history study

1. ПАЛЕОЛИТЫН ҮЕ
А. Нурсауле

2. ДООД
ПАЛЕОЛИТЫН ҮЕ
• Палеолит: Монголын чулуун зэвсгийн түүхэн дэх
хамгийн эртний үе палеолит нь геолигийн
үелчлэлээр плейстоцений* түрүү үеийн төгсгөл
буюу одоогоос 800мянга орчим жилийн өмнө
эхэлсэн.
• Доод палеолитын үе: Монгол нутагт эртний өвөг
хүн анх доод палеолитын үед суурьшиж соёлыг
бүтээсэн байдаг. эртний өвөг хүмүүс чулууг засаж
багаж зэвсэг хийх болсон нь тэдний уураг тархины
хөгжил өндөр түвшинд хүрч, амьтнаас тасран
үлдсэнийг илэрхийлдэг. багаж зэвсэг: 1.хайрган
зэвсэг 2:залтас 3.үлдэц 4.гилбэр 5.леваллуа
• аж ахуй: доод палеолитын үед олзворлох
түүвэрлэх аж ахуй үүссэн. Олзворлох, түүвэрлэх аж
ахуйн үед өвөг хүмүүс байгалийн бэлэн үр жимс,
ургамал ногоо,үндэс зэргийг түүвэрлэхийн сацуу
зэрлэг амьтныг агнаж хоол хүнсээ хангаж байв.

3. ДООД ПАЛЕОЛИТЫН ҮЕ
• Галын нээлт Доод палеолитын үед хүн төрөлхтөний гаргасан ахиц дэвшил дунд
галын хэрэглээний талаархи мэдлэг нь онцгой анхаарал татсан юм. Олдсон
үлдэгдэл хэрхэн яаж байгааг харуулж байна Homo erectus Эхнийх нь махчин
амьтдыг халаах, хоол хийх эсвэл өөрсдийгөө хамгаалахад ашиглаж эхэлсэн.
• Гал түймэрт хүрэхийн тулд эдгээр анхны хүмүүс шуурга эсвэл галын аянга
цахилгаан дээр аяндаа гарч ирэхийг хүлээх хэрэгтэй байв. Үүнтэй адилаар тэд
үүнийг хадгалж, нэг газраас нөгөө газар руу зөөж сурах хэрэгтэй байв.
• Хожим нь МЭӨ 500,000 орчим жил болжээ. С, хүн төрөлхтөн гал асааж сурсан. Ийм
байдлаар тэд түүнд хүрэхийн тулд байгалиас хамааран зогссон.

4. ДУНД ПАЛЕОЛИТЫН ҮЕ
• Дунд палеолитын үе: Энэ үе 100000- 40000 жилийн турш үргэлжилсэн. Монгол нутагт эртний өвөг
хүмүүс палеолитын дунд үед шилжин орсныг илтгэх шинж нь тэдний багаж зэвсгийн үйлдвэрлэлд гарсан
өөрчлөлт юм.
• Багаж зэвсэг: Мустье- шовх үзүүр мэс, нэг талыг нь зассан хянгар,хусуур бөгөөд эдгээр нь өмнөх үеийн
зэвсгүүдээс нэлээд жижиг, тэгш өнцөгт гурвалжиндуу хэлбэртэй, нарийн зассан ир, хурц үзүүртэй байв.
• Ололт: Ч.Дарвиний тодорхойлсноор хэл яриаг л эс тооцвол гал эзэмшиж сурсан нь хүн төрөлхтөний
хамгийн агуу нээлт болжээ. Энэ нь өвөг хүний аж ахуй, нийгэм соёлын зан үйл болон биологийн
хувьсгалд маш чухал нөлөө үзүүлсэн.
• оюун санаа: Дунд палеолитын үед өвөг хүмүүсийн оюун санаанд гарсан нэг том өөрчлөлт нь шүтлэгийн
үүсэл байв.Шүтлэгийн үүслийг илтгэдэг дурсгалууд нь хүн төрөлхтний хамгийн анхны оршуулгууд юм.
• Нийгэм 20-30 гишүүнээс бүрдсэн хүний ​
​
бүлгүүдийн нийгмийн зохион байгуулалт маш энгийн байсан.
Эдгээр нь төрөлжсөн ажил хийгдээгүй жижиг овгийн овгууд байв. Амьд үлдэхийн тулд хамтын
ажиллагаа зайлшгүй чухал байсан бөгөөд ажлын байрыг хүн бүр гүйцэтгэдэг байв.

