Tài liệu đề cập đến những khía cạnh của văn hóa và phong tục tập quán đặc trưng của vùng miền, thể hiện sự đa dạng về địa lý và truyền thống. Nó nhấn mạnh các yếu tố tự nhiên, xã hội và ý nghĩa văn hóa làm phong phú thêm bản sắc dân tộc. Qua đó, người viết kêu gọi bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

1. 14
NUÙI ÑAÙ BIA
(Thaïch Bi Sôn)
 Phuù
Đường luật
Kính daâng leân Anh linh
Thaày Ñaø Giang(1)
Traàn Só
Thaân taëng cöïu hoïc sinh
Trung hoïc Nguyeãn Hueä,
Boà Ñ eà, Ñaëng Ñöùc Tuaán,
Vaên Minh , Taân Daân .

2. 15
(1) A . Keà bieån : Ñaù Bia ,
B. Löûng trôøi : Bia Ñaù
(2) A. Ngaøn thu ñöøng söõng vôùi vaân phong (3)
,
B . Vaïn thuôû vöõng beàn cuøng nguyeät tueá (3)
…
(3) A . Meù taây , quanh co ñöôøng Ñeøo Caû ;
giaùp phía caøn(3)
long laùnh nöôùc Vuõng Roâ ;
B . Mieàn baéc , thaáp thoaùng cöûa Ñaø Noâng ;
xuoâi phöông hoaû (3)
nhaáp nhoâ ñeøo Coå Maõ
(4) A. Voïng ngaém xuoáng mieàn Haûo Sôn xa traïm ,
röïc rôõ thaûm thöïc vaät vaây Bieån Hoà ;
B. Xa nhìn töø truï Ñaïi Laõnh haûi ñaêng ,
meânh moâng röøng trieàu ba phuû Ñoâng Haûi .
(5) A. Trôû laïi thôøi Chu Kyû ,
trôøi ñaát long lôû ,
saám daäy muoân coõi ,
bieån Nam Phöông chuyeån mình hoaù nuùi ,
heä Nam Sôn nhoâ neáp ,
raëng Ñeøo Caû loä daïng cuøng
Thaïch Bi Sôn giaùp caän Bieån Ñoâng(4)
;
B . Quay veà thuôû Trieäu Vöông ,
nöôùc nhaø ngaû nghieâng ,
binh traøn khaép nôi ;
quaân Taây Haùn coâng luyõ vaây ñoàn ,
thôøi Noäi Thuoäc môû maøn ,
mieàn Nhöït Nam ra ñôøi vôùi
Töôïng Laâm Huyeän keà beân Ñeøo Caû (5)
(6) A. Roài höng binh , Nhò Tröng Vöông ;
B. Laïi ñoaït ñòa , Haäu Haùn Ñeá .
(7 ) A. Ñoàng Truï Maõ Vieän giöõa Coå Maõ (6)
,
lo baáy(7)
,
ñaø döïng vôùi lôøi truø Phuïc Ba(8)
;
B. Tieåu Vöông Taây Ñoà nam Töôïng Laâm ,
laï sao ,
vaãn coøn sau voù ngöïa Maõ Thò .
(8) A . Ñoàng caùnh baéc coøn chìm saâu trong nöôùc lôï ,
vui reo luõ soùng ,
ngoïn trieàu leân ;
B. Nuùi beân ñoaøi vaãn khuaát kín döôùi röøng giaø ,
chôït ñoäng ngaøn caây ,
côn gioù laïi …

