नानो प्रविधि पशु पोषण तथा पशु आहाराको  क्षेत्रमा  नानो प्रविधि/बबि बस्नेत उपप्रध्यापक (इलाम सामुदायिक कृषि क्याम्पस)

1. बबब बस्नेत
उपप्रध्यापक
इलाम सामुदाययक क
ृ यि क्याम्पस

2. पशु पोिण तथा पशु आहाराको क्षेत्रमा नानो प्रयिबि
बबब बस्नेत
उपप्रध्यापक
इलाम सामुदाययक क
ृ यि क्याम्पस

3. ❑पशुपालन व्यिसायलाई ददगो तथा प्रबतस्पिी बनाई उच्चतम प्रबतफल हाबसल गनन सन्तुबलत तथा गुणस्तरीय पशु
आहाराको उपलब्िता र सुबनश्चता अत्यािश्यक छ। पशुपालन क्षेत्र यिकासको लाबग पशु स्िास्थ, पशु प्रजनन्, पशु
आहारा र बजार व्यिस्थापन महत्िपूणन संभाग हुन्। पशुपालनमा लाग्ने क
ु ल लागतको कररब ७० प्रबतशत खचन
पशु आहारा व्यिस्थापनमा लाग्ने गरेको छ। पशुपालन क्षेत्रले राष्ट्रको क
ु ल ग्राहस्थ उत्पादनमा ५.५६ प्रबतशत
योगदान गदनछ।नेपालमा बाह्र प्रबतशत चरन क्षेत्रले ढाक
े को छ।
❑शरीरको िृयि गने, स्िस्थ राख्न र उत्पादन गननको लागी आिश्यक पने खाद्य तत्िलाई पोिण भबनन्छ। पोिक
तत्िहरु काबोहाईड्रे ड, प्रोयिन, बभिाबमन, खनीज, लिण हुन्न। आहारा व्यिस्थापनले पशुलाई क
ु न अिस्थामा क
े
खुिाउने, कबत खुिाउने, कसरी खुिाउने भन्ने बसकाउँछ। गाउँघरमा क
ृ िकहरुले
गाईभैसी, भेडाबाख्रा, सुंगर, क
ु खुरालाई बढी आहारा खुिाउने गरेको पाइन्छ। आहारा पशुको उत्पादन अिस्था र
उमेर अनुसार खुिाउन जरुरी छ। क
ृ यिजन्य अन्नबाली मक
ै , िान, कोदो, फाफर, जुनेलो, जौ आदी काबोहाइड्रे ि र
दलहन, तेलहन र ययनका उपपदाथन प्रोयिनको स्रोतको रुपमा प्रयोग हुने गरेको छ।
❑पोिक आहारामा पोिण तत्िको कमी भएमा शाररीक िृयि अिरुि हुने, दुब्लाने, रोग प्रबतरोिी क्षमता घट्ने, राम्ररी
नहुक
न ने, प्रजनन् क्षमता घट्ने, दुि उत्पादन घट्ने, क्यालबसयम तथा फस्फोरसको उपयोगमा बािा पुग्ने, पाठापाठीका
खुट्टाका हाड बाङ्गीने, मरेका बाच्छाबाच्छी-पाठापाठी जन्माउने, रक्तअल्पता हुने, पशुमा बाली नजाने, पाठापाठी
तुहाउने आदद समस्या देखीन्छन्।
❑आजभोली पशु, क
ु खुराहरुमा हमोन, एन्न्िबायोयिस, यफड एबडयिप्स, बमबनरल लबणहरु पबन अत्याबिक मात्रामा प्रयोग
भैराखेको छ जसले गदान पशु तथा क
ु खुरामा नकारात्मक असर पररराखेको छ।पशु पोिणको बढ्दो माग अबन
हमोन, एन्न्िबायोयिस, यफड एबडयिप्स, बमबनरल लबणहरुको अत्याबिक प्रयोगले बनम्ताएको नकारात्मक असरलाई
न्युनीकरण गनन पशु पोिण तथा पशु आहाराको क्षेत्रमा नानो प्रयिबि यिकास भएको हो।

4. नानो प्रयिबि
❑सामान्य भािामा नानो प्रयिबिलाई नानो िायोिेक्नोलोजी पबन भबनन्छ।
❑पशु पोिणमा नानो िायोिेक्नोलोजीले जैयिक र अजैयिक िस्तुहरुलाई बमस्रण गरी पशु
आहारमा पोिक तत्िहरूको यितरण, न्स्थरता र प्रभािकाररता सुिार गनन नानोस्क
े ल सामग्री
र प्रयिबिलाई समाबेस गछन।
❑नानोिेक्नोलोजीले पोिक तत्िहरू जस्तै बभिाबमन, खबनजहरू, र सयिय जैयिक
यौबगकहरूलाई न्यानो कणहरूमा इन्क्याप्सुलेशन गछन।
❑नानोिेक्नोलोजी दानाको गुणस्तर बढाउन, रोग प्रबतरोिात्मक क्षमता यिकास गनन,
िातािरणमा पने नकारात्मक समस्यालाई न्युनीकरण गनन अहम भुबमका छ।
❑नानो लबण पदाथनले पेिमा पशुहरुले खाएको दानाको सतह क्षेत्र र जैयिक यियाकलाप
बढाँउछ।

