Εργασία της Νεφέλης Καψάλη και Αφροδίτης Σκιαδοπούλου

1. Ναοδομία στην Ορθόδοξη
Εκκλησία
Νεφέλη Καψάλη
Αφροδίτη Σκιαδοπούλου Γ’3
Ναοδομία
στην Ορθόδοξη Εκκλησία
Νεφέλη Καψάλη
Αφροδίτη Σκιαδοπούλου
3οΓυμνάσιοΠεριστερίου
Γ’3

2. «ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ
ΝΑΟΔΟΜΙΑΣ»
Η Εκκλησία από τις πρώτες ημέρες της ίδρυσής Της
αντιμετώπισε την ανάγκη εξεύρεσης κατάλληλου
χώρου για τις συνάξεις των πιστών, για την κοινή
προσευχή και ιδιαίτερα για την τέλεση της Θείας
Ευχαριστίας, σύμφωνα με τη ρητή εντολή του Κυρίου
(Λουκ.22:19).

3. .
Οι χριστιανοί της Ιερουσαλήμ, στην αρχή,
μετέβαιναν “ομοθυμαδόν εν τω ιερώ”, δηλαδή στο ναό του
Σολομώντος, σε τακτές ώρες για να προσευχηθούν
(Πράξ.2:46). Οι ευρύχωρες στοές του ναού εξυπηρετούσαν
την ανάγκη της ομαδικής προσευχής των, όμως δεν
προσφέρονταν για την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας. Γι’αυτό
ταυτόχρονα εξηύραν ευρύχωρη οικία, ώστε εκεί “κλώντές τε
κατ’οίκον άρτον, μετελάμβανον τροφής εν αγαλλιάσει και
αφελότητι καρδίας, αινούντες τον Θεόν”(Πραξ.2:46).
Αναφέρεται ως η πρώτη “κατ’οίκον εκκλησία’η ευρύχωρη
οικία της μητέρας του Μάρκου (Πράξ.12:12). Ίσως να
πρόκειται για τον ίδιο χώρο στον οποίο τελέσθηκε ο
Μυστικός Δείπνος από τον Κύριο (Λουκ.22:12). Κατ’οίκον
εκκλησίες αναφέρει συχνά ο Παύλος στις επιστολές του
(Ρωμ.16:8, Κολ.4:15, Φιλήμ.3).

4. Μετά τον διωγμό της πρώτης εκκλησίας από τους Ιουδαίους και
την εκδίωξή τους από το ναό του Σολομώντα (Πράξ.8:1),
αναζητήθηκαν άλλες πιο ευρύχωρες οικίες για τις λατρευτικές
συνάξεις της κοινότητας της Ιερουσαλήμ. Πλούσιοι χριστιανοί
παραχωρούσαν τις ευρύχωρες οικίες τους για να συνάζεται η
Εκκλησία. Το ίδιο έκαναν και οι χριστιανικές κοινότητες άλλων
περιοχών. Αναφέρεται για παράδειγμα η σχολή κάποιου πλουσίου
χριστιανού φιλoσόφου, ονόματι Τυράννου, στην Έφεσο, η οποία
στέγαζε στους άνετους χώρους της την πολυπληθή εκκλησία της
πόλεως εκείνης, ( Β. Φειδά, Εκκλ. Ιστ. τομ. Ια, Αθήναι 1978,
σελ.197). Τους χώρους αυτούς τους ονόμαζαν “αγάπες“, διότι εκεί
τελούνταν και οι αγάπες, δηλαδή οι κοινές συνεστιάσεις των
πρώτων χριστιανών (Πράξ.6:1, Ιούδα 12).

5. Κατά την εποχή των διωγμών οι χριστιανικές συνάξεις γίνονταν
μυστικά τη νύχτα σε απόμερες οικίες, στην ύπαιθρο, σε
σπήλαια και κυρίως στις κατακόμβες. Αυτές ήταν υπόγειες
βαθιές δαιδαλώδεις στοές, στις οποίες θάπτονταν οι νεκροί την
εποχή εκείνη, για εξοικονόμηση χώρου. Συνήθως οι
κατακόμβες ήταν ιδιωτικά κοιμητήρια εύπορων χριστιανών,
όπως για παράδειγμα η κατακόμβη της αγίας Δομιτίλης στη
Ρώμη στις αρχές του Β ΄αιώνα, το ίδιο και οι κατακόμβες
του αγίου Καλλίστου, του Πραιτεξτάτου, του αγίου
Σεβαστιανού, της Μήλου, κ.α.
Οι κατακόμβες δεν προσφέρονταν βεβαίως για τακτικές
λατρευτικές συνάξεις, εξαιτίας της στενότητας του χώρου και
της αποπνικτικής ατμόσφαιρας του υπογείου τάφου. Αυτό
γινόταν σε έκτακτες περιπτώσεις εξάρσεων των σκληρών
διωγμών.

