EUSKAL LITERATURAEUSKAL LITERATURA
IDATZIARENIDATZIAREN
SORRERASORRERA
XVI eta XVII. mendeak:
IPARRALDEA,
EUSKAL LITERATUR...
Euskal literatura
idatziaren
sorrera
Lehenengo
testuak
euskaraz
Pizkundea
inprentaren
eskutik
Autoreak:
Etxepare
eta
Leiza...
Lehenengo testuak euskarazLehenengo testuak euskaraz
• Lehen euskal liburua: Etxepareren “ Linguae
Vasconum Primitiae” (15...
Pizkundea inprentarenPizkundea inprentaren
eskutikeskutik
• XVI. mendea Pizkunde garaia.
–Inprentaren sorrerak egoera
alda...
Pizkundea inprentarenPizkundea inprentaren
eskutikeskutik
• Gutemberg-ek inprenta sortu: BIBLIA lehen
liburua, 1456an.
• O...
Bernard
Etxepare
Bernard EtxepareBernard Etxepare
• Euskal literaturako lehen idazle
ezaguna.
• “Linguae Vasconum Primitiae”
lehen euskal l...
LiburuarenLiburuaren edukiaedukia
• Ekialdeko behe-nafarreraz idatzia
• Estiloa:
– 31 lerrotako prosazko sarrera
– Beste g...
Joanes
Leizarraga
Erreforma Euskal HerrianErreforma Euskal Herrian
• Pizkunde garaia Europan
– Luterok Testamendu Berria alemanera
itzuli, 1...
Leizarraga, erreformaren bidetik
• Zurrunbiloaren erdi-erdian
• Kalbindarren erreforma onartu
(erreginaren esanetara)
• Te...
LeizarragaLeizarraga
• Hiru liburu, 1571n La Rochellen
argitaratuak:
– Iesus Christ Gure Iaunaren
Testamentu Berria
– Kale...
EranskinakEranskinak
• Linguae Vasconum Primitiae, 1545
– Kontrapas
– Sautrela
• Iesus Christ Gure Iaunaren
Testamentu Ber...
Galderak eta erantzunakGalderak eta erantzunak
• Etxeparek idatzi zuen
liburua baino lehenago
ere badira euskal
testuak. A...
• Akitaniako hilarrietan, Frantziako hegoaldean:
anderexo, nescato, sembe, bihox...
• Kukullako Donemiliaga monastegian, E...
•Zergatik dira hain
urriak Pizkunde garai
arteko liburuak?
• Inprenta sortu arte:
–Liburuak esku izkribuak ziren
–Urri eta garestiak
–Latinez idatziak
–Aberats eta intelektualen esk...
•Nork idatzi zuen
“Linguae Vasconum
Primitiae” liburua eta
noiz eta non
argitaratu zen?
•Bernard Etxeparek
idatzi zuen eta
Bordelen, 1545ean
argitaratu zen.
•Zer esan nahi du
“Linguae Vasconum
Primitiae” izenburuak
eta nondik dator
izenburu hori?
•Baskoinen
hizkuntzaren lehen
fruituak esan nahi du.
•Etxeparek ondo daki
dela euskaraz lehena.
•Zeintzuk dira lehen
euskal liburuaren
atalak?
• Hiru atal nagusi ditu:
•Erlijio gaiak: Iudizio Jenerala,
amorosen gaztiguya
•Gai profanoak: emakumeekiko
maitasun gaiak
...
•Zein euskalkitan dago
idatzia Etxepareren
Lingua Vasconum
Primitiae?
• Hizkuntzari dagokionez, laster
ikusten da Etxeparek ez zuela
bere euskara apaintzeko eta
eredu bateratua erabiltzeko
ard...
•Zer gertatzen da
Europan Erreforma
eta
Kontrarreformarekin?
• Pizkunde garaia Europan
– Luterok Testamendu Berria alemanera
itzuli, 1522an (Erreforma).
– Trentoko Kontzilioa (Kontrar...
•Zein hizkuntzatara
itzuli zuen Luterok
Testamendu Berria?
• Luterok Testamendu Berria
alemanera itzulia argitaratzen
du 1522an, eta Biblia osoa
1534an, aleman hizkuntzari
batasun b...
•Noren agindupean eta
zergatik hasi zen
Joanes Leizarraga
Testamendu Berria
itzultzen?
• Nafarroako erregina zen Joana
Albretekoaren agindupean
hasi zen Leizarraga Testamendu
Berria itzultzen.
• Kalbindarren e...
•Zein euskalkitan dago
idatzia Iesus Christ
Gure Iaunaren
Testamentu Berria
eta zergatik?
• Lapurtera hautatzen du oinarritzat,
zuberera eta behe-nafarreraren
zenbait formaz osatuz.
• Euskalkien banaketak kezkatz...
jakintzaikastola
Maite Goñi
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

