Tài liệu mô tả cuộc sống gian khổ của một người dân quê và những biến cố trong cuộc sống của họ. Qua những cảm xúc và trải nghiệm của nhân vật, tác giả thể hiện sự đối mặt với thiên nhiên và những khó khăn trong cuộc sống hàng ngày. Cuối cùng, nhân vật tìm thấy niềm vui và sự bình yên trong tâm hồn dù cuộc sống vẫn đầy thử thách.

1. Truy n ng n
Ngô T L p
• B n Ebook này do Nhà văn Ngô T L p óng góp vào thư vi n Online
• Nghiêm c m m i hành vi sao chép, phát tán b n e-book này v i m c ích thương m i
ho c các m c ích khác mà chưa ư c s ng ý c a ơn v xu t b n/Tác gi .
• Hãy mua sách in h p pháp ng h các ơn v xu t b n và các Tác gi

2. Gi c ng kỳ l c a ông Lương T Ban
Bay m i mi t, bay trong câm l ng…
Bài thu c y dân bi n ai cũng nh . Có ngư i thu th n m c m t căn b nh l , chân tay
m m nhũn, thu c gì cũng không ch a kh i. Ngư i ta bu c ph i ch anh ta v quê, coi
như em v chôn c t. Lúc ư c cáng lên b , anh ta b ng t nh l i, òi i b . Chi u lòng
k h p h i, ngư i ta t anh ta xu ng. Th r i như có phép l , chân v a ch m t b nh
tình c a anh ta bi n m t. Anh ta tr l i tàu và còn i bi n thêm hai mươi năm n a.
*
G n sáng, không bi t l n th m y, ông Lương T Ban l i ng i d y và quy t nh th bài
thu c c a dân bi n. Ký c m t i và m ư t b o Lương T Ban r ng ông ã th c g n
tr ng êm.
Nh ng bu i t i mùa hè nóng n c và m ư t như th này, cái tr n nhà mà bình thư ng ông
v n có th v i tay t i càng th p xu ng. Ánh sáng h t vào t ng n èn ư ng soi rõ t ng
àn b xít bay tíu tít vào ra. Chúng vào qua nh ng l gác c p pha sát tr n có t khi xây
d ng ngôi nhà mà ch ng hi u vì sao ngư i ta không trát l i.
Nhìn chăm chăm vào b y b xít trên tr n, ông t h i, như m t thói quen, chúng âu
n?
Lương T Ban ã tr i qua m t cu c i chìm n i, ch ng ai bi t ã qua nh ng âu, nhưng
ch ng còn gì trên i mà ông không bi t. Th mà ông l i luôn luôn ng c nhiên v lũ b
xít này. Ph i có m t lý do gì chúng n ây, như m t m i g i ong bư m, như phân súc
v t quy n rũ b hung. Trong căn phòng như cái h m này có gì? M t l n ông ã dùng ch i
p. ó là m t sai l m ch t ngư i. Mùi hăng c a nh ng con b ch t l p t c dâng lên
ngh t th nhưng l i kích thích ng lo i c a chúng kéo n. Chúng tràn vào căn phòng
như m t cơn lũ. Su t êm ó ông ph i ngoài th m.
Lương T Ban th ngoáy u. Nh ng t s ng c , nh ng kh p xương vai kêu răng r c.
úng lúc ó ông quy t nh th bài thu c c a dân bi n. Ông ng t m lưng ê m xu ng
n n g ch và ch t hi u ra r ng bài thu c ó hoàn toàn không ph i là n i. M t c m
giác khoan khoái tràn ng p thân th ông. Hơi l nh c a t mơn tr n nh ng ch da th t l
ra khi n ông có c m giác như ngư i khát ư c m t hơi nư c mát. Nhưng còn m t i u gì
ó làm ông ng ngàng. i u gì? Ông nhìn quanh và ch t hi u ra: tr n nhà dư ng như cao
hơn. Nh ng con b xít trên tr n tr nên bé li ti như m t b y ki n. Ông cũng không còn
nhìn rõ nh ng cái l c p pha en i trên tư ng.
Ông nh m m t l i thư ng th c s khoan khoái, r i t t m m t ra minh ch ng cho s
khoan khoái y. úng, ni m khoan khoái này, kho ng không gian t do này là có th t.
có nó, âu có ph i là i u khó khăn. V y mà n t n hôm nay ông m i phát hi n ra!
Trong cu c i, nhi u khi ta b qua nh ng ni m h nh phúc ch vì lư i bi ng và th ng.
Ông th m nghĩ.
Ông c t o ra trong u m t kho ng tr ng r ng. Và ông t o ư c th t. M t kho ng tr ng
r ng lâng lâng ông chưa t ng bi t trong cu c i tr n t c c a mình. Ph i m t lúc lâu sau
nghĩ ý nghĩ m i l i tr l i. Và l p t c ông nh ra m t i u h tr ng. M t ý nghĩ khi n ông
m m cư i:
- Này, Lương T Ban ơi, anh có th làm gì n a không?
- Có ch .
- V y anh nh làm gì?

3. - Anh th oán xem.
- Hãy xem nhé. Hãy xem r i bi t!
Lương T Ban t nói v i mình như th , v a nói v a m m cư i c th ng.
Ông l y con dao r a dư i g m giư ng, c y m y viên g ch lát n n. G ch cũ, b bùng b c.
Ông ào như m t s nh m nháp, không v i vã nhưng cũng không lư i bi ng, gi ng như
cách ngư i ta nh m nháp m t c c rư u ngon. Ch ng m y ch c ông ã d n xong m t
kho ng r ng b ng chi c chi u con. Chà! Ông reo lên khoái trá. Cái gì th kia. Cái tr n
nhà c a ông y ư? âu có, ó là m t b u tr i. Còn lũ b xít? Chúng ã bi n r i. Chúng
ã bi n thành nh ng vì sao nh . Nh ng vì sao en. Nh ng vì sao en. Chà chà! Ông l i
reo lên l n n a. Ông ch ng tay lên r i th cho ngư i rơi xu ng. Nh ng hòn cu i và ã
nh l n nh n dư i lưng khi n ông c m th y như ang ư c t m qu t. Ông c i h t qu n
áo. M t hai, ba! M t hai, ba! ã quá. M t th t m qu t tuy t di u. Ông lăn qua ph i, qua
trái, n m s p r i n m ng a. Ông m l ch b ch xu ng t như nh ng võ sĩ t p m trư c
khi vào tr n.
- Này, Lương T Ban ơi, anh có nh làm gì n a không?
- Có ch .
- V y anh nh làm gì?
- Anh th oán xem.
- Hãy xem nhé. Hãy xem r i bi t!
Lương T Ban l i t nói v i mình như th , v a nói l i v a m m cư i c th ng. Ông ra
th m, xách vào cái cu c chim. Trong lòng, ông cũng vui như m t con chim. Khi vui,
nh ng nhát cu c nh nhàng như múa. Càng xu ng sâu t càng m và m m. Lương T
Ban ơi, t m và m m!
Ch ng m y ch c ông ã ào xong m t cái h sâu ngang b ng. Th xem nào, ông qu ng
cái cu c chim, th n m xu ng h . Chà! Cái gì th kia. Cái tr n nhà c a ông y ư? âu
ph i, b u tr i ó ch , m t b u tr i l ng l ng. M t b u tr i cao l ng l ng...V i nh ng vì
sao ang rì rào rì rào hát xa xăm. Nhưng ph i ào thêm n a...
Lương T Ban v a làm v a hát th m. Ông hoàn thành công trình c a mình khi tr i ã
tang t ng sáng. Ông n m xu ng, thi p i m t gi c ngon lành. ó là gi c ng l lùng nh t
trong i ông.
*
Nh ng k không am tư ng hoàn toàn sai l m khi loan tin Lương T Ban t ào huy t
chôn mình.

4. Bão l c mùa
Nh ng ngư i dân Hòn Nhĩ nh mãi tr n bão năm 192... không ph i vì nó l , cũng không
ph i vì nó m nh, m c dù nó ích th c là m t cơn bão l ... vào úng ngày ba mươi
T t, khi mùa bão ã ch m d t t lâu - Và ích th c là m t cơn bão m nh - Sau khi d ng
chân trên o nó tràn vào t li n, ã y u i mà v n còn qu t hàng v n cây c i, hàng
nghìn ngôi nhà, ném hàng trăm tàu thuy n lên b , nh n chìm c m t vùng ng b ng
xu ng bi n. Dân o i i ki p ki p sinh ra và l n lên gi a lòng bi n c , h ch ng còn
ng c nhiên trư c nh ng i u kỳ l cũng như s c m nh ghê g m c a thiên nhiên. i u
làm cho h nh là ngoài nh ng cây c i, xác ngư i và súc v t, m nh tàu m cùng th
rác rư i khác, cơn bão còn ném lên o m t ngư i dân m i - th ng Ba Ngh ch.
Th c ra Ba Ngh ch cũng là m t th rác rư i mà thôi, m c dù trư c khi tr thành dân Hòn
Nhĩ h n ã làm vi c trên chi c "H i Mã" do tôi làm thuy n trư ng.
Năm y Ba Ngh ch hai b n tu i, cao to, en nh m, m t vuông, trán th p, c m b nh như
mang r n h - úng là m t con bò c n n nhưng trung th c. Quê h n Sơn H ,
vùng quê c a thu c lào en và nh ng tay thuy n trư ng n i ti ng ng ngáo mà a tình.
Ba Ngh ch không cha không m . H n l n lên như th nào ch ng ai hay. Khi ngư i ta b t
u ý n h n cũng là khi ngư i ta b t u kinh s h n. M i mư i tám tu i u Ba
Ngh ch ã khét ti ng là m t tay ăn tr m li u m ng, n n i ngay c nh ng phư ng ã
b c u trong ngh ào tư ng khoét g ch cũng ph i ki ng mà như ng h n làm i ca.
Th nhưng cũng có ngư i nói r ng Ba Ngh ch v n còn bi t thương ngư i, r ng có nh ng
bà già c thân, nh ng k lâm n n ư c h n c u giúp. M i ngư i nói m t ng, ch ng rõ
úng sai ra sao nhưng ai cũng s h n.
Hai l i n i hóa ra u là úng c . Ba Ngh ch úng là m t tay tr m c p chuyên
nghi p li u m ng, có i u h n hoàn toàn không ý th c ư c tính ch t c a công vi c y.
Chưa bao gi h n suy ng m xem hành ng mình làm là úng hay sai. Thì có ai d y h n
bao gi âu! H n ã không ch t y u, ã l n lên ư c là nh nh ng ăn c p, b t u t
mi ng bánh b p ngô, sau n cái qu n manh áo r i vàng b c. H n ăn c p m t cách t
nhiên, ăn c p s ng và khuây kh a. ó là công vi c làm ăn c a h n. Trong ti m th c
h n th y công vi c y cũng chính áng như công vi c c a b t kỳ ai.
Nh ng con thú dù tranh nhau ăn v n không m t lòng thương ng lo i. Ba Ngh ch cũng
là m t con thú trơ tr i gi a loài ngư i. H n s ng n âu hay n ó, tr m c p ư c thì
ăn xài phung phí, g p k nghèo hèn thì cưu mang. H n ch ng ham giàu, không s ch t -
Ch có b n ham giàu m i s ch t - Thành ra h n li u. Li u thì ư c ngư i ta s , bí quy t
c a h n ch có v y.
Có l cu c i Ba Ngh ch s c th mà trôi i cho n khi ch t vì rư u m t xó x nh
nào ó n u h n không vô phúc (hay có phúc) mà g p ư c Vân Lùn, t c Vân Lì, t c Vân
Cá M p, ngư i v sau ã gi i thi u h n lên tàu tôi.
Trư c ó, khi Vân Lì còn làm thuy n trư ng chi c "Dragon" năm trăm ng a t t nh t
Tùng Qu ng, chúng tôi ã t ng có m t th i gian dài mánh mung v i nhau. C hai tháng
m t l n chúng tôi h n nhau Hòn ôi, "H Mã" b c sang "Dragon" các lo i hàng xa x ,
v i, g o và trái cây khô nh n d u, than c c và ng v n. Cha này hơn tôi úng m t
giáp, ngư i lùn t t, vai r ng, chân vòng ki ng, m t gãy và l nh tanh như á cu i, c ngày
không m mi ng tr khi phát giá hàng và ra kh u l nh. Làm ăn v i nhau th t nhưng g p

5. ông ra tôi luôn c m giác r n r n. Nghe nói Vân Lì ã t ng n n gãy c m t th ng M ch lô
(1) vì t i ng quên gi a phiên gác khi tàu neo V ng Gi i. V y ã làm ch tàu t n khá
nhi u ti n c a m i bít i ư c. Tuy v y ông ta không dám th i Vân. Là ch tàu nhưng
ông ta v n n và có ph n s Vân. Ki m ư c m t tay thuy n trư ng như v y âu ph i d
- Vân Lì thu c lòng t ng viên á, t ng doi cát ng m dư i áy bi n su t t Thu n Bình
n Trà Hoa. Ngoài ra còn m t lý do n a bu c ch tàu ph i gi Vân l i: cũng như h u h t
các tay thuy n trư ng g c gác Sơn H , Vân Lì khét ti ng v i nh ng ngón òn hi m hóc
khi n t t c ám dân anh ch Hòn Chông u ki ng m t. Trong cu c c nh tranh n
chóng m t gi a các hãng tàu, cái tên Vân Lì s là l i c nh cáo c a ông ta i v i nh ng
i th ang n y nòi ông úc như ru i.
Cu c i riêng c a Vân Lì tôi ch bi t qua nh ng l i n i. Nói cho công b ng thì tuy
v ngoài lì l m nhưng chưa bao gi Vân t ra hung b o, ít ra là chưa bao gi tôi trông
th y. Có ngư i nh n xét: Cá m p ng y th t ngư i r i thì còn hi n quá cá heo ! Cũng có
lý!
Vân còn có bi t hi u là Cá M p. i u này hoàn toàn không ph i vì Vân có tài săn cá
m p, m c dù tôi bi t ch c ch n ông ta ã t ng v t l n v i chúng không ch m t l n, mà vì
Vân luôn luôn eo bên mình chi c vu t h có kh c hình cá m p. ó là bùa h m nh c a
ông. Vi c eo bùa h m nh bây gi có v l l m nhưng th i ó ch ng làm ai ng c nhiên.
Dân bi n ai cũng có m t chi c bùa h m nh và ư c g i b ng m t bi t danh g n li n v i
nó. Bùa h m nh c a tôi ch ng h n, là chi c móng qu .
M t l n tôi ý th y con s 60 trên cái vu t h c a Vân Lì, bèn h i nó có nghĩa gì. Vân
b o "Tao s ng n sáu mươi tu i". Tư ng nói chơi nhưng n năm năm mươi nhăm tu i
Vân Lì t nhiên tuyên b t giã ngh i bi n.
- Lênh ênh th r i, năm năm cu i i tao v quê cha t t - Ông nói v y r i sau b a
rư u ngán (2) ch n, gói chi c áo v n v i hai ch c ng b c, tr v Sơn H , giũ b t t c :
bi n khơi, con tàu, tu i xuân, s c l c và nh ng l i n i.
Bây gi , bi t chuy n tôi ch th y n c cư i. úng là lão gàn, u hai th tóc r i mà còn tin
nh ng chuy n nh m nhí. Mà dù có tin thì cũng c l i v i bi n, s ng ch t trên sóng
nư c cho th a, vi c gì ph i mò v r c xương cái x kh ho cò gáy c a ông ta! Ph i
mãi sau này tôi m i hi u ra r ng m i th u có c i ngu n. Con ngư i cũng v y, cu i
cùng s ph i tr v nơi ã sinh ra h .
Ngôi nhà c a Vân Lì n m trên sư n i, t n rìa làng, mái l p c tranh, tư ng trình t ,
xung quanh có rào á bao b c, ki u thư ng th y nh ng vùng bán sơn a. Sau tr n u
mùa trư c ó ba năm h hàng thân thích c a ông ch còn l i a cháu gái ngoài ba mươi
tu i, g i Vân b ng chú, thân hình g y ét, m t r như t ong, không ch ng, su t ngày
quàu qu u. N p s ng c a Vân Lì thay i h n. Ông v n qu n áo b ng v i thô, do a
cháu gái t d t và nhu m chàm, t sáng s m n t i m t c m c i làm vư n, s a nhà như
m t lão nông th c th . Ch có rư u là ông không b , có l không mu n b . Ông u ng
rư u như u ng nư c, u ng rư u thay nư c. Nh ng khi nh bi n, rư u em l i cho ông
cái c m giác b ng b nh quen thu c. Ông thư ng u ng rư u vào bu i chi u, sau m t ngày
làm l ng qu n qu t như trâu lăn, m c chi c áo v n, ng i b t chân ch ngũ trên m nh
chi u con u hè, m t ăm ăm nhìn ng lúa r p r n như sóng. Lúc ó ông có trông
th y th ng Ba Ngh ch l ng v ng qua l i hay không? Có l là có, nhưng rõ ràng là ông
ch ng thèm ý n h n. C ng r v n tanh bành ra y, th m chí khi a cháu gái thì
thào Vân Lì cũng c ph t như không.