5. ДЭЭД ПАЛЕОЛИТЫН ҮЕ
• Дээд палеолитын үе нь дэлхий нийтийг хамарсан мөстлөгийн эцсийн шатанд холбогдох ба
палеолитийн төгсгөл юм.
• 40000-12000жилийн турш үргэжилсэн.
• дээд палеолитын урлаг: Энэ үед хад буюу агуйн хананд зосоор зураг зурах, зүүлт гэх мэт гоёл
чимэглэл урлах уламжлал буй болжээ.
• Судлаачид үүнийг Монгол нутаг дахь урлагийн эхлэл гэж үздэг.Эртний хүмүүс оюуны эрхэм дээд
чанар буюу сайхан, муухайг ялгах гоо сайхны ойлголт бий болсныг илэрхийлдэг.
• Сүсэг бишрэл: Дээд палеолитын үед хадны зураг зурах уламжлал өөрөө сүсэг бишрэлтэй
холбогддог бөгөөд авын олз арвин байхыг бнлгэдэж ан амьтдыг зурсан байж магадгүй гэж үздэг.
• Зэвсэг: Монголд дээд палеолитын үед мустье-леваллуа маягийн зэвсгийн уламжлал
хадгалагдсаар байсан ч энэ үеийн онцлог нь ир, хутган зэвсгийн дэлгэрэлт юм.

6. ДООД ПАЛЕОЛИТ;
ДУНД ПАЛЕОЛИТ;
ДЭЭД ПАЛЕОЛИТ.
• Доод палеолит
• Доод палеолитын үед Монгол нутагт оршин амьдарч
байсан хүний хөдөлмөрийн гол зэвсэг нь гилбэр ба мэсэн
зэвсэг байсан бөгөөд тэдгээр нь цохих, цавчих, хэрчих,
хусах зэрэг олон үйлд хэрэглэгдэж байжээ. Монгол орны
доод палеолитийн үе 800,000-100,000 жилийн өмнөх
үеийг хамарна.
• Дунд палеолит
• Монгол одоогийн байдлаар дунд палеолитийн үеийн
хүний оршуулга хараахан илрээгүй байгаа хэдий ч тэрхүү
хүмүүсийн эдлэж хэрэглэж байсан ан агнуурын болоод
хөдөлмөрийн багаж зэвсгүүд олон тоотойгоор олддог.
• Дээд палеолит
• Дунд Палеолитоос дээд Палеолитод шилжихэд орчин
үеийн хүн буй болсон гэж үздэг. Энэхүү дээд үе нь МЭӨ
40000-15000 жилийн өмнөх үеийг хамрана. Энэхүү үеийн
гол онцлог бол эртний хүн сүргүүд задарч тодорхой газар
нутагт тархан суурьшиж, овгийн нэгдэл буюу, овгоор
амьдрах ёс үүсэж, нийгмийн хөгжлийн давуу тал бий
болжээ.

7. МЕЗОЛИТ БУЮУ
ДУНД ЧУЛУУН
ЗЭВСГИЙН ҮЕ
З. Мэндбаяр

8. МЕЗОЛИТ
• Мезолит Энэ бол палеолит ба неолитын хооронд байрладаг эртний түүх юм. Энэ нэр нь Грекийн
mesos (дунд) ба литос (чулуу) гэсэн үгнээс гаралтай тул чулууны дундад эрин гэж орчуулж болно.
• Мезолит нь ойролцоогоор 12000 жилийн өмнө эхэлж, МЭӨ 4000 оны орчимд төгссөн гэж үздэг. Энэ үе
нь мөстлөгийн үе дууссаны дараа плейстоцен ба голоцены хоорондох шилжилтийн үед байрладаг.
• Гарал үүсэл:Мезолит нь 12000 жилийн тэртээ плейстоцен ба голоцены хооронд шилжих шилжилтээс
эхэлсэн юм. Үүний төгсгөл нь бүхэл бүтэн гариг ​
​
дээр нэгэн зэрэг тохиолдоогүй хөдөө аж ахуйд
суурилсан амьдралын шинэ арга хэлбэрүүд гарч ирэв.
• Мезолитийн шинж чанарууд: Мезолитийг түүхчид хоёр үе шат болгон хуваажээ. Эхнийх нь
Эпипалеолит гэж нэрлэгддэг бөгөөд эхний хагасыг хамардаг бол дараагийнх нь Протонеолит бол
дараагийн үе буюу неолитын үеийг өгчээ.
• Мезолитийн хувьсгал: Уламжлалт түүхчид хөдөө аж ахуйн гадаад үзэмжээр бий болсон агуу
өөрчлөлтийг дүрслэхийн тулд Неолитийн хувьсгалын талаар ярьж байсан боловч олон зохиогчид
бодит байдал дээр энэхүү өөрчлөлт Мезолитийн үеэс эхэлсэн гэж тэмдэглэжээ.

