1. Πολλαπλοί Τύποι Νοημοσύνης – Συναισθηματική Νοημοσύνη
Ντιβέρη Παναγιώτα
Σχ. Σύμβουλος 4ης Περιφέρειας Καρδίτσας

2. Νοημοσύνη
• Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες για τον ορισμό της φύσης της νοημοσύνης. Ο ακριβής καθορισμός της
δεν είναι εύκολος. Έχει οριστεί ως:
– Η ικανότητα του ανθρώπου να κάνει κρίσεις και συλλογισμούς
– Η δυνατότητα του να σκέπτεται με αφαιρετικό τρόπο ή να σχηματίζει αφηρημένες ή γενικές έννοιες.
– Η ικανότητα του να βρίσκει λεπτές διαφορές ανάμεσα σε πράγματα που φαίνονται όμοια και να
διαπιστώνει λεπτές ομοιότητες σε πράγματα που φαίνονται εντελώς διαφορετικά…
– Έχει ακόμη λεχθεί ότι η νοημοσύνη περιλαμβάνει τη μνήμη και την ικανότητα για μάθηση και για
κριτική σκέψη (Herbert, 1996).
• Είναι μια σύνθετη ικανότητα με πολλές επιμέρους πτυχές (Herbert, 1996).

3. Νοημοσύνη
• «Είναι μια γενική και σύνθετη ικανότητα του ατόμου να ενεργεί με βάση του
σκοπούς που θέτει, να σκέπτεται με λογικό τρόπο και να ανταποκρίνεται στις
εκάστοτε απαιτήσεις του κοινωνικού και φυσικού περιβάλλοντος που το
περιστοιχίζει» (D. Wechsler)
• «Μια σύνθετη πνευματική λειτουργία με την οποία το άτομο προσλαμβάνει,
κατανοεί και αντιδρά με λογικό τρόπο στα κάθε είδους αισθητηριακά, κινητικά
και γλωσσικά ερεθίσματα και προβλήματα (Παρασκευόπουλος, 1992).

4. Νοητικό Πηλίκο (I.Q.)
• Ο βαθμός νοημοσύνης περιγράφεται ως μια αναλογία ανάμεσα στη νοητική και
στη χρονολογική ηλικία, το νοητικό πηλίκο.
• Το νοητικό πηλίκο δείχνει τον ρυθμό ανάπτυξης των νοητικών ικανοτήτων ενός
παιδιού, ανεξάρτητα από τη χρονολογική του ηλικία.
• Νοητικό Πηλίκο = Νοητική ηλικία/Χρονολογική ηλικία Χ 100

5. IQ –Δείκτης Νοημοσύνης
Οι Binet & Simon για τη νοημοσύνη:
«Στη νοημοσύνη υπάρχει μια θεμελιώδης ικανότητα, η αλλοίωση ή η έλλειψη της οποίας έχει μεγάλη
σημασία για την πρακτική ζωή. Αυτή η ικανότητα είναι η κρίση, που διαφορετικά λέγεται κοινή λογική,
πρακτική λογική, πρωτοβουλία, η ικανότητα του ανθρώπου να προσαρμόζεται στις καταστάσεις. Η σωστή
κρίση, η σωστή κατανόηση, οι σωστοί συλλογισμοί είναι οι σημαντικότερες δραστηριότητες της
νοημοσύνης».

6. Θεωρία των πολλαπλών τύπων νοημοσύνης του Gardner
• Ο Gardner (1983) υποστήριξε ότι δεν υπάρχει ένα είδος νοημοσύνης.
Μίλησε για τουλάχιστον οχτώ διαφορετικούς τύπους νοημοσύνης:
1.Γλωσσική Νοημοσύνη
2.Λογικο-μαθηματική νοημοσύνη
3.Χωρική νοημοσύνη
4.Σωματική- Κιναισθητική νοημοσύνη
5.Μουσική νοημοσύνη
6.Νατουραλιστική νοημοσύνη
7.Ενδοπροσωπική νοημοσύνη
8.Διαπροσωπική νοημοσύνη

7. Θεωρία των πολλαπλών τύπων νοημοσύνης του Gardner
• Αργότερα προστέθηκαν επίσης:
• Η Πνευματική νοημοσύνη
• Η Υπαρξιακή νοημοσύνη