6. Chuy n y không l t qua m t nh ng ngư i thóc mách. Dân làng th p th m ch cu c
ng .
Th r i m t hôm Vân Lì say rư u, p v cóng tương g c cau và thư ng c ng chân, h
c ng tay v i a cháu gái. Hàng xóm bi t v y vì th y cô ta m t mày thâm tím, ng c l m
t m nư c tương, sang xin vôi và lá khoai, ch c làm thu c giã rư u. a cháu dìu chú vào
nhà, t n m trên chi c ph n m c, bôi vôi vào gan bàn chân và nư c lá khoai vào cái
mi ng ang th phì phì. Ch có cô ta bi t r ng chi c áo v n không cánh mà bay.
N a êm hàng xóm t nhiên kinh ng vì m t ti ng rú rùng r n, ng n và l nh như c t
n a c vào b p th t. Ngư i ta nh n ra gi ng Ba Ngh ch và l m hi u ra m i chuy n.
Cho n sáng không ai ch p m t nhưng cũng ch ng dám ra ư ng, ch cài ch t then c a,
oán già oán non và thì thào v Vân Lì chuy n: Nh ng mi ng võ bí truy n, nh ng
cu c tr thù tàn kh c. V quýt dày có móng tay nh n. áng i Ba Ngh ch, vô phúc v
ph i tay không v a. Có l nh ng câu chuy n y u ư c thêu d t thêm cho li kỳ, nhưng
tính công b ng nghi t ngã c a Vân Lì có th t, tôi bi t rõ như v y. Ba Ngh ch ang s ng
êm cu i cùng c a i h n.
Nhưng Ba Ngh ch không hay bi t i u ó, m c dù h n không h ng . Khi b ném như
m t bó c i xu ng sàn và nghe ti ng ch t c a l ch c ch óng l i, h n s tay lên ng c.
Máu t v t thương xương quai sanh v n còn ri r , th m m chi c áo v n lính th y. Con
thú l n u b c m tù ch t hi u ra tình th , th h ng h c, l ng l n m t cách tuy t v ng
trên sàn nhà xây b ng á h c. Mũi h n ng i th y mùi nư c ái ng a n ng n c, chân h n
p lên nh ng ng phân khô, tai h n nghe ong ong ti ng mu i àn, tay h n s so ng
trên b n b c tư ng ghép b ng g nguyên cây, ch bóc v , v n còn chìa ra nh ng v u l n
xù xì. Húc b ng u không n i, n m m như cái v c a h n cũng ch ng làm nh ng khúc
g suy suy n chút nào. Ba Ngh ch bèn l y móng tay mà cào. Nh ng móng tay c a h n
dày, c ng như m nh sành, n u bình tĩnh mà tách t ng th g thì cũng khá ư c vi c.
Nhưng u h n làm gì có óc mà nghĩ. H n c hùng h c cào như ngư i ta dùng bàn c o
mà c o g . Vài c ng xơ g rơi xu ng chân càng khích l h n. H n làm vi c như iên như
d i, cho n khi móng tay tr tu t ph t ra, m c l i trong ám s i g b m xơm. H n n c
lên vì au n, v i ưa ngón tay m t móng lên m m mà hút. Dòng máu m n m n t a ra
m m khi n h n bình tĩnh l i và s c nh n hàm răng.
Bu i sáng, khi Vân Lì l i g n chu ng ng a thì Ba Ngh ch ã dùng răng c n xé, m ư c
m t khe h thò u ra ngoài. C nh tư ng th t kh ng khi p: m t cái u bù xù như
t qu , nh ng cái răng chìa ra to như răng ng a, hai hàng l i b g cào rách tư p v n
ang ròng ròng máu.
M t Vân Lì sáng lên vì ph n ch n. Nh ng th săn cá m p lão luy n cũng ph n ch n như
th khi g p ư c m t con m i d t n. Ông t t ti n l i g n.
Nhưng m t khi i m t v i Ba Ngh ch, khi ánh m t ông ch m ph i ánh m t h n thì Vân
Lì gi t mình lùi l i, không tin vào m t mình. Trư c m t ông là c p m t c a m t ngư i vô
t i. Trong cu c i bôn ba, ngang d c, Vân chưa t ng g p cái nhìn nào như th , m c dù
ã ch m trán v i lo i k thù, nhi u l m, ông không th nh n i, cũng như không sao
nh n i trong i mình có bao nhiêu chuy n ra khơi. T t c nh ng c p măt y - dù căm
gi n hay khi p như c, n n hay gian gi o - u ng p trong nh ng tia h i h n ch làm
ông khinh b . Chúng, lũ súc v t y, ý th c hoàn toàn rõ ràng v vi c làm c a mình, nhưng
lòng tham và tâm a tàn b o khi n chúng m m t, t giác lao vào t i ác. Chính vì th mà
khi b sa lư i chúng h i h n, van xin.

7. Vân Lì ti n l i, Ba Ngh ch v n l ng l n nhìn ông, răng nghi n ken két, m t v n lên
nh ng tia máu ng u. úng, ông không nh m. ó là ôi m t c a m t con thú d , hung
hãn nhưng vô t i.
Ông ném con dao xu ng t và m c a.
*
* *
Ch ng bi t Vân Lì ã gi ng gi i cho Ba Ngh ch nh ng gì v nhân cách nhưng khi ông ta
d n h n n giao cho tôi thì Ba Ngh ch ã tr thành m t gã àn ông hi n như t. Trên
tàu, ngoài tôi ra không ai bi t gì v quá kh u mê và b n th u mà chính h n ã quy t m t
lòng o n tu t. Có ngư i b o Ba Ngh ch d hơi, k khác l i nói h n l i cái. Hãy th
tư ng tư ng m t th ng m ch lô không rư u, không thu c, không c b c, cũng ch ng
thèm ý n nh ng chèo thuy n "mua m i th c n bán, bán m i th c n mua", l lơi
và s n s như qu cái gi a ám àn ông b bã và s n s như qu c. Nh ng lúc y Ba
Ngh ch l ng l ng b ra ng i m t góc, c m c i h c ch u dây ho c nh ng công vi c th y
nghi p khác. H n t p chăm ch n n i không ai n cáu gi n khi th y s v ng v c a h n,
mà dù có cáu thì h n cũng không ph t ý, ch nhe răng, không bi t cư i hay m u, càng
nh n n i hơn. Cu i cùng tôi hi u r ng, cái u c chu i c a h n không th ti p thu nh ng
ki n th c dù sơ ng y. Ba Ngh ch không th tr thành th y th ư c. H n ch có ích
m i khi x y ra u v i ám àn ông say rư u các c ng, mà ó là chuy n cơm b a,
nguyên nhân nhi u khi r t ng ng n, ph n l n có liên quan n m y bán ô-vi-lơ(3) và
ngán ch n.
B y gi Ba Ngh ch ã trên tàu ư c non m t năm. Chi u hăm tám T t "H i Mã" nh
neo mũi Ba Gà, nh r n m t m ch v Hòn Chông trư c giao th a. Tr i mù, bi n cũng
ng r i, sóng không dư i c p sáu. Nhưng chúng tôi không ngán. Máu v ăn T t át i
m i lo ng i. Vào d p cu i năm nhưng con tàu ã rã r i vì sóng gió b cu n hút v b n
c ng ch ng khác gì lũ chim m i cánh b hút v t lúc hoàng hôn.
Trong l ch s ngành hàng h i ã có bao nhiêu thuy n trư ng chôn vùi s nghi p c a
mình dư i áy bi n vì nh ng cái t c lư i như v y?
V a i kh i doi cát ng m, t i chính ngang Hòn Di u, tôi cho tàu nh m hư ng chính b c,
qu t h t t c l c. "H i Mã" rung lên, th h ng h c. Nh ng dãy núi ven b nhòa i nhanh
chóng. Sóng m i lúc m t m nh. T trên ài ch huy tôi lo ng i nhìn mũi tàu ch c ch c l i
chìm i dư i ám b t nư c tr ng xóa. Dù sao cũng không th nghĩ n chuy n quay l i.
C ngày hôm sau th i ti t không khá hơn. Tàu i ch m n s t ru t vì ngư c gió, ngư c
nư c.
G n trưa ngày ba mươi sương mù d n d n tan. M t tr i hi n ra, ng u như máu. Bi n
chuy n sang m u nư c dưa.
- Bão m t r i - ám m ch lô kêu lên khi trông th y cá heo xu t hi n hàng àn cách tàu
chưa y năm ch c mét.
Làm gì có bão vào mùa này nh ? Nhưng bão ang n g n th t. M t ám mây l xu t
hi n phía chân tr i r i nhanh chóng t a ra hình nan qu t. Không khí b ng ch c ng t ng t
và nóng b c như gi a mùa hè.
Lúc ó "H i Mã" ang gi a mũi Sào và Hòn Cóc. Ti n thoái lư ng nan, cách duy nh t
là ch y vào Hòn Nhĩ, m t cù lao nh cách tuy n hàng h i ch ng mư i lăm h i lý v phía
tây. Tôi chưa l n nào n ó. Tránh bão m t nơi xa l thì th t m o hi m, nhưng dù sao
cũng còn hơn là phơi lưng gi a bi n. Tôi cho tàu quay mũi. Có k p không? Ch có tr i
m i bi t. B n m ch lô huýt sáo và cư i ùa vui v . Cư i ùa trong nguy hi m y là bi u

8. hi n tuy t v ng. Dân bi n lúc bình an thì u ng rư u và văng t c, g p vi c d thì cãi c
ph ng mang tr n m t, có khó khăn thì m m môi im l ng, còn khi tuy t v ng thì vui v
cư i ùa - Lúc ó còn b ng d nào n a mà u ng rư u và văng t c, có cách gi i quy t nào
âu mà bàn cãi, còn im l ng thì kh ng khi p quá, v y bi t làm gì?
*
* *
Con tàu, cơn bão và bóng êm n Hòn Nhĩ cũng m t lúc. Trong trư ng h p này ch có
d i th neo. Ch ng có xích neo nào ch u ng n i nh ng cú gi t ghê ngư i như th . Tôi
l i d ng ánh ch p xác nh v trí, cho tàu ch y vòng quanh o. ó là trò chơi u i
b t căng th ng và không cân s c. Hòn o gi a, m t bên là con tàu nh nhoi, bên kia
cơn bão như m t gã kh ng l áng s . Chúng tôi chèo ch ng, v t l n, kinh hãi và tuy t
v ng. Tôi không nh ư c gì c th . T t c như m t cơn ác m ng. V sau tôi l y làm
kinh ng c: t i sao chúng tôi thoát ch t?
Không bi t cơn bão kéo dài bao lâu, nhưng t nhiên nó d ng l i, dư ng như s c nh là
ã vư ng chân hòn o nh v i con tàu bư ng b nh này quá lâu, bèn hư ng vào t
li n, gi n d lao i, l i m t tr n mưa s m s p như trút nư c.
Tôi không dám cho t t máy ngay, c ngư i ki m tra k các khoang, ch tin ch c r ng cơn
bão ã tan h n m i h l nh cho th neo, tàu b hư h i nh , hơn n a giao th a cũng ã qua
r i, tôi quy t nh l i.
*
* *
Hôm sau tr i t nh ráo và m áp. ó cũng là i u bình thư ng vùng này - Th i ti t ã
sang xuân. Hòn o n m phơi mình dư i n ng. N u không k nh ng th rác rư i ng n
ngang trên bãi cát thì phong c nh bình yên như êm qua ch ng có chuy n gì x y ra.
Cũng như t t c các o cát mi n trung mà tôi có d p ghé qua, Hòn Nhĩ có r t ít m u
xanh. Tôi trông th y th p thoáng vài tàu d a xơ xác. M t nhóm nh , thưa th t m y ngôi
nhà vách t th p lè tè, mái l p lá d a, ư c chèn k b ng th g , ván và cây c c
ch ng ch i v i gió bão. M t ám ông ch ng hai ch c ngư i, ph n l n là àn bà và tr
con, m c nh ng cái qu n ng r ng, áo nhu m chàm, t t p sát mép nư c, ch tr v phía
tàu, i u b r t tò mò. M y a con trai táo t n nh t nh y ùm xu ng nư c, m c cho
nh ng bà m huơ tay lên tr i gi n d , bơi ra t n tàu, qu y nư c tung toé như cá heo, bám
l y xích neo và hét váng lên b ng ti ng a phương tr tr r t khó nghe:
- u tàu ng nào các chú h ?
Trên b ám ngư i ông d n n kho ng b n ch c, sau ó t n b t i, nhưng cũng ch có
ngư i l n ra v , còn lũ tr v n l i, ti p t c la hét n t i m t. V sau tôi bi t r ng ó là
g n như toàn b dân cư trên o.
S tò mò c a dân o là chuy n d hi u, tôi cũng ã g p nhi u l n. Dân o tr nh ng
ngư i àn ông thư ng ph i i khơi xa và th nh tho ng ghé vào t li n, su t i không
r i hòn o. Hòn Nhĩ xa tuy n hàng h i, l i gi a hai c ng l n Ba Gà và Hòn Cóc, nên
tàu bè ít khi ghé vào. Có l ó là l n u tiên h ư c trông th y m t chi c tàu to như
v y.
Dân Hòn Nhĩ s ng b ng ngh ánh cá. ó là m t ngh h t s c b p bênh và nguy hi m.
H ng năm nh ng ngư i àn ông trên o ra khơi t gi a tháng giêng n cu i thu. H u
như v cá nào cũng có ngư i thi t m ng. o luôn luôn thi u àn ông, m i ngư i ph i
nuôi năm sáu mi ng ăn. àn bà ch vi c ái, nuôi con và mu i cá. H t v cá, dân o
ch t cá mu i lên thuy n, ch vào t li n i l y khoai ngô, mu i, d u, v i và nh ng

9. dùng c n thi t khác, ch l i cá nhâm, lo i cá mình d t, l m xương và nhi u v y. i
s ng c a dân o r t kham kh , quanh năm ch có khoai, ngô v i cá nhâm mu i. Nh ng
năm th i v không thu n l i, khoai ngô cũng không . G o là th xa x ch dành cho
ngư i m và d p gi T t.
Năm y coi như không có T t. Ngay t hôm m ng m t chúng tôi ã b t tay vào công
vi c. Ch c n s a ch a nh ng gì không th trì hoãn ti p t c hành trình. Ra b c, r m
tháng Giêng ăn T t l i. Sau ó h ng hay. S th c ph m d tr ư c b o qu n c n th n là
th mà v n b nư c m n làm h ng ph n l n, rư u cũng ã h t. Vi c b sung tôi giao cho
Ba Ngh ch. Chính vi c này ã d n h n n v i Ch t.
Ch t là m t ngư i àn bà ba mươi m t tu i v i nh ng nét c trưng c a dân mi n bi n:
da en, môi dày, ôi vai r ng, quen gánh vác nh ng công vi c n ng nh c. Vì Ch t cao
l n và có dáng i l ng l ng như àn ông nên dân o g i cô là "Ch t c" phân bi t
v i cô Ch t khác là Ch t Còi. Nhà Ch t c cu i xóm. Cô s ng b ng ngh n u rư u,
ho n l n và mu i cá thuê. Ngh mu i cá àn bà trên o ai cũng làm, còn hai ngh kia
v i ngôi nhà là nh ng th cô th a hư ng c a ngư i cha ã ch t vì m thuy n tám năm
v trư c, khi cô m i hai ba tu i. M "Ch t c" ch t t khi cô còn m ng a.
Hôm y Ch t cùng ám àn bà con gái i xem tàu v , ang nh r nhau n nhà c
Chòm xem các ông bà già chơi tam cúc. Ba Ngh ch v a dư i xu ng lên, vai khoác chi c
bao t i, tay xách thùng rư u b ng g có quai ng, bư c huỳnh hu nh theo sư n o
thoai tho i d c. Ch t b o:
- Anh gì có mua cá m u không n ?
Ba Ngh ch ng n ngư i. Ch t b o:
- ây này! - nói r i v b p vào con "cá m u" c a cô b n ng bên c nh và cư i ré lên.
Ba Ngh ch b ng m t nhưng thinh thích. L n u tiên trong i Ba Ngh ch m t.
L i ùa t c tĩu và chân th t c a Ch t khơi d y trong lòng h n b n năng gi ng c. ã
bao gi h n ư c àn bà chòng gh o như v y âu: Ngư i ta ch khi p s ho c kinh t m
h n. Hai cách x s này kích thích tính man r c con thú l n con ngư i.
Ba Ngh ch lí nhí:
- Tôi mua rư u, m i l i gà, m i l i rau.
Ch t b o:
- ây không có rau, gà ph i n c Chòm, còn rư u thì theo tôi.
Ch t nói r i xăm xăm i trư c. Ba Ngh ch theo sau. D c ư ng h n nhìn uôi tóc bé tí
t o, vàng như lông bò trên lưng Ch t, l i nhìn b vai v m v , l i nhìn hai cái mông bè bè,
âm b i r i.
Vào nhà, Ch t b o Ba Ngh ch ng i xu ng cái gh con r i nói:
- Ch ng m y khi anh n chơi nhà, l i ngày T t ngày nh t, m i anh u ng rư u, ăn bánh
v i tôi cho vui! - Nói r i i xu ng b p. Ba Ngh ch o m t nhìn quanh. c trong nhà
ch ng có gì ngoài hai cái chum to, m t cái ã v , ph i hàn l i b ng th keo gì ó m u
vàng x n. Gi a nhà có bàn th p b ng t, trên t hai c p bánh chưng, chùm d a xanh,
gi a bày bát hương ã t t h t. M t con mèo già g n tr i h t lông ang ng say sưa trên
chi c ph n n t n kê bên trái bàn th . Dư i g m ph n có cái ch u g ng con dao nh ,
cái kéo, cái kim l n ã x dây và l thu c. ó là ngh ho n l n.
Ch t bê lên m t cái hũ nút lá d a khô, hai cái bát sành, m t ĩa tôm kho, trên r c m y
ng n rau t a như rau ng , sau ó l y m t chi c bánh trên bàn th xu ng, t trên gh con,
rót rư u ra bát. Ba Ngh ch ch i ây y:
- Tôi không u ng rư u âu!

10. Ch t c chìa cho Ba Ngh ch m t bát:
- Anh ng t ch i, giông y! - Nói r i cũng bưng m t bát, u ng ng c. Rư u khoai
chua loét, c như nư c g o, không l y gì làm n ng, nhưng ã lâu không u ng rư u nên
Ba Ngh ch cũng th y lâng lâng. H n b o lên, b o:
- Ch u ng ư c nhi u nh .
Ch t áp:
- Làm ngh nào ăn ngh n y.
Ba Ngh ch li c tr m vào ng c Ch t:
- Ch xinh g m!
Ch t b ng m t, nguýt:
- Nhà anh cũng kh e g m.
Ba Ngh ch ng i im m t lúc r i t ng t b o:
- Này!
Ch t ng ng lên. Ba Ngh ch ôm choàng l y thân hình v m v c a Ch t, v t ng a cô ta ra
t. Ch t không ch ng c , ch ú gì ó không rõ. M t lúc sau hai a h n h n ng d y.
Ch t khép ng c áo t cúc, b o:
- à quên, chưa bóc bánh - Nói r i bóc bánh, c t làm tư, l y ũa xiên cho Ba Ngh ch m t
mi ng.
Bánh n khoai, nhân ch có vài h t v ng. Ba Ngh ch ăn h t hai mi ng ngon lành. Ch t
h i:
- Anh l y tôi ch ?
Ba Ngh ch áp như m t h n:
- xem ã.
Th c ra ngay t lúc ó Ba Ngh ch ã g n bó i mình v i Ch t, ngư i àn bà ã em
n cho h n ni m h nh phúc bình ng làm ngư i và tình yêu chân th t.
*
* *
Công vi c s a ch a tư ng ít, ai dè kéo dài n m ng chín m i hòm hòm. Bu i sáng Ba
Ngh ch chèo thuy n vào b , i ư c m t con l n g y dơ xương, n ng g n ba ch c ký.
Tôi cho gi t th t và quy t nh sáng hôm sau, m ng mư i, s nh neo ra b c. ám m ch
lô th y u h h i- Chúng ã chán ng y t n c hòn o c n c i và th rư u khoai chua
loét r i. Riêng Ba Ngh ch không nói năng gì, ch cau có và văng t c. i u y ch ng
khi n ai ý- l m lì và c c súc là b n tính c a h n. Vì v y ai n y u b t ng khi h n xin
l i o cư i v .
- L i bão n nơi r i, Ba Ngh ch ã bi t nói ùa! - B n m ch lô c lên. Nhưng tôi nhìn
vào m t Ba Ngh ch, nh n th y s bi n i l n lao và hi u r ng h n không ùa. M t chút
d u dàng trên b m t to bè, m t tia vui trong ôi m t tr ng dã, m t thoáng run r y c a c p
môi dày n t n - T t c u nói lên h nh phúc.
Thôi cũng m ng cho h n. S m nh ã làm m t s l a ch n tuy t v i khi ném Ba Ngh ch
lên Hòn Nhĩ. Không có nơi nào thích h p hơn v i h n. Cù lao nh xa t li n này s giúp
h n quên h n quá kh . Nhưng công vi c n ng nh c và ơn gi n phù h p v i s c vóc
cư ng tráng và cái u n n c a h n. Nhưng còn m t i u quan tr ng nh t : ây h n
s ư c s ng gi a nh ng con ngư i lương thi n, t t b ng và chân th t. Trên các cù lao
kh c kh c a mi n trung này dân cư s ng v i nhau như trong nh ng gia ình l n. T nhà
n n nhà kia không h có rào gi u, c ng r gì, thành ra câu t c ng "yêu nhau rào d u
cho kín" hóa ra vô nghĩa. Hòn Nhĩ ã t lâu không x y ra tr m c p v t. Tôi ã có d p trò

