remate da lectura. 7. Temas transversais  Coñecer o Dereito Internacional Humanitario.  Reflexionar e debater sobre a infancia e a adolescencia en época de guerra ou posguerra.  Reflexionar e debater sobre a importancia que ten a amizade para vencer, ou cando menos loitar, contra a soidade e o medo.  Debater sobre o papel da igrexa na sociedade da posguerra española e hoxe en día. 76
  • 77. 778. Recursos e Materiais para o estudo do librolibro Convenios de Xenebra: pedra angular do Os dereito internacional humanitario Os Convenios de Xenebra e os seus Protocolos adicionais son tratados internacionais que conteñen as principais normas destinadas a limitar a barbarie da guerra. Forman parte do Dereito Internacional Humanitario (DHI), un conxunto de normas xurídicas que regulan as formas en que se poden librar as guerras e garanten a protección das persoas. En particular, protexen ás persoas que non participan nas hostilidades (civís, persoal sanitario e relixioso, membros de organizacións humanitarias) e aos que xa non poden loitar (feridos, enfermos, náufragos, prisioneiros de guerra). Os Convenios e os seus Protocolos estipulan que se han tomar medidas para previr o poñer fin ao que se coñece como "infraccións graves". Os autores de infraccións graves deben ser sancionados. 77
  • 78. 78 Os Convenios de Xenebra foron ratificados por 194Estados e gozan de aceptación universal. O primeiro Convenio de Xenebra, celebrado en 1864,referíase exclusivamente ao coidado dos militares feridos,pero máis adiante, as normas estipuladas nese instrumentoadaptáronse para abarcar tamén a guerra marítima e o tratodebido aos prisioneiros de guerra. En 1949, os Convenios foron revisados e ampliados. En 1977, engadíronse dous Protocolos adicionais. En 2005, adoptouse un novo protocolo adicional:Protocolo III 78
  • 79. 79 Convencións de Xenebra Os Convenios de Xenebra son o intento de normalizar oDereito Internacional Humanitario. Son o resultado dos esforzosde Jean Henri Dunant, creador da Cruz Vermella. Estánformadas por unha serie de tratados internacionais asinados enXenebra (Suíza) entre 1864 e 1949 co propósito de minimizar osefectos da guerra sobre soldados e civís. Dous protocolosadicionais á convención de 1949 foron aprobados en 1977. As Convencións de Xenebra foron:  A Primeira Convención de Xenebra, de 1864, que comprende o Convenio de Xenebra para o melloramento da sorte que corren os militares feridos nos exércitos en campaña de 1864.  A Segunda Convención de Xenebra, de 1906, que comprende o Convenio de Xenebra para o melloramento da sorte dos militares feridos nos exércitos en campaña de 1906.  A Terceira Convención de Xenebra, de 1929, que comprende o Convenio de Xenebra para mellorar a sorte dos feridos e enfermos dos exércitos en campaña e o Convenio de Xenebra relativo ao trato dos prisioneiros de guerra do 27 de xullo de 1929. 79
  • 80. 80 A Cuarta Convención de Xenebra, de 1949, que comprende catro convenios aprobados pola Conferencia Diplomática para Elaborar Convenios Internacionais para protexer ás vítimas da guerra en 1949. Entrou en vigor o 21 de outubro de 1950 e contén: o I Convenio de Xenebra para Aliviar a Sorte que Corren os Feridos e Enfermos das Forzas Armadas en Campaña; o II Convenio de Xenebra para Aliviar a Sorte que Corren os Feridos, os Enfermos e os Náufragos das Forzas Armadas no Mar; o III Convenio de Xenebra relativo ao trato debido aos prisioneiros de guerra; o IV Convenio de Xenebra relativo á protección debida ás persoas civís en tempo de guerra. Inclúense na Cuarta Convención os protocolos adicionais en 1977: Protocolo adicional aos Convenios de Xenebra relativo á protección das vítimas dos conflitos armados internacionais (Protocolo I) Protocolo adicional aos Convenios de Xenebra relativo á protección das vítimas dos conflitos armados sen carácter internacional (Protocolo II) 80
  • 81. 81 Os convenios do Dereito Internacional Humanitario Os Convenios de Xenebra de 1949 O resultado das observacións recollidas nas guerrasmencionadas e a necesidade de actualizar e perfeccionar asnormas do Dereito Internacional Humanitario impulsou aogoberno de Suíza, baixo o impulso do Comité Internacional daCruz Vermella, a convocar a "Conferencia Diplomática paraelaborar Convenios Internacionais destinados a protexer ásvítimas da guerra", que se celebrou en Xenebra, desde o 21 deabril ata o 12 de agosto de 1949. Asistiron representantes de 63países, 59 como participantes activos e 4 como observadores. Oobxectivo central era revisar tres antigos convenios: o deXenebra aprobado en 1929 para aliviar a sorte que corren osferidos e os enfermos dos exércitos en campaña, o X da Haya de1907 para adaptar á guerra marítima os principios do convenioanterior e o Convenio de 1929 relativo ao trato debido aosprisioneiros de guerra. Tamén se desexaba elaborar un novoconvenio para a protección das persoas civís, cuxa inexistenciativera graves consecuencias na Segunda Guerra Mundial. Osdocumentos que serviron de base de discusión foron redactadostras numerosas consultas e conferencias preparatoriasefectuadas baixo o auspicio da Cruz Vermella. Finalmente a Conferencia aprobou os catro chamados"Convenios de Xenebra do 12 de agosto de 1949". 81
  • 82. 82 O Primeiro Convenio. Este tratado aplícase en caso de guerra declarada ou decalquera outro conflito armado que xurda entre as partescontratantes, aínda que unha delas non teña recoñecido o estadode guerra. Tamén se aplica en caso de ocupación total ou parcialdo territorio, aínda que a mesma non encontrase resistencia.Todas as persoas que non participen nas hostilidades, incluídos osmembros das forzas armadas que teñan deposto as armas e aspersoas postas fora de combate, serán tratadas con humanidade,sen distinción algunha. Prohíbense os atentados contra a vida e aintegridade corporal, a toma de reféns, os atentados contra adignidade persoal, as condenas ditadas e as execucións senprevio xuízo ante tribunal lexítimo e con garantías xudiciais. Osferidos e os enfermos serán recollidos e asistidos. En cadaconflito cada parte poderá ter unha Potencia Protectora ou unorganismo que ofreza garantías de imparcialidade, para ocuparsede salvagardar os seus intereses. Os membros das forzasarmadas que estean feridos ou enfermos teñen que serrespectados e protexidos en todas as circunstancias. O Segundo Convenio. Este tratado ten normas similares ás do Primeiro Conveniopero referidas aos membros das forzas armadas navais e aosnáufragos. Lexisla sobre as garantías dos barcos hospitais esobre os transportes sanitarios. Inclúe tamén a protección parao persoal médico, sanitario e relixioso dos barcos hospitais e assúas tripulacións. 82
  • 83. 83 O Terceiro Convenio. Ten as mesmas Disposicións Xerais dos dous conveniosanteriores. Este instrumento internacional protexe aosprisioneiros de guerra que están en poder da potencia inimiga. Éesta a responsable dos mesmos e non os individuos ou os corposda tropa que os capturou. Non poderán ser transferidos senón aoutra potencia que sexa membro do Convenio. Os prisioneiros de guerra deben ser tratados humanamenteen toda circunstancia. Prohíbense os actos ou omisións quecausen a morte ou poñan en perigo a saúde dos prisioneiros. Osprisioneiros teñen dereito ao respecto da súa persoa e do seuhonor. O prisioneiro non está obrigado a declarar máis que osseus datos persoais e número de identificación e, menos asarmas, pode gardar os seus obxectos persoais. Os prisioneirosdeben ser evacuados, con humanidade, lonxe da zona de combatepara non correr perigo e poden ser internados nun campamentoen terra firme e con todas as garantías de hixiene e salubridade.O convenio lexisla sobre o aloxamento, alimentación e vestimentados prisioneiros de guerra e sobre a hixiene e asistencia médica.O persoal sanitario e relixioso que fose retido por unha potenciadeberá asistir aos prisioneiros, non será considerado prisioneirode guerra e deberá contar con facilidades para prestar aasistencia médica e o auxilio relixioso. Os oficiais prisioneirosserán tratados coas consideracións axeitadas ao seu grao eidade. 83
  • 84. 84 O Cuarto Convenio. Este tratado refírese á protección xeral do conxunto dapoboación dos países en conflito, sen distinción ningunha, contracertos efectos da guerra. Contén as mesmas disposicións xeraisque os outros tres convenios. As partes en conflito poderán, decomún acordo, designar zonas neutralizadas para os feridos eenfermos, combatentes ou non, e para as persoas civís que nonparticipen nas hostilidades. Os feridos e os enfermos, así comoos inválidos e as mulleres encinta serán obxecto de protección ede respecto particulares. En ningún caso poderá atacarse aoshospitais, pero estes deberán absterse de efectuar actosprexudiciais para o inimigo. Tamén se respectarán os trasladosde feridos e de enfermos civís, dos inválidos e das parturientes. Os catro convenios de Xenebra, ao 1º de setembro de 1997,teñen a ratificación de 188 Estados. Están en vixencia dende o21 de outubro de 1950. 84
  • 85. 85 Os protocolos adicionais. Unha nova Conferencia diplomática sobre a Reafirmación e odesenvolvemento do Dereito Humanitario Internacional volveureunirse en Xenebra, de 1974 a 1977, co obxecto de actualizaros catro convenios anteriores. Como resultado das súas tarefasaprobáronse dous protocolos adicionais que se refiren, oprimeiro, á protección das vítimas dos conflitos internacionais, eo segundo, á protección das vítimas dos conflitos armadosinternos, mesmo entre as forzas armadas dun goberno edisidentes ou outros grupos organizados que controlan unhaparte do seu territorio sen comprender os disturbios e tensiónsinternas na forma de tumultos ou outros actos de violenciaillados ou esporádicos. Ambos protocolos instan ás partes a outorgar un tratamentohumanitario a todas as persoas que non toman parte dashostilidades, ou que deixaron de tomar parte. Están totalmente proscritos: o homicidio, a tortura, asmutilacións e as penas corporais. Tense en conta á atención aosenfermos, feridos e náufragos e a protección dos civís contraactos ou ameazas de violencia, a utilización da fame como métodode combate e os movementos forzados. Prohíbense os actos dehostilidade dirixidos contra os monumentos históricos, obras dearte ou lugares de culto, ou a súa utilización en apoio do esforzomilitar. 85