3. 16
(9) A. Cuoái Ñoâng Haùn , Khu Lieân khôûi loaïn,
gieát Huyeän Leänh ,
xaây mieàn Laâm Aáp ly khai nôi Töôïng Laâm(9)
;
B . Ñaàu Haäu Leâ , Hoàng Ñöùc thaân chinh ,
vaøo Chieâm Thaønh ,
döïng nöôùc Hoa Anh(10)
chaén ñoän(11)
giaùp Ñeøo Caû .
(10) A. Chia ñaát phong vöông(12)
:
(10 A) A Nam, Chieâm Quoác – Boà Trì Trì thuï phong ;
B Taây , Nam Baøn _ Vua Thuyû Hoaû quaùn xuyeán .
B. Chaïm bia ñònh giôùi(13)
:
(10B) A “ Chieâm Thaønh quaù thöû , binh baïi quoác vong ;
B An Nam quaù thöû , tröôùng tru binh chieát(14)
”
(11) A. Coå Maõ _ Ñeøo Caû :
Hai dieän tieàn haäu cuûa aûi ngö ïphoøng tieàn phöông
ñeá quoác Nhaø Haùn sau buoåi Phuïc Ba ñieàu binh(6)
.
Ñeøo Coå Maõ
B. Ñeøo Caû – Hoa Anh :
Caëp theá yû doác nôi tuyeán phoøng thuû chieán
löôïc giang sôn Ñaïi Vieät keá thôøi Hoàng Ñöùc ngöï giaù(6)

4. 17
Ñeøo Caû
(12) A Suoát daõy Ñeøo Caû , röøng giaø hoang vaéng ;
söông sôùm ngöng ñoïng treân muoân caønh hoa noäi ;
töïa tan hoaø , döôùi tia naéng sôùm ;
trong tröôøng ca chim nuùi ;
ríu ríu khaép cuøng …
B . Quanh mieàn Ñaù Bia , ñoäng leû quaïnh coâ;
khoùi chieàu toaû vöôn töï maáy cuïm xoùm Chaøm ;
nhö quyeän laãn , theo boùng maøn ñeâm ;
vôùi ñieäp khuùc troáng ñoàng ,
ngaân ngaân ñaâu ñoù …
(13) A. Roài Chieâm Thaønh veà mieàn xöa ;
B. Ñoaïn Chuùa Nguyeãn ñeán choán cuõ …
(14) A. Taàng ñaát phuø sa ñaõ noåi ,
caây laù bieác um ;
B. Khoái ngöôøi vieãn xöù caøng taêng ,
xoùm laøng ñoâng ñaûo .
(15) A. Lónh ñoà Ñeøo Caû cheânh veânh khuùc khuyûu ,
sôùm hoâm maáy ñoaøn thöông khaùch ngöôïc xuoâi ;
B. Böu traïm Phuù Hoaø nhoän nhòp oàn aøo (15)
,
ñaây ñoù nhieàu ngöïa traïm phu phi kieäu .
(16) A. Nôi Bieån Hoà, luõ saáu saùng chieàu nhaân nhaû;
xoùm laøng e sôï ,
khieán Cuï Thöôïng tieàn gieo(16)
…
B. Goùc Haûo Sôn , ñaøn huøm naêm thaùng raäp rình;
giaø treû ngaïi lo ,
laøm Taây Döông suùng noå .
(17) A. Nghe maây che Bia Ñaù ,
khaép chôï goïp haøng mau leï ,
chaúng muoän gioù möa sang :
A 1 “Choùp Chaøi ñoäi muõ ,
Maây phuû Ñaù Bia .”