11. chuy n v i c Chòm, ngư i àn ông cao tu i nh t o, ã t ng làm phu m trong t
li n, l i i lính cho Pháp, cái gì cũng bi t, bây gi su t ngày khò khè trong xó b p vì b nh
hen. C Chòm k :
- H i tôi m i lên chín mư i tu i ư c xem dân o hành hình T o Ch t: T o Ch t cũng
là dân chài, th mà t nhiên ăn tr m rư u c a ông Lai Kỳ, t c là c c a con bé Ch t
c bây gi . Ngư i ta c t gân gót chân T o Ch t, bu c á vào c r i th xu ng bi n - C
Chòm ưa bàn tay xương x u mô t kích thư c hòn á r i chép mi ng: - Quân y s ng thì
th nào cũng ra qu s thôi!
Chuy n y dân o nghe i nghe l i n thu c lòng; th m chí còn b t chư c c cách chép
mi ng c a c Chòm.
Th c ra t t b ng và chân th c là nh ng c tính chung c a dân mi n bi n. Trong cu c
s ng kh c nghi t gi a thiên nhiên hung b o, s gi d i và ích k , xưa nay v n ng nghĩa
v i ngu n g c chia r , là nh ng i u không th nào tha th ư c. Nó s d n n cái ch t
c a c c ng ng.
Tôi hoãn nh neo và ngày hôm ó theo Ba Ngh ch lên b . Các th t c ư c ti n hành
chóng vánh. Dân o không c u kỳ, n u không k vi c b t cô dâu chú r ph i tuyên th
b ng m t bài ng dao h t s c ngô nghê. Sau ám cư i r t to i v i dân o - Ai cũng
ư c chén th a thuê cơm, rư u và m l n -Nhưng quá nh i v i dân tàu - Vì ch có
ng n y th - Chúng tôi l i cho v ch ng Ba Ngh ch m t s dùng r i nh neo. T t
c cư dân trên o ra ti n. Ba Ngh ch d t v l i xu ng nư c, khóc hu hu. Tàu i xa r i
tôi l y ng nhòm nhìn l i v n th y v ch ng h n ng ngâm mình dư i nư c. Tôi th m
c u chúa phù h cho h n. Mong sao cu c s ng lương thi n s g t r a quá kh kh i i
h n như nư c bi n trong xanh g t r a nh ng rác rư i trên bãi cát tr ng sau lưng h n kia.
o n k t
Sau chuy n ó "H i Mã" thôi ch y tuy n B c - Nam vì th tôi không có d p ghé vào Hòn
Nhĩ. Tuy v y th nh tho ng tôi cũng dò h i ư c ôi chút tin t c v Ba Ngh ch. Hai v
ch ng h n s ng hòa thu n, c n cù, l i có s c kh e nên càng ngày càng kh m khá. Hình
như h nh phúc cũng có th góp ph n m mang trí tu con ngư i. Ba Ngh ch ã h c ư c
ngh i bi n. Hai v ch ng s m m t chi c thuy n. n v Ba Ngh ch i khơi cùng àn
ông trên o. Ch t v n n u rư u, l i nuôi ư c àn l n, i s ng ch ng có gì áng phàn
nàn.
B n năm sau, có m i hàng m i, "H i Mã" tr l i tuy n cũ. Tôi quy t nh ghé thăm v
ch ng Ba Ngh ch. Th t b t ng , tôi ư c nghe m t k t c c bi th m sau ây:
L y nhau ư c hơn hai năm thì Ch t có thai. Hai v ch ng m ng r ón ch a con u
lòng. Ch t ã g n băm tư m i có thai l n u, y u l m, ngư i m t m i, xanh r t. Ba
Ngh ch b o v nhà, m t mình gánh vác m i vi c.
M t hôm ang ăn cơm Ch t ch t ý n ngón tay tr tu t móng c a ch ng, h i b làm
sao. Ba Ngh ch ã lâu quên b ng chuy n cũ, nghe h i gi t b n mình, buông bát. Ch t im
l ng nhưng hôm sau l i h i, l n này v v t s o xương quai xanh. Ba Ngh ch càng thêm
lúng túng. H n ã nhi u l n ư c nghe câu chuy n c a c Chòm, bi t rõ nh ki n c a
dân o nên hi u r ng không th nào nói th t. Nhưng h n cũng không bi t nói d i. H n
văng t c, tránh nhìn v , b ra kh i nhà.
Thái c a ch ng làm Ch t sinh nghi. Thói x u tò mò khi n ngư i ta suy di n. àn bà
ch a l i hay hoang tư ng, n i ng v c c a Ch t d n bi n thành s s hãi. Ch t ngày êm
nơm n p, thư ng mơ th y mình ra qu s ba u sáu tay. Càng g n n ngày sinh

12. Ch t càng thêm ho ng lo n, nhi u lúc như iên d i, khóc lóc, van v ch ng nói s th t.
Ngư c l i Ba Ngh ch ngày càng lì l m c c c n.
Hôm y Ba Ngh ch v nhà không th y v âu. Linh tính mách b o h n ch y ra b n bu c
thuy n. Ch t khi ó ã có ch a tháng th b y, bư c i l o o như ngư i m ng du. Ba
Ngh ch u i k p v trên sư n o, úng ch ngày nào Ch t ã chòng gh o h n.
- Mình i âu ? - H n ngăn v l i.
- Sơn H ! - Ch t áp.
Ba Ngh ch ngã ph ch xu ng như m t cây chu i .
*
* *
Ba Ngh ch l i u ng rư u - Th rư u khoai mà Ch t ã c t trư c lúc ra i. Bây gi h n
u ng nhi u hơn c khi còn Sơn H .
ư c b n ngày thì rư u h t, còn i h n kéo dài hơn m t ngày. Hôm sau dân o c t gân
gót chân Ba Ngh ch, bu c á vào c và ném xu ng bi n.
- áng ki p ! - C Chòm chép mi ng và ai n y u chép mi ng theo: - Quân y s ng thì
th nào cũng ra qu s thôi.
H i Phòng 5-1990
(1) Th y th .
(2) M t loài h trai h n c s n bi n.
(3) H t v t l n.
Ngư i àn ông sau cánh c a xanh
Vì s hèn h c a chính mình mà tôi khóc
M i khi ám hàng xóm rách chuy n c a tôi, v i m t khoái c m kỳ l c a àn ông thành
th , v a rung ùi v a gi u Trí là d hơi, thông thái r m hay ch ng i áy gi ng, còn Trí
thì ngư c nhìn tôi như k ng minh cu i cùng, tôi l i c m th y t i t i. Nhưng dù có
mu n tôi cũng không bi t ph i bênh v c Trí th nào. Trí óc tôi ng n, nó ph n b i tôi, tôi
l i ph n b i Trí.
ám àn ông trong xóm g m có tôi, Hùng “th t l n” làm ngh m l n, H i K u b i v
hưu nay gác c ng nhà tang l , Ba Tr c cũng b i v hưu nay làm s t, Thái “l p”
buôn l p, ông “Gioăng” không ai bi t làm gì và c u Bi n trư t i h c gi làm ngh th
m c.
Sang nh t là Hùng, m nh m m nh t cũng là Hùng. Câu c a mi ng c a anh ta là: “Này
ông Trí . Ông nên bán quách cái ng gi y l n i cho chu t. Ông mà nghiên c u
ư c thì có mà…”
Có mà th nào, h không nói ra, nhưng Trí c ng h ng.
Nói v y ch anh em trong xóm cũng quý nhau. Mi ng xà tâm ph t, ti n b c ch ng có cho
nhau nhưng ư c cái th t lòng.
M t hôm, Trí m i tôi n nhà, cho tôi xem giá sách. Toàn nh ng quy n sách dày như c c
g ch, c m i l n cũ.
- Tác ph m c a tôi y – Trí nói, tôi nghe gi ng Trí có ph n cay ng.
Tôi choáng ngư i. Nh ng quy n sách này, th c tình, ch m t quy n c i tôi cũng
không c h t. Nhưng khi nghe tôi thu t l i, m y ông hàng xóm g t i: “Ui dào, th i bu i

13. này, có ti n là in ư c t t. Gì mà ch in ư c. Ông có tác ph m nh n nào ưa ây, tôi in
cho, còn dày b ng m y y ch !”. n lư t tôi c ng h ng.
Nh ng chuy n x y ra v i Trí, tôi ch ng bi t nói th nào. Tôi nh , m t l n c xóm t t p
nhân d p Hùng “Th t l n” mua ư c chi c T.V Liên Xô v . Trí góp l i:
- Trên th gi i bây gi ngư i ta ph n l n dùng T.V màu, th m chí có i u khi n t xa,
ch không còn ph i b m tay như th này n a r i các bác .
Ch nhà c t h ng, p ngay:
- Vâng nhà em “n c h u”, ch dùng th i, âu dám dùng hi n i cho h i i n!
ám H i K u, Ba Tr c, ông “Gioăng”, Thái “l p” cũng ùa vào:
- i th a nhà ai T.V, l i không c n nút b m. Th thì i u ch nh làm sao?
- Em cũng chưa nghe ai nói - ông “Gioăng” có v tư l .
C u Bi n th m c nháy nháy m t làm ra v tr nh tr ng:
- Có ch . Ch c là nhà bác Trí có nhân i n!
Không th ch v i ch ng y cái m m, Trí l c u, nhìn tôi c u c u, nhưng tôi cúi u,
gi v không ý.
M t bu i t i, cũng vào lúc c xóm t t p vì chuy n gì ch ng rõ, Thái “l p” mang âu v
m t t Hà N i M i, c oang oang.
- Th y chưa, tôi ã nói là có lo i T.V. i u khi n t xa, v y mà ông Trí c khăng khăng
là không.
- y, ông Trí nhé, có ph i c chúi mũi vào ng sách v là ư c âu!
- Tôi khuyên ông nhé, c bán quách cái ng gi y l n c a ông i cho chu t, mà cô y
l i ư c vài bu i i ch .
Trí nh ph n bác l i nhưng H i K u, Ba Tr c, ông “Gioăng”, Hùng “Th t l n” và c u
Bi n u cư i lên vui v :
- Thôi bác , chính bác nh nh m. Chúng tôi ã b o bác là Tây nó gi i l m, nó làm c
T.V i u khi n t xa, nhưng bác không ch u tin. Ch ng l ch ng này con ngư i l i
th a cho bác!
Tôi vô cùng hoang mang. Trong cái trí nh mù m t c a mình, tôi nh hình như Trí là
ngư i nói úng. Nhưng suy nghĩ m t lát, tôi l i có c m giác ngư c l i: “ , ch ng nh
ch ng y con ngư i u nh nh m?” Th là tôi ánh tr ng l ng:
- Thôi, thôi, có gì quan tr ng âu mà các bác!
Nh ng chuy n như th x y ra r t nhi u l n, khi thì v i chuy n i giày (Trí nói i giày là
nóng hay không nóng?), khi thì v i chuy n mì chính (Trí nói ăn mì chính có h i hay
không có h i?), và th m chí c chuy n tránh thai, ái (Trí nói th t ng d n tinh sau này
n i l i ư c hay không n i l i ư c?), khi n tôi suy nghĩ r t nhi u. Linh c m mách b o
tôi r ng con ngư i c ch ng y quy n sách ch c ph i là ngư i hi u bi t, nhưng m t khác
tôi l i tin vào a s . Nhi u cái u ph i hơn m t cái u ch . Thi u s ph c tùng a s ,
ch ng ph i chúng ta u ư c h c như th ó hay sao? Th là tôi n y ra ý nh ki m tra.
i, anh c c n cái gì thì y như r ng ch ng th y nó âu. Bát ph ch ng h n. cái t
Hà N i này nhìn âu ch th y hàng ph . Th mà c lúc nào anh nh ăn ph là i r c
c ng ch ng th y m t hàng! Cái ý nh ki m tra c a tôi cũng v y. Ch mãi mà ch ng có
d p nào.
u nh ng năm Tám mươi c a th k trư c, lo i xe Cúp màu c bươu ư c dân buôn
theo tàu V t cô em v Vi t Nam. èn tròn long lanh, p phát nào ăn phát y, ch y t
Hà N i xu ng H i Phòng chưa h t hai lít, ngay l p t c nó ánh b t anh Mô kích vè vè
c a ám lưu h c sinh ông c. H t t i này n t i khác c xóm ng i bàn v nó và bao

14. gi cái tài cũng chuy n sang s ng i ca ngư i Nh t trư c khi k t thúc b ng chuy n
ti u lâm.
- M ki p, máy êm hơn máy àn bà m t con!
V i cánh àn ông, dù là àn ông trong cái ngõ t i tàn c a chúng tôi, chi c xe màu c
bươu y v n tr thành ni m mơ ư c cháy b ng.
Th nhưng Trí tương ngay m t câu:
- Này, nhưng tôi th y cái bình xăng hơi d . Theo tôi, áng l h ph i bi n c ph n dư i
yên thành bình xăng, như th v a ch a ư c nhi u xăng, v a p dáng. Ch cái anh Cúp
này, bình xăng ã bé l i thù lù m t c c, c ng thêm hai cái èn xi nhan như hai n m m,
thô l m.
Như thư ng l , Trí chưa k p d t l i, nh ng ti ng ph n bác ã lên:
- Cái gì, ông ùa y à? u óc ngư i Nh t ch có ph i c t âu!
H i K u nói, Ba Tr c nói, ông “Gioăng” nói, Thái “l p” nói, Hùng và c u Bi n cũng
nói.
Riêng tôi không nói. Tôi m ng như b t ư c vàng. “Bình xăng dư i yên, bình xăng dư i
yên” – tôi nh th m trong b ng – “Trí nói bình xăng dư i yên. L n này mình ph i ghi
nh th t k ”. L n này tôi s không ba ph i n a. L n này tôi s óng vai trò phân x úng
sai. C Trí l n ám àn ông trong xóm u không h bi t k ho ch c a tôi.
Sau ó còn nhi u cu c tranh cãi khác, nhưng tôi kiên quy t không chú ý n n a. Tôi bi t
mình u óc ng n, không th nh nhi u. T p trung vào câu nói c a Trí ã m t r i.
Nhà Trí u ngõ, hôm nào i làm v tôi cũng p xe ch m l i, ngoái nhìn cái c a g
sơn xanh ã b c ph ch c a anh và c th m trong b ng: “Bình xăng dư i yên. Trí nói
bình xăng dư i yên”.
Có nh ng hôm Trí ang làm gì ó trong nhà, trông th y tôi, anh y c a ra:
- Có gì mà tươi th !
- Tươi ch , tươi ch ! – Tôi nói l p l ng, v a bu n cư i v a c m th y thú v v i cái bí
m t nh nh c a mình. Và tôi còn nghĩ th m “Tôi ang b o v ông ây, ông có bi t
không!”
Câu chuy n k t thúc m t cách ng ng n, sau ó kho ng ba năm.
Cu i nh ng năm 1980, nh ng chi c Su 100 u tiên xu t hi n và ti p theo là lo i Rim hai
y kiêu hãnh. L i Hùng, anh hàng th t t t s , d t v con Rim u tiên c a xóm. So v i
nó, cái anh Cúp ngày xưa m i th m h i làm sao!
ám àn ông l i có c t t p. Khi ti c rư u ang tràn cung mây, Trí ng lên nói v i m t
gi ng nh nh , y t tin. Anh v n chưa quên cu c tranh cãi.
- Các ông th y chưa, m y năm trư c tôi ã nói r ng ph i làm bình xăng ch y dài su t yên
xe, úng không.
- Cái gì, ông nói th nào y ch . Chính chúng tôi, chính m m tôi ây này, tôi nói r ng th
nào ngư i Nh t h cũng c i ti n n a, năm nào h cũng c i ti n, h s bi n toàn b ph n
dư i yên thành bình xăng, v a ch a ư c nhi u xăng v a p dáng. Mà h ch ng ch u
d ng y âu, h còn c i ti n n a! Còn ông thì c khăng khăng là con Cúp ã p l m
r i, s a th nào ư c. Có anh em ây làm ch ng.
ông “Gioăng” hùa theo:
- Tôi còn nh khi ó tôi nói s ng v i ông, r ng u óc ngư i Nh t có ph i c t âu! Ông
nh không? Th nào ông Ban? Sao ông toàn chơi cái ki u ng m mi ng ăn ti n th là th
nào?
- Tôi nh , tôi nh . Ông Trí ông y nói r ng bình xăng dư i yên…

15. - Con kh ! Thì ai b o bình xăng trên yên! – Hùng “Th t l n” m khoá ánh tách r i
ng a cái yên xe còn b c nguyên ni lông – Bình xăng ch ng dư i yên thì dư i cái r n
m th ng ăn mày à! Nói th mà cũng nói!
Tôi ng c mi ng, ch ng bi t nói sao.
Cũng may, ông “Gioăng” ã s t ru t:
- Th ng Hùng úng. Th ng nào có xe, có rư u, th ng y nói úng, xong chưa!
- úng! – T t c ng thanh.
H i “K u” vu t ve cái m t ng h , xuýt xoa:
- ã quá các b . B Hùng là nh t y!
- Nào c n chén. Trăm ph n trăm nhé! – T t c u h h i.
Tôi cũng c n chén và t c lư i.
Chi u hôm sau, i làm v , tôi l i nhìn th y Trí ng sau cái cánh c a g sơn xanh ã b c
ph ch c a anh nhưng gi v không bi t.
- Thôi, k xác. , ch ng l ch ng y cái u u nh m c …
Ngôi sao trên nh d c Mù Chang
C làng Ho ch không m t ai bi t r ng êm y th ng Hùng, con trai bà Hai Vách ã tr
v .
T ng anh Huỳnh
Lúc y gà v a gáy canh tư.
Bà Hai Vách nh n ra ti ng bư c chân th ng Hùng khi nó v a t i chân i. Nh ng bư c
chân bây gi m nh m khi n t i rung lên t ng t nhưng v n láu ta láu táu như xưa,
h t như lúc nó m i t p i ch p ch ng trong tay bà.
Bà nhào d y, v n to ng n èn d u ho r i l p c p ra m c a.
ã bao êm bà ch i giây phút này, m c dù b n năm trư c bà nh n gi y báo t c a nó.
B y gi c xóm kéo sang chia bu n, an i. V i b n tính nhút nhát, bà không nói gì, ch
c m ơn m i ngư i, nhưng sau ó d t khoát không nh n ti n t tu t. Làm sao th ng Hùng
c a bà ã ch t ư c cơ ch . Nó còn tr l m, kho l m, ai cũng khen là hi u th o. Nó s
tr v cho mà xem. Bà bi t nó nh t nh s tr v .
Nó s tr v s m b t d y, vươn vai như m t con gà tr ng choai chưa lông cánh,
xách hai thùng nư c ch y m t m ch t dư i chân i lên. Nó cày gi i, g t gi i, ư ng
cày th ng băng mà ng t. Bu i chi u nó vác búa i ánh g c b ch àn làm c i và không
bao gi quên ki m o n r chay cho m nhai tr u.
Ch ng hi u sao bà l i tin r ng th ng Hùng s tr v vào ban êm. Vì th ban êm bà r t ít
ng . Bà th p ng n èn d u, s n trên bàn th , dư i t m nh ch ng. y bao gi cũng
có m t c p bánh chưng. Th ng Hùng thích ăn n p. H i còn nhà có l n ngày T t nó