8. Η νοημοσύνη
• Σύμφωνα με τον Howard Gardner σε κάθε άνθρωπο ενυπάρχουν και οι οκτώ τύποι
νοημοσύνης, σε ένα μοναδικό και ανεπανάληπτο συνδυασμό.
• Έτσι, η νοημοσύνη του καθενός είναι σαν το δακτυλικό του αποτύπωμα!
• Ο κάθε άνθρωπος έχει περισσότερο αναπτυγμένες κάποιους απ` αυτούς τους
τύπους νοημοσύνης….
• Ο κάθε άνθρωπος μαθαίνει με το δικό του τρόπο (διαφορετικά στιλ μάθησης).
Στιλ μάθησης
• Η θεωρία του Gardner μας βοηθά να εντοπίσουμε τις ιδιαίτερες δυνατότητες και τα
στιλ μάθησης κάθε ατόμου.

9. Τύποι Νοημοσύνης (Gardner)
Τύπος νοημοσύνης
• Γλωσσική
Αφορά την ικανότητα του ατόμου να
χειρίζεται τη γλώσσα (να
διαβάζουμε, να γράφουμε και να
επικοινωνούμε με λέξεις).
(εδράζεται στο αριστερό ημισφαίριο)
Λογικο-μαθηματική
Αφορά στην ικανότητα να κάνουμε
λογικούς συλλογισμούς και να
υπολογίζουμε, στην ικανότητα
αποτελεσματικής χρησιμοποίησης
των αριθμών.
(εδράζεται στο αριστερό ημισφαίριο)
Πώς εκφράζεται
• Όσοι διαθέτουν αυτού του είδους τη
νοημοσύνη:
• Έχουν ιδιαίτερες επιδόσεις στην Προφορική και
γραπτή έκφραση, αγαπούν την αφήγηση,
απομνημονεύουν εύκολα, αρέσκονται στα
γλωσσικά παιχνίδια, ξεχωρίζουν στο μάθημα της
λογοτεχνίας και στην επεξεργασία κειμένων
• Υψηλές αποδόσεις στα μαθηματικά και στις
φυσικές Επιστήμες
• Κατανόηση ποσοτικών μεγεθών
• Αναλυτική και συμβολική σκέψη

10. Γλωσσική & Λογικομαθηματική νοημοσύνη
 Σ` όλο τον κόσμο μεγάλο μέρος της εκπ/σης επικεντρώνεται στις ικανότητες που
σχετίζονται με αυτές τις δύο νοημοσύνες, γεγονός που έχει δημιουργήσει μια
διαστρεβλωμένη και περιορισμένη αντίληψη των μαθησιακών μας δυνατοτήτων
(Dryden G. & Vos J., 1999).

11. Τύποι Νοημοσύνης (Gardner)
Τύπος νοημοσύνης
Χωρική νοημοσύνη
Αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να
αντιλαμβάνεται πληροφορίες που
σχετίζονται με το χώρο, τα σχήματα, τα
χρώματα, τις συνθέσεις, τις κατασκευές…
(εδράζεται κυρίως στο δεξί ημισφαίριο)
Κιναισθητική νοημοσύνη ή φυσική
Αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να
χρησιμοποιεί τα μέλη του σώματος για να
εκφράσει ιδέες, πληροφορίες και
συναισθήματα π.χ. χορευτές,
ποδοσφαιριστές, μίμοι, τεχνίτες)
(κατά μεγάλο μέρος στο αριστερό
ημισφαίριο)
Πώς εκφράζεται
Όσοι έχουν αναπτυγμένο αυτό το είδος
νοημοσύνης είναι οπτικοί τύποι,
ξεχωρίζουν στις εικαστικές τέχνες,
κατανοούν εύκολα χάρτες,
σχεδιαγράμματα, γραφικές
παραστάσεις, εικόνες κλπ.
Όσοι έχουν αναπτυγμένη την
κιναισθητική νοημοσύνη τα
καταφέρνουν εξαιρετικά στο χορό, το
θέατρο, τον αθλητισμό, στις κινητικές
δραστηριότητες και τα παιχνίδια.