5. 18
B. Thaáy muõ ñoäi Choùp Chaøi ,
toaøn nhaø vun luùa voäi vaøng ,
khoâng laâu möa gioù laïi :
B1 “ Eách nhaùi keâu lia ,
Trôøi möa nhö ñoå ! “
(18) A. Thôøi Minh Maïng , ôû Tuyeân Ñænh, Ñaïi Laõnh daïng ghi ;
B. Buoåi Töï Ñöùc, vaøo ñieån thôø , Ñeøo Caû danh ñeå(17)
(19) A. Ngöôi Phi Tín(18)
ñeán Chieâm Thaønh thuôû tröôùc , vònh caûnh Linh
sôn (19)
:
“ Linh Sôn phöông thaïch lónh ,
Kyø haï höõu truyeàn löu.
Lieâu laïc cö daân thieåu ,
Phong ñaêng coác meã ñieàu .
Phoùng ñaêng kyø Phaät phuùc ,
Traïi nguyeän tieän thöông chu.
Ñaèng tröôïng sôn trung xuaát ,
Ngö haø haûi noäi caàu .
Phaïn kinh taèng ñoå thöû ,
Kim nhaät mhaát ngao du(20)
… “ TYÙ
***
‘ Ñaàu Linh Sôn , taûng ñaù ;
Chaân nuùi suoái tuoân mau .
Thöa xoùm , ngöôøi daân ít ;
Ñöôïc muøa , vöïa luùa ñaày .
Ñoáùt ñeøn caàu phöôùc Phaät ,
Ñeán beán nguyeän böôøm taøu.
Maây giöõa traûng , non laáy ;
Caù trong soâng , bieån caâu .
Xöù ghi nôi saùch Phaïn(21)
,
Nay gheù ñeán ngao du… ‘ SÖÛU
***
Ñænh Linh Sôn taûng ñaù vuoâng vuoâng ,
Nöôùc suoái chaân non ñoå cuoän cuoàng…
Ñoäng xoùm löa thöa , laøm raãy khaép ;
Luùa khoai ñaày daãy, ñöôïc muøa luoân.
Ñoát ñeøn thaønh kính caàu Thaàn , Phaät ;
Ñeán beán bình an nguyeän maûng , xuoàng .
Caù ngaäp bieån soâng , maây ngaäp traûng ;
Phaïn kinh ghi roõ , gheù xem töôøng. DAÀN
B. Cuï Löông Kheâ(22)
qua Ñaïi Laõnh thôõi sau , ñeà thô Bia Ñaù :

6. 19
“ Nhaát phieán sôn ñaàu thaïch ,
Cao quyeàn xuaát bích tieâu.
Phaân cöông Haùn truï laäp,
Truù taát Ñöôøng binh löu .
Coå trieän baïch vaân aùm ,
Thaàn coâng thanh söû phieâu .
Laëc bi nhaân haø khöù ?
Haønh khaùch töù thieàu thieàu(23)
… “ TAÂN
***
“ Taûng ñaù treân ñaàu nuùi ;
Vöông trôøi thaúm tònh thanh…
Haùn xaây truï giôùi tuyeán ,
Ñöôøng truù ñoaøn löông binh.
Phuû coå töï , maây traéng ;
Ghi danh thaàn, söû xanh .
Chaïm bia ngöôøi veà choán ?
Buoàn löõ khaùch moâng meânh … “NHAÂM
***
Ñænh non Bia Ñaù phuû muø söông ,
Ñöøng söõng taàng cao trôøi moät phöông(24)
.
Ñeøo caû hoâm nao troàng coät Haùn ,
Röøng saâu buoåi aáy truù xe Ñöôøng(25)
.
Ngaøn thu bi töï maây maøi neùt ,
Muoân thuôû danh thaàn söû roïi göông .
Ai keû chaïm bia giôø khuaát boùng ,
Khieán ngöôøi qua ñoù caûm hoaøi vöông … “QUYÙ
(20) A. Thôøi noâ leä Phaùp :
röøng xao uoán khuùc ñeøo thoâng ñaïo ,
mìn noå , xaây haàm thieát loä Ñeøo Caû ,
naêm baéc nhieàu giao thöông ;
Tranh thuûy maëc cuûa Hoïa Syõ Ngoïc Böûu
B. Buoåi thöïc daân Taây :
gioù loäng nhoâ hình soùng ñaïi döông ,
nuùi san , ñuùc truï haûi ñaêng Keâ Ga(26)
,
haïm taøu deã ñònh vò .