16. chén h t bay m t chi c bánh i. Cái mi ng nó nhai nhoay nhoáy, trông mà phát thèm.
Bà còn dành s n v i g o n p trong nhà. Lo là lo th ng bé v b t th n, ch còn bà thì c n
gì, vài lát s n mèo tr b a cũng xong. D u, g o n p và xanh ng n h t ph n l n s ti n
bán hoa qu trong vư n.
B n năm nay, bà Hai Vách không nh ã bao l n gói bánh chưng thay cho c p bánh
cũ ã m c meo trên bàn th .
B n năm nay ng n èn d u chong chong th c i.
Nhà bà Hai Vách n m trên nh d c Mù Chang. Dân trong vùng ã quen êm êm t
dư i chân d c nhìn lên th y ngôi sao nh nh p nháy cô ơn nhưng m áp. Ngư i ta xót
xa mà nói: “T i nghi p bà già. Anh y làm sao còn tr v ư c n a!”.
- Anh y làm sao còn tr v ư c n a! - Chi u t i hôm ó dân làng l i nói v i nhau như
th . H không th ng ư c r ng ni m tin c a bà m già ã úng.
Hùng hi n ra trư c c a. Th ng Hùng ây, th ng tí nhau c a bà ây. Nó m c b quân
ph c màu c úa, ba lô trên vai, chi c mũ có ngôi sao l p lánh, cao quá, ch ng ch c quá,
úng như bà tư ng tư ng.
Hai m con ôm l y nhau mà khóc tho thê.
“Nó ã ói ng u r i còn gì!”. Bà Hai Vách bóc bánh r i ng i ng m con ăn. T cha nó, cái
mi ng nhoay nhoáy, trông mà phát thèm!
Lúc b y gi tr i ã g n sáng, dân làng Ho ch ang ngon gi c. êm hôm ó cũng như
mãi mãi sau này không ai bi t r ng th ng Hùng ã tr v .
Hai m con bà Hai Vách không bao gi còn xa nhau n a, ngôi sao nh cũng thôi nh p
nháy êm êm trên nh d c Mù Chang.
Hôm sau dân làng ưa bà i b ng m t chi c xe tang.
L mai táng v a xong thì tr i mưa. Dân làng ng c nhiên: i u ó ch ng t h v a ti n
bi t m t con ngư i h nh phúc.
HQ-441-24/07/1990
Socrate
Dư i m t tr i thiêu t, m t Anytus (1) b ng vì gi n d . Ông nói v i ám ông ang
chen chúc trên qu ng trư ng.
- Cái tên Socrate y, tê du th du th c chuyên l a o núp trong cái áo th ng và nh ng
l i l ba hoa v o c, k ngông cu ng nh t trong k ngông cu ng, k c ác nh t

17. trong k c ác, cái tên Socrate y, h n s ph i ch t. H n là nhà tri t h c ư - v i nh ng
câu h i dai như a ói c a h n? H n là ái qu c ư - v i hành ng ph n lo n c a h n?
Các v ây, có ai là ngư i không bi t h n là cái trán hói vì rư u, cái m t to tròn b ng vì
m , ôi m t như m t cú. Có tr i mà bi t h n làm gì s ng. H n hoá m th n linh b ng
cái thân hình b n th u, h n u c tu i tr b ng nh ng ngôn t phù thu . Lũ tr
tu i và nh d c a h n luôn m m t ng ni m theo h n r ng cu c i không có bàn lu n v
tri t lý là cu c i không áng s ng. Th h i, ai ã tìm cách lung l c tinh th n dân
chúng? Chính h n! Ai ã xúi gi c ám thanh niên t ch c di n thuy t trên ư ng ph ? Ai
ã khuy n khích tên trư ng gi Alcibiade n i lo n? Cũng chính h n! n thánh th n h n
cũng không tha. Các ngài hãy tư ng tư ng xem, m t bu i sáng p tr i, th ng con trai
yêu quí c a ngài, th ng con trai mà trư c ó ch bi t h c hành và ngoan ngoãn vâng l i,
t nhiên kéo b n bè v l t b th . Tôi oán ch c v i các ngài r ng nó ã ăn ph i b
c a tên tri t gia n a mùa y. K t qu là n n dân ch b phá v , tôn giáo b xoá mòn, xã
h i lâm vào c nh h n n, như các v ã th y. Vâng t t c m i t i l i u do h n mà ra.
Cho nên tôi nh c l i, thưa các ngài, vì chính nghĩa và s công b ng, tên Socrate y s
ph i ch t!
Trong ám ông có nhi u ngư i là h c trò c a Socrate thu c m i thành ph n và n t
kh p m i nơi. Trư c khi theo Socrate, h ã h c ư c nhi u i u b ích nh ng nhà tri t
h c ti n b i. H nghĩ Socrate cũng như Thalès và Héraclite, hay như Parménnide và
Zénon. Nhưng hoá ra ông là ngư i khác h n. M t l n, nhân c p n Pythagore,
Socrate nói v i h :
- i tìm b n th và khám phá nh ng nh lý c a th gi i bên ngoài, ó là nh ng n l c
áng khen. Nhưng i tìm b n th và nh ng nh lý c a th gi i bên trong m i con ngư i
còn áng khen hơn g p ngàn l n. B i ch ng có cây c , trăng sao, sông núi nào sánh ư c
v i con ngư i.
Ông nói ti p:
- Tri t lý b t u t khi ngư i ta bi t hoài nghi. Ngư i ta hay nh c n hai ch công
b ng. Nhưng công b ng là gì? Và li u có th em hai ch y gi i quy t v n s ng
ch t c a ng lo i hay không?
Bây gi ngư i ta dùng chính hai ch y b t ông ph i ch t, vì th ám h c trò c a ông
không sao c m ư c nư c m t. Nh ng ngư i h c trò này v sau ã c g ng tìm cách c u
Socrate (1) và ông ta ã ng ý làm ngơ cho Socrate tr n i. Nhưng Socrate t ch i vi c
c u xin ám ông tha t i. 'Các con ch chôn cái th xác c a thày!' - Ông nói v y v i
nh ng h c trò g n gũi. Ông v n khinh thư ng phán quy t c a ám ông.
Trong ám ngư i có m t trên qu ng trư ng hôm ó có c Xanphippe. Bà ng không
v ng n a, ôi vai t ng ch u ng nh ng cú ánh d d i nh t c a cu c i gi co nhúm
l i. Nét m t th t là bu n th m nhưng bà không khóc. V i l i suy lu n àn bà. Xanphippe
tin r ng ch có bà hi u rõ khí phách c a ông. Th c ra, Socrate không ph i là m t ngư i
ch ng m u m c, n u như không nói là vô trách nhi m. Chính Xanphippe cũng có l n g i
ông là m t k du th du th c mà su t i ch ng bao gi giúp v con ư c l y m t m u
bánh hay m t ng xu nh . Nhưng Xanphippe hi u hơn ai h t r ng bà không bao gi có
th yêu ai khác ngoài ông. M t tình yêu dai d ng và có l là vô căn c . Bà thích àm o
v i ông. Xanphippe nh nh ng bu i trưa trong m nh vư n nghèo nàn nhưng râm mát.
Socrate tr v t quán rư u hay t m t g c cây dư i m t ngôi n nào ó. Xanphippe vá
l i m t trong nh ng chi c áo th ng c a Socrate, và ông b t u v i nh ng câu h i nhi u
khi làm cho bà r i trí. Th c tình, bà cũng không hi u rõ l m nh ng i u ông nói. Có l bà

18. ch say mê âm i u c a chúng, ho c bà ch say mê gi ng nói c a ông, m t gi ng nói tr m
tr m, hơi c vì rư u nhưng m áp gây nghi n.
Xanphipe ngư c nhìn v m t c th ng c a Anytus, lòng au th t l i v i ý nghĩ r ng r i
ây bà s không bao gi còn ư c nghe gi ng nói thân yêu y n a.
- Ôi, tôi ch bi t m t i u, ó là tôi không bi t gì h t!
Hình như bà ã b t giác th t lên thành l i, chính là l i Socrate.
Xanphippe nh m t bu i sáng mùa ông u ám ch ng b y tám năm v trư c. Socrate tr
v trư c khi tia n ng u tiên r i sáng ô c a s phía ông, nơi ông t chi c bàn c sách
b ng g thông ã chuy n sang màu nâu x n. Ba ngày êm li n Socrate không v nhà.
Nhưng i u ó không có gì áng ng c nhiên, ông v n thư ng v ng nhà như v y. Nh ng
cu c àm o không bao gi d t cu n ông và lũ như nh ng cơn gió cu n lá khô
rong ru i kh p m i n o ư ng, ch ôi khi d ng chân trên nh ng qu ng trư ng, trư c
nh ng n ài hay trong quán rư u. Không gì lôi cu n tâm trí ông hơn là nh ng tri t lý.
V i chi c áo choàng th ng th nh, ông bư c i khoan thai dư i nh ng hàng cây cao vút,
nh ng n th nguy nga ang phô trương quy n l c c a th n linh và n n dân ch .
L n y cũng nh ng tri t lý gi cho Socrate và ám h c trò t i quán cơm kiêm quán ăn
c a lão gù. Không ai bi t tên th t c a lão gù. Lão lúc nào cũng khư khư m t cây g y g
ã lên nư c bóng loáng. Nghe nói lão còn có tài ch a b nh.
Trong ám h c trò ch có Platon v ng m t vì m t lý do v t vãnh nào ó kông áng nói.
S v ng m t này v sau gây ra m t s hi u l m nho nh .
Không m t ai, k c Socrate nh rõ h nói nh ng gì, nhưng cu c tranh lu n ã kéo dài
hai ngày hai êm li n. êm th ba, kho ng n a êm, có ai ó m m nh vào cái thùng
rư u r ng. Lão gù s c t nh cu ng quýt cho ngư i i mua thêm rư u. Nhi u ngư i còn
qu quy t r ng s rư u mua thêm là rư u gi , b i vì sau ó ai n y l n lư t lăn ra ng , còn
Socrate, tuy không ng , cũng trong tr ng thái mơ màng.
G n sáng, lão gù ánh th c Socrate d y, ám h c trò d y theo ông. Ông ch quán ngh ch
c lên trông như m t con rùa g y, yêu c u thanh toán. Như thư ng l , ám h c trò chia
nhau tr ti n. Nhưng lão gù nói v i Socrate:
- Thưa ông Socrate kính m n! êm qua ông ã g i thêm c a ch quán chúng tôi m t con
gà quay.
Th t chưa bao gi có m t chuy n kỳ qu c như v y x y ra v i Socrate. T u lư ng c a ông
khi n cho nhi u ngư i kinh ng c. Ông chưa bao gi t ch i nh ng c c rư u ư c m i
nhưng cũng t hào là không bao gi cho mình rơi vào c nh say sưa. Khi u ng rư u
ông thư ng ăn r t ít, hơn n a, gà quay cũng không ph i là món u ng ưa thích.
- không, xin ch có ùa, thưa ông! - Socrate nói - Tôi có say âu.
- Vâng nhưng i u ó ch ng liên quan gì n chúng tôi - Lão gù l nh nh t tr l i.
- Ông mua gà c a quán chúng tôi, v y thì hãy cho chúng tôi xin nh n m t s ti n không
nhi u hơn không kém hơn so v i giá c a nó!
Socrate c m th y h t s c b i r i.
- Hay là ông không có ti n? - Lão gù l i h i.
úng là Socrate không có xu nào trong túi. Nhưng ó không ph i là i u quan tr ng.
Trong ám h c trò c a ông có r t nhi u ngư i giàu có, h s n sàng tr giúp ông, n u như
món n là có th c.
ám h c trò nhìn nhau. Lão gù n i ti ng là m t tay x o quy t, i u ó ai cũng bi t.
Lão gù m m cư i y ý nghĩa:

19. - V y là ông không có ti n. Nhưng ông có th t lòng tin r ng ông ã không g i con gà
quay c a tôi trong lúc say rư u không?
- Tôi tin, tôi tin ch c vào i u ó! - Socrate g n như kêu lên.
Lão gù v n ti p t c n cư i c a h n:
- V y thì, thưa ông Socrate, xin ông hãy c tin như v y! Vì ni m tin y, ông s không
ph i tr ti n con gà quay y n a âu.
C Socrate, c ám h c trò c a ông u không hi u n cư i c a lão ch quán. Không ai
nói m t l i, h ra kh i quán như nh ng ngư i th t tr n.
V b i r i c a Socrate p vào m t Xanphippe. ó là l n u tiên ông không còn gi
ư c v ung dung, thư thái. Bà nh r ng t gi ng ông thoang tho ng ph ra hơi rư u.
áp l i nh ng câu h i c a bà, ông nói:
- Tôi ch bi t m t i u, ó là tôi ch ng bi t gì h t!
Socrate b x ph i u ng thu c c. Nh ng giây phút cu i cùng c a i ông ư c Platon
k l i vô cùng c m ng trong cu n Phédon:
- Chúng tôi ng i i ngoài, lòng bu n vô h n. Ông cũng như cha, bây gi ông ch t,
chúng tôi không khác gì nh ng k m côi. Gi m t tr i l n ã g n k . Khi ông tr ra, ông
l i ng i v i chúng tôi, chuy n trò r t ít. Ch ng bao lâu, ngư i gi ng c i vào, n g n
ông và nói như sau: 'Ông th t là ngư i cao quý nh t, hi n lành nh t trên i. Ch c ông s
không căm ghét tôi gi ng như nh ng k v n thư ng ch i b i, m ng nhi c tôi khi tôi tuân
theo l nh trên, em thu c c vào ây cho h u ng. Xin ông hi u cho r ng tôi v i ông
không thù h n gì. Chúc ông can m ch u ng'. Nói xong ngư i gi ng c oà khóc và ôm
m t i ra ngoài.
Socrate áp v i theo: 'Tôi s làm như l i ông nói và xin chúc ông m i s t t lành'. Quay
v phía chúng tôi, Socrate nói: 'Ngư i ó r t t t v i thày. Nhưng Criton ơi, hãy em chén
thuôc vào ây!'. Criton nói: 'Thưa sư ph , m t tr i hãy còn trên nh núi. Nhi u k i
tr i t i m i u ng và trư c khi u ng h còn có quy n ăn u ng no say!'. Socrate áp:
'Nh ng k y làm r t ph i, vì h có l i trong s ch n ch , nhưng ta không th y có l i gì
khi u ng chén thu c c ch m hơn m t chút. Hãy làm như ta nói và xin ng t ch i!'.
Lát sau, ngư i gi ng c c m chén thu c i vào. 'U ng xong ông nên i d o m t lúc, khi
nào c m th y n ng hai chân thì n m xu ng, thu c s ng m d n n tim' - Ông ta nói r i
ưa chén thu c cho Socrate. Socrate nh n l y m t cách vô cùng nhã nh n: 'Tôi có c n
dành m t ph n chén thu c dâng cúng th n linh không?'. Khi ngư i cai ng c nói r ng
ông ta ch ch thu c v a , Socrate bèn vui v nâng chén lên môi.
T trư c n gi chúng tôi c nén au bu n, nhưng khi th y ông u ng c n chén thu c,
chúng tôi không c m lòng ư c n a. Nư c m t tuôn trào, tôi ôm m t khóc. Không ph i là
tôi khóc ông, mà chính là tôi khóc tôi t nay vĩnh bi t tôn sư...
Platon k ti p:
Socrate i d o m t h i cho n khi c m th y n ng chân, r i n m xu ng úng theo l i
d n. Ngư i gi ng c quan sát tay chân ông, è m nh xu ng hai bàn chân và h i: 'Ông có
c m th y gì không?'. 'Không'. - Ông áp. Ngư i y l i di d n lên phía trên, v a è v a
h i thu c ng m n tim là xong'.
Khi l nh n th t lưng, Socrate b mi ng v i che m t và nói:
- Criton, ta n Asclepius (1) m t con gà, con nh tr (2)!
Platon ã ghi l i chính xác câu nói cu i cùng c a Socrate?
--------------------

20. (1) Aselepius: Con trai c a Apollon v i m t cô gái ngư i tr n, ư c th n nhân mã d y
ch a b nh và săn b n. Aselepius b th n Deus gi t ch t vì ám ch a c cho ngư i ch t
s ng l i và ngư i ta thư ng cúng gà tr ng cho ông. Bi u tư ng c a ông là cây g y và con
r n.
(2) Chúng tôi d ch câu nói n i ti ng này c a Socrate qua b n ti ng Pháp: 'Criton, nous un
coq à Esculape. Payez, cettedette, ne soyez pas négligents'. Xem Platondette. Phédon,
GF-Flammarion, Paris, 1991, trang 309.
B ng Ch Cái
Có l tôi ã ng r t lâu trư c khi b lay d y m t cách d d i. Tôi c n m thêm, m c dù ó
không ph i là thói quen c a m t ngư i lính cũ. Thư ng thì tôi b t d y ngay. Trư c khi tôi
vào lính, cha tôi, m t i tá t ng tr i ba cu c chi n tranh, nhưng cũng là m t nhà tư
tư ng - m t nhà tư tư ng căm ghét ngôn t ki u Socrates - ch d n m i m t câu: "Hãy
ch m d y ngay ti ng còi báo ng u tiên!". L i d y c a ông tôi làm theo trong su t
th i gian t i ngũ và c khi gi i ngũ. Nhưng có nh ng lúc ta không làm ch ư c mình.
Tôi th y mình au ê m và ph i m t lúc khá lâu sau tôi m i ch m ch p m m t.
t nhiên tôi linh c m th y i u gì ó :
- Ai?
M t ngư i àn ông ng i yên trên gh t bao gi , ung dung như ông ta v n ng i yên như
th t lâu l m, trên chi c gh u ã tróc sơn mà ngày trư c cha tôi v n ng i khi àm o
v i tôi. Tay ông ta thu thu v t gì ó màu xám trên u g i. Ti ng quát th t thanh c a tôi
cũng hoàn toàn không làm ông ta b i r i.
- Th nào, t nh chưa? Xin l i vì ã ánh th c anh...
- Không, không có gì - tôi nói theo thói quen, m c dù trong b ng v a b c b i v a y
nghi ng i.
"Ai nh " - Tôi t h i và lúc ó m i nh n ra r ng mình ang trong thư vi n. Tôi mu n
nói cái thư vi n cá nhân trên t ng xép v i r t nhi u sách quý cha tôi l i và tôi ã b ra
c tháng tr i ki m kê và s p x p. " ó là m t thư vi n tr t t và chuyên nghi p nh t Hà
N i" tôi v n hãnh di n tuyên b v i b n bè như th - Thú th c, ôi lúc tôi cũng nói v ng
s lư ng c a nó lên v i m t ni m tin ngây thơ r ng con s s ch ng minh cho s uyên
bác c a ch .
Th c ra ông ta vào nhà tôi không ph i là i u khó khăn. Nhà tôi luôn m c a và cũng
không có hàng rào. Tôi căm ghét các lo i hàng rào. Tôi t ng s ng v i ngư i Ducơmi và
tôi em v ây quan ni m s ng cao thư ng c a h . Trong ngôn ng c a h không có t
hàng rào. "Nhà tôi nh nhưng không có hàng rào. B n hãy n, r i hãy i, như gió". Tôi
có câu thơ như th . Hành lang gi a nhà tôi n m theo hư ng ông-tây, tr m t kho ng
th i gian ng n ng i gi a trưa, ánh n ng có th r i vào chói l i.
"Ai nh ?" Tôi l i t h i và kín áo li c nhìn ông già trong lúc ra kéo rèm c a s .
M t ông ta r t dài, g y, tóc thưa th t, râu b c tr ng, m t m i nhưng ch ng có v gì là c
ác. B pijama r t cũ, vàng, trông như may b ng nh ng m nh gi y xé ra t m t cu n
sách cũ.

