GERRAURREKO LITERATURA: PIZKUNDEA

GERRAURREKO LITERATURA: PIZKUNDEA

Testuinguru sozio-kulturala GERRAURREA : Euskal Irakaskuntzaren hastapenak Euskalgintzaren eragileak Lirika: Olerkigintzaren Pizkundea Lizardi Lauaxeta Orixe Narratiba: Euskal Anabi Barrensoro Barbier Dramatika: Antzerkiaren Urrezko Aroa Labaien Karraskedo Antzerti ald. Kazetaritza: Hegoaldean Iparraldean

GERRAURREA :

Euskal

Irakaskuntzaren

hastapenak

Euskalgintzaren

eragileak

Testuinguru sozio-kulturala (1923-1936) POLITIKA Miguel Primo de Riveraren diktadura (1923-1930) Abertzale kutsuko alderdi, langile-elkarte…debekatu. Euskalgintza ezerezera behartu. Bigarren Errepublika (1931-1936) Mundu mailako 1929ko krisiak behartua, Primo de Riverak kargua utzi. Herri bozketa bidez, Bigarren Errepublika ezarri zen.

Miguel Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

Abertzale kutsuko alderdi, langile-elkarte…debekatu. Euskalgintza ezerezera behartu.

Bigarren Errepublika (1931-1936)

Mundu mailako 1929ko krisiak behartua, Primo de Riverak kargua utzi.

Herri bozketa bidez, Bigarren Errepublika ezarri zen.

Testuinguru sozio-kulturala (1923-1936) POLITIKA Lehen Autonomia Estatutua Legeak egin nahiz betearazteko gaitasun handiagoa Lehenbiziko Eusko Jaurlaritza (1936) Errusiako Iraultza (1917) Ideologia ezkertiarraren hedakuntza eta alderdi sozialista eta komunisten ugaritzea Mendebaldeko herrialdeetan. TOTALITARISMOA EUROPAN: ideologia iraultzaileen aurka (Hitler, Franco, Mussolini) Egoera honetan kokatu behar dira Gerra Zibila eta Bigarren Mundu-Gerra.

Lehen Autonomia Estatutua

Legeak egin nahiz betearazteko gaitasun handiagoa

Lehenbiziko Eusko Jaurlaritza (1936)

Errusiako Iraultza (1917)

Ideologia ezkertiarraren hedakuntza eta alderdi sozialista eta komunisten ugaritzea Mendebaldeko herrialdeetan.

TOTALITARISMOA EUROPAN: ideologia iraultzaileen aurka (Hitler, Franco, Mussolini)

Egoera honetan kokatu behar dira Gerra Zibila eta Bigarren Mundu-Gerra.

Testuinguru sozio-kulturala (1923-1936) KULTURA Aurreko belaunaldiekin haustura: abangoardismoa (arte autonomoa, didaktismoa edo irakatsi morala alde batera utziz). Literaturan: espresionismoa (Brecht), ultraismoa (Borges), dadaismoa (Tzara), surrealismoa (Breton) Arte plastikoetan (pinturan bereziki): espresionismoa (Kandinsky), kubismoa (Picasso) eta surrealismoa (Dalí)

Aurreko belaunaldiekin haustura: abangoardismoa (arte autonomoa, didaktismoa edo irakatsi morala alde batera utziz).

Literaturan: espresionismoa (Brecht), ultraismoa (Borges), dadaismoa (Tzara), surrealismoa (Breton)

Arte plastikoetan (pinturan bereziki): espresionismoa (Kandinsky), kubismoa (Picasso) eta surrealismoa (Dalí)

Gerraurrea Euskal irakaskuntzaren hastapenak Eusko Ikaskuntzaren biltzarra (1918): irakaskuntza euskalduntzeko beharra Ikastolen sorrera: hezkuntza herritarra, klase sozial orori irekia, euskalduna, kristaua eta pedagogi korronte berrien aldekoa. Eusko Ikastolen Batza (1932) Lehen eskola-liburuak: Umearen laguna (1920), Xabiertxo (1925), Martin Txilibitu (1931)

Euskal irakaskuntzaren hastapenak

Eusko Ikaskuntzaren biltzarra (1918): irakaskuntza euskalduntzeko beharra

Ikastolen sorrera: hezkuntza herritarra, klase sozial orori irekia, euskalduna, kristaua eta pedagogi korronte berrien aldekoa.