9. МЕЗОЛИТИЙН УРЛАГ
• Дээд палеолитын төгсгөлд түүний уран сайхны илрэл
алга болж, шинэ сэдэв, хэв маяг гарч ирсэн гэж үздэг.
Мезолитийн урлагийг өнөөдрийг хүртэл тогтооход
хэцүү байдаг тул янз бүрийн үечлэлүүд гарч байгааг
мэргэжилтнүүд онцолж байна.
• Уран зургийн гол өөрчлөлтүүд нь агуйн ханан дээр
хийгдсэн париетал урлагт, хөдлөх урлагт хувийн эд
зүйлд гарсан. Үүнээс гадна анхны шаазан эдлэлүүд
гарч ирэв.
• Хадны урлаг: Хадны урлаг дахь сэдэв нь ан агнуурын
дүр төрх, өдөр тутмын амьдрал, зан үйлийг
илэрхийлэхийн тулд хөгжсөн юм. Үүнтэй адил өвөг
дээдсийн төлөөлөл бас олдсон.
• Испанид, Леванте орчимд Мезолитийн уран бүтээлчид
хөдөлгөөнийг илтгэдэг илүү бүдүүвч загвар бүхий
үзэгдлүүд үлдээжээ. Агуй дотор ан агнах, бүжиглэх,
маш төвөгтэй зан үйлийн зургуудыг зурсан байв.
Эдгээр зургуудын зарим нь цэргийн сөргөлдөөнийг
тусгасан байдаг.

10. МЕЗОЛИТ
• Мезолит буюу дунд чулуун зэвсгийн үе нь МЭӨ 12000-8000 жилийн өмнөх үе буюу палеолитоос
неолитод шилжих шилжилтийн үе.
• Мезолитийн үе нь орон бүрт харилцан адилгүй буюу 20,000-5,000 жилийн өмнөх үеийг хамардаг
ба сүүлчийн мөстлөгийн үеэс хойшхи жилийн тэртээх далайн төвшин нэмэгдэж, байгаль орчин
өөрчлөгдөн хүн төрөлхтөн хоол хүнсний шинэ эх сурвалжийг хайж эхэлсэн тэр үеэс эхэлдэг.
• Өмнөх Палеолитикийн үеэс гаралтай багаж зэвсгийг хэрэглэж байсан ба Шинэ чулуун зэвсгийн
өмнөх Месолитик үе хэмээн нэрлэдэг. Энэхүү нэрийг малтлага хийж байсан археологичид өгсөн
байна. Бичил чулуугаар илүү нарийн бүтэцтэй багаж зэвсэг хийж, түүгээрээ загас барих, ан
агнуур хийх гэх мэт нийгмийн хөгжлийн илүү боловсронгуй төвшинд хүрээд байсан аж. Хүмүүс
нохойг гэршүүлэн тэжээж, ан агнахад сургаж байсан нь яалт ч үгүй энэ цаг үед хамаардаг.
• Мезолитын үед нум сум ба амьтдыг сургах нь том амжилт болжээ. Анд явах мөн гэр орноо
хамгаалахын тулд нохойг ашигладаг байжээ. Энэ үед ихэнхдээ чулуун зэвсгүүд байжээ. Чулуун
зэвсгийг хийхдээ чулуугаа цохиж хийдэг байсан. Зарим газарт загас барих тор ба модон
хэрэгслүүдийг хэрэглэдэг мөн модоор завь хийдэг байжээ.

11. НЕОЛИТИЙН ҮЕ
Б.Билгүүн

12. НЕОЛИТИЙН ҮЕИЙН УРЛАГ
• Хүн төрөлхтөний нийгмийн хөгжлийн дараагийн үе нь шинэ чулуун
зэвсгийн буюу МТӨ 7000-2000 жил хүртэлх үе юм.
• Неолитийн үед хүн зэр зэвсгийг боловсруулах шинэ арга техникэд
суралцжээ. Чулууг нүхлэж, өнгөлж сурсанаар төрөл бүрийн хэлбэр
дүрстэй багаж хэрэгсэл бүтээх боломж нээгдсэн. Шавар эдлэлийн
үйлдвэрлэл бий болж, нэхмэл, сүлжмэл эдлэл улам бүр
боловсронгуй болж, барилгын ажил эрхлэх болсон нь хүмүүсийн
ахуйлаг эрэлт шаардлага өсч, суурьшмал амьдралд дадаж
эхэлснийг илтгэж баина.