  • 86. 86 Primeiro protocolo. Refírese á protección das vítimas dos conflitosinternacionais. Desenvólvense nel as normas relativas á funciónque lles corresponde ás potencias protectoras designadas porcada parte nun conflito co fin de supervisar a aplicación doscatro convenios e os seus protocolos adicionais. Inclúe decisiónspara mellorar o estado dos feridos, enfermos e náufragos eprevé a recompilación e o subministro de información sobre aspersoas que teñan desaparecido ou que teñan falecido durante aguerra. Todo combatente que caia en mans do adversario seráprisioneiro de guerra. Nin os espías nin os mercenarios teñendereito ao estatuto do prisioneiro de guerra. Existen protecciónsespeciais para mulleres e nenos. Segundo Protocolo. O 8 de xuño de 1977 aprobouse este instrumento relativo áprotección das vítimas dos conflitos armados internos, quedesenvolve e completa o Artigo 3, común aos catro Convenios deXenebra. Ningunha disposición deste Protocolo pode invocarsepara menoscabar a soberanía dun Estado ou a responsabilidadeque incumbe ao goberno de manter ou restablecer a lei e a orde,ou defender a unidade nacional e a integridade territorial portodos os medios lexítimos. Todas as persoas que non participennas hostilidades teñen dereito a seren respectadas e a serentratadas con humanidade. 86
  • 87. 87 Prohíbense os atentados contra a vida, a saúde e aintegridade física ou mental das persoas, en particular ohomicidio e os tratos crueis tales como: a tortura, as mutilaciónse os castigos corporais, os castigos colectivos, a toma de reféns,os actos de terrorismo, os atentados contra a dignidade daspersoas (en especial os tratos humillantes e degradantes, aviolación, a prostitución forzada e calquera forma de atentado aopudor), a escravitude e a trata de escravos, a pillaxe e asameazas de realizar os actos mencionados. Contémplanse tratos especiais para os nenos menores dequince anos (que non poderán ser recrutados) e para as persoasprivadas de liberdade. O protocolo tamén prevé os casos de proceso de xuízo e asanción de infraccións penais cometidas en relación co conflitoarmado. Outórganse garantías para un proceso ecuánime eprohíbese a pena de morte a menores de 18 anos, ás mulleresencinta e aos nenos de curta idade. Outros instrumentos de Nacións Unidas serviron paraafianzar o dereito humanitario. Un deles foi a Convención sobre a imprescritibilidade doscrimes de guerra e dos crimes desa humanidade, que aprobou aAsemblea Xeral en 1968 e que entrou en vixencia dous anos máistarde. Neste tratado os Estados comprometéronse a abolir asprescricións da pena e da acción penal sobre estes crimes. En 1972 créase a Convención sobre a prohibición dodesenvolvemento, a produción e almacenamento de armasbiolóxicas e tóxicas e sobre a súa destrución, en 1993 aprohibición das armas bacteriolóxicas, e en 1995 sobre armasláser cegadoras.. 87
  • 88. 88 Outro foi o Tratado para a prohibición total das MinasAntipersoas, aprobado en Ottawa, Canadá, a comezos dedecembro de 1997 coa oposición de Estados Unidos, China eRusia. O acordo inclúe o compromiso de non fabricar nin utilizarmáis estas minas nin permitir que ninguén as empregue no seuterritorio, e contempla a destrución de todas as minas nun prazode catro anos e a neutralización dos campos minados nun prazode dez anos, prazo que só pode estender por razóns técnicas. Mentres que non se acade o obxectivo de obter un unánimerespecto ao dereito á paz, a acción desenvolvida para facercumprir as normas do dereito humanitario en caso de conflitosarmados, constitúe a maneira máis eficaz para asegurar orespecto dos dereitos humanos nesas circunstancias extremas. 88
  • 89. 89 Estudo histórico CONTEXTO HISTÓRICO AS CAUSAS DA GUERRA CIVIL ESPAÑOLA As circunstancias históricas nas que se desenvolveu a guerrarespondían a problemas non resoltos na sociedade española: - unha economía atrasada, incapaz de satisfacer as necesidades do pobo, - unha oligarquía terratenente só preocupada polos seus beneficios e incapaz dos cambios máis elementais, - unha estrutura social con abismais diferenzas entre pobres e ricos, cunha pequena oligarquía poderosa, unhas clases baixas en continuo crecemento e unha clase media insuficiente para servir de elemento equilibrador, - e unha polarización da sociedade en dous bandos, a dereita e a esquerda, entre os que existía unha forte tensión. Nas eleccións de febreiro de 1936, as forzas xa sepresentaron moi polarizadas, e a vitoria da Fronte Popular,coalición de partidos de esquerdas, radicalizou aínda máis adereita. 89
  • 90. 90 Os grandes propietarios vían con preocupación a ReformaAgraria. Con ela buscábase o reasentamento de campesiños senterra en latifundios insuficientemente explotados. A súa aplicación foi un fracaso e moi poucos campesiñosbeneficiáronse da lei. Isto provocou unha decepción xeneralizadaentre o campesiñado nun contexto económico de paro crecente.Os xornaleiros criticaban a súa lentitude, a burguesía paralizabaos investimentos e a Igrexa católica sentíase ameazada polapolítica anticlerical da esquerda. Durante os meses de febreiro a xullo de 1936incrementouse a tensión entre as forzas sociais. Ao gobernoresultáballe difícil manter a orde pública e a violencia política eracotiá. Os grupos de extrema dereita, a Falanxe, enfrontábansecoa esquerda; o clima crispouse co asasinato, a mans dosfalanxistas, do tenente da Garda de Asalto, José Castelo. Areacción dun grupo deles foi o asasinato dun dos líderes dadereita: José Calvo Sotelo. 90
  • 91. 91 OS CONTENDENTES A España Republicana En setembro de 1936, Largo Caballero, dirixente socialista,foi nomeado presidente dun goberno no que integrou a todas asforzas antifascistas: republicanos, socialistas, comunistas,nacionalistas e militantes do CNT ( sindicato anarquista). No bando republicano existían tensións. A CNT e ossectores máis radicais da UXT querían profundar no procesorevolucionario, porque a poboación se beneficiaría diso. Osrepublicanos, os socialistas máis moderados, liberados por Prieto,e os comunistas tiñan como prioridade gañar a guerra, isto é:antepuñan a vitoria sobre o fascismo, á revolución. Durante os primeiros meses da guerra, na Españarepublicana o poder residía en comités de municipios ou barrios,controlados polos sindicatos ou os partidos políticos, que á súavez contaban coas súas propias milicias. Nestes primeiros momentos levaron a cabo colectivizaciónsde empresas e de terras. En maio de 1937 o goberno de Largo Caballero foisubstituído polo de Juan Negrín, que desenvolve unha política deresistencia sen concesións ante o inimigo, confiando no inminenteestalido dunha guerra en Europa. A influencia anarquista foidiminuíndo e a presenza comunista aumentou a todos os niveis. 91
  • 92. 92 A España Nacional Nos primeiros días do alzamento non existira unha grancoordinación entre os xenerais do bando nacional. A morte dosxenerais Mola e Sanjurjo facilitou a creación dun mandounificado. O 24 de xullo de 1936 establécese en Burgos unhaXunta de Defensa Nacional e o 1 de outubro os xeneraisproclaman a Franco Xeneralísimo dos exércitos e Xefe doEstado. A base social dos nacionais era moi diversa: grandespropietarios agrarios, a maior parte dos empresarios, clasesmedias, pequenos propietarios agrícolas, a igrexa e os sectoresmáis conservadores da sociedade. No terreo político, os sublevados tiveron o apoio de gruposde tendencia moi diversa: monárquicos, a Renovación Española, osfalanxistas e os requetés (carlistas). Franco vía nestaheteroxeneidade un obstáculo para o seu poder, así que o día 20de decembro de 1936 militarizou as milicias por decreto esometeunas á disciplina do exército. Para conseguir unha unidade política, Franco promulgou oDecreto de Unificación o 19 de abril de 1937, que lle puña áfronte de todas as forzas que secundaban o golpe militar un novoorganismo: a Falanxe Española Tradicionalista e das JONS (FETe das JONS). Os demais partidos foron ilegalizados. Creouse unEstado totalitario e Franco era o seu "caudillo". O bando nacional contará tamén co apoio da Igrexa. O 1 dexullo de 1937 o episcopado español publicou unha carta pastoral afavor da España de Franco, xustificando a guerra como unhareacción contra a tendencia anticristiá da Fronte Popular 92
  • 93. 93(coalición de forzas políticas de esquerdas á fronte do gobernoda II República desde Febreiro de 1936) . En outubro de 1937, oVaticano recoñecía o goberno de Franco. O ALZAMENTO Franco e o Xeneral Mola paseando polas rúas de Sevilla Os xenerais que prepararan a conspiración contra aRepública pensaban que a situación se resolvería cunha actuaciónrápida e violenta para evitar a reacción popular. O proxecto,deseñado polo xeneral Sanjurjo, consistía en levantamentosmilitares en varias cidades e avance de varias columnas caraMadrid para cercar ao goberno: - A sublevación militar empezou en Melilla o 17 de xullo de 1936. Poucas horas despois, o tenente coronel Yagüe decretou o estado de guerra en Ceuta, e ao día seguinte, todo Marrocos estaba en poder dos sublevados. O xeneral Franco, despois de asegurarse o éxito en Canarias, chegou a Tetuán o 19 de xullo para poñerse á fronte do exército de África. 93
  • 94. 94- O 18 de xullo pronúnciase Queipo de Llano en Sevilla, e conreforzos de Marrocos controlou Andalucía occidental.- O xeneral Mola decreta a guerra en Pamplona e coa axudados requetés, controlou Navarra.- Sanjurjo morre en accidente de aviación ao dirixirse aEspaña desde Lisboa.- Os sublevados triunfaron na meseta norte, en Zaragoza,en Galicia e en Mallorca. Con todo, o golpe fracasou enMadrid e nas cidades máis importantes de España:militantes dos sindicatos e partidos de esquerda conseguenplantar cara ao exército e parar o golpe. En Madrid, CasaresQuiroga foi substituído como presidente do goberno porJosé Giral, quen facilitou armas a organizacións obreiras emilitares fieis á república; rodearon aos rebeldes nos seuscuarteis esmagando aos sublevados. En Barcelona e Bilbao, aGarda Civil e a Garda de Asalto mantéñense fieis áRepública.- Tras o golpe militar, perfílanse dúas Españas enfrontadas:  a España Republicana conta coas grandes cidades (excepto Sevilla e Zaragoza), a maior parte da poboación, as principais industrias e unha importante zona agraria (Valencia e Murcia). Controla case toda a flota e as tres cuartas partes da aviación, 94
  • 95. 95  a España sublevada, que se chamou a si mesma a España Nacional, dispuña da maior parte da produción agrícola e gandeira, o que ocasionou graves problemas de abastecemento na zona republicana. Contaban coa maior parte dos rexementos e oficiais do exército. O avance cara Madrid O obxectivo dos sublevados era ocupar a capital: Madrid. O xeneral Mola atacou desde o norte e Franco avanzoudesde o sur. Para trasladar o exército desde Marrocos áPenínsula, evitando a mariña republicana, Franco contou coaaxuda de avións alemáns e italianos, desembarcando en Andalucíauns catorce mil homes e abundante material de guerra. Esteexército avanza rapidamente tomando Estremadura e Toledo,chegando ás portas de Madrid en outubro de 1936, pero alítropezou cunha resistencia moi ben organizada de columnas demilicianos e non puido tomar a cidade. En febreiro de 1937 atacou polo sur na batalla do Xaramapara cortar as comunicacións de Madrid co leste, pero non puidoillar a capital. 95