12. Χωρική/Οπτική νοημοσύνη - Κιναισθητική
Χωρική: Είναι ανεπτυγμένη σε αρχιτέκτονες, γλύπτες, ζωγράφους, πλοηγούς, πιλότους
Κιναισθητική: Είναι ανεπτυγμένη σε αθλητές, χορευτές, χορογράφοι, γυμναστές,
χειρουργοί, ακροβάτες, ηθοποιοί, δακτυλογράφοι και τεχνίτες

13. Τύποι Νοημοσύνης (Gardner)
Τύπος νοημοσύνης
Μουσική νοημοσύνη
(εδράζεται στο δεξί ημισφαίριο ή
ημισφαίριο της δημιουργικότητας).
Νατουραλιστική/«φυσιοκρατική»
Αφορά στην ικανότητα του ατόμου να
αντιλαμβάνεται το γεωφυσικό χώρο, το
φυσικό περιβάλλον…. Να δουλεύουμε με τη
φύση και να εναρμονιζόμαστε μαζί της π.χ.
γεωργοί, βοτανολόγοι, γεωλόγοι
Πώς εκφράζεται
Όσοι έχουν αναπτυγμένο αυτόν τον τύπο νοημοσύνης
αγαπούν τη μουσική και το τραγούδι. Συμμετέχουν σε
χορωδίες, παίζουν μουσικά όργανα, θυμούνται
μελωδίες, διακρίνουν το ρυθμό… π.χ. Τραγουδιστές,
συνθέτες, παίκτες μουσικών οργάνων, μαέστροι ή
άτομα που απλώς απολαμβάνουν και εκτιμούν τη
μουσική.
Αναγνώριση και ταξινόμηση τεχνιτών προϊόντων
 Παρατηρητικότητα σε ό,τι αφορά στο φυσικό
περιβάλλον

14. Μουσική νοημοσύνη – Νατουραλιστική νοημοσύνη

16. Τύποι Νοημοσύνης (Gardner)
Τύπος νοημοσύνης
Ενδοπροσωπική νοημοσύνη
Αφορά στη ικανότητα του να
γνωρίζει κανείς τον εαυτό του. Να
αντιλαμβάνεται, να ονοματίζει και
να ελέγχει τα συναισθήματά του.
Είναι η ικανότητα να σχηματίζουμε
σε νοητικό επίπεδο ένα ακριβές,
γνήσιο πρότυπο του εαυτού μας και
να μπορούμε να χρησιμοποιούμε
αυτό το πρότυπο για να
λειτουργούμε αποτελεσματικά στη
ζωή μας.
Πώς εκφράζεται
Αυτοσυναίσθημα, αυτορύθμιση,
αυτοέλεγχος
Η συγκεκριμένη νοημοσύνη μπορεί να
βελτιωθεί με διδακτικές παρεμβάσεις
που επιχειρούν να ενισχύσουν το
αυτοσυναίσθημα, την αυτορυθμιζόμενη
μάθηση και τον αυτοέλεγχο.

17. Τύποι Νοημοσύνης (Gardner)
Τύπος νοημοσύνης
Διαπροσωπική νοημοσύνη
Αφορά στην ικανότητα να
καταλαβαίνει κανείς τους άλλους
και να μπορεί να βρίσκεται σε
αρμονική σχέση μαζί τους π.χ.
πωλητές, πολιτικοί, δάσκαλοι κλπ
Πώς εκφράζεται
Κατά τον Gardner, αφορά «την ικανότητα
του ατόμου να διακρίνει και να
ανταποκρίνεται κατάλληλα στις διαθέσεις,
στην ψυχοσύνθεση, στα κίνητρα και στις
επιθυμίες των άλλων ανθρώπων».
Η ενδοπροσωπική και η διαπροσωπική νοημοσύνη χαρακτηρίζονται ως ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ
ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ
Οι δύο αυτοί τύποι νοημοσύνης, σύμφωνα με το Φλουρή (2001), αντιστοιχούν με τη
Συναισθηματική νοημοσύνη του Goleman.

18. Ενδοπροσωπική & Διαπροσωπική Νοημοσύνη
Στην εποχή που ζούμε θα πρέπει να εκπαιδεύουμε τα παιδιά στα δύο αυτά είδη νοημοσύνης που είναι
εξαιρετικά μεγάλης σημασίας!