13. • Овгууд хүчирхэгжиж, харилцаа холбоо сайжирч, эхийн эрхэт ёсноос эцгийн
эрхэт ёсонд шилжсэн зэрэг тэр үеийн хүмүүсийн амьдралд гарч байсан
өөрчлөлт нь үйлдвэрлэх хүчний болоод хөдөлмөрийн хуваарийн өсөлттэй
шууд хамааралтай байлаа.
• Неолитийн үеийн хүмүүс аж ахуй эрхлэх харилаанд шилжиж, хэрэгтэй зүйлээ
үйлдвэрлэх болсноороо байгалийг улам гунзгий таньж мэдэх боломжтой
болсон. Хүмүүс ажиглаж мэдсэн ойлголтуудыг туршиж, улмаар ертөнцийн
тухай төсөөлөлдөө улирах цагийг од эрхэсийн хөдөлгөөн солбилцолоор
тогтоон, ахуйдаа тооцон хэрэглэх аргыг нэвтрүүлжээ.

14. ШАВАР УРЛАЛ БА ЧИМЭГЛЭЛИЙН
УРЛАГ
• Тэр үеийн хүмүүсийн үйлдвэрлэх үйл ажиллагааны хамгийн нийтлэг төрөл нь янз бүрийн
хэлбэрийн шавар эд зүйлс хийх явдал байв. Шавар эдлэлийг гар аргаар маш уран
бутээдэг байсан ба өөрийн хийц хэлбэрээрээ энгийн боловч чимэглэлийн барил, хийц
галбираараа давтагдашгуй олон янз байжээ.
• Неолитийн урлагт хэмнэл, давтамж болон хээ угалзат загвар голлон, түүнээс хүний өдөр
тутмын хэрэгцээний эд өлгийн зуйлсийг гоёж чимэглэх заншил дэлгэрчээ.
• Ургацын ёслол мөргөл үйлдэх болж, өргөлийн дээжийг тусгайлсан тахилгын сав суулга
буюу бэлгэдэлт тэмдэг зурлагатай вааранд хийж өргөдөг болжээ. Өөрөөр хэлбэл, хээ
угалзыг аливаа зүйлийн мөр хэсгийг тодруулах, эсвэл бүрэлдэхүүн хэсэгт тэмдэг
тавихад ашиглах болжээ. Неолитийн урлагт геометрийн дурст хээ угалз, амьтдын болон
ургамлын дурст хээ угалз даваймгайлан хөгжсөн.

15. ХАДНЫ СҮГ
ЗУРАГ
, ,
Геометрийн дурсээс уул ус талбайн бэлэгдэл болсон
, ,
гурвалжин дөрвөлжин долгионт зураасуудыг илуу
эрхэмлэдэг байжээ.
Хээ угалз болон зарим нэг бэлэгдэлт тэмдэг нь тэр үеийн
,
хүмүүсийн сүсэг бишрэл домог зүйн ойлголтыг
илэрхийлэхийн зэрэгцээ түүгээр чимэглэгдсэн эд зүйлс нь
хүмүүсийн гоо сайхны эрэлт хэрэгцээг хангаж байсан
.
байна
/ /
Амьтныг зөвхөн хажуу талаас нь профиль хавтгай
байдлаар гүйдэтгэсэн нь техникийн бэрхшээлтэй
,
холбоотой мэт боловч угтаа танин мэдэхүй чимэглэхуйн
урог гол биш болж оронд нь харилцааны элдэв
.
хэлбэршил гарч ирснийг харуулж байна
Сибирээс олдсон хадны сүг зургууд дээр амьтад нь ямагт
.
нэг чиглэлд нэгэн хэмээр явж байгаа нь илэрхий байдаг
, .
Эдгээр нь гол даган цувж яваа буга хандгайн сурэг ажээ
,
Неолитийн үеийн урлагт нь одон зурхай сүнсийг дээдлэх
үзэл хандлагад суурилсан анимизмын сэтгэлгээ голлож
байсан нь ажиглагддаг.

16. • Зэс чулууны үе буюу энеолитын үе бол чулуун зэвсгийн үеэс
төмөрлөг зэвсгийн үед шилжих завсрын шат юм. Хэдийгээр чулуун
зэвсгийг өргөн хэрэглэсээр байсан боловч зэсийг нэн түрүүнд
байгалийн бэлэн цул зэсийг хэрэглэж эхэлсэн цаг үе юм. Зэсийг
хүдрээр ялган гаргах болсон бөгөөд өөр бусад төмөрлөгтэй хольж
нийлмэл төмөрлөг гаргах болсон цагаас энеолитын үе дуусч хүрлийн
үе эхэллээ гэж үздэг.