21. Không gian hoàn toàn im ng, bên ngoài tr i t i en như m c. Tôi ngư c nhìn ng h ,
nhưng nó ã ch t t bao gi ch ng rõ.
Tôi quay l i, chưa k p h i thì ông già ã nói:
- Anh m i tôi n mói chuy n v b n th o cu n t i n Vi t-B -La...
Ông ta nói và chìa cái gói trên u g i. Thì ra ó là t p b n th o. Ông l t trang bìa, l y ra
m t lá thư.
C nét ch l n ch ký úng là c a tôi, nhưng tôi không sao c n i. Sao mình l i vi t m t
cái gi y m i c u th n th này nh ? Tôi c m th y ngư ng ngùng. Mình ã g i thư này
t bao gi ? Và quy n t i n Vi t-B -La nào? M t ý nghĩ hài hư c thoáng trong u:
"Ch ng l ông ta là Alexandre de Rodes?".
Nhưng tôi tr n tĩnh ư c ngay.
-À, cháu nh r i - Tôi nói d i - xin l i, cháu ang ngái ng . Bác u ng trà nhé...
Tôi pha trà th t nh n nha, c kéo dài th i gian. Ông già nói:
-Nhưng xin l i anh, hôm nay tôi mu n bàn chuy n khác, tuy cũng ít nhi u liên quan n
cu n t i n. Anh cho phép ch ? Tôi xin trình bày ng n g n...
- Vâng, xin m i bác...
- Th này, li u chúng ta có th b trình t hi n nay c a b ng ch cái i không?
- ?
- Anh bi t rõ y, có r t nhi u i u tai h i, hay th m chí nhi u tai h a, ch vì b ng ch cái
b t u b ng ch A.
- Cái gì? Thay i tr t t b ng ch cái?
- úng th .
- Nhưng bác ang làm t i n cơ mà?
- T i n có b t bu c ph i b t u t ch A hay không? Và, t i n ch là chuy n nh ...
- Ch c bác mu n nói n chuy n tranh cãi v ch E trong sách "Ti ng Vi t" l p 1 ch gì?
- Tôi c t l i - Thú th t v i bác, cháu n n t n c chuy n ch E ch A y r i.
Tôi ng ph t d y x ra m t tràng y ph n u t:
- Các ông bà tham gia cu c tranh cãi y hoàn toàn nh m l n gi a tr t t c a b ng ch cái
v i vi c d y ch nào trư c. D y ch E, D hay X trư c thì có nh hư ng gì n b ng ch
cái nào!
- Anh không hi u ý tôi. Chính tôi cũng n n c cu c cãi vã ó. Tôi mu n ki n ngh
vi c khác h n. Tôi mu n thay i tr t t b n ch cái. Nói úng hơn, tôi mu n có m t
b ng ch cái dân ch hơn.
Tôi hoàn toàn không hi u ông ta nói gì.
- Th này nhé - ông ta nói - N u trong m t t nư c mà anh làm vua c làm vua mãi, anh
i cày c i cày mãi, thì có th g i là dân ch ư c hay không?
- Xin l i, cháu không mu n nói chuy n chính tr .
- Không, ây không ph i là chuy n chính tr . ây là v n dân ch c a các con ch .
- L i còn v n ó n a!
- Ch sao. T i sao chúng ta c ph i trói bu c s v t vào m t tr t t nào ó. T i sao...
- Thôi ư c r i - Tôi tìm c hoãn binh - M i bác u ng trà ã. Chuy n âu có ó.
Ông già vui v ng ý, hình như cũng nh tìm cách nào ó gi i thích rõ hơn.
Trong lúc chúng tôi u ng trà, tôi h t nhìn ông l i nhìn cái thư vi n ư c s p x p ngăn n p
c a mình.
- Thưa bác, bây gi cháu xin h i. N u không s p x p theo tr t t ABC thì cu n t i n
Vi t-B -La bác nh làm th nào?

22. - Làm th nào âu ph i là i u khó. Làm th nào là câu h i ti p theo c a câu h i làm gì.
V y chúng ta làm gì? Chúng ta ph i thay i tr t t b ng ch cái, hay nói úng hơn là
không ư c gi m t tr t t c nh c a b ng ch cái. i u ó vô cùng quan tr ng n u
chúng ta ý th c ư c tác h i c a vi c c nh m t tr t t c a b ng ch cái...
M t l n n a tôi l i nhìn lên nh ng giá sách. Ch ng hi u t i sao lúc ó tôi b ng n i oá.
- Nói th t v i bác nhé, cháu không th y có gì là tác h i trong vi c b ng ch cái có m t
tr t t xác nh. Ngư c l i là ng khác. Không có nó thì làm sao có t t c nh ng th
này? - Tôi ch y n giá sách và lôi xu ng cơ man nào là t i n, bách khoa toàn thư,
danh b i n tho i, danh sách h i ng hương...- Làm sao, bác làm sao v i t t c nh ng
th này? Bác hãy g i tên m t tác gi i, cháu s l y xu ng trong ch p m t!
Ông già ng ng l i, nhưng hoàn toàn không th t v ng. i n khi tôi ng ng, ông m i
kh khàng:
- Anh ng i xu ng i, tôi h i nhé. Anh ngày xưa i tàu, có bi t Tùng Qu ng không?
Lúc ó tôi m i nh n ra s b t nhã c a mình, bèn ngư ng ngh u ng i xu ng.
- Bác ngư i Tùng Qu ng à?
- Không, tôi ngư i Sơn H nhưng tôi có m t k ni m ó, th i C Then, ch c anh không
bi t.
Tôi có nghe nói nhi u n tên C Then, nhưng ch bi t i khái ông là th lĩnh kh i nghĩa
ánh Tây, b b t và gi t m t cách dã man. Nhưng nh ng cái tên quen thu c khi n chúng
tôi tr nên thân tình hơn.
- H i ó tôi m i hai mươi b y tu i, - ông già nói - ang h c trư ng Sư ph m, nhưng ã
t p t nh vi t văn, làm báo và ngay t h i ó ã vi t d cu n t i n Vi t-B -La này.
Năm y, sau khi nghĩa quân C Then nh dùng c khô t m nh a thông t tàu Tây b l ,
Tây cho ngư i lùng s c d l m. C Then v sau cũng b Tây b t, em treo c . êm hôm
ó, chúng tôi v a lên giư ng thì nghe n ào r i lính tráng âu p n, d ng d y. V a
b ng t nh thì nh ng cái báng súng ã thúc vào lưng au i ng kèm theo nh ng ti ng quát
n t, s ng s . "Th ng C Then âu? Th ng C Then âu, khai ra không ch t c nút".
Ngư i ta trói cánh khu u ám àn ông l i, s p thành hàng gi a sân, còn ám àn bà thì
u i c vào nhà b p, khoá trái c a. "Th ng C Then âu?" - H dí èn vào m t t ng
ngư i. Chúng tôi run như c y s y, s n vãi ái. M t anh sinh viên năm th nh t, chúng
tôi g i là dân"tò he", ng c nh khóc lóc, van l y như mưa. Nhưng chúng tôi nào có bi t
mô tê gì mà khai. ánh p ch i b i m t h i, h lôi chúng tôi vào nhà ăn, ch ám àn
bà ang chúi vào m t góc vì s hãi. Trên chi c bàn t èn bão, cu n dây th ng và kh u
súng trư ng l p lánh lư i lê, m t ngư i àn ông to l n gi ng khàn khàn tuyên b m
n mư i, n u không khai ch n náu c a C Then thì s lôi t ng ngư i ra chém, "xem
gan chúng mày to n âu".
Nh ng th i kh c sau ó căng th ng và kéo dài như vô t n. Tim tôi p thình th ch.
Nhưng nh ng ti ng m ngư c khô kh c cu i cùng cũng ch m d t. Ngư i ta h l nh
em danh sách cùng m t thanh ki m sáng loáng ra, t lên bàn c nh kh u súng và cu n
dây th ng. Ngư i u tiên b g i tên là tôi. Chưa k p nh th n, tôi ã b hai thanh niên
l c lư ng tóm ch t l y tay, y m nh ra trư c chi c bàn t èn bão.
Tôi mu n kêu nhưng c ngh n l i. N i u t h n dâng lên trong ng c. R i m t c m giác
mát l nh lư t qua sau gáy r t nhanh trư c u tôi rơi xu ng t và ti ng ám àn bà rú
lên.
úng lúc ó c nhà ăn nh n nháo. "B t ư c r i, b t ư c r i". Hoá ra ngư i ta ã b t
ư c C Then tr n trong hi u ánh giày ngay u ph .

23. - V y tên bác là...
- "Cái tên không quan tr ng...", anh có m t câu thơ như v y úng không? Quan tr ng là
t ó tôi ành b d cu n t i n...N u như tên tôi không b t u b ng ch A...
Ch ng ngư i làm thơ nào không xúc ng khi có ngư i thu c thơ mình.
- Vâng, bây gi thì cháu hi u r i...
- Thì tôi cũng ch c n có th . Th ng nh t ư c v i nhau r i, chúng ta s có cách.
- Vâng, úng là không th xem thư ng ư c
- úng th , không th xem thư ng ư c.
Ông già nói th r i ng d y.
- Dù sao thì cũng mu n r i. Tôi l i cu n t i n anh xem nhé. L n sau ta s bàn c
th .
Tôi ưa ông già xu ng c u thang. Ông i r t nhanh.
- Anh khá l m. Tu i tr ph i th . Cũng như tôi ngày trư c. "Nhà tôi nh nhưng không có
hàng rào. B n hãy n, r i hãy i, như gió". Có ph i thơ anh không nh ?
Ch ng ngư i làm thơ nào không xúc ng khi có ngư i thu c thơ mình.
Tôi m c a cho ông già và rùng mình vì l nh. Mãi lúc ó tôi m i ch t nh r ng ông già
ã ch t.
"Không th như th ư c" - Tôi t nh và ch y lên t ng mái.
Cu n t i n v n n m ó nhưng ã cũ n m c không còn c ư c ch nào.
Trên bìa ch có m t v t xám en. Hình như là v t máu.
T i l i u tiên c a thánh MAH GAHN
Tôi vi t nh ng dòng này trong lúc u óc hoàn toàn minh m n, không ph i vì khiêm t n
hay mu n giáo hu n i u gì, mà ch như m t l i tâm s . Trong m y th p k qua nhân dân
yêu m n và tin c y, có lúc n m c sùng bái, tôi l y làm xúc ng nhưng t th y mình
còn chưa x ng áng. Tôi cũng hi u r ng nh ng tình c m y không ph i ơn thu n dành
cho cá nhân tôi, mà là dành cho m t bi u tư ng c a dân t c. Nhân dân c n có m t bi u
tư ng cho s nghi p vĩ i c a mình, và n u không có tôi, ch c ch n m t ngư i khác s
tr thành bi u tư ng. Vì th , Thánh Mah Gahn và tôi th t ra ch ơn thu n là m t s
trùng h p v danh xưng, ho c m t s l a ch n c a l ch s mà thôi.
Ni m t hào c a tôi là ư c g n cu c i mình v i s nghi p chung c a nhân dân. Tôi
cũng là m t con ngư i, có lúc hay lúc d , có lúc úng n có lúc sai l m, nay i m l i
th y mình ã làm t t c nh ng gì có th làm ư c. V i m này tôi không có gì ân h n.
Tuy nhiên, ph i nói th t r ng bu i u không ph i tôi ã ý th c ư c ngay nh ng vi c
c n làm. Tôi r i nhà ra i vì m t lý do khác, m t lý do có th nói là khá t m thư ng
nhưng i v i tôi thì vô cùng au xót. Trong su t cu c i mình tôi th m nh ó là m t
t i l i. Nhưng cũng chính nó ã khi n tôi th c t nh v m c ích c a cu c i mình.
Nh ng cu n sách vi t v tôi thư ng ít nhi u có tô v thêm nhưng các s ki n và ngày
tháng thì cơ b n là chính xác. Tôi là con th hai trong m t gia ình có b n con. Cha m
tôi làm ngh buôn bán nh , tuy có kh năng cho các con ăn h c nhưng không lúc nào
ch c ch n. B n ch em tôi m i khi i h c v u ph i giúp m làm th m b ngô. B ngô
sau khi thư c nh , phun nư c s y diêm sinh cho m m và tr ng, ư c chúng tôi b n thành

24. nh ng s i dài, bó thành t ng bó m t trăm mét. Hàng tháng lái buôn n ch n xư ng
làm th m, nghe nói r i ch i n t n nư c Anh. Tay chân chúng tôi lúc nào cũng tr ng
b t, ph i qu n r cho au. Ch gái tôi b h c s m, theo ngh m nhưng không căn cơ
nên cũng luôn nghèo túng, hai em trai i lính ch t trong chi n tranh. Trong gia ình tôi là
a tr hi n lành, chăm ch và ư c coi là hi u th o nh t. Vì luôn luôn là h c sinh gi i
nh t trư ng ti u h c th tr n, tôi tr thành ni m t hào và hy v ng c a cha tôi. Tôi còn
nh , c chi u th b y, trong lúc ch và hai em ang b n th m, ông l i g i tôi vào phòng
làm vi c, l y xu ng quy n "T Kinh" bìa b c v i ã s n.
- Ngày trư c, c chi u th b y, ông l i gi ng "Th p Kinh" cho b " - Ông nói, gi ng như
m t thói quen hơn là nói v i tôi.
Năm mư i hai tu i, tôi ư c g i ra h c ngoài th xã.
Nh ng gì x y n v i tôi sau ó khó ai có th nào lư ng trư c ư c. Năm mư i b n tu i,
ang h c tôi ư c b t ng t g i v . Hoá ra ông g i v l y v . Th i b y gi , ngư i ta
cư i v g ch ng cho con t r t s m, có khi t lúc m i lên năm sáu tu i. Tôi không h có
khái ni m gì v cu c s ng gia ình, cũng chưa h có hi u bi t gì v quan h nam n ,
nh ng m tôi d dành, n u ng ý bà s mua cho ôi giày nhung . Tôi ng ý ch vì
mu n có ôi giày.
Nhưng ngay sau êm tân hôn, tôi b ng hi u r ng mình là ngư i may m n. êm ó tôi
hi u ra s quy n rũ l n nh t và v p kỳ di u nh t mà t o hoá ban t ng con ngư i. V
tôi kém tôi m t tu i. Da nàng tr ng như m t th men s tinh x o nh t, ôi vú v i hai núm
nh l p ló dư i mái tóc m m ch y xu ng ng c. Gi a c p ùi dài, m n màng nhưng săn
ch c, âm h nàng l l dư i ám lông m n, xanh nõn như rêu. Nó làm trí não tôi r i b i,
nó trói ch t tôi vào căn phòng nơi t ng góc giư ng m nh chăn u hoá thành nh ng am
mê huy n di u.
M t êm khuya, khi nàng ã ng , tôi rón rén ng i d y, khe kh vén t m chăn m ng và
b ng th y âm h nàng gi ng như m t con m t l n v i ôi mi dày d u dàng ang thi p
ng . Khi tôi kh nâng hai chân nàng lên, m t kho ng t i sâu th m m ng m m ra dư i
ám rêu xanh và trên m t mi m t ph t h ng tôi phát hi n m t n t ru i xinh x n en như
h t c i. Ngay lúc ó nàng gi t mình t nh d y. S th n thùng c a nàng càng làm cho tôi
ngây ng t. Tôi ôm ghì l y nàng, g bàn tay nh xinh c a nàng, t môi mình vào cái h t
c i nh . Nh ng gi t nư c m t nóng b ng sánh như m t tràn ra. Ôi, con m t l n c a nàng,
ôi ám rêu xanh, tôi khao khát vùi m t mình vào ó cho n khi t tr i bi n thành cát
b i.
N a tháng sau ngày cư i, tôi tr l i trư ng nhưng ã thay i hoàn toàn. Tôi không còn
thi t vui ùa v i chúng b n, không còn tâm trí h c hành và cũng ch ng nh mình
âu ôi giày . Trong u óc tôi ch còn quay cu ng nh ng hình nh trong phòng the.
Bàn gh hoá thành giư ng ng , m i ch c cây u hoá nh ng c p ùi run r y trong hoan
l c. N i ám nh d c tình khi n tôi nhi u lúc ph i c u ch t l y c nh bàn mà rên r . u óc
tôi khi ó ã b u c n n i m i ngư i àn bà xu t hi n trư c m t tôi u hoá thành
loã l . Tôi ph i c g ng l m m i không lao vào ôm ghì l y h mà c n xé, hôn hít. ôi lúc
tôi th h ng h c như m t con thú d . Cu c s ng c a tôi tr thành m t cu c v t l n tuy t
v ng. M t l n, trong m t cơn khát, tôi l y c gì ó, ra kh i l p, nhày lên xe tr m v th ng
nhà và lao ngay vào phòng, b x c v lên giư ng như b m t a tr . Ch sau khi tho
nguy n, tôi m i nh n chào cha m .
Cha tôi không h nói m t l i, nhưng chuy n y làm cho tôi vô cùng x u h và ân h n, t
h a s không bao gi l p l i.