19. ̶ Σε ποιο βαθμό λαμβάνεται υπόψη η θεωρία του Gardner στην εκπ/ση;
̶ Κατά πόσο οι μεθοδολογικές προσεγγίσεις και οι διδακτικές πρακτικές που
υιοθετούνται στην καθημερινή διδακτική διαδικασία ενσωματώνουν αυτές τις
αντιλήψεις;
̶ Αντιμετωπίζονται όλοι οι μαθητές και οι μαθήτριες με «δικαιοσύνη» και ισότητα;
Πολλαπλοί Τύποι νοημοσύνης και Εκπ/ση

20. Πολλαπλοί Τύποι νοημοσύνης και Εκπ/ση
• Πολλά απ` τα σχολεία λειτουργούν λες και όλοι οι άνθρωποι είναι
πανομοιότυποι – Επιβραβεύεται μόνο ένας περιορισμένος αριθμός
ικανοτήτων.
• Το σημερινό σχολείο ακολουθεί μια ισοπεδωτική τακτική για τους
μαθητές (Φλουρής, 2005)
• Τα τεστ νοημοσύνης που αναπτύχθηκαν (Stanford-Binet) δεν
μετρούσαν όλες τις ικανότητες και οδήγησαν στην αντίληψη ότι η
νοημοσύνη καθορίζεται από τη γέννηση και δεν αλλάζει (Dryden G. &
Vos J., 1999).
• Η νοημοσύνη δεν είναι σταθερή και αμετάβλητη!

21. Πολλαπλοί Τύποι Νοημοσύνης – Στιλ Μάθησης
• Κάθε άνθρωπος έχει το δικό του στιλ μάθησης και δουλειάς.
• Από το 1921 ο Ελβετός Ψυχίατρος Carl Jung υποστήριξε ότι οι άνθρωποι
αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο τα πράγματα. Έκανε την εξής ταξινόμηση:
• Συναισθηματικοί Τύποι
• Νοητικοί Τύποι
• Αισθητήριοι Τύποι
• Διαισθητικοί Τύποι
• Επίσης, ο Jung ήταν αυτός που ταξινόμηση τους ανθρώπους σε:
• Εσωστρεφείς
• Εξωστρεφείς
• (Πολλές απ` τις αντιλήψεις του Jung είχαν εγκαταλειφθεί μέχρι το 1930)

22. Συμπεράσματα – Προτάσεις…
• Κάθε άνθρωπος μπορεί να μάθει με το δικό του τρόπο. Και αυτοί οι τρόποι είναι πολλοί
και διάφοροι.
• Τα εκπ/κά προγράμματα και οι διδακτικές προσεγγίσεις είναι συχνά ασύμβατα με
μεγάλο αριθμό των μαθητών με αποτέλεσμα τη σχολική αποτυχία.
• Το ελληνικό εκπ/κό σύστημα κυριαρχείται από «ασκήσεις» που συχνά δεν ενεργοποιούν
σε μεγάλο βαθμό τη σκέψη.

23. Συμπεράσματα – Προτάσεις…
• Η διδασκαλία θα πρέπει να απευθύνεται σε όλους τους μαθητές και όλες τις
μαθήτριες… Να λαμβάνονται υπόψη οι πολλαπλές νοημοσύνης να ενισχύονται και να
αξιοποιούνται… Να λαμβάνεται υπόψη η ατομικότητα του καθενός και της καθεμιάς.
• Είναι απαραίτητο οι εκπ/κοί:
─ να αποδίδουν ίση βαρύτητα σε όλα τα είδη νοημοσύνης και να εντοπίζουν τις
ιδιαίτερες δυνατότητες του κάθε μαθητή.
─ Να φροντίζουν για την ενίσχυση των δυνατών σημείων των μαθητών/τριών ώστε να
τονώνεται η εμπιστοσύνη στον εαυτό και να ενδυναμώνεται η αυτοεκτίμησή τους
(ιστορικό επιτυχιών) – Μ` αυτόν τον τρόπο θα μπορέσουν στη συνέχεια να
καταβάλουν προσπάθειες να βελτιώσουν τις αδυναμίες τους.