6. Ρυθμοί
• Βασιλική
• Περίκεντρος Ναός
• Βασιλική με τρούλο
ή Τρουλαία Βασιλική
• Τρουλαία Βασιλική
μεταβατικής
περιόδου
• Σταυροειδής
εγγεγραμμένος με
τρούλο
• Τρίκογχος τρουλαίος
• Οκταγωνικός
• Σταυρεπίστεγος ναός

7. Βασιλική
• Αρχιτεκτονικός τύπος ναού.
Πρόκειται για
μια ορθογώνια στην κάτοψη
αίθουσα που χωρίζεται με
κιονοστοιχίες σε τρία ή
περισσότερα κλίτη. Ο
αρχιτεκτονικός τύπος της
βασιλικής χρησιμοποιήθηκε από
τους χριστιανούς ήδη από τον 4ο
αιώνα για τους χώρους λατρείας
τους. Το ανατολικό τμήμα
καταλήγει σε ημικυλινδρική
κόγχη, την αψίδα, που
προορίζεται για τον κλήρο, ενώ
στα δυτικά υπάρχει ο νάρθηκας
για τους κατηχούμενους.

8. Περίκεντρος ναός
• Αρχιτεκτονική μορφή που
χρησιμοποιήθηκε ευρέως κατά
τα παλαιοχριστιανικά χρόνια. Το
πρώτο κτήριο της μορφής αυτής
εμφανίστηκε ως αίθουσα στις
ρωμαϊκές θέρμες. Στη συνέχεια
εμφανίστηκε ωςπροθάλαμος στην
ανακτορική αρχιτεκτονική, και τον 2ο
μ.Χ. αιώνα, με το Πάνθεον της Ρώμης,
έλαβε μια ιδιαίτερη σημασία. Γύρω
στον 3ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε
ως μαυσωλείο - λόγω και του
συμβολισμού του - που δηλώνει
τον ουράνιο θόλο. Σε αντίθεση με τη
βασιλική, στην οποία τονίζεται ο κατά
μήκος άξονας, εδώ δίδεται έμφαση
στον κατακόρυφο άξονα, γύρω απ’ τον
οποίο οργανώνεται ο χώρος. Ανάλογα
με τη μορφή τους, τα κτήρια αυτά
διακρίνονται σε κυκλικά, οκταγωνικά,
εξαγωνικά, τρίκογχα και τετράκογχα.

9. Βασιλική με τρούλο ή Τρουλαία
Βασιλική
• Η τρουλαία
βασιλική αποτελεί εξέλιξη
της παλαιοχριστιανικής
βασιλικής με
χρήση τρούλου για την
κάλυψη του κεντρικού
τμήματος του ναού. Ο
τύπος αυτός εμφανίστηκε
στα χρόνια του
Iουστινιανού (527-565) με
κορυφαίο παράδειγμα
την Αγία Σοφία στην
Κωνσταντινούπολη.

10. Τρουλαία Βασιλική μεταβατικής
περιόδου
Από τις αρχές του 7ου
αι. σημειώνονται
οικοδομικές εξελίξεις. Τα τόξα που
στήριζαν τον τρούλο της
παλαιοχριστιανικής τρουλαίας
βασιλικής μετατρέπονται σε
τέσσερις αβαθείς καμάρες που
διαμορφώνουν ένα σταυρόσχημο
πυρήνα στο κεντρικό τμήμα του
ναού. Οι μεγάλοι γωνιακοί
κτιστοί πεσσοί βαθμιαία
μειώνονται σε όγκο και στη θέση
τους διαμορφώνονται μικρότερα
στηρίγματα και γωνιακά
διαμερίσματα. Οι σταδιακές αυτές
εξελίξεις της τρουλαίας βασιλικής
θα οδηγήσουν στην μετεξέλιξή της
στον εγγεγραμμένο σταυροειδή
τύπο που θα επικρατήσει στη
μεσοβυζαντινή περίοδο.

