Tài liệu trình bày về văn hóa ẩm thực Việt Nam, khám phá sự phát triển và các đặc trưng độc đáo của nó theo từng vùng miền. Nó cũng đề cập đến các yếu tố địa lý, lịch sử và văn hóa ảnh hưởng đến ẩm thực, cùng với sự tiến hóa của nền ẩm thực Việt qua các giai đoạn lịch sử khác nhau.

1. nguyenthicamvan 1
Giảng viên: NGUYỄN THỊ CẨM VÂN

2. nguyenthicamvan 2
“Dân dĩ thực vi tiên”
“Học ăn, học nói, học gói, học mở”

3. nguyenthicamvan 3
Môn học VĂN HOÁ ẨM THỰC VIỆT NAM
• Kiến thức về sự phát triển văn hóa ẩm thực Việt Nam,
những nét đặc trưng, độc đáo của ẩm thực Việt Nam
• Phân biệt được đặc trưng của ẩm thực các vùng miền.
• Biết thưởng thức những nét độc đáo của văn hóa ẩm
thực Việt Nam
• Thông qua việc tìm hiểu về văn hoá ẩm thực Việt Nam
chúng ta càng thêm quý trọng bản sắc của dân tộc Việt
Nam.

4. nguyenthicamvan 4
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
• Nguyễn Nhã – Bản sắc Việt Nam trong ăn uống - Kỷ yếu
HNKH,1997
• Xuân Huy ( sưu tầm và giới thiệu),Văn hóa ẩm thực và
món ăn Việt Nam, nxb Trẻ, TPHCM, 2004
• Mai Khôi,Văn hóa ẩm thực Việt Nam - Các món ăn Miền
Bắc, Miền Trung, Miền Nam, nxb Thanh Niên, TPHCM,
2001
• Lý Khắc Cung – Hà nội văn hoá và phong tục – NXB Lao
động – 2009
• Tiểu Kiều – Huế ăn hương mặc hoa – NXB Trẻ - 2004

5. nguyenthicamvan 5
Ẩm thực Việt Nam
• Tính nghệ thuật
“Con gà cục tác lá chanh
Con lợn ủn ỉn mua hành cho tôi
Con chó khóc đứng khóc ngồi
Bà ơi đi chợ mua tôi đồng riềng”
• Tính văn hoá
Đôi ta là bạn thong dong
Như đôi đũa ngọc nằm trên mâm vàng
Bởi chưng thày mẹ nói ngang
Cho nên đũa ngọc, mâm vàng xa nhau.
• Sự tinh tế
“Tiếc thay hạt gạo tám xoan
Thổi nồi đồng điếu lại chan nước cà”

6. nguyenthicamvan 6
Nội dung chương trình
Chương 1. Những yếu tố ảnh hưởng đến ẩm thực
Việt Nam
Chương 2. Những đặc trưng độc đáo của văn hoá
ẩm thực Việt Nam
Chương 3. Những món ăn thức uống của Việt nam

7. nguyenthicamvan 7
I. Đại cương về ẩm thực học
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử, văn hoá ảnh
hưởng đến văn hóa ẩm thực Việt nam
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM

8. nguyenthicamvan 8
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM
I. Khái niệm về văn hóa ẩm thực
1. Ẩm thực:
-Tiếng Anh: “food and drink”
- Tiếng Pháp: “le boire et le manger”
- Tiếng Nhật: “Nomikui” hay “kuinomi”
- Ẩm: uống (nước, ruợu), nhậu
- Thực: ăn

9. nguyenthicamvan 9
I. Khái niệm về văn hóa ẩm thực
2. Ẩm thực học: (gastronomy)
Ẩm thực học là toàn bộ những quy tắc tạo nên nghệ thuật ăn
uống, khoa học về ăn uống
- Gaster: dạ dày
- Nomos: luật lệ
“Ẩm thực học là tri thức hợp lý về tất cả những cái gì mà con
người ăn uống. Mục đích của nó là quan tâm đến sự nuôi
dưỡng con người bằng những thức ăn tốt nhất”.
- Các tác phẩm: Sinh lý học của khẩu vị (Brillat Savarin – 1825);
Nhà bếp của Durand (Charles Durand - 1830 ); Từ điển nấu ăn
(Alexandre Dumas), Charles Monselet …
- Tác giả Việt Nam: Phan Kế Bính, Đào duy Anh, Toan Ánh …
- Ghi nhận mang tính thưởng thức: Tản Đà, Nguyễn Tuân, Thạch
Lam, Vũ Bằng
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM

10. nguyenthicamvan 10
I. Khái niệm về văn hóa ẩm thực
2. Ẩm thực học: (gastronomy)
Mục tiêu của ẩm thực học là “làm thoả mãn khẩu vị” chứ không
phải chỉ làm no bụng.
Kỹ thuật nấu trong ẩm thực học:
- Chọn nguyên liệu
- Nhiệt độ và thời gian đun nấu,
- Cách chế biến
- Nêm gia vị
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM

11. nguyenthicamvan 11
I. Khái niệm về văn hóa ẩm thực
3. Văn hóa ẩm thực
Văn hoá ẩm thực là cách ăn, kiểu ăn, món ăn đặc trưng của từng
dân tộc, từng địa phương mà qua đó ta biết được trình độ văn hoá,
lối sống, tính cách của con người đó, của dân tộc đó.
Nét văn hoá ăn uống ở gia đình:
- Ăn thức ăn gì?
- Ăn món ăn gì?
- Được chế biến ra sao?
- Sử dụng dụng cụ gì?
- Cách ăn uống như thế nào?
- Ứng xử thế nào trong bữa ăn?
Văn hóa ẩm thực của địa phương, của dân tộc
Ăn uống có văn hoá
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM

12. nguyenthicamvan 12
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM
I. Khái niệm về văn hóa ẩm thực
4. Thực đạo Việt Nam (nghệ thuật ẩm thực Việt nam)
Thực đạo lấy tự nhiên làm gốc:
- Thể hiện Lễ, nghĩa trong các bữa ăn
- Thể hiện một triết lý sống, một quan niệm sống, một nghệ
thuật sống, một khoa học sống.

13. nguyenthicamvan 13
I. Khái niệm về văn hóa ẩm thực
4. Thực đạo Việt Nam (nghệ thuật ẩm thực Việt nam)
- Nghệ thuật ẩm thực Việt nam rất giản dị, không cầu kỳ, thể
hiện sự trang trọng, ấm cúng thân tình
- Thể hiện qua bữa cơm gia đình, bữa cơm đãi khách, cỗ tết,
cỗ mừng thọ, tiệc sinh nhật, tiệc cưới, tiệc đãi quốc khách
hay các bữa cỗ cúng thần, cúng gia tiên
Chương 1. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ẨM THỰC
VIỆT NAM

14. nguyenthicamvan 14
II. Những yếu tố địa lý,
lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
1. Yếu tố địa lý
– Khí hậu nhiệt đới gió mùa
– Khí hậu mát mẻ giống ôn
đới
– Khí hậu bán sa mạc
Biển đông và vịnh Thái lan
bọc cả chìều dài và cả phía
Nam với bờ biển dài hơn
3000km

15. nguyenthicamvan 15
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam
1. Yếu tố địa lý
 Tiếp giáp biển đông suốt chiều dài đất nước:
- Nước mắm cá và các loại mắm là những món ăn phổ biến
và đặc trưng
Mắm tôm Mắm tôm chua Mắm thái

16. nguyenthicamvan 16
1. Yếu tố địa lý
• Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa nhiều, nhiều sông rạch chằng
chịt : Thuỷ hải sản phong phú
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam

17. nguyenthicamvan 17
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
1. Yếu tố địa lý
• Đủ địa hình: núi rừng, đồng bằng, sông, biển…
– Phong phú về chủng loại cây trồng, rau, củ, quả

18. nguyenthicamvan 18
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
1. Yếu tố địa lý
• Đủ địa hình: núi rừng, đồng bằng, sông, biển…:
– Phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm
– Mỗi vùng đều có những món ăn mang nét độc đáo
riêng

19. nguyenthicamvan 19
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
1. Yếu tố địa lý
- Cơ cấu của bữa ăn thường ngày của người dân Việt nam là
cơm – cá – rau