25. Bư c ngo t trong cu c i tôi x y ra năm tôi mư i tám tu i. Tôi v a nh n b ng t t
nghi p trung h c thì cha tôi m n ng. Tôi v n nhà thì ông ã ư c ưa vào nhà thương
th tr n. C gia ình ng i ngoài phòng i, tr v tôi lúc ó có thai ã ư c b y tháng.
M i ngư i oà khóc khi n tôi cũng không c m ư c nư c m t. Sau khi m c chi c áo blu
tr ng, tôi ư c d n vào m t căn phòng h p tư ng ã long l h t sơn thay cho ông c u
ang ng i túc tr c b nh giư ng b nh.
Nhà thương th a y r t nghèo nàn. Cha tôi n m b t ng, khuôn m t g y tr ng b t và c
b râu tr ng thân thu c u g n như l n vào t m chăn v i tr ng. "Cha ơi!" - tôi g i thì
th m. Nư c m t ràn r a, tôi kh n m l y tay ông, nhưng m t ch h lý bư c vào, nh c tôi
yên cho ông ngh . "Anh là con trai trư ng ph i không. M y hôm nay c ch nh c tên
anh..." Tôi quay ph t và bàng hoàng c ngư i. Trong thoáng ch c, tôi th y nàng ang
ng trư c m t, hoàn toàn kh a thân. Ph i m t lúc lâu sau tôi m i ra kh i cơn m ng m .
êm hôm ó gia ình tôi l i nhaf thương. Chúng tôi phân công nhau, ph n ngoài,
còn nam gi i m i ngư i tr c bên cha tôi hai ti ng. Phiên tr c c a tôi b t u lúc n a
êm. ó là m t êm nóng b c khác thư ng. Không khí ng t ng t càng tr nên không
ch u n i b i mùi ete và thu c sát trùng. Cha tôi v n không t nh. Bác sĩ nói r ng ông có
th ra i b t c lúc nào. Tôi ng i xu ng chi c gh u u giư ng và c c m t báo lên
c. Nhưng gi a nh ng dòng ch lung linh m o, tôi không th nhìn th y gì hình nh
nàng tr n tru ng trên chi c i văng tôi v n b nàng lên. Trong thâm tâm tôi v n có m t
m c c m khi nghĩ v nàng. Tôi th y mình có l i, b i th c ra tôi không sao nh ư c
khuôn m t nàng. R t nhi u l n tôi c g ng hình dung, nhưng ch th y âm h nàng hi n ra
gi a c p ùi dài. T dư i cái b ng căng tròn xanh tái c a nàng, con m t l n y, con m t
v i ôi mi dày m ng ư t và d u dàng y, v i kho ng t i m ng m m i m c t dư i ám
rêu xanh khi n tôi lên cơn s t, th c ra ã nhìn th u tâm can tôi.
V a h t phiên tr c, tôi lao ra kh i phòng. Gi a êm khuya tôi ch y v nhà, gi t tung
phòng ng và lao vào m t tr n cu ng hoan. Tôi không th nh ư c gì trong cái êm t i
l i y ngoài ti ng rên r c a v và ti ng m c a v ng n t âu ó xa xăm. Khi tôi m
ra ra thì tr i ã g n sáng. S im l ng kỳ l khi n tôi ch t d , v i và tr l i nhà thương.
Nh ng ti ng khóc xé lòng vang d y khi tôi ch y vào c ng. Cha tôi ã t t th .
Không gì có th di n t ư c n i au n và ân h n c a tôi lúc ó. Nhưng n i au c a tôi
còn nhân lên khi hôm sau v tôi b s y thai. Nh ng tai bi n ph u thu t khi n nàng không
bao gi còn có con ư c n a. Năm sau, r i nhà ra i, tôi nói v i v m t câu mà lúc ó
chính tôi cũng chưa hi u h t: "Em , còn bao nhiêu là au kh trên i, chúng mình th t
là t i l i".
Th m tho t ã năm ch c năm trôi qua, v tôi cũng ã m t hơn ch c năm r i. T t nhiên
không th nói r ng vì nó mà tôi ra i, nhưng qu th c trong su t i tôi ó là m t n i ám
nh. Lúc này nói ra ư c, lòng tôi cũng v i ư c ph n nào. Tôi vô cùng cám ơn v tôi, c
quãng i còn l i cô y là ni m tin l n nh t c a tôi. Lúc này, cõi vĩnh h ng, c u xin
vong linh cha tha th cho con.

26. L a trong lòng bi n
Kính t ng anh Tr n Văn Tú
và anh Nguy n Văn Ti u
Khi còn là thuy n trư ng chi c “Sông Lai” c l tôi thư ng qua Tùng Qu ng, vùng bi n
hi m tr v i muôn vàn o á chen chúc như bàn chông, n i ti ng nh phong c nh hùng
vĩ, món ngán(1) ch n tái và nh t là nh ng v m tàu bí n.
L n y chúng tôi v a ra kh i l ch T nh thì có thuy n v y. Chuy n không l , chúng tôi
v n thư ng cho dân ào ngán i nh như th , có khi l ng nh ng kéo nhau c ch c chi c
thuy n. Tôi cho tàu ch y ch m l i. Ch thuy n ngư i cao l n, mũ trùm kín u, khoác áo
ba ơsuy xám, b ng ng tác nhanh nh n và khéo léo ném dây sang. Tôi nhìn kĩ, hoá ra
ó là m t ông già râu b c như cư c. Ông lão kh g t u, c m ơn tôi b ng gi ng m m
ch m rãi, y uy l c, ng i xu ng mũi thuy n, móc thu c lào ra hút. Thoáng trông bi t
ó là lo i thu c vùng Sơn H : s i thái r i, óng thành bánh, m u en s m vì phơi sương.
Cách hút thu c c a ông cũng th t l : ông n m tay trái l i thay i u, nhét thu c vào khe h
do ngón tay út t o ra, tay ph i b t diêm, v a châm thu c v a che gió. V kì d c a ông
già kích thích trong tôi máu mê văn ngh , l i ang trong c nh sông nư c tri n miên bu n
chán c n ngư i bù khú, tôi kh n kho n m i ông lên tàu làm chút rư u cho m b ng.
Ông già không khách khí, v n v i ng tác nhanh nh n như thanh niên, bám c c bích
trèo lên. Rư u Vân t th ngùn ng t cháy trên bàn. Ông già c i mũ. Tôi gi t mình: u
ông tr c l c. M t v t s o bóng như xác r n ch y dài t i g n mang tai. Da m t ông s m
màu ng hun - cái màu có ư c, theo l i ông, nh cá s ng, rư u và nư c bi n.
N u như bi n c làm cho con ngư i c ng cáp và phóng khoáng thì rư u l i khi n ngư i
ta tr nên vui v và chân thành. Ông già h i tôi:
- Chú là thuy n trư ng h ? Hà, tr quá nh , còn dư s c l m. Chú s g n bó su t cu c i
v i bi n ch ?
Tôi lúng túng không bi t tr l i như th nào. C nh sông nư c tri n miên ã làm tôi ngán
ng m. Bi n c tàn b o và tráo tr ã làm tôi m t nhoài. Bao nhiêu toan tính c a tôi ã tan
nát như con thuy n nan dư i làn sóng d và tôi cũng chưa bi t cu c i mình còn b ng
b nh trôi n i t i nh ng âu.
Dư ng như oán ư c suy nghĩ c a tôi, ông lão u ng c m t hơi h t bát rư u th hai r i
v a t bát xu ng bàn v a nói oang oang:
- ! Lão cũng ã t ng làm thuy n trư ng, nhưng chưa bao gi là m t thuy n trư ng th c
th . H y! - ù m bi n b c... bi n b i b c...
R i như ngư i trút b u tâm s , b ng gi ng nói tr m vang c a sóng, gi l i m ch l c thêm
nh rư u, ông k cho tôi nghe nh ng gian truân c a m t i sông nư c, c mu n d t ra
mà c b cu n vào, mãi n nay, g n tám mươi tu i u, v n chưa thoát n i mái chèo.
Ông lão k m t cách th n nhiên, th m chí thú v n a, tư ng ch ng i v i ông ch ng có
gì c bi t, t t c c ph i tu n t x y ra như th , ch ng khác gì bát rư u trên tay ông c
h t l i y.

27. Lão v n quê Két, cái th tr n ngã ba sông en úa, b n th u nhưng l i ư c dân sông
nư c coi như thiên àng vì nhan nh n ti m hút, sòng b c, và nh ng nhà ch a r ti n. T
nh lão ã thích giao du v i nh ng chàng thu th ngang tàng và vui nh n, cùng h n c
rư u r i kh t khư ng trên nh ng ư ng ph l y bùn và phân súc v t, trêu gh o m y cô
hàng xén b ng nh ng l i ca t c tĩu không u không cu i hay tham gia nh ng cu c ánh
l n ch ng hi u do âu. Máu giang h th m d n và huy t qu n. Năm mư i tám tu i, cái
tu i b ng b t, kiêu ng o và y tham v ng, lão b nhà, theo m t chi c tàu kéo xu ng
Hòn Chông, thương c ng s m u t nh t Tùng Qu ng th i ó, nh ng tư ng s ki m chác
ư c v n may gi a ám dân ói khát và nh ng tay anh ch t chi ng v .
C tu n lang thang, m á nhau gi a ch ch ng ư c tích s gì. Ngày th tám, lão ang
ôm m t bán ngán ch n trong quán rư u thì v ch ng t nh trư ng i xem hát v qua.
Hình như hôm ó có v m i, dân tình bàn tán nghe ch ng xôn xao l m. Nhưng lão ch ng
bao gi quan tâm n b n phư ng chèo nhí nh y. B ng âu m t gã ăn mày vô phúc mò
ra, vai eo cái b n ng trĩu nh ng th c ăn nh p nháp, thiu th i. T cái u l loét, nhung
nhúc dòi b c a nó n ng n c b c lên mùi cóc ch t. Bà v quan t nh trư ng kinh t m quá,
rú lên r i nôn th c nôn tháo xu ng v a hè.
- Th ng m i h n láo! - Tay t nh trư ng g m lên gi n d , qu t ba toong như b c i xu ng
u th ng ăn mày kh n n n, b t nó ph i s c h t bãi cháo chó mà bà t nh trư ng v a trút
xu ng kia.
Lão th n nhiên ng i xem, nhưng khi th ng ăn mày g c m t xu ng ng th c ăn nh y
nh a y thì, m ki p, máu trong ngư i sôi lên sùng s c. Lão ng ph t d y, nh m vào
quai hàm gã t nh trư ng. Nhưng m t cú m ch ng hi u t âu ã nhanh hơn. Ch nghe
ánh “h ” m t ti ng ã th y u quan t nh trư ng ng p ng a dư i bùn. Cái thân hình phì
n n c a h n bùng nhùng trong ng v i b n th u mà m i y là m t b comlê sang tr ng.
Lão chưa k p bàng hoàng thì ã b m t bàn tay c ng như thép lôi tu t vào ngõ h m. Lúc
y m i nghe còi c nh sát lanh l nh rúc lên phía sau lưng.
Cú m hoá ra là c a thuy n trư ng Các, trùm cư p bi n th i y, ngư i mà ai nghe tên
cũng ph i gi t mình kinh s . Trư c ó lão cũng ã t ng nghe nhi u l i truy n t ng v
ông ta và v n th m mong h i ng .
Ông Các là ngư i Ducơmi, m t b t c v n t lâu cư trú Tùng Qu ng. H làm nhà lơ
l ng như t chim trên vách á, dư i nh ng m m á chìa ra, tránh gió mưa và s ng
b ng ngh ánh cá. Hàng năm, v cá b t u khi nh ng cơn gió ào t th i v , báo hi u
mùa hè ã n. Nh ng ngư i àn ông Ducơmi h i h lư t sóng chèo i trên nh ng con
thuy n c m c, ch l i nh ng ông bà già cùng ám àn bà v i b y tr nh . H rong
ru i theo gió mùa, u i theo àn cá xu ng mãi t n mi n Nam và ch tr v Tùng Qu ng
khi mùa xuân t i, khi n ng m tr v tràn tr trên nh ng o á tr n tr i màu xanh th m
khi n àn cá vui v qu y mình trên sóng b c và con ngư i r ng r ni m vui oàn t .
Năm y Các m i 19 tu i nhưng ã là m t tài công lão luy n. Gã thanh niên cao l n khác
ngư i bơi l n như rái cá, dám m t mình ánh nhau v i c b y cá m p y v a cư i v . Gã
như iên như cu ng vì tình yêu c a cô v xinh tươi và su t mùa xuân vùi u trong hoan
l c.

28. V cá năm y dư ng như n s m hơn thư ng l . M t bu i sáng t nh d y, u v n g i
trên ùi bông cúc bi n c a mình, Các bàng hoàng nhìn xu ng nư c: nh ng ám mây
tr ng x p tinh khôi ang n i nhau vùn v t v nam. Các b n chài h i h s a so n ngh
nhưng gã v n chùng chình không d t n i. Mãi n khi nh ng tr n mưa rào s m s p
xu ng, Các m i v i vã u i theo các thuy n b n ã t lâu khu t bóng phía chân tr i.
V cá t i t v i nh ng m chài en i. Các tr nên cáu k nh. M t hôm, ch t nghe lòng
bu n r m máu, gã m t mình vư t sóng tr v . êm bi n ng. Gió gào rú thê lương. Các
bu c thuy n dư i chân o, trong ánh ch p nhìn lên và phút ch c r ng r i: nhà gã cháy
t bao gi , trên vách á ch còn l i o n xích r xu ng lòng thòng như s i dây treo c .
H i ra m i bi t chuy n do tay Chánh M , k v n có thâm thù v i cha Các và t lâu thèm
khát v p hoang sơ c a Vi - “Bông cúc bi n”. Chánh M vu cho nhà Các làm h i kín,
ang êm sai lính n t nhà, b t c êm i. Cha Các b p v trán b ng mái chèo, r i
quăng thây xu ng bi n. u Các gi cũng ư c treo gi i m t món ti n to. V Các không
ch u nh c, l a cơ b tr n vào r ng. êm ó trong núi chó sói tru nh n nh p khác thư ng.
Sáng ra, ngư i ta b i tìm nhưng không th y xác.
Các nghe xong l ng l bi n i. ít lâu sau Chánh M b gi t ngay trong nhà riêng ư c
canh phòng c n m t. Cũng t ó trên bi n xu t hi n chi c tàu “Hoa cúc bi n” ch y nhanh
như gió. Nó cùng v i cái tên Các gây nên n i kinh hoàng cho ám ch thuy n gi u có và
nh ng con tàu y p hàng hoá v n thư ng xuyên qua l i trong vùng.
Ông già ng ng k và tôi cũng ph i lên ài ch huy ki m tra công vi c trư c khi tàu
chuy n hư ng. S p n Tùng Qu ng. ã th y o á lô nhô giăng kín chân tr i. Gió th i
l ng l ng, thanh bình. Lũ h i âu chao mình trên sóng, c t ti ng kêu lanh l nh t m bi t
nh ng chi c thuy n c m c ang n i uôi nhau h i h ra i.
Khi tôi tr l i ông già v n ng i im như cũ. Hai bàn tay to l n, s n sùi như ph m t l p
v y s ng t ch ng lên nhau trên bàn. Tôi rót rư u cho ông, và sau ó còn rót thêm hai
ba l n n a trư c khi ông k ti p.
- Lão theo thuy n trư ng Các lu n ra sau ch c ng. M t chú bé tr ng tr o, có khuôn m t
thanh niên tú, d thương (mà sau này lão bi t b câm) ã ch s n trên m t chi c thuy n
câu. Lão khi y chưa th o nhưng cũng v mái chèo, hăm h chèo i.
Cu c i th y th nh c nh n y nguy hi m nhưng phóng khoáng h p v i b n tính c a
lão. Lão quen d n v i sóng gió, v i nh ng êm th c tr ng và c v tanh l m c a máu cá
tươi u ng thay nư c ng t. Ch ng bao lâu lão ã tr thành m t con sói bi n, bi t nhìn màu
nư c oán th i ti t, b m tay tính th y tri u, trông sao tr i i trong êm t i. S nhanh
nh n và li u lĩnh giúp lão qua m t h t th y b n m ch lô(1) trên tàu, ư c thuy n trư ng
Các coi như cánh tay ph i, th nh tho ng ng ra i u hành “công vi c” thay ông.
Lúc y lão ã th m mơ tư ng n m t con tàu khác, con tàu c a chính mình.
ám m ch lô ch p nh n a v c a lão m t cách t nguy n - lu t giang h tuy tàn nh n
nhưng cũng h t s c công b ng. B n ngư i ô h p s ng v i nhau l nh lùng, không m t l i
th l , t t c gi ng nhau s tàn b o thú v t. Ch có hai th ư c h tuân theo, ó là lu t
giang h - m t th tôn giáo i v i h - và thuy n trư ng Các.

29. Th c ra, trái v i nh ng l i n i, ông Các có khuôn m t nhân h u. ôi khi lão b t g p
trong m t ông ta i u gì ó gi ng như s d n v t - cái không h có trong m t ám m ch
lô tàn b o kia. Ông r t ít nói, dù nh ng l i ông nói ra u úng lúc và y s c thuy t
ph c. Ch ng bi t có ph i nh m t o ra m t kho ng cách c n thi t v i b n m ch lô hay
không mà phòng ông - có hai l p c a - lúc nào cũng im m óng và ngoài ông v i Han,
chú bé câm, không ai ư c t chân vào.
Hai năm li n t i lão g p may, th ng liên ti p, thu ư c vô s kh i ti n b c và hàng hoá.
Nhưng r i h t tai ho này n tai ho khác p n, qu như ngư i nói là “vô ơn chí”.
M t chi u u ám giáp T t, “Hoa cúc bi n” ang trên ư ng v Hòn G c thì v p ph i hai
th ng phregát(1).
Lo t i bác u tiên trúng ngay boong thư ng, nơi thuy n trư ng Các ang ng, h t
ông cùng c dãy lan can xu ng bi n. “Hoa cúc bi n” ch ng tr trong cơn tuy t v ng. Mãi
g n sáng, l i d ng êm t i, sau khi b y th ng m ch lô b m ng, t i lão m i c u ư c ông
Các và ch y thoát v V ng Gi i.
Tàu chưa k p th neo thì nghe ti ng n ào khác l . Có ai ó rú lên th m thi t. Lão ch y
lên núi, th y th ng Ban ch t c i tr n trùng tr c, ng c phơi ra v m v như c bò c, m t
tay c m dao, tay kia c m m t cái xác àn bà ném vù qua m n. Thì ra ó là m t con m
ào ngán b m thuy n d t vào t khi nào ch ng rõ. Khi bi t g p ph i tàu cư p bi n m
ta s quá, n m co qu p tr n sau t i neo. Th ng Ban ch t ném con dao m máu xu ng
sàn. ám m ch lô tr nên ho ng lo n.
(B n c dù không am hi u ch c cũng bi t r ng dân bi n có r t nhi u i u kiêng k . Bi n
c v i nh ng tai ho kh ng khi p luôn luôn rình r p ã bi n h thành nh ng ngư i mê tín
n mù quáng. Ngư i dân bi n nào cũng có th k cho b n nghe vô kh i tai n n kh ng
khi p ch vì tàu ra i vào ngày l ho c vì ai ó trên tàu ã li u m ng ăn th t chó, v t, m c
hay sò. Tuy nhiên kh ng khi p nh t là s xu t hi n c a àn bà, con gái trên tàu.
- Lão ã nghi m, qu không sai - nh ng ngư i i bi n lão luy n kh ng nh sau khi k
nh ng tai n n mà chính mình ư c ch ng ki n - không ph i vô c mà khi t tên cho
mư i hai chòm sao trên Hoàng o các c xưa ã ch n tên Trinh n cùng v i tên nh ng
con dã thú).
Lúc b y gi i là t sát. Nhưng v t thương c a ông Các b sưng t y vì ng m nư c quá
lâu, không cho phép nán l i. ây lu t giang h kh c nghi t - hay cao thư ng? - ã ưa
ra l i phán quy t: hãy mang thây mày làm m i cho cá m p nhưng không ư c b b n bè
trong cơn ho n n n. “Bông cúc bi n” nh neo l ng l . Ai n y u s u, canh cánh linh c m
n vi c ch ng lành.
Qu nhiên, g n trưa phía chân tr i xu t hi n m t ám mây l ang l n lên nhanh chóng.
Phút ch c tr i t i s m l i. Gió i hư ng và gi t liên h i, cu n lên không trung nh ng c t
nư c tr ng xoá kh ng l hình nón. Bi n qu n qu i như m t con quái v t. Con t u nghiêng
ng trong nh ng t sóng hung hãn ang m m xô t i.
Chú bé Han liêu xiêu bám vào t m v i dùng băng bó cho thuy n trư ng Các thay g c.
úng lúc ó, m t con sóng cao như trái núi d nh lên và ch m v phía mũi t u. M t ti ng