11. Σταυροειδής εγγεγραμμένος με
τρούλο
• Ο όρος "σταυροειδής
εγγεγραμμένος" ναός
περιλαμβάνει κανονικά όλους
τους ναούς, που ο χώρος τους
διατάσσεται έτσι, ώστε να
σχηματίζεται στο εσωτερικό
και στις στέγες σταυρός, που
εγγράφεται σε ορθογώνιο.
Ο τύπος αυτός γνώρισε
διάφορες φάσεις, ως την
εποχή της μακεδονικής
δυναστείας (867-1054), όταν
εμφανίστηκε ο πλήρως
απαρτισμένος σταυροειδής
εγγεγραμμένος με τρούλο,

12. Τρίκογχος τρουλαίος
• Αρχιτεκτονικός τύπος ναού,
στον οποίο η κεντρική
τετράγωνη αίθουσα
στεγάζεται με τρούλο και
στην οποία
προστίθενται κόγχες στις
τρεις πλευρές.

13. Οκταγωνικός
• Στον ρυθμό αυτό το κύριο
χαρακτηριστικό είναι ότι ο
τρούλος εδράζεται σε
οκτάγωνο και καλύπτει
ολόκληρο το χώρο του
κυρίως ναού.

14. Σταυρεπίστεγος ναός
• Αρχιτεκτονικός τύπος ναών που
εμφανίζεται στο δεύτερο μισό
του 13ου αιώνα και που
επιχωριάζει στην κυρίως Ελλάδα.
Πρόκειται –συνήθως- για μικρής
κλίμακας θολοσκεπείς ναούς,
μονόκλιτους ή τρίκλιτους, των
οποίων η κατά μήκος καμάρα
διακόπτεται από μία δεύτερη
εγκάρσια και ψηλά τοποθετημένη
καμάρα, έτσι ώστε στη στέγη
σχηματίζεται με σαφήνεια το
σχήμα του σταυρού, στο οποίο
άλλωστε οφείλει ο τύπος το
όνομά του. Απαντά με πολλές
παραλλαγές και παλαιότερο
παράδειγμα του είδους αποτελεί
ο ναός της Αγίας Τριάδος στο
Κρανίδι Αργολίδος (1245).

15. Η σημασία των Ναών για τους
ορθόδοξους
• Ο ναός επιτελεί ένα σημαντικότατο ρόλο στη ζωή της
Εκκλησίας. Είναι στενά συνδεδεμένος με τη ζωή της
Εκκλησίας και ιδιαίτερα με την ευχαριστιακή σύναξη, η
οποία είναι κυριότερη σωτηριώδη πράξη της. Εκτός από
αυτό όμως η σημασία του ναού για τους πιστούς έχει και
βαθύτερες συμβολικές προεκτάσεις. Σύμφωνα με την
Θεολογία των Μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας μας, όλες
οι ενδοκοσμικές πραγματικότητες, εκτός από την αισθητή
τους διάσταση έχουν και υπεραισθητή και τη μυστική
διάσταση. Ο ορθόδοξος ναός δε θα μπορούσε να
αποτελέσει εξαίρεση. Η τεράστια σημασία που έχει για τη
ζωή της Εκκλησίας έδωσε την αφορμή για σημαντικούς
συμβολισμούς, χρήσιμους για την αναγωγή του πιστού σε
υψηλές υπεραισθητές εμπειρίες.

16. Συμβολισμοί
1. Ο τρούλος συμβολίζει τον ουρανό.
2. Τα κανδήλια και οι πολυέλαιοι συμβολίζουν τα άστρα του ουρανίου θόλου.
3. Το άγιο Βήμα συμβολίζει τον Παράδεισο, την Άνω Ιερουσαλήμ (Αποκ.21:2), μέσα
στον οποίο τελείται ακατάπαυστα η ουράνια Θεία Λειτουργία, με λειτουργούς τους
αγγέλους.
4. Τα καλύμματα, της Αγίας Τραπέζης συμβολίζουν τα ιερά σάβανα και τη σινδόνα,
με την οποία τυλίχθηκε το άχραντο Σώμα του Χριστού κατά την θεία ταφή Του.
5. Οι ιερείς συμβολίζουν τους αγίους αγγέλους, τα λειτουργικά πνεύματα του Θεού
(Εβρ.1:14),
6. Τα ιερά τους άμφια έχουν και αυτά το συμβολισμό τους. Η λαμπρότητα και η
καθαρότητά τους συμβολίζουν την ιερατική χάρη, που είναι ενδεδυμένοι.
7. Η γη συμβολίζεται δια του δαπέδου του ναού. Εκεί στέκονται οι πιστοί, οι οποίοι
απαρτίζουν την επί γης στρατευόμενη Εκκλησία και ατενίζουν τον ουρανό (θόλο),
τον Παράδεισο (ιερό βήμα) και τους εικονιζόμενους αγίους
8. Η Αγία Τράπεζα στηρίζεται συνήθως σε έναν στύλο, ο οποίος συμβολίζει τον
ασάλευτο στύλο της Εκκλησίας, το Χριστό, ή σε τέσσερις στύλους που συμβολίζουν
τους τέσσερις Ευαγγελιστές.
9. Πάνω στην Αγία Τράπεζα υπάρχει το ιερό Ευαγγέλιο, το οποίο συμβολίζει την
πραγματική παρουσία του Χριστού στην Εκκλησία και το γεγονός ότι η Εκκλησία
διαφυλάσσει την Αλήθεια.
10. Υπάρχει ακόμα ο Σταυρός ευλογίας, ο οποίος συμβολίζει την ανίκητη δύναμη
της Εκκλησίας κατά του κακού.