7. 20
Tranh sôn daàu cuûa Hoïa Só Phaïm Thi
(21) A. Luùc chieán tranh buoåi aáy ,
taøu Khoâng Soá ,
nhieàu dòp vaøo ;
B. Thôøi xaây döïng giôø ñaây ,
caûng Vuõng Roâ ,
laém taøu gheù .
( 22) A. Ñoä tröôùc ,
cuøng toaøn moân sinh Nguyeãn Hueä ,
töø ngaõ Hoaø Taâm chinh phuïc Bia Ñaù,
theo chaân ngöôøi höôùng ñaïo ,
phaùt caønh reõ laù ,
ù truoâng(27)
môû vaãn nhoâ ñaày gai goác,
khi qua khe khi vöôït suoái,
aøo aøo töïa quaân chuyeån ,
voäi vaøng !
Aûnh cuûa Nguyeãn Hieán
19-2-1992
B. Laàn keà ,
vôùi maáy ñeä töû Nguyeân , Trang…
töï nôi Quoác Loä laõm du Ñaù Bia ,
ñeám caáp loái ñaêng sôn ,
leân doác qua caàu ,

8. 21
loái ñi haàu phuû kín laù caønh ,
luùc ñoùn gioù luùc vôøn maây ,
chaäm chaäm nhö khaùch du,
nhaøn nhaõ !
Aûnh cuûa Ñaøm Khaùnh Haï
16-2-2003
( 23 ) A. Laïc loaøi vaøi choøm queá nuùi giöõa trieàn Ñaù Bia ,
B. Thoai thoaûi moät ñaùm traø röøng gaàn chaân Bia Ñaù .
(24 ) A. Ñoä tröôùc ,
leân keà ñænh ,
phieân löu rieâng maét :
Coõi Trôøi moäng mô meânh moâng lieàn nuùi !
nghe laïnh laønh tònh khieát ,
laù ngaäp ñaàu caønh xao xuyeán,
laù phuû söôøn non töø vaïn thuôû ,
röïc rôõ hoa mua(28)
tím ,
um tuøm loaøi truùc moïc ,
gioù bieån ngaäp ngöøng troâng ñaù döïng,
moä vuõ chen chaân vôùi raùng söông …
( 12 – 4 – 1992 )
B. Laàn ba ,
ñeán taän nôi,
kích ñoäng chuùt loøng :
Bia Ñaù ñoà soä choùt voùt giaùp trôøi !
thaáy söøng söõng oai nghieâm,
maây vöông ñænh ngoïn chaäp chôøn,
maây maøi neùt chöõ doïc ngaøn thu ,
xa xoâi goác ñaùc(29)
giaø ,
roän raõ tieáng ve keâu ,
söông chieàu e aáp thaáy ngöôøi leân ,
taø döông traûi boùng treân caây laù .
(13 _ 5 _ 2006 )

9. 22
Aûnh cuûa Ñaøo Taán Nguyeân
(25) A. Nôi khe ñaù heïp ,
chöøng maáy goác hoa kyø laï ,
maøu thanh khieát ,
mô hoà höông daõ noäi ,
döôøng chæ sinh soáng nôi naøy …
B. ÔÛ ñænh ñoài xa ,
töïa moät hoa ñaù khoång loà ,
veû aûo huyeàn ,
thaáp thoaùng aùnh döông quang ,
haún rieâng keát thaønh choán aáy ?
(26 ) A. Bia Ñaù hình dung Phaät Chæ(30)
,
ñaát trôøi lieân keát,
ngöôøi duø phöùc giaùo,
daï daï traân troïng kính yeâu …
B . Ñaù Bia bieåu töôïng Phuù Yeân ,
söong khoùi phuû vöôn,
keû daãu tha phöông ,
loøng loøng vónh haèng hoaøi nhôù !

10. 23
Thô keát:
Thơ kết:
Lên thăm Bia Đá có Nguyên ,Trang..….………
Mười sáu, mong xem nguyệt ánh vàng.
Ve gọi , cầu xây thay sạn đạo(31)
;
Cành che, đá lót kết hành lang .
Bia chiều mây phủ, sương giăng núi ;
Lửa tối rừng vây, khói ngập hang.
Chuyện vãn năm canh nhoà bão thét ,
Đêm tàn mưa trút để mai lan.…..…(32)
……
An Lãnh Nguyễn Đảm
14-5-2006 )
CHUNG

11. 24
Muøng 4 Teát Ñinh Hôïi (20-2-07) Muøng 7 Teát Kyû Söûu (1-2-09)

12. 25