  • 96. 96 En marzo lanzaron unha gran ofensiva en Guadalaxara, coaaxuda do corpo italiano que Mussolini enviara en axuda dosnacionais, pero fracasaron debido á reorganización do exércitorepublicano, que puxo de manifesto a dificultade de tomarMadrid, polo que Franco abandonou momentaneamente esteproxecto e dirixiuse cara o Norte. A campaña do Norte Tras estabilizarse as posicións ao redor de Madrid, osnacionais emprenden a conquista do norte. Mola ocupou Irún e San Sebastián en setembro de 1936.Porén, a verdadeira batalla do norte comezou co asedio de Bilbaoen marzo de 1937. A creación polos vascos dunha liña defensiva(cinto de ferro) prolongou a resistencia durante dous meses. Oterrible bombardeo de Guernica, con avións alemáns da LexiónCóndor, e a caída de Durango foron o preludio da entrada nacapital o 19 de xuño de 1937. As tropas nacionais proseguiron a continuación o seu avancecara Santander (agosto) e Asturias. O avance foi lento, debido áresistencia atopada, ao abrupto do terreo e ás manobras doexército republicano sobre Zaragoza para distraer ás tropas donorte. O 21 de outubro as tropas nacionais entraban en Xixón, etodo o norte quedaba incorporado á España sublevada, aínda quealgúns grupos guerrilleiros manterán a resistencia nas montañas.Co norte dominado, os nacionais adquiren a sólida base industrialvasca -industrias de armas- e os recursos de carbón asturiano eposuían case todo o aceiro de España. A vitoria tamén permitiuque a flota nacional se concentrase no Mediterráneo. 96
  • 97. 97 Finalmente, 65.000 homes do exército norte quedarondispoñibles, xunto cos seus armamentos, para incorporárense áfronte do sur. A campaña do Leste A campaña do Leste converteuse no centro neurálxico daguerra civil. Para contrarrestar os éxitos nacionais no norte, aRepública lanza en xullo de 1937 unha operación en Brunete (aooeste de Madrid) tratando de envolver as tropas inimigas quefacían presión sobre a capital. Foi un desastre para a República. Ao xeneral Franco presentóuselle outra vez a alternativa deocupar Madrid ou lanzarse cara o Mediterráneo desde a frontedo Ebro. Elixiu a segunda opción. En xaneiro de 1938, osrepublicanos tomaban Teruel, que sería reconquistada díasdespois polos nacionais, que, rapidamente, chegaron ata Lleida(abril 1938). Franco dirixiu as tropas cara o Mediterráneo,illando a Cataluña do resto da zona republicana. Nun desesperado intento para enlazar de novo as dúas zonasrepublicanas e deter o avance dos nacionais cara Cataluña, osrepublicanos iniciaron a máis importante das súas ofensivas. O 25de xullo de 1938 conseguiron atravesar o río Ebro e tomar unextenso territorio cara o sur. Pero a ofensiva non puido seguiradiante. O contraataque nacional obrigou aos republicanos acruzar de novo o río. Durante meses disputouse palmo a palmo oterreo, o que converteu a batalla do Ebro na máis dura esanguenta de toda a guerra, provocando máis de cincuenta milbaixas por bando e a derrota significou o desgaste definitivo doexército republicano. 97
  • 98. 98 No mes de decembro, os nacionais iniciaron unha granofensiva sobre Cataluña. As cidades eran bombardeadas día enoite. O 26 de xaneiro de 1939, as tropas franquistas entraron enBarcelona. Os restos do exército republicano, acompañados delongas columnas de refuxiados, retiráronse cara a fronteirafrancesa. Unhas trescentas cincuenta mil persoas foron ao exilio. Tras a caída de Cataluña, o goberno trasladouse á zonacentro. As diferenzas entre os republicanos precipitaron o finalda guerra. Ante a inminente derrota, as divisións internasfixéronse aínda máis profundas no bando republicano. O gobernode Negrín, co apoio dos comunistas e parte dos socialistas,propuña a resistencia sen concesións. O obxectivo era que oconflito español quedase integrado na inminente guerra europeae mundial que todo o mundo vía vir. Desa maneira, a Repúblicaespañola atoparía aliados que lle permitirían cambiar o signo daguerra. Contra esta posición, e defendendo a negociación da derrotacon Franco, o coronel Casado deu un golpe contra o goberno deNegrín. A pesar das propostas de negociación de Casado, Francoesixiu a rendición incondicional. O 28 de marzo, as tropasfranquistas entraron en Madrid e o 1 de Abril de 1939 rematabaa sanguenta guerra. Unha longa ditadura veu substituír ao ensaiodemocrático da segunda república. O 1 de abril de 1939, Francoasinou o comunicado que daba a guerra por rematada. A guerra que comezara o 18 de xullo de 1936, rematara. Parte oficial de guerra do Xeneralísimo (1 de abril 1939). 98
  • 99. 99 A PARTICIPACIÓN INTERNACIONAL Imaxe do encontro cordial entre Hitler e Franco en Hendaia A Guerra Civil considerouse como un preludio da SegundaGuerra Mundial. A guerra estalou nun momento de fortestensións entre as potencias fascistas, as democracias e a UniónSoviética; ao fin e ao cabo os bandos enfrontados en ámbolosdous conflitos coincidiron en termos ideolóxicos: fascismo contrademocracia. A comezos da guerra, na Sociedade de Nacións constituíuseun Comité Internacional de Non Intervención, que resultoutotalmente ineficaz para evitar a presenza internacional naguerra. O réxime nazi de Hitler en Alemaña e o fascista deMussolini en Italia axudaron militarmente aos sublevados. Italiacolaborou con avións e corenta mil soldados. Alemaña achegoutanques, artillaría e aviación (Lexión Cóndor) e uns dezaseis milhomes. O réxime portugués de Salazar colaborou coa achega devinte mil voluntarios e facilitando o paso polo seu territorio, oque supuxo unha axuda importante. Hai que sumar a contribucióndos cen mil regulares marroquís. 99
  • 100. 100 Franco tamén contou coa colaboración de capitalistasamericanos (combustible da Texaco e da Standard Oil, camións,armas... -mentres llo negaban ao bando republicano-) e ingleses. A axuda internacional foi decisiva para a vitoria dosnacionais. A República tivo grandes dificultades para adquirirsubministracións e material de guerra debido á política de nonintervención das democracias occidentais e ao peche defronteiras. A República contou con axuda da Unión Soviética, queproporcionou cadros técnicos víveres e armamento, en partecusteado con fondos do Banco de España (o "ouro de Moscova"). Contou tamén coa participación duns 35.000 voluntarios desindicatos e partidos de esquerda estranxeiros que acudiron aloitar contra o fascismo: as Brigadas Internacionais. Ademais dasúa colaboración efectiva -participaron nas principais batallas daguerra civil-, converteron a loita da República nunha causauniversal. En setembro de 1938, en pleno apoxeo dos combatesdo Ebro, o goberno republicano -pola presión de Francia eInglaterra- decidiu retirar da fronte aos voluntariosinternacionais. Non lles foi fácil volver aos seus países: oreaccionario goberno francés prohibiu a moitos o cruzamento dafronteira. A guerra viviuse con gran interese en todo o mundo. Parecíaun enfrontamento entre democracia e fascismo, entre o exércitoe o pobo. Iso orixinou un amplo movemento de solidariedade caraá causa republicana entre intelectuais progresistas de todo omundo. A destrución de Guernica ou o asasinato de García Lorcaimpresionaron á opinión mundial, especialmente cando se expón oGuernica de Picasso na Exposición Internacional de París de1937. 100
  • 101. 101 A POSGUERRA “Non hai redención sen sangue, e bendito mil veces o sangue que nos trouxo a nosa redención. XENERAL FRANCO, 1947.” O último parte de guerra emitido o 1 de abril de 1939 dende Burgospor Franco [En el día de hoy, cautivo y desarmado el ejército rojo, hanalcanzado las tropas nacionales sus últimos objetivos militares. La guerra haterminado ] pon punto final á historia da II República Española, e dá paso áVITORIA, que NON á PAZ, e á máis longa posguerra de Europa,caracterizada pola represión, a fame, o medo e o silencio, que quedanperfectamente reflectidos na novela obxecto da nosa análise. A VIDA COTIÁ NA ESPAÑA DE POSGUERRA Estivo marcada por dúas coordenadas fundamentais: amiseria económica e a represión política e social. No que á materia económica se refire debemos salientarque a pobreza foi froito da combinación de dous factores, porunha banda a escaseza típica da guerra; e por outra, os efectosdunha política autárquica e illada do primeiro franquismo quedurará ata ben avanzados os anos cincuenta. O estado franquistadeclararouse autosuficiente e impúxose o sistema deracionamento. Cada familia tiña dereito, en función do número depersoas coas que contara o seu núcleo, a comprar unha cantidadedeterminada de cada produto: azucre, aceite, pan, tabaco e asísucesivamente. 101
  • 102. 102 A consecuencia inmediata foi a aparición do estraperlo oumercado negro no que acabaron involucradas as autoridadescorruptas. Deste xeito existiron, coa conivencia do estado, dúaseconomías paralelas: a estatal que freaba artificialmente ainflación e que condenaba á maioría da poboación á fame, e asomerxida que reflectía as flutuacións máis ou menos “naturais”do mercado, que estaba ben nutrida de todos os produtos aos quesó tiñan acceso as clases dominantes..Portada da cartilla de racionamento Cupóns do interior da cartilla de racionamento O problema da vivenda foi tamén moi importante. Areconstrución de cidades destruídas pola guerra foi moi lento, exeneralizouse o subarrendo - as vivendas compartidas por variasfamilias - e moi pronto, co éxodo rural, o “chabolismo” nasgrandes urbes. 102
  • 103. 103 O control social foi exercido pola igrexa en exclusividade. Aesta institución, piar fundamental na construción do novo estadonacional-católico, cedéuselle o monopolio da educación e daautoridade moral. Os informes de boa conduta asinados polopárroco convertéronse en indispensables para acceder a un botraballo. Anulouse o matrimonio civil e impúxose a relixión única eobrigatoria, e a lei relixiosa converteuse na espiña dorsal da leicivil. Franco entrando baixo PALIO na Cadro alegórico de Franco representado igrexa arroupado polas autoridades como un cruzado de Deus eclesiásticas Os logros acadados polas mulleres durante a segundarepública, como a emancipación económica, o divorcio, o dereitoao aborto, foron derrogados e á muller reservóuselle o papel denai e esposa, o “descanso do guerreiro”. 103