20. nguyenthicamvan 20
II. Những yếu tố địa lý, lịch
sử ảnh hưởng đến ẩm
thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
6 vùng văn hoá:
– Vùng văn hoá Tây bắc
– Vùng văn hoá Việt bắc
– Vùng văn hoá châu thổ
sông Hồng
– Vùng văn hoá Trung bộ:
bắc Trung bộ, nam Trung
bộ, trung Trung bộ.
– Vùng văn hoá Trường sơn
Tây nguyên
– Vùng văn hóa Nam bộ

21. nguyenthicamvan 21
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Truyền thống văn hóa nông nghiệp lúa nước lúa gạo
là lương thực chính
- Lúa nếp: nấu xôi, làm bánh gạo nếp
- Lúa tẻ: nấu cơm, làm bánh tẻ, bún….
Bánh giò Xôi cúc Xôi đậu Bún đậu

22. nguyenthicamvan 22
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử, văn hoá
• Truyền thống văn hóa nông nghiệp lúa nước ẩm thực
thiên về thực vật
Gỏi lá Kontum

23. nguyenthicamvan 23
II. Những yếu tố địa lý, lịch
sử ảnh hưởng đến ẩm thực
Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Sát nhập Chiêm Thành
• Xâm chiếm Chân Lạp
• Sát nhập Tây Nguyên

24. nguyenthicamvan 24
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Có lịch sử nhiều năm bị ngoại bang xâm lược
chịu ảnh hưởng của ẩm thực Trung hoa, Pháp …
• Quá trình lập nước ảnh hưởng của Chăm, Kh’mer
• Hội nhập với nền ẩm thực các nước trong khu vực: Lào,
Kh’mer, Thái lan…

25. nguyenthicamvan 25
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Bắc:
– Là cái nôi hình thành dân tộc Việt
– Mô hình bữa ăn: cơm - cá – rau
– Ít dùng hải sản
– Chú ý đến thành phần thịt mỡ trong bữa ăn.
– Là đất đế đô ngàn năm văn vật: ẩm thực thiên về sự thanh
cảnh nhẹ nhàng, kín đáo

26. nguyenthicamvan 26
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Bắc: với lịch sử hàng ngàn năm chống sự
đồng hoá của phong kiến phương bắc xâm lược
– Khẩu vị Trung Hoa: chua ngọt / Miền Bắc: mặn
– Trung Hoa: xì dầu, chao / Miền Bắc: nước mắm cá, tương
bần
– Không dùng đường trong chế biến món ăn
– Không ăn cay, chua, đắng
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến
ẩm thực Việt Nam

27. nguyenthicamvan 27
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng đến ẩm
thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Trung:
– Chịu ảnh hưởng của ẩm thực miền Bắc và ẩm thực miền
Nam
– Ảnh hưởng của ẩm thực Chăm
– Kinh đô Huế là nơi hình thành và phát triển một nét văn
hoá ẩm thực riêng biệt
– Con người thể hiện phong cách cần kiệm, siêng năng: ăn
chắc mặc bền

28. nguyenthicamvan 28
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Trung: chịu ảnh hưởng của ẩm thực Chăm
tiêu biểu cho nền văn minh ẩm thực của Việt nam cuối thế kỷ
XVIII sang thế kỷ XIX
– Món ăn đơn giản chân chất không cầu kỳ
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam
Canh chua Mắm ruốc
Báng tráng

29. nguyenthicamvan 29
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Nam:
– Công cuộc khẩn hoang mở mang bờ cõi của nhà Nguyễn
– Sự kiện Mạc Cửu dâng đất Hà Tiên cho chúa Nguyển
1710: Hà Tiên thuộc Việt Nam.
– Con người Nam bộ phóng khoáng mạnh mẽ chất phác
– Món ăn đơn giản, không cầu kỳ, thể hiện tính cách thật
thà, khoáng đạt

30. nguyenthicamvan 30
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Nam với quá trình khẩn hoang Nam bộ
– Cùng đồng hành khẩn hoang với người Hoa
– Gần gũi và chịu ảnh hưởng của ẩm thực Đông Nam Á
– Giao lưu văn hoá với các khách thương người Mã lai, Ấn
độ, Indonesia…
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam
Thịt kho tàu
Bún nước lèo