5. ❑ सामान्य भािामा नानो प्रयिबिलाई नानो िायोिेक्नोलोजी पबन भबनन्छ।
❑ पशु पोिणमा नानो िायोिेक्नोलोजीले जैयिक र अजैयिक िस्तुहरुलाई बमस्रण
गरी पशु आहारमा पोिक तत्िहरूको यितरण, न्स्थरता र प्रभािकाररता सुिार
गनन नानोस्क
े ल सामग्री र प्रयिबिलाई समाबेस गछन।
❑ नानोिेक्नोलोजीले पोिक तत्िहरू जस्तै बभिाबमन, खबनजहरू, र सयिय जैयिक
यौबगकहरूलाई न्यानो कणहरूमा इन्क्याप्सुलेशन गछन।
❑ नानोिेक्नोलोजी दानाको गुणस्तर बढाउन, रोग प्रबतरोिात्मक क्षमता यिकास
गनन, िातािरणमा पने नकारात्मक समस्यालाई न्युनीकरण गनन अहम भुबमका
छ।
❑ नानो लबण पदाथनले पेिमा पशुहरुले खाएको दानाको सतह क्षेत्र र जैयिक
यियाकलाप बढाँउछ।

6. ❑ नानो प्रयिबिका यपता ररचाडन फ
े नम्यान हुन्। उनले यस प्रयिबिका बारेमा सन् १९५९ मा
प्रथम पिक बोलेका बथए।
❑ नानो प्रयिबि क
ृ यि, पशुपालन, स्िास््य, िातािरण लगायत यिबभन्न क्षेत्रमा प्रयोग हुँदै
आइरहेको छ।आजभन्दा पचास बिन पयहले औििी अभाि हुँदा पशुचौपाया बबरामी होस् िा
यििाक्त घाँस खादा न्चम्िाईलो रातो मािो खुिाउने प्रचलन बथयो।
❑ यसरी मािो खाँदा पशुलाई चायहने सुक्ष्म खाद्य तत्ि प्राप्त हुनुको साथै पशुको शरीरमा
भएको हानीकारक यौगीकहरु मािोका कणहरुसँग िाँसीएर गोबरसँग बायहर बनस्कन मद्दत
पुग््यो र बबकार तत्ि बाि पशुचौपाया बच्ने गदनथे।
❑ सामान्तया नानो बस्तु दुई प्रकारका हुन्छन् जैयिक नानो बस्तु र अजैयिक नानो बस्तु।
जैयिक नानो बस्तु यिरुिाबाि बनकाबलएका प्रोयिन, काबोहाईड्रे ड, न्चल्लो पदाथनका अणुहरु
हुन् भने अजैयिक नानो बस्तु सुक्ष्म बमबनरल लिनका अणुहरु हुन्।
❑ हाल पशु पोिण तथा पशु आहाराका क्षेत्रमा बढी मात्रामा प्रयोग भएको नानो प्रयिबि नानो
बमबनरल लिन हुन् जस्तै नानो न्जङ्ग, नानो तामा, नानो फलाम, नानो चाँदी, नानो सुन आदी।

7. नानो प्रयिबिको महत्ि
❑ यिबभन्न अध्ययन र अनुसन्िान अनुसार नानो प्रयिबिको प्रयोगले गाईभैसीमा दुि
बढ्ने, मासु लाग्ने, यियनको गुणस्तर िृयि हुने, रुमेनमा सुक्ष्म न्जिानुको संख्या िृयि
हुने, पाचन प्रणालीमा सुिार ल्याउने गरेको देखाएको छ।
❑ नानो बसल्भरले रगतमा भएको क्षारीय फोस्फ
े िेजलाई बढाई चल्लाको हयि बढ्न मद्दत
पुयानउछ।
❑ नानो तामाले क
ु खुरामा हयिको तागत बढाउँछ।
❑ त्यस्तै नानो बसल्भर, नानो कपर, नानो फलाम क
ु खुराको दानामा बमसाएर खुिाइयो भने
लेयसन क
ु खुराले िेरै अण्डा ददनुका साथै अण्डाको गुणस्तर पबन बढ्ने अध्ययनले
देखाएको छ।
❑ नानो कपर दानामा बमसाएर सुंगुरका पाठापाठीलाई खुिाउँदा पाठापाठीको िृयि यिकास
बछिो हुने गरेको छ।

8. बनष्किन
❑अत पशु पोिण तथा पशु आहारा पिबतको यिकास तथा यिस्तार, पशुबस्तुहरु र पशुजन्य
पदाथनको उत्पादनमा िृयि, आयात प्रबतस्थापन र बनयानत प्रििननमा जोड गरे राष्ट्रलाई
आत्मबनभनर बनाउन सयकन्छ।
❑व्यिसाययक पशुपालन तफ
न आकयिनत हुन पशु आहारा व्यिस्थापन, उन्नत घाँसखेबतको
यिकास, चरन क्षेत्रहरुको संरक्षण, सम्बिनन र उपभोगमा बैज्ञाबनक यिबिहरुको अबलम्बन
गनन आिश्यक रहेको छ।
❑पशु पोिण तथा पशु आहारा क्षेत्र तफ
न संन्घय सरकाले बजेि बबबनयोजन, नेपाल क
ृ यि
अनुसन्िान परीिद, पशु पोिण बडबभजनले अध्ययन अनुसन्िान र उत्पादन, यिश्वयिद्यालयले
पुराना पाठ्यिम परीमाजनन सयहत यस्ता प्रयििी समाबेस, प्रदेश र स्थानीय सरकारले नानो
प्रयिबिको प्रचार प्रसार कायनमा जोड ददए अमेरीका, न्चन, भारतमा जस्तै पशुबस्तुहरु र
पशुजन्य पदाथनको उत्पादनमा िृयि गरी राष्ट्रलाई आत्मबनभनर गराउन नानो प्रयिबि उत्तम
प्रयििी हुन सक्छ।