30. “r c” kh ng khi p, tư ng như con t u nát v n ra t ng m nh. c v lo ng xo ng.
Nh ng thùng g gi ng t dây bu c, nư c tràn vào lênh láng.
- Han! - ám m ch lô cùng kêu lên th t thanh khi ng n sóng tràn qua. L n u tiên lão
nghe h kêu lên như th - Nh ng ti ng kêu thương c m c a con ngư i.
Qua ám b i nư c còn tr ng xoá, boong t u hi n ra th t ghê r n: sàn g n t toác, c t
bu m b b g y ôi. Han b cu n phăng xu ng bi n cùng c d y lan can. Dòng nư c ng u
b t ch y xi t gi a hai vách o, cu n cu n xô vào bãi á nhô lên l m ch m như răng cá
m p phía trái t u. Th t may m n, Han bám ư c vào m t m m á. Lúc ó lão ang ng
trên ài ch huy. M t tia ch p loé lên, soi rõ khuôn m t chú bé câm tr ng b ch i vì khi p
s . Hình như Han kêu lên nh ng ti ng gì ó. Nhưng ti ng kêu b chìm i trong giông t .
- D ng máy! H t lái trái! Chu n b d ng c c u sinh! - Lão gào lên dù bi t r ng làm như
v y là vô cùng nguy hi m: vòng sang trái con t u s b ném vào bãi á kh ng khi p kia.
Nhưng m t cánh tay l nh ng t b ng g t phăng lão sang bên canh. ó là thuy n trư ng
Các. Lão ngư c nhìn và b ng s n gai c: m t ông en th m như xác ch t, m t trong veo,
long lanh tia sáng c a t th n.
Lão s ng s t, không tin tai mình n a. Thì ra trư c cái ch t con ngư i ta m i b c l h t
chân tư ng. ám m ch lô làm như i c. Con t u kh ng l i, b t u vòng sang trái - l n
u tiên m nh l nh c a thuy n trư ng t ra kém hi u l c.
ôi m t ông Các như hai hòn than cháy .
- H t lái ph i! Hai máy ti n! - Không ph i ông Các ra l nh n a, l n này là ti ng g m c a
qu s , dư ng như v ng lên t âm cung, ghê g n n n i con t u b t th n ch m lên phía
trư c và ngo t g p sang ph i. Lão ngoái l i nhìn và th y tim mình th t l i: Han v n bám
trên m m á, cái sinh linh nh nhoi y ang v t l n trong cơn tuy t v ng v i bàn tay g m
ghi c c a thu th n. Mãi v sau này hình nh y còn ám nh lão không nguôi.
Con t u v a lách vào khe núi thì phía sau, nơi nó v a i kh i, m t trái núi n a l i m c
lên, l n này cao g p b i, r i t ng t xu ng như m t dòng thác. Th t kh ng khi p, so
v i nó con t u ch là h t cát mà thôi.
Han bi n m t trong dòng nư c hung hãn y. Lo i sóng này v sau lão còn ph i ch m trán
nhi u l n. Dân Tùng Qu ng g i chúng là “R ng bi n”. “R ng bi n” xu t hi n t ng t
nh ng nơi o ken sát nhau thành lu ng h p, v i s c công phá ghê g m và tan i cũng
ch trong ch c lát.
Hôm y thoát n n nhưng b n lão không ai t ra vui m ng. ám m ch lô xô c n c a
phòng thuy n trư ng trong s im l ng n ng n , e do . S v l n lao ã gây ra sau
nh ng v ng trán th p bư ng b nh kia m t cơn giông t còn d d i g p v n l n cơn giông
t c a t nhiên. Không, không ph i do cái ch t c a Han.
ám m ch lô ã quá chai s n r i nên cái ch t - dù là c a chú bé áng thương như Han i
n a - cũng ch ng làm h b n tâm nhi u. Cái chính là h ã ph m vào m t i u ghê t m
nh t: ã b m c anh em trong cơn ho n n n, ã l n tránh nghĩa v thiêng liêng và cao c
mà m i m ch lô chân chính u kh c sâu vào tim óc t lúc run run nâng bát rư u máu

31. trên tay. Và chính thuy n trư ng Các, chính th n tư ng lâu nay c a h ã ưa h n ch
nh c nhã y. Ch ng còn gì h t. Khi c hai i u ràng bu c ã t tung, h ch còn là
nh ng con thú không hơn không kém.
Ti ng gót s t p vào cánh c a.
Ông Các t ng t bư c ra. ám m ch lô rùng mình lùi l i khi trông th y khuôn m t xác
ch t và c p m t trong veo. Cái xác ch m ch p c ng, to ra m t lu ng t khí l nh l o
và c t ti ng, gi ng ngân nga như ti ng chuông v ng v t âu ó xa xăm:
- Các anh em, ta có l i v i anh em... Hãy tha th cho ta... Còn hôm nay ta ã hành ng
ch vì anh em... ta không mu n anh em ph i ch t.
Cái xác t ng t d ng l i như t c ngh n. ám m ch lô nh nư c b t - van xin là i u
hoàn toàn xa l i v i h . Nh ng bàn tay b t giác n m ch t chuôi dao.
- Anh em, hãy buông dao ra, i u ó không c n thi t n a âu! - Cái xác ti p t c nói: -
ng nào ta cũng ã ch t r i. Ta không còn t n t i n a t khi Han rơi xu ng nư c. Ôi, s
s ng c a ta. Nó ã t t trong dòng nư c xoáy. Vi ơi! “Bông cúc bi n” c a anh...
Ông Các nói r i gieo mình xu ng nư c.
Mãi n lúc ó lão m i bi t r ng Han chính là ngư i v c a ông.
- Lão ã t b ngh i bi n chính t lúc ó, khi ư c mơ tr thành thuy n trư ng ã thành
hi n th c, khi lão ã có m t con tàu c a riêng mình! - Ông lão nói v i tôi khi tr xu ng
thuy n.
ã n Tùng qu ng. Tôi chào ông già và tháo dây. Chi c thuy n t t l i, nh d n r i l n
vào màu xanh c a núi.
2-1989
Th ào á truy n ki p
Lão ph i ào cho kỳ cùng, ph i làm rõ th c hư - b y lâu nay lão n m mơ hay t nh?
H nh ã thành h l n, r i thành ao c n, còn xung quanh t cao d n lên mãi, ch t ng t
lưng ch ng tr i.
Nhưng dù có cao n a, t i t n nh tr i, thì lão cũng ph i ào cho kỳ cùng, ph i làm rõ
th c hư - b y lâu nay lão n m mơ hay t nh?
N u t nh thì m i chuy n x y ra lâu l m r i, t khi lão m i ngoài ba mươi, nhà lão chưa b
bão cu n i, còn ch này là cây i d i, cao ngang u ngư i, qu s n sùi như b m n
cơm, th nh tho ng lão bu n tay hái v ch m mu i, ăn chát xít.
àn ông ngoài ba mươi tu i chưa có v coi như d hơi. Lão không có ti n cư i v ,
nhưng ào á ong kho nh t vùng. Lão tư ng chi c thó (1) có th làm ư c t t c , vì th

32. v n thư ng tơ tư ng n cái lúm ng ti n sâu như t cùng cùng (2) trên má cô B ng,
con gái ông C L .
Trong làng ngư i ta hay em lão ra làm trò cư i. Nhưng lão ch ng th y có gì áng cư i.
thì lão quanh năm sù s ôi giày lính (b y gi còn chưa há mõm). Nhưng âu ph i c
i gi y là nóng. Cha lão cũng su t i i ôi giày y - ông cư p ư c c a Tây h i theo
nghĩa quân Thám. ôi giày khi n lão lúc nào cũng nh n cha. R i c chuy n lão
tr n cũng v y. Ngh ào á ong có khác gì ánh v t, su t ngày m hôi m kê như t m,
qu n áo dài ch t vư ng. V l i, ti n công m i ngày m i h , n hai b a cơm n s n
khô v i m m tép còn chưa , nói gì n áo v i ch qu n.
Ngôi nhà lá m t gian hai chái, n m tách bi t bên kia sư n i. Lão n u cơm trong nhà,
u ng nư c mưa b ng gáo d a, lót rơm thay chõng. Không bi t ngày trư c do làm ngh
ào á nên cha lão d ng nhà ây hay do tình c g n v a á mà làm ngh y. Năm lên
mư i, m m t, lão cũng b t u c m cán thó.
Lão không có b n, nhưng trong làng cũng không ai ghét lão. Th nh tho ng l i có ngư i ra
tìm, nh làm giúp nh ng công vi c n ng, t như m n n nhà, s a chu ng l n... Lão ng c
ng c cái u. Như th nghĩa là ng ý, và vui l m. Công xá kh i ph i lo, m t b a cơm
rư u là xong. Dân làng cũng nghèo, thư ng ch có rư u v i l c rang. Lão không thu c
h ng b m rư u, b t quá vài chén con. Nhưng lão thích c nh kh khà trên chi u, chân x p
b ng tròn, nghĩa là gi ng nh ng ngư i àn ông khác. Không nói v i ai, nhưng n u lâu lâu
không th y ngư i ra lão l i b n ch n, có ý ch .
Hôm s a chu ng bò cho nhà C L , lão g p may. Con gà mái mơ tư ng m t tr m (bà C
L ã ch ng n nh ng ch i c su t m t bu i chi u) hoá ra b rù ch t ngoài b tre, ki n
bâu y, chu t khoét c hai m t. C i lão m i ư c ăn th t gà m t l n, h i cha m t.
Th t l n cũng ch ngày T t m i dám mua n a cân b c nh c g i là. Con mái mơ ã già, dai
ngoách, nhưng u ng rư u hoá l i h p. Ch có th ng Túc lăn ra sân, khóc vào v o n
sưng c m t. Cô B ng t dư i b p te tái ch y lên d em, cho nó cái chân l ch nh ng t
mò. ó chính là l n u tiên lão trông th y cái lúm ng ti n trên má cô B ng.
V a á l thiên, cách b su i không xa. Lão x p á thành kiêu, c nh o n hào do cha
l i. Con ư ng mòn men theo b su i. V phía h lưu, xu ng d c C n, nghe nói r i còn
i xa n a, ra t n bi n. B y gi còn Phư ng Sò. Lão già ch t m t, gi ng the thé, quanh
năm b n g t như m m tôm. C hai ngày m t l n, lão l c c c ánh xe bò lên - chi c xe
cũng r u rã và s c mùi rư u như chính lão - ch á i bán cho phu m .
M t hôm lão nghe ti ng th ng Túc. V n ti ng khóc hôm con gà mái mơ c a nó b v t
lông. Hoá ra nó i tìm bê l c. Lão v a trông th y con bê y l n v n âu ây. Con bê tuy t
p, mũi h ch, xoáy trên mông mư t như m t khóm v y nà. (3)
Lão b t giác nh n v ng t c a th t gà. Lão b o:
- Túc, mày có thích ăn bánh a khoai không?

33. - Bánh a khoai như c a bà Song bán ngoài g c a y à?
- , dưng mà to hơn, có nhi u v ng n a. Mày thích thì xu ng su i mà l y, ch hòn á
tr ng kia kìa.
M t th ng Túc v t ráo ho nh. Nó quên b ng con bê l c, ch y bi n xu ng chân i.
Dĩ nhiên làm gì có bánh a khoai dư i ó.
Con bê ang nép mình dư i g c i d i. Khi lão túm l y tai nó, nó t v m ng r , c c
khóm v y nà vào u g i lão. Nó v n chưa bi t s . Lão vung chi c thó lên. Th m chí
không nghe c ti ng xương s v . Con bê ngã v t xu ng t, b n chân t t du i ra. C p
m t c nh i au áu nhìn lão như kinh ng c.
- Chú T o, sao gi t bê c a cháu!
Ti ng kêu th ng th t c a th ng Túc khi n lão gi t mình. Hai tay gi t b n, lão t t ng
d y. Không bi t m t lão lúc ó ra sao, nhưng th ng Túc v t nín b t r i b t ng vùng
ch y. Lão như b ng t nh. “Nó là em cô B ng” - Lão ch k p nghĩ v y. Lão ch p l y chi c
thó, u i theo. Th ng Túc không ch y n i. Nó bò, tay chân cào c u như b bóng è. Cái
gáy nó bé t o, loe toe nh ng s i tóc vàng cháy vì phơi n ng.
Tr i ơi! Con qu nào ã khi n lão tr nên c ác và khát máu? n t n bây gi lão v n
không sao quên ư c hình nh th ng Túc n m sóng soài trên m t t, chân tay doãi ra,
ch ng khác nào m t con chim non b ném t cành cao xu ng. Máu r ra hai bên mang tai.
Ch m t nhát cán thó ã là quá th a v i nó.
Lão b th ng Túc lên tay. Ngư i nó m m và m, có c m tư ng ang ôm m t con chó
cún. Bây gi thì chính lão b bóng è. B p b ng như i trên mây, lão leo ngư c sư n i,
b i t, chôn th ng Túc dư i g c i.
Lão không quên xoá s ch d u v t trư c khi xu ng su i. Nư c l nh làm ngư i ta bình tĩnh
l i. C và cành khô không thi u. Lão nhóm l a ngay c nh cây i. Con bê v n au áu
nhìn. Hai nhát thó sùn s t vào mông nó, gi a khóm v y nà, lóc ra t ng th t còn nóng h i,
lòm, ròng ròng máu. Lão róc m t cành i làm xiên.
Khói b c lên nghi ngút. Dĩ nhiên lão không bi t r ng ó v n là th khói l a mà t tiên ã
nhóm hàng nghìn năm v trư c, khi r ng nguyên sinh còn tr i ra b t ngàn hai bên b
dòng Nh Hà ng u như máu.
Trong sương mù, không gian d n d n ng sang màu lam xám. A ha, nư c mi ng t a ra
y mi ng. L n u tiên lão ư c n m th t bò. Lão v n nh ó là m t t ng th t. Hai hàm
răng to kho y b a c m ng p vào l p cơ nhùn nhũn v a k p ám khói.
Ngay l p t c lão nôn c ra như ngư i say rư u. Mùi gì gây r n xông lên không sao ch u
n i. Lão ng i ph ch xu ng t. Xung quanh lênh láng m t xanh m t vàng. Lão c m th y

34. ngư i l nh toát, nhơm nh p, ru t gan l n tùng phèo. Bên kia i tr i hoàn toàn l ng gió.
Ch ng hi u sương hay m t c t khói im lìm?
t nhiên lão rùng mình, lão s c nghĩ n mùi th t ngư i. Trong làng ngư i ta thư ng
lưu truy n câu chuy n rùng r n v ai ó chuyên b t tr con v n u cháo. Nh ng ý nghĩ
kh ng khi p n i nhau. Lão kh c nh , o khan, c m th y v m n c a máu t a ra trong c
h ng. Chính lão cũng không nh mình ã kéo xác con bê xu ng su i như th nào. i u
ch c ch n là lão ã quên không c i gi y. Nư c su i l y nh y, en th m. Lão dìm con bê
xu ng gi a t ng á ph y rêu trơn nh y.
êm p xu ng r t nhanh cùng v i m t tr n mưa d d i. úng là tr i còn thương lão.
N a êm, trong ti ng mưa rơi, lão nghe ti ng ngư i n ào i tìm th ng Túc. Rõ c ti ng
khóc thút thít c a cô B ng con nhà C L . Nhà lão không có c a, ám ngư i c m u c
kéo vào nhà, nư c r tong tong xu ng n n t.
- Tôi ch ng nhìn th y th ng Túc, cũng ch ng th y con bê nào s t! - Lão gi ò ngái ng .
May mà không ai ý n chân lão ang run b n b t. Không m t ai nghi ng . Ti ng chân
ngư i lép nhép xa d n - h i v phía d c C n. Ph i hai ngày sau lão Phư ng Sò ánh xe
lên l y á ong m i trông th y xác con bê trôi mãi xu ng h lưu, g n t i Thi u Bàn.
Nhưng lão v n không th yên tâm. Lúc nào ám ngư i cũng có th b t th n quay l i. Mùi
gây thì v n không h gi m b t, m c dù sư n i ã ư c mưa g t s ch. Nhi u khi b t
giác, lão ho ng h t quay l i ng sau. Lão run lên m i l n nhìn th y t ng xa th p
thoáng bóng ngư i.
Cu i cùng, lão hi u r ng mùi gây b c lên t g c i. úng là mùi th t ngư i. Dư i ó
th ng Túc ang th i r a. Lão không còn dám v t i v ch m mu i n a. Lão l y t i
p lên. Công vi c tho t u gi ng như ngư i ta vun g c, nhưng r i t cao d n, lút c
ng n cây.
n nư c y thì dân làng u ph i nghĩ r ng lão hoá iên. Ngư i ta b t u em lão ra
làm ngoáo p do tr con. Không ai nh lão s a chu ng bò n a, ch còn Phư ng Sò ch t
m t là dám n g n lão mà thôi. Lão quên h n l i vào làng. Ban ngày ào á ong, ban
êm lão l i hì h c vác t p gò. Công vi c gi ng như món cháo lú giúp lão quên i t t
c (cũng có th chính th i gian m i là món cháo lú, nhưng ng th i l i t o d ng thói
quen?)
Không bi t t bao gi tóc lão ã k p b c tr ng. ôi giày rách h n, lão t lên bàn th .
(Giá như ngày trư c dân làng l i tha h àm ti u). Tay b t u run, nhưng lão v n không
th r i cán thó. M i b a lão v n c ăn h t ba lưng cơm n s n. Phư ng Sò ch t lâu r i.
Th ng B n thay cha hai tu n m t l n ánh xe lên l y á.