  • 104. 104 A ideoloxía sustentadora deste modelo, similar ao nazi efascista, depositouse nas mans da sección feminina do partidoúnico, FET das JONS, e nomeadamente nas mans de Pilar Primode Rivera, irmá de José Antonio, o líder mártir. Esta organización creou o novo modelo de muller: ama decasa submisa e sen dereitos, que debía pedir permiso ao seu paiou ao seu home, segundo os casos, para traballar, viaxar, comprare vender calquera ben, abrir unha conta bancaria.....Texto dunha revista da sección feminina aleccionadora sobre a moral das mulleres 104
  • 105. 105 O Réxime Franquista (réxime moi debatido e cualificado defascismo secundario, pseudofascismo ou nacional-catolicismosegundo os diferentes investigadores), situou no centro da súaestratexia de control social, dende 1936 e ata a súadesaparición, a represión en todas as súas formas posibles. A REPRESIÓN EXTRAXUDICIAL Nos primeiros meses, despois do golpe de estado do 18 dexullo de 1936, nas zonas baixo control nacional foron capturados,paseados e/ou eliminados todos aqueles individuos que pola súaideoloxía e práctica política podían reforzar a resistenciarepublicana. Escuadróns de homes dirixidos por falanxistas esecundados por “somaténs” (milicias cidadás), executaronsecuestros e asasinatos sistemáticos das autoridades civís emilitares, de dirixentes de partidos e organizacións obreirasrepublicanas e da fronte popular que permaneceron fieis aolexítimo goberno republicano. Asemade destes “axustizamentos”selectivos perpetraron outros de carácter masivo que tiñan comofinalidade a creación do pánico xeral da poboación civil, e aconsecuente parálise fronte ao golpe de estado falidoperpetrado nesas datas. Estas execucións sumarias que segundoas fontes consultadas varían entre as 80.000 e as 130.000 para oconxunto do estado, e que pasaron as 5.000 no caso galego,representarían de forma porcentual máis de dez veces arepresión nazi e máis de cinco a represión do fascismo italiano. Os represaliados eran presentados como a quinta esencia doateísmo e o antiespañolismo que afundía as súas raíces nainvasión francesa. Estes representantes do antiespañolismomarxista e masón estaban dominados por axentes estranxeiros, 105
  • 106. 106nomeadamente rusos ou soviéticos, que esixían unha respostapatriótica nacional (nacionalista). Deste xeito escolléronselugares emblemáticos de cada cidade, cada poboación, paraperpetrar estes crimes na impunidade que ofrece a noite, eofrecer un espectáculo macabro ao amencer ao resto dacidadanía cun fin esencialmente disuasorio. Un exemplo disto é o “Campo da Rata” no Campo da Torre deHércules da Coruña. Monumento funerario no Campo da Rata da Coruña en recordo dos fusilados republicanos. Ao tempo, o novo réxime íase dotando dun corpo lexislativoque xustificaba devandita represión e que era aplicado nosterritorios conquistados ao inimigo segundo avanzaba a guerra.Neses primeiros momentos DECLARADO O ESTADO DEGUERRA ata xullo de 1948, a todos os “rojos” aplicábaselles oCódigo de Xustiza Militar, concretamente o artigo 237, polo queos reos eran acusados (obsérvese o paradoxo) de “RebeliónMilitar contra o Goberno da República”. Posteriormenteapareceron outras leis que reforzaron o estado represivoxeneralizado: 106
  • 107. 107  Lei de responsabilidades Políticas (con esta lei toda persoa vencellada a partidos políticos, sindicatos, asociacións republicanas prohibidas no novo estado, eran situados fóra da lei) e Lei de Depuración de Funcionarios de 1939 .  Lei de Represión da Masonería e o Comunismo e a Lei de prescrición de delitos de 1940  Lei de Seguranza Nacional de 1941  Lei de Represión de Bandidaxe e Terrorismo de 1947 (especialmente dirixida cara a guerrilla cualificada de cuadrilla de bandoleiros polo poder franquista). OS CÁRCERES FRANQUISTAS Foron o EIXO da represión “legal”, un instrumento para adegradación e incluso a aniquilación física e psicolóxica dospresos. Calcúlase que entre xullo de 1936 e maio de 1940 pasaronpor elas unhas 280.000 persoas (17.800 delas eran mulleres),permanecendo ata o 8 de maio deste mesmo ano, unhas 103.000segundo recolle o propio réxime no Breve resumen de la Obradel Ministerio de Justicia por la Pacificación Espiritual deEspaña de 1946. Estas cifras tan elevadas permítennos imaxinar ascondicións de vida nas cadeas que multiplicaron por dez, vinte oucincuenta a súa poboación. De feito foi necesario crear novosrecintos que reforzaran a rede de cadeas existentes que aMinistra Republicana, Victoria Kent, procurará mellorar ehumanizar durante o seu mandato; así, utilizáronse castelos como 107
  • 108. 108o de San Filipe en Ferrol, antigos lazaretos como o de San Simónde Vigo, edificios públicos como o Pazo de Raxoi en Compostela....,mesmo utilizáronse barcos e mosteiros. Prisioneiros trasladados Vista xeral do castelo á illa de San Simón de San Filipe Con todo, cadeas como a de Lugo con capacidade para centovinte e cinco persoas chegou a reunir máis de oitocentas; a deÁvila, con capacidade para vinte e sete, acadou as mil duascentas.Nas celas pensadas para unha ou dúas persoas durmían no chan, ecomo podían, ata quince, sen camas, colchóns, sabas...,compartindo espazo coas ratas, chinches, piollos e outrosparasitos. Nin que dicir ten que as latrinas e duchas estabaninutilizadas ou eran inexistentes. Este amoreamento foi reforzado con outra medidaperfectamente calculada: o sometemento de todas estas persoasa un réxime de fame continuada no tempo. Os presos raramentecomían máis dunha vez ao día e a súa dieta consistía nunha lata 108
  • 109. 109de sardiñas cun anaco de pan ou un caldo de verzas. Nos casosnos que non se cociñaba na cadea entregábaselles aos presos unhapeseta e media para comprar todo o que necesitasen, estandoobrigados nalgunhas delas, como na illa de San Simón, a comprarno “economato” rexido polos funcionarios. A consecuenciaprevisible destas condicións de vida foi unha mortalidadegalopante que acadou o seu cénit en 1941 e 1942. As doenzasatopaban un caldo de cultivo excepcional e raro era o preso quenon padecía avitaminose, tifo, tuberculose, sarna, bronquite,pulmonía ou pneumonía. As vexacións tiñan outras dimensións ademais da física. Oacoso psicolóxico e anímico era igualmente duro. Os reos eranobrigados a escoitar misa, confesar, cantar os himnosfalanxistas, saudar co brazo en alto.... Asemade limitábansellesas visitas familiares cando non eran trasladados á outra punta dopais, e sufrían a censura do correo persoal. Presos republicanos obrigados a Presos republicanos facer o saúdo fascista durante a formados na cadea de Ocaña misa obrigatoria 109
  • 110. 110 As condicións das mulleres eran aínda peores se é posible,xa que recibían un 20% menos de asignación diaria que os homes. Asemade eran obxecto preferente da violencia sexual e dapolítica represiva do psiquiatra e comandante do exércitofranquista, Antonio Vallejo Nájera, que elaborou unha teoría quetitulou “Euxenesia positiva da Hispanidade” . Nesta teoría queperseguía a limpeza e mellora da raza “hispana”, asignaba unhanatureza psicosocial dexenerativa de inferioridade ao adversariopolítico que debía ser eliminado para conseguir operfeccionamento da devandita raza hispana. En definitiva, omarxismo e o esquerdismo eran tipificados como enfermidadespsíquicas que esixían tratamentos de choque, como separar aosnenos dos seus pais (enfermos), obrigar ás mulleres preñadas aabortar, ou deixar morrer de inanición aos nenos nados. Os nenos separados dos seus proxenitores caeron nas mansde familias afectas ao réxime ou en institucións de carácterbenéfico rexidos pola igrexa católica. En ámbolos dous casos aeducación destes nenos perdidos, xirou arredor do odio aosrepublicanos. Presas republicanas recibindo arengas Reclusas cos seus fillos e coas monxas do párroco da cadea que rexentaban a penitenciaría 110
  • 111. 111 A estadía no cárcere non sempre remataba en xuízo, pero seeste era o caso, a instrución do proceso xudicial facíase pola víamilitar por mor do Estado de Guerra, procesos sen garantíaxudicial que tiñan tres posibles solucións: 1. A pena capital. 2. Cadea perpetua. 3. Varios anos na cadea (xeralmente de doce a trinta). As peticións de clemencia ou conmutacións de penas debíandirixirse sempre á persoa do Caudillo de España por graza deDeus, Francisco Franco, xuíz supremo. A execución da pena demorte podía facerse esperar días, e dende os anos corenta, atadous meses. Incluso nesta espera os reos debían aguantar apresión dos ministros da igrexa que na procura da salvación daalma, e buscaban unha confesión a toda costa. Especialmentefamosos foron no caso galego o padre Nieto e o padre Bonifacioen Compostela. A vida tras a cadea para aqueles que sobreviviron a eseinferno non foi nin moito menos fácil, a maioría dos homes debíafacer o servizo militar no exército franquista, e todos, homes emulleres, tiñan difícil conseguir un traballo con antecedentespolíticos ou conseguir un certificado de boa conduta de mansdun sacerdote.... en palabras de Sánchez Albornoz “en materiade liberdade, o cárcere e a rúa diferenciábanse so nun grao.España enteira era daquela unha inmensa prisión” 111
  • 112. 112 OS CAMPOS DE CONCENTRACIÓN Durante a guerra civil e durante a posguerra (de 1936 a1947) xeneralízanse tamén os campos de concentración que tiñancatro obxectivos : 1. Obxectivo estratéxico-militar: Confinar para reter e clasificar ao inimigo preparando a depuración de “responsabilidades” políticas. 2. Obxectivo económico-funcional: Formar escuadróns de traballos forzados nos que os prisioneiros debían realizar traballos nun réxime de semiescravitude en grandes obras do estado, ou ben traballando para empresas privadas adxudicatarias de obras públicas. 3. Obxectivo moral-ideolóxico: Reeducar aos prisioneiros para facerlles abdicar da súa ideoloxía política e relixiosa. 4. Obxectivo social: Imposición de condicións e modelos de vida confrontados cos da etapa republicana. A supervisión destes campos recaeu dende xullo de 1937nunha institución creada só para este fin, a Inspección decampos de concentración de prisioneiros que puxo fin aocarácter provisional da 1ª etapa. A nivel estatal un dos camposmáis coñecidos foi o do Val dos Caídos, gran monumentofunerario erixido en honra dos vencedores da guerra civil, e ondeforon enterrados José Antonio Primo de Rivera e,posteriormente, en 1975, Francisco Franco. 112
  • 113. 113 Val dos Caídos Nestes campos aplicábase a Orde Xeral de Clasificación deAfección e Desafección ao Glorioso Movemento Nacional queestablecía catro categorías de presos: A. Afectos. B. Voluntarios republicanos sen responsabilidades político- sociais. C. Inimigos da patria, responsables da rebelión militar. D. Responsables de delitos comúns. Outros campos foron establecidos en Sevilla, León, Mirandadel Ebro, Mallorca, Formentera ou Gran Canaria. O campo deCastuera en Badaxoz, en funcionamento entre abril de 1939 (aofinalizar a guerra) e febreiro de 1940, é un exemplo de que oscampos españois foron “un ensaio” dos campos de exterminioalemáns. Neste campo foron confinados entre 5.000 e 9.000presos, distribuídos en 70 barracóns. En total por todos os campos españois calcúlase que pasaronunhas 700.000 persoas, e que destas case 300.000 remataron nacadea. As condicións de vida non diferían moito das da cadea quecamo xa comentamos eran, se cadra, aínda peores. 113