XVI eta XVII. mendeak: Iparraldea, euskal literatura idatziaren sehaska

8,494 views

Published on

Euskal literatura idatziaren sorrera

  • Be the first to comment

XVI eta XVII. mendeak: Iparraldea, euskal literatura idatziaren sehaska

  1. 1. EUSKAL LITERATURAEUSKAL LITERATURA IDATZIARENIDATZIAREN SORRERASORRERA XVI eta XVII. mendeak: IPARRALDEA, EUSKAL LITERATURA IDATZIAREN SEHASKA
  2. 2. Euskal literatura idatziaren sorrera Lehenengo testuak euskaraz Pizkundea inprentaren eskutik Autoreak: Etxepare eta Leizarraga Eranskinak Galde- erantzunak
  3. 3. Lehenengo testuak euskarazLehenengo testuak euskaraz • Lehen euskal liburua: Etxepareren “ Linguae Vasconum Primitiae” (1545). • Liburu hau baino lehenagoko testuak: • Akitaniako hilarrietan, Frantziako hegoaldean: anderexo, nescato, sembe, bihox... • Kukullako Donemiliaga monastegian, Errioxan (X. mendean):“ Jzioqui dugu” eta “ guec ajutuezdugu” bi esaldi • “Donemiliagako Errexa” herri katalogoan (1025): Opakua, Mendibil, Betolaza… • Picaud frantziarraren “ Codex Callixtinus” euskal hiztegitxoa (XII. mendea): “panem ogui, vinum ardum, carnem aragui…”
  4. 4. Pizkundea inprentarenPizkundea inprentaren eskutikeskutik • XVI. mendea Pizkunde garaia. –Inprentaren sorrerak egoera aldatu –Europako hizkuntza askotan literaturaren hasiera –Liburuen zabalkunde errazagoa –Literaturarako giro aproposa
  5. 5. Pizkundea inprentarenPizkundea inprentaren eskutikeskutik • Gutemberg-ek inprenta sortu: BIBLIA lehen liburua, 1456an. • Ordura arte, esku izkribuak: urri eta garestiak, latinez (aberats eta intelektualen esku) • Inprenta sortzearekin, liburuak ugaldu eta merkatu (herri hizkuntzetara jo) • Inprenta erabakiorra Erdi Arotik Aro Modernorako urrats haietan
  6. 6. Bernard Etxepare
  7. 7. Bernard EtxepareBernard Etxepare • Euskal literaturako lehen idazle ezaguna. • “Linguae Vasconum Primitiae” lehen euskal liburu inprimatua, 1545ean Bordelen. • Euskal literaturak ere bere lehen kimuak Pizkunde garaian agertu
  8. 8. LiburuarenLiburuaren edukiaedukia • Ekialdeko behe-nafarreraz idatzia • Estiloa: – 31 lerrotako prosazko sarrera – Beste guztia bertsoz idatzia (15 silabatako laukoak) • Hiru atal nagusi: • Erlijio gaiak: Iudizio Jenerala, amorosen gaztiguya • Gai profanoak: emakumeekiko maitasun gaiak • Kontrapas eta Sautrela: dantzarako olerki berezi eta alaiak
  9. 9. Joanes Leizarraga
  10. 10. Erreforma Euskal HerrianErreforma Euskal Herrian • Pizkunde garaia Europan – Luterok Testamendu Berria alemanera itzuli, 1522an (Erreforma). – Trentoko Kontzilioa, 1545-1563 urte bitartean (Kontrarreforma). – EHan ere Erreforma eta Kontrarreformaren eraginak: 1599an Joana Albretekoa, Nafarroako erregina, kalbindar bihurtu , erlijio katolikoa arbuiatuz.
  11. 11. Leizarraga, erreformaren bidetik • Zurrunbiloaren erdi-erdian • Kalbindarren erreforma onartu (erreginaren esanetara) • Testamendu Berria itzuli: Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria. • Bi zailtasun: – Prosaren erritmorako euskara egokitu. – Euskalkien banaketa: lapurtera oinarri, zuberera eta behe-nafarreraren zenbait forma
  12. 12. LeizarragaLeizarraga • Hiru liburu, 1571n La Rochellen argitaratuak: – Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria – Kalendrera – Abc edo Christinoen instructionea