24. Συμπεράσματα – Προτάσεις…
• Είναι σημαντικό να φροντίσουμε ώστε κάθε στιλ μάθησης να εξυπηρετείτε τακτικά σε
κάθε μάθημα…
• … να υιοθετείται ποικιλία διδακτικών προσεγγίσεων ώστε να ανοίγονται δρόμοι πιο
εύκολης πρόσβασης στη γνώση για όλους… ο καθένας να προσεγγίζει τη γνώση απ` το
δικό του δρόμο!
• «Οι εκπ/κοί θα πρέπει να οργανώνουν την παρουσίαση του υλικού τους με τέτοιο
τρόπο, ώστε να αξιοποιούν στην πράξη τα περισσότερα ή όλα τα είδη νοημοσύνης»
(Παρασκευά Φ. & Παπαγιάννη, Αικ., 2008)

25. Πολλαπλή Νοημοσύνη και σχολείο
• Ο Gardner προτείνει μεθόδους που να απευθύνονται σε όλα τα διαφορετικά είδη νοημοσύνης, όπως:
─ Συνεργατική μάθηση
─ Αξιοποίηση των δυνατοτήτων των ΤΠΕ,
─ Μάθηση μέσω παιχνιδιών ρόλων, θεατρικού παιχνιδιού κλπ.
─ Μάθηση σε εξωτερικούς χώρους
─ Συλλογισμός και δημιουργία νοερών εικόνων
• Σύμφωνα με τον Gardner, αν οι δάσκαλοι παρουσιάσουν τις πληροφορίες με μια ποικιλία τρόπων, η
διδασκαλία θα γίνει πολύ πιο αποτελεσματική.

26. Τύποι Νοημοσύνης - Ενίσχυση των χαρακτηριστικών
Προτάσεις που βασίζονται στην πρωτότυπη έρευνα των Howard Gardner & άλλων: Αναφέρονται στο βιβλίο «Η
Επανάσταση της Μάθησης» των Cordon Dryden & Dr Jeannette Vos, 1999)

27. Γλωσσική Νοημοσύνη
• Λέτε ιστορίες
• Παίζετε γλωσσικά παιχνίδια & παιχνίδια μνήμης
• Διαβάζετε & γράφετε ιστορίες
• Γράφετε σατυρικά κείμενα
• Γράφετε ημερολόγιο - Οργανώστε συνεντεύξεις
• Συνδέστε τη γραφή και την ανάγνωση με άλλους τομείς
• Κάντε την παραγωγή, την επιμέλεια και την επίβλεψη στο περιοδικό της
τάξης
• Κάντε συζητήσεις
• …

28. Λογικο-μαθηματική
• Επίλυση προβλημάτων
• Μαθηματικά παιχνίδια
• Ανάλυση και ερμηνεία δεδομένων
• Χρήση ορθολογικής σκέψης
• Ενθάρρυνση για την ανάπτυξη των δυνατών σημείων
• Χρησιμοποιείτε προβλέψεις
• Συνδυάζετε την οργάνωση και τα μαθηματικά με άλλους διδακτικούς τομείς
• Βάζετε κάθε πράγμα στη θέση του
• Αφήνετε να γίνονται όλα βήμα προς βήμα
• Χρησιμοποιείτε παραγωγική σκέψη
• …

29. Οπτικο-χωρική
• Χρησιμοποιείτε εικόνες
• Δημιουργείτε αφηρημένα σχέδια, σύμβολα
• Κάνετε διαγράμματα, χάρτες
• Συνδέετε την τέχνη με άλλους τομείς
• Χρησιμοποιείτε νοητική χαρτογράφηση
• Κάνετε ασκήσεις νοερής απεικόνισης
• Παρακολουθείτε videos ή δημιουργείτε δικά σας
• Χρησιμοποιείτε περιφερειακά ερεθίσματα στους τοίχους
• Χρησιμοποιείτε παντομίμα
• Αλλάζετε θέσεις μέσα στο χώρο για να έχετε μια διαφορετική προοπτική
• Χρησιμοποιείτε διαγράμματα οργάνωσης ή προσδιορισμού του στόχου σας
• Τονίζετε με χρώματα
• Χρησιμοποιείτε γραφικά κομπιούτερ