Eusko Ikastolen Batza (1932)

Lehen eskola-liburuak: Umearen laguna (1920), Xabiertxo (1925), Martin Txilibitu (1931)

Gerraurrea Euskalgintzaren eragileak Aitzol (1896-1936) Prentsako artikulu mordoa idatzi eta eragin handia garaiko giro politikoan (1936an fusilatua) Berari zor zaio euskal kulturaren sustapena eta euskal literaturaren Pizkundea . Euskaltzaleak elkartea sortu zuen (1927). Euskal Olerti-Egunak Euskal Antzerti-Egunak Euskal Eleberri-Egunak

Euskalgintzaren eragileak

Aitzol (1896-1936)

Prentsako artikulu mordoa idatzi eta eragin handia garaiko giro politikoan (1936an fusilatua)

Berari zor zaio euskal kulturaren sustapena eta euskal literaturaren Pizkundea .

Euskaltzaleak elkartea sortu zuen (1927).

Euskal Olerti-Egunak

Euskal Antzerti-Egunak

Euskal Eleberri-Egunak

LIRIKA: OLERKIGINTZAREN PIZKUNDEA Arlorik landuena eta aberatsena Aurreko poeten abertzaletasuna oinarri, baina literatura europarraren ildoari jarraitu.

Arlorik landuena eta aberatsena

Aurreko poeten abertzaletasuna oinarri, baina literatura europarraren ildoari jarraitu.

LIRIKA: OLERKIGINTZAREN PIZKUNDEA Gerraurreko idazleen hainbat ezaugarri: Zuztar erromantikoak : Galtzen doazen ohituren nostalgia Subjektibotasun handia (sentimenduen adierazpena) Izadiaren eta itsas zein baserri-giroaren erakargarritasuna (hiriari kontrajarriz) Euskararen goraipamena baina europar ereduetara hurbilduz Galdera existentzialak (bizitzaren zentzua…) Elitismoa (kultura jasoaren jabeei zuzendua)

Gerraurreko idazleen hainbat ezaugarri:

Zuztar erromantikoak :

Galtzen doazen ohituren nostalgia

Subjektibotasun handia (sentimenduen adierazpena)

Izadiaren eta itsas zein baserri-giroaren erakargarritasuna (hiriari kontrajarriz)

Euskararen goraipamena baina europar ereduetara hurbilduz

Galdera existentzialak (bizitzaren zentzua…)

Elitismoa (kultura jasoaren jabeei zuzendua)

Lirika: “ Xabier Lizardi ” (1896-1933) Jose Mari Agirre “Xabier Lizardi” (1896-1933) Zarautzen jaio eta Tolosan bizi. Biotz-begietan (1932). Umezurtz olerkiak (1934) hil eta gero. Estilo berria: zehatz eta trinkoa, elipsiz betea (zaildu ulermena) Izadiaren (naturaren) pertsonifikazioa: izadia sinbolo bihurtzen du, errealitatearen metaforak egiten ditu. Bultzi-leiotik

Jose Mari Agirre “Xabier Lizardi” (1896-1933)

Zarautzen jaio eta Tolosan bizi.

Biotz-begietan (1932). Umezurtz olerkiak (1934) hil eta gero.

Estilo berria: zehatz eta trinkoa, elipsiz betea (zaildu ulermena)

Izadiaren (naturaren) pertsonifikazioa: izadia sinbolo bihurtzen du, errealitatearen metaforak egiten ditu.

