Say sistemleri

1. 3.03.2016

2. Abdjad- r b lifbasında h rfl rin mü yy n ardıcıllığı, h rə ə ə ə ə ə ə ə
h rfin öz r q msal m nası var. Adlar ilk dörd h rfd n m lə ə ə ə ə ə ə ə ə
g lir.ə - alef (а) -1, be (b) - 2, djim (dj) - 3, dal (d) - 4. Ad t nə ə
h rfl rin r q msal m nası istifad olunurduə ə ə ə ə ə :
- astrol biyaə ;
-xronoqramları t rtib ed ndə ə ə;
- Xüsusi nömr l m ( l yazısının v ya kitabın paqinasiya-ə ə ə ə ə
s hif l ri)ə ə ə ;
Abdjad- r b lifbasında h rfl rin mü yy n ardıcıllığı, h rə ə ə ə ə ə ə ə
h rfin öz r q msal m nası var. Adlar ilk dörd h rfd n m lə ə ə ə ə ə ə ə ə
g lir.ə - alef (а) -1, be (b) - 2, djim (dj) - 3, dal (d) - 4. Ad t nə ə
h rfl rin r q msal m nası istifad olunurduə ə ə ə ə ə :
- astrol biyaə ;
-xronoqramları t rtib ed ndə ə ə;
- Xüsusi nömr l m ( l yazısının v ya kitabın paqinasiya-ə ə ə ə ə
s hif l ri)ə ə ə ;

3. Rəqəmin qiyməti həmin rəqəmin neçənci
yerləşməsindən asılı deyil.Mövqesiz say
sistemlərinə misal olaraq Roma say
sistemini ,əlifba sistemlərini göstərmək olar.

5. Onluq say sistemində 10 ədədinin oynadığı rolu Babilistanda mövqeyə görə
nömrələmədə 60 ədədi oynayırdı; ona görə də bu nömrələməni 60-lıq
nömrələmə adlandırırdılar. Altmışlıq nömrələmədən müasir dövrdə vaxt
hesablamalarında istifadə olunur. Məsələn, 60 saat, 60 dəqiqə və s.

6. Say sistemləri iki böyük qrupa bölünür:Say sistemləri iki böyük qrupa bölünür:
Mövqeli v mövqesizəMövqeli v mövqesizə
Ədədi əmələ gətirən eyni işarələr, yerindən asılı
olaraq müxtəlif ədədləri təyin edir.
Ədədi təşkil edən rəqəmlər tutduğu
yerindən asılı olmayaraq həmişə eyni ədədi
göstərir

8. ( )
m
m
n
n
n
nq qaqaqaqaqaqaA −
−
−
−
−
−
−
−
−
− +++++++= ...... 2
2
1
1
0
0
2
2
1
1

9. İkilik say sisteminin r q ml rini (0 v 1) ifad etm k üçün 2 dayanıqlıə ə ə ə ə ə
v ziyy ti olan elementl d n istifad olunur ki, onlar da quruluşca sadə ə ə ə ə ə
olub, ucuz başa g lir v iş etibarlılığı yüks k olur. İkilik d dl rə ə ə ə ə ə
üz rind hesab m ll rinin aparılması dig r say sisteml rin nisb t nə ə ə ə ə ə ə ə ə ə
sad olduğundan, kompüterd asan h yata keçirilir. İkilik say sistemiə ə ə
m ntiqi k miyy tl ri ifad edilm si üçün çox lverişli olduğundan,ə ə ə ə ə ə ə
m ntiqi m ll rin v funksiyaların yerin yetirilm si asanlaşırə ə ə ə ə ə ə .
İkilik say sisteminin r q ml rini (0 v 1) ifad etm k üçün 2 dayanıqlıə ə ə ə ə ə
v ziyy ti olan elementl d n istifad olunur ki, onlar da quruluşca sadə ə ə ə ə ə
olub, ucuz başa g lir v iş etibarlılığı yüks k olur. İkilik d dl rə ə ə ə ə ə
üz rind hesab m ll rinin aparılması dig r say sisteml rin nisb t nə ə ə ə ə ə ə ə ə ə
sad olduğundan, kompüterd asan h yata keçirilir. İkilik say sistemiə ə ə
m ntiqi k miyy tl ri ifad edilm si üçün çox lverişli olduğundan,ə ə ə ə ə ə ə
m ntiqi m ll rin v funksiyaların yerin yetirilm si asanlaşırə ə ə ə ə ə ə .