30. Μουσική
• Παίζετε κάποιο μουσικό όργανο
• Μαθαίνετε μέσα από τραγούδια
• Χρησιμοποιείτε ενεργητικές και παθητικές συναυλίες για μάθηση
• Μελετάτε με μουσική μπαρόκ
• Γυμνάζεστε με μουσική
• Μπείτε σε μια χορωδία
• Γράφετε μουσική
• Συνδυάζετε τη μουσική με άλλους τομείς
• Αλλάζετε την ψυχική σας διάθεση με τη μουσική
• Χρησιμοποιείτε μουσική για να χαλαρώνετε
• Φτιάχνετε εικόνες με μουσική
• Μάθετε μέσα από κομμάτια ραπ, ποιήματα, ομαδική ανάγνωση
• Συνθέτετε μουσική σε κομπιούτερ

31. Κιναισθητική Νοημοσύνη
• Χρησιμοποιείτε σωματικές ασκήσεις στις οποίες γίνεστε το αντικείμενο για το οποίο
μαθαίνετε
• Χρησιμοποιείτε χορό και κινήσεις για να μάθετε
• Δραματοποιείστε αυτά που μαθαίνετε
• Κάνετε πολλές «αλλαγές κατάστασης» και διαλείμματα
• Συνδυάστε την κίνηση με όλους τους τομείς μάθησης
• Κάνετε νοητική επανάληψη καθώς κολυμπάτε ή κάνετε τζόκινγκ
• Χρησιμοποιείτε μοντέλα, μηχανές Lego, χειροτεχνήματα
• Κάνετε εκδρομές
• Χρησιμοποιείτε παιχνίδια μέσα στην τάξη – Χρησιμοποιείτε θεατρικά έργα
• Κροτάλισμα των δακτύλων, χειροκροτήματα, χτύπημα των ποδιών, άλματα,
αναρρίχηση

32. Διαπροσωπική ή «κοινωνική» νοημοσύνη
• Κάνετε μαθησιακές δραστηριότητες σε συνεργασία με άλλους
• Κάνετε πολλά διαλείμματα για να έρθετε σε επαφή με τον κόσμο
• Χρησιμοποιείτε δραστηριότητες μάθησης σε ζευγάρια
• Χρησιμοποιείτε δεξιότητες σχέσεων και επικοινωνίας
• Μιλάτε με το συνεργάτη σας στο τηλέφωνο
• Κάνετε πάρτι και γιορτάζετε τη μάθηση
• Κάνετε τη μάθηση διασκέδαση
• Ενσωματώστε την κοινωνική επαφή σε όλους τους τομείς του διδακτικού
προγράμματος
• Δουλεύετε σε ομάδες
• Διδάσκετε άλλους…
• …

33. Ενδοπροσωπική ή διαισθητική νοημοσύνη
• Κάνετε προσωπικές συζητήσεις «από καρδιάς»
• Χρησιμοποιείτε προσωπικές δραστηριότητες ανάπτυξης …
• Περιγράφετε τις δραστηριότητες
• Σκεφτείτε πάνω στη σκέψη, με τη βοήθεια κάποιου συνεργάτη…
• Αφιερώστε χρόνο στην προσωπική περισυλλογή
• Κάνετε ανεξάρτητη μελέτη
• Ακούτε τη διαίσθησή σας
• Συζητάτε, σκέφτεστε ή γράφετε αυτά που βιώνετε και το πώς νιώθατε
• Επιτρέπετε στον εαυτό σας να διαφέρει απ` την ομάδα
• Κρατάτε ημερολόγιο της ζωής σας
• Πάρτε τον έλεγχο της δικής σας μάθησης
• …

34. Βιβλιογραφία
• Herbert, M. (1996). Ψυχολογικά Προβλήματα παιδικής ηλικίας. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα
(μετάφραση: Ιωάννης Παρασκευόπουλος)
• Φλουρής, Γ. (1999). Από το παραδοσιακό σχολείο στο σχολείο των πολλαπλών τύπων
νοημοσύνης μια πρόσκληση για το μέλλον. Στο Εκπαιδευτικά Ανάλεκτα. Αθήνα: Ατραπός
• Dryden G. & Vos J. (1999). Η Επανάσταση της Μάθησης
• Sternberg, R. (1999). Η Νοημοσύνη της Επιτυχίας
• Παρασκευά, Φ. & Παπαγιάννη, Αικ. (2008). Επιστημονικές και Παιδαγωγικές δεξιότητες για τα
στελέχη της εκπ/σης. Αθήνα: ΤΠΕΠΘ-Π.Ι.