Bultzi-leiotik

Lirika: Esteban Urkiaga “ Lauaxeta ” (1905-1937) Laukizen jaioa. Eguna egunkarian kazetari, atxilotu eta fusilatu zuten arte. Bi liburu: Bide barrijak (1931), Arrats-Beran (1935) Estiloa: Izadiaren garrantzia (edertasunaren adierazpen gisa) Sinbolismoa Garbizaletasuna (neologismoak) Europako korronte modernoen jarraitzaile ( garaiko ardura eta kezkak transmititzeko joera ).

Laukizen jaioa.

Eguna egunkarian kazetari, atxilotu eta fusilatu zuten arte.

Bi liburu: Bide barrijak (1931), Arrats-Beran (1935)

Estiloa:

Izadiaren garrantzia (edertasunaren adierazpen gisa)

Sinbolismoa

Garbizaletasuna (neologismoak)

Europako korronte modernoen jarraitzaile ( garaiko ardura eta kezkak transmititzeko joera ).

Lirika: beste olerkari batzuk Nikolas Ormaetxea “ Orixe ” (1888-1961) Joakin Bedoñakoa “ Loramendi ” (1907-1933)

Nikolas Ormaetxea “ Orixe ” (1888-1961)

Joakin Bedoñakoa “ Loramendi ” (1907-1933)

Narratiba: Ez zuen olerkigintzaren arrakasta eta ospea lortu. Ez zen eleberri askorik idatzi (gehienak garaiko aldizkarietan) Hainbat idazle: Agustin Anabitarte “ Anabi ” (1891-1981) Tomas Agirre “ Barrensoro ” (1899-1982) Jean Barbier (1875-1931)

Ez zuen olerkigintzaren arrakasta eta ospea lortu.

Ez zen eleberri askorik idatzi (gehienak garaiko aldizkarietan)

Hainbat idazle:

Agustin Anabitarte “ Anabi ” (1891-1981)

Tomas Agirre “ Barrensoro ” (1899-1982)

Jean Barbier (1875-1931)

Dramatika: Antzerkiaren Urrezko Aroa Olerkigintzarekin batera genero arrakastatsuena. Garbizaletasunetik askeago eta egunerokotasunetik gertuago Antzerti-Egunak (Euskaltzaleak): sariketa bidez antzerkigile hasiberriak bultzatzeko Denbora-pasarako sortuak, hartzaile-kopuru zabal bati zuzendua. Nahaspila handirik gabe, irakaskizuna eskaintzera bideratuta (jendea hezteko).

Olerkigintzarekin batera genero arrakastatsuena.

Garbizaletasunetik askeago eta egunerokotasunetik gertuago

Antzerti-Egunak (Euskaltzaleak): sariketa bidez antzerkigile hasiberriak bultzatzeko

Denbora-pasarako sortuak, hartzaile-kopuru zabal bati zuzendua.

Nahaspila handirik gabe, irakaskizuna eskaintzera bideratuta (jendea hezteko).

Dramatika: Antzerkiaren Urrezko Aroa Antonio Maria LABAIEN (1898-1993) Tolosa. Ostegun-Gizena (1930), Euskal-Eguna (1930), Mateo Txistu (1932), Irunxeme (1936) Testu laburrak (2/3 ekitaldikoak), tonu ludikoa Antzerti aldizkariaren sortzaile (1932): hilabetekaria, 54 ale argitaratu, egun berrargitaratua. Antzerki-sorkuntzarako euskarria, berriak, kritikak

Antonio Maria LABAIEN (1898-1993) Tolosa.

Ostegun-Gizena (1930), Euskal-Eguna (1930), Mateo Txistu (1932), Irunxeme (1936)

Testu laburrak (2/3 ekitaldikoak), tonu ludikoa

Antzerti aldizkariaren sortzaile (1932):

hilabetekaria, 54 ale argitaratu, egun berrargitaratua.

Antzerki-sorkuntzarako euskarria, berriak, kritikak

Kazetaritza. Aldizkarien ugaritasuna. Hegoaldeko aldizkarigintza : Yakintza, 1933 (Aitzolen gidaritzapean) Kulturaren arlo gehienak jorratu asmoz Euskaltzale eta abertzalea RIEV, 1907 (Julio Urkijok sortua) Kalitate eta maila zientifiko handiko artikuluak Bospasei hizkuntzatan (euskal gaiez) Euskera, 1919 (Euskaltzaindiarena) Zeruko Argia , 1919 (Kaputxinoek sortua)

Hegoaldeko aldizkarigintza :

Yakintza, 1933 (Aitzolen gidaritzapean)

Kulturaren arlo gehienak jorratu asmoz

Euskaltzale eta abertzalea

RIEV, 1907 (Julio Urkijok sortua)

Kalitate eta maila zientifiko handiko artikuluak

Bospasei hizkuntzatan (euskal gaiez)

Euskera, 1919 (Euskaltzaindiarena)

Zeruko Argia , 1919 (Kaputxinoek sortua)

Kazetaritza. Aldizkarien ugaritasuna. Iparraldeko aldizkarigintza : Eskualduna, Baionan (1887) Louis Etxeberrik sortua. Xede politikoa eta erlijiosoa Gure Herria, 1921 Iparraldeko idazle eta ikerlari nagusiak Euskal gaiei buruzko lan interesgarriak (euskaraz eta frantsesez)

Iparraldeko aldizkarigintza :

Eskualduna, Baionan (1887) Louis Etxeberrik sortua.

Xede politikoa eta erlijiosoa

Gure Herria, 1921

Iparraldeko idazle eta ikerlari nagusiak

Euskal gaiei buruzko lan interesgarriak (euskaraz eta frantsesez)

Galdera: 1 Aipa itzazu gerraurreko giro nahasiaren arrazoi nagusienak.

Aipa itzazu gerraurreko giro nahasiaren arrazoi nagusienak.

Erantzuna: 1 Miguel Primo de Riveraren diktadura (1923-1930) Bigarren Errepublika (1931-1936) Lehen Autonomia Estatutua (1936) Errusiako Iraultzaren ondorioak (1917tik aurrera) Totalitarismoa Europan

Miguel Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

Bigarren Errepublika (1931-1936)

Lehen Autonomia Estatutua (1936)

Errusiako Iraultzaren ondorioak (1917tik aurrera)

Totalitarismoa Europan

Galdera: 2 Zein da garai honetako euskalgintzaren eragilerik nagusiena eta zergatik?

Zein da garai honetako euskalgintzaren eragilerik nagusiena eta zergatik?

Erantzuna: 2 Aitzol Berari zor zaio euskal kulturaren sustapena eta euskal literaturaren Pizkundea . Euskaltzaleak elkartea sortu zuen (1927). Euskal Olerti-Egunak Euskal Antzerti-Egunak Euskal Eleberri-Egunak

Aitzol

Berari zor zaio euskal kulturaren sustapena eta euskal literaturaren Pizkundea .

Euskaltzaleak elkartea sortu zuen (1927).

Euskal Olerti-Egunak

Euskal Antzerti-Egunak

Euskal Eleberri-Egunak

Galdera: 3 Aipa itzazu gerraurreko olerkarien hainbat ezaugarri.

Aipa itzazu gerraurreko olerkarien hainbat ezaugarri.