35. t i c n c i nhưng bát ngát. Lão tr ng thêm s n quanh l u, t thái lát, phơi trên bãi
c . Chi u, lão xu ng su i b t cá. Cá su i nhi u vô k , bơi t ng àn l p lánh. Lão l n vào
các h c á ven b . Th nh tho ng lão may m n v ư c m t con cá ba gai ã mù c hai
m t vì già y u, da tr ng nh t như ngâm nư c vôi, ang thoi thóp nh ng ngày tháng cu i
cùng.
Lão v n không ng ng vi c p gò. Và lão v n nh cái t cùng cùng trên má cô B ng nhà
C L . M t hôm lão quanh co h i qua th ng B n. Nó ng n ngư i r i phá lên cư i:
- Cô B ng y à? S p xu ng l r i. Kia kìa, cháu n i cô y y!
Lão ng ng lên và ánh rơi chi c thó. Trư c m t lão là th ng Túc. Nó ang vào v o khóc.
V n mái tóc loe hoe cháy n ng. Hóa ra nó i tìm bê l c.
Lão nh nói r ng ch ng nhìn th y con bê nào s t, nhưng b ng nhìn th y máu phun ra
lênh láng dư i chân. M t ngón chân cái b lư i thó ch t t, ch còn l i m u da l ng l ng.
Lão v i vàng lê vào r c , b t lá r t vào v t thương. B y gi lão m i l i nh n th ng
Túc. Nhưng nó ã không còn ó.
L n u tiên trong i lão m. Trong ngư i gai gai n l nh, lão v nhà s m, n u cháo,
nhưng mi ng ng ng t, không sao nu t n i. Bên tai không ng ng văng v ng ti ng khóc
c a th ng Túc. Mà có ph i th ng Túc th t không? Ch ng l nó t dư i t chui lên?
Lão ng i ph t d y. Hay t t c ch là m t gi c mơ, còn th ng Túc bây gi ang ng i g m
chân gà? Th thì may cho lão quá! Ngày mai lão l i có th vào làng, có th nhìn th y cái
lúm ng ti n trên má cô B ng. Bi t âu, s có ngư i nh p n n nhà. Lão l i ư c ng i
x p b ng trên chi u, kh khà u ng rư u v i cánh àn ông.
ý nghĩ y khi n lão kho ra. Lão n m xu ng nh b ng ch n sáng s ra ào gò t.
C u tr i, ng có th ng Túc nào dư i ó. N u qu th t, t t c ch là m t gi c mơ thì lão
l i s ng y như cũ.
Nhưng lão không th ch n sáng. Chưa bao gi lão c m th y êm dài như v y. rơm
hình như có r p. Lão ng i d y tìm thó, l n mò ra gò t.
M t tr i lên cao lão m i d ng tay. B ng c n cào vì ói. Lão quay v l u, ăn qua loa m y
c khoai s ng. Bu i trưa, lão n y ra m t sáng ki n. Lão em c thúng khoai và v i nư c
xu ng h , ăn u ng t i ch r i l i b t tay ngay vào vi c.
H nh ã thành h l n, r i thành ao c n, còn xung quanh - t cao ch t ng t lưng ch ng
tr i.
Chi u ngày th năm, lão tìm th y m t b r cây ã m c. t bên dư i xôm x p, l m t m
tr ng như r c mu i. Ch ng có th ng Túc, ch ng có gì ó. “V y là th ng Túc còn s ng!”
- Lão m ng r khóc r ng lên như tr nh .

36. t nhiên lão s c nh n m t i u h tr ng. Lão ch t m t m u r cây, ưa lên mũi ng i.
R cây ã m c, không th bi t có ph i là r i hay không. V hân hoan trên m t lão v t
t t. Lão th n th m t h i lâu. R i lão l i v l y thó. Chi c thó chưa bao gi ph n b i. Nó
s giúp lão ào n t n cùng. Lão ph i làm rõ th c hư, b y lâu lão n m mê hay t nh?
15/12/1992
------------------
(1) Thó: d ng c ào á ong.
(2) Cùng cùng: m t loài côn trùng làm t dư i t.
(3) V y nà: m t lo i rong nư c ng t.
Gã tr n lính
T t c chúng tôi u run. M hôi toát ra m ìa. Gi a, Nh n và Út ã b g p ch t l i,
còn Cái chìa ra, ch có tôi ơn c trên cái th t g . Cái th t m c v n còn mùi th t l n ôi,
l m l m.
Ðơn c, tôi ch còn bi t phó m c cho s ph n. Ðây là l n th ba trong ngày, ngày th ba
trong tu n. Mà ã có l n th ba, ngày th ba, thì may ra cũng s có l n th tư, ngày th
tư. May hơn n a, còn có ngày th năm. Và bi t âu, th sáu, th b y. Bi t âu, ông ch
t nhiên i ý.
Cái g p may, Gi a, Nh n và Út cũng g p may. Tôi c m th y cay ng, nhưng không h
ghen t . S ph n là th , i tôi nhi u vinh d thì cũng nhi u nguy cơ.
Tay trái, ông ch c m con dao pha cán g . S ng dày, lư n en, lư i xanh, con dao y s c
như nư c. Gi ng h t bên tay ph i, c năm ngón trái toát m hôi h t. Cái Trái và Tr Trái
run nh t. Vì không quen. L n u tiên c m dao, run là ph i. Mà nói úng ra, ây ã là l n
th chín - l n th ba trong ngày, ngày th ba trong tu n.
Bình thư ng, c m dao là vi c c a tay ph i, trư c h t là c a tôi và Cái Ph i. Su t i
mình, tôi làm gì thì h u như bao gi cũng cùng làm v i Cái Ph i. Dĩ nhiên, trong nhi u
vi c, như vi c c m dao, cũng ít nhi u có s tr giúp c a Gi a, Nh n và Út. Tôi mu n nói
là Gi a Ph i, Nh n Ph i và Út Ph i.
Công vi c c a chúng tôi l p i l p l i h t ngày này n tháng khác. M i khi có khách,
m t bà to béo ch ng h n, hay m t ông g y như que c i, hay m t ch b ng to như cái
thúng, i lo i th , ông ch qu ng súc th t h n lên m t th t và c m dao. Gân căng lên,
tôi mi t ch t l y cán g . Như m t ánh ch p, con dao pha b xu ng t ng th t. S t! Th t
nh . Th t ng t.

37. - N a cân ch n, ông ch nói, qu n mi ng gói th t b ng m t m nh ni lông và trao cho
khách hàng.
C m dao, ó là m t công vi c cao thư ng. Anh không nh ng ph i c t mi ng th t sao cho
g n, p, ngon m t, mà còn ph i chính xác. N a cân, m t nhát dao. Hai cân, cũng m t
nhát dao. Hai nhát là v t.
C m dao là m t công vi c cao thư ng còn vì m t lý do khác. Anh ph i bi t i u ch nh.
Nh thôi, nhưng ph i bi t i u ch nh. Khách quen không gi ng khách sơ. V i khách quen
anh c t nh nh thêm tí chút. V i khách sơ, anh c t h t tí ti. C m dao là vi c mang y tình
ngư i.
C m dao, ó là vi c c a tôi v i Cái Ph i, nhưng lúc này, l i là vi c c a Tr Trái và Cái
Trái. Ðây là l n th ba, ngày th ba, Tr Trái và Cái Trái c m dao. M i ch là c m, ch
chưa bao gi ch t th t. Mà nói chung, anh ta chưa ch t b t kỳ m t th gì. Như th thì run
là ph i.
Tôi v n hy v ng ông ch s i ý, hay ít nh t là hoãn l i n ngày mai. Nhưng tôi cũng l
m c m th y l n này s là l n nh m nh. Tôi không th gi i thích t i sao, nhưng c m
giác y r t rõ. Có th vì tay ông ch run hơn, nhưng i u ó tôi cũng không dám ch c.
Ông t t h con dao xu ng. Lư i dao l nh ch m vào lưng khi n tôi rùng mình.
Thú th t, tôi v n là k nhát gan, c nhìn th y lư i dao sáng loáng là ho ng. Hơn ai h t,
tôi bi t rõ t t c nh ng ngón ngh c a h n ta. Nh ng mũi r ch, nh ng ư ng thái, nh ng
v t c t, nh ng cú ch t, nh ng nhát x , và c nh ng òn tr s ng lưng g m ghi c. Ngón
nào cũng l nh l o, ch t chóc. Cũng may, tôi luôn luôn là ngư i c m dao.
Trư c kia, ông ch không bao gi ch m lư i dao vào lưng tôi, m c dù vào b ng thì
thư ng xuyên. Ðúng hơn là ông g i g i b ng tôi vào lư i dao, có khi th xem dao có
s c không, có khi ch vì thói quen. Da b ng tôi dày, ti ng g i vào dao kh t kh t, kh p
kh p, cao th p khác nhau. N u dao cùn, ông g i vào thanh á mài. Nhưng chuy n ó ch
x y ra có m t l n. Nói chung, con dao này s c như nư c.
Ông lư i dao yên l ng h i lâu trên lưng tôi, kh n, gi yên, nghiêng m t bên, nghiêng
v bên khác, r i kh n n a. L p da m ng trên lưng tôi au nhói, như s p t.
Ông c ng nh th h i lâu, r i t ng t nh c dao lên, th dài. Tôi thoáng m ng th m.
Gi ng h t hôm qua, khi ông nh m m t l i, th dài, toàn thân tôi l nh bu t. Tôi i ông
l c u, g t cái th t sang m t bên r i vào b p, c t dao lên giá. V y là s có ngày th tư.
Bi t âu còn có ngày th năm. May hơn n a, th sáu, th b y. Bi t âu, ông ch t
nhiên i ý.
Ð t nhiên ông m cái “r m”. B ng m t ng tác quy t li t, tay trái ông b xu ng m t
nhát tr i giáng. Con dao c m ng p vào cái th t g . Cái th t g nh p nháp, n ng n c mùi
m l n ôi, n y lên vì gi t mình trên m t bàn cũng dính y m l n.

38. Mi ng nghi n ken két, ông ch i lòng vòng quanh bàn, lòng vòng trong phòng. Ông l i
g n giá ngh , l n lư t c m t ng con dao lên ng m nghía. T n ng n, ông ưa tôi vào
mi ng, c n nhè nh gi a hai hàm răng, day day như dò h i. Tôi ch t nh nh ng ngày xa
xưa, khi còn nh , ông v n dùng răng c n và day tôi như th m i l n có i u gì s hãi.
Năm lên b n ông b m. M t b nh gì ó không rõ, nhưng có v r t tr m tr ng vì ông th
khò khè, không ăn u ng gì ư c. M ông d n ông n th y thu c. Ông ch tôi khóc ng n
ng t trong khi ông th y thu c v n nh nhàng d dành. Ông ta ng a lòng bàn tay ông ch ,
bôi c n lên b ng tôi, ch u ngón, r i b t ng c m ph p m t chi c kim dài úng vào cái
hoa văn xoáy tròn. Tôi co rúm ngư i l i. Ông ch tôi thét lên m t ti ng rùng r n, rãy r a
tuy t v ng, nhưng ông th y thu c không ch u tha. Ông ta bóp m nh khi n máu ch y ra
thành dòng, en như máu cá. Ð n t n bây gi tôi v n còn nh cái c m giác máu trong
mình b v t ra au bu t n t n xương t y. Khi máu en ã ra h t, ông th y thu c p lên
b ng tôi m t mi ng bông t m c n, cư i r t tươi: “Xong r i, như con ki n t thôi mà!”.
Ông ch tôi v n khóc. Ông v t mi ng bông xu ng t, út tôi vào mi ng và mút.
Có th lúc này ông không nghĩ n chuy n y. Ông tôi lư t nh trên hàm răng thô và
kh p kh nh. H i lâu sau, ông ra sau nhà, v n dùng tay trái, c m chi c rìu lên ng m nghía.
Chi c rìu dùng lâu năm, cán bóng l n, nhưng lư i cũng sáng loáng như lư i dao. Ông
th m nư c b t vào b ng tôi, qu t lên lư i rìu r i khe kh l c u.
Tr vào nhà, ông m cái h p g nh , v n c không tôi ch m vào. Cái h p cũng en
i và n ng n c mùi m ôi. Trong h p ngoài ít ti n l ch có hai t m nh ã vàng. Ông
nhìn chăm chú vào hai t m nh, th dài, và l i l c u.
Tôi g n như tê li t khi ông óng cái h p, ng d y. Trong khi ó, ông có v ã bình tĩnh
tr l i. Ch m rãi, ông l i g n cái bàn ngh , dùng tay trái lay nh con dao v n còn c m
ng p vào cái th t. Ông lay r t lâu, nhưng khi nó v a l ng ra thì ông nâng lên m t cách
d t khoát.
Ngay c lúc ông g m lên trong c h ng tôi v n chưa hi u chuy n gì x y ra. Máu phun ra
c m t th t. Tay trái ông ch rút t túi qu n ra m t cu n g c, qu n ch t l y v t
thương.
Tôi không hi u gì cho n khi tay trái ông ch nh t tôi lên, gói vào m t mi ng v i tr ng.
Trong c h ng, ông v n g m g vì au n, nhưng môi ông n m t n cư i hãnh di n.
M T S TÀI LI U CÓ LIÊN QUAN:

39. N i chi n b y năm: “Cu c chi n gi a ngư i Tumsi và ngư i Dumsi dư i th i vua Soliva
(1901-1957) là m t trong nh ng xung t ch ng t c m máu nh t trong l ch s . Ngư i
Tumsi s ng b ng ngh săn b n và khai thác r ng phía Tây dãy Siva, ngư i Dumsi tr ng
ngô và ánh cá vùng ng b ng phía Ðông. Th c ra ngư i Tumsi và ngư i Dumsi u
thu c ch ng Msi v i khác bi t v ti ng nói không áng k . Tr m t s t a phương, b t
kỳ ngư i Tumsi và ngư i Dumsi nào cũng có th giao ti p v i nhau d dàng. Năm 1931,
Soliva, m t ch tr i ng a g c Tumsi, o chính l t vua Domba Tam, lên ngôi và thi
hành chính sách bài Dumsi. Vì m c ích chính tr , s khác bi t ngôn ng b chính quy n
Soliva cư ng i u b ng cách áp d ng l i vi t t ph i sang trái cho ngư i Tumsi, trong
khi ngư i Dumsi v n ti p t c s d ng l i vi t tr trái sang ph i. Làn sóng tàn sát và cư p
bóc lan tràn khi n ch trong năm năm u tiên c m quy n c a Soliva, ã có ít nh t n a
tri u ngư i Dumsi b gi t h i. Mùa xuân năm 1939, Dzombu, m t ch n i n tr ng ngô
cùng em trai là Dzombi c m u m t nhóm nông dân mi n Ðông t n công các t nh l ven
bi n r i nhanh chóng ti n sát n chân dãy Siva. T xưng là nh ng ngư i khôi ph c tri u
vua Domba Tam, ng th i áp d ng chính sách l y c a c i c a ngư i giàu chia cho
dân nghèo, h ư c ca ng i như nh ng v c u th và uy tín tăng lên r t nhanh. Tuy nhiên,
Dzombu và quân i c a ông ta nhanh chóng t ra cũng tàn ác không kém, c bi t là i
v i ngư i Tumsi nh ng vùng ông ta chi m ư c. Chính Dzombu ã gi t ch t em trai vì
mâu thu n n i b . Soliva và nh ng ngư i Tumsi b m t quy n l i không ch u bó tay.
Cu c chi n nhanh chóng chuy n thành cu c tranh giành quy n l c gi a Dzombu và
Soliva. K t u cu c chi n n mùa thu năm 1946, khi Dzombu b t ng b sát h i, t ng
s ngư i ch t tr c ti p ho c gián ti p trong cu c chi n ư c tính lên t i 4, 5 tri u ngư i”.
(Tibet-Leo Newman, Cu c chi n tranh b y năm, Paris: Harold, 1971, t. 17).
Thương vong: “Trong su t cu c chi n, c hai bên u áp t m t ch quân d ch c
bi t hà kh c i v i dân chúng. M c dù th ng kê chưa y , có nhi u b ng ch ng
tin r ng ít nh t m i bên có hàng trăm ngàn ngư i b m ng t i chi n trư ng, hàng tri u
ngư i khác b thương vong và hàng tri u dân thư ng ã ch t vì nh ng nguyên nhân liên
quan tr c ti p n các cu c hành quân. Báo cáo m t c a các tư ng lĩnh thân c n g i
Soliva cho th y ch trong mùa xuân năm 1939, quân n i d y c a Dzombu ã gi t 10200
binh lính và hơn 1000 c nh sát c a Soliva. Nh ng cu c giao tranh trong nh ng năm sau
ó còn kh c li t hơn g p b i. Cao i m là năm 1942, khi hai bên t p trung l c lư ng cho
tr n quy t u chân dãy Siva. Các báo cáo khác nhau cho th y trong tr n này Soliva
m t 45000 lính, còn phía Dzombu là 39000”.
(Tibet-Leo Newman, Ðã d n, t. 95)
B nh d ch: “Nguy cơ t tr n và thương vong cao không ph i là lý do duy nh t khi n t l
hao binh c c kỳ cao c a hai bên tham chi n. Trong vòng b y năm, ít nh t b n l n x y ra
i d ch, c bi t là tr n s t m t khi n cho kho ng 50% binh lính c a c hai bên m c
b nh, trong ó t l t vong lên t i 15%”.
(Dzumbuti, Y h c th i chi n, New York: Medibooks, 1960, t. 29).

40. B t lính: “M i u, quân Dzumbu ch y u bao g m nh ng ngư i tình nguy n, a s là
nông và ngư dân, nhưng khi chi n tranh lan r ng, nh t là sau khi Dzombu tuyên b khôi
ph c ngôi vua Domba, ông ta b t u áp d ng ch quân d ch b t bu c. Soliva thì ã áp
d ng ch quân d ch t trư c. Phương pháp b t lính c a c hai bên nói chung là không
khác nhau. Thông thư ng, ch tiêu cho m i làng là c năm ngư i àn ông ph i có m t
ngư i ăng lính. Tuy nhiên, trong nhi u trư ng h p, phương pháp vây ráp ch p nhoáng
b t lính cũng ư c áp d ng khi c n thi t”.
(Tibet-Leo Newman, ã d n, t. 116).
Ðào ngũ: “T l ào ngũ c a quân Dzombu lúc cao i m là 17%. T l ào ngũ c a quân
Soliva ư c coi là th p hơn nhưng ch c ch n không dư i 12%. Lý do chính là nguy cơ t
vong cao, i u ki n kh c nghi t, và thói hung b o c a các c p ch huy... Nh ng k ào
ngũ b b t l i thư ng b i x r t tàn b o, m t s b hành quy t không xét x ”.
(Hmumbi, V n ào ngũ trong Chi n tranh B y năm, T p chí Nghiên c u L ch s , s
257).
Tr n lính: “Hình th c tr n lính ph bi n nh t là t gây thương tích”
(Hmumbi, ã d n).
V th m sát sông Silver: “Th c ra ây ch là m t trong r t nhi u cu c th m sát trong b y
năm n i chi n. Ngày 12 tháng B y năm 1941, nh ng ngư i nông dân tr ng ngô trên bãi
sông Silver cách th tr n Dzombong kho ng năm d m v phía b c phát hi n r t nhi u xác
ngư i trôi xu ng t phía thư ng lưu. Chính quy n s t i huy ng dân chúng v t lên
ư c ít nh t 800 thi th àn ông tr n tru ng, b trói gi t cánh khu u và b n vào gáy. T t
c u b ch t ngón tr tay ph i”.
(Báo cáo c a U ban nghiên c u t i ác chi n tranh, b n in roneo, thư vi n qu c gia Siva,
F6-P299.G73.B2354,7).