  • 114. 114 En Galicia temos rexistrados 19 campos, mais a investigaciónsobre eles está na súa fase inicial. O que si sabemos é que en1937 se abriron os de Cedeira, Ferrol, Muros, Rianxo,Camposancos , Ribadeo, Oia e Celanova. En 1938-1939 creáronseos de Padrón, Compostela, A Coruña (2), Poboa do Caramiñal eMonteferro. De data indeterminada foron os de Noia, Betanzos,Mugardos, Vilalbacú e Figueirido. En xeral, os reclusos eran foráneos, procedentes da frontedo norte: asturianos, vascos e cántabros. Algúns deles foranapresados en alta mar cando fuxían cara Francia ou GranBretaña, logo de seren derrotados nas súas respectivas frontes;o seu fin era, na maioría dos casos, o fusilamento. A peor sona na imaxinaría popular de entre todos, acadounao campo de Camposancos, do que temos máis información xa quenel se estableceu un tribunal permanente que procedía deAsturias e que puxo en marcha consellos de guerra colectivos queafectaron a 527 presos, incluídos algúns galegos desertores dobando franquista, dos que 225 foron condenados á pena de morte(42%). Destes foron fusilados finalmente 171 (o 32%), e a cadeaperpetua impúxoselles a 84 (o 26%) 114
  • 115. 115 OS CAMPOS DE TRABALLO Eran unha variante dos campos de concentración postos enmarcha por mor da aprobación do Sistema de redención de penaspor traballo en outubro de 1938. O seu ideólogo foi o xesuítaPérez del Pulgar quen pretendeu reeducar aos reclusos. Aexcepción dos masóns e marxistas que debían traballar sensalario, o resto recibían dúas pesetas diarias das que lles retiñan1´50 en concepto de mantenza, polo que só recibían 50 céntimosdiarios. Os casados recibían 4 pesetas máis, e unha a maiores porcada fillo menor de 14 anos. Existían catro modalidades: 1. Batallóns de traballo que podían saír ao exterior a facer obras públicas... 2. Traballadores en rexións devastadas, para a súa reconstrución. 3. Colonias penitenciarias militarizadas. 4. Os obradoiros penitenciarios (dentro da propia cadea) Exemplos deste tipo de traballos son as obras iniciais doaeroporto de Compostela –Lavacolla, ou a construción da estradae o campo de tiro de Monteferro en Nigrán. 115
  • 116. 116116
  • 117. 117117
  • 118. 118 Se queres consultar máis información sobre a represión franquistaen Galicia entra nesta páxina web: http://vitimas.nomesevoces.net/ 118
  • 119. 119 Estudo literario SINOPSE 1º Primeira derrota (1939) Un capitán do exército de Franco, o mesmo día da vitoria,renuncia a gañar a guerra e réndese aos republicanos cando astropas fieis ao golpe toman Madrid. Esta actitude non écomprendida por ningún dos dous bandos. Alega como razóns queos golpistas non querían gañar a guerra, senón aniquilar aoinimigo, o que el anuncia como Lei da Usura. Este encabuxamentolévao a decidir que non quere formar parte dos vencedores senóndos vencidos. 2º Segunda derrota (1940) Un novo poeta foxe dos vencedores coa súa mullerembarazada. Refúxiase nunha paraxe solitaria e fría, nos altos deSomiedo, onde se enfrontan Asturias e León. A súa muller morredurante o parto. A fame, a soidade, o medo e o frío apodéranseda historia que dura mentres dura o lapis con que a escribe e quelle permite legarnos o seu manuscrito. Despois da morte do seufillo sucédese a súa, á temperá idade de 18 anos, unha idade quenon é para morrer. 119
  • 120. 120 3º Terceira derrota (1941) Xira en torno a Juan Senra, mestre de chelo. O presidentedo tribunal que ha de xulgalo e a súa muller saben que viu morrerao seu fillo, un ser abxecto que foi fusilado polas seus actos.Intentando rabuñarlle días á vida, invéntase unha historia deheroicidade que os pais queren crer, ata que, canso de ser oxoguete, o escravo daqueles seres mesquiños e melifluos decidecontar a verdade (“nadie miente para morir”), e así entrégase ámorte. 4º Cuarta derrota (1942) Xira en torno a Ricardo, un topo que vive escondido na súacasa, nun armario. Con el conviven a súa muller Elena e o seu filloLorenzo. Todos eles son “girasoles ciegos” que van apagándoselentamente na soidade e o medo, mentres se escapan as súasesperanzas de fuga. O mestre de Lorenzo é un clérigo que desenvolve un desexocara súa nai. Pouco a pouco pon cerco ao domicilio familiar, ataque un día, cando o clérigo pretende abalanzarse sobre a súamuller, Ricardo é impulsado a saír do armario. A mirada serenaque dirixe á súa familia antes de lanzarse ao baleiro comunícallesque por fin xa non sente medo. 120
  • 121. 121 ESTRUTURA 1. Estrutura externa A obra componse de catro historias reais da posguerra. Sonhistorias de silencio, cando daba medo que alguén soubese quesabías. Catro historias sutilmente engarzadas entre si, narradascunha mesma linguaxe, pero con estilos propios de narradoresdistintos. Estrutura de cada historia 1º) Primeira derrota: Divídese en dúas partes:  A primeira trata sobre a entrega do capitán Alegría, a súa morte, o seu enterro na fosa común... Non segue un desenvolvemento lineal, senón que contén numerosas analepses e prolepses; mesmo anticipa a súa morte real, que terá lugar na derrota terceira.  Unha segunda parte, moito máis curta, que narra o seu nacemento en Arganda del Rey, a súa chegada a Somosierra, o seu corazón e a súa entrega ao bando golpista “soy de los vuestros”. 121
  • 122. 122 2º) Segunda derrota: Consta de tres partes: Unha pequena introdución, que aclara como se atopa o manuscrito que contén a historia. Unha segunda parte, a transcrición do manuscrito, que é propiamente a historia de Eulalio Ceballos e a súa familia, dividida en 26 páxinas. Ven ser un diario cuxa acción transcorre no breve prazo dun mes, distribuído non por días, senón por páxinas (as 26 páxinas do caderno), e que comprenden os últimos días do novo poeta e o seu fillo, o seu último estertor e morte. Unha breve nota do editor, que nun intento por resaltar a verosimilitude da historia transmítenos a súa busca dos antecedentes reais de Eulalio: a súa aldea natal na provincia de Cantabria, Caviedes; a morte do seu mestre, Don Servando, fusilado por republicano en 1937; os seus pais, Rafael e Felisa e, sobre todo, a idade á que morreu, 18 anos. 122
  • 123. 123 3º) Terceira derrota: Para a súa estrutura deben terse en conta a importancia dospersonaxes secundarios. A historia principal de Juan Senradivídese en dúas partes:  A primeira ocupa practicamente todo o relato: a mentira do protagonista para alongar a súa vida. Ao longo desta primeira parte entrelázanse outras breves historias, centradas nos seguintes personaxes, algúns dos cales condicionan a súa evolución: Cruz Salido, a súa amizade con Eugenio Paz, a morte real do capitán Alegría, a relación cos vencedores Spoz e Mina...  A segunda parte constitúe o desenlace, a verdade e as súas consecuencias. 4º) Cuarta derrota Estrutúrase a través de secuencias con espazos tipográficosen branco. As secuencias, debidamente intercaladas,combinan ospuntos de vista de Lorenzo, do diácono, e doutro narrador, que éo que verdadeiramente segue o desenvolvemento lineal dahistoria e introduce os diálogos entre os personaxes (encontroentre Elena e o sacerdote, acoso e morte). Tamén se recorre a distintos tipos de letras (funciónmetalingüística): as secuencias centradas en Lorenzo estánescritas en negriña, as atribuídas ao diácono están escritas enforma epistolar: unha carta con características autobiográficas. 123
  • 124. 124 2. Os motivos que dan unidade ao libro A obra componse de catro relatos independentes que, senembargo, presentan diversos motivos que se entrelazansutilmente, proporcionando unidade, ao tempo que profundidadee proxección universal. 2.1. Personaxes Serven tamén para tecer sutís unións entre os relatos. O capitán Alegría morre no primeiro relato, pero a súamorte real, “su segunda muerte”, terá lugar no terceiro relato,cando se atopa con Juan Senra no cárcere. A súa reflexióncomunicada en voz baixa a Juan Senra (“vidas de prestado, vidastrazadas al contrario”) achegará verosimilitude á historia deste. Elena, a muller de Eulalio, protagonistas do segundo relato,resultará ser a filla de Ricardo e Elena (derrota cuarta). O autorsitúa este relato diante, e desta forma o autor sabe quemorreron presos da fame, do frío e da soidade e asistesobrecollido ante as esperanzas da súa nai de que tivesenalcanzado o exilio e a liberdade. Ademais, todos os personaxes do bando republicano estánunidos por sutís engrenaxes, como por exemplo, o amor pola arteou a poesía. Isto reflíctese nas súas profesións: un poeta, unmestre de chelo, un mestre de literatura; mesmo o capitánAlegría, que non se move no ámbito artístico, amosa unha amplasensibilidade cara a poesía recorrendo, para expresarse, a versosdos nosos clásicos, San Juan de la Cruz, Quevedo (“soy un es, unfue, un será cansado”). 124
  • 125. 125 2.2. Motivos temáticos a) A derrota: É a verdadeira protagonista do libro; de feito dá título acada unha das historias. Catro anos: 1939, 1940, 1941, 1942, anosescuros da posguerra, nos que os derrotados son representadospolo capitán Alegría, o novo poeta Eulalio Ceballos, o mestre dechelo Juan Senra e un mestre de literatura no instituto BeatrizGalindo de Madrid, Ricardo, encerrado nun armario. En realidade os derrotados somos todos; os personaxespululan pola obra moitas veces sen distinción entre vencedores evencidos. O capitán Alegría así o constata ao final da primeirahistoria: “¿son estos soldados lánguidos y hastiados, losganadores de la guerra? Terminarán temiendo como el vencido alvencedor real”. Este pensamento repítese ao final da obra: un vencedor, odiácono da última historia séntese un máis entre os xirasolescegos: “reclamaba la sangre purificadora del vencido, pero éstese la ha arrebatado, se suicidó, padre, para descargar sobre miconciencia la perdición eterna de mi alma, para arrebatarme lagloria de haber hecho justicia”. 125