10. Səkkizlik say sistemi – ikilik sistemin təbii
ümumiləşməsidir. Rəqəmləri 0,1,2,3,4,5,6,7 – dən
ibarətdir. Qeyd edək ki, İsveç kralı XII Karl 1717-ci ildə
8-lik sistemilə maraqlanmış, onu 10-luq sistemdəndə
əlverişli hesab etmiş və hətta həmin sistemi
ümumdövlət standartı kimi qəbul etdirmək istəmişdir.
Qəfil ölüm onun bu arzusunu həyata keçirməyə mane
olmuşdur. Burada toplama 7+1=10(8), 6+2 =10, 5+3
=10, 4+4=10(10) əsasında aparılır.

11. Onaltılıq say sisteminin əsası 16-dır. Müasir kompüterdə əsasən 16-lıq say
sistemi tətbiq olunur. 16-lıq say sisteminin 0-dan 9-a qədər rəqəmi onluq say
sistemindən götürülmüş, qalan 6 rəqəm isə latın əlifbasının A-dan F-ə qədər
(hərfləri qəbul olunmuşdur)
0,1,……..,9, A, B, C, D, E, F
Bu sistemdə toplama və vurma cədvəllərini tərtib etmiək üçün, F+1=10,
E+2=10,D+3=10, C+4=10, B+5=10, A+6=10 hesablamaları əsas götürülür.

12. Tam d dl rin bir sistemd n dig rin keçirilm si üçün bölmə ə ə ə ə ə ə ə
qaydasından istifadə olunur. q say sistemind ki d d ardıcıl olaraq pə ə ə
sasına bölünür, bölm q sayə ə sistemind n aparılır. Bölm o vaxtaə ə
q d r davam etdirilir ki, növb ti qism t p-d nə ə ə ə ə kiçik olur. Sonuncu
qism ti v alınmış qalıqları onların alınma ardıcıllığınınə ə və əksinə
soldan-sağa düzm kl , yeni sistemd ki tam d d alınırə ə ə ə ə
Tam d dl rin bir sistemd n dig rin keçirilm si üçün bölmə ə ə ə ə ə ə ə
qaydasından istifadə olunur. q say sistemind ki d d ardıcıl olaraq pə ə ə
sasına bölünür, bölm q sayə ə sistemind n aparılır. Bölm o vaxtaə ə
q d r davam etdirilir ki, növb ti qism t p-d nə ə ə ə ə kiçik olur. Sonuncu
qism ti v alınmış qalıqları onların alınma ardıcıllığınınə ə və əksinə
soldan-sağa düzm kl , yeni sistemd ki tam d d alınırə ə ə ə ə

13. İkilikİkilik ,s,s kkizlikəkkizlikə ,, onaltılıq sayonaltılıq say
sisteml rin keçidə əsisteml rin keçidə ə
2510
=11012
21710
=3318
3710
=458
7710
=4D16

14. 101011,0112
=?10
5 4 3 2 1 0 -1 -2 -3
+1
==
+1
+1
=

15. Digər say sistemlərindən onluq say sisteminə keçmək üçün həmin
ədədin mərtəbələrini qeyd edirik.
2 1 0 -1 -2
108 ?24,127 =
10
21012
3125,870625,025,071664
8482878281
=++++=
=⋅+⋅+⋅+⋅+⋅ −−

16. Kəsr ədədləri 10-luq say sistemindən digər say
sisteminə keçmək üçün ədədin tam hissəsini bildiyimiz
qayda ilə, kəsr hissəni isə keçəcəyimiz say sisteminin
əsasına vurub tam hissəni götürürük. Bu əməliyyat kəsr
hissə “0” olana və ya dövr alınana kimi davam etdirilir.
0,1875 x 2=0,375
0,375 x 2=0,75
0,75 x 2=1,5
0,5 x 2=1,0
0.187510
=?2
0,1875 = 0,0011