31. nguyenthicamvan 31
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Nam
– Các nước Đông Nam Á với nền văn hoá lúa nước, rất ưa dùng
nước cốt dừa, sả, cà ri từ bột nghệ
– Người miền Nam hay dùng tiêu, tỏi, sả /người Bắc thì dùng
gừng, kể cả dùng gừng nướng, gừng sống
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam

32. nguyenthicamvan 32
II. Những yếu tố địa lý, lịch sử ảnh hưởng
đến ẩm thực Việt Nam
2. Yếu tố lịch sử văn hoá
• Ẩm thực miền Nam
– Ảnh hưởng của người Ấn: cà ri cay
– Ảnh hưởng của ẩm thực Pháp: maggi, beefsteaks, beure,
sauce, fromage,
– Giống người Thái, người Lào: rất thích dùng các cây cỏ
hương liệu
Cà ri cay Gà rô-ti Xôi xiêm

33. nguyenthicamvan 33
III. Các chặng đường phát triển của Ẩm thực
Việt Nam
1. Giai đoạn từ đầu đến thế kỷ XIX
2. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX
3. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XX đến nay

34. nguyenthicamvan 34
III. Các chặng đường phát triển của Ẩm thực
Việt Nam
1. Giai đoạn từ đầu đến thế kỷ XIX
- Thế kỷ XV: Nguyễn Trãi viết “địa dư chí” năm 1435
- Thế kỷ XVII: A. De Rhode: từ điển Việt Bồ La năm 1651
- Thế kỷ XVIII: “Vân đài loại ngữ” của Lê Quý Đôn
- Thế kỷ XVIII: “Nữ công thắng lãm” của Hải thượng lãn ông - Lê
Hũu Trác năm 1769

35. nguyenthicamvan 35
III. Các chặng đường phát triển của Ẩm thực
Việt Nam
2. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX
- Cuối thế kỷ XIX ẩm thực Việt nam nhất là ẩm thực Nam bộ
đã định hình
- Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Xã hội Việt nam chuyển từ
xã hội phong kiến độc lập sang xã hội tư bản thuộc địa
- Đến cuối thế kỷ XIX người Việt vẫn bảo lưu cách ăn cơm
với đũa
- Đầu thế kỷ XX, kỹ thuật chế biến món ăn của Việt nam
cũng còn đơn giản chưa có nhiều biến hoá.

36. nguyenthicamvan 36
III. Các chặng đường phát triển của Ẩm thực
Việt Nam
2. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX
• Từ điển Việt-La Tinh của J. L. Taber : từ “chao”
• Từ điển Đại nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của
(1895) thiếu từ “miến” nhưng ghi từ “miến Tàu”
• Việt-Pháp của Génibrel (1898) ghi tới 44 món ăn
• 1927 ở Huế đã thành lập trường dạy Nữ công nội trú do bà
Đào Duy Anh làm Hiệu trưởng
• Cuốn Thực phổ Bách Thiện của bà Trương Đăng thị Bích
• Nghệ thuật nấu món ăn Huế của bà Hoàng thị Kim Cúc
• Một số tác giả, nhà văn nhà thơ nghiên cứu về ăn uống

37. nguyenthicamvan 37
III. Các chặng đường phát triển của Ẩm thực
Việt Nam
2. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX
– Đời sống vật chất của người dân đã xuất hiện những yếu
tố mới
– Bữa ăn hàng ngày trong gia đình cũng đã có những yếu tố
cho thấy sự ảnh hưởng của cách ăn uống của phương
Tây
– Trước năm 1975, hầu như không có các nhà hàng lớn Việt
Nam

38. nguyenthicamvan 38
III. Các chặng đường phát triển của Ẩm thực
Việt Nam
3. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XX đến nay
- Đời sống vật chất tinh thần của người dân nâng cao
- Nhiều sách báo tài liệu hướng dẫn nấu ăn
- Giao lưu văn hoá với các nước trong khu vực và các nước
trên Thế giới
- Ẩm thực Việt Nam được cả thế giới biết đến

39. nguyenthicamvan 39
THẢO LUẬN
ĂN ĐỂ SỐNG
hay
SỐNG ĐỂ ĂN ?