  • 126. 126 b) O medo: Fúndese coma unha argamasa coa fame, a soidade, o frío e aneve.  Na primeira historia un silencio melancólico cérnese sobreMadrid. O capitán Alegría, incomprendido polos bandos, trata debuscar resposta a unha pregunta: “¿qué es un vencido por el vencido?” O medo e o silencio afectan mesmo aos seus pais, que un díafixaron a súa vista nun punto da paisaxe e enmudeceron. Taménas referencias literarias enlazan co tema da soidade e o silencio,San Juan de la Cruz, Quevedo ... : “El silencio es opaco, y hasta la agitación es silenciosa”.  O medo apodérase da segunda historia e convértese enprotagonista. O medo é a única causa da fuxida do mozo Eulaliocoa súa muller embarazada de 8 meses, polo só motivo de serpoeta, a un refuxio no alto dunha montaña, afastado de calqueracontacto humano, potencialmente perigoso. A repetición dapalabra medo é constante, o lévao a dicir: “tengo miedo de tanto miedo” E mesmo o nome da montaña na que se agocha, nos altos deSomiedo, é unha referencia a ese medo. 126
  • 127. 127  Na terceira historia o medo pálpase no cárcere de Porlier,cada vez que se senten os camións da morte. Silencio, frío,soidade, incluso de noite, cando os presos se hacinan buscando acalor dos corpos.  O medo fai que Ricardo, o topo da cuarta historia, viva unhahistoria de soidade e silencio, encerrado nun armario. Apodérasedel, influíndo tamén no seu físico. Apenas sae do armario “que yahuele como el metro” e Lorenzo teme que atraia aos leprosos. Xunto co medo, aparecen a soidade e o silencio que seespesaban arredor cada vez que o ascensor se paraba noterceiro, e que se rompeu no momento en que o diácono chamouao timbre. O propio ascensor, coas súas paradas nos pisos, cosseus ruídos, convértese nunha metáfora do medo. O medo chega a afectar ao encontro sexual entre osesposos. c) A usura É o capitán Alegría quen desenvolve a teoría da Usura naprimeira historia. Sostén que o exército golpista non pretendegañar a guerra, que o puidera facer no ano 37, xa que era fácilgañar contra un inimigo sen preparación nin armas, formado por“hombres nacidos para la derrota”, “nadie fiero ni castrense”. A finalidade era o aniquilamento da outra parte, buscar omaior número de mortos posibles, crear un cemiterio: “sin muertos no hay gloria”. 127
  • 128. 128 Como resposta a tanta maldade, decide entregarse aoexército republicano, o mesmo día da vitoria. Non quere formarparte dos vencedores, quere ser un vencido. Desorientado entre os xirasoles cegos, intentará darresposta a unha pregunta: “ ¿qué es ser vencido por el vencido? “ A usura, ou o que é o mesmo: a vinganza, a persecuciónimplacable do vencido, da vítima, é ben explícita nas outras treshistorias de posguerra. A guerra xa se gañara; porén, o terror, apersecución e a morte sucédense con avaricia, mesmo contra unpoeta, un mestre de chelo, un mestre de literatura queunicamente poden enfrontarse ás armas coa palabra. Escolleron entre gañar unha guerra ou conquistar uncemiterio, e elixiron o cemiterio. Un claro exemplo disto ten lugar na terceira historia, copersonaxe de Cruz Salido, antigo director dun periódicosocialista, a quen queren manter vivo na súa enfermidade parapoder fusilalo, e a súa morte anticipada non lles impide fusilar oseu cadáver. d) A morte en contraposición coa vida. Todos os personaxes habitan nun tempo de silencio en quevivir é morrer, todos son “entremuertos”, todos viven nun ritualde espera e todos eles deciden nun momento determinadoenfrontarse a ela e cortar os escasos lazos que os unen á vida. 128
  • 129. 129 Así o di o capitán Alegría, na súa segunda morte, a real, aJuan Senra (3ª historia): “tú y yo vivimos de prestado, tenemosque hacer algo para no deberle nada a nadie”. O capitán Alegría, Juan Senra e Ricardo, xa estaban mortos,perseguidos, vencidos, abocados a unha morte en vida, dominadospolo medo; os tres dan un paso ao liberarse do medo e atópansecoa morte. O único que non dá o paso decisivo é Eulalio Ceballos,que está unido á vida a través do seu fillo, pero a morte porfame, soidade, frío e medo fai máis patético o seu tráxicodestino: a idade de 18 anos non é unha idade apta para tantosufrimento. A relación dos personaxes coa morte varía a través dashistorias, proporcionando diferentes formas de enfrontarse aela:  O capitán Alegría atópase cara a cara coa morte en tres ocasións: a primeira ao entregarse, a segunda no pelotón de fusilamento e a terceira na súa morte real, no cárcere. Xoga coa morte tras ser fusilado e enterrado vivo na fosa común. Volve nacer, aínda que o seu aspecto exterior é máis parecido ao dun morto, cunha profunda ferida ata a caluga e a face, as tempas e o pescozo cubertos de sangue. Cando o atopan uns labregos, pensan que é un morto, e tratan de despoxalo das súas pertenzas. A súa relación coa morte é tan estreita que o autor inventa unha palabra para definilo, un “entremuerto”. 129
  • 130. 130  Na segunda historia prodúcese unha contraposición entre os personaxes: Elena representa a morte, o seu fillo Rafael aférrase á vida, e Eulalio é un vivo-morto, é dicir, “un ser vivo inmóvil por el miedo” (“sin Elena no hay camino”).  Juan Senra aférrase á vida e inventa unha mentira para seguir vivindo. Pero, a perda do seu amigo Eugenio Paz - o mozo das lindres - e o encontro co capitán Alegría, entre outras razóns, lévano a buscar a verdade e, por conseguinte, a morte.  Ricardo está simbolicamente enterrado en vida, ao estar pechado na súa casa. O seu armario é o seu cadaleito. Alí vaise encollendo, morrendo lentamente, ata que un suceso agardado e temido provoca unha volta á vida e a súa morte. e) A división de España: vencedores e vencidos. As vítimas: A obra reflicte as consecuencias dunha guerra civil. Naguerra civil, como en Shakespeare, cabe toda a vida humana. Ascatro historias, son reflexo de historias que todos coñecemos,que todos temos oído contar, pero que se contaban en silencio,porque era perigoso saber que se sabía. De todas as guerrassábese como empezan, pero nunca como rematan. 130
  • 131. 131 O capitán Alegría abandona (non deserta) o exército golpista o mesmo día da vitoria, e entrégase ao exército vencido: “soy un rendido”. É incomprendido por ambos bandos, un deles condénao a morte, e o outro rexéitao. Porén, hai varios momentos do relato en que se produce unha comuñón entre o capitán e o lado republicano: cando é transportado no camión a súa soidade desvanécese nun apertón silencioso co resto dos condenados e, posteriormente, é enterrado na fosa común con todos eles. O segundo relato é un relato de vencidos. Eulalio non ousa baixar da montaña por non atoparse con ningunha outra persoa, prefire manterse illado. No microcosmos do cárcere da terceira historia apréciase a división entre os vencedores (carcereiros, membros do tribunal, familia Eymar e os dous vencedores que conviven con eles no cárcere, Spoz e Mina, que trafican coa miseria) e os vencidos, os presos. A mentira de Senra, o contacto cos vencedores, provoca a sospeita dos seus compañeiros vencidos. Na cuarta historia a división entre vencedores e vencidos mitígase polo achegamento obrigado de Lorenzo ao sistema do lado vencedor, xa que ten que acudir á escola e alí disimular, por exemplo, cantando o “cara al sol”. No lado oposto, o diácono trata de achegarse ao mundo dos vencidos: a Elena e ao seu fillo. 131
  • 132. 132 A lectura final do libro aproxímanos á idea de que todos sonvítimas, todos son “girasoles ciegos”, seres desorientados,perdidos. En realidade, os únicos vencedores son os que manexanos fíos da guerra. Como metáfora desta desorientación, xorde no primeirorelato a serra de Somosierra, que parte España en dúas metadese que é atravesada polo capitán Alegría, nun intento de ignorar oque separa a vencedores e vencidos, “de querer estar siempre delos dos lados”. f) O papel da Igrexa: Nos relatos tamén atopamos diversas referencias ao papelda Igrexa, sobre todo, da xerarquía eclesiástica durante aGuerra Civil; e o seu papel na posguerra, nalgunhas ocasións nonexentas de ironía. Na historia do capitán Alegría, os seus paisenmudeceron de tal xeito que non quixeron nin sequeraconfesarse antes de morrer. Eugenio Paz comulga por causa dafame. A presenza de sacerdotes era frecuente nos cárceres,asisten á confesión, transmiten noticias, véxase como exemplo oalférez capelán do terceiro relato e no primeiro un sacerdote conestola morada que rezaba en latín rutineiras oracións demisericordia cando ían proceder ao fusilamento. Xa no cuarto, undos protagonistas é un diácono que agocha a súa lascivia baixo asúa misión apostólica, fascismo apostólico. 132
  • 133. 133 4. Narradores 1º) Primeira derrota O narrador agóchase baixo un plural impersoal “sabemosque”, “ahora sabemos”, ou ben en fórmulas igualmente impersoais“es posible que”, “si tuviéramos que imaginar”. Este narradorinterposto utiliza para acadar a verosimilitude do relato osdistintos escritos deixados polo protagonista, polo tanto, enprimeira persoa e como testemuña directo dos feitos: cartas ásúa noiva Inés, ao seu mestre de Dereito Natural daUniversidade de Salamanca, a Franco (a nota que se atopou noseu peto). Ademais sérvese doutras fontes, xa en terceirapersoa, como son, o último parte de Intendencia, a transcriciónda acta do xuízo sumarísimo e testemuños de testemuñas. 2º) Segunda derrota Transcríbese nun manuscrito realizado integramente poloprotagonista, narrador directo en primeira persoa, en forma dediario. A isto só se engade a introdución e a reflexión do editor.Desta forma a aproximación do lector aos feitos é total, sen aachega de narradores interpostos. 3º) Terceira derrota O terceiro relato está contado por un narrador interpostoen terceira persoa, e a única ruptura prodúcese coas cartas nonenviadas de Juan Senra ao seu irmán Luís, escritas en estiloautobiográfico e que representan unha contraposición entre omundo real e o mundo do subconsciente, dos sentimentos máisprofundos do protagonista. Reproducen ao fin e ao cabo alinguaxe dos mortos, xa que Juan Senra atópase moi próximo ámorte. 133
  • 134. 134 4º) Cuarta derrota Conxúganse as voces directas de dous narradores: o diácono,a través da súa carta e o testemuño de Lorenzo,os seus recordosdun neno de sete anos transmitidos en primeira persoa. Entreestes testemuños intercálase a voz do narrador que segue oproceso lineal da historia (coñecemento, acoso e morte) 5. O espazo e o tempo Os relatos presentan unha atmosfera asfixiante, opresora,ao cal contribúe en certa medida o espazo, o lugar en que sedesenvolven os relatos. É común a todos eles a delimitación dunmicrocosmos, dominado pola escuridade e o silencio, aínda quesexan lugares tan abertos como os Altos de Somiedo, Somosierraou mesmo a cidade de Madrid.  O primeiro relato localízase nunha multiplicidade de microcosmos: as trincheiras, a camioneta, a sala do xuízo, o camión, a fosa común, a casa dos labregos, o pobo de granito e encerado onde se entrega…  No segundo relato os Altos de Somiedo, cubertos de neve, convértense nunha mortalla para os mortos.  No terceiro destaca o microcosmos do cárcere, onde o protagonista se atopa na antesala da morte.  O último relato transcorre tamén en Madrid, pero redúcese a un microcosmos evocado por Lorenzo, un mundo dividido entre o exterior onde reinaba a escuridade e o silencio, 134
  • 135. 135 preferentemente a escola; e o seu mundo, formado polo triángulo de rúas Alcalá, Montesa e Ayala. No centro deste cosmos, a súa casa, Alcalá 177, 3ºC, que á súa vez estaba dividida en dúas metades, separadas por un corredor, e as fiestras que axexaban. E dentro dese microcosmos atopábase ademais outro espazo cheo de escuridade e silencio: un armario, metáfora dun cadaleito; e no exterior: un ascensor, metáfora do medo. Sempre dúas partes, “a un lado del espejo el disimulo, lo fingido, y al otro lo que realmente ocurría”. En canto ao tempo, os feitos narrados nos catro relatossitúanse, como especifican os títulos, nos catro primeiros anos deposguerra: iníciase no mesmo día da vitoria, en 1939, momento enque se entrega o capitán Alegría, e continúa nos anos 1940, 1941e 1942. As historias comprenden os últimos acontecementos navida dos catro protagonistas. Sucédense nun breve prazo detempo, máis amplo quizais o do segundo relato que dura apenasdous ou tres meses. Conteñen a agonía que precede á morte, enantesalas ou microcosmos nos cales a vida se detén. O narradorvai marcando un tempo escaso nun lento pingar de días cara amorte. Tres anos durara a guerra, sen embargo, a agonía desteshomes vencidos vaise marcando en espazos de tempo moi breves(“el día ocho sonó su nombre”, “dos días estuvo esperando suturno”, “el día 18 es transportado en el camión de la muerte”). Porén estes breves espazos de tempo aparecen comoconxelados, non transcorren, non se sente o fluír do tempo. Asídebe ser o tempo do medo, do terror, do sufrimento. Ademais, todas as historias desenvólvense en inverno: o frío e afame contribúen en gran medida a crear esta atmosfera desufrimento. Así, por exemplo, o premio da muller do abrigo de 135
  • 136. 136astracán (a muller do coronel Eymar) a Juan Senra pola súamentira é precisamente un bocadillo de arenques para a fame eun xersei para combater o frío. 6.Personaxes Os catro relatos son relatos de protagonista que xiran entorno a catro homes: o capitán Alegría, o poeta Eulalio Ceballos, omestre de chelo Juan Senra e o profesor de literatura Ricardo.Arredor deles móvense unha serie de personaxes secundariosque contribúen á historia. Algúns deles mortos, como no caso deElena, a muller de Eulalio e filla de Ricardo; e Miguelito Eymar, ofillo do presidente do tribunal. Outros simplemente aludidosdesde a distancia, como o irmán de Juan Senra, Luís; a noiva docapitán Alegría, Inés; e outros familiares. Non obstante, adistinción principal é entre vencedores e vencidos. Moitos deles son fundamentais na evolución dos protagonistas,na medida en que ou ben os vencellan coa vida, como Rafael aEulalio, o mozo das liendres a Juan Senra, ou Elena e Lorenzo aRicardo (“únicamente si Lorenzo estaba en casa reaparecía elhombre resoluto capaz de seducir y entretener a un niñocubierto de zozobras”); ou ben, pola contra porque os conducen ámorte, como Elena a Eulalio (“sin ti no hay camino, Elena”) ocapitán Alegría, como secundario no terceiro relato, e CruzSalido a Juan Senra, ou o diácono a Ricardo. A moitos deles defíneselles só por un único trazo que osidentifica. Juan Senra é unha cicatriz de home, Eugenio Paz é omozo das liendres, a muller do coronel Eymar é a muller do abrigode astracán, ou Eulalio é o arqueiro proletario. 136
  • 137. 137 Os vencedores, en xeral, presentan trazos esperpénticoscon animalización, cousificación, bonequización (“ave de malagüero”, “ave rapaz”). O retrato dos personaxes está baseado máis ben na etopeia,datos psicolóxicos que conforman o carácter dos personaxes: ocapitán Alegría é minucioso e unha vez que toma unhadeterminación lévaa adiante ata o fin. Pola contra, EulalioCeballos é un personaxe paralizado polo medo, especialmentesensible. Juan Senra destaca polo seu carácter minucioso, ocoronel Eymar e a súa muller son dous seres “oscuros ymelifluos”. g) Verosimilitude Feitos ficticios ou reais. Os feitos narrados preséntanse como historias reais daposguerra, relatados ademais coa intención de falar de amigos,familiares desaparecidos, ausencias irreparables. Son catrohistorias que exemplifican sucesos facilmente recoñecibles portodos aqueles que viviron durante a posguerra e que se contabanen voz baixa nos tempos máis escuros do silencio. Para conseguir a verosimilitude dos relatos Alberto Méndezrecorre a diversas técnicas:  Na primeira derrota o narrador utiliza termos como “podemos imaginar”, “es posible que”, “nos consta”, que presupoñen a verosimilitude do narrado. Ademais, recorre a diversas fontes: as tres cartas que escribe antes de ser fusilado: á súa noiva Inés, aos seus pais e a Franco; a carta que remite ao seu mestre de Dereito Natural da 137
  • 138. 138 Universidade de Salamanca, onde deixa patente a crueldade da guerra; a nota que se atopou no seu peto; o último parte de Intendencia, que revela o seu carácter minucioso e perfeccionista; a transcrición literal da acta do xuízo sumarísimo e testemuños de diversas testemuñas, como o cabo primeiro republicano do calabozo ou o ferido da camioneta na que o transportan. Na segunda derrota o narrador declara ter realizado un labor de investigación, coa finalidade de dar veracidade ao caderno que achega. Para iso, nunha técnica similar á de Cervantes en El Quijote, afirma terse atopado co caderno no Arquivo Xeral da Garda Civil, describindo con minuciosidade todos os detalles de conservación e caligrafía. Así mesmo, ao final, por se quedaba algunha dúbida, o editor constata a veracidade dos feitos no ano 1954 mediante a súa presenza na aldea de orixe do protagonista Eulalio Ceballos. Na terceira derrota apóiase nas dúas cartas censuradas, non enviadas, do protagonista ao seu irmán Luís pero, sobre todo, o que máis verosimilitude proporciona son as testemuñas do seu encontro con personaxes reais como o director de “el Socialista” e, especialmente, con alguén de cuxa existencia xa sabiamos, o capitán Alegría. Na cuarta baséase igualmente nunha carta dun diácono remitida a un superior xerárquico, Reverendo Padre. 138
  • 139. 139 h) Frases, pensamentos, preguntas e referencias literarias En todas as historias os personaxes, desorientados como“girasoles ciegos”, interróganse a si mesmos e preguntan aolector sobre a irracionalidade da guerra civil e o esquecementodas vítimas:“¿Qué es ser vencido por el vencido?”“¿Quiénes son los verdaderos vencedores?”“¿Quieren ganar una guerra o un cementerio?”“¿No hay victoria sin gloria ni gloria sin muertos?”“¿Cómo se corrige el error de estar vivo?” Pero en cada relato, pola súa importancia, destaca unhafrase (algunhas tomadas doutros escritores):  No primeiro relato o capitán Alegría remítelle unha carta ao Caudillo para advertirlle que: “lo que yo he visto, otros lo han vivido y es imposible que quede entre las azucenas olvidado”. Isto induce a pensar que en realidade esta obra pode ser unha contribución do propio autor Alberto Méndez a que todos estes feitos, o que ocorreu, non caia no esquecemento. 139
  • 140. 140 No segundo relato destaca unha frase inquietante en si mesma como o propio relato: infame turba de nocturnas aves” que incluso afecta á súa estrutura. Escrita na parede atrae a atención do narrador que decide transcribir o caderno, e é así mesmo a frase que pecha o relato, borrosa, escrita con restos de carbón (xa non a lapis), no último estertor do protagonista, Eulalio Ceballos. No terceiro as frases están escritas na linguaxe dos soños, que Juan Senra trata de transmitir ao seu irmán Luis, instándolle a que se constrúa un futuro entre os despoxos da guerra. O cuarto relato xira en torno á frase que constitúe o título, “los girasoles ciegos” e que afecta tamén á estrutura, xa que abre e pecha o relato. Todos somos “girasoles ciegos”, seres desorientados que habitan unha España herdeira da Guerra Civil. Dise no comezo: “estoy desorientado como los girasoles ciegos” E no final: “en el futuro viviré como uno más entre los girasoles ciegos”. 140
  • 141. 141 Cabe destacar o segundo relato, todo el unha referencia ápoesía. Ao propio protagonista defíneselle como un mozo poetaque recitaba versos de Garcilaso. Ao longo de toda a obraproliferan as alusións a poetas comprometidos como, por exemplo  Antonio Machado, exiliado en Collioure.  Eulalio recorre a Federico García Lorca para cantarlle ao seu fillo, e mesmo na páxina 15 reproduce un poema cuxo contido desenvolve o tema da amizade, o afecto, a fame e a morte, a través do diálogo entre un lobo e un neno.  Miguel Hernández: a el diríxese o autor do caderno na páxina catro (“¿dónde estarás ahora, Miguel, que no puedes consolarme”), facendo mención á súa relación de amizade con el. Ademais, o relato en si mesmo presenta certas concomitancias coa realidade vivida por Miguel Hernández que, preso no cárcere de Torrijos, case podía percibir os berros do seu fillo pola fame, e ao cal dedicaría as súas fermosísimas “Nanas de la cebolla”.  Quevedo: non só toda a obra está inspirada no principio quevediano de que nacer é morrer (“la vida se iniciaba siendo heraldo de la muerte”) senón que ademais recóllese un dos seus versos máis coñecidos “soy un soy, un seré y un fue cansado”. 141
  • 142. 142  Luís de Góngora: Eulalio, no último estertor da morte, pecha o seu caderno e ademais deixa impresa na parede con tinturas borrosas un verso extraído da súa obra “Polifemo”: caliginoso lecho, el seno obscuro ser de la negra noche nos lo enseña infame turba de nocturnas aves, gimiendo tristes y volando graves.  San Juan de la Cruz: nunha alusión á soidade, ao silencio, á comunicación coa eternidade en contacto coa natureza, nunha paraxe illada, ao transcribir no primeiro relato o último verso do seu poema “la Noche Oscura”: Quedéme y olvidéme, el rostro recliné sobre el amado, cesó todo, y dejéme, dejando mi cuidado entre las azucenas olvidado. As referencias bíblicas son constantes e así, por exemplo, odiácono escribe “son tus pechos dos crías de gacela paciendoentre azucenas” (frase de los Salmos) o “la mirada de una mujerhermosa pero sin virtud abrasa como el fuego” (Eclesiastés). Ademais, a crítica enmascárase na ironía e na sátira: “eldiácono no era un vencedor, sino un hacedor de la victoria”, “sesuicidó para cargar sobre mi conciencia la perdición eterna de sualma”. 142