Erantzuna: 3 Gerraurreko olerkarien hainbat ezaugarri: Zuztar erromantikoak : Galtzen doazen ohituren nostalgia Subjektibotasun handia (sentimenduen adierazpena) Izadiaren eta itsas zein baserri-giroaren erakargarritasuna (hiriari kontrajarriz) Euskararen goraipamena baina europar ereduetara hurbilduz Galdera existentzialak (bizitzaren zentzua…) Elitismoa (kultura jasoaren jabeei zuzendua)

Gerraurreko olerkarien hainbat ezaugarri:

Zuztar erromantikoak :

Galtzen doazen ohituren nostalgia

Subjektibotasun handia (sentimenduen adierazpena)

Izadiaren eta itsas zein baserri-giroaren erakargarritasuna (hiriari kontrajarriz)

Euskararen goraipamena baina europar ereduetara hurbilduz

Galdera existentzialak (bizitzaren zentzua…)

Elitismoa (kultura jasoaren jabeei zuzendua)

Galdera: 4 Zeintzuk dira Lizardiren estiloaren bi ezaugarri nagusienak .

Zeintzuk dira Lizardiren estiloaren bi ezaugarri nagusienak .

Erantzuna: 4 Estilo berria: zehatz eta trinkoa, elipsiz betea (zaildu ulermena) Izadiaren (naturaren) pertsonifikazioa: izadia sinbolo bihurtzen du, errealitatearen metaforak egiten ditu.

Estilo berria: zehatz eta trinkoa, elipsiz betea (zaildu ulermena)

Izadiaren (naturaren) pertsonifikazioa: izadia sinbolo bihurtzen du, errealitatearen metaforak egiten ditu.

Galdera: 5 Hona hemen Lizardiren olerki baten zati bat: Zeren irudi da “asaba zaarren baratza”? □ Arbasoengandik jasotako ohitura eta bizimoduarena. □ Arbasoek galtzen utzitako soroarena. Zati horretan zertan nabari da sinbolismoa? Ba al du erromantizismoaren zantzurik? Zertan? Asaba zaarren baratza Asaba zaaren baratza Untzadun ormek esia, Eguzkiak leen maitea… Otzaldi zoro baten itzuli, Yoka nagokik atea. (…)

Hona hemen Lizardiren olerki baten zati bat:

Zeren irudi da “asaba zaarren baratza”?

□ Arbasoengandik jasotako ohitura eta bizimoduarena.

□ Arbasoek galtzen utzitako soroarena.

Zati horretan zertan nabari da sinbolismoa? Ba al du erromantizismoaren zantzurik? Zertan?

Erantzuna: 5 Arbasoengandik jasotako ohitura eta bizimoduarena. Alegoria bat da guztia. Erromantizismoaren ezaugarrietako batekin badu zerikusia: iraganaren nostalgia . Amona zaharra dugu joatear dagoen mundu baten sinboloa .

Arbasoengandik jasotako ohitura eta bizimoduarena.

Alegoria bat da guztia.

Erromantizismoaren ezaugarrietako batekin badu zerikusia: iraganaren nostalgia . Amona zaharra dugu joatear dagoen mundu baten sinboloa .

Galdera: 6 Garaiko antzerkigintzaren ezaugarri nagusienak aipatu.

Garaiko antzerkigintzaren ezaugarri nagusienak aipatu.

Erantzuna: 6 Jendearekiko hurbiltasuna (hizkuntza eta estiloan). Denbora-pasarako sortuak, hartzaile-kopuru zabal bati zuzendua. Nahaspila handirik gabe, irakaskizuna eskaintzera bideratuta (jendea hezteko).

Jendearekiko hurbiltasuna (hizkuntza eta estiloan).

Denbora-pasarako sortuak, hartzaile-kopuru zabal bati zuzendua.

Nahaspila handirik gabe, irakaskizuna eskaintzera bideratuta (jendea hezteko).

Egilea: Maite Goñi Eizmendi Euskaljakintza Jakintza Ikastola (Ordizia) Euskara, DBHO 2

Egilea: Maite Goñi Eizmendi

Euskaljakintza

Jakintza Ikastola (Ordizia)

Euskara, DBHO 2