  13. 13. EranskinakEranskinak • Linguae Vasconum Primitiae, 1545 – Kontrapas – Sautrela • Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria, 1571
  14. 14. Galderak eta erantzunakGalderak eta erantzunak • Etxeparek idatzi zuen liburua baino lehenago ere badira euskal testuak. Adieraz ezazu horretaz dakizuna.
  15. 15. • Akitaniako hilarrietan, Frantziako hegoaldean: anderexo, nescato, sembe, bihox... • Kukullako Donemiliaga monastegian, Errioxan (X. mendean):“ Jzioqui dugu” eta “ guec ajutuezdugu” bi esaldi • “Donemiliagako Errexa” herri katalogoan (1025): Opakua, Mendibil, Betolaza… • Picaud frantziarraren “ Codex Callixtinus” euskal hiztegitxoa (XII. mendea): “panem ogui, vinum ardum, carnem aragui…”
  16. 16. •Zergatik dira hain urriak Pizkunde garai arteko liburuak?
  17. 17. • Inprenta sortu arte: –Liburuak esku izkribuak ziren –Urri eta garestiak –Latinez idatziak –Aberats eta intelektualen esku)
  18. 18. •Nork idatzi zuen “Linguae Vasconum Primitiae” liburua eta noiz eta non argitaratu zen?
  19. 19. •Bernard Etxeparek idatzi zuen eta Bordelen, 1545ean argitaratu zen.
  20. 20. •Zer esan nahi du “Linguae Vasconum Primitiae” izenburuak eta nondik dator izenburu hori?
  21. 21. •Baskoinen hizkuntzaren lehen fruituak esan nahi du. •Etxeparek ondo daki dela euskaraz lehena.
  22. 22. •Zeintzuk dira lehen euskal liburuaren atalak?
  23. 23. • Hiru atal nagusi ditu: •Erlijio gaiak: Iudizio Jenerala, amorosen gaztiguya •Gai profanoak: emakumeekiko maitasun gaiak •Kontrapas eta Sautrela: dantzarako olerki berezi eta alaiak
  24. 24. •Zein euskalkitan dago idatzia Etxepareren Lingua Vasconum Primitiae?
  25. 25. • Hizkuntzari dagokionez, laster ikusten da Etxeparek ez zuela bere euskara apaintzeko eta eredu bateratua erabiltzeko ardurarik. Berak dakien euskalkian, ekiladeko behe- nafarreraz, idazten du.
  26. 26. •Zer gertatzen da Europan Erreforma eta Kontrarreformarekin?
  27. 27. • Pizkunde garaia Europan – Luterok Testamendu Berria alemanera itzuli, 1522an (Erreforma). – Trentoko Kontzilioa (Kontrarreforma). – EHan ere Erreforma eta Kontrarreformaren eraginak: 1599an Joana Albretekoa, Nafarroako erregina, kalbindar bihurtu , erlijio katolikoa arbuiatuz.
  28. 28. •Zein hizkuntzatara itzuli zuen Luterok Testamendu Berria?
  29. 29. • Luterok Testamendu Berria alemanera itzulia argitaratzen du 1522an, eta Biblia osoa 1534an, aleman hizkuntzari batasun bidea eta literatura lantzeko gaitasuna emango ziona.
  30. 30. •Noren agindupean eta zergatik hasi zen Joanes Leizarraga Testamendu Berria itzultzen?
  31. 31. • Nafarroako erregina zen Joana Albretekoaren agindupean hasi zen Leizarraga Testamendu Berria itzultzen. • Kalbindarren erreforma onartu eta erreginaren esanetara jartzen da, irakasbide berria zabaldu asmotan.
  32. 32. •Zein euskalkitan dago idatzia Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria eta zergatik?
  33. 33. • Lapurtera hautatzen du oinarritzat, zuberera eta behe-nafarreraren zenbait formaz osatuz. • Euskalkien banaketak kezkatzen zuen. • Erreformak gure herrian arrakastarik izan balu, hark emandako urratsetatik abiatuko zatekeen euskal literatura eta euskara batua.
  34. 34. jakintzaikastola Maite Goñi

×