  • 143. 143 Por outra parte, toda a obra está chea deses termosaltisonantes e baleiros de contido propios de todos os sistemasfascistas: a cruzada, a vitoria, os caídos pola patria, o gloriosoexército nacional, o tribunal de represión da masonería e ocomunismo. 9. O Estilo En xeral, pode formularse un contraste entre as partesnarrativas e descritivas, realizadas cunha sintaxe moicomplicada, con predominio da oración composta fronte á simple;e o diálogo, un diálogo áxil, con oracións moi simples, moi brevesou con predominio da coordinación. En medio de todo istointrodúcense oracións moi breves, cuestións que o lector percibecomo lóstregos, que tocan a mente e o corazón e que invitan aolector á reflexión, moitas delas realizadas en forma depreguntas: “soy un rendido, no soy un traidor” “¿qué es un vencido por el vencido?” “he sido un mal poeta, un rapsoda entre las balas” “morir no es contagioso, la derrota sí” “tengo miedo de tanto miedo” “sólo tengo el miedo que tanto miedo me daba” “la lepra es una enfermedad del alma” A nivel morfolóxico predomina a utilización do verbo “ser”,verbo propio da exposición e a argumentación, xa que no libro sesuceden definicións e identificacións nun intento constante dedefinir a vida, a morte, a derrota, o medo, a soidade, o silencio. 143
  • 144. 144 Moitas veces nun narrado presente universal que sedespraza desde o pasado cara o futuro e con tinturasquevedianas, a identificar a vida como unha parte da morte. Porexemplo:“un desertor es un enemigo que ha dejado de serlo, un rendidoes un enemigo derrotado, pero sigue siendo un enemigo” “un cadáver al cabo de tres días es un mineral sin la humedad delaliento, sin la fragilidad de las flores”“morir no es contagioso, la derrota sí” O léxico, en xeral moi culto, mesmo con invención depalabras (“entremuerto”) e no terceiro relato palabras quetratan de achegarse ao subconsciente, creando unha linguaxenova, a linguaxe dos soños, en realidade o idioma dos mortos. En canto aos recursos literarios, predominan:  Os recursos por repeticións de palabras, con oracións anafóricas e, sobre todo, oracións paralelísticas: “tengo miedo de que el niño enferme, tengo miedo de que muera la vaca, tengo miedo de enfermar, tengo miedo de que alguien descubra que estamos aquí arriba, tengo miedo de tanto miedo”  Enumeracións constantes: “en cada vómito, en cada desmayo, en cada tiritona, en cada retortijón del hambre” “ en parte el hambre, en parte el dolor, en parte el miedo, en parte su condición de vencido” 144
  • 145. 145 Antíteses ou contrastes:“sin muertos no hay gloria, y sin gloria no hay victoria””la madre muerta, el niño agitadamente vivo y yo inmóvil por elmiedo”“mis padres tenían miedo de enseñarme lo que pensaban, y yotenía miedo de saber lo que pensaban”“el que mata y el que muere”“las víctimas y los verdugos”“los vencedores y los vencidos”“el ruido y el silencio”Moitas veces a antítese afecta ao propio pensamento,resolvéndose en multitude de paradoxos; “sólo tengo el miedo que tanto miedo me daba, y si sigo aquímorirán la vaca, el niño y yo, y si descendemos al valle moriránla vaca, el niño y yo”“Morir no es contagioso, la derrota s픓¿qué es un vencido por el vencido?”“¿Qué bando debe tomar un soldado que gana una guerra y lapierde al mismo tiempo?”“He cantado a la vida en las trincheras donde anidaba lamuerte”“mi hijo no quiere una vida nacida de la muerte”“no es justo que comience la muerte tan temprano, ahora queaún no ha habido tiempo para que la vida se diera por vencida”“hasta el alba no volvería a haber vida, y la vida se iniciabasiendo heraldo de la muerte” O contraste prodúcese moitas veces dentro do mesmosintagma: “ruido silencioso” “agitación silenciosa” “vivíamos un bullicioso silencio” 145
  • 146. 146 Metáforas, símiles e comparacións:“la nieve parece una mortaja”“el invierno es una caja cerrada donde se atropellan lastormentas de nieve””el pensamiento turbio de Eymar cristalizó ariscado y punzantecomo los añicos de la loza rizada”“una mentira prolongada y densa que se convirtió en el estribode la vida”“la carne es como los tigres que habitan en el hombre”“aquellos años como una inmensidad vivida en un espejo”“el hangar era una jaula de nostalgias”“la vida del capitán Alegría se convirtió en un torbellino deaceite lento, pastoso, inexorable”“quería ser un rapsoda entre las balas”“estas montañas parecen el lugar donde pasen el invierno losinviernos” Os elementos que conforman a paisaxe, así como algúns obxectos, están personificados:“el viento por las noches grita entre los montes con un alaridocasi humano”“el invierno estaba pegado a los balcones, acechando la tibiezay el olor a achicoria del interior de las casas”“mi lápiz también debió de perder la guerra” 146
  • 147. 147 Porén, son máis ben determinados motivos, esenciais na obra(o medo, a derrota, a soidade, o silencio, o frío, a fame) os quecobran características humanas perceptibles polos sentidos(cor, olor, sabor…) e penetran así no fondo da alma: “es gris el color de la vida y triste el rumor de la derrota” “quizás la muerte sea transparente y heladora” “he vuelto a revivir el olor de la sangre, he vuelto a oír el ruido de la muerte” “un miedo familiar y denso desentraña la nieve silenciosa” “todo huele otra vez a muerte” “el miedo, el frío, el hambre, la rabia y la soledad desalojan la ternura” “ el silencio es un espacio, una oquedad en el que nos refugiamos, pero en el que no estamos nunca a salvo” “la esperanza surgió entre las fisuras del miedo” ”unos colores que identificamos como los colores de la verdad” “el olor que tiene el frío” Hipérboles ou esaxeracións: utilízanse para definir a algúns personaxes, volvendo a lembrarnos a Quevedo: “el Rorro era una cicatriz de hombre”● Diversos trazos dos personaxes presentan matices esperpénticos próximos á cousificación ou animalización, especialmente no caso dos vencedores: “la nuez le saltaba asustada cada vez que tragaba saliva” “un pescuezo enjuto de ave de mal agüero” “así da su bolso como las rapaces agarran a sus presas” 147
  • 148. 148Películas recomendadas- Las bicicletas son para el verano, Jaime Chavarri 1984- Los girasoles ciegos, José Luis Cuerda 2008- La hora de los valientes, Antonio Mercero 1998- El lápiz del carpintero, Antón Reixa 2002- Las largas vacaciones del 36, Jaime Camino 1976- Libertarias, Vicente Aranda 1996- A lingua das volvoretas, José Luis Cuerda 1998- Silencio roto, Montxo Armendáriz 2000- Soldados de Salamina, David Trueba 2002- Tierra y libertad, Ken Loach 1996- Las trece rosas, Emilio Martínez Lázaro 2007 148
  • 149. 149“ LAS BICICLETAS SON PARA EL VERANO” Las bicicletas son para el verano é unha película de 1983 dodirector madrileño Jaime Chávarri baseada na obra teatral domesmo título de Fernando Fernán Gómez. É a historia dasvivencias dunha familia e os seus veciños durante a guerra civil.1. Describir a vida de Luisito e a súa familia ata xullo de 1936:.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................2. Comentar os cambios máis salientables que sofre esta familiaao estoupar a guerra:.............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................3. Que licenzas sociais son asumidas con naturalidade debido áspenurias económicas asociadas á guerra?............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 149
  • 150. 1504. Como evolucionan os personaxes: Luis, Dolores, Luisito eManolita?LUIS:................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................DOLORES:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................LUISITO:........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................MANOLITA:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................5. Que significa “Chega a Vitoria, non a Paz”?................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 150
  • 151. 151“LAS TRECE ROSAS” Las trece rosas é unha película do director Emilio MartínezLázaro realizada no ano 2007. Baséase nun feito real: ofusilamento de máis de cincuenta rapaces que no verán de 1939,rematada a guerra civil española, porque deciden reorganizar asXuventudes Socialistas na clandestinidade. Entre os condenadosatopamos a trece rapazas menores de idade, acusadasfalsamente (xunto co resto de condenados) dun asasinatoperpetrado cando xa se atopaban na cadea. 1. Describir a vida cotiá en Madrid xusto rematada a guerra: ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... Fai unha breve descrición da vida e a personalidade de : BLANCA:.................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... JULIA:....................................................................................................... ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... VIRTUDES:.............................................................................................. ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... 151
  • 152. 152MARI CARMEN:................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ADELINA:........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 2. Describe o proceso policial e xudicial polo que pasan as nosas protagonistas. Existían garantías procesuais? ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... 3. Enumera os dereitos humanos e os dereitos dos prisioneiros de guerra vulnerados durante todo o proceso aberto ás trece rosas: ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... ................................................................................................................... 152
  • 153. 153 Libros recomendados- Aillados: a memoria dos presos de 1936 na illa de San SimónCaeiro A. E outros. Vigo 1995- Alzamiento y guerra civil en Galicia: 1936-1939Fernández Santander, C. Sada 2000- Campos de concentración en la España de FrancoLlarch, J. Barcelona 1978- En las cárceles de Franco, Clemente Sánchez 2006- Cárcere de Ventas, Núñez, M. Vigo 2005- Cautivos. Campos de concentración en la España franquista1936-1947, J. Rodrigo 2005 (ensaio)- Los colores de la guerra, Juan Carlos Arce 2002 (novela)- A crueldade inútil, Díaz Fernández, X. Sada 1985- Los esclavos de Franco, Rafael Torres 2000 (ensaio)- Los esclavos españoles de Hitler, José Luis Rodríguez Jiménez 2002(ensaio)- Esclavos por la patria, Isaías Lafuente 2002 (ensaio)- Galiza na II República, Velasco Souto, Carlos F. Vigo 2000- O lapis do carpinteiro, Manuel Rivas 1998 (novela)- Agosto do 36, Fernández Ferreiro, (novela)- Tristes armas, Marina Mayoral, (novela)- Martina, la rosa número 13, Ángeles López 2006 (ensaio novelado)- Mujeres en las cárceles franquistas, Cuevas T. Madrid 1979 153
  • 154. 154- 1936. Represión e alzamento militar en Galiza, Velasco Souto, CarlosF. Vigo 2006- Soldados de Salamina, Javier Cercas 2001 (novela)- Las trece rosas, Carlos López Fonseca 2004 (ensaio)- Las trece rosas, Jesús Ferrero 2003 (novela)- Víctimas de la Guerra Civil, Julia, S. (Coord.) Madrid 1999- La voz dormida , Dulce Chacón 2002 (novela) 154