17. Συμβολισμοί
11. Tα κηροπήγια, τα οποία συμβολίζουν το ανέσπερο φως της χριστιανικής
διδασκαλίας.
12. Πίσω από την Αγία Τράπεζα υπάρχουν τα εξαπτέρυγα, μεταλλικά λάβαρα με
παραστάσεις αγγελικών μορφών που ακτινοβολούν. Συμβολίζουν ασφαλώς το
αγγελικό τάγμα των εξαπτερύγων αγγέλων, το οποίο παραστέκεται τιμητικά στο Θεό
(Ησ.6:1-2, Αποκ.4:6-8).
13. Στη βορειοανατολική πλευρά του ιερού βήματος υπάρχει η κόγχη της ιεράς
Προθέσεως, η οποία συμβολίζει το ιερό σπήλαιο της Γεννήσεως του Κυρίου.
14. Ο άμβωνας συμβολίζει τον τάφο του Χριστού και ο διάκονος τον άγγελο της
Αναστάσεως (Μάρκ.16:6). Φέρει παραστάσεις των ιερών Ευαγγελιστών και υπάρχει
ανάγλυφο περιστέρι, πάνω στο οποίο τοποθετείται το ιερό Ευαγγέλιο και συμβολίζει
το Άγιο Πνεύμα.
15. Στο μπροστινό μέρος του σολέα βρίσκονται τα μεγάλα μανουάλια, τα οποία μαζί
με τα κανδύλια του τέμπλου, εκτός από το φως που εκπέμπουν, συμβολίζουν το
νοητό φως του Χριστού, το οποίο «φαίνει πάσι». Το ίδιο και οι πολυέλαιοι οι οποίοι
κρέμονται από την οροφή και συμβολίζουν το φως του Χριστού και τον φωτισμό του
Αγίου Πνεύματος, που κατέρχεται από τον ουρανό.
16. Τα κεριά συμβολίζουν την ψυχή μας, η οποία θα πρέπει να είναι καθαρή όπως το
φως και να καίει σαν τη φωτιά από λαχτάρα για την ένωσή της με το Χριστό.
17. Οι εύηχες καμπάνες καλούν τους πιστούς να προσέλθουν στην Εκκλησία. Έχουν
πάρει την ονομασία τους από την Καμπανία, περιοχή της Ιταλίας, στην οποία
πρωτοκατασκευάστηκαν. Συμβολίζουν δε τις σάλπιγγες των αγγέλων για εκγρήγορση.
18.Η Αγία Τράπεζα συμβολίζει το Θρόνο του Εσφαγμένου Αρνίου (Αποκ.
Αποκ.22:3).

18. Πηγές
• naodomos.blogspot
http://naodomos.blogspot.gr/search/label/%CE%91%CE%A1%CE%A7%CE%99%CE%A4%CE%95%CE%9A%CE%
A4%CE%9F%CE%9D%CE%99%CE%9A%CE%9F%CE%99%20%CE%A4%CE%A5%CE%A0%CE%9F%CE%99%20
%CE%9F%CE%A1%CE%98%CE%9F%CE%94%CE%9F%CE%9E%CE%A9%CE%9D%20%CE%99%CE%95%CE%A
1%CE%A9%CE%9D%20%CE%9D%CE%91%CE%A9%CE%9D
Wikipedia
• Βιβλιοθήκη Πορφυρογέννητος
• Theomitoros.blogspot
http://theomitoros.blogspot.gr/2013/03/blog-post_8062.html
• Wikipedia, Βυζαντινή Τέχνη. Ανακτήθηκε από:
• https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CF%85%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BD%CE%A
E_%CF%84%CE%AD%CF%87%CE%BD%CE%B7 (15-7-16).
• http://www.apostoliki-
diakonia.gr/gr_main/catehism/theologia_zoi/themata.asp?cat=art&contents=contents_naos.asp&main=n
aos&file=page3.htm