1. ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ
Մարդու իրավունքների
հայեցակարգը ծնունդ է առել ու
զարգացել արևմտյան երկրներում`
վերջիններիս առանձնահատուկ
պատմական ու մշակութային
ճակատագրի շրջանակում:

2. 18-ՐԴ ԴԱՐ
•
18-րդ դարի կեսերին եվրոպական առաջատար երկրների հասրական
կյանքում տեղի ունեցավ մեծ փոփոխություններ: Առաջադեմ
հասարակական գործիչները, մտածողները սկսեցին ժխտել
բացարձականությունը (աբսոլյուտիզմը) և փորձեցին թեորիայով այն
հիմնավորել <<Ազգերի ինքնիշխանություն բնական իրավունքի՚ >>
միջոցով, ինչն էլ հանդիսավցավ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության
գաղափարական հիմքը: 1791թ.-ին ընդունված ֆրանսիական առաջին
Սահմանադրության մեջ հռչակվում էր. Առաջին` <<Մարդիկ ազատ են և
ունեն ի ծնե հավասար իրավունքներ>>, երկրորդը` <<Ամեն մի
պետության նպատակն է պահովել մարդու բնական և անօտարելի
իրավունքները>> և երրորդ` <<իքնքնիշխանության աղբյուր է
հանդիսանում ժողովուրդը>>: Հենց այս փաստաթղթում դրվեց ապագա
ազգերի ինքնորոշման սկզբունքի հիմքը` հենվելով մարդուն ի ծնե տրվող
բնական իրավունքների վրա: Միաժամանակ համարվում էր, որ
իրավունքները և ազատությունները հատուկ են միայն անհատին, որը
պատկանում է որևէ ազգ

3. 19-ՐԴ ԴԱՐ
•
19-րդ դարում <<ազգերի ազատության>> գաղափարով էին
առաջնորդվում ազգային և հեղափոխական շարժումները`
Լեհաստանում, Հունաստանում, Ամերիկայի իսպանական գաղութների
անկախության համար պայքարողները, իտալական հայրենասերները և
Գերմանիայի միավորման հանդես եկած ուժերը: Վերջին երկու
դեպքերում այդ գաղափարրը հանդես էր գալիս իրրեդենտիզմի
տեսքով` այսինքն միևնույ ազգաբնակչություն ունեցող տարբեր
տարածքների միավորումը միացյալ պետության մեջ:19-րդ դարի կեսերին
սկսվեց այնպիսի մի գործընթաց` ինչպիսին էր <<ժողովրդի
կամարտահայտությունը>> որևէ տարածքի կարգավիճակի հանդեպ`
այսինքն պլեբեսցիտը: Պլեբեսցիտների արդյունքով 1860 թ. Ֆրանսիային
միացան Նիցցան և Սավոիան, իսկ 1862թ. Իոննիան կղզիները`
Հունաստանին: Պլեբեսցիտները այն ժամանակ կատարյալ չէին, քանի որ
դրանց մասնակցում են տվյալ տարածքներում բնակվող որոշակի
կատեգորիայի մարդիկ:

4. 20-ՐԴ ԴԱՐ
•
20-րդ դարը կարելի է համարել ինքնորոշմն դարաշրջան: 20-րդ դարում
կործանվեցին այնպիսի խոշոր բազմազգ կայսրություններ, ինչպիսիք
էին
Ավսրո-Հունգարիան, Օսմանյան կայսրությունը, Բրիտանական
կայսրությունը, ԽՍՀՄ-ը, Հարավսլավիան:
1900 թ.-ին գաղութային
տիրույթները զբաղեցնում էին երկրագնդի ցամաքային տարածքների մեծ
մասը` որը ուներ 73 միլիոն քառ. կմ տարածք, 530 միլիոն բնակչություն,
իսկ 1990-ական թվականներին աշխարհի քաղաքական քարտեզի վրա
համարյա գաղուներ չկար:Առաջին համաշխարհային պատերազմի
ժամանակ պատերազմող երկրները անընդհատ բարձրաձայնում էին այն
ազգերի ինքնորոշման մասին, որոնք բնակվում էին հակառակորդ
երկրների տարածքներում: Հատկապես հաճախակի էր բարձրացվում
լեհական հարցը և հայկական հարցը: Այդ ժամանակաշրջանում ազգային
ինքնորոշման սկզբունքը, որպես հետպատերազմյա
աշխարհաքաղաքական կառուցվածքային կարևորագույն նորմ առաջին
անգամ առաջ քաշվեց Անտանտի երկրների և ԱՄՆ-ի կողմից: