1. 832926 _ 0001-0003.qxd 19/4/08 12:37 Página 1
Natura
Zientziak 2 DBH
DBHko bigarren mailarako Natura Zientziak liburua
Zubia / Santillanaren Hezkuntza-argitalpenetarako
Sailean Enrique Juan Redalen eta Joseba Santxo Uriarteren
zuzendaritzapean sortu, taxutu eta gauzaturiko talde-lana da.
Proiektu honetan egile-talde honek parte hartu du:
Katrin Mugertza Etxebarria
Miguel Ángel Madrid Rangel
Ignacio Meléndez Hevia
Margarita Montes Aguilera
Marcos Blanco Kroeger
Eduardo Vidal-Abarca
EDIZIOA
Antonio Brandi Fernández
Pilar de Luis Villota
PROIEKTU ZUZENDARITZA
Antonio Brandi Fernández
Ainhoa Basterretxea Llona
Zubia
Santillana

2. 832926 _ 0001-0003.qxd 19/4/08 12:37 Página 2
Unitatearen eskema
Unitatearen sarrerako bi orrialdeak
4
Sarrerako testuan,
Ez dago munduan inor itsas zaldiei buruz Amanda Vicent biologoak adina
edukiekin lotutako
dakienik. Hura da gai horretan adituena, eta animalia horiek ur azpian
Unitatearen
zer-nolako portaera eta ugalketa dituzten aztertu duen lehena. Gaur egun,
gertakari historiko baten
Ugalketa
Seahorse proiektuan dabil buru-belarri, itsas zaldien habitata babestu eta
Amanda Vicent.
haien ugalketa eta portaera aztertu nahian, betiko gal ez daitezen lagun-
zenbakia eta izenburua
garri izango delakoan.
Itsas zaldietan, ugalketa da harrigarriena, arra gelditzen baita umedun.
Ugalketaren prozesua dantza batekin hasten da: bi egun ere iraun dezake,
berri ematen da.
eta hartan, arra eta emea elkarri lotzen dira, isatsaren bidez. Ondoren,
emeak, arrautzak erruteko hodi baten bidez, 200 arrautza baino gehiago
sartzen dizkio arrari, hark sabelaldean duen poltsa batean. Arrautzak
poltsan erabat seguru daudenean, arrak esperma askatzen du, haiek ernal
daitezen. Poltsa horretan garatzen dira enbrioiak, ondo-ondo babestuta.
Bi astetik sei astera bitarteko denbora-tartearen buruan, eklosioa gertatzen da;
hots, itsas zaldi kumeak arrautzatik ateratzen dira. Orduan, arrak erditzea
egiten du: bere baitan kuzkurtu, eta kumeak kanporatzen ditu, zentimetro
Gogoratu eta erantzun
ingurukoak, dagoeneko erabat garatuak, poltsako irekiduran zehar.
atalean, zenbait
GOGORATU ETA ERANTZUN
Nondik norakoak Itsas zaldi kumeak.
1. Zure ustez, zer organismo mota dira itsas zaldiak?
2. Zer ugalketa mota dute itsas zaldiek?
galdera ageri dira.
atalean, unitatean NONDIK NORAKOAK
3. Zergatik da hain garrantzitsua ugalketa-funtzioa?
4. Zertan dira desberdinak sexu bidezko ugalketa eta
ugalketa asexuala?
Erantzuteko, gaiari buruz
Unitate honetan…
5. Zer da ernalketa?
landuko diren • Ugalketa zer eta zertarako den ikasiko
duzu.
• Ziklo biologikoan zer aldi nagusi izaten
Bilatu erantzuna
Nola deritzo espezie bereko arrak eta emeak elkarren
dakizuna gogoratu
oso desberdinak izateari?
diren jakingo duzu.
gai guztiak ageri dira. • Ugalketa asexuala eta sexu bidezko
ugalketa bereiziko dituzu.
• Sexu bidezko ugalketak animalietan
beharko duzu.
zer fase dituen ikasiko duzu.
• Landareen bizi-zikloan txandaka zer
organismo aritzen diren jakingo duzu.
• Sexu bidezko ugalketak animalietan Bi itsas zaldi, elkar gorteiatzen.
Bilatu erantzuna
zer fase dituen ikasiko duzu.
• Bi ugalketa motek zer alde on eta
zer alde txar dituzten aztertuko duzu. ataleko galderen
• Lore baten marrazki zientifikoa
erantzunak unitatean
egingo duzu.
Itsas zaldi ar bat,
umedun.
zehar aurkituko dituzu.
Epigrafeak eta edukiak dituzten orrialdeak
Ariketei esker,
orrialdean garatutako
4 Nerbio-sistema Zein da nerbio-sistemaren funtzionamendua? edukiak berrikusteko
Edukiak Belakietan izan ezik, gainerako animalia guztien nerbio-zelulak (neuronak)
Zentzumen-organoek (errezeptoreek) jasotako informazioa landu egiten
du nerbio-sistemak, eta ondoren, erantzun bat prestatzen du. Nerbio-
oso antzekoak dira. Baina nerbio-sistemaren egituraketari dagokionez,
alde handia dago talde batzuetatik besteetara, neuronen antolaketa
sistemaren funtzionamendua oso antzekoa da animalia guztietan.
aukera izango duzu.
orrialde batean edo dela-eta, batez ere.
Nerbio-sistema deritzo nerbio-zelulek eratutako organo eta egitura
guztien multzoari. Haren ardura da koordinatzea, informazioa
biltzea, interpretatzea, erantzunak lantzea eta efektoreei helaraztea.
sinboloak
bitan garatzen dira, Ornogabeen nerbio-sistema
Ornogabeek nerbio-sistema bakunak dituzte. Bi dira azpimarratzekoak:
adierazten du
oso modu egituratuan nerbio-sareak eta gongoil-sistema.
Nerbio-sareak Gongoil-sistema
informazioa funtsezko
eta irudi askorekin, Sare zehaztugabea
Nerbio-kordoia
Zentzumen-organoek estimulu bat Zentzumen-nerbioek informazioa Erantzuna organo efektoreei bidaltzen
Garuna
hautematen dute: hots bat, irudi bat,
usain bat… Orduan, errezeptoreek
estimulu hori nerbio-bulkada
garunera eramaten dute.
Garunak, orduan, informazioa
hartu, aztertu, eta erantzun egoki
zaie. Giharrek mugimendua sortzen
dute, eta guruinek substantzia
kimikoak jariatzen dituzte. kontzeptuak atalean
hobeto ulertzeko.
bihurtzen dute. bat prestatzen du. Erantzuna ia bat-batekoa da.
Zelenteratuek dituzte horrelakoak; adibidez, polipoek eta
Gongoilak
Anelidoek, artropodoek, moluskuek eta krustazeoek dute horrelakoa.
Edozein estimulurekiko erantzunik azkarrenei eta soilenei ekintza
erreflexuak esaten zaie. Horrelako erantzunak oharkabekoak dira,
gehien-gehienetan animaliak ez baitaki zer egitera doan; mugimendua
bilatu behar dela,
Gako-hitzak letra lodiz marmokek. Nerbio-zelulek sare zehaztugabea eratzen dute,
animalian osoan, eta haren bidez, nerbio-bulkada bazter
Gorputzean zehar zenbait gongoil dituzte, elkarren artean nerbio-
kordoiz lotuta, eta gongoil horietan biltzen dira neuronak. Gongoilik
egin ondoren ohartzen da animalia gertatutakoaz. Ekintza erreflexu
ARIKETAK
9. Zer funtzio betetzen du
guztietara helarazten da. handienak buruan biltzen dira, eta horrela, garuna eratzen dute. asko babeserako dira, arriskuko egoerak saihesteko balio dute.
Beste erantzun batzuk, berriz, borondatezko ekintzak dira; adibidez,
animalia bat atzetik harrapakin bat jarraika duenean lasterka hastea.
nerbio-sistemak?
10. Zer dira nerbioak?
liburuaren amaieran.
ageri dira.
Ornodunen nerbio-sistema
Horrelako erantzunak ez dira automatikoki gertatzen, jakinaren gainean 11. Zer dira ekintza erreflexuak?
Ornodunek ornogabeek baino nerbio-sistema konplexuagoa dute. baizik; izan ere, animaliak ekintza horiekiko kontrol osoa du une oro, Eman adibide bat.
Garuna Nerbio-zentroek eta nerbioek osatzen dute. eta alda ditzake.
Bizkarrezur- • Nerbio-zentroak. Organo horiek errezeptoreen informazioa jasotzen
muina dute, eta gero, erantzunak landu, eta efektoreei bidaltzen dizkiete. Bi
Eduki jakingarriak,
organo dira: garuna eta bizkarrezur-muina; lehena buruan dago, eta JAKINGARRIAK
Nerbioak bigarrena, animaliaren bizkarraldean.
• Nerbioak. Nerbio-zuntzez osatuta daude; hau da, neuronen luzakinez. Neuronak Axoia. Luzakin luze-luzea da, eta bukaera
aldean adarkatu egiten da. Hari esker,
Nerbioek sare modukoa eratzen dute, eta sare horretan zehar joaten Nerbio-bulkadak helarazten berezitutako nerbio-bulkadak beste neurona edo
zenbait epigraferen
zelulak dira neuronak. Egitura berezia dute, organo batzuetara irits daitezke.
dira bulkadak nerbio-zentroetatik gorputzeko atal guztietara. Giharrak
uzkurrarazten dituzte, guruinei substantziak jariarazten dizkiete… harizpi itxurako luzakinak baitituzte; haiei
esker, erraz elkartzen dira beste neurona
Funtsean, bi nerbio mota daude, zer funtzio egiten dituzten kontuan edo organo batzuekin. Zelula-gorputza.
hartuz: Nukleoa dago bertan,
Neuronen luzakinek zuntzak eratzen dituzte,
Funtsezko ideiak – Zentzumen-nerbioak. Errezeptoreetatik nerbio-zentroetara erama-
ten dute informazioa.
– Nerbio motorrak. Nerbio-zentroetatik gorputzeko organo efekto-
eta zuntz horiek, bildu egiten direnez, balak.
Bestalde, bala horietako batzuk ere elkartu
egiten dira, eta horrela, nerbioak eratzen dira.
bai eta zitoplasmaren
zati bat ere.
Dentritak. Luzakin labur, ugari
eta oso adarkatuak dira. Haien
bidez, beste neurona batzuekin
elkartzen dira.
barruan.
reetara helarazten dute informazioa: giharretara eta guruinetara.
atzealde berdea erabiliz 52 53
nabarmendu dira.
Gehiago jakiteko eta laborategian praktikatzeko edukiak
JAKINGARRIAK
Zientzia zure esku Edukien amaierako
Emaitzak interpretatzea. Gorputzen dilatazioa
Orrialde oso bat, Izaki bizidunak tenperaturara nola moldatzen diren
Izaki bizidunen eguneroko jarduera, neurri handi batean, Izan ere, tenperatura baxuek erreakzio metabolikoak
Substantzia gehienak dilatatu egiten dira, haien
tenperaturak gora egiten duenean. Salbuespenetako
Airea, ia gas guztiak bezala, oso sentikorra da
tenperatura-aldaketekiko, eta erraz dilatatzen da.
esperientziek
inguruneko tenperaturak baldintzatuta dago. geldiarazten dituzte, eta altuek, berriz, zenbait molekula
bat ura da; izan ere, bolumen handiagoa hartzen du Horixe egiaztatuko dugu, zenbait esperimentu
zientzia zure esku
Urak bero kantitate handiak xurgatu eta askatzen ditu, organiko desnaturalizatzen dituzte.
solido-egoeran, likido-egoeran baino. errazen bidez.
eduki jakingarriak baina geldiro-geldiro. Hori dela-eta, ur-ingurunean
txikiagoak dira tenperatura-bitarteak, lehorrean
baino.
Leku horietako izaki bizidunak muturreko
tenperaturetara moldatu dira.
Esate baterako, organismo euritermoak
1. Hoztean, airea uzkurtu egiten da. Tapoi
hariduneko plastikozko botila bat hartu eta
3. Emaitzak interpretatuko ditugu. Hoztean, airea
uzkurtu egiten da, eta berotzean, berriz, dilatatu
Oro har, zero azpiko gradu batzuetako tenperatura duten tenperatura-bitarte handiak jasateko gai dira; adibidez,
garatzeko.
lekuetan eta 50 ºC-tik gora daudenetan, izaki bizidun
gutxi bizi da.
txakurrak. Eta organismo estenotermoek, berriz, oso
tenperatura zehatza behar dute; esaterako, pinguinoek.
bero-iturri batetik hurbil utziko dugu, irekita.
Eguzkitan jarriko dugu tarte batez, edo
erradiadore batetik gertu. Botila oso bero
dagoenean, tapoia jarriko diogu. Barruko airea
egiten da. Baina esperimentuek beste gauza bat
ere jarri dute agerian: hozkailuan jarri dugun
plastikozko botilako aireak, uzkurtzean, presio
txikiagoa egiten du botilaren barrutik, eta presio
jartzen dute.
bero dagoenez, dilatatuta egongo da. atmosferikoak zanpatu egiten du botila, haren
Ondoren, botila hozkailuan sartuko dugu; edo
hobeto, izozkailuan. Hamabost minututik
ordubetera bitartean itxarongo dugu (hozkailua
barruko eta kanpoko presioak berdintzen diren
arte.
Erlenmeyer matrazea berotzean, airea dilatatu
Behar bezalako
zer hotz dagoen). Botila hozkailutik ateratzean, egiten da eta presioa eragiten dio ontziaren
azalpena dute
zapalduta dagoela ikusiko dugu, barruko airea barne-gainazalari. Barruko presioa presio
uzkurtu egin delako. atmosferikoa baino handiagoa denean, kanporantz
Klima beroetako animaliek apendize
handi-handiak dituzte, eta haietan,
Animalia homeotermoek etengabe
sortzen dute beroa, kontsumitzen
Inguruneko tenperatura asko aldatzen
denean, zenbait animalia, moldatu
2. Berotzean, airea dilatatu egiten da. Beirazko ontzi bultzatzen du tapoia, ahotik irtenarazi arte.
bat behar dugu, suarekiko erresistentea eta
odol-hodi asko. Horri esker, odola dituzten elikagaien degradazioari ahal izateko, letargian sartzen
artelazkizko tapoi batez estaltzeko modukoa
hozten dute. esker. dira.
(onena erlenmeyer matraze bat edo saio-hodi bat
erabiltzea da).
Tapoirik gabe sartuko dugu hozkailuan, eta hotz
eta erraz egin
dagoenean, kortxozko tapoia jarri eta su geldoan
jarriko dugu, haren tenperatura poliki-poliki
igotzeko. Berotzean, bolumen handiagoa hartzen
hasiko da barruko airea. Azkenean, kortxoa
bultzatu eta irtenaraziko du.
Hoztean, airea uzkurtu egiten da, eta
botila zapalduta geratzen da.
Berotzean, airea dilatatu egiten da, eta
daitezke.
tapoia ahotik irteten da.
Urak, lurruntzen denean, bero kantitate
handia kontsumitzen du.
Prozesu horrek hozte-efektua
Animalia poikilotermoak –esate
baterako, narrastiak–, hotzetik isolatzeko,
lurpean edo babeslekuetan ezkutatzen
Haize handia dagoenean eta tenperatura
zero azpiko 30 ºC-tik beherakoa denean,
pinguinoak elkartu egiten dira, eta horri
Liburuan zehar
sortzen du. dira. Udan egoten dira aktiboago. esker, bero gutxiago galtzen dute. ARIKETAK
25. Demagun beirazko flasko bat daukazula, marmeladakoen modukoa, aire beroz beteta. Demagun hura
ondo itxi eta hozkailuan sartu duzula, hoztu arte. Nolakoa izango da flaskoaren barruko airearen presioa, itxi
zenuenean baino handiagoa, txikiagoa ala berdina? Nola egongo da tapa, itxi zenuenean baino estuago, solteago
ordenatuta daude,
ala berdin?
26. Demagun bi beirazko flasko berdin-berdin dituzula. Bata bero handia (40 ºC) egiten duen gela batean ireki eta
berriro itxi duzu. Bestearekin gauza bera egin duzu, baina hotz-ganbera batean; hain zuzen, 2 ºC-ko tenperatura
duen gela batean. Orain, mahai gainean dituzu bi flaskoak. Biek dute aire-bolumen bera, baina ba al dute aire
metodo zientifikoaren
kantitate bera? Bakoitzaren pisua doitasun-balantza baten bidez neurtuko bazenu, zeinek izango luke pisurik
Klima hotzetako landareek forma
biribilak dituzte eta altuera txikikoak
izaten dira. Horri esker, nekez hozten
Hostoerorkorreko zuhaitzek hostoak
galtzen dituzte neguko hiletan.
Izan ere, horri esker, ez dute hainbeste
Kaktusak klima beroetara moldatuta
daude. Haien zurtoinek ura metatzen
dute, eta haien hostoak arantzak dira,
handiena? Zergatik?
27. Zer gertatuko da hozkailutik plastikozko botila zanpatua atera eta oso ur beroz betetako ontzi batean sartuz gero?
Deskribatu zer gertatuko den eta interpretatu emaitzak.
faseen ordena
dira. energia galtzen. transpirazioa ahalik txikiena izate aldera.
220 221
berean.
2

3. 832926 _ 0001-0003.qxd 21/2/08 14:43 Página 3
Amaierako ariketen bi orrialdeak
Unitatetik zer Ariketak
gogoratzen duzun 39 GGG Biozenosi ororen osaera aztertzeko, bi parametro
hartu behar dira kontuan: ugaritasuna eta aniztasuna.
Lehenak adierazten du zer proportzio dagoen espezie
bakoitzeko banakoen kopuruaren eta komunitateko
41. GG Begiratu beheko argazkiari eta adierazi zer
ekosistema mota den.
46. GGG A argazkiko hostoak arte (Quercus rotundifolia)
batenak dira, eta B argazkikoak, pago (Fagus sylvatica)
batenak.
47. GGG A argazkiko hegaztia eper zuri bat da, eta
B argazkikoa, eper gorri bat. Izenek adierazten duten
bezala, lehena zuria da, eta bigarrena, gorria.
Azterketa
Zure ustez, ingurunera egokitzeko moldaera al da
banakoen kopuruaren artean; eta aniztasunak, berriz,
zientifikorantz atalean,
kolore-alde hori? Zergatik?
jakiteko dira zer proportzio dagoen bertako espezie kopuruaren eta
komunitateko banako guztien kopuruaren artean.
Beheko bi eskema hauek bi eremutako biozenosia
adierazten dute.
A B
A B
amaierako ariketak, 1. eremua
A espeziea
B espeziea
gai jakin bat aztertuko
C espeziea
Adierazi lehorreko zer ekosistematan hazten diren
bai eta edukiak
D espeziea
E espeziea
42. GG Esan zer izaki bizidun mota diren beheko hauek
eta, ondoren, adierazi zer ekosistema motatan egon
landare horiek, bai eta ingurunera egokitzeko zer
moldaera dituzten ere.
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
duzu, bai eta zure
ohi diren: itsasokoetan, ur gezakoetan edo bietan.
2. eremua
elkarrekin Aintzirak: ekosistema mota bat
Aintzirek, itsasoek ez bezala, bi geruza dituzte: bata,
goikoa, eta bestea, behekoa. Goiko geruza beroa da,
48. G Zer populazio ikusten dira aurreko marrazki
horretan?
ezagutzak eguneroko
udan, eta hotza, neguan; eta behekoa hotza da, beti.
lotzeko ere. a) Zer ugaritasun du eremu bakoitzeko espezie
A B C Urertzean landareak hazten dira; uretako landareak,
batik bat. Faunari dagokionez, mota askotakoa da, baina
intsektuak, anelidoak eta krustazeoak dira ugarienak.
49. GG Zure ustez, zer faktore abiotikok eragiten
dute ekosistema horretan? Zer faktore mota da
argindar-zutoina, abiotikoa ala biotikoa? Eman
arrazoiak, zure erantzuna azaltzeko.
bizitzako kasu berezi
Aintziren hondoa ez da beti berdina: haizeak nolakoak
bakoitzak? F
50. GGG Aintziran egunez nahiz gauez zenbat
batean erabili ere.
diren, halako ezaugarriak izaten ditu hondoak. Haize
Ariketa bakoitzean,
D E
b) Bi eremuetatik zeinek du aniztasun handiena? zakarra izaten den lekuetan, olatu asko izaten da, eta oxigeno dagoen neurtu dute zenbait ikaslek,
c) Zer lekutan da egoera egokiena? hondoa hondartsua da. Ia batere haizerik izaten ez den eta ikusi dutenez, datuak ez dira erabat berdinak.
d) Ia biozenosi guztietan, espezie nagusi bat egoten lekuetan, berriz, ura bareago egoten da, eta beraz, lohi Balioak grafiko hauen bidez adierazi dituzte:
da, eta gehienetan espezierik ugariena izaten da ugari metatzen da hondoan. Lekurik sakonenetan, ura
Atal honetako
O2 Eguna
zailtasun-maila
hura. Oro har, ekosistemetan zer espezie nagusi ibili ere nekez ibiltzen denez, oxigeno gutxi izaten da.
dagoen kontuan hartuz honela edo bestela esaten G H I Beheko marrazkiak aintzira bateko zati bati dagokion
zaie: pinudia, hariztia, artadia… Ba al dago espezie
Sakonera
ekosistema adierazten du.
nagusirik goiko biozenosi horietan?
43. GG Mendietan, animaliak ikusi nahi izanez gero,
adierazten da: 40. G Kopiatu eskema hau zure koadernoan eta jarri
markak, adierazteko zer zona bereizten diren itsasoko
ekosistemetan.
ez da gauza bera uda edo negua den; alde handia
dago urtaro bakoitzean zenbat animalia ikusten den.
Azalduko al zenuke zergatik gertatzen den hori?
Oxigenoa O2-aren asetasun-maila
O2 Gaua
galderei esker, zure
● Errazak
44. GG Parke askotako landaredia ez da lekuko klimaren
araberakoa. Klima lehorreko lekuetan, adibidez, sarri
gaitasun zientifikoa
Sakonera
ikusten dira klima hezeko zuhaitzak. Azalduko al
zenuke horren zergatia?
● ● Ertainak
45. GGG Arratoi arrunta orojalea da, eta zaborretan
aurkitzen dituenak janez elikatzen da, maiz. Arratoiak
hiltzeko enpresa batekoek diotenez, produktu berezi
bat daukate, edozein herri-hiritako arratoien erdia
Oxigenoa O2-aren asetasun-maila
Azaldu zure ustez zerk eragiten duen aintziran
egunez eta gauez oxigeno kantitatean alde hori
lantzeko eta garatzeko
baino gehiago hiltzeko gai dena. Irtenbide egokia egotea.
● ● ● Zailak aukera izango duzu.
al da, zure ustez? Zer egingo zenuke zuk?
120 121
Laburpena eta irakurketa, unitatea amaitzeko Aukeratutako testuek
irakurlearen txokoa
osatzen dute. Denetik
Laburpena eskema Laburpena irakurriko duzu: zenbait
IRAKURLEAREN TXOKOA
Zentzumen-sistemak
moduan dago Estimuluak
Nolabaiteko erantzuna eragin dezaketen ingurune-aldaketak dira
estimuluak, bai kanpo-ingurunekoak, bai barne-ingurunekoak.
Hiru mota daude: fisikoak, kimikoak eta biotikoak.
Kaio hauskaren arrautzek oilo-
arrautzen itxura dute, baina
uso-arrautzen neurrikoetatik
hasi eta ostruka-arrautzen neurri-
zati interesgarri, datu
KOORDINAZIOA ETA HARREMANA, ANIMALIETAN
handiagoak dira. Berdexkak edo koetaraino, baina berezko arrau-
egituratuta, unitateko
marroiak dira kolorez, eta zenbait tzek dituzten forma, kolorea eta
biografikoak eta beste
Estimuluak hautematen dituzten egiturak dira. Animalietan,
zentzumen-organoetan daude. Hautemandako estimuluak nerbio- orban ilun handi izaten dituzte, orbanak aldatu gabe, betiere.
bulkada bihurtzen dituzte, eta gero, bulkada horiek nerbio-zentroetara mutur kamutsean, batik bat. Formak zer-nolako eragina duen
iristen dira. Estimuluak nolakoak diren, lau errezeptore mota daude: Antzarek bezala (lehen aritu bai- aztertzeko, prisma itxurako eta
Errezeptoreak • Mekanikoak: ukipenarekiko, presioarekiko, mugimenduarekiko eta kara haiez), kaioek ere arrautzak zilindro formako ereduak erabili neurri berekoa eta bestea askoz ugarikoak deigarriagoak direlako.
funtsezko edukiak
soinuarekiko sentikorrak dira. berreskuratzen dituzte, pirritan- zituen, bai eta bloke laukizuzenak handiagoa bazen ere. Halaber, Izan ere, baliteke ezaugarri horiek
• Kimikoak: zenbait substantzia kimiko badauden hautematen dute.
• Bero-errezeptoreak: tenperatura-aldaketak hautematen dituzte.
• Argi-errezeptoreak: argia hautematen dute.
pirritan habiatik kanpora joanez
gero. Gerard Baerends holandar
etologoak portaera hori aztertu
du, hainbat esperimentu burutsu
eta arrautza itxurako ereduak ere,
baina denak neurri berekoak eta
oso antzera margotuak, formarik
eraginkorrena zein den jakiteko.
nahiago izaten zituzten tanto
txiki ugariko gezurrezko arrau-
tzak, berezkoen antzera orban
kaioen begiak gehiago estimula-
tzea, eta beraz, haiei deigarri iza-
teko aukera handiagoak edukitzea.
informazio batzuk.
handi gutxi batzuk zituztenak
PETER J. B. SLATER,
orrialde bakar batean Nerbio-
zentroak
Hainbat estimulurekiko erreakzionatuz erantzunak lantzen dituzte,
eta gero, erantzun horiek organo efektoreei helarazten zaizkie.
Ornodunetan, garuna eta bizkarrezur-muina dira.
Nerbioen zeregina da bulkadak nerbio-zentroetatik gorputzeko atal
eta zorrotzen bidez, aztertzeko
zehatz-mehatz zer estimuluri
esker dakien animalia horrek
habiatik kanpo dagoen objektua
Kaioentzat zer ezaugarri diren
garrantzi handienekoak aztertze-
ko, esperimentu ugari egin behar
izan zituen, arrautzen kokapenak
baino. Zergatik? Bada, segur aski,
arrautza handiak eta orban
El comportamiento animal.
Cambridge University Press
argitaletxea Ariketei esker,
egiaz arrautza bat dela. eragin nabarmen-nabarmena IRAKURTZETIK ULERTZERA
guztietara eramatea, eta efektoreei egin beharreko ekintza eginaraztea.
izan ditzazun. Erantzuna gauzatzen duten organoak dira. Bi erantzun mota izan
daitezke:
Hauxe egin zuen Baerendsek:
kaio baten habiatik kanpo gezu-
rrezko bi arrautza jarri, elkarren
ondoan, eta ezkutaleku batetik
baitzuen hegazti haietan: parean
bi arrautza berdintsu izanda,
batzuek ia beti ezkerrekoa auke-
ratzen zuten, eta beste batzuek,
55. Nolakoak dira kaio hauskaren arrautzak?
56. Kaioek nahiago izaten zituzten arrautza
handiak eta tanto ugarikoak. Zergatik?
irakurmena lantzeko
• Mugimenduzkoa: erantzuna mugimendua da. Lokomozio-aparatuak
Efektoreak begira, bi arrautzetatik zein era- eskuinekoa. 57. Zer jakin nahi zuen Baerendsek?
Ariketetan, laburpena egiten du.
• Jariatzezkoa: erantzuna zenbait substantzia jariatzea da. Guruinek
egiten dute.
maten zuen pirritan lehenbizi
aztertu. Milaka proba egin zituen,
eta guzti-guztietan arrautzen
ezaugarriren bat aldatu zuen,
Hori guztia kontuan hartzeko,
kaio bakoitzari arrautza-pare
desberdin asko jarri behar zitzaiz-
Zer ondorio atera zituen Baerendsek
esperimentuetatik?
58. Egin kontu ikertu nahi duzula zer koloretako
aukera izango duzu.
kion, eta haien kokapena siste- arrautzak dituzten nahiago kaioek. Nola
jakiteko zein ezaugarri zituen
landuko duzu, edo zeure
matikoki aldatu. Oso emaitza
KOORD. ETA HARREM.
kaioak maiteen. Ez nahasteko, egingo zenuke?
Landareek bi erantzun mota izaten dituzte kanpo-estimuluekiko:
argigarriak azaldu ziren. Esate
LANDAREETAN
aldi bakoitzean ezaugarri bakarra baterako, arrautza-pare guztie- 59. Baerendsek esperimentu bakoitzean arrautzen
• Tropismoak: hainbat estimuluri erantzunez landareak norabide jakin batean haztea. aldatzen zuen. Probatako batean, tatik handiena nahiago izaten ezaugarri bakarra aldatzen omen zuen.
Hazteko norabidea aldatze hori iraunkorra izaten da. Tropismoa positiboa dela adibidez, hainbat neurritako
esaten da, landarea estimulurantz hazten denean, eta tropismoa negatibotzat zuten kaioek, baita bi arrautza Zure ustez, zergatik jokatzen zuen horrela?
arrautzak jarri zizkien kaioei,
laburpena egingo duzu. hartzen da, landarea estimulutik urruntzen denean.
• Nastiak: hainbat kanpo-estimuluri erantzunez landarearen zenbait atal aldi baterako
mugitzea.
horietako bat beren arrautzen
Liburuak:
Secretos del mundo animal
ZABALBIDEAK
Bideoak:
El sexto sentido. JOHN DOWNER. BBC TV Production in
Amaitzeko,
TIM BIRKHEAD ETA BESTE BATZUK. Reader's Digest argitaletxea association with Australian Broadcasting Corporation and
ARIKETAK
51. Adierazi zer gertatzen zaien animaliei estimulu bat gertatzen denetik erantzuna gauzatzen duten arte.
Liburu interesgarri, atsegin eta arina da, koloretan irudizta-
tua, idazkera lañoz idatzia, eta animaliei buruzko aurkikuntza
zientifiko liluragarriz josia.
Coronet Films.
Sentidos de los animales. Biovideo BBC saila.
2. bideoa.
zenbait gomendio ageri
Fisiología animal. Adaptación y medio ambiente
dira: liburuak, filmak,
52. Osatu goiko eskema, adieraziz animaliek zer bi koordinazio-sistema dituzten, eta azalduz horietako bakoitzak NIELSEN SCHMID. Omega argitaletxea
Sarean:
zer ezaugarri dituen. Landareek ere bi koordinazio-sistema horiek al dituzte? Animalien antolaketaren eta moldaeren berri jakiteko esku-
liburu osoa da. www.educateca.com
53. Zer eragiten du organismoek kanpo-estimuluekiko erreakzionatuz sortzen dituzten erantzunen multzoak? Zientziekin lotutako informazio ugari.
Zer motatakoa izaten da animalietan? Artikuluak: www.todo-ciencia.com
54. Osatu eskema, adieraziz zer tropismo mota nagusi dauden. Ratas detectoras de minas. Okapi. 2006ko urtarrila. 49. zk. Biologiari, fisiologiari, ekologiari… buruzko informazioa.
Interneteko helbideak
eta abar.
62 63
Funtsezko kontzeptuak, liburuaren amaieran
Liburuaren amaieran,
funtsezko Gradientea
Parametro bat –adibidez, tenperatura,
presioa eta argi kantitatea– distantzia
batean zehar aldatzea. Tenperaturan
Heterotrofoa
Beste organismo batzuk janez elikatzen
den izaki biziduna. Kontsumitzaileak ere
esaten zaie, eta hiru mota daude: be-
Isolatzaile termikoa
Beroa ondo eroaten ez duen materiala;
batzuk aipatzearren: kortxoa, zura eta
porexpana.
Karstikoa
Harriak disolbatzen dituen uraren ekin-
tza geologikoari dagokio. Urak gainaza-
lean jardunez gero, gainazaleko modela-
Lurraren gainazaletik barrualderantz larjaleak dira, landareak janez elikatzen keta karstikoa eragingo du, eta lurpean
kontzeptuak ageri dira: gertatzen den tenperatura-hazkundea
gradiente geotermikoa da.
Guruina
badira; haragijaleak eta intsektujaleak,
animaliak janez elikatzen badira; eta
orojaleak, landareak nahiz animaliak ja-
nez elikatzen badira. Hitza grezieratik
Isostasia
Kontinenteen pisuaren eta mantuak
gorantz egiten duen bultzadaren arteko
jardunez gero, lurpeko modelaketa
karstikoa. Jugoslavia zaharreko Karst
eskualdearen izenetik dator karstiko
hitza.
orekari esaten zaio isostasia. Higadu-
Jariatze-funtzioa duen organo zelulaba- dator: hetero (beste bat) eta trophós (jan). Hormona raren ondorioz, kontinente baten pisua
unitateetan landutako kar edo zelulaniztuna; hots, substantzia
jakin bat sortzen eta askatzen duena. Bi Hidrotermala
Guruin endokrinoek odolera isurtzen
duten substantzia organikoa. Odol-
txikitzen denean, kontinenteak gora
egiten du, eta agente geologikoek haren
Klastoa
Edozein tamaina, forma eta jatorritako
mota daude: exokrinoak eta endokri-
noak. Guruin exokrinoek hodietan
zehar jariatzen dituzte substantziak,
Ur beroari dagokio. Adibidez, ur beroko
iturriak, geyserrak eta zenbait ozea-
noren hondoetako ur irakineko iturriak
zirkulazioaren bidez, hormonak organo
jakin batera iristen dira, eta haietan,
funtzioren bat erregulatzen dute.
gainean sedimentuak jalkitzen dituz-
tenean, hondoratu egiten da. Isostasia
hitza grezieratik dator: isos (berdina)
harri zatia. Harri zati horiek meteori-
zazioz sortzen dira, eta agente geolo-
gikoek garraiatzen dituzte leku batetik
Kontzeptu bakoitzak
kontzeptu garrantzitsuen G ametofitoa organismoko lekuren batera; ugatzak,
esate baterako, exokrinoak dira. Guruin
fenomeno hidrotermalak dira. Honela
sortzen dira fenomeno horiek: lurra- I kaztea
eta stásis (oreka). beste batera. Klastorik txikienak buztin
partikulak dira, eta klastorik handie-
Landareek bizi-zikloan zehar izaten
duten banako mota edo haren zatia,
gametoak edo ugaltze-zelulak sortzen
endokrinoek zuzenean odolera jaria-
tzen dituzte substantziak; esaterako,
tiroideak. Guruin mistoak ere badaude,
zalean sartzen den ura, gainazaletik
hurbileko harri bero-beroak ukitzean,
kanpora irteten da.
Materia organikoa –batik bat, zura–
zenbait baldintzatan ikatz bihurtzea;
hain zuzen, hauek dira baldintza ho-
Ispilua
Gainazal opakuak eta ondo leunduak
nak, berriz, glaziarrek garraiatutako
harri blokeak. Sumendiek jaurtitako
harri eta laba zatiei piroklastoak esaten
azalpen sinple bat du,
zerrenda. dituena. Landarearen egitura zenbat eta dira, eta argia islatzen dute. Lauak edo
eta exokrino edo endokrino moduan riek: tenperatura altua, presio handia kurbatuak izan daitezke. zaie.
konplexuagoa den, orduan eta txikiagoa joka dezakete; adibidez, pankreak. Hipozentroa eta oxigenorik eza. Berez, prozesu ho-
da gametofitoa. Iratzeetan, angiosper-
moetan eta gimnospermoetan, zelula
talde bat baino ez da; eta goroldioetan,
aldiz, normalean ikusten dugun guztia.
H aizea
Fenomeno meteorologikoa. Aire-masa
bat goi-presioko eremu batetik (anti-
Lurraren barrualdean, harriak haustean
edo bat-batean energia asko askatzen
duen beste prozesuren baten ondorioz,
seismo edo lurrikara bat sortzen den
ri naturan gertatzen da, baina ikazte-
gietan ere egiten dute, zuretik landa-
re-ikatza lortzeko.
Isurketa
Ur-emaria. Gainazaleko isurketa ur
biziek eta ibaiek osatuta dago. Lurpeko
Kolada
Material bolkanikoen geruza. Labazkoa
edo piroklastozkoa izan daiteke.
erraz uler dezazun.
Grezieratik dator: gamos (ezkontza edo Ikus-moldapena isurketari dagokionez, berriz, lurra-
zikloia) behe-presioko eremu batera lekua. Foku sismikoa ere esaten zaio. Kolonia
batzea) eta phitos (landarea).
Gatz mineralak
Materia bizigabearen baitan nahiz izaki
(depresioa) lekualdatzen denean sortzen
da. Hodeiak eta prezipitazioak ere eragin
ditzake haizeak.
Hipozentro hitza grezieratik dator: hipo
(behean) eta centro (erdigunea).
Hodibihurra
Kristalinoaren forman gertatzen den
aldaketa, argi-izpiak erretinan egoki
foka daitezen.
zalaren barruan isurtzen diren urek
osatzen dute.
Itzala
Leku berean hazi, zenbait funtziotan
espezializatu, eta guraso beretik sortu
diren zelulen edo banakoen multzoa.
Kontsultarako erabiliko
bizidunen baitan dauden substantzia Sigi-saga edo kiribil itxurako hodia. Hots, Ilunantza Argi sorta batek bidean gorputz opa-
Haize kirria Kotiledoia
ez-organikoen multzoa. Izaki bizidune-
tan oso egitura gogorrak eratzen dituzte;
adibidez, oskolak, hortzak eta hezurrak.
Aire-masa batek tokiko eskalan mugi-
tzean sortzen den fenomeno aerologikoa.
Lurraren gainazalean hurbil samar dau-
luzera handia izan arren azalera txikia
hartzen du. Bero-iturri baten beroa (esa-
terako, Eguzkiarena) biltzeko erabiltzen
da, edo hartan zehar dabilen ur beroa-
Partzialki argitutako eremua, itzalaren
eta argiak zuzenean argitutako eremua-
ren artekoa. Ilunantza itzalaren ertzetan
agertzen da beti.
ku bat aurkitzean sortzen den eremu
iluna.
Izerdi landua
Landare hazidun ororen enbrioian
agertzen diren lehenbiziko hostoetako
bakoitza. Beren baitan elikagai-gorde-
duzu, ikasturte osoan
den bi punturen arteko tenperatura-al- kinak dituzte, enbrioia erne bitartean
Gehiegizko ustiapena ren beroa kanpoaldera erradiatzeko; adi- Uraren eta zenbait substantzia organi-
zehar.
dearen ondorioz lekualdatzen da aire- elikatzeko.
Baliabide bat azkarregi ustiatzea, hura bidez, zoru erradiatzaileetan. Iraizketa koren nahastea, fotosintesiaren bidez
masa hori.
agortzeko arriskuan jartzeraino. Ho- Organismotik zenbait substantzia izerdi landugabetik lortua. Kumuloninboa
rren ondorioz, berriztagarriak ziren Harri-jasa Homeotermoa kanporatzea; hala nola: hondakin-
Izerdi landugabea Garapen bertikal handi-handiko hodeia.
iturriak berriztaezin bihurtzen dira. Tamaina handiko aleak dituen kazka- Ingurunea hotz edo bero egon, gorpu- substantziak, karbono dioxidoa, ura, Potentzia handiko goranzko haize-
barra. Alerik txikiena intxaur baten tzeko barne-tenperatura konstante amoniakoa eta haren zenbait deribatu Gatz mineralen ur-disoluzioa. Izerdi
lasterrek sortzen dituzte. Hodei horiek
Gimnospermoa tamainakoa izan daiteke, eta handiena, mantentzeko gai den animalia. Ugaz- (adibidez, urea eta azido urikoa). landu bihurtzen da, fotosintesia gertatu
euri- eta txingor-prezipitazio handiak
Haziak inolako fruituan gordeta ez oilo-arrautz batena. Garapen bertikal tunak, adibidez, homeotermoak dira. ondoren.
sortzen dituzte, bai eta haize-boladak
dituen landarea; esaterako, pinuak eta handiko kumuloninboetan gertatzen Grezieratik dator: homeo (antzekoa edo Islapena ere. Ekaitz-hodeiak ere esaten zaie.
izeiak. Hitza grezieratik dator: gymnos da; izan era, haren goranzko haize- parekoa) eta thérme (beroa). Uhin batek hedapen-norabidea aldatzea, J oulea (J)
(biluzi) eta sperma (hazia). laster zakarretan, behin eta berriz ibil- objektu batekin talka egin ondoren. Energia eta beroa neurtzeko unitatea.
tzen dira ur tanta izoztuak, eta horren Nazioarteko Sisteman, 0,24 kaloriari
Gonada ondorioz, handitu egiten dira. Isobara dagokio.
Animalien organoetako bat, ugalketara- Meteorologia-mapa batean presio atmos-
Hartxingadia feriko bereko puntuak lotzen dituen K apilaritatea
ko espezializatua. Gonaden barnean sexu
bakoitzaren berezko ugaltze-zelulak sor- Harri soltez estalitako mendi-hegala. lerroa. Kurba itxiak dira. Balio distan- Urak nahiz ur-disoluzioek eta beste zen-
tzen dira (gametoak), baita hormona Mendia bera osatzen duten harrien me- tziakideen bidez adierazten dira, eta ez bait likidok grabitatearen erakarpen-
sexualak ere. Gonada arrak testikuluak teorizazio mekanikoz sortzen dira harri dute elkar mozten. Grezieratik dator: isos bultzada gaindituz hodi estu-estuetan
dira, eta gonada emeak, obulutegiak. horiek. (berdina) eta baros (presioa). gora egiten duteneko fenomeno fisikoa.
260 261
3

4. 832926 _ 0004-0005.qxd 19/4/08 13:23 Página 4
Aurkibidea
I. ATALA: IZAKI BIZIDUNEN FUNTZIOAK
1. Bizia iraunaraztea
1. Izaki bizidunak eta bizi-funtzioak .............................................. 8
2. Izaki bizidunen konposizio kimikoa .......................................... 10
3. Zelulari buruzko ezaguera, historian.......................................... 11
4. Nolakoak dira zelulak?............................................................... 12
5. Nutrizio zelularra ....................................................................... 14
6. Nutrizio autotrofoa eta heterotrofoa ........................................... 15
7. Fotosintesia ................................................................................ 16 4. Ugalketa
8. Arnasketa zelularra..................................................................... 17 1. Ugalketa eta bizi-zikloa ............................................................ 66
9. Zelula-ugalketa........................................................................... 18 2. Ugalketa asexuala, animalietan................................................. 67
Jakingarriak. Zelulak tindatzeko teknikak .................................... 20 3. Sexu bidezko ugalketa, animalietan ......................................... 68
Zientzia zure esku. Aztergaia planteatzea. .................................... 21 4. Ernalketa.................................................................................. 69
Azterketa zientifikorantz. Euglena aztergai ................................. 23 5. Enbrioi-garapena...................................................................... 70
Irakurlearen txokoa. Fotosintesitik azido 6. Enbrioi-aldiaren osteko garapena............................................. 71
nukleikoetara ................................................................................. 25 7. Landareen bizi-zikloa............................................................... 72
8. Ugalketa asexuala, landareetan................................................. 73
2. Nutrizioa 9. Sexu bidezko ugalketa, landare hazidunetan ........................... 74
1. Nutrizio-funtzioa........................................................................ 28 10. Ugalketaren eraginkortasuna.................................................... 76
2. Digestio-prozesua, animalietan................................................... 30 Zientzia zure esku. Marrazki zientifikoak egitea........................... 77
3. Arnasketa, animalietan............................................................... 32 Azterketa zientifikorantz. Untxiak klonatzea .............................. 79
4. Arnasketa motak, animalietan (I) ............................................... 33 Irakurlearen txokoa. Maitale sakrifikatua..................................... 81
5. Arnasketa motak, animalietan (II).............................................. 34
6. Substantzien garraioa, animalietan............................................. 35
7. Zirkulazio-aparatu motak, animalietan ...................................... 36 II. ATALA: IZAKI BIZIDUNAK
8. Iraizketa, animalietan ................................................................. 37 ETA EKOSISTEMAK
9. Nutrizioa, landareetan................................................................ 38
Zientzia zure esku. Hipotesiak egitea. .......................................... 41
Azterketa zientifikorantz. Belarjaleen digestio-aparatua .............. 43 5. Ekosistemen egitura
Irakurlearen txokoa. Ur-ingurunera moldatzea............................ 45 1. Biosfera, ekosfera eta ekosistemak............................................ 84
2. Ekosistemen osagaiak............................................................... 85
3. Harremana eta koordinazioa 3. Biotopoaren eta biozenosiaren arteko elkarreragina ................. 86
1. Harremana eta koordinazioa, izaki bizidunetan ......................... 48 4. Habitata eta txoko ekologikoa.................................................. 87
2. Estimulu-errezeptoreak.............................................................. 50 5. Izaki bizidunen elikadura, ekosistemetan ................................ 88
3. Koordinazio-sistemak................................................................. 51 6. Piramide trofikoak ................................................................... 89
4. Nerbio-sistema ........................................................................... 52 7. Ekoizleen eta deskonposatzaileen eginkizuna .......................... 90
5. Sistema endokrinoa.................................................................... 54 8. Materia eta energia, ekosistemetan ........................................... 91
6. Lokomozio-aparatua .................................................................. 55 9. Harreman biotikoak ................................................................. 92
7. Landareen erantzunak estimuluekiko ........................................ 56 10. Populazioen autorregulazioa .................................................... 93
Jakingarriak. Harreman-funtzioa, izaki bizidun 11. Izaki bizidunen moldaera nagusiak.......................................... 94
zelulabakarretan............................................................................. 58 Zientzia zure esku. Adierazpen grafikoak. ................................... 95
Zientzia zure esku. Hipotesiak egitea eta Azterketa zientifikorantz. Basoiloak eta uzta biltzeko makinak... 97
egiaztatzea. ..................................................................................... 59 Irakurlearen txokoa. Zenbat balio du biosferak? .......................... 99
Azterketa zientifikorantz. Erreflexu baldintzatuak ...................... 61
Irakurlearen txokoa. Zentzumen-sistemak................................... 63 6. Lurreko ekosistemak
1. Lehorreko ekosistemak ......................................................... 102
2. Lehorreko zenbait ekosistema natural................................... 104
3. Lehorreko zenbait ekosistema gizatiartu ............................... 105
4. Euskadiko basoko ekosistemak............................................. 106
5. Uretako ekosistemak............................................................. 108
6. Itsasoko zenbait ekosistema .................................................. 110
7. Ur gezako zenbait ekosistema ............................................... 111
8. Euskadiko kostaldeko ekosistemak....................................... 112
9. Bioaniztasuna aztertzea ......................................................... 114
10. Lurzorua ere bada ekosistema............................................... 115
11. Euskadiko naturagune babestuak ......................................... 116
Jakingarriak. Lurraren historian izan diren ingurumen-aldaketak 118
Zientzia zure esku. Datu-taulak egitea. ..................................... 119
Azterketa zientifikorantz. Aintzirak: ekosistema mota bat ....... 121
Irakurlearen txokoa. Sagu- eta otso-kontuak ............................ 123
4

5. 832926 _ 0004-0005.qxd 19/4/08 13:23 Página 5
III. ATALA: LURRAREN DINAMIKA IV ATALA: MATERIA ETA ENERGIA
.
7. Eguzkitik iristen zaigun energia 10. Energia
1. Eguzkiaren energia .................................................................... 126 1. Zer da energia? ........................................................................ 190
2. Eguzki-energiaren banaketa desberdina .................................... 127 2. Energiaren ezaugarriak............................................................ 191
3. Dinamika atmosferikoa tokiko eskalan ..................................... 128 3. Energia motak ......................................................................... 192
4. Dinamika atmosferikoa eskala handian..................................... 130 4. Energia-iturriak eta motak....................................................... 194
5. Agente geologikoen eragilea ...................................................... 132 5. Energia-iturri berriztaezinak (I). Ikatza eta petrolioa ............... 195
6. Hidrosferaren erregulazio-efektua ............................................. 133 6. Energia-iturri berriztaezinak (II). Gas naturala eta uranioa...... 196
7. Eguzki-energiaren erabilera....................................................... 134 7. Energia-iturri berriztagarriak (I). Hidraulikoa ......................... 197
8. Eguzki-energiaren arriskuak...................................................... 135 8. Energia-iturri berriztagarriak (II). Eguzkikoa eta eolikoa ........ 198
Jakingarriak. Berogailu eta hozkailu naturalak............................. 136 9. Energia-iturri berriztagarriak (III). Biomasa, geotermikoa
Zientzia zure esku. Aldagaien kontrola. ...................................... 137 eta mareena ............................................................................. 200
Azterketa zientifikorantz. Golkoko ur-lasterra 10. Energiaren etorkizuna ............................................................. 202
eta Europako tenperatura .............................................................. 139 Zientzia zure esku. Emaitzak interpretatzea. ............................... 203
Irakurlearen txokoa. Denerako funtsezkoa den astroa ................ 141 Azterketa zientifikorantz. Energia elektrikoko zentralak............ 205
Irakurlearen txokoa. Teknologia primitiboa................................ 207
8. Lurraren kanpoko dinamika
1. Harrien meteorizazioa. Agente atmosferikoak ......................... 144 11. Beroa eta tenperatura
2. Meteorizazio-prozesuak .......................................................... 145 1. Bero eta tenperatura kontzeptuak ............................................. 210
3. Erliebearen modelaketa. Agente geologikoak .......................... 146 2. Beroaren eraginak gorputzetan.................................................. 212
4. Agente geologikoen sailkapena ............................................... 148 3. Tenperatura neurtzea................................................................. 214
5. Haizea ..................................................................................... 149 4. Termometroa............................................................................. 215
6. Glaziarrak................................................................................ 150 5. Beroaren hedapena.................................................................... 216
7. Ur biziak ................................................................................. 151 6. Eroale eta isolatzaile termikoak ................................................. 218
8. Ibaiak ...................................................................................... 152 7. Larruazala, beroa hautemateko organoa .................................... 219
9. Lurpeko urak .......................................................................... 153 Jakingarriak. Izaki bizidunak tenperaturara
10. Itsasoa ..................................................................................... 154 nola moldatzen diren .................................................................... 220
11. Harri sedimentarioak .............................................................. 155 Zientzia zure esku. Emaitzak interpretatzea. ............................... 221
12. Euskadiko erliebea .................................................................. 156 Azterketa zientifikorantz. Zenbateraino igo daiteke
Jakingarriak. Ibai-harrapaketak.................................................... 158 substantzia baten tenperatura? ...................................................... 223
Zientzia zure esku. Eredu esperimentalak egitea......................... 159 Irakurlearen txokoa. Gameluaren konkorrak.............................. 225
Azterketa zientifikorantz. Maldan gora dabilen
agente geologikoa.......................................................................... 161 12. Argia eta soinua
Irakurlearen txokoa. Bidaia luzea eta liburu bikaina ................... 163 1. Zer dira uhinak?...................................................................... 228
2. Objektuak argi-iturri sekundarioak dira.................................. 229
9. Lurraren barruko dinamika 3. Argia lerro zuzenean hedatzen da............................................ 230
1. Lurraren barruko beroa........................................................... 166 4. Itzalak eta eklipseak ................................................................ 231
2. Lurraren barruko beroaren seinaleak ...................................... 167 5. Argiaren islapena..................................................................... 232
3. Bolkanismoa............................................................................ 168 6. Argiaren errefrakzioa ............................................................... 233
4. Sumendi-jardueraren motak ................................................... 170 7. Argiaren deskonposizioa ......................................................... 234
5. Lurrikarak ............................................................................... 172 8. Gorputzen kolorea .................................................................. 235
6. Uhin sismikoak eta Lurraren egitura ....................................... 173 9. Argiaren pertzepzioa. Begia ..................................................... 236
7. Plaka litosferikoen mugimenduak........................................... 174 10. Soinua ..................................................................................... 237
8. Sumendiak, lurrikarak eta plaken tektonika ........................... 175 11. Soinuaren ezaugarriak............................................................. 238
9. Mendien eraketa...................................................................... 176 12. Soinuaren pertzepzioa. Belarria ............................................... 239
10. Barne-prozesuek eragindako arriskuak ................................... 178 Jakingarriak. Hots-kutsadura eta argi-kutsadura.......................... 240
11. Barne- eta kanpo-prozesuen arteko elkarreragina ................... 179 Zientzia zure esku. Emaitzen berri ematea. ................................. 241
12. Harri magmatikoak ................................................................. 180 Azterketa zientifikorantz. Meteoritoaren talka............................ 243
13. Harri metamorfikoak............................................................... 181 Irakurlearen txokoa. Ikusmena arakatzeko teknologiak.............. 245
14. Harrien zikloa ......................................................................... 182
Zientzia zure esku. Datu-taulak egitea......................................... 183 13. Materia eta energia
Azterketa zientifikorantz. Sumendien arriskua .......................... 185 1. Materiaren konposizioa........................................................... 248
Irakurlearen txokoa. Lurraren sakonerarako bidaia .................... 187 2. Sistema-materialan posizio-aldaketak. Higidurak ................... 250
3. Higidura motak....................................................................... 251
4. Indarrak. Deformazioak eta higidurak .................................... 252
Zientzia zure esku. Higidura bat aztertzea,
espazioa/denbora grafikoaren bidez .............................................. 253
Azterketa zientifikorantz. Arkimedesen printzipioa ................... 255
Irakurlearen txokoa. Siliziozko astronautak ................................ 257
FUNTSEZKO KONTZEPTUAK ................................................. 258
5

6. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 6
1 Bizia
iraunaraztea
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Izaki bizidunek zer ezaugarri dituzten
jakingo duzu, eta materia bizigabetik
bereizten ikasiko.
• Teoria zelularra ulertuko duzu, bai
eta zelula mota guztiek zer egitura
duten ere.
• Bi nutrizio zelular motak bereiziko dituzu.
• Zelulek materia eta energia zer
prozesuren bidez lortzen dituzten
ulertuko duzu.
• Fotosintesia zein garrantzitsua den
ulertuko duzu.
• Arnasketa zelularra aztertuko duzu,
energia lortzeko bide den aldetik.
• Zelulak nola ugaltzen diren ikasiko duzu.
• Zelulak tindatzea zein garrantzitsua
den ulertuko duzu, horrela errazago
aztertzen dira-eta.
• Zelulak aztertuko dituzu,
mikroskopiopean.

7. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 7
Antzinarotik gaur egun arte, hipotesi ugari egin izan dira, bizia nola
sortzen den jakin nahian.
1640. urtean, Jan Baptista van Helmont zientzialariak saguak egiteko
errezeta bat ere proposatu zuen: «Zorriak, kaparrak, arkakusoak, zizareak
Van Helmont.
eta beste izaki batzuk ostalariak eta ingurukoak ditugu, baina gure erraieta-
tik eta gorotzetatik sortzen dira. Izan ere, izerditan blai dagoen barruko
arropa hartu eta, gari apur batekin batera, aho zabaleko ontzi batean
sartuz gero, hogeita bat egunen buruan usaina aldatu egiten da, eta hartzi-
garriak, barruko arropatik aterea eta gariaren azalean zehar sartuz, garia
sagu bihurtzen du». Van Helmonten esanetan, giza izerdia bizi-indarra da
hor, garitik saguak sor daitezen.
Ideia horren oinarri-oinarrian berezko sorkuntza deritzon kontzeptua dago,
eta denbora luzean iraun zuen uste horrek.
Berezko sorkuntzaren aurkako lehen esperimentu zientifikoa Francisco
Redik egin zuen, 1668an. Kontu jakina zen haragi ustelduan har zuriak
agertzen direla; baina Redik frogatu zuenez, har zuri horiek euli-larbak dira,
eta haragi-poteak estalkirik gabe daudenean soilik sortzen dira, ez bestela.
Dena den, zientzialari askok ez zituzten ontzat hartu Rediren ondorioak,
poto estalietan harrik ez sortzearen arrazoia oxigenorik eza zelakoan,
oxigenoa funtsezko bizi-printzipioa baita, animalia horiek garatuko badira.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Zeri deritzo berezko sorkuntza?
2. Aipatu izaki bizidun bat eta materia bizigabe
bat, eta gero, bi adibide horien bidez, saiatu
azaltzen zer ezaugarrik bereizten dituzten
bi-biak.
3. Zer behar dute izaki bizidunek, oinarri-oinarrian,
bizirik jarraitzeko?
4. Zer ezaugarri berdin dituzte izaki bizidun
guzti-guztiek? Zure iritziz, zeri esaten zaie
bizi-funtzioak?
5. Zure ustez, zergatik esaten da zelulak
biziaren unitate txikienak direla?
Zer zelula mota ezagutzen dituzu?
6. Zer tresna erabiliko zenuke zelulak
ikusteko?
Bilatu erantzuna
Arnasteko premia al dute landareek?

8. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 8
1 Izaki bizidunak eta bizi-funtzioak
Tximeletak, arteak eta gu geu izaki bizidunak gara. Harriak, airea eta
robotak, aldiz, materia bizigabea dira.
Erdi Arora arte uste zen izaki bizidunek bazutela nolabaiteko bizi-indarra,
misteriotsua eta jainkozkoa, eta bizi-indar horri zor zizkiotela berezko
ezaugarriak. Doktrina horri bitalismo zeritzon.
Baina zertan dira desberdinak izaki bizidunak eta materia bizigabea?
Erantzunaren zati bat bakoitzaren berezko ezaugarrietan datza.
Izaki bizidunok elikatu egiten gara, arnasa hartzen dugu, hondakin-
substantziak askatzen ditugu, inguruneko aldaketak hautematen ditugu,
aldaketa horiei erantzun egiten diegu, eta hazi eta ugaldu egiten gara.
Funtzio horiei guztiei bizi-funtzioak deritze. Izaki bizidunok, beraz,
bizi-funtzioak egiten ditugu; materia bizigabeak, aldiz, ez.
Zergatik, baina? Zergatik gara izaki bizidunok bizi-funtzio horiek betet-
zeko gai, eta materia bizigabea, ez? Bada, funtsean, izaki bizidunok
horretarako zenbait egitura baditugulako, eta materia bizigabeak, ez.
Izaki bizidunon antolaketa
Izaki bizidun guztiok, bai txikienek bai handienek, zenbait antolaketa-
maila ditugu, egiturari dagokionez gero eta konplexuagoak.
Hasi bakterio mikroskopikoetatik eta
Antolaketa-maila txikienetako bat konposatu kimikoei dagokie. Izaki
buka palmondo erraldoietan, izaki bizidun bizidun guztiok zenbait konposatu kimiko esklusiboz eta konplexuz
guzti-guztiok egitura berdintsuz osatuta osatuta gaude. Materia bizigabeak, aldiz, konposatu kimiko bakunagoak
gaude, denak ere egiturari dagokionez ditu osagai.
gero eta konplexuagoak.
Izaki bizidunon konposatu kimikoek egitura zelularrak eratzen dituzte.
Bestalde, egitura zelular horiek ere elkartu egiten dira, eta zelulak eratzen
dituzte. Zelulek ehunak sortzen dituzte; ehunek, organoak; eta organoek,
sistemak. Urrats horietako bakoitza antolaketa-maila bati dagokio.
Elikadura eta nutrizioa
Elikaduraren bidez, izaki bizidunok inguruneko substantziak hartzen
ditugu.
Zelulen barnera iritsitakoan, substantzia horiek, erreakzio kimikoen
bidez, aldatu egiten dira, eta energia eta materia bihurtzen: energia ezinbes-
tekoa da bizi-funtzioak betetzeko, eta materia, hazteko eta hondatutako
atalak berritzeko. Prozesu horri nutrizio deritzo.
Arnasketa
Arnasketaren bidez, irentsitako elikagaiek duten energia lortzen dugu
izaki bizidunok. Prozesu hori gertatzeko, oxigenoa behar izaten da,
gehienetan; eta beti, energia sortzen da, bai eta hondakin-substantziak
ere: karbono dioxidoa eta ura, batik bat.
Izaki bizidun guztiok arnasten dugu: bai animaliok, bai landareek, baita
onddoek eta mikroorganismoek ere. Eta horretarako, oxigenoa hartzen
dugu, eta karbono dioxidoa botatzen.
8

9. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 9
Hondakin-substantziak askatzea
Arnasketaren ondorioz, bai eta elikagaiak berezko materia bihurtzeko
prozesuaren ondorioz ere, hainbat substantzia sortzen dira, eta substantzia
horiek, pilatuz gero, toxikoak zaizkio organismoari. Iraizketa deritzo
hondakin-substantzia horiek kanporatzeko prozesuari.
Animaliek iraizketa-produktu hauek sortzen dituzte, nagusiki: karbono
dioxidoa (CO2), ura (H2O) eta amoniakoa (NH3). Karbono dioxidoa
arnas aparatuaren bidez kanporatzen da, eta ura eta amoniakoa, berriz,
iraitz-aparatuaren bidez.
Animaliek ez bezala, landareek ez dute substantziak kanporatzeko organo
bereziturik. Kanporatu ere, CO2 baino ez dute kanporatzen, eta hostoez
baliatzen dira horretarako.
Ingurune-aldaketei erantzutea
Izaki bizidun guztiok harremana dugu ingurunearekin; hau da, barne-
ingurunean nahiz kanpo-ingurunean izandako aldaketak (estimuluak) Eguna
hauteman eta erantzun egokiak lantzen ditugu.
Bi erantzun mota ditugu izaki bizidunok: bakunak eta konplexuak.
Erantzun bakuna da, adibidez, bakterioak argirantz mugitzea; eta erantzun
konplexuak dira, besteak beste, zenbait animaliaren estalketa-errituak.
Animaliok errezeptore izeneko egitura berezituei esker hautematen
ditugu estimuluak; errezeptoreak dira, esaterako, zentzumen-organoak.
Landareek ez dute zentzumen-organorik, eta ezin dira lekualdatu. Dena
den, gai dira estimuluak hautemateko, bai eta erantzun egokiak sortzeko
ere; eta bi erantzun mota izan ohi dituzte: norabide jakin batean haztea,
batetik, eta zenbait egitura irekitzea eta ixtea, bestetik.
Hazkuntza
Izaki bizidun guztiok handitu egiten gara, bizitzan zehar. Hazkuntza
hori hiru modutara gerta daiteke: zelulak neurriz handituz, zelulak
ugarituz, edo zelulak handituz eta ugarituz. Izaki bizidun batzuk bizitza Gaua
osoan hazten dira: adibidez, zenbait zuhaitz; beste batzuk, berriz, bizi-
tzako garai jakin batean edo altuera jakin bateraino baino ez: esaterako,
ia animalia gehienak.
Ugalketa
Ugalketaren bidez, izaki bizidunok gure berdin-berdinak edo antzeko-
ak diren ondorengoak sortzen ditugu. Horrela, bizia iraunarazten dugu,
norberaren espezieak iraun dezan bermatzeaz batera.
ARIKETAK
1. Eman zenbait adibide, egiaztatzeko landareek ere, gainerako izaki
bizidunek bezala, erantzun egiten dietela ingurune-aldaketei.
2. Bilatu Funtsezko kontzeptuak atalean hitz hauen esanahia:
ehun, organo, sistema eta estimulu. Negu-txilintxen loreak itxi egiten
dira gauez.
9

10. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 10
Izaki bizidunen
2 konposizio kimikoa
Biomolekula organikoak Bizi-funtzio berberak egiteaz gain, izaki bizidun guztiok zelulaz osatuta
Polisakaridoa gaude, eta den-denok mota bereko substantzia kimikoak ditugu osagai:
biomolekulak. Direlako biomolekula horiek zenbait elementu kimikoz
osatuta daude: bioelementuz, hain zuzen ere.
Monosakaridoa
Bioelementu ugarienak hauek dira: karbonoa (C), hidrogenoa (H),
oxigenoa (O), nitrogenoa (N), fosforoa (P) eta sufrea (S).
Koipea
Biomolekula ez-organikoak
Materia bizidunean nahiz bizigabean daudelako deritze horrela.
Gantz-
azidoa • Ura. Izaki bizidun guztien baitako substantziarik ugariena da. Gure
gorputzaren % 65 inguru ura da, baina ez dago berdin banatuta
Glizerola
organo guztietan: odolak eta garunak, esate baterako, hezurrek baino
ur gehiago dute.
Zelulen osagai nagusia ura da, eta barne-likidoena ere bai: adibidez,
Proteina odolarena. Organismoko erreakzio kimiko guztiak uretan gertatzen
dira, eta substantzien garraiorako bidea ere bada.
• Gatz mineralak. Hainbat funtzio betetzen dituzte izaki bizidunetan.
Aminoazidoa Batetik, egiturak sortzen dituzte: krustazeoen eta moluskuen oskolak,
eta ornodunen eskeletoa, adibidez. Eta bestetik, parte hartzen dute
nerbio-bulkadak helarazteko funtzioan nahiz muskulu-uzkurduran.
Biomolekula organikoak
Azido nukleikoa
Izaki bizidunek soilik dituztelako deritze horrela.
• Gluzidoak. Monosakaridoz osatutako molekulak dira; glukosa,
adibidez, monosakaridoa da, eta energia-iturri. Zenbait monosakarido
Nukleotidoa
elkartzen direnean, polisakaridoak eratzen dira: hala nola, landareen
almidoia eta zelulosa; almidoiak energia-gordekin izateko funtzioa
du, eta zelulosak landare-zelulen pareta eratzen du.
ARIKETAK • Lipidoak. Era askotakoak daude, eta hainbat funtzio dituzte. Bi dira
3. Zer funtzio du urak izaki azpimarragarrienak: koipeak eta fosfolipidoak edo kolesterola.
bizidunetan? Koipeek energia-gordekin izateko funtzioa dute animalietan, eta
fosfolipidoek edo kolesterolak zelula-mintza eratzen dute.
4. Animalia-zelula ororen
mintzean kolesterola dago. • Proteinak. Aminoazido izeneko molekula askoren bat-egiteaz
Zer funtzio du lipido osatutako makromolekulak dira. Funtzio ugari betetzen dituzte. Alde
horrek? batetik, egiturazkoa: adibidez, azaleko kolagenoak. Beste alde batetik,
garraiokoa: esaterako, odoleko hemoglobinak. Babesekoa ere bai:
5. Zenbat azido nukleiko
mota daude zelula orotan?
besteak beste, antigorputzek. Eta azken funtzio bat aipatzearren,
Zer funtzio dute? erreakzio kimikoen erregulatzaile ere badira: adibidez, entzimak.
• Azido nukleikoak. Nukleotido izeneko biomolekula txikien bat-
6. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
egiteaz eratutako biomolekula handi-handiak dira. Bi mota daude:
atalean hitz hauen esanahia:
makromolekula, polimero
azido desoxirribonukleikoak (ADN) izaki bizidunen garapenerako
eta monomero. eta funtzionamendurako informazioa gordetzen eta helarazten du, eta
azido erribonukleikoak (ARN) proteinak sintetizatzen laguntzen du.
10

11. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 11
3 Zelulari buruzko ezaguera, historian
Zelula gehien-gehienak ez dira ikusten begi hutsez. Horregatik, behaketa-
teknikak garatu ahala jakin izan da zelula moten eta haien egituraren berri.
1666an, Robert Hooke biologoa, irudiak 50 aldiz baino handitzen ez
zituen mikroskopio soil batez artelazki-orritxo bat aztertzen ari zela,
ohartu zen poliedro itxurako hainbat gelaxka berdinez osatuta zegoela,
abarasketako gelaxken antzeko hainbatez, eta zelula deitu zien.
1675ean, Antony van Leeuwenhoek zientzialari amateurrak irudiak
handitzeko leiarrak hobetu zituen, eta berak egindako mikroskopio
baten bidez, istiletako ura aztertu eta izaki bizidun txiki-txikiak zeudela
ikusi zuen. Animakulu deitu zien haiei, eta horrela jakin zen, lehen aldiz,
bakterioak eta beste mikroorganismo zelulabakar batzuk ere bazirela. Leeuwenhoekek bakterioak, protozooak
eta beste organismo batzuk ikusi ahal
XVIII. mende osoan, ez zuten zelulari buruzko ia ezer berririk jakin,
izan zituen, lehen aldiz, berak egindako
mikroskopioak apenas hobetu zituzten-eta garai hartan. mikroskopio soil-soil bat erabiliz.
Teoria zelularra
ARIKETAK
XIX. mendearen lehen erdian, askoz mikroskopio hobeak eta behaketa
7. Zergatik nabarmendu zen
mikroskopikorako askoz teknika hobeak zeudela medio, aurrerapen
Leeuwenhoek biologian?
handiak egin zituzten zelula-egituraren ezaguerari buruz. 1838an,
Matthias J. Schleiden botanikariak eta Theodor Schwann biologoak 8. Izaki bizidun guztien unitate
teoria zelularraren lehen bi printzipioak adierazi zituzten: anatomikoa eta funtzionala
omen da zelula. Zer esan nahi
• Zelula izaki bizidunen egitura-unitatea da. Izaki bizidun guztiak du horrek?
zelula batez edo gehiagoz osatuta daude.
• Zelula izaki bizidunen unitate funtzionala da. Izaki bizidun ororen
bizi-funtzioak betetzeko gai den unitaterik txikiena da.
1855ean, Rudolf Virchow medikuak teoria zelularra hobetu zuen,
hirugarren printzipioa adieraziz: Sekuoia
• Zelula oro aurretik baden beste zelula batetik sortzen da, zatiketaz.
JAKINGARRIAK
Neurri-kontua
Antolaketa-maila guztiak ez dira neurri berekoak, eta batzuetatik beste batzuetara
alde handia dago, gainera. Hori muga handia izan da azterketetarako, noski, eta Zaldia
neurriaren arabera gutxi-asko dakigu bakoitzaren berri.
Inurria
Birusa Animalia-
Molekula zelula
txikiak
Bakterioak Tresnarik gabeko behaketa
Mikroskopio optikoa
Mikroskopio elektronikoa Sagua
0,1 nm 1 nm 10 nm 100 nm 1 ␮m 10 ␮m 100 ␮m 1 mm 1 cm 0,1 m 1m 10 m 100 m
11

12. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 12
4 Nolakoak dira zelulak?
Zelula mota ugari daude. Hasi bakterioen zelularik bakunenetik, txiki-
txikia, nukleorik eta ia organulurik gabea, eta buka animalien nahiz
landareen zelularik konplexuenetan.
Neurria eta forma
Zelula gehienak mikroskopikoak dira neurriz, eta mikroskopioa erabiliz
soilik ikus daitezke; baina begi hutsez ikusten direnak ere badaude:
hegaztien nahiz narrastien arrautzen gorringoa, adibidez.
Zelulen neurria adierazteko, mikrometroa (␮m) erabiltzen da luzera-
unitate gisa; hau da, milimetro-milarena: 1 ␮m = 0,001 mm.
Formari dagokionez ere, era askotako zelulak daude, zer funtzio bete
behar duten. Zelula bakartuak, esate baterako, esfera formakoak dira.
Ehunetan, berriz, bete behar duten funtzioaren eta inguruan dituzten
zelula moten araberako forma hartzen dute zelulek: batzuk izar itxura-
koak dira (neuronak, adibidez); beste batzuk, prisma itxurakoak (azaleko
zelulak, besteak beste); luzangak ere badaude (muskulu-zelulak, esate
baterako); etab.
Zelulen egitura
Banakoen neurriak ez du inolako loturarik Zelula guztiek oinarrizko hiru egitura dituzte: mintz plasmatikoa,
beren zelulen neurriarekin. Elefanteek, zitoplasma eta material genetikoa.
adibidez, ez dituzte saguek baino zelula
handiagoak: zelula gehiago dituzte; horixe
da kontua. • Mintz plasmatikoa. Zelula oso-osorik estaltzen duen mintz mehea
da. Substantzia-igarotzea erregulatzen du: zelularen barnetik
kanporakoa eta kanpotik barnerakoa.
• Zitoplasma. Zelularen barnealdea da. Han daude organuluak; hots,
funtzio zelularrak betetzen dituzten egiturak.
• Material genetikoa. Zelularen funtzionamendua kontrolatzen eta erre-
gulatzen duen substantzia da. Material genetikoa nola dagoen, bi zelula
mota bereizten dira: zelula prokariotoak eta zelula eukariotoak.
Material
genetikoa Nukleoa
Zelula prokariotoak deritze nukleorik ez dutenei. Zelula eukariotoek material genetikoa nukleoaren barruan bilduta
Material genetikoa zitoplasman sakabanatuta dute. dute. Zelula prokariotoek baino antolaketa konplexuagoa dute, eta
Bakterioak organismo zelulabakar prokariotoak dira. handiagoak dira. Animalia- eta landare-zelulak dira eukariotoak.
12

13. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 13
Animalia-zelula Landare-zelula
Eredu horren itxurako zelulak dituzte protozooek (zelulabakarrak), Eredu horren itxurako zelulak dituzte algek (zelulabakarrak
onddoek eta animaliek (zelulaniztunak). Ez dute kloroplastorik, nahiz zelulaniztunak) eta landareek (zelulaniztunak). Kanpoko
ez zelula-paretarik. Bakuoloak ugariagoak eta txikiagoak dira zelula-pareta dute, eta hari esker, zelula babestuta egoteaz gain,
landare-zeluletan baino. forma berbera du beti. Kloroplastoak ere badituzte, eta haietan
fotosintesia egiten dute. Bakuolo gutxi dituzte, baina oso handiak.
Zelula-organuluak
Organuluak deritze zitoplasmaren baitan dauden zenbait egiturari.
Bakoitzak funtzio zelular jakin batzuk egiten ditu.
Erretikulu endoplasmatiko izurtsua.
Elkarri lotutako zenbait zaku eta kanal
erribosomadunez osatuta dago.
Bi mintz Erribosometan sintetizatu diren
proteinak gordetzeko eta garraiatzeko
funtzioa du. Erribosoma
Mitokondrioak. Obalatuak izaten dira, eta Erribosomak. ARNz eta proteinaz
bi mintzez osatuta daude. Mitokondrioetan osatutako partikula txiki-txikiak dira.
arnasketa zelularra egiten da. Proteinak sintetizatzen dituzte.
Jariatzeko
besikula
Bakuoloak. Mintzez osatutako
besikula txikiak dira. Gordekinak eta Erretikulu endoplasmatiko leuna. Erribosomarik
hondakin-substantziak gordetzen ez duten elkarri lotutako zenbait zakuz eta
dituzte. kanalez osatuta dago. Lipidoak sintetizatzen,
Golgiren aparatua. Elkarri lotuta ez dauden gordetzen eta garraiatzen esku hartzen du.
zenbait zaku zapal eta gainjarriren multzoa Zuntzak
da. Erretikulu endoplasmatikoko substantziak
pilatzen ditu, eta gero, zelulatik kanpora
jariatzen.
Bi mintz
Zentrioloa
Zentrosoma. Zelularen nukleotik Kloroplastoa. Landareek soilik dute
Lisosomak. Besikulak dira, bakuoloen gertu dago, eta bi zentriolok eta organulu hori. Mintz-sistema batez
antzekoak, eta substantzia konplexuak hainbat zuntzek osatzen dute. osatuta dago, eta haren baitan
digeritzen dituzte. Zelula-zatiketan parte hartzen du. fotosintesia egiten da.
13

14. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 14
5 Nutrizio zelularra
Nutrizio zelularra deritzo zelulek dagozkien bizi-funtzioak
betetzeko beharrezkoak dituzten materia eta energia lortzeko
prozesuen multzoari.
Zelulak kanpotik hartzen dituen substantziei mantenugaiak deritze, eta
energia lortzeko erabiltzen ditu, baita hazteko nahiz zelula-egiturak
eratzeko eta berritzeko behar dituen substantziak lortzeko ere.
Zelularen barnealdera iritsi ondoren, mantenugaiek zenbait prozesu
kimiko izaten dituzte: metabolismo deritze, oro har.
Bi metabolismo mota bereizten dira, kontuan hartuz haren bidez zer
lortzen den eta hartan zer erreakzio mota gertatzen den:
• Katabolismoa. Degradazio-erreakzioei dagokie. Substantzia organiko
konplexuak, energia ugarikoak, konposatu txikiago eta bakunago
bihurtzean datza; hau da, gluzidoak, lipidoak, proteinak eta halakoak
karbono dioxido, ur, amoniako eta abar bihurtzean. Katabolismoan
energia lortzen da, eta zelulak zenbait funtziotarako erabiltzen du
energia hori: beste molekula batzuk sintetizatzeko, ugalketarako eta
Organismo zelulabakar batzuek kanpotik bere funtzionamendu zelularrerako, hain zuzen.
hartzen dituzte elikagaiak, fagozitosiz;
adibidez, amebek. • Anabolismoa. Eratze-erreakzioei dagokie. Substantzia txikiak eta
bakunak zelularen berezko substantzia organiko konplexu bihurtzeko
prozesuak sartzen dira anabolismoaren barnean; hau da, zelula orok
hazteko nahiz hondatutako eta galdutako egiturak berritzeko erabiliko
dituen substantzia bihurtzeko prozesuak. Horiek gertatu ahal izateko,
energia behar da, nahitaez, eta zelulak bi iturritatik lortzen du,
funtsean: eguzki-energiatik (zelula fotosintetikoek soilik lortzen dute
horrela) eta katabolismoaren bidez lortutako energiatik.
Katabolismoa Anabolismoa
Substantzia Substantzia
organiko Energia Substantzia Energia organiko
konplexuak bakunak konplexuak
Substantzia
bakunak ARIKETAK
9. Zertan dira desberdinak katabolismoa eta anabolismoa?
10. Anabolikoa ala katabolikoa da zenbait aminoazidotatik proteinak
sintetizatzeko prozesua?
11. Zer zelula mota dira gai eguzki-energia erabiliz prozesu anabolikoak
egiteko? Zer erreakzioren bidez egiten dute? Bilatu informazioa,
jakiteko zer substantzia behar diren erreakzio hori egiteko, eta zer
substantzia lortzen diren erreakzio horren ondorioz.
14

15. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 15
Nutrizio autotrofoa
6 eta heterotrofoa
Bi nutrizio mota bereizten dira, kontuan hartuz zer mantenugai mota
hartzen dituen zelulak:
• Autotrofoa. Zelula batzuk gai dira berezko materia organikoa ARIKETAK
sortzeko, kanpotik zenbait substantzia ez-organiko bakun hartuz; 12. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
hau da, ura, gatz mineralak eta karbono dioxidoa erabiliz. Horrelako atalean hitz hauen esanahia:
zelulek nutrizio autotrofoa dutela esaten da. autotrofo eta heterotrofo.
Substantzia horiek norberaren materia bihurtzeko, energia-iturriren 13. Zer substantzia mota hartzen
bat behar dute, ezinbestean: gehien-gehienetan, eguzki-argia. Landa- dituzte zelula autotrofoek
reek, algek eta zenbait bakteriok dituzte zelula autotrofoak. kanpotik?
• Heterotrofoa. Beste zelula batzuk ez dira gai beren kasa materia orga- 14. Zer nutrizio mota dugu
nikoa sortzeko, eta beste organismo batzuek egindakoa hartu behar gizakiok? Eta zer nutrizio
dute. Horrelakoek nutrizio heterotrofoa dute. Animalien, onddoen, mota dute landare berdeek?
protozooen eta bakterio askoren zelulak dira heterotrofoak.
Nutrizio autotrofoa Nutrizio heterotrofoa
Materia
O2 CO2 organiko
Eguzki-argia
Gatz CO2 bakuna
1 mineralak 1
H2O 3
CO2
H2O
3 2
O2
O2 2
4
Materia
organiko
Energia
4 bakuna Energia
Materia
Beste funtzio batzuk organiko
Beste konplexua
funtzio batzuk
Materia organiko konplexua
1. Zelulak ura, karbono dioxidoa eta gatz mineralak hartzen ditu 1. Beste organismo batzuek egindako mantenugai organikoak
kanpotik, eta materia organikoa sortzen du, argi-energia erabiliz. hartzen dira kanpotik, eta gero, zelulara sartzen.
Prozesu horretan, oxigenoa askatzen da, eta zelulatik kanpora 2. Materia organiko horren zati bat mitokondrioetan erabiltzen
botatzen da gero. da; haietan gertatzen da katabolismoa: oxigenoa erabiliz,
2. Lortutako materia organikoaren zati bat mitokondrioetan energia lortzea, bai eta substantzia ez-organikoak ere
erabiltzen da; haietan gertatzen da katabolismoa: oxigenoa (ura eta karbono dioxidoa).
erabiliz, energia eta substantzia ez-organikoak lortzea. 3. Katabolismoaren ondorioz, karbono dioxidoa sortzen da, eta
3. Katabolismoaren ondorioz, karbono dioxidoa sortzen da, eta kaltegarria denez, zelulatik kanpora botatzen da.
hura ere kanpora botatzen da. 4. Substantzia organiko bakunak eta katabolismoan lortutako
4. Energia eta molekula bakunak direla medio, molekula organiko energia direla medio, substantzia organiko handiak sintetizatzen
handiak sintetizatzen dira (anabolismoa). dira (anabolismoa).
15

16. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 16
7 Fotosintesia
Ura Karbono dioxidoa
Eguzki-argia
Landare-zelulak gai dira substantzia ez-organikoak eta argi-energia
H2O CO2 erabiliz berezko materia organikoa sortzeko.
Fotosintesi deritzo energia-iturri gisa Eguzkiaren argia erabiliz
substantzia ez-organikoak energia ugariko substantzia organiko
Gatz
bihurtzeko prozesuari.
mineralak
Erreakzioa eta fotosintesi-prozesuko aldiak
Oxigenoa Fotosintesia prozesu anabolikoa da, eta landareek soilik egiten dute.
O2 Zergatik? Bada, kloroplastoetan gertatzen delako, eta organulu horiek
Materia
landare-zelulek soil-soilik dituztelako.
organikoa Kloroplastoetan, ura (H2O), karbono dioxidoa (CO2) eta gatz mineralak
konposatu organiko bihurtzen dira: glukosa, batez ere (hots, energia
ugariko substantzia bat).
Karbono Fotosintesian lortutako glukosa horretatik, zelulak gainerako biomole-
dioxidoa kulak sortzen ditu: almidoia, lipidoak eta abar.
Eguzki-argia
Ura Ondoren, zelulak sortutako substantzia organiko horiek gorde egiten ditu,
geroago energia-iturri gisa erabiltzeko: hazteko eta funtzio zelularrak be-
Oxigenoa
tetzeko, hain zuzen.
Fotosintesia gertatzeko, energia-iturri bat behar da, nahitaez: Eguzkiaren
argia. Energia hori kloroplastoetan dagoen pigmentu batek hartzen du:
Gatz klorofilak. Pigmentu hori dela medio dira algak eta landareak berdeak.
mineralak Materia organikoa
Hona hemen fotosintesian gertatzen den erreakzio osoa, eskema moduan:
CO2 ϩ H2O ϩ gatz mineralak ϩ argi-energia glukosa ϩ O2
Fotosintesian bi aldi bereizten dira: argitako aldia eta ilunpeko aldia.
Argitako aldian, Eguzkitik hartutako energia hori energia kimiko bihur-
ARIKETAK tzen da. Eta ilunpeko aldian, energia hori erabiliz materia ez-organiko-
tik materia organikoa lortzen da: glukosa, batik bat.
15. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
atalean fotosintesi hitzaren Landareek eta algek ez ezik, zenbait bakteriok ere fotosintesia egiten
esanahia. dute.
16. Zer organulutan gertatzen
da fotosintesia? Zer lortzen Fotosintesiaren garrantzia
da prozesu horren bidez?
Fotosintesian, oxigenoa askatzen da, eta zelulatik kanpora botatzen.
Fotosintesian oxigenoa
askatzen da. Zer eginkizun du?
Delako gas hori ezinbestekoa da, gure planetan biziak iraun dezan; izan
ere, organismo guzti-guztiek behar-beharrezkoa dute, arnasketa zelularra
17. Landareen zelula guztiek egin egiteko.
al dezakete fotosintesia?
Zergatik? Bestalde, atmosferan den oxigeno kantitatea fotosintesiari esker da
konstantea.
18. Izango al litzateke bizirik
Lurrean, gaur egungoa Lurrean bizia izatea fotosintesiaren baitan dago. Organismo fotosinteti-
bezalakorik, fotosintesirik koek sortzen dituzten substantzia organikoek energia ugari pilatzen
gabe? Zergatik? dute. Energia horren zati bat landareek beraiek erabiltzen dute, baina
beste zati bat planetako gainerako izaki bizidunok baliatzen dugu.
16

17. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 17
8 Arnasketa zelularra
Materia organikoa Oxigenoa
Zelulek materia organikoa edonola lortzen dutela ere, hura degradatu
O2
egin behar da beti, eta konposatu bakunago bihurtu, pilatutako energia
askatu eta erabili ahal izan dadin.
Arnasketa zelular deritzo zenbait substantzia organiko erabat
degradatzeari (oxidazio bidez), materia ez-organiko bihurtuz
energia aska dadin.
Energia
Ura
Zelulek, bai autotrofoek bai heterotrofoek, substantzia organikoak
CO2
degradatzeko erabiltzen dute arnasketa zelularra. Substantzia organi- H2O
koak energia ugarikoak dira (glukosa, adibidez), eta prozesu horren Karbono
bidez, konposatu ez-organiko bakunagoak lortzen dituzte, energia dioxidoa
urrikoak: karbono dioxidoa eta ura, esaterako.
Degradazio hori egiteko, zelula gehienek oxigenoa behar dute. Materia
organikoa
Hona hemen arnasketaren ekuazio osoa, eskema moduan: Oxigenoa
Glukosa ϩ O2 H2O ϩ CO2 ϩ energia kimikoa
Prozesu horretan askatzen den energia ATP izeneko molekulan gordetzen
da. Molekula horrek, gero, energia garraiatzen du, beharrezkoa den Energia
edozein zelula zatitara, eta zenbait funtzio egiteko erabiliko da han:
substantzia konplexuagoak sintetizatzeko, mugitzeko…
Ura
Arnasketa zelularra deritzon prozesua mitokondrioetan gertatzen da, eta Karbono
dioxidoa
jakina denez, zelula eukarioto guztiek dituzte direlako organulu horiek.
JAKINGARRIAK
Hartzidurak
Zelula batzuek batere oxigenorik erabili gabe degradatzen dute
materia. Horrelakoek hartziduraren bidez lortzen dute energia.
Hartziduraren bidez, zelulek partzialki degradatzen dituzte
substantzia organikoak, eta emaitza beste substantzia organiko
batzuk dira. Prozesu horretan arnasketan baino askoz energia
gutxiago askatzen da, hartziduraren ondorioz lortutako konposatu
organikoek ere energia baitute oraindik.
Izaki bizidun guztietan gertatzen da hartzidura; baina, batik bat,
bakterio eta onddo zelulabakar (legamia) askotan.
Hartzidurari esker, elikagai ugari lortzen ditugu: ogia, ardoa,
jogurta, gazta eta abar.
ARIKETAK
19. Zer prozesu mota da arnasketa zelularra, katabolikoa ala anabolikoa?
20. Arnasten al dute landare-zelulek? Zergatik?
21. Zer da ATPa?
17

18. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 18
9 Zelula-ugalketa
Zelula gehienak, neurri egokia izandakoan, ugaldu egiten dira; hau da,
zelula umeak sortzen dituzte.
Zelula-ugalketa deritzo zelula ama batek zatituz beste zelula
batzuk edo zelula umeak sortzen dituen prozesuari.
• Organismo zelulabakarretan, zelula-zatiketaren ondorioz beste
banako batzuk sortzen dira, denak ere gurasoen berdin-berdinak,
eta horrenbestez, populazioa handitu egiten da.
• Organismo zelulaniztunetan, zelula-zatiketaren ondorioz organis-
moko zelula kopurua handitzen da, eta horren ondorioz, banakoa
handitu egiten da edo, bestela, banakoak galduta edo hondatuta
zeukan atalen bat berritzen du.
Zelula-zatiketa motak
Zelula umeen kopurua eta neurria kontuan hartuz, lau zatiketa mota
bereizten dira.
Erdibiketa Askotariko zatiketa
Zelula amaren nukleoa erdibitu egiten da, eta bi nukleo berdin-berdin Zelula amaren nukleoa zenbait aldiz zatitzen da. Ondoren, nukleo
sortzen dira. Ondoren, zelula ama zatitu egiten da, eta neurri bereko horietako bakoitza zitoplasmaz eta mintzez inguratzen da, eta
bi zelula ume sortzen dira. Zelula horiek hazi egiten dira, zelula heldu gero, zelula ume bihurtzen. Zelula ama zatituz, horrenbestez,
bihurtu arte. Organismo zelulabakarrak ugaltzen dira horrela; adibidez, zenbait zelula ume sortzen dira. Zenbait protozoo ugaltzen dira
bakterioak eta protozooak. horrela.
Gemazioa Esporulazioa
Zelula amaren nukleoa bitan zatitzen da, eta zitoplasman, aldi Zelula amaren nukleoa zenbait aldiz zatitzen da. Nukleo bakoitza
berean, koskor edo gema bat sortzen da, azalean. Nukleoetako zitoplasmaz inguratzen da, eta ondorioz, zenbait zelula ume sortzen
bat, orduan, gemarantz mugitzen da; eta han, gero, bereizi eta dira: espora izenekoak, hain zuzen. Zelula amaren mintza hausten
hazi egiten da, neurri egokia izan arte. Legami asko ugaltzen dira denean, esporak askatu egiten dira. Onddoak, algak, goroldioak eta
horrela. iratzeak ugaltzen dira horrela.
18

19. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 19
Material genetikoa eta kromosomak
Zelula eukariotoen ezaugarri nagusietako bat hau da: material genetikoa
nukleo baten baitan dute, ondo zehaztuta.
Informazio genetiko hori ADN molekula luze-luzeetan dago; haiek
kontrolatzen dute zelularen funtzionamendua. Zelula batean ADN
molekula bat edo gehiago izaten da, eta gurasoengandik seme-alabenga-
na transmititzen da.
Zelula eukariotoen nukleoan, ADNa proteinekin lotuta dago, zuntz-
nahaspila ederra eratuz, gainera: kromatina. Zelula zatitu aurretik,
kromatina-zuntz horiek bikoiztu eta trinkotu egiten dira; hots, nahasian
biltzen dira, eta horrela, kromosoma izeneko egiturak eratzen dituzte.
Espezie bakoitzak kromosoma kopuru jakin bat du, beti berbera, eta
ezaugarri hori bereizgarri zaio, gainera. Adibidez, giza zelula guztiek Giza zelula bateko 46 kromosomen antolaketa.
(ugaltze-zelulek izan ezik) 46 kromosoma dituzte; txakurrenek, 78;… Antolaketa horri kariotipoa deritzo.
Mitosia
Zelularen nukleoa zatitzeko prozesuetako bati deritzo mitosia.
Haren bidez, material genetikoaren bi kopiak bi zati berdinetan
banatzen dira, eta horiek, zelula-zatiketaren ondoren, zelula
umeen nukleoak bihurtzen dira.
Prozesuaren hasieran, kromatina-zuntzak bikoiztu eta trinkotu egiten
dira, eta kromosomak eratzen dituzte; eta bestalde, zelula amaren nukleo- ARIKETAK
mintza desagertu egiten da. Gero, kromosomak bitan banatzen dira, eta 22. Zertan dira desberdinak
horietako bakoitza zelularen muturretako batera joaten da. Ondoren, erdibiketa eta zatiketa anitza?
zelularen muturretako bakoitzean nukleo bat eratzen da, kromosomak 23. Zertan dira desberdinak
zabaldu egiten dira, eta berriro ere kromatina-zuntzak eratzen dira. kromatina eta kromosoma?
Mitosia amaitutakoan, zitoplasmaren zatiketa hasten da: zelula bitan 24. Zertan dira desberdinak
zatituko da, eta sortuko diren bi zelula umeak zelula amaren berdin- animalia-zelulak eta
berdinak izango dira. Animalia-zeluletan, zelula estutuz gertatzen da landare-zelulak, zitoplasma
zatiketa. Landare-zeluletan, berriz, zelula-pareta dagoenez, bereizketa- zatitzeko moduari dagokionez?
trenkada bat eratzen da zelularen erdi-erdian.
Mitosiaren prozesua
Kromatina-zuntzak Nukleoa desagertu Kromosomak Kromosomak Zatietako Kromosomak Bi nukleo
bikoiztu eta egiten da, eta zelularen erdibitu egiten dira, bakoitza zabaldu, eta sortzen dira, eta
trinkotu egiten kromosomak erdian kokatzen eta zelularen zelularen mutur berriro ere kromatina zelularen zatiketa
dira. agertzen dira. dira. muturretara joaten. batera iristen da. eratzen da. hasten da.
19

20. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 20
JAKINGARRIAK
Zelulak tindatzeko teknikak
Zelula gehien-gehienek ur ugari dute osagaien Koloregaiak mikroskopia optikoan baino ez dira
artean: pisu osoaren % 75 inguru ura da. Hori dela eta, erabiltzen. Mikroskopia elektronikoan, zelulak ez
ezin dira zuzenean ikusi mikroskopio optikoak erabiliz. dituzte tindatzen: zuri-beltzeko irudiak lortzen dira,
Nola ikusi, orduan? Bada, esate baterako, koloregaiz eta gero, egoki izanez gero, ordenagailuz margotzen
tindatuz. dituzte.
Lagina moztu ondoren, portan jarri, eta tindatu Koloregaiak substantzia kimikoak dira, eta zelulen
egiten dira. Zelula biziak tindatu gabe ikusi behar osagai jakin batzuk soilik tindatzen dituzte.
dira, edo bestela, koloregai ahulak erabiliz, hil ez Horregatik, zelula-organulu edo -egitura jakinak
ditzaten. ikusteko erabiltzen dira.
Koloregai motak
Zer zelula-osagai
Koloregaia
Eskuarki, bi koloregai mota bereizten dira, kontuan tindatzen dituen
hartuz kimikoki nolakoak diren: azidoak eta basikoak.
Orzeina azetikoa Kromosomak
Koloregai azidoek zelularen alde basikoak tindatzen
dituzte, eta koloregai basikoek, zelularen alde Giemsa Odol-zelulak
azidoak. Demagun, esate baterako, nukleoa aztertu
nahi dugula; nukleoa ADNz osatuta dagoenez, eta Iodo-berdea Kromatina
ADNa azidoa denez, hematoxilina edo metileno-urdina
erabiliko dugu koloregai gisa, bi-biak basikoak baitira. Jano-berdea Mitokondrioak
Aitzitik, demagun zitoplasma ikusi nahi dugula; orduan,
zitoplasma basikoa denez, koloregai azido bat erabiliko Safranina Zelula-paretak
dugu: eosina edo kongo-gorria, adibidez.
Hematoxilina Nukleoa
Koloregai neutroak ere badira: nukleoa kolore batez
tindatzen dute, eta zitoplasma, beste batez. Eosina Zitoplasma
Tindatzeko bi teknika daude: sinplea eta diferentziala.
Tindaketa sinplea Tindaketa diferentziala
Koloregai bakar bat erabiltzen da. Zelula osorik hobeto Zenbait koloregai erabiltzen dira. Horrela tindatzeko,
ikusteko soilik erabiltzen da tindatzeko modu hori: bi faseri jarraitu behar zaio: lehenbizi, tindaketa sinplea
zelula guztiek koloregaia xurgatzen dute, eta kolore egiten da, eta ondoren, kontrasteko tindaketa. Bigarren
berberaz tindatuta geratzen dira. Metileno-urdina tindaketa horretan, beste koloregai mota bat erabiltzen
oso koloregai sinple ona da, eta bakterio-zelulak azkar da, lehenbiziko koloregaiak tindatu ez dituen zelulak
ikusteko erabiltzen dute. kolorez alda daitezen.
Txerri baten heste-biloak, tindaketa sinplez metileno-urdinez Txerri baten urdaileko ehun epiteliala, tindaketa diferentzialez
tindatuta. tindatuta.
20

21. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 21
Zientzia zure esku
Aztergaia planteatzea. Estomak aztertzea
Forma eta egitura berbera al dute landare-zelula Gas-truke horiek etengabe egiten dituzte landareek;
guztiek? Ala, aitzitik, zer funtzio egiten dituzten, hau da, ezin dute «kanpoarekiko zirkuitu itxiak»
halako forma eta egitura dute landare-zelulek? balira bezala funtzionatu, beren gasak sortuz eta
Galdera zientifiko horren erantzuna aurkitzeko, kontsumituz.
behaketaz baliatuko gara, mikroskopio baten bidez. Ur-lurruna, oxigenoa eta karbono dioxidoa estoma
Landareek, gainerako izaki bizidun guztiek bezalaxe, izeneko hainbat irekigunetan zehar sartzen eta irteten
ingurunearekin gas-trukea egin behar dute, nahitaez: dira. Estomak hostoen azpialdean daude, eta ez dira
ur-lurrun ugari kanporatzeaz gain, fotosintesia egitean zulo hutsak: bi zelulaz osatuta daude, eta zelula horiek
ingurunetik karbono dioxidoa hartzen eta ingurunera zabaldu eta uzkurtu egiten dira, irekigunea itxi eta ireki
oxigenoa kanporatzen dute, eta arnastean oxigenoa dadin, hurrenez hurren.
hartzen eta karbono dioxidoa botatzen dute.
1. Lor dezagun epitelioa. Azpialdetik epitelioa
erraz askatzeko moduko hosto bat behar dugu.
Lirio-hostoak oso egokiak dira horretarako,
baina beste edozein hosto ere baliagarria
izango zaigu: 30 segundoan ur irakinetan
sartuta edukiz gero, askoz ere errazago
Porta
askatuko diogu epitelioa.
2. Egin dezagun prestakina. Lehenbizi, porta garbi
bat hartu, eta epitelioaren zati txiki bat jarriko dugu
hartan. Ondoren, koloregai bat botako diogu Koloregaia
(metileno-urdina edo metilo-berdea), eta zain
egongo gara, bi minutu-edo, zelulek kolorea ondo Epitelio-orri bat,
har dezaten. Gero, ur tantatxo batzuk botako ditugu, azpialdetik
sobera den koloregaia kentzeko. Azkenik, prestakina
estaliko dugu, mikroskopiorako estalki bat erabiliz.
Garbiketa
3. Beha dezagun emaitza. Prestakina
mikroskopiopean jarri, eta hartan zehar
begiratuko dugu, irudiak gutxien handitzen
dituen objektiboa erabiliz. Ondo fokatu ondoren, Estalkia
handitze ertaineko objektiboa jarriko dugu, eta
gero, berriro ondo fokatu ondoren, irudia gehien
handitzen duena. Prestakina denbora luzez
aztertu behar da, objektiboak zenbait aldiz aldatuz;
izan ere, hasieran xehetasunak ez dira ondo
hautematen. Garrantzi handikoa da begiak ikusten
ari diren horretara ohitzea, bai eta estomak ondo Zelula epiteliala
ikusten diren prestakin zatia aurkitzea ere. Estoma
ARIKETAK
25. Zergatik da ezinbestekoa prestakina tindatzea? Landare-zelularen zer atal aldatzen da gehien kolorez?
26. Egin marrazki soil-soil bat, adierazteko nolakoak diren landare-epitelioa osatzen duten zelulak, eta nolakoak
estomak osatzen dituztenak. Berdinak dira ala bada forma-desberdintasunik haien artean?
27. Zer funtzio dute landare-epitelioko zelulek? Eta estomak osatzen dituzten zelulek?
21

22. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 22
Ariketak
28. l Zer jatorri du izaki bizidunek erabiltzen duten
l 32. l l Beheko marrazki hauek bi zelula mota nagusi
l
energiak? Adierazi zer aldaketa izaten dituen energia adierazten dituzte.
1 1 2
horrek, izaki bizidunek hartzen dutenetik zelulak lan A B
jakin bat egiteko erabiltzen duen arte; adibidez, zelulak 2
mugimendua eragiteko baliatzen duen arte. Adierazi, 5
3 6
halaber, zer zelula motatan eta zelularen zer lekutan
4 3
gertatzen den aldaketa hori.
29. l Kopiatu zure koadernoan beheko taula hau eta,
l
5 7
ondoren, osatu. 4
Biomolekula
Funtzioa Adibideak a) Zer zelula mota dira A eta B? Zeri begiratu diozu,
organikoak
erantzuteko?
Gluzidoak
b) Idatzi zer izen duten zenbakiz adierazitako
Lipidoak
organuluek.
Proteinak
c) Idatzi adierazitako organulu eta egitura guzti
Azido nukleikoak horietatik zein dituen berezkoak A zelula motak,
zein dituen berezkoak B zelula motak eta zein
30. l l Proteinak biomolekula organiko mota bat dira, eta
l dituzten bi zelula motek.
zenbait aminoazidoren elkartzeaz osatuta daude. d) Adierazi zelularen zer lekutan gertatzen diren
Aminoazido mota ugari daude, baina 20 aminoazido prozesu hauek:
motak soilik osatzen dituzte proteinak. – CO2 ϩ H2O ϩ gatz mineralak → glukosa ϩ O2
a) Egin kontu bi aminoazido motak soilik osatzen – Kromatina bikoiztea.
dituztela proteinak (aa1 eta aa2 aminoazidoak – Glukosa ϩ O2 → CO2 ϩ H2O ϩ energia
esango diegu). Idatzi hiru aminoazidoz osatutako – Zelulaz kanpoko substantziak barnealdera sartzea.
zer proteina mota egongo diren. Kontuan izan
proteina berean mota bereko aminoazido bat 33. l Adierazi egitura hauetatik zein dituzten berezkoak
baino gehiago egon daitezkeela. animalia-zelulek, zein dagozkien landare-zelulei
b) Idatzi 15 aminoazidoz osatutako hiru proteina mota, soil-soilik eta zein dituzten animalia-zelulek nahiz
hirurak aurreko bi aminoazido motez eratuak. landare-zelulek:
c) Proteina batzuk aminoazido gutxi batzuez osatuta
a) Mitokondrioak.
daude; beste batzuk, berriz, milaka aminoazidok
osatzen dituzte. Kate bateko aminoazido bat aldatuz b) Nukleoa.
gero, gerta liteke lehengoaz bestelako proteina bat c) Zelula-pareta.
eratzea. Zure ustez, ba al du horrek inolako loturarik d) Kloroplastoak.
planetako izaki bizidunen aniztasun itzelarekin? e) Bakuoloak.
31. l Zer mikroskopio mota erabili dute, argazki
l 34. l Beheko lau argazki hauek mitosi-prozesuko faseak
l
hauetako bakoitza ateratzeko? adierazten dituzte. Adierazi zer gertatzen den argazki
bakoitzean eta jarri ordenan.
A B
A B
C D
C D
22

23. 832926 _ 0006-0025.qxd 19/4/08 12:39 Página 23
35. l l Jarri ehun eta organo hauek ordenan,
l 38. l Beheko eskema honek zelula mota baten
jarduera handienekotik txikienekora, jakinda metabolismoa adierazten du.
bakoitzaren zer ehuneko den ura. A B
Birikak: % 71 Giharrak: % 75
C
Gibela: % 70 Giltzurruna: % 61 1
Odola: % 79 Garuna: % 85 G
D
Hezur-ehuna: % 22 Hortz-haginak: % 10
36. l Adierazi zelula hauetatik zein diren autotrofoak
eta zein heterotrofoak: A 2
a) Arteen hostoetako zelulak.
E
b) Gizakion muskulu-zelulak.
c) Geranioen sustraietako zelulak.
37. l Saccharomyces cerevisiae legamia onddo
l
zelulabakar bat da, eta ogia egiteko erabiltzen dute. F
Oxigenorik ez bada, onddo horrek irineko azukreak
degradatzen ditu, eta prozesuan, alkohola (etanola) a) Idatzi zer organuluri dagozkien zenbakiak.
eta karbono dioxidoa sortzen dira. b) Idatzi letren ordez bakoitzari dagokion
a) Zer prozesu kataboliko egiten du legamia horrek? substantzia.
b) Degradazioko prozesuan askatzen den karbono c) Zer nutrizio mota adierazten du eskemak?
dioxidoaren eraginez egoten da ogiaren mamia d) Zer zelula mota da?
harrotuta. Zer gertatzen da alkoholarekin? e) Zer izaki bizidunek dute horrelako nutrizioa?
Bakuolo uzkurkorra
Flageloa
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ Errezeptakulua
Nukleoa
Euglena aztergai
Begi-
Euglena viridis izeneko protozooa bizi askeko orbana
protozoo flagelatu zelulabakar bat da, 60 mm Mitokondrioa
Kloroplastoa
ingurukoa, eta ur gezatan bizi da, nagusiki.
Materia organiko ugariko habitatak nahiago 39. l Zer zelula mota ditu euglenak, prokariotoak
izaten ditu, eta sarritan leku kutsatuetan egon ala eukariotoak? Eman arrazoiak.
ohi denez, uraren kalitatearen adierazle gisa
erabiltzen da. Oso egitura bakuna du. Flagelo 40. l Zer nutrizio mota du euglenak?
luze bat du, errezeptakulua deritzon botila itxurako
41. l Zer funtzio du begi-orbanak? Eta flageloak?
barrunbe baten hondoan ezarrita. Delako barrunbe
Zer alde on du euglenarentzat argia hauteman
hori zelularen muturretako batean dago, eta
ahal izateak?
bakuolo uzkurkor izeneko bakuolo batek, zelularen
gainerako ataletako gehiegizko ura bildu ondoren,
42. l Landare-zelulek bereizgarri duten zer egitura
hara isurtzen du bere baitako eduki guztia. Bestalde,
ez du euglenak? Egin hipotesi bat, azaltzeko
orban fotosentikor bat du, begi-orbana, eta hari esker,
zer alde on dituen euglenarentzat egitura hori
argia hautematen du. Baldintzak egokiak badira,
ez izateak.
fotosintesia egiteko gai da; baina argirik ez bada,
ingurunetik xurgatzen ditu konposatu organikoak, 43. l Euglenaren zitoplasma gaziagoa da hura bizi den
l
gorputzeko gainazalean zehar. Zatiketa bitarrez edo ur gezako ingurunea baino. Euglenaren zer
erdibiketaz ugaltzen da, eta baldintzak desegokiak organuluk erregulatzen du haren gorputzeko
direnean ere bizi daiteke, enkistatuta. ur kantitatea?
23

24. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 24
Laburpena
• Elikadura.
• Arnasketa.
Bizi- • Hondakin-substantziak askatzea.
funtzioak • Ingurune-aldaketei erantzutea.
• Hazkuntza.
• Ugalketa.
Izaki bizidun guztiok bi biomolekula mota ditugu osagai:
• Ez-organikoak. Izaki bizidunok ez ezik, materia bizigabeak ere baditu
Konposizioa horrelakoak: ura eta gatz mineralak.
• Organikoak. Izaki bizidunok soilik ditugu horrelakoak: gluzidoak,
lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak.
Teoria zelularra:
BIZIA IRAUNARAZTEA
• Zelula izaki bizidunen egitura-unitatea da.
• Zelula izaki bizidunen unitate funtzionala da.
Zelulak • Zelula oro aurretik baden beste zelula batetik sortzen da, zatiketaz.
Bi zelula mota daude:
• Prokariotoak: nukleorik gabeak.
• Eukariotoak: nukleodunak. Animalia- nahiz landare-zelulak dira.
Zeluletan, bi nutrizio mota daude:
• Nutrizio autotrofoa. Konposatu ez-organiko bakunetatik berezko
materia organikoa sortzen dute, energia-iturri bat erabiliz:
Eguzkiaren argia, eskuarki.
• Nutrizio heterotrofoa. Materia organikoa kanpotik hartu behar dute,
Nutrizio ez baitira hura sintetizatzeko gai.
zelularra Metabolismoa deritzo zelularen baitan gertatzen diren prozesu
kimikoen multzoari. Bi motatako erreakzio metabolikoak gertatzen dira:
• Katabolismoa: substantzia organikoak degradatzea, energia
askatzeko.
• Anabolismoa: molekula bakunetatik molekula konplexuak sortzea.
Energia behar du.
Zelula ama bat zatituz zenbait zelula ume sortzen direneko prozesuari
Zelula- deritzo.
ugalketa Mitosia nukleoa zatitzeko prozesu mota bat da: zelula amaren material
genetikoa erdiz erdi banatzen da zelula umeen artean.
ARIKETAK
44. Zer desberdintasun nagusi dute zelula prokariotoek eta eukariotoek?
45. Zertan dira desberdinak organismo zelulabakarrak eta zelulaniztunak?
46. Idatzi laburpenean zer funtzio nagusi dituen biomolekuletako bakoitzak eta eman, ahal den orotan,
adibide bat.
47. Oinarrizko zer hiru egitura dituzte zelula guzti-guztiek?
48. Laburpena osatzeko, adierazi zer organismok dituzten zelula autotrofoak eta zeinek zelula heterotrofoak.
24

25. 832926 _ 0006-0025.qxd 21/2/08 13:11 Página 25
IRAKURLEAREN TXOKOA
Fotosintesitik azido nukleikoetara
Gizon-emakumeak basoetan hazi ziren, eta guk Airea arnasteko joera dugunez, odolean disol- molekulak eta herentziazko jarraibideak
kidetasun naturala dugu haiekin. Zein ederrak batuta oxigenoa izaten dugu, eta landareak garraiatzen dituztenak aztertuz gero ere
diren zuhaitzak, zerura iristeko ahaleginean ari jaten ditugunean, karbohidratoak eta oxigeno (proteinak eta azido nukleikoak, hurrenez
direnean! Hostoek eguzki-argia hartzen diete, hori konbinatzen ditugu; eta horrela lortzen hurren), gauza beraz ohartzen gara: moleku-
fotosintesia egiteko; eta zuhaitzak norgehia- dugu energia, bizitzeko nahitaezkoa zaigun la horiek funtsean berberak dira landare eta
goka aritzen dira, aldamenekoak gerizpean indarra. Prozesu horretan karbono dioxidoa animalia guztietan. Arte bat eta ni substantzia
geratuko badira ere. Ondo begiratuz gero, maiz kanporatzen dugu, arnasa egindakoan; eta berberaz eginda gaude. Nahikoa atzera joz
ikusiko ditugu bi zuhaitz elkar bultzaka, dotore gero, gas hori birziklatu egiten dute landareek, gero, aurretiko berbera aurkituko dugu.
eta goibel biak ere alboratuta. Makina handi eta berriz ere karbohidratoak sortzeko. Lankide- Zelula bizia erregimen konplexua eta ederra
ederrak dira zuhaitzak: eguzki-argiak eragin- tzazko sistema liluragarria, benetan! Landa- da, galaxien eta izarren erreinua bezainbeste-
da, lurzorutik ura eta airetik karbono dioxidoa reek eta animaliek arnastean besteen arnasa koa. Zelularen makineria bikaina ozta-ozta
hartu, eta elikagai bihurtzen dituzte, bai beraiek hartzea, planeta osoko izaki bizidun guztiek eboluzionatuz joan da lau mila milioi urtean
bai guk erabiltzeko. Landareak energia-iturri elkarri ahoz estomakoa eginez nolabait elkar baino gehiagoan. Elikagai zatiak metamorfi-
gisa erabiltzen ditu berak sortutako karbohi- berpiztea, eta hori guztia 150 milioi kilome- zatu egiten dira, makineria zelular bihurtu.
dratoak, bere landare-eginkizunak egiteko. trora dagoen izar urrun batek eraginda. Oraingo odol-zelula zuriak atzo kremarekin
Eta guk, animaliok, landareen parasitoak Dozenaka mila milioi molekula organiko jandako ziazerbak dira. Nola lortzen du hori
baikara azken finean, haien karbohidratoak daude. Baina berrogeita hamarren bat soilik zelulak? Bere baitako arkitektura labirintiko
lapurtzen ditugu, geure eginkizunetarako. erabiltzen dira, biziko funtsezko jardueretan. eta zoliari esker: bere egitura iraunarazten
Egitura berberak behin eta berriz erabiltzen du, molekulak eraldatzen, energia gordetzen,
dira era iraunarazle eta trebean, hainbat eta bere burua kopiatzeko prestatzen.
funtziotarako. Eta Lurreko biziaren nukleoan CARL SAGAN, Cosmos.
bertan, zelularen kimika kontrolatzen duten Grupo V argitaletxea
IRAKURTZETIK ULERTZERA
49. Zertarako birziklatzen dute landareek gure karbono
dioxidoa?
50. Zergatik aritzen dira zuhaitzak «elkar bultzaka»?
51. Zer elementuk osatzen dute «lankidetzazko sistema
liluragarria»? Zergatik da lankidetzazkoa?
52. Zer-nolako jarrera du testuaren egileak deskribatzen
duenarekiko, gogo bizikoa ala etsipenekoa? Aipatu
egilearen jarrera adierazten duten zenbait esaldi.
53. Esan al daiteke zuk gaur jandako makarroiak zure
gorputzaren zati izango direla bihar? Azaldu hori,
labur-labur.
ZABALBIDEAK
Liburuak: Bideoak:
La célula, el origen de la vida Érase una vez el cuerpo humano. Planeta de Agostini.
NURIA ROCA ETA MARTA SERRANO. Parramón argitaletxea Marrazki bizidunetako pertsonaiak erabiliz giza gorputzean
Zelularen misterioetan eta haren jatorrietan nahiz eta zeluletan barna eramaten gaituen telesail ezaguna.
osagaietan sakontzen duen liburu irudiduna.
El viaje alucinante
Sarean:
ISAAC ASIMOV. Debolsillo argitaletxea www.kidlink.org/spanish/
Gorputzaren barnealdean zeharreko bidaia bati buruzko kidproj-spanish/celula/aulacell.html
fikziozko abentura. Zelulari buruzko ikasgela birtuala.
25

26. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 26
2 Nutrizioa
Madrilgo Miraflores plazako
zumarra, 1965eko argazki batean.
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Animalien nutrizioan zer aparatu aritzen diren
eta haiek zer funtzio egiten dituzten jakingo duzu.
• Zenbait animaliaren digestio-prozesuan zer
mekanismo nagusi gertatzen diren ikasiko
duzu.
• Animalien zirkulazio-ereduak ikasiko dituzu.
• Arnasketa eta iraizketa nola gertatzen diren
ulertuko duzu.
• Landareen nutrizioan zer prozesu aritzen diren
ikasiko duzu.
• Izerdi landugabea garraiatzeko prozesua eta izerdi
landua garraiatzekoa bereiziko dituzu.
• Landareek arnasketa eta iraizketa nola egiten
dituzten ikasiko duzu.
• Landareetan garraioa nola gertatzen den egiaztatuko
duzu, esperimentu baten bidez.
Madrilgo Miraflores plazako
zumarra, lehor-lehor, gaur egun.

27. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 27
Europako herri ugariren kulturaren eta paisaiaren parte da zumarra, baina
gaur egun horrelako mila milioi zuhaitz baino gehiago galdu da. Zoritxarrez,
ezer gutxi egin zitekeen galera hori eragozteko.
Zergatia gaitz bat da, grafiosi izenekoa, eta zenbait intsektuk kutsatzen
dute. Grafiosi hitzak gaitz grafikoa esan nahi du, intsektu horiek zuhaitzen
azalaren azpian marrazki bitxiak egiten baitituzte.
Udaberri-hasieran, kakalardo txiki batzuk, grafiosiak jota hildako zuhaitzetan
jaioak, zulotxoetatik atera eta beste zuhaitz batzuen enborren edo adarren
bila abiatzen dira, hegan. Hego ñimiñoetan itsatsita, alabaina, onddoak
daramatzate: grafiosia eragiten duten onddoak, hain zuzen.
Onddoa, beraz, intsektu horien bidez zuhaitzetan sartzen da, eta azkar
baino azkarrago hedatzen da haietako garraio-hodietan zehar; hodiak ixten
ditu, sustraietaraino joaten da, eta urak nahiz mantenugaiek normal zirku-
latu ezin dutenez, zuhaitzak hil egiten dira.
Gaitza Holandan agertu zen, XX. mendearen hasieran. Inork ez daki erabat
ziur nondik iritsi zen bertara; baina badirudi Asia dela jatorria, hango
zumarrak gogorragoak baitira. Adituek gogoan duten hipotesietako bat egia
izatera, trenbideetan lan egitera etorri ziren txinatar immigranteek ekarri
zuten onddoa Europara. Haien ekipajeak zumarraren zurez eginak ziren,
eta haietan etorri zen grafiosia eragiten duen zoritxarreko onddoa.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Zer espeziek eragiten dute grafiosia hedatzea eta garatzea?
Zer nutrizio mota du espezie horietako bakoitzak?
2. Onddoak egiten duen zerk eragiten du zumarrak hiltzea?
3. Nondik lortzen dute izaki bizidunek bizi funtzioak egiteko
behar duten energia?
4. Zergatik zaie ezinbestekoa izaki bizidunei iraitz-sistema
izatea?
5. Zer lehengai erabiltzen dituzte landareek zeinek bere materia
organikoa eratzeko?
Bilatu erantzuna
Zertan dira desberdinak elikagaia eta mantenugaia?

28. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 28
1 Nutrizio-funtzioa
Izaki bizidun guztiek, bai bakunenek bai konplexuenek, materia eta
energia behar dituzte, zeinek bere egiturari eusteko eta hura berritzeko,
batetik, eta bestetik, bizi-funtzioak egiteko.
Nutrizioa deritzo izaki bizidunek kanpotik substantziak hartzeko
eta substantzia horiek berezko materia eta energia bihurtzeko
Belarjaleek landareak jaten dituzte. egiten dituzten prozesuei.
Izaki bizidunek kanpotik hartzen dituzten substantzia horiek elikagaiak
dira, eta esan bezala, haien bidez lortzen dituzte materia eta energia. Elika-
gaiak hartzeko prozesuari elikadura deritzo, eta nutrizioaren parte da.
Elikagaiak zenbait substantzia bakunez osatuta daude: mantenugaiz,
hain zuzen ere; eta substantzia bakun horiek iristen dira zeluletara.
Nutrizio motaren arabera, izaki bizidunak bi taldetan sailkatzen dira:
Haragijaleek animaliak jaten dituzte. • Autotrofoak. Materia organikoa sortzeko gai dira, inguruneko
substantzia ez-organiko bakunak erabiliz (karbono dioxidoa, ura eta
gatz mineralak). Horretarako, energia-iturriren bat behar dute. Eta
energia-iturriaren arabera, hauek bereizten dira:
– Fotosintetikoak. Eguzkiaren argitik lortzen dute energia. Talde
honetakoak dira algak, landareak eta zenbait bakterio.
– Kimiosintetikoak. Zenbait erreakzio kimikotako energia erabiltzen
dute. Talde honetakoak dira zenbait bakterio.
• Heterotrofoak. Beste izaki bizidun batzuek sortutako biomolekula
Orojaleek landareak eta animaliak jaten organikoak erabiltzen dituzte iturritzat. Hau da, beste organismo
dituzte. batzuk edo haien hondakinak janez elikatzen dira. Energia, berriz,
biomolekula horien degradaziotik lortzen dute. Heterotrofoak dira
protozooak, onddoak, animaliak eta hainbat eta hainbat bakterio.
Elikadura motaren arabera, zenbait talde bereizten dira: belarjaleak,
haragijaleak eta intsektujaleak, orojaleak, iragazleak, sarraskijaleak…
Iragazleak uretan esekita dauden partikulez
elikatzen dira.
Sarraskijaleek, edo nekrofagoek, animalia Landareak organismo autotrofoak dira: gai dira materia ez-organikoa
hilak jaten dituzte. materia organiko bihurtzeko, Eguzkiaren argi-energia erabiliz.
28

29. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 29
Nutrizioaren baitako prozesuak
Izaki bizidunek materia eta energia trukatzen dute ingurunearekin.
Truke hori gertatzeko, zenbait prozesu egiten dituzte, eta nutrizioaren
baitan biltzen dira horiek guztiak.
• Animaliek, elikagaiak hartu ondoren (elikadura), prozesu hauek
egiten dituzte:
– Digestio-prozesua; hots, elikagaiak substantzia bakunago bihurtu,
organismoak erabili ahal izan ditzan, eta gero, substantzia horiek
digestio-aparatutik odolera eraman.
– Gas-trukea; hau da, organismoak oxigenoa hartu, metabolismoa
egiteko, eta gero, metabolismoan hondakin gisa sortutako karbono
dioxidoa kanporatu. Gas-trukea arnas aparatuak egiten du.
– Garraioa; hau da, organismoko zelula bakoitzera oxigenoa eta
mantenugaiak banatu, eta haietatik hondakin-substantziak eta
karbono dioxidoa hartu. Zirkulazio-aparatuak egiten du.
– Metabolismoa; hots, zeluletako bakoitzean sartzen diren mantenu-
gaiak erabili, egiturak eratzeko eta beharrezko energia lortzeko.
– Iraizketa; hau da, metabolismoan sortutako hondakin-substantziak Landare-nutrizioa
kanporatu. Prozesu hori iraitz-aparatuak egiten du.
• Landareek prozesu hauek egiten dituzte nutrizioan:
– Sustraien bidez, mantenugai ez-organikoak xurgatu; hots, ura eta
gatz mineralak.
– Garraio-hodietan zehar, mantenugai ez-organikoak landareen atal
berdeetaraino garraiatu. Garraioa
– Ebapotranspirazioa; hau da, hostoen bidez, xurgatutako ia ur Fotosintesia
gehiena lurrundu eta transpiratu. Materia
– Gas-trukea, hostoen estomen bidez. organikoa
O2
– Fotosintesia; hots, eguzki-argia erabiliz substantzia ez-organikoak
substantzia organiko bihurtu. H2O CO2 O2
Energia
– Garraio-hodietan zehar substantzia organikoak landareen zelule- CO2 H2O
Gas-trukea
Arnasketa
tako bakoitzera garraiatu.
Ebapotranspirazioa
– Metabolismoa eta arnasketa zelularra; fotosintesiaren bidez lortu-
tako konposatu organikoak zelulek erabiltzen dute, energia lortzeko
eta konposatuok landarearen berezko materia bihurtzeko.
– Metabolismo zelularrean sortutako hondakin-substantziak
Xurgatzea
kanporatu.
ARIKETAK
1. Zertan dira desberdinak elikadura eta nutrizioa?
2. Eman adibide bana, testukoaz bestelakoa, adierazteko zer animalia
diren belarjaleak, zein haragijaleak eta intsektujaleak, zein orojaleak,
zein iragazleak eta zein nekrofagoak. Gero, adierazi zer jaten duten.
3. Zergatik zaie ezinbestekoa izaki bizidunei nutrizio-funtzioa?
4. Non egiten dute landareek fotosintesia?
29

30. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 30
2 Digestio-prozesua, animalietan
Animaliek elikagaiak behar dituzte, beste organismo batzuek eginak, haiek
eraldatuz mantenugaiak lortzeko eta haien baitako energia erabiltzeko.
Digestio-prozesuak digestio-aparatuaren baitan gertatzen diren
fenomeno guztiak biltzen ditu; fenomeno horiei esker, animaliek
elikagaiak hartzen dituzte, eta gero, organismoak erabiltzeko
moduko substantzia bihurtu, eta hondakinak kanporatzen dituzte.
Digestio-prozesuak lau fase ditu animalietan:
• Irenstea. Kanpotik elikagaiak hartzea.
• Digestioa. Elikagaiak mantenugai bihurtzea. Bi digestio mota daude:
– Zelula barnekoa. Zelulen barnean gertatzen da. Organismo zelula-
bakarrek eta zelulaniztun primitiboek egiten dute horrelako digestioa;
esate baterako, belakiek. Zelula bakoitzak berak hartutako mante-
nugaiak eraldatzen ditu.
– Zelulaz kanpokoa. Zeluletatik kanpo gertatzen da, digestio-hodian;
zenbait guruinek entzima izeneko proteinak isurtzen dituzte
digestio-hodira, eta direlako proteina horiek elikagaiak deskonpo-
satzeko prozesua hasten dute. Zelulaz kanpoko bi digestio mota
daude: kanpokoa, gorputzetik kanpo egiten bada (esate baterako,
araknidoek), eta barnekoa, gorputzaren barruan egiten bada
(halakoa dute ornogabe askok eta ornodun guztiek).
Zelulaz kanpoko digestioan, bi eraldaketa mota gertatzen dira:
mekanikoa eta kimikoa. Eraldaketa mekanikoan, elikagaiak zati
txikiagotan apurtzen dira, horretarako organo berezituak direla
Armiarmek digestio-entzimak jariatzen medio; ornodunek, adibidez, hortzei esker. Eraldaketa kimikoan,
dituzte, eta gero, kanpora isurtzen, berriz, elikagaiek eraldaketa kimikoak izaten dituzte, entzimen
harrapakinak jan aurretik digeritzeko. eragina tarteko.
• Xurgatzea. Mantenugaiak digestio-aparatutik odolera igarotzea. Gero,
odolak organismoko zeluletako bakoitzaren barrura eramango ditu.
• Egestioa. Digeritu ez diren elikagai-hondakin guztiak digestio-
aparatutik kanpora botatzea, gorotz bihurtuta.
Digestio-aparatu motak
Bi mota nagusi daude:
• Barrunbe gastrikoa. Zaku modukoa da, zelulaz estalia, eta zulo bakar
Oskulua batek lotzen du kanpoaldearekin: oskulu izenekoak, hain zuzen.
Beraz, delako zulo horrek ahoarena nahiz uzkiarena egiten du. Zelula-
barneko digestioa egiten duten animaliek dute horrelako digestio-
aparatua; adibidez, belakiek eta polipoek.
Barrunbe
gastrikoa • Digestio-hodia. Ahoan hasi eta uzkian amaitzen den hodi gutxi-asko
luzea da. Ahotik elikagaiak sartzen dira, eta uzkitik, hondakinak atera-
tzen. Hodian zehar zenbait eremu jakin daude, eta bakoitzak berariaz-
ko digestio-eginkizunak ditu, elikadura motaren araberakoak.
30

31. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 31
Zenbait ornogaberen digestio-prozesua
Belakiek, elikagaia Zelenteratuek ahoaren
harrapatzeko, Koanozitoak inguruan dauzkaten garroen
ur-lasterrak sortzen bidez harrapatzen dituzte
dituzte, gorputzean harrapakinak. Knidoblasto
dauzkaten poro ugarien izeneko hainbat zelula Barrunbe
bidez; eta horri esker, dituzte, eta haiek, barruan, gastrobaskularra
Poroak
elikagai partikula likido bat; harrapakinei likido
txiki-txikiak lortzen dituzte. horixe injektatzen diete, Garroak
Knidoblastoak
Gorputzaren barnean harrapatzeko. Gero, barrunbe
koanozito izeneko gastrobaskularrean sartzen
zelulak dauzkate, dituzte, hartan den zulo
estalki modura jarrita, bakarrean zehar, zulo horrek
eta haiek egiten dute ahoarena eta uzkiarena
zelula-barneko digestioa. egiten baitu.
Hepatopankrea Papoa
Uzkia
Uzkia
Ahoa
Arandoia Hestea
Hestegorria
Ahoa
Urdaila
Moluskuek zelulaz kanpoko digestioa egiten dute. Horretarako, Artropodoek kanpoko digestioa egiten dute. Intsektuetan,
digestio-hodia daukate, eta hartan, ahoa eta uzkia, bereizita. digestio-hodia ahoan hasten da; han, aho-apendizeak dituzte.
Gasteropodoek guruin bat dute: hepatopankrea; hark jariatzen Ondoren, elikagaiak hestegorrian sartzen dira; han, papo izeneko
dituen entzimak oso baliagarriak dira digestio-prozesuan. zabalgunean, elikagaiak listuarekin nahasten dira, eta gero,
Bibalbioak iragazleak dira, eta ur-lasterrarekin batera sartzen arandoian, birrindu. Jarraian, hestea dago; mantenugaiak
zaizkien partikula elikagarriez elikatzen dira. xurgatzen dira han. Eta azkenik, hodiaren bukaeran, uzkia dago.
Ornodunen digestio-prozesua
Ornodun guztiek zelulaz kanpoko digestioa egiten dute, digestio-hodian.
Alabaina, ornodun guztien digestio-aparatua ez da berdina. Nolako
elikadura, halako aparatua. Oro har, organo hauek dituzte: lehenbizi,
ahoa; han, elikagaiak birrintzen dira, eta listuarekin nahasten. Faringea
Listu-guruina
eta hestegorria zeharkatu ondoren, digestio gastrikoa egiten da,
urdailean. Ondoren, heste meharrean, digestioa erabat egiten Heste
Pankrea
da, eta mantenugaiak xurgatzen. Eta bukaeran, heste lodian, Urdaila meharra
egestioa egiten da.
Bestalde, digestio-hodian zehar badira zenbait guruin erantsi:
listu-guruinak, gibela eta pankrea, hain zuzen ere. Entzimak
eta beste substantzia batzuk jariatzen dituzte digestio-hodira, Faringea
Ahoa
eta digestioa egiten laguntzen dute.
Hestegorria
ARIKETAK Gibela Heste
5. Zergatik egin behar dute animaliek digestioa? Hau da, zergatik lodia
digeritu behar dituzte jandako elikagaiak?
6. Zer da egestioa? Zertan dira desberdinak egestioa eta iraizketa?
31

32. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 32
3 Arnasketa, animalietan
Zelulen barnean, mantenugaiak degradatu egiten dira mitokondrioetan,
arnasketa zelularraren bidez. Degradazio hori gertatzeko, oxigenoa
behar da, ezinbestean, eta bestalde, prozesu horretan energia ez ezik
hondakin-substantziak ere sortzen direnez, horiek kanporatu egin behar
dira; esaterako, karbono dioxidoa.
Oxigenoa kanpo-ingurunetik lortzen da, eta haraxe kanporatzen da
karbono dioxidoa ere. Gas-truke hori arnas aparatuan egiten da.
Gas-trukerako gainazalak
Gas-trukerako gainazalak deritze gasak organismoaren barnetik kanpo-
ARIKETAK aldera eta kanpoaldetik barnealdera igaro daitezen arnas aparatuan
7. Zertarako behar dute animaliek dauden aldeei.
oxigenoa? Truke hori behar bezala gertatzeko, gainazalek hiru ezaugarri izan behar
8. Zer ezaugarri izan behar dituzte dituzte: meheak izatea, beti heze egotea, eta odol-hodi ugariz estalita
gas-trukerako gainazalek? egotea, gasek arnas aparatuko alde horiek erraz zeharka ditzaten; hots,
organismoaren barnera nahiz organismotik kanpora erraz igaro daitezen.
JAKINGARRIAK
Aire-arnasketa eta ur-arnasketa
Aire-ingurunea eta ur-ingurunea oso desberdinak dira,
bakoitzeko hezetasun-mailaren eta oxigeno kantitatearen
aldetik. Horregatik, ingurune horietan bizi diren organismoak
ere oso dira desberdinak, bakoitzak bere egiturak ingurunera
moldatuak baititu.
Atmosferako aireak urak baino askoz oxigeno gehiago du.
Gainera, aireko oxigenoaren proportzioa ia konstantea da,
arnasketan kontsumitzen den oxigenoa eta fotosintesian
askatzen dena kantitate berbera baitira.
Ur-ingurunean, aldiz, oxigeno disolbatuaren proportzioa
aldatu egiten da: alde batetik, itsasoko urak ur gezak baino
oxigeno gutxiago izaten du, eta bestetik, bai itsasoko uretan
bai ur gezatan, uraren tenperatura zenbat eta altuagoa izan,
orduan eta txikiagoa da oxigenoaren disolbagarritasun-maila.
Uretan, oxigenoa urria da, eta uretako animalia askok
etengabe igerian aritu behar dute. Horregatik,
aire-inguruneko animaliek baino energia gehiago
behar dute.
Bestalde, uretako animaliek ur kantitate handiagoa
igaroarazi behar dute arnasketako gainazaletatik, eta
horren ondorioz, arnasketarako egiturak oso garatuak
dituzte; adibidez, brankiak.
Hala eta guztiz ere, ur-ingurunean bizitzeak badu alde Airean uretan baino 25 aldiz oxigeno gehiago dago.
on bat ere: lehorreko animaliek ez bezala, uretako animaliek Horregatik, uretako animaliek askoz lan handiagoa
ez dute urik galtzen arnasketako gainazaletatik. egin behar dute, gas hori lortzeko.
32

33. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 33
Arnasketa motak,
4 animalietan (I)
Animalia bakunenek (belakiak, polipoak, marmokak, etab.) ez dute arnas
aparaturik, eta gas-trukea gorputzeko gainazal osoaren bidez egiten dute.
Gainerako animalia guztiek arnas aparatua dute, bakoitzak bere inguru-
nera moldatua eta, betiere, zirkulazio-aparatuari lotuta, gasak zeluletako
bakoitzera eta haietatik organismotik kanpora eramateko.
Lau arnasketa mota dituzte animaliek: larruazal-arnasketa, brankia-
arnasketa, trakea-arnasketa eta birika-arnasketa.
Larruazal-arnasketa
Ingurune hezetan bizi diren harrek dute horrelako arnasketa (esaterako,
lur-zizareek), bai eta anfibio helduek ere, baina azken horiek birika-
arnasketarekin batera.
Gas-trukea gorputzeko gainazal osoaren bidez egiten da. Animalia horiek
oso larruazal mehea dute, hezea, eta gainazaletik hurbil odol-hodi
ugarikoa; beraz, gas-trukea egiteko egoki-egokia. Lur-zizareari oso lagungarria zaio zilindro
itxurako gorputza izatea, horrela gas-trukea
egiteko gainazal handia baitu.
Brankia-arnasketa
Uretako animaliek dute brankia-arnasketa: zenbait anelidok, moluskuek,
krustazeoek, ekinodermoek, anfibio-larbek eta arrainek.
Gas-trukea brankien bidez egiten da (arrainen brankiei zakatzak esaten
zaie): gorputzaren gainazalaren orri itxurako luzakin mehe-meheak dira,
odol-hodi ugariz inguratuak. Bi brankia mota daude: kanpo-brankiak
eta barne-brankiak. Arrain hezurdunen arnasketa
Zakatzak
Operkulua
Uraren
zirkulazioa
Uraren Zakatza
zirkulazioa
Kanpo-brankiak animaliaren gorputzetik Barne-brankiak kanpoaldearekin
kanpora aterata daude, erabat, inolako komunikatuta dagoen barrunbe batean
babesik gabe. Ez dute aireztatzeko babestuta daude. Molusku eta arrain
mekanismorik, eta beraz, kanpo-brankiak askok dituzte horrelako brankiak.
dituzten animaliek hara-hona ibili behar Arrain hezurdunetan, barne-zakatzak
dute etengabe, leku oxigenatuen bila. operkulu izeneko hezurrezko plaka batez
Horrelako brankiak dituzte itsasoko har estalita daude. Arrain kartilagodunetan,
batzuek, zenbait moluskuk eta krustazeok, ura espirakulu izeneko zuloetatik sartzen
intsektuen eta anfibioen larbek, eta da, eta zakatz-arrailetatik ateratzen. Odol-
zenbait arrainek (adibidez, axoloteek). zirkulazioa
33

34. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 34
Arnasketa motak,
5 animalietan (II)
Intsektuen trakeak Trakea-arnasketa
Lehorreko artropodoek arnasten dute trakeen bidez; hots, intsektuek,
Trakeak araknidoek eta miriapodoek. Trakeak hodi adarkatuak dira, eta animalia-
ren ia organo guztietara iristen dira. Hodi horiek espirakulu izeneko
zuloen bidez irekitzen dira kanpora; espirakuluak gorputzaren gainazal
osoan daude, eta haietan zehar sartzen da airea.
Trakeek, adarkatuz doazen heinean, gero eta diametro txikiagoa dute,
baita gero eta pareta meheagoa ere. Horri esker, oxigenoa zuzen-zuzenean
zelula guztietara iristen da, eta haietan gertatzen da gas-trukea, zeluletan
bertan, inolako zirkulazio-aparatu konplexurik behar izan gabe.
Birika-arnasketa
Airea
Zenbait ornodunek dute birika-arnasketa: anfibioek, hegaztiek, narrastiek
Espirakulua eta ugaztunek. Eta baita zenbait ornogabek ere; adibidez, lehorreko
barraskiloek.
Izenak dioen bezala, arnasketa biriken bidez egiten da: pareta mehe-
meheko barne-barrunbeak dira, hezeak eta odol-hodiz josiak.
Airea ahoan zehar eta sudur-hobietan zehar sartzen da, eta organo
hauek zeharkatzen ditu: faringea, laringea, trakea eta bronkioak.
ARIKETAK Birika-aireztapena bi mugimenduri esker gertatzen da: arnasgoran,
9. Belakiek eta marmokek airea biriketan sartzen da, eta arnasbeheran, biriketatik atera.
ez dute behar inolako Anfibioetan, birikak bi poltsa huts baino ez dira, eta oso gainazal txikia
arnas organorik. Zergatik? dute; izan ere, larruazal-arnasketa ere badute anfibioek. Narrastietan,
10. Intsektuek birikek trenkada edo toles modukoak dituzte barnean, eta horri esker,
zirkulazio-aparatua gas-trukerako ukipen-azalera handiagoa da. Hegaztiek gas-trukerako
ez dute oso garatua. Zure gainazal handiagoa dute, aire-zakuak deritzen poltsa itxurako hainbat
ustez, zergatik da halakoa? luzakin baitituzte. Ugaztunek gas-trukerako gainazal handi-handiko
birikak dauzkate, albeolo izeneko zaku ñimiño ugari dituzte-eta.
Anfibioak Narrastiak Hegaztiak Ugaztunak
Pareta Birika Birika-
leuneko trenkadaduna Aire- albeoloak
birika zakuak
34

35. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 35
Substantzien garraioa,
6 animalietan
Animaliarik bakunenek ez dute zirkulazio-aparaturik; hala nola, belakiek
eta zelenteratuek. Izan ere, mantenugaiak eta oxigenoa zuzenean iristen Arteria
dira zeluletara.
Gainerako animaliek zirkulazio-aparatua dute, bi funtzio bete ditzan:
batetik, mantenugaiak eta oxigenoa zelula guztietara eramatea, eta bestetik, Kapilarrak
metabolismoaren ondorioz sortutako hondakin-substantziak eta karbono
dioxidoa organismotik kentzea. Zirkulazio-aparatuak elementu hauek ditu:
• Garraiorako likidoa. Barnealdetik zirkulatzen du, eta urez, proteinaz
eta zenbait zelulaz osatuta dago, nagusiki. Ornodunetan eta harretan,
garraiorako likidoa odola da; ornogabeek, berriz, beste likido batzuk
dituzte: ekinodermoek, hidrolinfa; intsektuek, hemolinfa;…
• Hodiak. Garraiorako likidoak zeharkatzen dituen konduktuak dira.
Ornodunetan, hiru hodi mota daude: Zelulak
– Arteriak. Odolak bihotzetik irteteko zeharkatzen dituen hodiak. Likido interstiziala
– Zainak. Odolak bihotzera itzultzeko zeharkatzen dituen hodiak.
– Kapilarrak. Pareta mehe-meheko hodiak dira, eta arteriak eta Zaina
zainak lotzen dituzte. Kapilarretan zehar zeluletako bakoitzaren
eta kanpo-ingurunearen arteko gas-trukea egiten da, bai eta
mantenugaien eta hondakinen trukea ere.
• Bihotza. Garraiorako likidoari hodietan zehar aurrera joanarazten
dion organoa da. Bi mugimendu egiten ditu: uzkurtu eta zabaldu.
JAKINGARRIAK
Ornodunen odola
Odolak bi osagai nagusi ditu: odol-plasma eta
odol-zelulak. Odol-plasma likidoa da: urez,
proteinaz eta beste substantzia batzuez osatutako
disoluzioa. Odol-zelulak, berriz, hiru motatakoak
daude:
• Globulu gorriak edo eritrozitoak. Zitoplasma
hemoglobina izeneko proteinaz betea duten
zelulak dira. Proteina hori gorria da, eta oxigeno
guztia nahiz karbono dioxidoaren parte bat
garraiatzeaz arduratzen da.
• Globulu zuriak edo leukozitoak. Eritrozitoak
baino zelula handiagoak dira. Leukozitoek ez
dute hemoglobinarik, eta horregatik, koloregabeak
Globulu zuriak
dira. Organismoa infekzioetatik babesteko ardura
dute, nagusiki.
• Plaketak. Berez, ez dira zelulak, zelula zatiak
baizik. Odol-hodietakoren bat hausten denean Globulu
esku hartzen dute. Hautsitako lekuari berehala gorriak
atxikitzen zaizkio, odoljarioa geldi dadin; eta
bitartean, odolbildua sortzen da.
Plaketak
35

36. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 36
Zirkulazio-aparatu motak,
7 animalietan
Zirkulazio-aparatu irekia Zirkulazio-aparatua zer-nolako hodi-sarez osatuta dagoen, bi mota
bereizten dira.
• Zirkulazio-aparatu irekia. Molusku eta artropodo askok dute
horrelakoa. Hodiek ez dute zirkuitu itxia eratzen. Aitzitik, odola edo
Bihotza hemolinfa hodietatik irteten da, eta zenbait barrunbe bustitzen ditu;
zelulak barrunbe horiek ukituz daude, eta horrela, haietan gertatzen
da gas-trukea, bai eta mantenugaien trukea ere; gero, zeluletatik
berriro bihotzera itzultzen da, ostiolo izeneko zulotxoetan zehar.
Ostioloak
• Zirkulazio-aparatu itxia. Anelidoek, zefalopodoek eta ornodunek
dute horrelakoa. Odolak hodien barnealdean zehar zirkulatzen du,
beti; horixe du ezaugarri. Hodi luze samarrak izaten ditu: bihotzetik
irten, gorputz osoa zeharkatu, eta berriro bihotzera itzultzen dira.
Zirkulazio-aparatu itxiak bi motatakoak dira: bakunak eta bikunak.
Zirkulazio-aparatu itxi bakuna Zirkulazio-aparatu itxi bikuna
Zirkulazio
Oxigeno
nagusia
ugariko
odola Odolaren
zirkulazioko
noranzkoa
Bihotza
Zakatzak Zirkulazio
txikia
Bihotza
Oxigeno urriko
odola
Odola behin bakarrik igarotzen da bihotzean zehar, ibilbide oso Odola bi aldiz igarotzen da bihotzean zehar, bi zirkuitu baitaude:
bakoitzean. Bihotzetik zakatzetara joaten da; haietan oxigenoa zirkulazio txikia, bihotzaren eta biriken artekoa, eta zirkulazio
hartu, karbono dioxidoa bota, eta aurrera jarraitzen du, gorputzeko nagusia, bihotzaren eta gainerako organoen artekoa. Arrainez
gainerako aldeetara. Arrainek dute horrelako zirkulazioa. bestelako ornodun guztiek dute horrelako zirkulazioa.
ARIKETAK
11. Oinarri-oinarrizko zer bi funtzio bete behar ditu animalia ororen
garraio-sistemak?
12. Zirkulazio-aparatu irekietan, non trukatzen dira gasak eta
mantenugaiak?
13. Zertan dira desberdinak zirkulazio-aparatu itxi bakuna eta
zirkulazio-aparatu itxi bikuna?
36

37. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 37
8 Iraizketa, animalietan
Zelulen jarduera metabolikoak zenbait hondakin-substantzia sortzen ditu,
eta horiek organismotik kanpora bota behar dira, metatuz gero toxikoak
baitira. Substantzia horietako batzuk hauek dira: karbono dioxidoa,
amoniakoa eta urea.
Karbono dioxidoa gas-trukerako gainazaletan zehar kanporatzen da, eta
zeregin horretan, zirkulazio-aparatua eta arnas aparatua batera aritzen
dira. Gainerako substantziak iraitz-aparatuak kanporatzen ditu.
Iraizketa deritzo hondakin-substantziak hartzeko eta haiek
organismotik kanpora botatzeko prozesuari.
Intsektuen iraitz-aparatua
Animalia bakunenek ez dute iraitz-aparaturik, eta hondakin-
substantziak zuzenean isurtzen dituzte kanpo-ingurunera,
gorputzeko gainazalean zehar; horrelakoak dira, adibidez, Digestio-hodia
belakiak eta zelenteratuak.
Intsektu guztiek Malpighiren hodixkak erabiltzen dituzte:
hodi mehe-meheak dira, alde bat itxita eta bestea digestio-
hodira irekita dute, eta hara isurtzen dituzte gorputzaren Malpighiren
barnetik bildutako hondakin-substantziak. hodixkak
Krustazeoek bi guruin dituzte, biak ere buruan, antenen
oinaldetik hurbil: guruin berdeak deritzenak, hain zuzen; Krustazeoen iraitz-aparatua
haien bidez, hondakin-substantziak biltzen dituzte, eta gero,
kanpora botatzen.
Ornodunetan, zenbait organo aritzen dira iraizketa-prozesuan.
Organo nagusiak giltzurrunak dira: gernua sortzen dute,
eta haren bidez kanporatzen dituzte hondakin-substantzia
batzuk; adibidez, urea.
Gernua, giltzurrunetan sortua, ureterretan zehar ateratzen
da haietatik; gero, gernu-maskurira joan, eta hantxe pilatzen
da. Azkenik, uretran zehar, kanpora ateratzen da.
Guruin
Ugaztunek, giltzurrunez gain, beste zenbait organo ere badi- berdea
tuzte, iraizketa funtzioa betetzeko: izerdi-guruinak, birikak,
hestea, gibela, etab. Ornodunen iraitz-aparatua
Ur gazia edaten duten hegaztiek eta narrastiek gatza jariatze-
Gernu-
ko guruinak deritzen zenbait egitura dituzte; haiei esker, Giltzurruna
Ureterra maskuria
itsasoko elikagaien nahiz itsasoko uraren bidez hartutako
gehiegizko gatz guztia kanporatzen dute. Guruin horiek Uretra
buruan daude, eta bi lekutan irteten dira kanpora: hegaztie-
tan, mokoaren gainean, eta dortoketan, begien alboan.
ARIKETAK
14. Zer iraitz-organo dituzte ugaztunek?
15. Zer funtzio dute gatza jariatzeko guruinek?
Zer animaliak dituzte horrelako guruinak?
37

38. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 38
9 Nutrizioa, landareetan
Landareak organismo autotrofoak dira; hau da, gai dira berezko materia
sortzeko, ingurunetik molekula ez-organikoak hartuz: karbono dioxidoa,
ura eta gatz mineralak erabiliz, alegia.
Organismo zelulabakar fotosintetikoek ingurunetik zuzenean hartzen
dituzte, mintzen bidez, beharrezkoak zaizkien mantenugaiak.
Algak eta goroldioak ur-inguruneetan edo ingurune hezeetan bizi dira,
eta ez dute mantenugaiak xurgatzeko eta garraiatzeko organo bereziturik,
eta gainazal osoaren bidez hartzen dituzte.
Goi-mailako landareek nutriziorako zenbait organo berezitu garatu
dituzte: sustraiek ura eta mantenugai mineralak xurgatzen dituzte,
zurtoinak landareari eusten dio, eta hostoek fotosintesia egiten dute.
Mantenugaien xurgatzea
Xurgatzea deritzo ura eta gatz mineralak lurzorutik sustraiaren barneal-
derantz igarotzeari. Prozesu hori ile xurgatzaileetan gertatzen da; hots,
sustraian dauden adarkadura mehe-mehe ugarietan.
Izerdi landugabeak, xilemako hodietan
gora eta gora, ibilbide luzeak egiten ditu; Ura lurzorutik zuzenean sartzen da sustraian. Gatz mineralak uretan
palmondoetan, adibidez, 50 metroko bidea disolbatuta daude.
baino luzeagoa ere egiten du, batzuetan.
Landareek xurgatutako mantenugai ez-organiko guztiari izerdi landugabea
deritzo, eta fotosintesia egiteko lehengaia da.
Ile Izerdi
xurgatzaileak landugabea,
gorantz
Ura
eta gatz
mineralak
xurgatzen
Izerdi landugabearen garraioa
Izerdi landugabea, sustraiaren barnealdera sartu ondoren, xilema izeneko
garraio-hodietan sartzen da. Hodi horiek zelula hilen hainbat ilara luzan-
ga eta zilindrikoz osatuta daude.
Garraio-hodiek zurtoinaren barnealdea zeharkatzen dute, eta izerdi landu-
gabea, haietan zehar gora eta gora, hostoetara eta landarearen beste alde
berde batzuetara iristen da; haietan, fotosintesia egingo da.
Izerdiak zenbait fenomenori esker egiten du gora; hala nola, kapilaritateari,
hostoen transpirazioari eta urak sustraian egiten duen presioari esker.
38

39. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 39
Gas-trukea
Karbono dioxidoa ezinbestekoa da fotosintesia egiteko, eta prozesu
horretan, oxigenoa askatzen da; oxigeno horren zati bat arnasketa zelula-
rrean erabiltzen da, eta gainerakoa, atmosferara kanporatzen.
Hostoen estometan zehar, karbono dioxidoa sartzen da, eta sortutako
oxigenoa askatzen.
Izerdi landugabea hostoetara iristen denean, ur ugari lurrundu egiten
da, transpirazio bidez, estometan zehar. Alabaina, ur horretan disolbatuta
zeuden gatz mineralak atxikita geratzen dira. Estomak giltzurrun itxurako
bi zelulaz osatuta daude;
bi-bien artean zulo bat dago,
Fotosintesia
eta hartan zehar gasak igarotzen
Esan bezala, beraz, izerdi landugabea hostoetara iristen da, eta haietan, dira, eta transpirazioa gertatzen.
estomek karbono dioxidoa hartu dute. Bada, bi substantzia horiei esker, Hostoen azpialdean egoten dira.
fotosintesia egiten da; hau da, Eguzkiaren argi-energiaren bidez, molekula
organikoak sintetizatu.
Fotosintesia zelulen kloroplastoetan gertatzen da, Eguzkiaren argi-energia
xurgatzeko gai den pigmentu bat baitago haietan: klorofila.
Materia Gatz
Fotosintesi-prozesuan oxigenoa eta materia organikoa sortzen organikoa Kloroplastoa
mineralak
dira; hau da, izerdi landua. Sortutako oxigenoaren zati bat
arnasketa zelularrean erabiltzen da; baina gainerakoa kanpora- CO2
tu egiten da, eta izaki bizidun guzti-guztiok erabiltzen dugu, O2 Eguzki-
arnasketarako. argia
Fotosintesia ezinbestekoa da, Lurrean bizia gara dadin. Hura
gabe ez litzateke sortuko ez oxigenorik ez materia organikorik,
eta bai bata bai bestea behar-beharrezkoak ditugu izaki bizidun Estoma
guztiok. Landareak dira belarjaleen elikagaia, eta belarjaleak,
haragijeleena; materia organikoa, horrenbestez, batzuetatik
Izerdi O2
besteetara igarotzen da. landua
Izerdi
Izerdi landuaren garraioa landugabea
CO2 H2O
Izerdi landua banatu egin behar da, sortu den lekuetatik landarearen
alde guztietara.
Banatze edo garraio hori zelula biziz osatutako zenbait garraio-hodik
egiten dute: floema izenekoek, hain zuzen ere.
ARIKETAK
16. Zer gertatuko litzateke landare bati hostoen gainazal osoa argizariz
estaliko bagenio?
17. Esan al daiteke landareek soilik egiten dutela fotosintesia?
Eman arrazoiak, zure erantzuna azaltzeko.
18. Bilatu Funtsezko kontzeptuak atalean zer esan nahi duten hitz hauek:
kapilaritate, transpirazio eta estoma.
19. Estoma asko ala gutxi izaten dituzte klima lehorreko lekuetan egoten
diren landareek?
39

40. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 40
Metabolismo eta arnasketa zelularra, landareetan
Landareko zelula guztiek izerdi landuko mantenugaiak jaso ondoren,
metabolismo zelularra gertatzen da.
Mantenugai organikoen zati bat erabiliz, landareak berezko konposatu
organikoak sortzen ditu, erreakzio anabolikoen bidez; alegia, osagai dituen
konposatu organikoak: hala nola, almidoia, zelulosa, entzimak, etab.
Mantenugai organikoen beste zati bat, erreakzio katabolikoen bidez,
degradatu egiten da, eta konposatu bakunagoak bihurtzen, arnasketa
zelularraren ondorioz. Prozesu hori mitokondrioetan gertatzen da, eta
horretarako, ezinbestekoa da oxigenoa. Bestalde, prozesuan karbono
dioxidoa askatzen da, bai eta energia ere.
Landareetan, arnasketa-prozesua eta fotosintesia aldi berean gertatzen
ARIKETAK dira, egunez; baina gauez, arnasketa baino ez dute egiten.
20. Esan al daiteke oxigenoa
hondakin-substantzia bat dela Iraizketa, landareetan
landareentzat? Eta karbono Landareetan, ia hondakin metaboliko guztiak berriro erabiltzen dira,
dioxidoa? Eta animalientzat? hainbat substantzia sintetizatzeko. Landareek, izan ere, ez dute ia zer
21. Sarritan entzungo zenuen iraitzi, eta ez daukate iraitz-aparaturik.
ez dela batere komenigarria Arnasketa zelularrean sortutako karbono dioxidoa, bai eta fotosintesian
landareak dauden geletan
askatutako oxigenoa ere, estometan zehar kanporatzen dira.
gauez lo egitea. Zergatik
esaten da hori? Zure ustez, Gainerako hondakinak non edo non pilatzen dira: zelulen bakuoloetan
ba al du inolako zentzurik edo zelulen arteko gunean, adibidez. Erramu-hostoen olio esentzialak,
baieztapen horrek? esaterako, bakuoloetan pilatzen dira, eta laranja- nahiz limoi-azalean,
berriz, zelulen arteko gunean pilatuta daude hondakinak.
JAKINGARRIAK
Nutrizio heterotrofoko landareak
Landare intsektujaleak. Landare autotrofoak dira, egiaz,
eta gatz mineral urriko lurzoruetan bizi dira. Landare
intsektujaleek tranpa ahaltsuak bihurtuta dauzkate
hostoak, eta haien bidez harrapatzen dituzten
intsektuak, txiki samarrak, beharrezko zaizkien gatz
mineralak lortzeko erabiltzen dituzte, gero. Drosera edo
eguzki-ihintza, esate baterako, landare intsektujalea da.
Landare parasitoak. Ez dute klorofilarik, eta substantzia
organikoak beste landare batzuetatik hartzen dituzte.
Sustrai zupatzaileak dauzkate: beste landare batzuen
zurtoinean edo sustraietan sartzen dituzte, floemara
iritsi arte, eta horrela, landare ostalariaren izerdi landuaz
elikatzen dira. Kuskula, adibidez, landare parasitoa da.
Beste landare batzuk erdi parasitoak dira; esaterako,
mihura. Fotosintesia egiten dute, baina beste zuhaitz
batzuen adarren gainean hazten dira, eta sustrai
zupatzaileak dituztenez, landare ostalariaren garraio-
hodietan sartzen dituzte, hartatik izerdi landua lortzeko.
40

41. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 41
Zientzia zure esku
Hipotesiak egitea. Garraioa, landareetan
Nola garraiatzen dira substantziak landareen Egin dezagun hipotesi hau: garraiorako bidea
barnealdean zehar? zehaztugabea bada, tinta mantso igoko da, zenbait
Galdera horri erantzuteko, esperimentu bat egingo egun beharko ditu loreraino iristeko, eta iritsitakoan,
dugu, gero emaitzak erraz interpretatzeko modukoa. lorea erabat tindatuko da, alde guztietan berdin.
Lore zuri bat behar dugu, zurtoin luze samarrekoa: Aldiz, garraiorako bidea zehaztuta badago, tinta ordu
hamabost zentimetrotik hogei zentimetrora bitartekoa. gutxiren buruan iritsiko da loreraino, eta lorearen alde
Ontzi bat urez bete, eta tintaz koloreztatuko dugu. guztiak ez dira berdin tindatuko: zurtoineko garraio-
Eta lorea hantxe jarriko dugu. hodiak iristen diren lekuak tindatuko ditu lehenbizi.
1. Presta dezagun esperimentua. Petalo handiko
lore zuri bat hartu, eta urdinez koloreztatutako
uretan jarriko dugu: krabelin bat, lirio bat…
Ura urdintzeko, metileno-urdina erabil daiteke,
bai eta estilografikoen edo errotuladoreen tinta ere.
2. Egin dezagun esperimentua. Lorea hogeita lau
bat orduan utzi behar da uretan, gutxienez.
Bestalde, interesgarria da aldi berean zenbait
proba egitea, zenbait lore mota jarriz eta zenbait
tinta mota erabiliz (errotuladoreen tinta, txinatar
tinta, estilografikoen tinta, metileno-urdina, etab.). 3. Interpreta ditzagun emaitzak. Hogeita lau ordu
Loreak ontzi banatan jarri behar dira. Zurtoina igarotakoan, loreak tindatuta egongo dira.
garbi ebaki behar da, bizar-xafla edo kuter batez Zer lore mota diren, lehenago edo geroago
eta kontu handiz, garraio-hodiak ez zapaltzeko. tindatuko dira, batetik, eta bestetik, petaloak
Azkenik, komeni da urari koilarakada bat azukre era batean tindatuta izango dituzte: orban
nahastea. irregularrak, zerrendak, ertzak tindatuta, etab.
ARIKETAK
22. Azaldu zure koadernoan esperimentu hori, labur-labur, hiru atal hauek ondo bereiziz:
1) Hipotesia. 2) Esperimentuaren prestaketa. 3) Emaitzen azterketa.
Azaldu ondo ataletako bakoitza; hau da, zer hipotesi aztertu nahi dugun esperimentu horren bidez,
nola prestatu dugun eta zer emaitza lortu diren, bai eta interpretazioa ere.
23. Esperimentuaren emaitzak ikusita, zehaztugabea ala zehaztua da landarearen barneko garraiorako
bidea? Egin kontu lorea honela tindatu dela: lehenbizi, petaloen oinarria baino ez, eta gero,
denborak aurrera egin ahala, apurka-apurka oinarritik ertzeraino petalo guztiak osorik, berdin-berdin.
Zer-nolako interpretazioa egingo zenuke?
24. Kontuan izanda petaloak hosto aldatuak direla, berez, ondorioztatu zer hoditan zehar garraiatu den tinta:
hostoetatik sustrairantz doazen garraio-hodietan zehar ala sustraitik hostoetara doazen garraio-hodietan
zehar.
25. Zer izerdi motak zirkulatzen du tinta petaloetaraino eraman duten hodietan zehar, izerdi landugabeak
ala izerdi landuak?
26. Egin dezagun beste hipotesi bat: «petaloetan ura lurruntzearen ondorioz gertatzen da garraioa».
Orduan, hori horrela bada, nola areago dezakegu petaloetako ur-lurrunketa, garraioa bizkortzeko?
Zure ustez, zer emaitza izango zenituzke, berriro esperimentua egin eta garraioa egiaz bizkorragoa
balitz?
41

42. 832926 _ 0026-0045.qxd 19/4/08 11:19 Página 42
Ariketak
27. ● Landareek, animaliek ez bezala, ez dute inolako 34. ●●● Beheko eskemek anfibio baten zirkulazio-
digestio-prozesuren beharrik, mantenugaiak sistema eta ugaztun batena adierazten dituzte.
hartzeko. Zergatik? Lehena igel bati dagokio, eta bigarrena, behi bati.
Igela Behia
28. ●● Azaldu zer gertatzen den beheko marrazkietan
eta zer digestio mota adierazten duten.
a) Zer zirkulazio mota dute bi animalia horiek?
b) Zenbat barrunbe ditu igelaren bihotzak?
29. ●●● Airean uretan baino 25 aldiz oxigeno Eta behiarenak?
gehiago dago. Energia-premia berberak izanda, c) Zer hodik garraiatzen dute oxigeno ugariko odola?
zer animaliaren arnas aparatuak izango du Eta karbono dioxido ugarikoa?
gas-trukerako gainazal handiena, lehorreko animalia
d) Anfibioen eta ia narrasti guztien zirkulazioari
batenak ala uretako animalia batenak? Zergatik
zirkulazio osatugabea esaten zaio, eta hegaztien,
hiltzen dira arrainak uretatik kanpo egonez gero?
ugaztunen eta narrasti batzuen zirkulazioari,
30. ● Adierazi zer motatako arnas aparatua duten berriz, zirkulazio osoa. Zure ustez,
organismo hauek: antxoek, txakurrek, barrengorriek, zergatik deitzen zaie horrela?
usoek, armiarmek, igelek, baleek, matxinsaltoek, e) Deskribatu zer ibilbide egiten duen behiaren odol
otarrainxkek eta lur-zizareek. tanta batek, bihotzeko eskuin-aurikulatik irten eta,
gorputzeko organoren bat zeharkatu ondoren,
31. ●●● Ornodunek gorputzaren barnean berriro bihotzera itzultzen den arte.
dituzte birikak, eta hori abantaila handia da,
gas-trukea larruazalaren bidez egin behar 35. ● Landare intsektujaleak berdeak dira, eta fotosintesia
izatearen aldean. Zure ustez, zertan datza egiten dute; beraz, ez dute beste animalia batzuen
abantaila hori? materia organikoaren premiarik. Zertarako harrapatzen
dituzte intsektuak eta ornogabe txikiak?
32. ●● Ugaztunek ez bezala, hegazti askok papoa 36. ●● Truka al daiteke gasik nahiz mantenugairik,
dute, eta hartan ez da inolako digestiorik egiten. odola arterietan edo zainetan zehar dabilenean? Eta
Usoek eta flamenkoek oso papo garatua izaten kapilarretan zehar dabilenean? Arrazoitu erantzuna.
dute umotze-garaian.
37. ●● Egagropila deritzo zenbait hegaztik ahotik
Zure ustez, zertarako balio du organo horrek?
botatzen duten pilota moduko egiturari, jandakoaren
Hegazti askok harea jaten dute landare-jatorriko hondakin digeriezinez osatua den horri (ilez, lumaz,
elikagaiekin batera; adibidez, oiloek. Zure iritziz, azalez, hezurrez, intsektuen oskolez…). Egagropila
zergatik egiten dute hori? handienak harrapari gautarrek egiten dituzte
(esaterako, hontzek), zati handi-handiak irensten
33. ●● Tubifex harrak ur zikinetan edo geldietan bizi
baitituzte, bai eta harrapakinak osorik ere.
dira normalean. Oxigenoa urria denean, gai dira
gorputza luzatzeko, ohi baino 20 aldiz luzeagoa a) Digestio-prozesuko zer etapa burutzen da
ere izan dadin. egagropilak kanporatzean?
Zer motatako arnas aparatua dute? Zer onura lortzen b) Zergatik botatzen ote dituzte ileak, lumak, azala
dute tubifex harrek oxigeno urriko uretan gorputza eta hezurrak?
luzatuta? c) Zer datu jakin daitezke egagropilak aztertuz?
42

43. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 43
38. ● Kopiatu eta osatu taula hau. 40. ●●● Beheko grafikoak adierazten du zer transpirazio-
tasa duten haritz batek eta basamortuko landare batek,
Ezaugarria Iz. landugabea Izerdi landua
eguneko zenbait ordutan.
Konposizioa
Garraiorako bidea
A
Ibilbidea
Transpirazio-
Funtzioa
B
39. ●● Lore-saltzaileen gomendioei kasu egitera,
tasa
loreontzira azukre pixka bat bota beharko genuke, Ordua
loreek denbora luzeagoz iraun dezaten. Zure ustez, 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24
zergatik zimeltzen dira geroago, gomendio horri Zer kurba dagokio landare bakoitzari?
jarraituz gero? Eman arrazoiak, zure erantzuna azaltzeko.
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Haragijale baten
digestio-aparatua
Belarjaleen digestio-aparatua
Zelulosa gluzido bat da, landareetan oso ugaria.
Belarjale
Animaliok ezin dugu zelulosarik digeritu, ez baitugu hausnarkari baten
entzima egokirik, molekula hori substantzia nutritibo digestio-aparatua
bihurtuko duenik. Belarjale hausnarkariek, ordea, ahal
dute substantzia hori mantenugai-iturri gisa erabili, Belarjale
digestio-hodian zenbait mikroorganismo baitituzte, ez-hausnarkari
baten
zelulosa eraldatzeko entzimak sor ditzaten. digestio-aparatua
Hausnarkariek bi etapatan digeritzen dituzte
elikagaiak. Lehenbizi, moztu egiten dituzte,
murtxikatze ez osoa egin eta irentsi; eta gero,
hausnar egiten dute: erdi digeritutako materiala
45. ●● Zure ustez, zeinen digestio-sistema da
berriro ahora ekarri eta berriro murtxikatu, erabat
eraginkorrena? Zergatik?
desegiteko eta listua eransteko. Alboko marrazkian
hiru digestio-aparatu daude: ugaztun haragijale 46. ●● Zure iritziz, zergatik jaten dute belarjaleek
batena, ugaztun belarjale hausnarkari batena eta haragijaleek baino gehiago eta sarriago?
ugaztun belarjale ez-hausnarkari batena.
a) Belarra ez da oso elikagai nutritiboa,
41. ● Zer biomolekula mota da zelulosa? eta horregatik, belarjaleek askoz janari
gehiago irentsi behar dute, eta gainera,
42. ● Zer izaki bizidunek laguntzen diete belarjaleei sarriago.
zelulosa digeritzen? b) Belarjaleak haragijaleak baino handiagoak
dira, eta horregatik, askoz gehiago jan behar
43. ● Adierazi animalia hauetatik zein diren dute.
haragijaleak, zein belarjale hausnarkariak eta c) Belarjaleak haragijaleak baino aktiboagoak
zein belarjale ez-hausnarkariak. dira, eta horregatik, asko jan behar dute,
Behia, zaldia, ahuntza, ardia, azeria, otsoa, untxia. indarrak berritzeko.
44. ●● Zer animaliak dute digestio-aparatu 47. ●● Belarjale hausnarkariek denbora laburrean
luzeena, haragijaleek ala belarjaleek? belar ugari jaten dute, eta gero, irentsitakoa
Egin hipotesi bat, azaltzeko zergatik den hausnartzen dute. Nola azalduko zenuke elikatzeko
hori horrela. modu hori?
43

44. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 44
Laburpena
Digestio-aparatuan egiten da. Lau fase ditu:
• Irenstea. Kanpo-ingurunetik elikagaiak hartzea.
Digestioa • Digestioa. Elikagaiak mantenugai bihurtzea.
• Xurgatzea. Mantenugaiak odolera igarotzea.
• Egestioa. Digeritu ez diren hondarrak kanporatzea.
Arnas aparatuan egiten da. Zenbait arnasketa mota daude:
• Larruazal-arnasketa. Gas-trukea gorputzeko gainazal osoan zehar
egiten da.
NUTRIZIOA, ANIMALIETAN
• Brankia-arnasketa. Gas-trukea brankien bidez egiten da; brankiak
gorputzaren gainazalaren luzakin mehe-meheak dira, eta odol-hodi
Arnasketa ugariz inguratuta daude.
• Trakea-arnasketa. Gas-trukea trakeen bidez egiten da; trakeak
gorputzaren gainazalaren luzakin mehe-meheak dira, eta
animaliaren ia zelula guztietara iristen dira.
• Birika-arnasketa. Gas-trukea biriken bidez egiten da; birikak barne-
barrunbeak dira, pareta heze mehe-mehekoak eta odol-hodiz beteak.
Zirkulazio-aparatuak egiten du. Bi mota daude:
• Irekiak. Garraioko likidoa odol-hodietatik irten eta organoen arteko
guneetan zabaltzen da.
Zirkulazioa
• Itxiak. Odolak odol-hodietan zehar zirkulatzen du, beti. Bi mota
daude: bakunak, ibilbide osoan odola bihotzetik behin bakarrik
igarotzen bada; eta bikunak, bihotzetik bi aldiz igarotzen bada.
Jarduera zelularrean sortutako hondakin-substantziak biltzen eta
kanpora botatzen direneko prozesua. Organo hauek egiten dute:
Iraizketa
Malpighiren hodixkek (intsektuak), guruin berdeek (krustazeoak)
eta iraitz-aparatuak (ornodunak).
NUTRIZIOA, LANDAREETAN
Prozesu hauek hartzen ditu barne:
• Xurgatzea. Lurzorutik sustraiaren barnealdera ura eta gatz mineralak (izerdi landugabea)
igarotzea. Sustraietako ile xurgatzaileen bidez egiten da.
• Izerdi landugabearen garraioa. Sustraitik landarearen atal berdeetara eramatea. Xilemako
garraio-hodietan zehar egiten da.
• Gas-trukea. Estomen bidez egiten da.
• Fotosintesia. Hosto eta zurtoin berdeetan gertatzen da.
• Izerdi landuaren garraioa. Fotosintesiaren bidez sortutako substantzia organikoak
landarearen zelula guztietara eramatea. Floemaren bidez egiten da.
• Arnasketa mitokondriala. Substantzia organikoak erabiltzea, energia lortzeko.
• Iraizketa. Metabolismoan sortutako hondakin-substantziak kanporatzea.
ARIKETAK
48. Zer digestio mota egiten dituzte animaliek? Nola egiten dituzte?
49. Idatzi eskeman zer izaki bizidunek duten arnasketa mota bakoitza.
50. Idatzi eskeman zer brankia mota dauden.
51. Adierazi zer motatako zirkulazio-aparatua duten animalia hauek: eltxoek, bakailaoek, muskuiluek eta kaioek.
52. Zer mekanismori esker igotzen da izerdi landugabea sustraitik hostoetaraino?
44

45. 832926 _ 0026-0045.qxd 21/2/08 13:20 Página 45
IRAKURLEAREN TXOKOA
Ur-ingurunera
moldatzea
Ipar hemisferioan azterketa dira, ahoa zabal-zabal, eta hala
ugari egin izan dira, xibartak bildutako janari guztia irensten
nola elikatzen diren jakiteko; dute. Elikatzeko modu horiek
nagusiki, Cod lurmuturretik guztiak Ipar hemisferioko nahiz
Ternuara bitarteko eremuan eta Hego hemisferioko ur hotzetan
Alaskako Glacier badian. Hemen, soilik gertatzen dira, ez beste
ahoa erdi irekia dutela biribilean inon, han baita krilla ugari.
igeri egiten ikusten ditugu zenbait […]
animalia, batzuetan, eta beste
batzuek gainazalarekiko para- Zetazeoek oso denbora-tarte labu-
lelo samar egiten dute aurrera, rra izaten dute murgilaldi bakoi-
horiek ere ahoa apur bat irekita tzeko behar duten oxigeno guztia ketak direla medio: sudur-hodiak gizakietan, % 7 baino ez. Gainera,
daukatela, euskal baleen antzera. hartzeko: itsas azalera irteten konplexuak eta bihurgunetsuak odoleko globulu gorriak, oxigenoa
Batzuk erasoak praktikatzen direnetik arnasa hartzen dutene- dira, eta laringea (arnas hodiaren garraiatzen duten horiek, ugaria-
aritzen dira: ur azpitik itsas azale- ra bitarteko tartetxoa baino ez. goiko muturra) sudur-barrunbe- goak dira zetazeoetan lehorreko
rantz ahoa erdi irekia dutela Zetazeoek ez dute lehorreko rantz luzatzen da, eztarrian ugaztunetan baino, eta hemoglo-
etorri, batzuetan ia erabat berti- ugaztunek bezain sarri arnasa zabaldu ordez. […] binaren kontzentrazioa ere askoz
kal urgaineratu, eta ahoa ixten hartzen, baina bai sakonago, eta Zetazeoek oxigeno gehiago gorde handiagoa da ia zetazeo guztie-
dute, barruan daramaten ura beraz, biriketako aire kantitate dezakete orain barruan, baina ez tan. Horri guztiari esker, odolak
botatzeko. handiagoa berritzen dute, eta birikak handitu zaizkielako, zirku- oxigeno gehiago garraia dezake.
Elikatzeko teknikarik liluraga- oxigenoa hobeto asimilatzen. lazio-sistema eta metabolismo
rriena, alabaina, burbuila-sareak Zetazeoek, murgildu aurretik, muskularra oso aldatu zaielako RICHARD HARRISON
arnasa hartzen dute, eta birikak ETA M. M. BRYDEN,
deritzona da. Sare horiek egiteko, baizik. Ballenas, delfines y marsopas.
xibartak harrapakin sarden azpi- erdi beteta dauzkatela jaisten
Animalia horietan, gorputzaren Plaza & Janes argitaletxea
tik gorantz igotzen dira, mantso- dira behera; itsas txakurrek aur-
pisuaren % 10 - % 15 odola da;
mantso biribilean, astiro-astiro kakoa egiten dute: bota egiten
airea botatzeaz batera. Airea, dute arnasa, murgildu aurretik.
jakina, itsas azalerantz igotzen Dena den, ez da hori zetazeoak
ur azpian hain denbora luzean IRAKURTZETIK ULERTZERA
da, burbuila itxuran, eta burbuilok,
zetazeoen mugimendu biribilaren egon ahal izatearen arrazoia. 53. Zer lekutan elikatzen dira animaliak horrela,
eraginez, pantaila edo sare modu- Erantzuna aurkitzeko, arnas testuak deskribatutako elikatzeko moduak bezala?
koa eratzen dute; hesi hori tarte- aparatua izan behar dugu kontuan, 54. Zertarako balio dute zetazeoen arnas aparatuaren
ko, barruan harrapatuta geratu- beste ezer baino lehen. Izan ere, berezitasunek?
tako organismo txikiak ezin dira zetazeoen arnas aparatuak badi-
sakabanatu. Orduan, unerik egoki- tu zenbait berezitasun, arnasbi- 55. Zer dela-eta eman dezakete xibartek hain denbora
enean, xibartak erabat bertikal deetan urik batere ez sartzeko luzea ur azpian?
sarearen barrutik azalera igotzen egin behar izan dituzten molda-
ZABALBIDEAK
Liburuak: Bideoak:
La ciencia de las plantas El Cuerpo Humano (3 eta 4). Didavisión bilduma.
RICK PARKER. Paraninfo argitaletxea 11. liburukia. Didac.
Landareen anatomia eta fisiologia aztertzen ditu.
Sarean:
Atlas de zoología
JOSÉ TOLA. Gran Colección de Atlas de las Ciencias. www.naturenotes.org/notes/dbiologia/
Thema argitaletxea biologia_intercambio_gases.htm
Animaliak osatzen dituzten sistema organikoak nola funtzio- Biologiako koadernoa da, eta animalien arnasketari eta gas-
natzen duten erakusten du, besteak beste. trukeari buruzko informazioa azaltzen du.
45

46. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:12 Página 46
3 Harremana
eta koordinazioa
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Animalien zenbait portaera zertan
dautzan eta nola gertatzen diren
ulertuko duzu.
• Animaliek zer erantzun eta efektore
mota dituzten ikasiko duzu.
• Nerbio-komunikazioa eta hormona-
komunikazioa bereiziko dituzu.
• Zenbait animalia taldetan nerbio-
sistema nola antolatuta dagoen
jakingo duzu.
• Animalien zenbait lokomozio-aparatu
bereiziko dituzu.
• Landareek inguruneko aldaketekiko
zer-nolako erantzunak sortzen dituzten
ulertuko duzu.
• Izaki bizidun zelulabakarrek zer-nolako
harremanak dituzten ikasiko duzu.
• Landareen geotropismoa aztertuko
duzu, esperimentu baten bidez.
Rhesus tximinoak, makakoak.

47. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:12 Página 47
1953an, japoniar zientzialari batzuk Koshima uharteko hondartzara joaten
ziren egunero, hantxe, Japonian, bertako makakoentzat (rhesus tximinoak)
batatak uztera; izan ere, makako kopurua hainbeste hazi zen, bertako
natura-baliabideak ez baitziren aski denek jan zezaten. Zientzialariek
tximino haien portaera aztertu nahi zuten hurbiletik, eta horregatik erama-
ten zieten jatekoa: batata bila basoa utzita, kanpoan agerian geratzeko.
Behin, makakoei jaten eman ondoren, hauxe ikusi zuten zientzialariek:
18 hileko eme batek batata bat hartu, esku batez ur azpian sartu, eta
besteaz harea kendu zion. Egun batzuen buruan, Imoren ama, hala deitu
baitzioten eme gazte hari, gauza berbera egiten hasi zen; eta geroago,
Imoren jolaseko lagun guztiek hartu zuen ohitura hura, batatak ahoan
sartu aurretik garbitzekoa.
Gaur egun, Koshimako makako guztiek garbitzen dituzte batatak itsasoko
uretan, eta haietako askok, gainera, hozkada bakoitzaren aurretik behin
eta berriz sartzen dituzte ur azpian, zapore gazia gustuko balute bezala.
Bi urte inguru geroago, zientzialariek gari aleak sakabanatu zituzten
hondartzako harean. Makakoek banan-banan hartzen zituzten aleak,
jateko. Baina egun batean, Imok esku bete harea eta gari hartu, eta uretara
bota zuen. Harea hondoratu egin zen, noski, eta gari aleak ur gainean
gelditu ziren; orduan, Imok aleak bildu eta jan egin zituen. Pare bat hilen
buruan, jokabide hura ere ondo ikasia zuten denek, bai amak, bai jolaseko
lagunek, bai uharteko gainerako makako guztiek.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Zer organori esker har dezakete makakoek
informazioa ingurunetik?
2. Zerk eragin du Imok horrela jokatzea?
Eta erantzun hori ematea?
3. Zer onura lortuko dituzte Imok nahiz
gainerako makako guztiek portaera
horrekin?
4. Tximinoetan, gainerako animalietan
bezala, bi sistemak koordinatzen dute
organo guztien funtzionamendua.
Zein dira bi sistema horiek?
5. Erantzun al diezaiekete landareek
estimuluei? Nola?
Bilatu erantzuna
Zer portaera mota izaten dituzte
animaliek?

48. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:12 Página 48
Harremana eta koordinazioa,
1 izaki bizidunetan
Izaki bizidunek ezinbestekoa dute elikatzea, bikotekidea bilatzea, harra-
parietatik babestea…; hau da, ingurunearekin harremana izatea.
Harreman-funtzioari esker, izaki bizidunak gai dira gorputzaren
barruan nahiz hartatik kanpo gertatzen diren zenbait aldaketa
(estimulu) hautemateko eta haiei ahalik ondoena erantzuteko.
Harremaneko elementuak
Izaki bizidun orok estimulu jakin bat hautematen duenetik erantzun bat
landu bitarteko prozesuan zenbait elementuk hartzen dute esku:
• Estimuluak. Nolabaiteko erantzuna sorrarazteko gai diren ingurune-
aldaketak dira, bai kanpokoak bai barnekoak.
Estimulu jakin batek, berberak, hainbat erantzun sorraraz ditzake,
aurkakoak era bai, ingurunean zer-nolako egoera den.
Hiru estimulu mota daude:
– Fisikoak; besteak beste, argia, tenperatura, soinua eta presioa.
– Kimikoak; esate baterako, barne- nahiz kanpo-ingurunean subs-
tantzia kimikorik baden ala ez (adibidez, ura, gatzak, substantzia
kutsagarriak…).
Igelak, gose denean, barne-estimulu bat jasotzen
du; eta zer jan horretan, intsektu bat ikusten du – Biotikoak; hau da, beste izaki bizidun batzuk ere bertan egoteak
(kanpo-estimulua), ikusmenaren bidez. sortzen dituen estimuluak.
Bestalde, kontuan hartuz estimuluek zer jatorri duten, bi mota bereiz-
ten dira: barne-estimuluak, organismoaren barnekoak badira, eta
kanpo-estimuluak, kanpokoak badira.
• Errezeptoreak. Estimuluak hautematen dituzten egiturak dira.
Animalietan, zentzumen-organoak gai dira gorputzetik kanpoko
estimuluak hautemateko eta haiek nerbio-zentroetara helarazteko;
haietan, gero, erregistratu egingo dituzte, eta erantzunak landuko.
• Koordinatzaileak. Errezeptoreek bidalitako informazioa hartzen
duten organoak dira; informazioa jaso ondoren, interpretatu egiten
dute, eta gero, organo efektoreetara mezu egokiak bidaltzen dituzte.
Informazioa nerbio-zentroei helarazten zaie. Animaliek funtzioak koordinatzeko bi sistema garatu dituzte: nerbio-
Zentro horiek erantzun bat lantzen dute, eta gero,
efektoreek erantzun hori gauzatuko dute.
sistema eta sistema endokrinoa edo hormonala. Zer dute desberdin?
Bada, zenbateko arintasunez erreakzionatzen duten, estimuluak zer
bidetan zehar bidaltzen dituzten, eta zer funtzio erregulatzen eta
koordinatzen dituzten.
• Efektoreak. Erantzunak gauzatzen dituzten egiturak dira. Animaliek
bi efektore mota dituzte: giharrak eta guruinak.
ARIKETAK
1. Zer koordinazio mota dituzte animaliek? Zerk bereizten du
koordinazio mota bakoitza?
Igelak intsektua harrapatu, eta gosea
asetzen du, horrela. Nerbio-sistemak eta sistema
2. Zer dira efektoreak? Zer efektore dituzte animaliek?
endokrinoak koordinatzen dute prozesua.
48

49. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:12 Página 49
Nola erantzuten dute izaki bizidunek?
Erantzuna deritzo izaki bizidunek estimulu batekiko erreakzio gisa egiten
duten ekintzari. Landareetan, erantzunak motelak dira, eskuarki, eta
gehienak hazkuntzarekin lotuta daude; animalietan, berriz, erantzunak
azkarragoak dira. Bi erantzun mota daude:
• Mugimenduzko erantzunak. Mugimendu bat egitea da erantzuna.
Mugimenduak erantzun zehatzak eta azkarrak dira, eta lokomozio-
aparatuak egiten ditu. Mugimendua sortzen duten organo efektoreak
giharrak dira.
• Jariatzezko erantzunak. Substantzia jakin bat sortzea da erantzuna.
Sortze horri jariatzea esaten zaio, eta erantzun horiek, jariatzeak,
guruinek egiten dituzte.
Portaera eta moldaera
Organismoek kanpo-estimuluekiko erreakzionatuz sortzen dituzten
erantzunen multzoak izaki bizidun bakoitzaren portaera eragiten du.
Izerdia eta listua sortzea jariatzezko
Landareen portaera guztiak organoren bat haztearekin lotuta daude ia erantzunak dira.
beti: fruituak, zurtoina…
Animalietan, aldiz, bi portaera mota bereizten dira:
• Berezkoa edo senezkoa. Izaki bizidunek herentziazko faktoreen
ondorioz duten portaera da; hots, animaliek jaiotzetik bertatik duten
portaera, inolako ikaskuntzaz bereganatu ez dutena. Senezko portaere-
tako bat da, esate baterako, txitatxoak arrautza-oskoletik irten bezain
laster janari bila mokoka hastea.
• Bereganatua edo ikasia. Izaki bizidunek ingurune-faktoreen ondorioz
duten portaera da. Ikaskuntzaren ondorioa da. Portaera mota hori
alda daiteke.
Ia animalia guztiek ikas dezakete, baita ornogabeek ere; baina batzuek
beste batzuek baino azkarrago ikasten dute, gaitasun hori animalien
adimenarekin estu-estu lotuta baitago.
ARIKETAK
3. Zer bi erantzun mota
sortzen dituzte animaliek
estimuluekiko?
4. Zertan dira desberdinak
senezko portaera eta portaera
ikasia? Animalia guztiak al
Jaio bezain laster, txitatxoak elkarren Hegaztiek inon ikasi gabe eraikitzen dira ikasteko gai? Zeren
ondoan uzkurtzen dira, berez, hotzetik dituzte habiak. Berezko portaerari baitan dago?
babesteko. Senez egiten dute. jarraitzen diote, besterik gabe.
49

50. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:12 Página 50
2 Estimulu-errezeptoreak
Ugaztunen Animaliek eta landareek ez dituzte estimuluak berdin hautematen.
bost zentzumenak Animaliek zenbait zentzumen-organo dituzte. Landareetan, berriz,
organismo osoan banatuta dauden zenbait zelulak betetzen dute funtzio
Estimulua Errezeptorea Zentzumena
hori.
Argia Begia Ikusmena
Errezeptoreak deritze kanpo-estimuluak nahiz barne-estimuluak
Soinua Belarria Entzumena
hautematen berezituta dauden egitura sentsorialei.
Pituitarioa
Usaina (sudur- Usaimena
hobiak) Kontuan hartuz errezeptoreak non dauden, bi mota bereizten dira:
Dastamen- • Kanpo-errezeptoreak. Organismoaren azalean daude, eta kanpotik
Zaporea papila Dastamena datozen estimuluak hauteman ditzakete. Kanpo-errezeptoreak dira,
(mihia)
esaterako, zentzumen-organoak.
Korpuskuluak
Ukipenezkoak
(larruazala)
Ukimena • Barne-errezeptoreak. Organismoaren barnealdean daude, eta haren
barnetik datozen estimuluak hautematen dituzte. Kanpo-errezeptoreak
dira, adibidez, gosea eta egarria hautematen dituzten errezeptoreak.
Bestalde, kontuan hartuz zer estimulu motarekiko diren sentikorrak,
animalien errezeptoreen baitan lau multzo bereizten dira:
• Errezeptore mekanikoak. Ukipenarekiko, presioarekiko, oinazeareki-
ko, mugimenduarekiko eta soinuarekiko sentikorrak dira. Adibidez,
ukimenaren errezeptoreak eta soinuarenak; lehenak gorputz osoan
banatuta daude, eta bigarrenak, belarrian.
• Errezeptore kimikoak. Ingurunean zenbait substantzia daudela
hautematen dute. Ornodun askoren eta askoren errezeptore kimikoak
dastamen-zelulak dira, baita usaimen-zelulak ere. Dastamen-zelulak
ARIKETAK ahoan daude, eta zenbait elikagairen zaporea hautematen dute;
5. Zure ustez, zer errezeptore usaimen-zelulak sudurrean daude, eta usainen berri ematen dute.
mota dituzte ugaztunek • Bero-errezeptoreak. Ingurunean tenperatura-aldaketarik izan den
larruazalean? hautematen dute. Gorputz osoan egoten dira, eta ornodunek larruaza-
6. Zer errezeptore motaren lean izaten dituzte.
bidez dakite animaliek egarri • Argi-errezeptoreak. Argia hautematen dute, eta ezinbestekoak dira
edo gose direla? ikusmenerako. Argi-errezeptoreak dira, esate baterako, ornodunen
begiak eta artropodoen ozeloak (begi bakunak).
Zenbait sugeren Ornogabeen begi konposatuek Artropodoen antenek Arrainen albo-lerroak
usaimen-hobiek harrapakinen inguruneko mugimenduak errezeptore kimikoak uraren sakonera eta bertako
beroa hautematen dute. hautematen dituzte. dituzte. bibrazioak hautematen ditu.
50

51. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 51
3 Koordinazio-sistemak
Izaki bizidunek era askotako funtzioak egiten dituzte aldi berean: hazi,
arnasa hartu, elikatu, etab. Hori dena egin ahal izateko, ezinbestekoa
dute koordinazio-sistemaren bat izatea, lan guztiak behar bezala eta
une egokian egin daitezen.
• Animaliek bi sistema dituzte, bizi-funtzioak erregulatzeko eta koor-
dinatzeko:
– Nerbio-sistema. Sistema horrek nerbio-bulkaden bidez erregula-
tzen eta koordinatzen ditu organismoaren funtzioak. Erantzun
azkarrak eta iraupen laburrekoak behar dituzten funtzioak kontro-
latzen ditu.
Nerbio-sistema neuronaz osatuta dago. Eta zer dira neuronak? Bada,
informazioa nerbio-bulkada gisa helarazten berezitutako zelulak.
Nerbio-bulkadak intentsitate txikiko korronte elektrikoak dira,
eta nerbioetan zehar informazioa eramaten dute. Inguruan harrapariak daudela
– Sistema endokrinoa. Sistema horrek substantzia kimikoak sortuz hautemandakoan, harrapakinak
erregulatzen eta koordinatzen ditu funtzioak. Erantzun motelak lasterka hasten dira. Bizirik iraungo
badute, garrantzi handikoa da
baina iraunkorrak behar dituzten funtzioak kontrolatzen ditu. koordinazio-sistema bizkorrak
Sistema endokrinoa guruin endokrinoz osatuta dago. Guruin horiek eta eraginkorrak izatea.
hormona izeneko substantzia kimikoak sortzen dituzte, eta gero,
odolera isurtzen, hartan nahasita organismoan zehar joan daitezen.
• Landareek zenbait substantzia kimiko sortuz koordinatzen dituzte
funtzioak, animalien sistema hormonalaren antzera.
Nerbio-sistemaren eta sistema endokrinoaren arteko alderaketa
Ezaugarriak Nerbio-sistema Sistema endokrinoa
Zer bide erabiltzen du Nerbioak Odola
Zeren bidez helarazten du Nerbio-bulkadak Hormonak
Erantzunaren lastertasuna Azkarra Motela
Erantzunaren iraupena Laburra Iraunkorra
Erantzun iraunkorrak
Erantzun azkarrak behar
Zer funtzio erregulatzen behar dituztenak; adibidez,
dituztenak; adibidez,
eta koordinatzen ditu hazkuntza, garapena
lokomozioa.
eta metabolismoa.
ARIKETAK
7. Adierazi zer koordinazio-sistema aritzen den egoera hauetan:
a) Eskua sutara hurbildu dugu, eta gero, berehala, urrundu.
b) Odoleko azukre kantitate egokia izan dadin zaintzea.
c) Kale bat zeharkatzekotan gara, baina auto bat datorrela ikusita,
gelditu egin gara.
8. Bilatu Funtsezko kontzeptuak atalean guruin hitzaren esanahia.
51

52. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 52
4 Nerbio-sistema
Belakietan izan ezik, gainerako animalia guztien nerbio-zelulak (neuronak)
oso antzekoak dira. Baina nerbio-sistemaren egituraketari dagokionez,
alde handia dago talde batzuetatik besteetara, neuronen antolaketa
dela-eta, batez ere.
Nerbio-sistema deritzo nerbio-zelulek eratutako organo eta egitura
guztien multzoari. Haren ardura da koordinatzea, informazioa
biltzea, interpretatzea, erantzunak lantzea eta efektoreei helaraztea.
Ornogabeen nerbio-sistema
Ornogabeek nerbio-sistema bakunak dituzte. Bi dira azpimarratzekoak:
nerbio-sareak eta gongoil-sistema.
Nerbio-sareak Gongoil-sistema
Sare zehaztugabea
Nerbio-kordoia
Garuna
Gongoilak
Zelenteratuek dituzte horrelakoak; adibidez, polipoek eta Anelidoek, artropodoek, moluskuek eta krustazeoek dute horrelakoa.
marmokek. Nerbio-zelulek sare zehaztugabea eratzen dute, Gorputzean zehar zenbait gongoil dituzte, elkarren artean nerbio-
animalian osoan, eta haren bidez, nerbio-bulkada bazter kordoiz lotuta, eta gongoil horietan biltzen dira neuronak. Gongoilik
guztietara helarazten da. handienak buruan biltzen dira, eta horrela, garuna eratzen dute.
Ornodunen nerbio-sistema
Ornodunek ornogabeek baino nerbio-sistema konplexuagoa dute.
Garuna Nerbio-zentroek eta nerbioek osatzen dute.
Bizkarrezur- • Nerbio-zentroak. Organo horiek errezeptoreen informazioa jasotzen
muina dute, eta gero, erantzunak landu, eta efektoreei bidaltzen dizkiete. Bi
organo dira: garuna eta bizkarrezur-muina; lehena buruan dago, eta
Nerbioak bigarrena, animaliaren bizkarraldean.
• Nerbioak. Nerbio-zuntzez osatuta daude; hau da, neuronen luzakinez.
Nerbioek sare modukoa eratzen dute, eta sare horretan zehar joaten
dira bulkadak nerbio-zentroetatik gorputzeko atal guztietara. Giharrak
uzkurrarazten dituzte, guruinei substantziak jariarazten dizkiete…
Funtsean, bi nerbio mota daude, zer funtzio egiten dituzten kontuan
hartuz:
– Zentzumen-nerbioak. Errezeptoreetatik nerbio-zentroetara erama-
ten dute informazioa.
– Nerbio motorrak. Nerbio-zentroetatik gorputzeko organo efekto-
reetara helarazten dute informazioa: giharretara eta guruinetara.
52

53. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 53
Zein da nerbio-sistemaren funtzionamendua?
Zentzumen-organoek (errezeptoreek) jasotako informazioa landu egiten
du nerbio-sistemak, eta ondoren, erantzun bat prestatzen du. Nerbio-
sistemaren funtzionamendua oso antzekoa da animalia guztietan.
Zentzumen-organoek estimulu bat Zentzumen-nerbioek informazioa Erantzuna organo efektoreei bidaltzen
hautematen dute: hots bat, irudi bat, garunera eramaten dute. zaie. Giharrek mugimendua sortzen
usain bat… Orduan, errezeptoreek Garunak, orduan, informazioa dute, eta guruinek substantzia
estimulu hori nerbio-bulkada hartu, aztertu, eta erantzun egoki kimikoak jariatzen dituzte.
bihurtzen dute. bat prestatzen du. Erantzuna ia bat-batekoa da.
Edozein estimulurekiko erantzunik azkarrenei eta soilenei ekintza
erreflexuak esaten zaie. Horrelako erantzunak oharkabekoak dira,
gehien-gehienetan animaliak ez baitaki zer egitera doan; mugimendua ARIKETAK
egin ondoren ohartzen da animalia gertatutakoaz. Ekintza erreflexu
asko babeserako dira, arriskuko egoerak saihesteko balio dute. 9. Zer funtzio betetzen du
nerbio-sistemak?
Beste erantzun batzuk, berriz, borondatezko ekintzak dira; adibidez,
animalia bat atzetik harrapakin bat jarraika duenean lasterka hastea. 10. Zer dira nerbioak?
Horrelako erantzunak ez dira automatikoki gertatzen, jakinaren gainean 11. Zer dira ekintza erreflexuak?
baizik; izan ere, animaliak ekintza horiekiko kontrol osoa du une oro, Eman adibide bat.
eta alda ditzake.
JAKINGARRIAK
Neuronak Axoia. Luzakin luze-luzea da, eta bukaera
aldean adarkatu egiten da. Hari esker,
Nerbio-bulkadak helarazten berezitutako nerbio-bulkadak beste neurona edo
zelulak dira neuronak. Egitura berezia dute, organo batzuetara irits daitezke.
harizpi itxurako luzakinak baitituzte; haiei
esker, erraz elkartzen dira beste neurona
edo organo batzuekin. Zelula-gorputza.
Neuronen luzakinek zuntzak eratzen dituzte, Nukleoa dago bertan,
bai eta zitoplasmaren Dentritak. Luzakin labur, ugari
eta zuntz horiek, bildu egiten direnez, balak.
zati bat ere. eta oso adarkatuak dira. Haien
Bestalde, bala horietako batzuk ere elkartu bidez, beste neurona batzuekin
egiten dira, eta horrela, nerbioak eratzen dira. elkartzen dira.
53

54. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 54
5 Sistema endokrinoa
Nerbio-sistemaz gain, sistema endokrinoa ere aritzen da organismoaren
funtzioak kontrolatzen.
Sistema endokrinoa guruin endokrinoak deritzen organo
berezituez osatuta dago. Guruin horiek hormonak sortzen
dituzte; hots, mezulari-lana egiten duten substantziak.
Hormonak deritze guruin endokrinoek sortzen dituzten substantzia
kimikoei. Guruinek odolera jariatzen dituzte hormonak, eta odolaren
bidez organismo osoan banatzen dira, organo jakin batzuetan berariaz
eragin dezaten.
Oro har, sistema endokrinoak nerbio-sistemak baino ondorio motela-
goak eta denbora luzeagokoak ditu; esate baterako, heldu egiterakoan
gorputzean gertatzen diren aldaketak, ugatzek esnea sortzea, zenbait
animaliatan metamorfosian gertatzen diren aldaketak, etab.
ARIKETAK
12. Bilatu Funtsezko kontzeptuak Guruin endokrinoak
atalean hormona hitza. Giltzurrun Tiroidea eta Hipofisia Giltzurrun Tiroidea eta
gaineko paratiroidea
13. Nola iristen dira hormonak guruina Obulutegiak gaineko paratiroidea
guruin endokrinoetatik eragin guruinak
behar duten organoetara edo
zeluletara?
14. Aipatu sistema endokrinoak
Pankrea
kontrolatzen dituen zenbait
ekintza. Pankrea Hipofisia
Testikuluak
JAKINGARRIAK
Feromonak
Animalia guztiek feromona izeneko substantzia kimikoak dituzte:
guruin bereziek sortuak, organismotik kanpora jariatzen dira, eta
komunikazioko seinale kimiko gisa jarduten dute, espezie bereko
beste banakoek portaera jakin bat izan dezaten eragiten baitute.
Intsektu sozialetan (hots, erleetan, termitetan eta inurrietan),
feromonek berebiziko garrantzia dute, haiei esker bereizten
baitituzte gizarteko banako motak, batetik, eta bestetik, haien
bidez koordinatzen eta erregulatzen baitituzte banako mota
bakoitzak egin beharreko jarduerak. Erleetan, gainera,
sexu-erakarpenerako balio dute.
Ugaztun askok zeinek bere lurraldea markatzeko erabiltzen dituzte.
Beste ugaztun batzuetan, berriz, urruti-urrutitik ere arrek emeak
non dauden jakin dezaten balio dute.
Zure ustez, sistema endokrinoaren baitako substantziak al dira Erle erreginak jariatzen duen feromona dela medio,
feromonak? Zergatik? erlauntzeko erleak haren inguruan ibiltzen dira.
54

55. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 55
6 Lokomozio-aparatua
Inguruan zenbait estimulu izanez gero, animaliak lekualdatu egiten
dira, erreakzio modura: estimulura hurbiltzen dira, edo bestela, hartatik
urrundu.
Animaliei mugimenduak egiteko aukera ematen dieten organoen multzo-
ari lokomozio-aparatua esaten zaio. Aparatu horrek eginarazten ditu
nerbio-sistemak agindutako mugimenduzko erantzunak.
Substratuari finko bizi
Ornogabeen lokomozio-aparatua diren animaliek
Ornogabe askok kanpo-eskeletoa edo exoeskeletoa dute, eta organismo- (koralek, muskuiluek…)
eta mugimendu
ari eusteko, hura babesteko eta lokomozioko funtzioak betetzeko balio
geldokoek (itsas trikuek,
diete. Baina horrelako eskeletoa duten animaliek arazo bat izaten dute: itsas izarrek…) estalki gogorra
ezin dira hazi. izaten dute, babesteko.
Intsektuak lokomozio azkarreko animaliak dira; izan ere, exoeskeleto
gogorra eta zurruna izan arren, artikulazioetan arina eta malgua da, eta
horri esker, lekualda daitezke. Hazi ahal izateko, mudaz baliatzen dira,
eta bizitzan zehar zenbait aldiz berritzen dute eskeletoa.
Ornodunen lokomozio-aparatua
Ornodunek barne-eskeletoa edo endoeskeletoa dute: hezurrek osatzen
dute, eta hezurrak elkarren artean lotzeko, artikulazioak dituzte.
Hezurrak berez zurrunak badira ere, eskeletoa malgua da, eta mugimendu
mota ugari egin ahal izaten dituzte ornodunek. Eskeletoak, gorputzari
forma emateko eta hari eusteko ez ezik, eskeleto-giharrak finkatzeko ere
balio du, eta kutxa modukoa eratzen duenez, zenbait barne-organo
babesteko ere bai.
Giharrak uzkurtu eta erlaxatu egiten dira, eta horri esker, estimuluei
erantzuteko borondatezko mugimenduak gauzatzen dituzte. Giharrak
tendoien bidez lotzen zaizkie hezurrei.
Intsektuek, hazteko, soinean duten eskeletoa
Ornodun baten eskeleto-sistema uzten dute, eta gero, beste bat handiagoa
egiten. Horri muda esaten zaio.
Bizkarrezurra
Barrunbe
torazikoa
ARIKETAK
15. Zer da eta zertarako balio
Burezurra du eskeletoak?
16. Zer dira eta zertarako balio
dute giharrek?
17. Nola gertatzen da
mugimendua?
18. Zer da muda? Zertarako
egiten da?
Gorputz-adarrak
55

56. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 56
Landareen erantzunak
7 estimuluekiko
Landareek ez dute estimuluen errezeptore izango den zentzumen-organo-
rik, ez lekualdatzeko balioko dien lokomozio-organorik, ez erantzunik
sortu ahal izateko nerbio-sistemarik ere. Baina, hala ere, gainerako izaki
bizidun guztiak bezalaxe, gai dira estimuluak hautemateko, haiekiko
erreakzionatzeko eta erantzunak sortzeko.
Landareen erantzunak animalienak baino motelagoak dira, eta batzuetan,
ez dira hain nabarmen ikusten; funtsean, hazkuntza aldatzea izaten da
erantzuna.
Landareek hainbat estimulu mota hautematen dituzte:
• Argi-estimuluak. Argi-erradiazioak edo argi-intentsitatearen alda-
kuntzak.
• Grabitazio-estimuluak. Grabitatearen indarra da estimulua.
• Estimulu mekanikoak. Besteak beste, kolpeak, urratuak eta presioa.
• Estimulu kimikoak. Inguruan substantzia kimikoak egoteak edo
zeudenak aldatzeak eragindako estimuluak.
• Bero-estimuluak. Tenperatura-aldaketak.
• Estimulu hidrikoak. Adibidez, lurzoruko ur kantitatea eta hezetasun
atmosferikoa.
Landareek kanpo-estimulu horietakoren bat hautematen dutenean, bi
modutara erantzuten dute: tropismoen bidez edo nastiak deritzen
erantzunen bidez.
ARIKETAK Tropismoak
19. Landare batzuek loreak zabaldu
Tropismoak erantzun iraunkorrak dira, eta hainbat
egiten dituzte, gauez, eta itxi,
estimuluri erantzunez landarea norabide jakin batean
egunez. Zer estimulu motak
eragiten du erantzun hori?
haztea eragiten dute.
20. Nolakoa da zurtoinen
fototropismoa, positiboa
Tropismoa positibotzat hartzen da, erantzuna estimuluaren alderantz
ala negatiboa? gertatu bada, eta negatibotzat, kontrako noranzkoan izan bada.
Hona hemen tropismo mota nagusiak:
• Fototropismoa. Argia da estimulua. Zur-
toinak argirantz hazten dira.
• Geotropismoa. Grabitateak eragindako
erantzuna da. Sustraiak lurraren barne-
rantz hazten dira; horri esker, errazago
lortzen dituzte ura eta gatz mineralak.
• Tigmotropismoa. Zerbait ukituz egoteak
eragindako erantzuna da. Landare igoka-
riak euskarri baten inguruan kiribiltzen
dira; adibidez, mahatsondoak.
• Hidrotropismoa. Urak eragiten du.
Landareen sustraiak lurzoruan ur ugari-
Landareen zurtoina fototropismo positiboa dela medio hazten da,
eta sustraia, geotropismo positiboa dela-eta. koak diren lekuetarantz hazten dira.
56

57. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 57
Nastiak
Nastiak deritze landareen zenbait atalek kanpo-estimuluekiko
erreakzionatuz sortzen dituzten erantzun iragankorrei.
Tropismoak ez bezala, mugimenduak ez dira noranzko jakin batean
gertatzen eta ez dira iraunkorrak, aldi baterakoak baizik.
Gau-loreak zabaldu egiten Tulipak tenperaturaren Landare intsektujaleek Minbera izeneko landareak
dira iluntzean, eta itxi, arabera zabaltzen edo hostoak ixten dituzte, hostoak erabat biltzen ditu,
egunez. ixten dira. intsektu bat pausatuz gero. inork ukituz gero.
Landare-hormonak
Landare-hormonak deritze landareen bizi-funtzioak erregulatzen
eta koordinatzen dituzten substantzia kimikoei.
Landareetan, substantzia hori sortzen duten zelulak ez daude berariazko
guruinetan bilduta. Zelula horiek sustraien eta zurtoinen alde apikalean
egoten dira, nagusiki.
Ondoren, hormona horiek zelulaz zelula edo garraio-hodietan zehar
garraiatzen dira sortu diren lekutik eragin behar duten landare-atale-
raino.
Landare-hormonek era askotako ekintzak egiten dituzte, baina hona
hemen azpimarragarrienak: fruituak lora eta hel daitezen eragin, hostoak
nahiz fruituak eror daitezen erregulatu, landareen zenbait egitura haz
daitezen suspertu, estomak itxi daitezen eragin…
ARIKETAK
21. Egia al da landareak ez direla
mugitzen? Eman arrazoiak,
zure erantzuna azaltzeko.
22. Zertan dira desberdinak
tropismoak eta nastiak?
23. Zer estimulu motak eragiten
du mahatsondoen kiribilak
biribilkatzea?
Etilenoa landare-hormona bat da, Udazken oro landare batzuei
eta fruituak bizkorrago hel daitezen hostoak erortzea landare-hormonek 24. Zer dira landare-hormonak?
lortzeko erabiltzen dute nekazaritzan. erregulatzen dute.
57

58. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 58
JAKINGARRIAK
Harreman-funtzioa, izaki bizidun zelulabakarretan
Izaki bizidun zelulabakar guztiak gai dira ingurunearekin Izaki bizidun zelulabakarrek era askotako estimuluak
harremana izateko, haren beharra baitaukate, bizirik hautematen dituzte:
iraungo badute. • Fisikoak; hala nola, argi-aldaketak, presio-aldaketak,
Zelula orok ingurunean zer-nolako aldaketak tenperatura-aldaketak…
(estimuluak) gertatzen diren hauteman eta haiei
• Kimikoak; esate baterako, zelularen inguruan den
erantzun ahal izateari zelula-sentikortasuna deritzo.
substantzia kimiko baten kantitatea aldatzea.
Erantzun motak
Izaki bizidun zelulabakarrek era askotara erantzuten
dute; baina laburbilduz, erantzun guztiak bi multzotan
bereiz ditzakegu:
• Erantzun estatikoak. Horrelako erantzunetan, zelulak
ez du inolako mugimendurik egiten.
Elikagairik eza, lehortasuna, tenperaturak gora
egitea eta beste zenbait aldaketa gertatuz gero,
zenbait organismok bizi-egoera estaria har dezakete,
enkistamenduz.
• Erantzun dinamikoak. Zelulak mugimenduren bat
egiten du, bai estimulurantz hurbiltzekoa (erantzun
positiboa) bai estimulutik urruntzekoa (erantzun
negatiboa). Horrelako mugimenduei taktismoak Enkistatzea deritzo zelulari kanpo-estalki gogor eta iraunkorra
deritze, eta hainbat estimuluk eragin ditzakete: sortzeari; estalki horrek zelula kanpo-ingurunetik isolatzen du,
grabitateak, tenperaturak… eta bizirik iraun dezan laguntzen dio.
Hiru mugimendu mota
Ameboidea. Zitoplasma luzatuz Dardara-mugimendua. Zilioen edo Uzkurdura-mugimendua. Zelula
gertatzen da. Luzakin horiei flageloen bidez gertatzen da; hots, txikitu eta luzatu egiten da, beti
pseudopodoak deritze, eta amebak zitoplasmaren luzakin mehe batzuen norabide berean, baina lekualdatu
nahiz beste organismo batzuk bidez. Paramezioak zilioak ditu, eta gabe. Bortizela mugitzen da
mugitzen dira horrela. euglenak, flagelo luze-luze bat. horrela.
ARIKETAK
25. Bilatu zertan diren desberdinak zilioak eta flageloak.
26. Bilatu Funtsezko kontzeptuak atalean pseudopodo hitzaren esanahia.
58

59. 832926 _ 0046-0063.qxd 21/2/08 13:13 Página 59
Zientzia zure esku
Hipotesiak egitea eta egiaztatzea. Landareen geotropismoa
Landareen sustraiak lurzoruaren barnerantz hazten Hipotesi hau egin dezakegu: sustraiak beti beherantz
dira, eta gertaera horri geotropismo positiboa esaten hazten badira, edozein landare azpikoz gora jarriz gero
zaio. Sustraien geotropismoa ikusita, badirudi landarea sustraia kontrako noranzkora begira jarriko da, egoki
gai dela Lurraren grabitatea hautemateko, eta noranzko hazten jarraitzeko. Egin dezagun esperimentu erraz
egokian orientatuz erreakzionatzen duela. bat, hipotesi hori zuzena den ikusteko.
1. Presta dezagun ontzi bat, haziak ernetzeko.
Beirazko edo plastikozko ontzi garden bat erabiliko
dugu. Hasteko, kotoiz bete behar dugu, ontziaren
garaieraren hiru laurden bete arte.
Ondoren, babarrun, dilista edo txitxirio batzuk
jarriko ditugu, kotoian hortxe erdi-erdian sartuta,
ontziaren horma ukitzen dutela, haziak nola Haziak
hazten diren ikusteko.
Azkenik, ura botako dugu, kotoia heze egon dadin,
eta ontzia aireztapen oneko leku argitsu batean
utziko dugu, giro-tenperaturan.
Astebete baino zertxobait gehiago behar da
esperimentua osorik egiteko. Beraz, garrantzi
handikoa da kotoia beti heze dagoen zaintzea,
baina adi: heze egon behar du, eta ez urez blai.
2. Azter dezagun hazien bilakaera. Bizpahiru Kotoia
egunen buruan, haziak ernetzen hasiko dira.
Zurtoina haziko zaie, gorantz, bai eta sustraia
ere, beherantz.
3. Egiazta dezagun hipotesia. Horretarako, sustraia
zentimetro bat luze dela ikusitakoan, ontzia
etzanda jarriko dugu, aldeetako baten gainean
jarrita egon dadin. Amaitze aldera, hiruzpalau
egunean zain egongo gara.
ARIKETAK
27. Azaldu zure koadernoan zer prozesuri jarraitu diogun esperimentu horretan, puntu
hauek garatuz:
a) Sarrera: azaldu, labur-labur, zer den sustraiaren geotropismoa.
b) Hipotesia zein den adieraztea, eta zer esperimentu egingo den argitzea.
c) Esperimentua azaltzea, eta besteak beste, landarea egunero zenbat hazi den adieraztea.
d) Emaitzak eta interpretazioa. Zuzena al zen hipotesia?
28. Marraztu zure koadernoan esperimentuaren emaitza, xehetasunez, eta adierazi zer
unetan den nabariena sustraiaren okerdura.
29. Begiratu eskuineko marrazkiari. Ontzia mahai baten gainean etzanda dago, eta hazi
bat erne dago barruan. Hazia ernetzen hasi zenean, orain dagoen bezalaxe al zegoen
ontzia? Denbora luzea darama ontziak etzanda ala etzan berri dute? Eman arrazoiak,
zure erantzuna azaltzeko.
59

60. 832926 _ 0046-0063.qxd 22/4/08 13:16 Página 60
Ariketak
30. ● Kopiatu eta osatu taula hau, adieraziz zer 37. ● Elikagai atsegingarri bat usaintzen dugunean,
zentzumenek eta zer errezeptorek hautematen ahoa ur bihurtu zaigula esan ohi dugu.
dituzten inguruko informazio horiek, Zer estimuluk eragiten du portaera hori?
ugaztunetan. Zer erantzun mota sortzen da?
Informazioa Zentzumena Errezept. 38. ●● Begiratu beheko marrazkiei eta, ondoren,
Tenperatura erantzun galderei.
Objektuen forma
A B
Argiak eta itzalak
Elikagaiek zer substantzia
dituzten
Inguruko bibrazioak
Aireko substantzia kimikoak
Objektuen koloreak
Presioa
a) Zer portaera mota izan du barraskiloak,
31. ● Ugaztunek bost zentzumen dituzte: ikusmena, berezkoa ala bereganatua?
entzumena, dastamena, usaimena eta ukimena. b) Zer estimuluk eragin du portaera hori?
Zure ustez, horietatik zein bi zentzumenek ematen Eta erantzuna?
dute inguruneari buruzko informazio gehien? Zergatik? c) Zer onura lortzen du barraskiloak
portaera mota horrekin?
32. ● Ornodunen gorputzeko zer organotara bidaltzen
dute informazioa zentzumen-organoek? Zer egiten 39. ●●● Zure ustez, zer funtzio betetzen dute
du organo horrek zentzumen-organoetatik jasotako sugeen nahiz muskerren mihi zatibituak
informazioarekin? eta katuen biboteak?
33. ●● Zer bi koordinazio-sistema dituzte animaliek?
Iraungo al lukete bizirik animaliek, bi koordinazio-
sistema horiek gabe? Zergatik? Zure ustez, zer arazo
izango lituzkete, epe laburrean eta epe luzean?
34. ●● Adierazi zein den estimulua eta zein erantzuna,
egoera hauetako bakoitzean.
a) Kanpoan oso tenperatura hotza denean, muskerrak 40. ● Adierazi beheko ekintza hauek borondatezkoak
ezkutuan gorde, eta geldi-geldi geratzen dira, ala oharkabekoak diren.
energia kontsumoa ahalik gehiena murrizteko. a) Untxiek, sasien artean hotsen bat entzunez gero,
b) Lur-zizareek argitik ihes egiten dute, eta hezetasun burua bihurtzen dute.
bila, lur hezean barrurantz ezkutatzen dira. b) Tximinoek, besoan sastada bat sumatuz gero,
c) Marmokek, beste animalia bat ukituz gero, azkar-azkar kentzen dute.
zeluletako batzuetan duten harizpi bat jaurtitzen c) Katamotzak goizean goiz ibaiertzera joaten dira,
dute, eta haren bidez, likido erresumingarri bat ura edatera.
injektatzen diote animalia horri.
d) Lehoien bihotz-taupadak bizkortu egiten dira,
d) Kameleoiak, inguruan harrapakinen bat dagoela gazelak harrapatu nahian atzetik doazenean.
susmatuz gero, kamuflatu egiten dira, dauden
e) Elefanteek ia gorputzeko tenperatura berbera
lekuko tonu berberak hartuz.
izaten dute beti.
35. ●●● Ia ezinezkoa da etxeetan izaten diren euliak f) Koalek gozo-gozo laztantzen diete azala kumeei.
eskuez zapaltzea, baina euliak hiltzeko tresna zulodun g) Hontzek begiak mugitzen dituzte etengabe,
horietako bat erabiliz, nahiko erraz harrapatzen dira. harrapakinik baden ikusteko.
Egin hipotesi bat, gertaera hori azaltzeko.
41. ● Animalietan, giharren bat uzkurtzeak
36. ● Egin eskema bat, adierazteko zer ibilbide egiten gorputzean mugimenduren bat sortzea dakar.
duten estimuluak nahiz erantzunak nerbio-sistemaren Zure iritziz, zer bi baldintza bete behar dira
kontrolpean dagoen ekintzaren batean. edozein gihar mugi dadin?
60

61. 832926 _ 0046-0063.qxd 22/4/08 13:16 Página 61
42. ●● Azaldu zer ondorio atera daitekeen bi marrazki 44. ●●● Izaki bizidun guztiak gai dira beste banako
hauetatik. batzuetan portaera jakinak eragingo dituzten
estimuluak sortzeko. Hori izaki bizidunen arteko
komunikazio mota bat da.
Adierazi zer esanahi izan dezaketen gertaera
hauek:
a) Tximinoek garrasi egiteak.
b) Inurriek feromonak sortzeak.
c) Zenbait hegazti arrek luma koloretsuak
43. ●● Asmatu esperimentu bat, sustraien geotropismoa izateak.
eta hostoen fototropismoa azaltzeko. d) Zenbait arrain emek sabel konkortua izateak.
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Erreflexu baldintzatuak
XX. mendearen hasieran, Ivan Pavlov medikua ohartu
zen bere laborategiko txakurrak listua eta urin
gastrikoak jariatzen hasten zirela, janaria ekarri ohi
zien pertsonaren oinkadak entzun orduko; hau da, A B
itxura guztien arabera, janaria aurreikusten ikasi
zuten txakurrek.
Pavlov, orduan, fenomeno hori zehatzago aztertzen
hasi zen, eta horretarako, beste estimulu batzuk erabili
C D
zituen. Lehenbizi, neurtu zuen zenbat listu jariatzen
zuen txakurrak hari haragi puska bat erakutsitakoan, 49. ●● Adierazi ibilbide hauetatik zein egin duten
eta berehala ohartu zen listu-jarioa ugaritu egiten zela nerbio-mezuek:
hori egindakoan (A). Esperimentuaren bigarren fasean,
egiaztatu zuen txakurrak ez zuela aparteko listu-jariorik a) Estimulua ➝ Errezeptorea ➝ Nerbio-zentroa ➝
izaten kanpai-hotsa entzunez gero (B), eta ondoren, ➝ Efektorea (giharra) ➝ Erantzuna
txakurrak janaria jasotzen zuen orotan aldi berean b) Estimulua ➝ Efektorea ➝ Nerbio-zentroa ➝
kanpai-hotsa entzun zezan ahalegindu zen (C). Azken ➝ Efektorea (guruina) ➝ Erantzuna
fasean (D), Pavlovek kanpaia zenbait aldiz jotzen zuen, c) Estimulua ➝ Erantzuna ➝ Errezeptorea ➝
txakurrari haragi puska erakutsi aurretik; eta ohartu Nerbio-zentroa ➝ Efektorea (guruina) ➝ Erantzuna
zen listu ugari jariatzen zuela kanpai-hotsa entzutean,
d) Estimulua ➝ Errezeptorea ➝ Nerbio-zentroa ➝
nahiz eta janaririk batere ez erakutsi. Erantzuteko
➝ Efektorea (guruina) ➝ Erantzuna
modu horri erreflexu baldintzatua esaten zaio.
50. ●● Zer esaldik azaltzen du ondoen zer gertatu den
45. ● Zer ideia probatu nahi zuen Pavlovek? esperimentuan?
46. ● Pavloven esperimentuaren lehen fasean, a) Txakurrak izandako portaera asoziazioz
zein da estimulua? Eta erantzuna? ikasia da.
b) Txakurrak izandako portaera erabat
47. ● Esperimentuaren bigarren fasean, zein da senezkoa da.
estimulua? Eta erantzuna?
c) Kanpaia zenbat aldiz jotzen dugun,
48. ● Zer organo efektorek eragin dituzte horren araberakoa izango da txakurrak
erantzunak? jariatuko duen listu kantitatea.
61

62. 832926 _ 0046-0063.qxd 19/4/08 12:41 Página 62
Laburpena
Nolabaiteko erantzuna eragin dezaketen ingurune-aldaketak dira
Estimuluak estimuluak, bai kanpo-ingurunekoak, bai barne-ingurunekoak.
Hiru mota daude: fisikoak, kimikoak eta biotikoak.
KOORDINAZIOA ETA HARREMANA, ANIMALIETAN
Estimuluak hautematen dituzten egiturak dira. Animalietan,
zentzumen-organoetan daude. Hautemandako estimuluak nerbio-
bulkada bihurtzen dituzte, eta gero, bulkada horiek nerbio-zentroetara
iristen dira. Estimuluak nolakoak diren, lau errezeptore mota daude:
Errezeptoreak • Mekanikoak: ukipenarekiko, presioarekiko, mugimenduarekiko eta
soinuarekiko sentikorrak dira.
• Kimikoak: zenbait substantzia kimiko badauden hautematen dute.
• Bero-errezeptoreak: tenperatura-aldaketak hautematen dituzte.
• Argi-errezeptoreak: argia hautematen dute.
Hainbat estimulurekin erreakzionatuz erantzunak lantzen dituzte,
eta gero, erantzun horiek organo efektoreei helarazten zaizkie.
Nerbio- Ornodunetan, garuna eta bizkarrezur-muina dira.
zentroak
Nerbioen zeregina da bulkadak nerbio-zentroetatik gorputzeko atal
guztietara eramatea, eta efektoreei egin beharreko ekintza eginaraztea.
Erantzuna gauzatzen duten organoak dira. Bi erantzun mota izan
daitezke:
• Mugimenduzkoa: erantzuna mugimendua da. Lokomozio-aparatuak
Efektoreak
egiten du.
• Jariatzezkoa: erantzuna zenbait substantzia jariatzea da. Guruinek
egiten dute.
KOORD. ETA HARREM.
Landareek bi erantzun mota izaten dituzte kanpo-estimuluekiko:
LANDAREETAN
• Tropismoak: hainbat estimuluri erantzunez landareak norabide jakin batean haztea.
Hazteko norabidea aldatze hori iraunkorra izaten da. Tropismoa positiboa dela
esaten da, landarea estimulurantz hazten denean, eta tropismoa negatibotzat
hartzen da, landarea estimulutik urruntzen denean.
• Nastiak: hainbat kanpo-estimuluri erantzunez landarearen zenbait atal aldi baterako
mugitzea.
ARIKETAK
51. Adierazi zer gertatzen zaien animaliei estimulu bat gertatzen denetik erantzuna gauzatzen duten arte.
52. Osatu goiko eskema, adieraziz animaliek zer bi koordinazio-sistema dituzten, eta azalduz horietako bakoitzak
zer ezaugarri dituen. Landareek ere bi koordinazio-sistema horiek al dituzte?
53. Zer eragiten du organismoek kanpo-estimuluerekin erreakzionatuz sortzen dituzten erantzunen multzoak?
Zer motatakoa izaten da animalietan?
54. Osatu eskema, adieraziz zer tropismo mota nagusi dauden.
62

63. 832926 _ 0046-0063.qxd 19/4/08 12:41 Página 63
IRAKURLEAREN TXOKOA
Zentzumen-sistemak
Kaio hauskaren arrautzek oilo- uso-arrautzen neurrikoetatik
arrautzen itxura dute, baina hasi eta ostruka-arrautzen neurri-
handiagoak dira. Berdexkak edo koetaraino, baina berezko arrau-
marroiak dira kolorez, eta zenbait tzek dituzten forma, kolorea eta
orban ilun handi izaten dituzte, orbanak aldatu gabe, betiere.
mutur kamutsean, batik bat. Formak zer-nolako eragina duen
Antzarek bezala (lehen aritu bai- aztertzeko, prisma itxurako eta
kara haiez), kaioek ere arrautzak zilindro formako ereduak erabili neurri berekoa eta bestea askoz ugarikoak deigarriagoak direlako.
berreskuratzen dituzte, pirritan- zituen, bai eta bloke laukizuzenak handiagoa bazen ere. Halaber, Izan ere, baliteke ezaugarri horiek
pirritan habiatik kanpora joanez eta arrautza itxurako ereduak ere, nahiago izaten zituzten tanto kaioen begiak gehiago estimula-
gero. Gerard Baerends holandar baina denak neurri berekoak eta txiki ugariko gezurrezko arrau- tzea, eta beraz, haiei deigarri iza-
etologoak portaera hori aztertu oso antzera margotuak, formarik tzak, berezkoen antzera orban teko aukera handiagoak edukitzea.
du, hainbat esperimentu burutsu eraginkorrena zein den jakiteko. handi gutxi batzuk zituztenak
eta zorrotzen bidez, aztertzeko PETER J. B. SLATER,
Kaioentzat zer ezaugarri diren baino. Zergatik? Bada, segur aski, El comportamiento animal.
zehatz-mehatz zer estimuluri garrantzi handienekoak aztertze- arrautza handiak eta orban Cambridge University Press
esker dakien animalia horrek ko, esperimentu ugari egin behar argitaletxea
habiatik kanpo dagoen objektua izan zituen, arrautzen kokapenak
egiaz arrautza bat dela. eragin nabarmen-nabarmena IRAKURTZETIK ULERTZERA
Hauxe egin zuen Baerendsek: baitzuen hegazti haietan: parean 55. Nolakoak dira kaio hauskaren arrautzak?
kaio baten habiatik kanpo gezu- bi arrautza berdintsu izanda,
56. Kaioek nahiago izaten zituzten arrautza
rrezko bi arrautza jarri, elkarren batzuek ia beti ezkerrekoa auke-
ondoan, eta ezkutaleku batetik ratzen zuten, eta beste batzuek, handiak eta tanto ugarikoak. Zergatik?
begira, bi arrautzetatik zein era- eskuinekoa. 57. Zer jakin nahi zuen Baerendsek?
maten zuen pirritan lehenbizi Hori guztia kontuan hartzeko, Zer ondorio atera zituen Baerendsek
aztertu. Milaka proba egin zituen, kaio bakoitzari arrautza-pare esperimentuetatik?
eta guzti-guztietan arrautzen desberdin asko jarri behar zitzaiz-
ezaugarriren bat aldatu zuen, 58. Egin kontu ikertu nahi duzula zer koloretako
kion, eta haien kokapena siste- arrautzak dituzten nahiago kaioek. Nola
jakiteko zein ezaugarri zituen matikoki aldatu. Oso emaitza
kaioak maiteen. Ez nahasteko, egingo zenuke?
argigarriak azaldu ziren. Esate
aldi bakoitzean ezaugarri bakarra baterako, arrautza-pare guztie- 59. Baerendsek esperimentu bakoitzean arrautzen
aldatzen zuen. Probetako batean, tatik handiena nahiago izaten ezaugarri bakarra aldatzen omen zuen.
adibidez, hainbat neurritako zuten kaioek, baita bi arrautza Zure ustez, zergatik jokatzen zuen horrela?
arrautzak jarri zizkien kaioei, horietako bat beren arrautzen
ZABALBIDEAK
Liburuak: Bideoak:
Secretos del mundo animal El sexto sentido. JOHN DOWNER. BBC TV Production in
TIM BIRKHEAD ETA BESTE BATZUK. Reader's Digest argitaletxea association with Australian Broadcasting Corporation and
Liburu interesgarri, atsegin eta arina da, koloretan irudizta- Coronet Films.
tua, idazkera lañoz idatzia, eta animaliei buruzko aurkikuntza
Sentidos de los animales. Biovideo BBC saila.
zientifiko liluragarriz josia.
2. bideoa.
Fisiología animal. Adaptación y medio ambiente
NIELSEN SCHMID. Omega argitaletxea
Sarean:
Animalien antolaketaren eta moldaeren berri jakiteko esku-
liburu osoa da. www.educateca.com
Zientziekin lotutako informazio ugari.
Artikuluak: www.todo-ciencia.com
Ratas detectoras de minas. Okapi. 2006ko urtarrila. 49. zk. Biologiari, fisiologiari, ekologiari… buruzko informazioa.
63

64. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 64
4 Ugalketa
Itsas zaldi kumeak.
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Ugalketa zer eta zertarako den ikasiko
duzu.
• Ziklo biologikoan zer aldi nagusi izaten
diren jakingo duzu.
• Ugalketa asexuala eta sexu bidezko
ugalketa bereiziko dituzu.
• Sexu bidezko ugalketak animalietan
zer fase dituen ikasiko duzu.
• Landareen bizi-zikloan txandaka zer
organismo aritzen diren jakingo duzu.
• Sexu bidezko ugalketak animalietan Bi itsas zaldi, elkar gorteiatzen.
zer fase dituen ikasiko duzu.
• Bi ugalketa motek zer alde on eta
zer alde txar dituzten aztertuko duzu.
• Lore baten marrazki zientifikoa
egingo duzu.
Itsas zaldi ar bat,
umedun.

65. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 65
Ez dago munduan inor itsas zaldiei buruz Amanda Vicent biologoak adina
dakienik. Hura da gai horretan adituena, eta animalia horiek ur azpian
zer-nolako portaera eta ugalketa dituzten aztertu duen lehena. Gaur egun,
Seahorse proiektuan dabil buru-belarri, itsas zaldien habitata babestu eta
Amanda Vicent.
haien ugalketa eta portaera aztertu nahian, betiko gal ez daitezen lagun-
garri izango delakoan.
Itsas zaldietan, ugalketa da harrigarriena, arra gelditzen baita umedun.
Ugalketaren prozesua dantza batekin hasten da: bi egun ere iraun dezake,
eta hartan, arra eta emea elkarri lotzen dira, isatsaren bidez. Ondoren,
emeak, arrautzak erruteko hodi baten bidez, 200 arrautza baino gehiago
sartzen dizkio arrari, hark sabelaldean duen poltsa batean. Arrautzak
poltsan erabat seguru daudenean, arrak esperma askatzen du, haiek ernal
daitezen. Poltsa horretan garatzen dira enbrioiak, ondo-ondo babestuta.
Bi astetik sei astera bitarteko denbora-tartearen buruan, eklosioa gertatzen da;
hots, itsas zaldi kumeak arrautzatik ateratzen dira. Orduan, arrak erditzea
egiten du: bere baitan kuzkurtu, eta kumeak kanporatzen ditu, zentimetro
ingurukoak, dagoeneko erabat garatuak, poltsako irekiduran zehar.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Zure ustez, zer organismo mota dira itsas zaldiak?
2. Zer ugalketa mota dute itsas zaldiek?
3. Zergatik da hain garrantzitsua ugalketa-funtzioa?
4. Zertan dira desberdinak sexu bidezko ugalketa eta
ugalketa asexuala?
5. Zer da ernalketa?
Bilatu erantzuna
Nola deritzo espezie bereko arrak eta emeak elkarren
oso desberdinak izateari?

66. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 66
1 Ugalketa eta bizi-zikloa
Edozein espeziek bizirik iraungo badu, ezinbestekoa da banakoak
ugaltzea, hildakoak ordez ditzaten.
Ugalketa deritzo edozein espezietako banakoek beren antzeko
beste banako batzuk sortzen dituzten funtzioari; hau da, gurasoek
ondorengoak sortzeko funtzioari.
Oinarri-oinarrian, bi ugalketa mota daude:
• Asexuala. Banako edo guraso bakar bat aritzen da, eta hark beste
banako batzuk sortzen ditu, bere berdin-berdinak. Horrela ugaltzen
dira algak, protozooak, onddoak, eta zenbait landare eta animalia.
• Sexu bidezkoa. Eskuarki, bi banako edo guraso aritzen dira: ar bat eta
Izaki bizidun guzti-guztiek dute ugalketa
deritzon funtzioa, hura gabe ezinezkoa eme bat. Horiek bi-bien karaktereak dituzten beste banako batzuk
baita espezieak irautea. sortzen dituzte. Izaki bizidun zelulaniztunak ugaltzen dira horrela.
Bizi-zikloa edo ziklo biologikoa
Bizi-ziklo edo ziklo biologiko deritzo organismo orok bizitza osoan iga-
rotzen dituen aldien multzoari; hau da, zigoto-alditik banako heldu
bihurtu eta ugaltzeko gai izan bitarteko faseen multzoari.
Edozein izaki bizidunen ziklo biologikoan zenbait aldi bereizten
dira, aldi horietako bakoitzean organismoak zenbait aldaketa bereiz-
garri izaten baititu, eta elikadura-premiak ere ez baitira berberak. Aldi
Hegazti baten bizi-zikloa horien iraupenari dagokionez, alde handiak daude, zer espezie den:
amebetan, adibidez, ordu gutxi batzuk irauten dute, eta beste espezie
batzuetan, berriz, zenbait urte.
Ugalketa Eskuarki, ziklo biologiko orok fase hauek hartzen ditu barnean:
• Ugalketa. Fase horretan, organismoek zelula bat edo zelula multzo
Arrak emea bat sortzen dute; zelula hartatik edo haietatik, gurasoen ezaugarriak
estaltzen du
Emean
dituen beste banako bat sortzen da, gero.
ernaltzea • Enbrioi-garapena. Ugalketan sortu den zelulatik, zigoto deritzon
gertatzen da
hartatik, banako oso bat sortzen da, zenbait zatiketa direla medio.
• Hazkuntza. Fase horretan, organismoa helduz joaten da, eta gorputza
Arrautzak
erruten
hazi egiten zaio. Bukaeran, organismoak behin betiko neurria hartzen
ditu habian du, bai eta bere espezieko helduek izaten dituzten ezaugarriak ere.
Enbrioi-garapena
Izaki bizidun zelulabakarretan, zelulen bolumena handitzearen
Arrautza
garatuz doa,
ondorioz gertatzen da hazkuntza. Zelulaniztunetan, berriz, zelula
enbrioia kopurua handitzearen ondorioz gertatzen da, nagusiki.
eratzen
den arte
ARIKETAK
1. Zergatik zaie izaki bizidunei ezinbestekoa ugalketa?
Zer funtzio betetzen du ugalketak espezie orotan?
2. Zertan dira desberdinak ugalketa asexuala eta sexu bidezkoa?
Txita Enbrioia
ateratzen da 3. Zer dira obozelulak edo zigotoak?
Hazkuntza
66

67. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 67
Ugalketa asexuala,
2 animalietan
Ugalketa asexuala izatea oso arrunta da izaki bizidun zelulabakarretan,
baina ez, ordea, animalietan: animaliarik bakunenak eta eboluzio-maila
txikienekoak soilik ugaltzen dira horrela.
Sexu gabe ugaltzen diren animalietan, bi modutara gerta daiteke ugalketa,
nagusiki:
• Zatiketaz. Banakoa bi zatitan edo gehiagotan hausten da, eta zati
horietako bakoitzetik ondorengo bat sortzen da. Horrela ugaltzen
dira zelenteratuak (adibidez, anemonak) eta harrak (esate baterako,
lur-zizareak eta planariak).
Itsas izarrak eta beste animalia batzuk sexu bidez ugaltzen dira, berez,
eta ez zatiketaz; baina gai dira birsorkuntza deritzon prozeduraren
bidez ustekabean galdutako gorputz zatiak berriro eratzeko. Arrabioek ARIKETAK
eta sugandilek, besteak beste, zenbait organo ere birsortzen dituzte, 4. Zertan dira desberdinak
ahalmen horri esker; esate baterako, isatsa. organismo zelulabakarren
• Gemazioz. Animaliari koskor edo gema bat ateratzen zaio gorputzean. erdibiketa eta animalien
Organismo batzuetan, gema bereizi egiten da, eta banako heldu bat zatiketa?
sortzen da hartatik; horrela gertatzen da ur gezatako hidretan. Beste 5. Sexu bidezko zer ugalketa
izaki bizidun batzuetan, berriz, guraso duen organismoari lotuta mota dira arruntenak
jarraitzen du, eta kolonia bat eratzen da; horrela egiten dute, esate animalietan?
baterako, koralek.
Zatiketa Planaria Birsorkuntza
Zati kumeak
birsortuak Zati
Itsas izarra
birsortua
Planaria Zati
ama birsortua
Bakarkako gemazioa Gemazio koloniala
Korala
Gema
Ur gezatako
hidra
67

68. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 68
Sexu bidezko ugalketa,
3 animalietan
Animalia gehienak sexu bidezko prozesuen bidez ugaltzen dira. Baina
Sexu bidezko
ugalketa espezie batzuek txandakako ugalketa dute, eta sexu bidezko prozesuak
Marmoka
eta prozesu asexualak txandakatzen dituzte; adibidez, marmokek.
Eskuarki, animalien sexu bidezko ugalketan sexu desberdineko bi banako
behar dira: banako arra eta banako emea; eta horietako bakoitzak
zelula sexual edo gameto bat edo batzuk jartzen ditu.
Arrek nahiz emeek ugalketarako organo berezituak garatzen dituzte,
gonada deritzenak; haietan, gametoak sortzen dira.
• Arretan, gonadak testikuluak dira, eta gameto maskulinoak edo
espermatozoideak sortzen dira haietan. Gameto horiek, eskuarki,
txikiak eta mugikarrak dira.
Larba
• Emeetan, gonadak obulutegiak dira, eta gameto femeninoak edo
obuluak sortzen dira haietan. Gameto horiek mugiezinak dira, esper-
Polipoak matozoideak baino handiagoak, eta substantzia elikagarriak pilatzen
Zatiketa
dituzte, lehenbiziko faseetan enbrioi oraindik garatu gabea elikatzeko.
Banakoen sexua
Espezie batzuetako banakoek bi gonada motetatik bakarra dute; beste
batzuetakoek, biak. Hori kontuan hartuz, bi espezie mota bereizten dira:
• Sexubakarrak. Banako bakoitzak gonada mota bakarra du. Beraz,
Zelenteratuek bi aldi dituzte bizi-zikloan: organismoek sexu bereiziak dituzte: batzuk sexu maskulinokoak
polipo-aldia eta marmoka-aldia. Marmokak dira, arrak ( ), alegia, eta testikuluak dituzte; eta beste batzuk sexu
aske bizi dira, eta sexu bidez ugaltzen dira. femeninokoak dira, emeak ( ), alegia, eta obulutegiak dituzte.
Sexu bidezko ugalketaren ondoren, larba bat Animalia gehienak sexubakarrak dira.
eratzen da, eta hura hazitakoan, polipo
bihurtzen da. Polipoa itsas hondoari itsasten Batzuetan, espezie bereko arrek eta emeek elkarren antz handia dute,
zaio, eta denbora-tarte baten buruan, zatitu eta gonadak soilik dituzte desberdin; halaxe da, adibidez, txaku-
egiten da (ugalketa asexuala), eta marmokak rretan eta untxietan.
sortzen dira. Beste batzuetan, berriz, espezie bereko arrak eta emeak desberdinak
dira, bai neurrian, bai forman, bai kolorean; esate baterako, lehoiak,
erleak, paumak, etab. Hori hala denean, espezie horrek dimorfismo
sexuala duela esaten da.
• Hermafroditak. Banako bakoitzak bi gonada motak ditu, maskulinoak
nahiz femeninoak. Banako hermafroditek bi gameto motak sortzen
dituzten arren, oso gutxik ernaltzen dute zeinek bere burua (autoernal-
keta). Hermafroditismoa oso ohikoa da substratuari itsatsita bizi diren
animalietan, mugimendu geldokoetan eta parasitoetan; adibidez,
barraskiloak, lur-zizareak, izainak eta lanpernak.
ARIKETAK
6. Non sortzen dira gametoak animalietan?
7. Aipatu dimorfismo sexuala duten zenbait animaliaren izenak.
Estalaldian, barraskiloetako batek arrarena 8. Zure ustez, zergatik ez da ohikoa banako hermafroditetan
egiten du, eta besteak, emearena; eta autoernalketa gertatzea?
gametoak trukatzen dituzte.
68

69. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 69
4 Ernalketa
Ernalketa deritzo obulu bat eta espermatozoide bat elkartu
eta bakoitzaren nukleoek bat egiteari; ernalketaren ondorioz,
obozelula edo zigotoa eratzen da.
Zigotoa, sortu ondoren, zatitzen eta zatitzen hasten da, harik eta enbrioia
sortzen den arte; orduan, enbrioia garatuz joango da, eta prozesuaren
bukaeran, banako oso bihurtuko.
Ernalketa gertatzeko, ezinbestekoa da gametoak ur-ingurune Kanpo-ernalketako bizi-zikloa
egokian askatzea; bestela, izan ere, espermatozoideek ezingo Enbrioi-garapena
dute obuluraino igeri egin eta hura ernaldu. Bi ernalketa
Arrautzak
mota daude:
• Kanpo-ernalketa. Uretako animalia gehienak ernaltzen
dira horrela, eta lehorreko gutxi batzuk ere bai: adibidez,
Arra
anfibioak eta zenbait intsektu. Amaren organismotik Emea
kanpo gertatzen da; kanpo-ingurunean, alegia. Emeak
obulu ernaldu gabeak kanporatzen ditu, eta ondoren,
arrek espermatozoideak askatzen dituzte, obuluak ernal
ditzaten. Kanpo-ernalketa zoriaren baitan dago, eta horre-
Espermatozoideak Obuluak
gatik, arrek nahiz emeek gameto ugari askatzen dituzte.
• Barne-ernalketa. Itsas zaldiak eta beste arrain batzuk ernaltzen dira
horrela, bai eta olagarroak eta lehorreko ia animalia guztiak ere.
Ugaltze-aparatu femeninoaren barnean gertatzen da, ingurune nahikoa
hezea baita hura, ernalketarako ezinbesteko baldintza. Horretarako,
gehienetan beharrezkoa izaten da kopulazioa; hots, arrak, kopulazio-
organo baten bidez, emearen ugaltze-aparatuan espermatozoideak
sartzea. Kopulazioz ernaltzen dira intsektu asko, narrastiak, hegaztiak
eta ugaztunak.
Barne-ernalketako bizi-zikloa
Zigotoa
Espermatozoideak
ARIKETAK
Obulua
9. Zergatik dute lehorreko
animaliek barne-ernalketa,
eta ez kanpo-ernalketa?
10. Zure ustez, zer ernalketa mota
da onena, alde on gehien
dituena? Zergatik?
Arra Emea
69

70. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 70
5 Enbrioi-garapena
Enbrioi-garapen deritzo zigotoa sortzen denetik banakoa
jaio bitarteko prozesu osoari.
Ernalketa eta enbrioi-garapena non gertatzen diren kontuan hartuz, hiru
ugalketa mota bereizten dira animalietan:
• Obiparoa. Enbrioia amaren gorputzetik kanpo garatzen da: arrautzan,
hain zuzen ere; eta hartan dauden gordekinez elikatzen da. Kanpo-
ernalketa duten animaliak garatzen dira horrela: arrain gehienak,
esate baterako; eta barne-ernalketa duten batzuk ere bai: hegaztiak
eta narrasti gehienak, besteak beste.
• Bibiparoa. Enbrioia amaren gorputzaren barnean garatzen da, eta
garapen-prozesuan, amak, babesteaz gain, elikatu ere egiten du.
Kanguruak nahiz gainerako martsupialioak Ugaztun gehienetan, amak sabelaren barnean duen organo batean
ugaztunak dira, baina ez dute plazentarik. garatzen da enbrioia: umetokian edo uteroan, hain zuzen.
Kumeak heldu gabe jaiotzen dira, eta
martsupioan osatzen dute garapena;
Enbrioia eta ama plazentaren bidez elkarri lotuta daude. Organo
hantxe ditu amak ugatzak, hain zuzen ere. hori umetokiaren barnealdean dago, eta hari esker, enbrioiak, amagan-
dik oxigenoa eta mantenugaiak lortzeaz gain, hondakin-substantziak
ARIKETAK kanporatzen ditu. Plazentatik zilbor-hestea ateratzen da: odol-hodiz
11. Zer da plazenta? Non sortzen
osatutako hodi bat da, eta plazenta eta enbrioia lotzen ditu.
da? Zertarako da? • Obobibiparoa. Enbrioia amaren barnean garatzen da, baina mante-
nugaiak arrautzako gordekinetatik lortzen ditu. Horrela ugaltzen dira
12. Zure ustez, zer alde on ditu
marrazo eta arraia batzuk, eta zenbait suge eta musker.
ugalketa bibiparoak, ugalketa
obiparoaren aldean? Enbrioi-garapeneko prozesuaren bukaeran, eklosioa gertatzen da,
obiparoetan eta obobibiparoetan, eta erditzea, bibiparoetan.
JAKINGARRIAK
Hegaztien arrautzak eta narrastienak
Hegaztietan nahiz narrastietan, obulu ernaldua arrautza bihurtzen da, eta hantxe garatzen da enbrioia.
Baina hegaztiek arrautzak berotzen dituzte, enbrioia haz dadin, eta narrastiek, berriz, ez.
Arrautzek atal hauek dituzte:
Oskola
Oskola. Estalki porotsua da, karekizkoa, eta airea ukitu bezain laster Txalaza
gogortu egiten da. Babesa ematen du. Gorringoa Zuringoa
Oskolaren mintzak. Oskolaren azpiko aldean dauden bi mintz dira.
Arrautzaren mutur biribilduan bereizi egiten dira, eta horrela, aire-ganbera
bat sortzen da. Mikroorganismorik ez sartzeko balio dute, hesi modukoa
eratzen baitute.
Albumina edo zuringoa. Enbrioia elikatzeko ezinbesteko substantziak ditu.
Txalaza. Gorringoa zuringoaren erdi-erdian egon dadin gorringoa eta mintza
lotzen dituzten proteinazko bi harizpietako bakoitzari deritzo.
Gorringoa. Arrautza bera horixe da. Zelula bat da, obulutegitik askatutako obulutik
sortua, eta zitoplasma, nukleoa eta mintza ditu. Batzuetan, orban gorrixka bat Blastodiskoa Oskolaren
izaten du: blastodiskoa, hain zuzen ere; hartatik garatzen da enbrioia. mintzak
70

71. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 71
Enbrioi-aldiaren osteko
6 garapena
Enbrioi-aldiaren osteko garapena deritzo banakoa jaiotzen
denetik heldu bihurtu eta ugaltzeko gaitasuna hartu bitarteko
prozesuari.
Animalietan, garapen hori bi motatakoa izan daiteke:
• Zuzena. Kumeek, jaiotakoan, helduen antzeko itxura dute, eta
horrenbestez, haztean baino ez datza prozesua. Bibiparo ugaztunak
garatzen dira horrela, bai eta substantzia elikagarri ugariko
arrautzak dituzten animalia obiparoak ere: narrastiak, hegaztiak eta
zenbait intsektu, alegia. ARIKETAK
• Zeharkakoa. Kumeak (larbak deritzenak, hain zuzen) erabat garatu 13. Zure ustez, zergatik dute
gabe jaiotzen dira, eta haien itxura eta portaera helduen itxuraren dieta desberdina larbek
eta portaeraren oso bestelakoak dira. Metamorfosi deritzen zenbait eta helduek?
aldaketaren bidez bihurtzen dira larbak heldu.
14. Zertan dira desberdinak
metamorfosi bakuna eta
Metamorfosia
konplexua?
Bi metamorfosi mota daude: bakuna eta konplexua.
Metamorfosi bakuna Metamorfosi konplexua
Arrautzak
Larba
Arrautzak
Larba
Pupa
Heldua
Heldua
Larbak jarraian bihurtzen dira heldu, aldi batez ere egonean Larbak, azala berritzeaz gain, egonean geratzen dira aldi
geratu gabe; zenbait aldiz azala berritzen zaie, hazteko, baina batez, eta pupa edo krisalida bihurtu ondoren, banako heldu
besterik ez. Metamorfosi mota hori izaten dute anfibioek, bilakatzen dira. Zenbait intsektuk dute horrelako metamorfosia;
moluskuek, ekinodermoek eta zenbait intsektuk. esaterako, euliek eta tximeletek.
71

72. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 72
7 Landareen bizi-zikloa
Landareek, bizi-ziklo osoan, bi organismo mota txandakatzen dituzte:
• Esporofitoa. Esporak sortzen dituen landarea edo landare-atala da.
• Gametofitoa. Gametoak sortzen dituen landarea edo landare-atala da;
hots, ugaltze-zelula maskulinoak eta femeninoak sortzen dituena.
Gametofitoak, hortaz, gametoak sortzen ditu. Gameto maskulino bat eta
gameto femenino bat elkartzen direnean, zigotoa sortzen da, eta hark
enbrioia eratzen du. Enbrioia garatzen denean, esporofitoa sortzen da;
hark esporak eratzen ditu, eta gero, esporetatik beste gametofito batzuk
garatzen dira.
Goi-mailako landareetan, landarean
ikusten den guztia izaten da esporofitoa; Landare loredunetan (angiospermoetan nahiz gimnospermoetan), landa-
gametofitoa, berriz, oso txikia izaten da, rean ikusten dugun guztia izaten da esporofitoa, eta gametofitoa, berriz,
eta ezin da bereiz bizi. loreen barnealdea baino ez.
Goroldioen bizi-zikloa Iratzeen bizi-zikloa
Esporofitoa Esporofitoa Frondea
Kapsula
Erneketa
Esporak
Esporangioa
Ernalketa Ernalketa
Gametofito Protaloa
femeninoa
Gametofito Gametofito Esporak
femeninoa maskulinoa
Erneketa
Gametofito
Gametofitoa maskulinoa Gametofitoa
Goroldioetan, normalean ikusten duguna gametofitoa da. Iratzeetan, ikusten dugun guztia esporofitoa da. Hostoen (frondeen)
Landare horiek sexu-organoak dituzte, eta gametoak sortzen atzeko aldean koskor batzuk dituzte, esporangioak, eta haietan sortzen
dira haietan. Zigotoa gametofitoan garatzen da, eta prozesuaren dira esporak. Erabat eratuta daudenean, esporak lurrera erortzen
ondorioz, esporofitoa sortzen da. Esporofitoak harizpi luze-luzeak dira, eta ernetakoan, gametofitoak sortzen dira: protaloak esaten zaie,
dira, eta kapsula bat dute muturrean; hantxe sortzen dira esporak. eta nekez ikusten dira. Gameto maskulinoak eta femeninoak bat egiten
Lurrera erortzen direnean, esporak erne egiten dira, eta beste dutenean, zigotoa sortzen da, eta hartatik, gero, beste esporofito bat.
gametofito batzuk sortzen dira horrela.
ARIKETAK
15. Arrosa-landareen zer atal da esporofitoa?
Eta gametofitoa?
16. Bilatu Funtsezko kontzeptuak atalean hitz hauen esanahia:
esporofito, gametofito, esporangio, angiospermo eta gimnospermo.
72

73. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 73
Ugalketa asexuala,
8 landareetan
Ugalketa asexuala ohikoagoa da landareetan, animalietan baino. Bi mota
daude:
• Ugalketa begetatiboa. Horrela ugaltzen diren landareak gai dira
norberaren zati batetik, gema deritzonetik, beste banako batzuk
sortzeko. Hiru gema mota bereizten dira:
– Estoloiak. Zurtoin txikiak dira, eta lurzoruarekiko paralelo hazten
dira. Zurtoinaren puntu batzuek, gema deritzenek, lurzorua ukitzean
sustraiak botatzen dituzte, eta beste banako batzuk sortzen dira Estoloia
haietatik, guraso duten landaretik bereiz. Marrubiak eta hirustak,
adibidez, horrela ugaltzen dira.
– Erraboilak. Lurpean hazten diren zurtoin txikiak dira, hosto lodi Gema
eta mamitsuz estaliak, eta beste landare batzuk ernetzen dira haie-
tatik. Tipulak, baratxuriak eta tulipak ugaltzen dira horrela.
– Tuberkuluak. Lurpeko zurtoinak dira, lodi-lodiak, gordekin ugari
pilatzen dituztela-eta; adibidez, patata. Zurtoin mota horrek zenbait
koskor edo gema izaten ditu (patataren begiak deritzenak), eta beste Hirustak estoloien bidez nola ugaltzen diren.
landare bat haz daiteke haietatik.
• Espora bidezko ugalketa. Banako baten zelula batetik, nukleoa
ARIKETAK
behin eta berriz zatitzearen ondorioz, zenbait zelula ume sortzen dira:
esporak. Gero, baldintzak egokiak badira, zelula horietatik beste 17. Zertan dira desberdinak
banako batzuk sortzen dira, inolako beste zelula batzuekin elkartu erraboilak eta tuberkuluak?
behar izan gabe. Goroldioak eta iratzeak ugaltzen dira horrela, bai 18. Zer dira esporak?
eta onddoak ere, nahiz eta azken horiek ez diren landareak.
JAKINGARRIAK
Ugalketa artifiziala
Antzina-antzinatik, landareak asexualki ugaltzeko gai direla baliatu izan da nekazaritzan, ezaugarri jakineko landareak
lortzeko. Metodo ugari erabiltzen dira, baina hauek dira azpimarragarrienak:
Aldaxka. Beste banako bat sortzeko Belaunketa. Landare zati bat tolestu Txertaketa. Landare baten zurtoin
gai den sustrai, zurtoin edo hosto zati eta lurpean sartzea da belauntzea, zati gemadun bat (txertoa) hartu
oro da. Horrelakoak dituzte geranioek, eta sustraiak egin ditzan du helburu. eta barietate bereko edo espezie
arrosa-landareek eta makalek. Adar Orduan, moztu egiten da, eta beste berdintsuko beste landare baten
gemadunak erabiltzen direnean, leku batera aldatu. Pikondoekin eta zurtoinaren barruan sartzeari
adar-aldaxka esaten zaie. mahatsondoekin erabiltzen dute. deritzo.
Zer onura ditu nekazarientzat landareak asexualki ugaltzeak?
73

74. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 74
Sexu bidezko ugalketa,
9 landare hazidunetan
Landare hazidunetan, bai gimnospermoetan bai angiospermoetan,
gametofitoa loreetan dago; hantxe daude landarearen ugaltze-organoak,
eta hantxe sortzen dira gametoak, sexu bidezko ugalketarako ezinbes-
tekoak.
Loreen egitura
Ia lore gehienak hermafroditak dira; horrek esan nahi du ugaltze-organo
maskulinoak nahiz femeninoak dituztela. Baina badira bestelakoak ere,
eta horiei, sexu bakar bateko ugaltze-organoak baino ez dituzten loreei,
Antera
sexubakar deritze.
Loreen barnean gametoak sortzen dira, eta hantxe gertatzen da ernalketa.
Lore oso orok atal hauek ditu:
Polen
• Lore-bilgarriak. Ugaltze-organoak biltzen eta babesten dituzte.
aleak – Kaliza. Kanpo-kanpoko bilgarria da, eta sepaloz osatuta dago,
gehienetan berdeak.
Estigma
– Korola. Barnealderago dago, eta zenbait petalok osatzen dute. Pe-
taloek, eskuarki, kolore ikusgarriak izaten dituzte, eta animalia
Estiloa polinizatzaileak erakartzeko balio dute.
Antera
Estaminea
• Ugaltze-organoak. Gametoak sortzen dituzten organoak dira:
Pistiloa
Obulua – Pistiloa. Ugaltze-organo femeninoa da. Botila itxurako egitura
Harizpia
batez edo batzuez osatuta dago. Goiko aldeari estigma deritzo;
lepoari, estiloa; eta oinarria obulutegia da. Obulutegian egoten
Obulutegia dira obuluak, eta haietan sortzen da gameto femeninoa.
– Estaminea. Ugaltze-organo maskulinoa da, eta bi atal hauek ditu:
Sepaloak alde batetik, harizpi bat, eta haren muturrean, bestetik, antera. Han
(kaliza)
Petaloak egoten dira, anteran, polen aleak, eta haietatik sortzen dira gameto
(korola) maskulinoak.
Polinizazioa
Polinizazio deritzo polen aleak estamineen anteretatik lore bereko edo
ARIKETAK beste bateko pistilora iristeko prozesuari.
19. Zer dago polen aleen Polen alea lore bereko pistiloan jalkitzen bada, polinizazio-prozesuari
barruan? autopolinizazio esaten zaio. Aldiz, beste lore bateko pistilora iristen ba-
da, polinizazio gurutzatu deritzo.
20. Zertan dira desberdinak
autopolinizazioa eta Polen aleak hainbat modutara joaten dira lore batetik beste batera,
polinizazio gurutzatua? baina bi modu hauek dira azpimarragarrienak:
21. Haizeak polinizatzen • Haizeak eramanda. Polen ale ugari behar da horrela ugaltzeko, eta
dituen landareek polen landare gimnospermoetan nahiz angiospermoetan gertatzen da:
ugari sortu behar omen esaterako, pinuetan eta zerealetan, hurrenez hurren.
dute. Zergatik? • Animaliek eramanda. Usain atsegina eta petalo ikusgarriak dituzten
22. Zertarako dituzte zenbait lorek landare angiospermoak ugaltzen dira horrela; polen aleak animaliaren
oso kolore deigarriak eta usain batek eramanda, alegia; esate baterako, arrosa-landarea. Polinizazio
atsegin-atsegina? mota hori intsektuek egiten dute gehienetan, baina zenbait hegazti ere
izaten dira tartean; adibidez, kolibria.
74

75. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 75
Ernalketa, eta enbrioien eta hazien eratze-prozesua
Gameto maskulinoak eta femeninoak bat egiten dutenean gertatzen da
ernalketa. Une horretatik aurrera, enbrioia eta hazia sortzen dira.
Hazia
1. Polen alea pistilora iristen da, eta polen-hodia
garatzen du. Gero, polen-hodia hazi egiten Albumena 3. Obulu ernaldua hazi bihurtzen da.
da, obulutegira iritsi arte. Hartan zehar Polen Haziaren barnean dago enbrioia,
Polen-hodia
joaten dira gameto maskulinoak. bai eta elikagai-gordekinak edo
alea
Gameto albumena ere, sortuko den landarea
maskulinoa hosto berdeak garatu eta fotosintesia
egiteko gai izan arte elikatzeko.
Enbrioia Obulutegia fruitu bihurtzen da, eta
haren bidez, hazia ondo babestuta
egoteaz gain, erraz sakabanatzen da.
Kotiledoiak
2. Obulutegiaren barnean, obulua ernaltzen
da, eta obozelula edo zigotoa eratzen da;
hartatik, gero, enbrioia eratuko da. Obulua
4. Enbrioian dagoeneko garbi ageri
Fruituen eratze-prozesua eta fruitu motak dira sustrai-hasikina edo erradikula,
zurtoin-hasikina edo plumula, eta
Landare angiospermoetan, ernalketa gertatu ondoren, obulutegia fruitu landarearen lehenbiziko gema.
bihurtzen da. Fruituaren eginkizuna da haziak babestea, batetik, eta Gainera, hostotxo bat edo bi ere izan
haiek sakabana daitezen erraztea, bestetik. ditzake enbrioiak: kotiledoiak deritze,
eta elikagai-gordekinak izaten dituzte.
Bi fruitu mota bereizten dira, nolako paretak dituzten kontuan hartuz:
Gero, lurzoruan, oxigeno-baldintzak
• Mamitsuak. Adibidez, tomatea, mahatsa eta sagarra. Pareta mamitsuak nahiz tenperatura- eta hezetasun-baldintzak
eta gozoak dituzte, substantzia elikagarriak eta ura pilatzen dituztelako. egokiak badira, hazia erne egiten da;
enbrioia, garatu; eta apurka-apurka,
• Lehorrak. Besteak beste, lekaleak, ezkurra eta intxaurra. Pareta landare bat sortzen da.
gogortuak dituzte, ura galtzen dutelako.
Hazien sakabanatzea eta erneketa
Fruituak heldu daudenean, landaretik bereizi eta sakabanatu egiten dira.
Sakabanatze horri esker, landareek beste leku batzuk koloniza ditzakete.
Hazia lurrera erortzen denean, erne egiten da, oxigeno-baldintzak nahiz ARIKETAK
tenperatura- eta hezetasun-baldintzak egokiak badira, betiere. 23. Non sortzen da polen-hodia?
Hazian ura sartzen denean hasten da erneketa-prozesua; izan ere, hazia Zer eginkizun du?
zabaltzea eta enbrioia garatzen hastea eragiten du urak. 24. Zer eginkizun dute kotiledoiek?
Hazi gehienetan, erradikula sortzen da lehenbizi; horri esker, landarea 25. Zer-nolako baldintzak eragiten
lurzoruari itsasten zaio. Ondoren, zurtoin txikia luzatu egiten da, azalera dute haziak ernetzeko prozesu
iritsi arte. Bitartean, landarea haz dadin ezinbestekoak diren mantenu- orotan?
gaiak ematen dituzte kotiledoiek.
75

76. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 76
10 Ugalketaren eraginkortasuna
Izaki bizidun guzti-guztiek dute ugalketa-funtzioa. Ez da ezinbestekoa
banakoek bizirik irauteko, baina bai, ordea, espezieak irauteko.
Ugalketa asexualaren alde onak eta txarrak
Ugalketa asexualaren alde txarren artean, hau da azpimarragarriena:
ondorengoak elkarren berdinak dira, bai eta gurasoen berdinak ere; hau
da, klon bat eratzen dute, eta horrenbestez, ingurunean edozer aldaketa
kaltegarri izanez gero, gerta liteke den-denak hiltzea.
Baina, aldi berean, alde on bat ere badu: beste ezein organismok esku
hartu gabe ere ugal daitezke organismoak. Bi baldintza baino ez dira
behar: ingurune-baldintzak egokiak izatea eta nahikoa elikagai izatea.
Gainera, oso prozesu azkarra izaten da, eta eraginkorra ere bai: banako
bakar batetik ondorengo ugari sor daitezke, eta beraz, populazioa
nabarmen handi daiteke, oso denbora laburrean.
Sexu bidezko ugalketaren alde onak eta txarrak
Sexu bidez ugaltzen diren organismoek denbora eta energia ugari ematen
dute prozesu horretan, eta haiek egiten dituzten jarduera asko horrexeta-
Ugalketa asexuala oso prozesu eraginkorra rako dira. Gametoak sortzea, bikotekidea bilatzea, organismoa garatzea eta
da nonbait finko bizi diren animalientzat heltzea… Funtzio horiek guztiek energia-gastu itzela behar dute.
nahiz mugikortasun txikikoentzat, horrelakoak
nekez elkartuko bailirateke, bestela, espezie Gainera, sexu bidezko ugalketak baditu beste alde txar batzuk ere;
bereko beste banako batekin. besteak beste, hauek:
– Prozesua zoriaren barruan dago; izan ere, gameto arrak eta gameto
emeak elkartu egin behar dute, ernalketa gertatuko bada.
– Gametoak elkar daitezen errazteko, gameto ugari sortu behar dira,
eta horrek energia-gastu handia egin beharra dakar.
– Gutxienez gametoetako batek mugikarra izan behar du, beste sexuko
gametoarekin elkartuko bada.
– Gametoek ur-ingurunean ernaldu behar dute, nahitaez; eta lehorreko
animaliek zenbait moldaera garatu behar izan dituzte, horretara
egokitzeko.
Eragozpen horiek guztiak izanagatik ere, sexu bidezko ugalketak badu
alde on handi bat: ondorengoek bi gurasoen karaktereak dituzte naha-
sita. Eta horrek, jakina, banakoen aniztasun itzela sortzen du.
Horrela, ingurune-baldintzak aldatuta ere, aukera handiagoa dago banako
batzuek behintzat haiek jasan ahal izateko, bizirik irauteko eta espeziea
iraunarazteko.
ARIKETAK
26. Zer helburu du ugalketak?
Ugaztun gehien-gehienetan, urteko
garai jakin batean gertatzen da ugalketa: 27. Zer alde on ditu espezie ororentzat banakoen aniztasunak?
araldian, hain zuzen ere. Kumeak, horrela,
elikagai-ugaritasuneko garai jakinetan 28. Zure ustez, zergatik ugaltzen dira hain espezie gutxi soilik
jaiotzen dira. asexualki?
76

77. 832926 _ 0064-0081.qxd 19/4/08 11:29 Página 77
Zientzia zure esku
Marrazki zientifikoak egitea. Lorea
Marrazki zientifikoak egitea garrantzi handikoa da; Orain, lore baten marrazki zientifikoa egingo dugu.
botanikan, batik bat. Izan ere, botanikariek landareak Zailtasun handiena da oso atal txikiak dituela, eta lupa
aztertzen dituztenez, nahiago izaten dituzte on bat edo mikroskopio bat behar dela haiek ikusteko.
marrazkiak, argazkiak baino, landareak bereizteko Horrelakorik erabili behar ez izateko, diapositiba-
ezaugarririk interesgarrienak nabarmentzeko aukera proiektagailu batez baliatuko gara; horrela, irudia
ematen baitiete haiek. nahikoa handituko dugu, lorea erraz marrazteko.
1. Presta dezagun diapositiba. Porta bat beharko 2. Proiekta dezagun irudia. Diapositiba
dugu, edo bestela, beirazko edo plastikozko proiektagailuan sartu behar da, eta gero,
gainazal leun bat: pantaila batean edo horman proiektatu.
– Loreari zenbait petalo kenduko dizkiogu, ondo Irudia nahikoa handi eta nahikoa garbi
ikus daitezen obulutegia eta estamineak. ikusiko da; doitzeko, proiektagailuaren optika
– Obulutegia erditik moztuko dugu, kuter fokatuko dugu.
batez; ahalegina egin behar dugu zenbait Xehetasunak ondo bereizteko, komeni da
estamine itsatsita gera daitezen. irudia handi-handi ikustea, proiektagailua
– Zinta itsasgarri gardeneko zenbait zerrenda pantailatik urrunduz. Ondoren, arbelean orri
jarri behar ditugu lorearen gainean, ondo zuri bat itsatsiko dugu, eta hartan, irudia
estalita eta portari ondo itsatsita gera dadin. proiektatu, gure orrirako neurri egokia
– Zinta itsasgarriko zerrendak portatik askatu lortzeko adina urrun. Horrela, proiektatutako
behar ditugu, baina loreari itsatsita geratzeko xehetasunak erraz-erraz marraztuko ditugu.
moduan, eta ondoren, azetato-orri batean itsatsi.
– Azetato-orria moztu behar dugu, lorea 3. Osa dezagun marrazkia. Marrazkian lorearen
3,5 ϫ 3,5 cm-ko lauki batean gera dadin; atalen izenak idatziko ditugu, eta gero, margotuko,
eta gero, diapositibetarako markotxo batean kolore egokiak erabiliz. Bukatzeko, landarearen
sartu, kontu handiz, lorea aska ez dadin. izena idatzi behar da.
Jarri lorea beirazko
gainazal batean Antera
Harizpia Estigma
Itsatsi
azetatoan, Petaloa
moztu Estiloa
Estali lorea eta sartu Sepaloa Obulutegia
zelo-paperez markotxo
batean
ARIKETAK
29. Diapositiba-proiektagailua oso baliagarria da lore txikietarako. Zer erabil zenezake lore handiagoak aztertu nahi
izanda horrelako muntaia bat egiteko?
30. Nola kalkulatuko zenuke zenbat aldiz handitu duzun zure marrazkia, berezko neurriarekiko?
31. Azaldu nola erabiliko zenukeen diapositiba-proiektagailua, tipulen epitelioa handituta ikusteko, hartako zelulak
handi-handi ikusi nahi badituzu.
32. Zer egitura ikusten dizkiozu zure loreari? Ikusten al dituzu obuluak? Zer bihurtzen dira obuluak, lorea fruitu
bilakatzen denean?
77

78. 832926 _ 0064-0081.qxd 6/5/08 09:47 Página 78
Ariketak
33. ● Adierazi esaldi hauetatik zein dagozkion sexu 38. ●●● Partenogenesia ugalketa mota bat da;
bidezko ugalketari eta zein ugalketa asexualari. hartan, ez da beharrezkoa obulua ernaldua izatea.
a) Ondorengoak gurasoaren berdin-berdinak dira. Zenbait intsektu ugaltzen dira horrela; adibidez,
erleak, liztorrak eta inurriak.
b) Substratuari itsatsita bizi diren organismo guztiek
dute. Zer alde on ditu partenogenesiak, sexu
c) Eskuarki, bi organismo aritzen dira. bidezko ohiko ugalketaren aldean?
Eta zer alde txar?
d) Gametoak sortu behar dira, nahitaez.
e) Ernalketak gertatu behar du, ezinbestean. 39. ●●● Armadiloak ugaztunak dira, eta ugalketa-prozesu
f) Ondorengoek bi gurasoen karaktereak nahasita bitxia izaten dute: enbrioia, garapeneko lehen faseetan,
dituzte. zatitu egiten da, eta zenbait enbrioi berdin-berdin
g) Banakoen aniztasuna eragiten du. sortzen dira; enbrioi horiek, ondoren, bakoitza bere
h) Banako bakar batetik ondorengo ugari sor daitezke. aldetik garatzen dira. Berrehun eta hirurogeita hamar
eguneko ernaldia egin ondoren, umealdi bakoitzean
34. ●● Teniak zizare zapalak dira, parasitoak, eta zenbait bederatzi eta hamaika banako bitartean jaiotzen dira,
ugaztunen heste meharrean bizi dira; besteak beste, denak ere azal bigun, malgu eta elastiko batez estalita;
gizakionean. Organismo hermafroditak dira, eta aste gutxiren buruan, gogortu egiten zaie.
autoernalketa egiten dute.
a) Zer ugalketa mota dute armadiloek?
a) Teniak hermafroditak omen dira. Zer esan nahi b) Zure ustez, enbrioi bakar batetik sortzen diren
du horrek? armadilo horiek guztiak sexu berekoak izaten al dira?
b) Zure ustez, zergatik egiten dute autoernalketa? c) Ba al dago beste animalia ornodunen bat,
c) Zer alde txar ditu autoernalketak, ernalketa armadiloek duten prozesu horren antzekoa duenik?
gurutzatuaren aldean?
d) Hermafroditismoa nahiko arrunta da landareetan. 40. ●● Animalia batzuetan, bai emeek, bai arrek gameto
Zure iritziz, zein da horren zergatia? ugari sortzen dituzte; adibidez, bakailaoek eta
sardinek. Beste espezie batzuetan, berriz, arrek
35. ●● Zertan dira desberdinak esporak eta gameto asko sortzen dituzte, eta emeek, aldiz,
gametoak? gutxi batzuk baino ez; adibidez, otsoek eta untxiek.
Nola azalduko zenuke hori?
36. ●● Jarri taldeka eta, katalogoetako eta aldizkarietako
argazkiak erabiliz, egin horma-irudi bat, landare 41. ●● Egin zure koadernoan barne-ernalketari eta
angiospermoek zer bizi-ziklo duten adierazteko. kanpo-ernalketari buruzko taula bat, eta adierazi
bakoitzean alderdi hauek: non gertatzen den,
37. ●●● Aipatu animalia mota hauetako bakoitzetik bat. zenbat gameto sortzen diren, eta zer-nolako
a) Kanpo-ernalketa duen obiparoa. aukera dagoen ernalketa gertatzeko.
b) Itsasoko bibiparoa.
42. ●●● Ugaztunek enbrioi-garapen luzea dute,
c) Lehorreko obobibiparoa. eta enbrioiek mantenugai ugari behar izaten
d) Barne-ernalketa duen obiparoa. dituzte. Baina obozelulak edo zigotoak, hori
e) Kanpo-ernalketa duen bibiparoa. horrela izanik ere, gordekin gutxi izaten ditu.
f) Lehorreko bibiparoa. Nola azal daiteke hori?
78

79. 832926 _ 0064-0081.qxd 23/4/08 10:06 Página 79
43. ●● Begiratu lore hauei. 44. ●● Txikoria-belarrak lore hori-hori hermafroditak
ditu, eta oso ohikoa da lorategietan. Esperimentu
A B
batean, hauxe egin zuten: txikoria-belar baten
sustraia lau zatitan moztu, eta zati bakoitza
loreontzi batean jarri, lur azpian. Zenbait asteren
buruan, sustrai zati bakoitzetik landare bat
sortu zen.
a) Bietatik zein polinizatzen du haizeak? Lore horren
zer ezaugarri dela-eta polinizatzen du haizeak?
b) Zer lore polinizatzen dute intsektuek? Lore
horren zer egitura dela-eta polinizatzen dute
intsektuek? a) Zer ugalketa mota du landare horrek?
c) Zer onura lortzen dute intsektuek polinizatutako b) Espezie hori belar txartzat hartzen da.
loreek, haizeak polinizatutakoen aldean? Zergatik ote da?
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Untxiak klonatzea
Zelula Nukleoa
obuluan sartu
Klon deritze banako baten kopia berdin-berdinei. 1 untxia somatikoko
nukleoa Enbrioia
Ikertzaile-talde batek zenbait klon lortu nahi ditu untxi eratu
batetik. (Zuria)
Horretarako, untxi eme baten (1 untxiaren) ugatzetako
bost zelula hartu, eta nukleoa atera zieten.
Nukleorik gabeko
Beste untxi eme bati (2 untxiari) ernaldu gabeko bost obulua 3 untxia
obulu atera, eta haiei ere nukleoa kendu zieten.
Ondoren, 1 untxitik lortutako nukleoak 2 untxiari Obulu
kendutako obulu banatan sartu zituzten. Obulu heldugabea
horiek behin eta berriz zatitu ziren, harik eta enbrioiak
sortu ziren arte. Azkenik, bost enbrioiak beste untxi Enbrioiak
Untxikume
eme baten (3 untxiaren) uteroan ezarri zituzten, 2 untxia ezarri
zuriak jaio
amatzakoa izan zedin. Untxi hori umedun geratu (Zuri-beltza)
zen, eta denboraren buruan, bost untxikume izan
zituen.
47. ●●● Esperimentuko untxikumeei buruzko esaldi
45. ●●● Zer ugalketa mota egin dute ikertzaileek hauetatik zein dira zuzenak?
bost untxi horiek lortzeko, asexuala ala sexu
a) Untxikume guztiak emeak dira.
bidezkoa? Eman arrazoiak, erantzuna azaltzeko.
b) Untxikume guztiak arrak dira.
46. ● Zientzialariek, obuluei nukleoa atera zietenean, c) Untxikume guztiek kolore berbera dute.
molekula organiko bat kendu zuten: izaki d) Untxikumeak bi sexuetakoak dira.
bizidunaren garapenerako eta funtzionamendurako
e) Untxikumeek ama badute, baina aitarik ez.
informazioa biltzen eta helarazten duen molekula,
hain zuzen. Zer molekula da hori?
48. ● Zer gameto aritu da ugalketa-teknika horretan?
a) ARNa. b) Kromosoma. c) ADNa. Zer gameto ez da aritu?
79

80. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 80
Laburpena
Bi modutara egin daiteke:
• Zatiketaz: banakoa bi zatitan edo gehiagotan hausten da, eta zati
horietako bakoitzetik beste banako bat sortzen da.
Asexuala
• Gemazioz: animaliaren gorputzean gema bat sortzen da. Batzuetan,
gema bereizi egiten da, eta hartatik beste banako bat sortzen da; eta
UGALKETA, ANIMALIETAN
beste batzuetan, itsatsita geratzen da, eta koloniak eratzen dira.
Eskuarki, sexu desberdineko bi banakok aritu behar izaten dute:
bakoitzak gameto bat ematen du, gonadetan eratua.
• Gonada maskulinoak testikuluak dira, eta espermatozoideak sortzen
dira haietan.
• Gonada femeninoak obulutegiak dira, eta obuluak sortzen dira
haietan.
Sexu Sexu bidezko ugalketan aldi hauek izaten dira:
bidezkoa • Ernalketa: obuluak eta espermatozoideak bat egiten dute, eta
obozelula edo zigotoa sortzen da, horren ondorioz. Bi mota daude:
kanpo-ernalketa eta barne-ernalketa.
• Enbrioi-garapena: zigotoa sortzen denetik banakoa jaio bitarteko
aldia da.
• Enbrioi-aldiaren osteko garapena: banakoa jaiotzen denetik heldu
egin bitarteko aldiari deritzo. Bi mota daude: zuzena eta zeharkakoa.
Bi mota daude:
• Ugalketa begetatiboa. Gemak eratzen dira, eta haietako bakoitzetik
banako bat sortzen da. Hiru gema mota daude: estoloiak, erraboilak
Asexuala eta tuberkuluak.
UGALKETA, LANDAREETAN
• Espora bidezko ugalketa. Banakoaren zelula batetik zenbait zelula
ume edo espora sortzen dira, eta horietako bakoitza gai da bere kasa
beste banako bat sorrarazteko.
Landare hazidunak ugaltzen dira sexu bidez, eta fase hauek ditu:
• Polinizazioa. Polen alea pistiloraino iristea.
• Ernalketa. Obulutegiaren barnean gertatzen da. Ernalketaren
ondorioz, enbrioia sortzen da, eta obulutegia hazi bihurtzen; hantxe
egoten da enbrioia, hazian.
Sexu
bidezkoa • Fruitua eratzea. Obulutegiaren paretak aldatzearen ondorioz
gertatzen da. Hazia babestea eta sakabanatzea du helburu fruituak.
• Hazia sakabanatzea eta ernetzea. Sakabanatzearen bidez, hazia
hainbat lekutara zabaltzen da. Orduan, oxigeno-baldintzak nahiz
tenperatura- eta hezetasun baldintzak egokiak badira, hazia
ernetzen da.
ARIKETAK
49. Azaldu, labur-labur, zertan diren desberdinak barne-ernalketa eta kanpo-ernalketa.
50. Eskema osatzeko, adierazi zer ezaugarri dituzten enbrioi-aldiaren osteko garapen zuzenak eta zeharkakoak.
51. Egin zure koadernoan goroldioen eta iratzeen bizi-zikloaren eskema bana, zer prozesu gertatzen diren adieraziz.
52. Egin zure koadernoan taula bat, ugalketa asexualak eta sexu bidezkoak zer alde on eta zer alde txar dituzten
adieraziz.
80

81. 832926 _ 0064-0081.qxd 21/2/08 13:22 Página 81
IRAKURLEAREN TXOKOA
Maitale sakrifikatua
Marisorgin emeek aldaketa bospasei ordu ere irauten du
handiak izaten dituzte udaren batzuetan, eta denbora horretan
azken aldean. Sabelaldea handi- guztian, amoranteak elkartu eta
tzen zaie, arrautzak heldu egiten bereizi egiten dira zenbait aldiz.
baitira, eta izaera, berez ere oldar- Arraren ugaltze-ahalmena ahitu-
korra, are agresiboagoa bihurtzen ta dagoenean, emeak bat-batean
da. Bi emek elkarri aurka egiten bira egin eta garondotik heltzen
diotenean, gatazka erakustaldi dio. Orduan, arra burutik irens- dituzte. 30 zentimetroko bidea ditu. Emeak gorputza astindu,
hutsa izaten da gehienetan: zeinek ten hasten da, baina estalketa egiteko, ordubetetik gora ematen arra harrapatu eta haren burua
bere trebetasun fisikoak erakutsi, eten gabe, arraren behealdeko dute. Emeari atzetik eta ezke- irensten du; eta irenste horretan,
apaintze aldera zenbait atzapar- erdiak intseminatzen jarraitzen rraldetik hurbiltzen zaie. Hutsegi- nerbio-bidezko bitarteko berezi
kada, iskanbila-ahalegin eta baitu; eta horretan ahaleginduko terik txikienak heriotza dakarkie, bat kentzen dio arraren organis-
erritu bihurtutako hainbat keinu da, harik eta bikotekideak sabe- edo are okerragoa dena, geneen moari: sexu-organoetatik esperma-
egin, eta bake-bakean amaitzen da laldetik heldu eta sexu-organoak herentziazko katea etetea. Azke- rik irten dadin eragozten duena,
dena, bietako batek atzera eginda. ezdeus bihurtuko dizkion arte. nean, emetik hurbil daudenean, hain zuzen. Emeak jandakoaz
[…] Gero, jada ernalduta egon arren, bizkarretik estaltzen dute, azkar gainerakoak ernalketa burutzen
beste ar batzuek ere estal ditzaten eta zehaztasun osoz. Mugimendu- du, erantzun erreflexuen bidez.
Bitartean, arrek ere sumatu dute onartzen dute emeek; eta haiei
betebeharraren deia, maitasuna- rik arriskutsuena da: zerbaitean Burua moztu ezean, erantzun
ere, zeinek berea eman ondoren, huts egin, eta akabo abentura. horiek blokeatuta leudeke.
rena baino areago. Abuztuaren patu berbera egokituko zaie. Erru-
bukaeran, emeei hurbiltzen zaiz- Baina ez dute ihesbiderik. Bizirik JOAQUÍN ARAUJO ETA BESTE ZENBAIT,
naldia hurbil denean, gorteiatzera irauteko sena indartsua izana-
kie, kontu handiz eta era guztie- El reto de la vida. Enciclopedia
irtendako ar inozoek penagarri gatik ere, sen boteretsuago batek
tako neurriak hartuz, gorteiatze Salvat del comportamiento
ikusiko dute beren burua: xarma espeziea iraunaraztera bultzatzen animal. Salvat argitaletxea
arriskutsuari ekitera. Haien ingu- sexuala erabat galduta, harra-
ruan noraezean ibiltzen dira, pakin temati eta errazak baino ez
jakin-minez eta errespetuz; baina dira emeentzat. Horrenbestez,
emeek, itxuraz behintzat, ez dute araldiak irauten duen denbora- IRAKURTZETIK ULERTZERA
interes zipitzik ere erakusten. Bat- tartean arrek ez dute inolako 53. Zer aldaketa izaten dituzte marisorginek uda partean?
batean, nolabaiteko aditze bat aukerarik emeren bat ernaldu eta
sortzen da bi-bien artean; orduan, gero ihes egiteko. Espermarekin 54. Zer gertatzen zaie marisorgin arrei eme ernalduak
arra onartua sentitzen da, adorea batera, bizia ematen dute. estaltzen ari direnean?
hartzen du, hegoak zabaltzen
[…] 55. Deskribatu zer-nolakoa den marisorgin arrek
ditu eta, jauzi eginez, bikotekide
eta emeek elkar gorteiatzeko prozesua.
handiaren bizkarrari atxikitzen Robert Burtonek aipatzen duenez,
zaio, tinko. Hurbiltzeko gorteia- bada marisorgin mota bat, arrari 56. Testuak dioenez, «bizirik irauteko sena indartsua
tze-prozesu osoa oso motela da: burua moztuz baino ugal ezin izanagatik ere, sen boteretsuago batek espeziea
emea ez da batere harbera, eta daitekeena. Marisorgin horietan, iraunaraztera bultzatzen ditu». Zer esan nahi du
ez du presarik; eta arra mesfidati arrek hurbiltzeko mugimenduak horrek?
izaten da, arrazoi osoz. Estalketak are kontu handiagoz egin behar
ZABALBIDEAK
Liburuak: Artikuluak:
La vida de las plantas El milagro de la vida: del beso al bebe. Oso interesgarria.
JOHN SIMMONS. Espasa Calpe argitaletxea 2005eko abendua.
Landareei eta haien erabilerei buruzko azalpen soilak ematen
ditu, bai eta zenbait erreferentzia eta proiektu ere. Sarean:
El comportamiento de los animales www.quercus.es
PAOLO CASALE. Editex, S. A. argitaletxea Naturari eta ingurumenari buruzko gaiak lantzen dituen
Animalien antolaketaren berri jakiteko eskuliburua dibulgazioko aldizkari interesgarria.
81

82. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:14 Página 82
5 Ekosistemen
egitura
Krokodiloen urmaela.
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Ekosistema ororen osagaiak aztertuko dituzu:
biotopoa eta biozenosia.
• Izaki bizidunek eta haien inguruneko baldintza
fisikoek elkarri nola eragiten dioten ohartuko zara.
• Txoko ekologikoa eta habitata bereiziko dituzu.
• Izaki bizidunen artean elikadurarekin lotutako
zer-nolako harremanak sortzen diren ikasiko duzu, bai
eta harreman horiek adierazteko zenbait modu ere.
• Izaki bizidunok bizitzeko elkarren beharra dugula
ohartuko zara.
• Izaki bizidunek ur-inguruneetara eta lehorrekoetara
zer moldaera nagusi dituzten bereiziko duzu.
• Ekosistema jakin batean zer harreman trofiko dauden
ikasiko duzu.
Saheleko basamortua.

83. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:14 Página 83
2005eko neguan, espainiar zientzialari batzuek gertakari xelebre
baten berri izan zuten, Mauritanian, hegazti migratzaileak aztertzen
ari zirela: ba omen zegoen han inguruan urmael bat, krokodiloak
bizi zirena. Ezinezkoa zirudien. Nola biziko ziren krokodiloak,
han, basamortuaren erdian, ibairik hurbilena ere 200 kilo-
metrora egonda? Ezin sinetsizkoa iruditzen bazitzaien
ere, lekua ikustera joan ziren.
Zur eta lur geratu ziren, entzundakoa egia baitzen.
100 metro koadroko urmael batean 30 krokodilo
inguru bizi ziren, ur-masa hartako arrain ugariak janez elikatuz.
«Aparteko fenomeno ekologikoa da: krokodilo-populazio hau ibai-
lasterretatik bereizita geratu zen, duela 9.000 urte baino gehiago,
Sahel eskualdea basamortu bihurtu zenean, eta uretan mikroorga-
nismo ugari dagoelako iraun du gaur arte; izan ere, mikroorganismo
horiek arrainen elikagaia dira, eta arrainak, narrasti hauena».
Ganadua ere hurbiltzen da urmaelera, ura edatera; eta bitxia da,
baina krokodiloek ez diete inoiz erasotzen. Horregatik, indigenek
sakratutzat dituzte krokodiloak, eta ez diete minik egiten. Giza
jarduera eta ezohiko ekosistema hauskor hori orekan daude.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Adierazi zer esan nahi duten hitz hauek:
haragijalea nahiz intsektujalea, belarjalea eta
orojalea? Zer izaki bizidun motari dagozkio?
Eman adibide bana.
2. Aipatu uretako hiru ekosistema, eta lehorreko
beste hiru.
3. Zer da ekologia? Adierazi erantzun hauetatik
zein den zuzena:
a) Gizakiak ingurunean zer-nolako eraginak
dituen aztertzea.
b) Natura babesteko zenbait arauren
multzoa.
c) Biologiaren atal bat, izaki bizidunen eta
haien ingurunearen arteko harremanak
aztertzen dituena.
d) Berdeak deritzen alderdi politikoek
defendatzen duten aukera politikoa.
Bilatu erantzuna
Zer dira harreman trofikoak?

84. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 84
Biosfera, ekosfera
1 eta ekosistemak
Lurreko izaki bizidun guztien zerrenda egin behar izango bagenu, ziur
asko ez genituzke ahaztuko ez tigreak, ez lehoiak, ez elefanteak, ez eta
zenbait landare ikusgarri ere: haritzak, arrosa-landareak, etab.
Lurrean bizi diren izaki bizidun guztien multzoari biosfera
deritzo.
Ez dakigu biosfera zenbat izaki bizidun motak osatzen duten, zenbat
espezie dauden. Orain arte, bi milioitik gora aurkitu eta sailkatu dituzte.
Jakin ere ez dakigu biosferak zenbat masa duen guztira; alegia, materia
bizi guztiak zer masa duen. Baina egindako kalkuluen arabera, badirudi
masa horren erdia mikroorganismoz osatuta dagoela; besteak beste,
beraz, bakterioz eta protozooz.
Biosfera osatzen dugun izaki bizidun guztiok, bai zelulabakarrek bai
zelulaniztunek, elkarren beharra dugu.
Belarjaleek landareak edo Parasitoek ostalari baten Materia hila deskonposatzen Organismo fotosintetikoek
algak jan behar dituzte; eta beharra dute: batzuek, hartaz duten organismoek beste ezinbestekoak dituzte
haragijaleek, beste animalia elikatzeko, eta beste batzuek, izaki bizidun batzuen deskonposatzaileek sortutako
batzuk. hartan bizi-zikloa egiteko. hondarrak behar dituzte. substantzia elikagarriak.
Elementu hauek osatzen dute ekosistema: leku jakin batean bizi
diren izaki bizidunek, izaki bizidun horien eta haiek bizi diren toki
fisikoaren arteko harremanek, leku horren ezaugarriek, eta
ingurunearen eta organismoen arteko harremanek.
Lurrean ekosistema mota asko daude. Batzuk uretakoak dira; hala
nola, ibaiak, urmaelak eta hareazko itsas hondoak. Beste batzuk, berriz,
lehorrekoak dira; esate baterako, basamortuak, oihanak eta belardiak.
Planetan hedadura handia duten lehorreko zenbait ekosistemari biomak
deritze: landaredi bereizgarria dutenei, hain zuzen.
Egia esan, Lurreko ekosistema guztiak elkarri lotuta daude; eta horregatik,
ekosistema guztien multzoari ekosfera esaten zaio.
Ekosfera deritzo gure planetako ekosistema guztien multzoari.
Animalien migrazioak direla medio, urrun Ekosferaren alde bizia biosfera da.
dauden ekosistemek harremana dute elkarrekin.
84

85. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 85
Ekosistema Biozenosia Biotopoa
2 Ekosistemen osagaiak
Ekosistema guztiek, bai lehorrekoek bai uretakoek, bi osagai dituzte:
biozenosia eta biotopoa.
Biozenosia
Ekosistemako izaki bizidunen multzoa da; haren baitan daude, beraz,
animaliak, landareak, onddoak eta zernahi mikroorganismo. Biozenosia
zer-nolakoa den deskribatzeko eta bereizteko, datu hauek behar ditugu:
– Ekosistemako izaki bizidunen zerrenda, batetik, eta bestetik, espezie
bakoitza zer ehuneko den biozenosi osoaren masarekiko.
– Izaki bizidun horien artean zer harreman dauden: batzuk trofikoak
dira, elikadurarekin lotutakoak, alegia; baina bestelakoak ere badaude.
Ekosistema orotan beste izaki bizidun batzuk egotearen eraginez sortzen ARIKETAK
diren faktoreei faktore biotikoak deritze. 1. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
atalean hitz hauen esanahia:
Biotopoa biosfera, bioma eta ekosfera.
Ekosistemako alde ez-organikoa da. Hauek osatzen dute: harriek, aireak, 2. Zer dira mikroorganismoak?
urak, gatz disolbatuek, hareak… Deskribatzeko, hauek behar ditugu: Lurreko materia biziaren masa
osoaren zer ehuneko dira,
– Ekosistema zer motatakoa den: urmaela, parkea, zereal-soroa, itsas gutxi gorabehera?
hondoko gune bat, etab.
3. Ba al dute organismo
– Ekosistemaren bereizgarri diren parametro fisikoen eta kimikoen
fotosintetikoek beste izaki bizidun
zerrenda; hala nola, lurzoru mota, argi kantitatea, tenperaturak, etab.
batzuen beharrik? Zergatik?
Inguruneko eragile fisikoei eta kimikoei, organismoen bizimoduan
4. Zer datu beharko genituzke,
eragiten dutenei, faktore abiotikoak deritze.
ekosistema batean zer biozenosi
Ekosistemen osaera eta funtzionamendua aztertzen duen zientziari den jakiteko?
ekologia deritzo, eta biologiaren atal bat da.
85

86. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 86
Biotopoaren eta biozenosiaren
3 arteko elkarreragina
Biotopoan zer faktore dauden, ekosistema mota bat edo beste izango da;
baina, aldi berean, ekosistemako biozenosiak aldaketak eragiten ditu
biotopoan. Ikus dezagun adibide bat:
1. Udan tenperatura altuak 2. Hamar-hamabost urteren
eta prezipitazio urriak buruan, biozenosiak
izaten dituzten leku batean, aldaketak eragiten ditu
eta lurzorua kareharrizkoa biotopoan: landareen
bada, litekeena da bertako sustraiek kareharriaren
biozenosia organismo hauek gainazaleko aldea
osatzea: likenek, belarkiek disgregatzea eragiten dute,
(adibidez, basagaragarra, eta horren ondorioz, haren
askia eta olo zoroa) eta osagai den buztina askatu
landare xerofiloek, hau da, egiten da. Horrela,
ur gutxiko lekuetan bizitzeko kareharrizko lurraren zati
edo hazteko moldatuta bat buztin-lurra bihurtzen
daudenek (esaterako, ezkaia, da, eta zati horrek
otabera eta izpilikua). hezetasunari eusten dio.
3. Beste hamar-hogei 4. Lurzorua buztintsuagoa
urteren buruan, lurzorua eta hezexeagoa da, orain,
gero eta hezeagoa bihurtzen eta bestelakoxe biozenosia
denez, eta buztin-lurra gero garatzen hasten da bertan.
eta lodiagoa denez, zenbait Zenbait zuhaixka agertzen
zuhaitz hazten dira: makalak, dira; esaterako, arkakaratsa,
ipuruak eta pinuak, adibidez. laharrak eta isatsa. Eta horiek
Haien hostoak direla medio, areagotu egiten dute
lurzorura argi gutxiago kareharriaren disgregrazioa
iristen da, eta haien eta lurzoruaren hezetasuna.
sustraien eraginez, berriz,
lurzorua are hezeagoa
bihurtzen da, bai eta
buztintsuagoa ere.
5. Zuhaitzek berdin 6. Biotopoan eragindako
jarraitzen dute, haien aldaketak oso nabarmenak
sustraiek kareharria izaten dira, batzuetan. Ehun
disgregatzen eta buztin-lur urte ingururen buruan,
emankorraren lodiera kareharrizko lurzoru lehorra
handitzen duten heinean; zen hura klima hezeko
baina horrez gain, hostoetan baso bihur daiteke.
zehar ur ugari lurruntzen
dute, eta lurzoruari itzala
egiten diote, eta horren
eraginez, leku horretako
klima-baldintzak aldatu
egiten dira.
ARIKETAK
5. Azaldu zer-nolako aldaketak izan dituzten, goiko adibidean,
lurzoruaren konposizioak nahiz hezetasunak eta lekuko klimak.
6. Hasiera-hasierako egoeran, ezinezkoa da makalik edo antzeko
zuhaitzik haztea. Zergatik? Zer faktore abiotikok eragozten du?
86

87. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 87
4 Habitata eta txoko ekologikoa
Ekosistema guztietan, izaki bizidunek habitat bat eta txoko ekologiko bat
dute. Bi kontzeptu horiek estu-estu lotuta daude, baina ez dira gauza bera.
• Habitata. Ekosistema batean espezie bateko banakoek bizitoki duten
leku fisikoa da. Izaki bizidun baten habitatak barne hartzen ditu orga-
nismo haren espeziea bizitzeko beharrezkoak diren natura-baldintzak.
• Txoko ekologikoa. Espezie batek dagokion ekosisteman zer-nolako
eginkizuna duen adierazten du. Espezie baten txoko ekologikoa
alderdi askok finkatzen dute: espezie horrek zer portaera duen, zer
Jirafak eta zebrak sabanako leku berberetan
elikagai mota jaten duen, elikagai hori zer lekutan aurkitzen duen, zer ibiltzen dira. Lehenek zuhaitzen goialdeko
harrapariren elikagai den, inguruko baliabideak nola erabiltzen dituen, adarretan diren hostoak jaten dituzte,
ekosistemako beste espezie batzuetan zer-nolako eragina duen… eta zebrek, lurraren arrasean direnak.
Bi espezieak habitat berean bizi dira,
baina ez dute lehiatu beharrik, zeinek
bere txoko ekologikoa baitu.
Organismo batzuek txoko berbera dute bizi-zikloko aldi guztietan, baina beste batzuek,
ez. Adibidez, zapaburuak belarjaleak dira, eta igel helduak, berriz, intsektujaleak.
Gauza arrunta da bi espezie habitat berean bizitzea; baina eskuarki, ez
dute txoko ekologiko berbera izaten, aldi berean eta modu iraunkorrean.
Izan ere, bi espeziek elikagai berbera jaten dutenean, tenperatura eta
hezetasun berbera behar dutenean eta abar, bien arteko lehiaketa sortzen
da, eta bietako batek, ondoen moldatuta dagoenak, bestea botatzen du.
Demagun, adibidez, untxiak bizi diren ekosistema batean erbi-populazio
bat sartu dugula. Bi espezieak lehiatzen hasiko dira, elikagaia dela-eta,
eta okerren moldatuta dagoena desagertu egingo da, azkenean.
Batzuetan, inguruneko ezaugarriak aldatu egiten dira, muga batzuen
baitan, betiere; eta aldaketa horiei erantzute aldera, gerta liteke organis-
moek ere txoko ekologikoa aldatzea, ezaugarri berrietara moldatzeko.
Bizitoki duen ingurunera moldatzearen ondorioz du organismo bakoitzak
txoko ekologiko bat edo beste.
ARIKETAK
7. Zertan dira desberdinak espezie baten habitata eta txoko ekologikoa?
8. Satorrak, saguzarrak eta leku ilunetan bizi diren beste zenbait
animalia itsuak dira, edo oso ikusmen eskasa dute. Zergatik?
9. Zure ustez, zer animalia dira geografikoki hedatuenak, Kaktusek arantza itxurako hostoak dituzte,
homeotermoak ala poikilotermoak? Eman arrazoiak, zure forma horri esker ura galtzea eragozten
erantzuna azaltzeko. baitute. Horrek ez luke zentzurik kaktusak
leku hezeetan bizi izango balira.
87

88. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 88
Izaki bizidunen elikadura
5 ekosistemetan
Izaki bizidun guztiek energia behar dute, bizi-funtzioak
egiteko, eta elikagaietan diren mantenugaietatik lortzen
dute energia hori.
Baina elikagai horiek lortzeko hainbat modu daude, eta horren arabera,
hiru izaki bizidun mota bereizten dira ekosistema orotan.
• Ekoizleak. Beren materia organikoa sortzen dute, materia ez-organi-
Kate trofikoa kotik; hau da, karbono dioxidoa, ura eta gatz mineralak erabiliz.
Horretarako, fotosintesia egiten dute, Eguzkiaren energiaz baliatuz.
Landareak, algak eta zenbait bakterio dira ekoizleak ekosistemetan.
Hirugarren • Kontsumitzaileak. Izaki bizidunak jaten dituzte. Hiru mota daude:
mailako
kontsumitzailea – Lehen mailakoak. Ardiak, matxinsaltoak eta beste animalia asko.
Belarjaleak dira; hau da, landareak janez elikatzen dira.
Hirugarren – Bigarren mailakoak. Otsoak, saguak eta beste animalia asko.
mailako
Haragijaleak dira, eta belarjaleak janez elikatzen dira. Batzuk
kontsumitzailea
orojaleak dira; hau da, landareak ere jaten dituzte.
– Hirugarren mailakoak. Esaterako, marrazoak, sugeak eta arrano
Bigarren sugezalea. Animalia belarjaleak nahiz haragijaleak jaten dituzte.
mailako
kontsumitzailea
• Deskonposatzaileak. Materia organikoa deskonposatuz elikatzen
dira. Deskonposizioaren ondorioz substantzia ez-organikoak sortzen
Lehen mailako dituzte; ekoizleek fotosintesian erabiltzen dituztenak, hain zuzen.
kontsumitzailea
Harreman trofikoak
Ekoizlea
Elkar janez elikatzen diren izaki bizidunen arteko harremanei deritze
harreman trofikoak.
Kate trofikoen bidez, harreman trofikoa Saguek harreman trofikoa dute zereal-landareekin eta arteekin, haien
duten zenbait izaki bizidun adierazten dira. haziak jaten baitituzte; eta azeriekin eta hontzekin ere bai, horiek saguak
Kate-maila bakoitza hurrengo mailaren jaten baitituzte.
elikagaia da. Elkarri lotutako zenbait kate
adieraziz gero, emaitza sare trofiko bat da. Zenbait izaki bizidunen artean zer harreman trofiko dauden adierazteko
hiru modu daude: kate trofikoak, sare trofikoak eta piramide trofikoak.
Sare trofikoa
ARIKETAK
10. Onddoak eta bakterioak
organismo deskonposatzaileak
dira. Zer lekutan egongo litzateke
perretxiko bat, kate trofiko
batean?
11. Zer adierazpen motek ematen
dute harreman trofikoei buruzko
informazio gehien, kate trofikoek
ala sare trofikoek?
88

89. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 89
6 Piramide trofikoak
Piramide trofikoen bidez grafikoki adierazten da zer-nolako
aldaketak dauden ekosistema bateko maila trofikoen artean,
ezaugarri jakin batekiko. ARIKETAK
12. Zer alde txar dituzte
Maila trofikoak elkarren gainean jarriz adierazten dira. Piramidearen kopuruen piramideek?
oinarria organismo ekoizleei dagokie, eta haren gainean gainerako Zergatik?
mailak jartzen dira, ordenan. Piramideko maila guztiek altuera berbera
13. Energiaren piramideek ezin
dute, baina zabalera desberdina: maila bakoitzerako adierazi nahi den
omen dute alderantzikatuak
ezaugarriaren balioarekiko proportzionala, hain zuzen. izan. Zergatik?
Hiru piramide mota daude:
Kopuruen piramideak
Ekosistema batean azalera- edo bolumen-unitateko maila trofiko bakoi- Bigarren mailako
kontsumitzaileak Hirugarren
tzeko zenbat banako dauden adierazten da horrelako piramideen bidez. mailako
Lehen mailako kontsumitzaileak
Kopuruen piramideetan, ez da kontuan hartzen organismoen neurria.
kontsumitzaileak
Horregatik, berdin hartzen dira, esaterako, elefanteak eta matxinsaltoak.
Batzuetan, piramide alderantzikatuak agertzen dira, gerta bailiteke maila
bateko banakoen kopurua handiagoa izatea beheko mailako banakoena
baino. Halakoa izango dugu, adibidez, oinarrian zuhaitz bat dugunean
(ekoizlea), zuhaitza zenbait kontsumitzaile-populazioren elikagaia bada, Ekoizleak
bai eta organismo baten eta haren parasitoen piramidea adierazitakoan ere. Kopuruen
piramidea
Biomasaren piramideak
Horrelakoetan, piramide-mailek maila trofiko bakoitzaren biomasa Bigarren mailako
adierazten dute. Biomasa deritzo banako batek, maila trofiko batek edo kontsumitzaileak Hirugarren
mailako
ekosistema batek osagai duen materia organikoaren kantitateari, eta Lehen mailako kontsumitzaileak
honela neurtzen da: ekosistema batean azalera- edo bolumen-unitateko kontsumitzaileak
dagoen materia organiko lehor guztia, gramotan edo kilogramotan.
Piramidean zenbat eta gorago, mailak orduan eta txikiagoak dira, materia
organikoa energia sortzeko erabiltzen baita. Dena den, piramide alde-
rantzikatuak ere agertzen dira; adibidez, uretako ekosistema batzuetan:
Ekoizleak
ekoizleak fitoplanktona dira, eta haien masa txikiagoa da goiko maileta- Biomasaren
koena baino. Ekosistema horietan, fitoplanktona kontsumitu egiten dute, piramidea
baina azkar hazten eta ugaltzen da. Horrelako egoerak aldi baterakoak Eguzki- Beroa
izaten dira; bestela, izan ere, ekosistema desagertu egingo zen, azkenean. energia
Beroa
Energiaren piramideak Bigarren mailako Beroa
kontsumitzaileak
Piramide-maila bakoitzak adierazten du zenbat energia pilatu duen maila Beroa
trofiko horrek, denbora jakin batean. Horrelakoek ematen dute infor-
mazio gehien, maila trofikoen arteko energia-fluxua adierazten baitute.
Lehen mailako
Energiaren piramideak inoiz ez dira alderantzikatuak, ezinezkoa baita kontsumitzaileak
maila trofiko batek bere goikoak baino energia gutxiago izatea, bestela
Ekoizleak
ezingo luke-eta mantendu. Eta bestalde, maila trofiko batetik beste batera Energiaren
energia igarotzen den orotan, apur bat galdu egiten da, bero moduan. piramidea
89

90. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 90
Ekoizleen eta deskonposatzaileen
7 eginkizuna
Animalia belarjaleak lehen mailako kontsumitzaileak dira, eta haragi-
jaleak, bigarren eta hirugarren mailako kontsumitzaileak.
Kontsumitzaileok beste izaki bizidun batzuen materia organikoa hartzen
dugu, eta hura erabiliz, geure materia sortzen dugu. Adibidez, xerra bat
jaten dugunean, proteinak hartzen ditugu, eta proteina horiez baliatuta,
gure ehunetako proteinak sortzen ditugu. Horregatik, kontsumitzaileok
nutrizio heterotrofoa dugula esaten da: beste izaki bizidun batzuk janez
elikatzen garela, alegia.
Ekoizleak
Ekoizleek materia organikoa sortzen dute, Ekoizleek ez dute materia organikorik hartzen. Nutrizio autotrofoa
eta materia organiko hori izaki bizidun dute; hau da, zeinek bere materia organikoa sortzen du, substantzia
batzuetatik beste batzuetara igarotzen da. ez-organikoak erabiliz: karbono dioxidoa, gatz mineralak eta ura hartuz,
hain zuzen.
Materia organikoa sortzeko, baina, energia ugari behar dute. Autotrofoak
argi-energiaz baliatzen dira, fotosintesiaren bidez.
Fotosintesiaren bidez, ekoizleek materia organikoa sortzen dute,
eta materia organiko hori kontsumitzaileek erabiltzen dute, gero.
Behin materia organikoa sortuta dagoenean, izaki bizidun batzuetatik
beste batzuetara igarotzen da. Eta azkenean, hondakin organikoak eratu-
ko ditu: gorotzak, mudako larruak, lumak, adar lehorrak, orbela, etab.
Deskonposatzaileak
Hondakin horietan, gero, deskonposatzaileek jarduten dute, haiez elika-
tzen dira-eta. Haien eraginez, hondakin organikoetako proteinak, koipeak
eta gluzidoak substantzia ez-organiko bihurtzen dira: karbono dioxido, ur,
gatz mineral… Eta horiek lurzoruan geratzen direnez, edo bestela, uretan
disolbatuta, ekoizle autotrofo fotosintetikoek berriro erabiltzen dituzte.
Deskonposatzaileek materia organikoa ez-organiko bihurtzen
dute, eta materia ez-organiko hori ekoizleek berriro erabiltzen
Deskonposatzaileek hondakin organikoak dute, gero.
materia ez-organiko bihurtzen dituzte.
ARIKETAK
14. Zer dira organismo ekoizleak? Organismo ekoizle guztiak landareak
dira ala bada beste ekoizle motarik?
15. Zer dira kontsumitzaileak? Zer elikadura mota izaten dute? Elikadura
mota horietatik zein dagokio gizakiari?
16. Zer sortzen dute deskonposatzaileek? Zer izaki bizidunek erabiltzen
dituzte produktu horiek?
17. Lehen mailako kontsumitzaileek ezin dute erabili ekoizleek sortutako
materia organiko guzti-guztia? Zer gertatzen da harekin?
90

91. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 91
Materia eta energia
8 ekosistemetan
Nola igarotzen dira materia eta energia ekosistemetan? Bada, organis-
moen arteko harreman trofikoen bidez.
Ekosistema guztietan, bi prozesu gertatzen dira aldi batera: energia-
fluxua eta materiaren zikloa. Lehena irekia da; bigarrena, itxia.
Energia-fluxua
Ekosisteman zeharreko energia-fluxua fotosintesiak
hasten du. Energia argi-energia moduan sartzen da
ekosisteman; argi-energia hori Eguzkitik dator, jakina, Eguzki-
eta organismo fotosintetikoek energia kimiko bihur- energia Askatutako energia (beroa)
tzen dute. Energia kimikoa ekoizleen materia orga-
nikoan pilatzen da, eta modu horrexetan igarotzen da
maila trofiko batzuetatik besteetara. Ekoizleak 1. mailako 2. mailako 3. mailako
kontsumitz. kontsumitz. kontsumitz.
Mailaz maila igarotze horretan, energiaren fluxua
noranzko bakarrekoa da. Energia lekuz aldatzen den
bakoitzean, maila trofiko batetik beste batera igarotzen
den orotan, organismoek energia osoaren zati bat
soilik baliatzen dute bizi-funtzioak egiteko, arnasketan Deskonposatzaileak
energia apur bat galdu egiten baita, beti, bero moduan.
Bero hori ingurunera igarotzen da, eta ez da berriro
erabiltzen.
Uretako ekosistemetan, igarotze bakoitzean jasotako energiaren % 90
galtzen da; beraz, % 10 baino ez zaio geratzen hurrengo mailari. Lehorre-
koetan, are ehuneko txikiagoa iristen zaio maila bakoitzari.
Materiaren zikloa
Energia ez bezala, materia birziklatu egiten da, eta ez
Materia ez-organikoa
da galtzen; horrenbestez, modu ziklikoan ibiltzen da
ekosisteman.
Organismo ekoizleek materia ez-organikoa hartu eta Ekoizleak 1. mailako 2. mailako 3. mailako
materia organiko bihurtzen dute, eta ondoren, materia kontsumitz. kontsumitz. kontsumitz.
organiko hori kontsumitzaileen maila batzuetatik
besteetara igarotzen da. Ekoizleak nahiz kontsumi-
tzaileak hiltzen direnean, organismo deskonposatzai-
leek materia ez-organiko bihurtzen dituzte haien Deskonposatzaileak
gorpuzkiak. Gero, substantzia ez-organiko horiek
ingurunera igarotzen dira (lurzorua edo ura), eta
handik, berriro ekoizleengana.
ARIKETAK
18. Adierazi ondoz ondoko zer aldaketa izaten dituen energiak,
ekosistemara iristen denetik hartatik irteten den arte.
19. Energiaren igarotzeaz aritzeko, fluxu hitza erabiltzen da; materiaren
igarotzeaz aritzeko, berriz, ziklo hitza. Zergatik?
91

92. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 92
9 Harreman biotikoak
Naturan, izaki bizidunak ez dira bakartuta bizi; aitzitik, elkarrekin
harremanetan daude denak. Bi harreman mota daude: espezie barneko-
ak, harremanak espezie bereko banakoen artekoak badira, eta espezie
artekoak, espezie desberdineko banakoen arteko harremanak badira.
Elkarri laguntzeko asmoz (elkar babesteko, elikagaiak bilatzeko,
Animalia
Espezie barnekoak: asoziazio motak
migratzeko…), denbora-epe gutxi-asko luzean elkarrekin bizi diren
taldekoien
banakoen taldeak, ahaideak edo ez. Adibidez, hegazti multzo bat,
asoziazioak
migratzen.
Guraso bakar beretik sortutako banakoen taldeak, sortu eta gero ere
Koloniak
elkarrekin bizitzen jarraitzen dutenak. Adibidez, koralak.
Animalia Egitura hierarkikoa eta lana banatuta duten banakoen taldeak.
sozialen Taldeko bertako banakoek anatomia- eta fisiologia-desberdintasunak
asoziazioak izaten dituzte. Adibidez, erle-abaraska bat.
Elkarren ahaide izanik, ugaltzeko eta kumeak babesteko elkarrekin bizi
Familiak
diren banakoen taldeak. Adibidez, lemure-familia bat.
Espezie desberdineko bi banako edo gehiago elkartzen dira, partaide
bien onuran. Adibidez, lertxuntxoek idien parasitoak jaten dituzte.
Mutualismoa
Mendetasun-harremana oso estua bada, eta organismoak ezin badira
zein bere aldetik bizi, harremanari sinbiosia deritzo.
Espezie artekoak: harreman motak
Banako bat (komentsala edo jankidea deritzona) beste organismo
batek utzitako janari-hondarrak edo hark askatutako produktuak janez
Komentsalismoa
elikatzen da, eta bigarren horri ez dio axola. Adibidez, kakalardo
batzuk ugaztunen gorotzak janez elikatzen dira.
Banako batek (inkilinoa edo maizterra deritzonak) beste izaki bizidun baten
Inkilinismoa gorputza edo gorputz-hondarren bat hartzen du babesleku, hari kalterik
egin gabe. Adibidez, ermitauak barraskilo-maskor hutsetan bizi dira.
Banako bat (parasitoa edo bizkarroia deritzona) beste baten bizkar bizi
Parasitismoa da, eta ostalaria deritzon banako horri kalte egiten dio, gainera, baina
hiltzera iritsi gabe. Adibidez, kukurutxak eta indipikondoa.
Banako batek (harrapariak) beste bat (harrapakina) hiltzen du,
Harraparitza eta gero, osorik edo haren zati bat jan, hartaz elikatzeko.
Adibidez, lehoinabarra eta gazela.
ARIKETAK
20. Familia bat ar batez eta eme batez osatuta dagoenean, asoziazioa
monogamoa dela esaten da; eta ar batez eta zenbait emez osatuta
dagoenean, berriz, poligamoa dela diogu. Eman bi asoziazio mota
horien adibide bana.
21. Lehiaketa izeneko harreman mota espezie bereko nahiz espezie
desberdineko organismoen artean gertatzen da, eta baliabide berbera
lortzegatik lehiatzen direnean sortzen da. Zer lehiaketa izango da
biziagoa, espezie artekoa ala espezie barnekoa? Eman arrazoiak.
92

93. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 93
10 Populazioen autorregulazioa
Grafiko baten bidez adieraziko bagenu populazio bateko Banakoen
banakoen kopurua denboraren arabera, inguruneak mugarik kopurua
ez duela emanda, emaitza kurba esponentzial bat izango
litzateke; hau da, J itxurako kurba bat. Hartze-ahalmena (K)
3 4
Baina, berez, ez dago populaziorik mugagabe haz daitekeenik,
bi arrazoirengatik. Batetik, mugarik gabeko ingurunerik ez
dagoelako; hots, bai baliabide erabilgarriak bai leku erabilga-
rriak mugatuak direlako. Eta bestetik, gainerako espezieek ere
populazio ororen hazkuntza mugatzen dutelako. Hori guztia 2
dela-eta, denboraren poderioz banakoen kopurua egonkortu
egiten da gehienezko kopurura-edo iritsitakoan; eta horrega-
tik, populazioen hazkuntzaren kurba S itxurakoa izaten da.
1
Gehienezko kopuru horri hartze-ahalmena (K) deritzo, eta
hauxe adierazten du: gehienez ere populazio bateko zenbat Denbora
banako bizi daitezkeen, zenbat har ditzakeen inguruneak, 1 Lekukotzeko aldia.
baldintza jakin batzuetan. Animalietan, ahalmen hori janaria- 2 Hazkuntza esponentzialeko aldia.
ren eta lekuaren baitan dago; landareetan, uraren eta argiaren baitan. 3 Ingurunearen hartze-ahalmena muga
zaio hazkuntzari, eta populazioa egonkortu
Populazio guztiek, gutxi gorabehera hartze-ahalmena adinakoak direnean, egiten da.
hazkuntza egonkorra dute, eta orekan daude. 4 Banakoen kopurua hartze-ahalmena adinakoa
izaten da, gutxi gorabehera.
Harrapari/harrapakin sistema
Edozein ekosistematako populazioen arteko elkarrekintzak eragin zuzena
ARIKETAK
du haien neurrian, eta horregatik, mekanismo erregulatzaile bat sortzen
da haien artean. Mekanismo hori dela medio, populazio guztiek batez 22. Zer gertatuko litzaioke edozein
besteko banako kopuru jakin bati eusten diote, gutxi gorabehera. Horren populaziori, esponentzialki eta
adibide dugu, besteak beste, harrapari/harrapakin sistema. hartze-ahalmenaz gainetik
haziko balitz?
Demagun bi espezie ditugula: bata, harraparia, eta bestea, harrapakina.
Grafikoz adieraziko bagenu espezie horietako banakoen kopurua, garbi 23. Harrapari/harrapakin sistemak
eragin zuzena du populazioen
ikusiko genituzke gorabeherak: harrapakinen kopuruak gora eginez gero,
hazkuntzan. Ba al dago beste
harrapariak ere ugaritu egiten dira, janari gehiago dute-eta; harrapariak
faktorerik, hazkuntza horretan
ugaritze horrek harrapakinen kopurua txikitzea eragiten du, eta gero, eragiten duenik?
janaria urritu egiten denez, harraparien kopurua ere txikitu egiten da…
Erbia Katamotza
160
140
120
Banakoen kopurua
100
80
Alboko grafikoak garbi erakusten du
60 zer-nolako gorabeherak izan zituzten
40 kanadar katamotzen populazioak eta
erbi artikoarenak Hudson badian,
20
1845etik 1935era bitartean.
Harrapari/harrapakin motako
1845 1855 1865 1875 1885 1895 1905 1915 1925 1935 Urteak gorabeherak dira, garbi.
93

94. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 94
Izaki bizidunen
11 moldaera nagusiak
Izaki bizidunen aniztasuna itzela da gure planetan, ekosistema guztietan,
organismoak inguruneetara moldatu izanaren ondorioz. Baina zer da
moldatzea? Funtsean, zerbait aldatzea: batzuetan, zerbait hori anatomia- edo
fisiologia-egitura bat da, eta beste batzuetan, portaerazko jarraibide bat.
Faktore
Izaki bizidunen moldaerak
abiotikoa
Oso ingurune hezeetako landareek estoma ugari dituzte; horri esker, errazago izerditzen
dute. Leku lehorretako landareek, berriz, sustrai sakon-sakonak eta luze-luzeak dituzte,
bai eta hosto txikiak edo estuak ere, lurrunketa murrizteko; horrelakoa da, adibidez, ezkaia.
Hezetasuna
Bestalde, kaktusek eta beste landare batzuek ura biltzeko organo bereziak dituzte, eta
hostoak edo zurtoinak, gainera, arantza bilakatuak, hezetasuna nekezago galtzeko.
Animaliei dagokienez, eremu lehorretan bizi diren batzuek oskolak dituzte, edo estalki
iragazgaitzak, bestela, ahalik eta ur gutxiena galtzeko; horren adibide dira, esaterako,
Lehorreko ekosistemetan
narrastien ezkatak eta intsektuen exoeskeletoa. Beste batzuek, berriz, substantziaren bat
jariatzen dute, hezetasuna gordetzeko; adibidez, barraskiloak.
Argi gutxiko lekuetan, landare batzuk izugarri hazten dira bertikalean; esate baterako,
oihan tropikaleko zenbait zuhaitz. Beste batzuek, berriz, hosto zapal handi-handiak
Argia
dituzte, eta horri esker, argia hartzeko gainazal handiagoa.
Animaliei dagokienez, asko eta asko egunez baino ez dira aktiboak; halakoak dira,
esaterako, ia hegazti eta ugaztun gehienak. Baina badira bestelako espezieak ere,
gauez baino aritzen ez direnak, alegia; adibidez, saguzarrak eta eltxoak.
Animalia poikilotermoek, gorputzeko tenperatura ingurunekoaren araberakoa dutenek,
alegia, hiru joera dituzte, egoera desegokia denean: batzuek emigratu egiten dute,
Tenperatura
beste batzuk lozorroan geratzen dira, eta beste batzuk, larba-egoeran, lurpean.
Animalia homeotermoek, berriz, inguruneko tenperatura edozein dela ere beren
barne-tenperaturari konstante eusten diotenek, alegia, hainbat moldaera dituzte,
hotzetik babesteko: batzuek koipe-geruza lodi-lodiak dituzte azalaren azpian, eta beste
batzuek ilez edo lumaz estalia dute gorputza. Eta tenperatura altuko lekuetan, beroari
aurre egiteko, animalia batzuek izerdia botatzen dute, beste batzuk gauez aritzen dira…
Organismo fotosintetikoak goi-goiko geruzetan soilik haz daitezke; zona fotikoan, alegia.
Orri edo zinta itxurakoak izaten dira, edo bestela, hostoak uraren azalean zabalduta
izaten dituzte, behar beste argi hartu ahal izateko. Algek zenbait pigmentu dituzte,
Argia
eta haiei esker, sakon-sakoneko geruza ilunetan den argi-energia urria erabil
dezakete.
Argi gutxiko lekuetan bizi diren animalia batzuk gai dira argia sortzeko (biolumineszentzia),
berariazko zenbait organoren bidez.
Uretako ekosistemetan
mugimenduak
Indar handiko ur-lasterrak dauden lekuetan, bertako organismoak hainbat modutara
Uraren
moldatu dira: alga batzuk substratuan finko bizi dira; ekinodermoek forma biribilduak
eta oskol gogorrak dituzte; arrain batzuk haitzuloetan edo harrien azpian babesten dira;
beste batzuek bizi-bizi egiten dute igeri (ibaien bideko goialdean bizi direnak, adibidez);
har batzuk hondar azpian sartzen dira; etab.
desplazamendua
Leku sakonetako arrainak zapalak dira, eta barne-barrunbeak oso murriztuta dauzkate;
Presioa eta
horri esker, izan ere, presioa altua izanagatik ere haren eragina txikiagoa da.
Animalia igerilariek hegatsak eta itxura hidrodinamikoa dituzte; horri esker arin
mugitzen dira uretan, urarekiko ahalik eta erresistentzia txikiena egiten baitute.
Bestalde, zenbait barrunbe gasez beteak dituzte (arrainen igeri-maskuria), eta
inolako ahaleginik egin gabe flotatzen dute, horri esker.
94

95. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 95
Zientzia zure esku
Adierazpen grafikoak. Ekosistema bateko harreman trofikoak aztertzea
Ekosistema orotan, harreman trofikoak sortzen dira harreman trofikoak; eta beraz, errazago ikusten eta
bertako biozenosia osatzen duten izaki bizidunen aztertzen dira bioaniztasun txikiko ekosistemetan:
artean. Baina zenbat eta bioaniztasun handiagokoa adibidez, herri-hirietako parkeetan, urmaeletan,
izan ekosistema, orduan eta konplexuagoak dira putzuetan eta edozein ekosistema gizatiartutan.
1. Bereiz eta muga dezagun ekosistema bat.
Hasteko, gure eskolatik hurbil dagoen eremu bat
aukeratu behar dugu: parke bat, urmael bat,
hondartza bat… Han egingo dugu azterlana. x 200 m).
hera: 70.000 m (350 m
2
Lekuaren ezaugarriak idatziko ditugu, fitxa moduan; Hedadura, gutxi gorabe
da, eta hainbat zuhaitz daude:
plano bat, argazkiak edo marrazkiak ere sar daitezke. Deskribapena. Parke bat gazteagoak; eta
batzuk, hazi samarrak; beste batzuk,
2. Egin dezagun bioaniztasunaren inbentarioa. besteak, aldatu berriak. Zuh
aixkak ere badaude, bai eta
bide ere. Bestalde, 2batere
Arretaz begiratu ondoren, ekosistema horretan zer belar-eremuak eta zenbait oak.
ere badaude, 200 m inguruk
izaki bizidun dauden idatziko dugu, lurzoruan bizi landarerik gabeko bi eremu
oak baino
peraturak hiri inguruetak
Faktore abiotikoak. Ten
direnak ahaztu gabe: intsektuak, araknidoak, zizareak, ialki ureztatzen dute. Mantentze-lan
baxuxeagoak dira. Artifiz kimatu…
satorrak… Uretako ekosistema bada (urmael bat edo bitu, ureztatu, zuhaitzak
batzuk egiten dituzte: gar
putzu bat), ur-lagin bat aztertuko dugu, mikroskopioz.
Interesgarria izan daiteke deigarrienak iruditu zaizkigun
izaki bizidunak marraztea edo argazkiak ateratzea.
Ikusitako izaki bizidunak zer animalia edo landare
diren jakiteko, oso lagungarriak izaten dira landa-gidak: Zabuak Zuhaitzik gazteenak
landareei buruzkoak, intsektuei buruzkoak… dauden eremua
Zuhaitzik handienak
dauden eremua
Petanka
3. Interpreta ditzagun harreman trofikoak. Izaki bizidunak Hirugarren mailako
kontsumitzaileak
sailkatuko ditugu, zer motatakoak diren jakiteko: ekoizleak,
lehen mailako kontsumitzaileak, bigarren mailako Bigarren mailako
kontsumitzaileak ala hirugarren mailako kontsumitzaileak. kontsumitzaileak
Behin sailkapena eginda, piramide trofikoa marraztuko dugu. Lehen mailako
Ondoren, zenbait kate trofiko egingo ditugu, kontsumitzaileak
inbentarioko zenbait izaki bizidun erabiliz.
Amaitzeko, sare trofiko bat osatzen saiatuko gara, Ekoizleak
orain arteko datuak erabiliz.
ARIKETAK
24. Jarri taldeka eta aukeratu eskolatik hurbil dagoen ekosistema bat. Aztertu ekosistema hori, goian azaldutako
metodoari jarraituz. Koaderno bat beharko duzue, bai eta koloretako arkatzak ere. Oso lagungarria izango
zaizue argazki-kamera batez baliatzea; baina ez du zertan sofistikatua izan. Distantziak neurtzeko, egin
urratsak: urrats luzeak eginez gero, bakoitza metro ingurukoa izango da.
95

96. 832926 _ 0082-0099.qxd 22/4/08 13:20 Página 96
Ariketak
25. ● Nola deritzo ekosferako biozenosiari? 35. ● Azaldu zertan diren desberdinak lehen, bigarren
eta hirugarren mailako kontsumitzaileak.
26. ● Zer bi osagai dituzte ekosistema guztiek?
Azaldu zertan datzan osagai horietako 36. ● Zer dira kate trofikoak? Asmatu itsasoko ekosistema
bakoitza. bateko kate trofiko bat.
27. ●● Ekosistema bateko biotopoa bereizteko, ez da 37. ●● Jarri izaki bizidun hauek ordenan, kate trofiko
nahikoa zer motatakoa den esatea. Adierazi zer bat osa dezaten.
informazio eman beharko zenukeen bi ibai hauen
biotopoa bereizteko: Duero ibaia, Soria zeharkatzean,
eta Andarax ibaia, Almeria zeharkatzean.
28. ●● Zer-nolako faktorea da hezetasuna, biotikoa
ala abiotikoa? C
Zer-nolako eragina du hezetasunak Amazoniako A B
basoan diren landareetan eta animalietan?
29. ●● Harenondoko izeneko landarea gramineoa da,
belar itxurakoa, eta kostaldeko dunetako hondarretan
hazten da. Deskribatu haren biotopoaren ezaugarriak. D E
30. ●● Zer aztertzen du ekologiak, eta zer emaitza lortu
nahi ditu? 38. ●● Egin piramide trofiko bat, sakonera txikiko
eta hondo hareatsuko itsas ekosistemetan bizi
31. ●● Azaldu zer habitat eta txoko ekologiko dituzten ohi diren zenbait izaki bizidun oinarri hartuz.
afrikar elefanteek.
39. ●●● Saiak eta hienak sarraskijaleak dira;
32. ●● Basoak botatzen dituztenean, lurzorua babesgabe hau da, animalia hilak jaten dituzte. Baina ez
geratzen da euriarekiko: lehen, zuhaitzen hostoek eta dira deskonposatzaileak. Zer ezaugarri dituzte
sustraiek euri-ura hartzen zuten, baina gero, zuhaitzik deskonposatzaileek? Zer dira, orduan, saiak
gabe, erraza da euriak eragindako higadurak lurzorua eta hienak?
eramatea, eta harri biluzia agerian geratzea. Zenbat
denbora beharko da berriro ere basoa egiteko? 40. ● Egin zure koadernoan laburpen bat, azaltzeko nola
sailkatzen diren ekosistema bateko izaki bizidunak
33. ● Biotopoaren ezaugarriek eragin handia dute energia lortzeko moduaren arabera.
ekosistema ororen biozenosian. Izaki bizidunek
ba al dute eraginik biotopoaren ezaugarrietan? 41. ●●● Bigarren mailako kontsumitzaileak al dira
Azaldu erantzuna. landare intsektujaleak? Eman arrazoiak, azaltzeko.
34. ● Adierazi organismo hauetatik zein diren ekoizleak, 42. ● Zer dira mantenugaiak? Nondik lortzen ditugu?
eta zein lehen eta bigarren mailako kontsumitzaileak. Zer lortzen dugu haietatik?
43. ●● Zer mantenugai organiko behar ditugu
kontsumitzaileok? Zer substantzia ez-organiko
behar dituzte ekoizleek? Zer izaki bizidunek
bihurtzen dute materia organikoa materia
A B C ez-organiko?
44. ●●● Zer da marearteko zona? Zer ezaugarri ditu
ekosistema horretako biotopoak? Aipatu bertako
biozenosia osatzen duten izaki bizidun batzuk,
D E F ekoizleak nahiz kontsumitzaileak.
96

97. 832926 _ 0082-0099.qxd 22/4/08 13:20 Página 97
45. ●● Beheko grafikoak adierazten du nola hazi zen 47. ●●● Belardi batean hauek daude: 2.000.000 landare,
arrainontzi bateko bakterioen populazioa, denboraren 220.000 belarjale, 100.000 haragijale eta superarrapari bat
arabera. (beste harrapari batzuk janez elikatzen den harraparia).
Baso epel batean, berriz, hauek daude: 250 landare,
Banakoen kopurua
100.000 belarjale, 9.000 haragijale eta bi superarrapari.
K
700 a) Marraztu bi ekosistema horiei dagozkien
600 piramideak. Zer piramide mota dira?
500
400
b) Ba al dago piramide alderantzikaturik? Zergatik?
A B C
300
200 48. ●● Lehen mailako kontsumitzaileek era guztietako
100 landareak jaten dituzte. Non egongo da lehen
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 Denbora (egunak) mailako kontsumitzaile gehien, goi-mendietan
ala basoetan?
a) Aztertu grafikoa, adieraziz zer gertatu den 49. ●●● Lur-zizareak lurzoruan deskonposizioan
A tartean, B tartean eta C tartean. dagoen materia organikoz elikatzen dira;
b) Zer adierazten du K balioak? Alda al daiteke? batik bat, orbelez. Hori jakinda, azalduko al
zenuke zergatik ez den satorrik bizi inongo
46. ● Beheko kate trofiko hauetan, zeinek jasotzen du dunetan?
energia gehien, basakatuak ala hontzak? Zergatik?
50. ● Aipatu ekosistema gizatiartuetan bizi diren lau
a) Larrea ➝ erbia ➝ basakatua animalia, gizon-emakumeekin batera bizitzera erabat
b) Zuhaitza ➝ tximeleta ➝ apoa ➝ sugea ➝ hontza ohitu eta moldatu direla erakusteko.
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Basoiloak eta uzta biltzeko makinak
Basoiloak babestuta daude, azken urteotan izugarri
murriztu baita hegazti horien kopurua, zerealak biltzeko
makina astunak erabiltzeagatik, besteak beste (garia
jotzeko makinak, adibidez).
Horrelako makinek goiz bakar batean soro osoa biltzen
dute. Pentsa! Lehen, nekazariek zenbait egun ematen
54. ● Testuaren edukiaren arabera, lau esaldi hauetatik
zituzten! Baina lehen, hegazti horien txitek nahikoa asti
bakarra da zuzena. Zein? Zergatik?
izaten zuten heltzeko eta habia uzteko, eta orain, makinek
harrapatu egiten dituzte, ihes egiteko astirik ez baitute.
a) Mirotz nabarrek kalte egiten diete uztei,
Beste zenbait hegaztiri ere berdin gertatzen zaie. zereal-buruxken artean egiten baitituzte habiak.
Mirotz nabarrak nahiz beste hegazti harrapari batzuek b) Zerealak hazteko lur-sail handiak erabiltzea
ere, adibidez, zereal-buruxken artean egiten dute habia, kaltegarria da basoiloentzat eta beste zenbait
eta nekazaritzako lanak mekanizatuz joan diren heinean, hegaztirentzat, habiak zereal-buruxken artean
izugarri txikitu da haien kopurua. egitera behartzen baititu horrek.
c) Uzta biltzeko makina astunak erabiltzeak
51. ●● Azaldu zer esan nahi duen testuan
izugarri atzeratzen du zerealen biltzea, eta
«nekazaritzako lanak mekanizatzea».
hori kaltegarria zaie habia labore-lurretan egiten
duten hegaztiei.
52. ● Belarjaleak ala haragijaleak dira mirotzak?
d) Makina astunak erabiltzearen eraginez, zenbait
53. ● Zer ekosistema motatan bizi dira testuak hegaztiren kopurua txikitu egin da; basoiloen
aipatzen dituen hegaztiak? kopurua, adibidez.
97

98. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 98
Laburpena
Ekosistema orok hiru osagai nagusi ditu: biozenosia, biotopoa eta
bi horien arteko harremanak, bai biotikoak bai abiotikoak.
• Biozenosia deritzo naturagune batean bizi diren izaki bizidunen
Ekosistemen
edo populazioen multzoari eta haien arteko harremanei.
osagaiak
• Biotopoa deritzo komunitate baten kokaleku den leku edo eremu
fisikoari eta eremu horrek bereizgarri dituen ingurune-baldintzei
edo -ezaugarriei.
• Habitata deritzo espezie jakin bateko banakoak egon ohi diren
Habitata leku fisikoari. Banako horiek dagokien habitat horretara moldatuta
eta txoko egoten dira.
ekologikoa • Txoko ekologikoa deritzo espezie bakoitzak ekosisteman betetzen
duen funtzioari.
EKOSISTEMEN EGITURA
Maila trofikoa deritzo materia eta energia modu berean lortzen duten
organismoen multzoari. Hauek bereizten dira:
• Ekoizleak. Materia ez-organikoa erabiliz beren materia organikoa
sortzen duten organismo autotrofoak dira.
• Kontsumitzaileak. Beste organismo batzuek egindako materia
Ekosistemetako organikoz elikatzen diren organismo heterotrofoak. Hiru mota daude:
maila – 1. mailakoak (belarjaleak). Ekoizleak janez elikatzen dira.
trofikoak – 2. mailakoak (haragijaleak). Belarjaleak janez elikatzen dira.
– 3. mailakoak. Bigarren mailako kontsumitzaileak jaten dituzte.
• Deskonposatzaileak. Aurreko mailetako materia organikoa materia
ez-organiko bihurtzen duten organismo heterotrofoak dira.
Ekosistemetan, energiaren fluxua noranzko bakarrekoa da; materia,
aldiz, modu ziklikoan ibiltzen da.
Ekosistema orotako izaki bizidunen artean sortzen diren harreman
trofikoak kate nahiz sare trofikoen bidez adieraz daitezke.
Harreman
Piramide trofikoak ere erabil daitezke, ekosistema ororen egitura
trofikoak
trofikoa grafikoki adierazteko. Hiru mota daude: kopuruen piramideak,
biomasaren piramideak eta energiaren piramideak.
• Espezie barnekoak. Espezie bereko banakoen artekoak dira:
animalia taldekoien artekoak, kolonietakoak, animalia sozialen
Organismoen artekoak eta familien baitakoak.
arteko
• Espezie artekoak. Espezie desberdineko banakoen artekoak
harremanak
dira: mutualismoa, komentsalismoa, inkilismoa, parasitismoa
eta harraparitza.
ARIKETAK
55. Azaldu zertan datzan harrapari/harrapakin sistema.
56. Egin bi marrazki eskematiko: bata, edozein ekosistematako energia-fluxua adierazteko, eta bestea, materiaren
zikloa laburtzeko.
98

99. 832926 _ 0082-0099.qxd 21/2/08 13:15 Página 99
IRAKURLEAREN TXOKOA
Zenbat balio du biosferak?
Ekosistemek egonkor irautearen Bioaniztasunak bioaniztasun
arrazoietako bat bioaniztasuna- handiagoa sortzen du, eta landa- BIRPOPULATZEKO
ren bermearen printzipioa da. reen, animalien eta mikroorga- EREMUA
ONGI ETORRI
Komunitate batean espezie bat nismoen ugaritasuna handitu
desagertzen bada, espezie horren egiten da, bakoitza bere mailan:
txokoa azkarrago eta modu era- • Kastoreek presak egiten dituz-
ginkorragoan hartuko du beste tenean, urmaelak eta zingirak
batek, komunitatean eginkizun sortzen dira, eta urak belardiak
horretarako hautagai asko baldin hartzen ditu. Ingurune horietan
badaude, eta ez gutxi batzuk. organismo askok hartzen dute • Gopher dortokek tunel luzeak ru bihurtzen direnez, eta likenek
Ikus dezagun adibide bat: pinudi babesa; ibaiko urak trabarik ez egiten dituzte: hamar metro- fotosintetizatutako mantenu-
batek su hartu du, lurraren arra- balu, nekez ahalko lukete. Presak koak ere bai. Horren ondorioz, gaiak askatu egiten direnez,
sean, eta oihanpeko landare eta osatzen dituzten egur-masek, lurra nahasi egiten da; haren beste espezie batzuentzako
animalia asko hil dira. Basoa bio- urpean deskonposizioan daude- testura, dibertsifikatu; eta mikro- txokoak ugaritzen dituzte.
aniztasun handikoa bada, nahiko nez, beste hainbat espezie organismo motak, aldatu. Beste Oro har, ekosistema mota ugaritan
azkar leheneratuko da: hasieran gehitzen dizkiote inguruneari. animalia batzuek ere bizileku egindako azterlan askok ondorio
hura osatzen zuten landareak eta • Elefanteek sastrakak eta zuhaitz bihurtzen dituzte gordelekuok: bera atera dute: zenbat eta espezie
animaliak azkar samar sortuko txikiak zapaltzen dituzte, baita zuloetan bizitzera moldatutako gehiago bizi elkarrekin, orduan eta
dira berriro. Pinurik handienei ez errotik atera ere; eta horrela, inurriek, sugeek eta igelek. egonkorragoak eta emankorra-
zitzaien ezer larririk gertatuko: soilgune itzaltsuak eratzen dira • Euchondrus generoko barras- goak dira ekosistemak.
behealdeko azala apurtxo bat basoetan. Emaitza: hainbat kiloek, Israelgo Negev basamor-
erreko zitzaien, baina besterik ez. habitaten mosaiko moduko bat, tukoek, harri bigunak birrintzen EDWARD O. WILSON,
Beraz, hazten eta itzala egiten eta bertan, denak batera bizi- dituzte, haien baitako likenak El Futuro de la Vida.
jarraituko dute, lehen bezala. tzen, espezie kopuru itzela. jateko. Horrela, harriak lurzo- Círculo de Lectores argitaletxea
Sastraka eta landare belarkara
gutxi batzuek ere iraun egingo IRAKURTZETIK ULERTZERA
zuten, eta leheneratzeari ekingo
diote berehala. Suak maiz hartu 57. Zer janez elikatzen dira Euchondrus barraskiloak?
izan dituen pinudi batzuetan, 58. Kastoreak dauden ibaietan kastorerik gabekoetan baino animalia-espezie gehiago
suaren beraren beroak bizkortu bizi omen da. Zergatik?
egiten du ezkutuko hazien erne-
59. Zer ezaugarri berdin dituzte kastoreek, elefanteek, dortokek eta barraskiloek?
keta, beroari erantzuteko mol-
datuta daudenena, eta horrek are 60. Zer gertatuko litzateke bioaniztasun txikiko ekosistema batean, hondamendi
gehiago bizkortzen du basoko lan- natural baten ondorioz bertako izaki bizidunetako asko hilko balira?
daredia berriro hazteko prozesua. 61. Testua kontuan hartuz, esan al daiteke suteak onuragarriak zaizkiola naturari?
[…]
ZABALBIDEAK
Liburuak: Artikuluak:
La ecología contada con sencillez Puntos calientes de biodiversidad. National Geographic.
JOAQUÍN ARAÚJO. Maera argitaletxea 2004ko martxoa.
Izaki bizidunen eta haien harremanen konplexutasuna, giza
jokabidearen eraginak eta ekologiako zenbait kontzeptu. Sarean:
Dientes de gallina y dedos de caballo www.grain.org/biodiversidad.htm
STEPHEN JAY GOULD. Crítica, S. L. argitaletxea Biodiversidad aldizkaria: bioaniztasunari buruzko dokumen-
Hainbat animalia-moldaera aipatzen ditu, adibide modura. tazio handia biltzen du.
Investigando en el bosque www.wri.org/wri/biodiv/bri-span.html
LUIS DEL CARMEN. Teide argitaletxearen Vivac bilduma World Resources Institute. Gaztelaniaz ere bai.
Basoarekin lotutako esperimentuak eta proiektuak egiteko www.mma.es
informazioa eta iradokizunak ematen ditu. Ingurugiro Ministerioa.
99

100. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 100
6 Lurreko
ekosistemak
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Lehorreko nahiz uretako
ekosistemak zer faktore
nagusiren mende dauden
ikasiko duzu.
• Gure planetan dauden lehorreko
nahiz uretako ekosistema
nagusiak bereiziko dituzu.
• Uretako nahiz lehorreko zenbait
ekosistema aztertuko dituzu, bai
eta haietako biozenosia osatzen
duten izaki bizidun batzuk ere.
• Lurzorua oso garrantzitsua dela
balioetsiko duzu, eta bestalde,
lurzoruko zenbait ezaugarri
biotiko eta abiotiko bereiziko
dituzu.
• Lurzoruen zenbait ezaugarri nola
aztertu ikasiko duzu.
1890eko munduko mapa,
eta zenbait ekosistema.

101. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 101
XVIII. eta XIX. mendeetan egindako espedizio zientifikoek garbi utzi
zuten landareak eta animaliak estu lotuta daudela, haien kokapen
geografikoa aztertuta argi ikusi baitzuten zenbait eskualde geografi-
Alexander Humboldt.
kotan elkarrekin agertzen direla. Orduko naturalistek eginkizun bat
hartu zuten, nagusiki: ahalik eta datu geologiko gehienak biltzea, eta
ahal bezain landare- eta animalia-espezie ezezagun gehien deskri-
batzea. Naturalista gailenetako bat Alexander Humboldt izan zen:
prozesu naturalen eta izaki bizidunen arteko elkarreragina aztertu
zuen, gizakia barne, multzo horren guztiaren zatitzat jo baitzuen.
Humboldtek behaketa ugari egin zituen, denak ere Amerikan,
Europan eta Asian. Amerikan zeharreko bidaian, landare ugari bildu
eta hainbat espezie ikertu zituen, landareen kokapen geografikoa
eta altitudezkoa aztertu nahian. Horrela, ekologiaren printzipio
handietako batez ohartu zen, klimarekin eta landarediarekin lotuta:
altitudearen eta latitudearen arteko loturaz, hain zuzen; hark azaldu
zuen bezala, mendi batean gora igotzea ekuatoretik iparralderantz
edo hegoalderantz joatearen parekoa da.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Zeri deritzo ekosistema? Deskribatu argazkietako
ekosistemetako zenbait elementu.
2. Ba al dago ekosistemetan begi hutsez ikusi ezin den
elementurik?
3. Zer lekutakoak dira argazkietako paisaiak, leku beroetakoak,
epeletakoak ala hotzetakoak? Nola dakizu?
4. Zer bi ekosistema mota nagusi daude?
Bilatu erantzuna
Zer izen dute uretan esekita bizi eta uraren
mugimenduarekin batera lekualdatzen diren
organismo mikroskopikoek?

102. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 102
1 Lehorreko ekosistemak
Lehorreko ingurunean nahiz uretakoan zenbait ekosistema daude, eta
bakoitzak biotopo eta biozenosi jakin bat ditu bereizgarri.
Izaki bizidunak lehorraldean airez inguratuta bizi daitezkeenean, ekosis-
tema horiei lehorrekoak deritze. Uretako ekosistemen aldean, lehorrekoek
askoz hedadura txikiagoa dute, baina garrantzi handikoak dira, hala ere.
Izan ere, lekuan lekuko faktore abiotikoak oso dira desberdinak, eta hetero-
geneotasun horren eraginez, izaki bizidunak izugarri dibertsifikatu dira.
Lehorreko inguruneetako faktore abiotikoak
Zerk eragiten du organismoak lehorreko ekosistema batean bizitzea, eta ez
beste batean? Funtsean, zenbait faktore abiotikok, denak klimarekin lotuak:
• Tenperatura. Leku batzuetan tenperatura-aldaketa handiak izaten
dituzte, egunean bertan nahiz urtaro batetik beste batera (urtarokoa).
Altitudeak eragin zuzena du: zenbat eta altitude handiagoa, orduan eta
tenperatura baxuagoa. Latitudeak era badu eragina: poloetatik
ekuatorerantz goazen heinean, tenperatura gero eta altuagoa da. Eta
itsasoaren gertutasunak ere eragin handia du: kostaldeko eskualdeek
ARIKETAK tenperatura epelagoak izaten dituzte.
1. Zer faktorek mugatzen dituzte • Argia. Eragin handia du landareetan, fotosintesia egiten baitute, hari
lehorreko ekosistemak? esker. Animalietan, haien bizi-funtzioetan eta ohituretan eragiten du.
2. Argia ezinbestekoa omen da • Hezetasuna. Airean dagoen ur kantitateari deritzo. Lehorreko organis-
lehorreko ekosistemetan. moek ezinbestekoa dute, bizi-funtzioak egiteko.
Zergatik? Klima-ezaugarriak kontuan hartuz, hiru zona nagusi bereizten dira
3. Bilatu Funtsezko kontzeptuak hemisferio bakoitzean: zona hotza, poloetatik zirkulu polarretarainokoa;
atalean urtaroko hitza. zona epela, zirkulu polarren eta tropikoen artekoa; eta zona beroa,
Kantzer eta Kaprikornio tropikoen artekoa.
Zirkulu polar
artikoa
Kantzer
tropikoa
Basamortu hotza
Goi-mendia
Tundra
Taiga Kaprikornio
Estepa tropikoa
Baso hostoerorkorra
Baso mediterraneoa
Oihan ekuatoriala
Oihan tropikala
Sabana Zirkulu polar
antartikoa
Basamortu beroa
102

103. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 103
Lehorreko ekosistema nagusiak
Nolako landaredia dagoen leku batean, halako ekosistema sortzen da;
eta landaredia, berriz, klima-ezaugarrien araberakoa izaten da.
Zona
Ekosistema Ezaugarriak
klimatikoa
Basamortu Izotz iraunkorrak. Hego poloan, pinguinoak daude; eta Ipar poloan,
hotza hartz zuriak.
Oso klima hotza, eta prezipitazio gutxi. Lurzorua izoztuta dago, beti;
baina udan, goiko geruza urtzen da. Goroldioak eta likenak ugari dira,
Hotza Tundra bai eta zenbait landare belarkara eta gramineo ere. Hainbat ugaztun
daude; besteak beste, elur-oreina, leminga, otsoa eta azeri artikoa.
Eta hegaztiak ere badira; adibidez, eper zuria.
Prezipitazio ugari, elur moduan. Negu luzeak eta oso hotzak.
Konifero-basoak dira nagusi: pinuak, izeiak eta tsugak. Hainbat
Taiga
ugaztun daude; esate baterako, katamotza, hartza, otsoa, altzea,
elur-oreina, oreina eta erbi artikoa.
Eurite urriak eta irregularrak. Uda lehorrak, eta negu luzeak eta hotzak.
Gramineo-larredi handiak ditu bereizgarri. Haietan, hainbat animalia
Estepa
egoten dira: antilopeak, basazaldiak, bisonteak, otsoak, koioteak, katagorriak,
larre-txakurrak, narrastiak, etab.
Oso eurite ugariak, urte osoan. Oso urtaro nabarmenak; tartean,
Baso negu hotzak, eta uda beroak. Ugari dira haritzen basoak, bai eta
Epela
hostoerorkorra pagoen eta gaztainondoen basoak eta zuhaixkak ere. Hainbat ugaztun
bizi dira haietan; besteak beste, hartza, azeria, katagorria eta basakatua.
Oso eurite irregularrak: prezipitazioek gutxi irauten dute, baina bortitzak dira,
Baso batzuetan. Negu leunak eta euri gutxikoak; eta uda epelak eta lehorrak.
Landarediaren adibide dira artelatzak, arteak eta landare xerofiloak (zuhaixkak
mediterraneoa eta sastrakak); eta faunaren adibide, intsektuak, narrastiak, untxiak, basurdeak,
katamotzak, mangosta iberiarrak, katajinetak, adarzabalak eta oreinak.
Prezipitazio ugari eta tenperatura altuak, urte osoan. Hosto iraunkorreko
Oihan zuhaitz handiak daude, bai eta iratzeak, lianak eta landare epifitoak ere.
ekuatoriala Ugariak dira intsektuak, anakondak, jaguarrak, iguanak, tximinoak eta
tukanak.
Prezipitazio irregularrak. Bi urtaro daude: bata, hezea eta beroa, eta bestea,
Oihan lehorra eta hotza. Ugariak dira hosto zabaleko zuhaitz handiak, eta haien
artean, kiribilduta, lianak eta landare igokariak. Era askotako intsektuak
tropikala bizi dira haietan, bai eta hainbat motatako anfibioak, ugaztunak eta
hegaztiak ere.
Beroa
Tenperatura altuak, urte osoan, ia batere aldaketarik gabe. Bi urtaro daude:
bata, lehorra, oso luzea, eta bestea, hezea, labur-laburra. Landarediari
Sabana dagokionez, belarrak eta sastrakak dira nagusi, bai eta zenbait zuhaitz ere;
adibidez, akazia. Ugaztunik ugarienak hauek dira: gazela, bufaloa, jirafa,
zebra, ñua, lehoia, hiena eta errinozeroa.
Oso klima lehorra, prezipitazio urrikoa. Egunetik gauera, tenperatura
Basamortu bat-batean izugarri aldatzen da. Landare xerofiloak daude: kaktusak
beroa eta esne-belarrak. Hona hemen zenbait animalia: gameluak eta
dromedarioak, muskerrak, kanguruak, bidelariak eta erroiak.
ARIKETAK
4. Adierazi zer ezaugarri berdin dituzten tundrak eta goi-mendietako
inguruneek.
103

104. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 104
Lehorreko zenbait
2 ekosistema natural
Goi-mendia
Mendietan, biotopoak tenperatura-alde handiak izaten ditu, uda edo
negua den; elurrez estalita ere geratzen da, hilik hotzenetan. Neguan,
Sarrioa gainera, janari-urritasuna dela-eta, animalia askok leku epelagoetara
Ipar-belea migratzen dute.
Belatza
Zenbait
Matxinsaltoa
isats mota
Muskerra, sugandila,
sugegorria…
Pagoak Baso hostoerorkorrak
eta urkiak
Horrelako basoetan, zuhaitzei hostoak erortzen zaizkie, neguan. Oso
oparotasun handikoak dira. Lurzorua ere aberatsa da, eta lodia; eta
izaki bizidun ugari bizi dira hartan. Itsasaldeko klima duten lekuetan
egon ohi dira; negu hotzak eta prezipitazio ugari izaten dituzte horrela-
koetan. Iberiar penintsulan, iparraldean daude baso hostoerorkorrak.
Tximeletak
Goroldioak eta iratzeak
Okil berdea
Urubia
Satorra
104

105. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 105
Lehorreko zenbait
3 ekosistema gizatiartu
Soroak
Zereal-soroek nahiz beste landare belarkara batzuen labore-lurrek itxura
monotonoa dute; baina itxura gorabehera, oso biozenosi joriko ekosistemak
dira. Biotopoaren ezaugarriei dagokienez, lekuko klima nolakoa den, eta
laborantza ureztatua edo lehorrekoa den, halako biotopoa eratzen da.
Bazterretako landareak eta espezie landuak
Ekosistema horietan, soroen mugak garrantzi handikoak dira. Izan ere,
sasiak, zuhaitzak eta belarrak izaten dira haietan, eta bertan egiten dute Zapelatza
Sagua
habia, bertan bizi dira eta bertan elikatzen dira hainbat izaki bizidun.
Lursagua
Belatza
Azeria
Untxia
Basoiloa
Parkeak eta lorategiak
Herri-hirietan ere badaude ekosistemak. Haietan, gizakiak garrantzi Zuhaitz
handia du, baina animaliak ere bizi dira, denak ere gizakiarekin batera apaingarriak
bizitzeko beren ohiturak moldatuta. Herri-hirietako ekosistemak ezin
hobeak dira biotopoa eta biozenosia behatzeko, hurbil egoteaz gain erraz
irits baitaiteke haietara.
Era askotako
zuhaixkak
Txolarrea, usoa,
mika…
Ahatea
Intsektuak
Katua
105

106. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 106
Euskadiko basoko
4 ekosistemak
Historian zehar basoen suntsiketa areagotuz joan da gehiegizko ustia-
pena egin delako, eta basoen azalera asko murriztu da. Baina herrialde
garatuetan baso asko birlandatu dira; alde batetik, arrazoi ekonomiko-
engatik, ustiatzen jarraitu ahal izateko; eta bestetik, arrazoi ekologiko-
engatik, lur soilduen higadura-arriskua saihesteko. Euskadin ere horixe
gertatu da. Izan ere, gaur egun, gure lurretako mendi asko zuhaitzez be-
terik ikusi arren, gezurra badirudi ere, ia ez dugu baso naturalik topa-
tuko, gehienak birlandaketak baitira. Horrek esan nahi du baso horiek
ez direla jatorrizko paisaia. Hauexek dira Euskadiko baso mota aipaga-
rrienak.
Pagadia
Pagadietako zuhaitz mota nagusia pagoa da. Zuhaitz hostoerorkor ho-
nek giro-hezetasun handia behar izaten du, eta horregatik, laino eta he-
zetasun ugariko eskualdeetan hazten da. Oro har, 500 eta 1.500 metro-
ko altitudeen artean ikus daitezke.
Zoru karetsuan kokatzen da batez ere, eta gainera, ondo drenatutako
lurzoruetan.
Pagoak (Fagus sylvatica) adaburu biribila
izaten du, eta hosto ugari. 30 metroko edo
Pagadipean ia ez da beste espezierik hazten, pagoek ematen duten itzal
gehiagoko altuera lor dezake. Azala leuna handiagatik. Hala ere, gorostia, ezpela, hagina eta iratzeak aurki dai-
izaten du; zurixka edo gris zilar kolorekoa. tezke.
Pagadiek, garai batean, gure lurraldeko eremu zabala betetzen zuten,
baina atzerakada handia izan zuten ikatza eta egurra lortzeko egindako
mozketengatik. Gaur egun, Bizkaiko pagadien egoera nahiko okerra ba-
da ere, Gipuzkoan eta Araban oraindik badaude pagadi ederrak. Eus-
kadiko pagadi aipagarrienak Aralar mendilerroan, Aizkorrin eta Gor-
beian topa ditzakegu.
Artadi kantauriarra
Artea da zuhaitz nagusia baso mota honetan. Haritzen taldeko zuhaitz
hostoiraunkor hau espezie mediterranearrekoa da jatorriz.
700 metrotik beherako altitudean agertzen da, itsasotik gertu, batez ere,
nahiz eta Araban ere badauden beste artadi mota batzuk. Lurzoru leho-
rretan hazten da, kareharri gogorren inguruan. Eta horregatik, lurzoru
mota hori nekazaritzarako egokia ez delako, arteak bizirik irautea lor-
tu du.
Artadi kantauriarrean, artearekin batera, ereinotza, gurbitza eta hainbat
zuhaixka hazten dira.
Artadiak gerizpe handia daukanez, ugaztun askok (orkatzak, basurde-
ak, lepazuriak, azkonarrak) eta hegazti ugarik babesleku egokia aur-
kitzen dute bertan.
Artearen fruituak, ezkurrak, animalientzako elikagai garrantzitsua iza-
Bizkaiko Garai herriko artea (Quercus ilex ten dira negua pasatu ahal izateko.
ilex).
Euskadiko artadi kantauriar garrantzitsuenak Urdaibaikoak dira.
106

107. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 107
Hariztia
Euskadin zuhaitz hostoerorkor honek bi baso mota eratzen ditu: haritz
kanduduneko (Quercus robur) hariztia eta haritz kandugabekoa (Quer-
cus petrea). Haritz kanduduneko hariztiak nagusi dira Euskadin.
Artadien gainetik eta pagadien azpitik kokatzen dira, 600-700 metrota-
rainoko altitudera iritsiz.
Baso hauetan, haritzekin batera gure lurraldean oso tipikoak diren hain-
bat zuhaitz eta zuhaixka topa ditzakegu, besteak beste, haltzak, zuma-
rrak, astigarrak, urkiak, lizarrak, hurritzak, elorriak eta gorostiak.
Hariztiak, zoritxarrez, gero eta urriagoak dira Euskadin. Gaur egun, le-
hen estaltzen zutenaren parte txiki bat baino ez dute betetzen, belardi Pinudiak eta soroak Urkiolako parke
eta baratze bihurtu baitira. naturalean.
Haritzaren egurra bereziki iraunkorra eta gogorra da, eta balio handi-
kotzat hartu izan da, batez ere, ontzigintza, eraikuntza eta kalitateko al-
tzarigintzarako.
Haritzak aipamen berezia merezi du euskaldunontzat bere balio sinbo-
likoagatik; izan ere, Gernikako Arbola haritza da.
Pinudia
Euskal Herriko pinudiak pinu gorriz (Pinus silvestris) eta intsinis pinuz
Pagoaren
(Pinus radiata) osatuta daude. hostoa
Arabako eskualdeko pinudi gehienak pinu gorrikoak dira. Espezie hau
kontinentala da, hau da, eskualde hotz eta lehorretakoa.
Bizkaian eta Gipuzkoan, berriz, intsinis pinuko basoak dira denak. Ia
guztiak lur pribatuetan dauden birlandaketak dira eta, hasiera batean,
Euskadiko deforestazio bortitzaren ondorioei aurre egiteko landatu zi- Artearen
ren. Gaur egun, espezie honen hazkuntza-tasa handia dela eta, ustia- hostoa
tzeko erabiltzen dira, zurgintzarako eta papergintzarako batez ere. Bes-
talde, kolonizazio-gaitasun ikaragarria dute eta, horren ondorioz, harit-
zen eta pagoen ordez landatzen dira.
Pinuaren
hostoa
ARIKETAK
5. Zergatik murriztu dira baso eremuak mendeetan zehar?
6. Zer da baso naturala? Eta birlandatua? Zertan bereizten dira?
7. Zergatik kontserbatu dira hobeto artadiak, pagadiak eta hariztiak
baino?
8. Marraztu mendi baten magalean pagadien, hariztien eta artadien
kokapena altitudearen arabera. Haritzaren
hostoa
9. Zergatik da hain ugaria pinudia gure lurraldean?
10. Zergatik da garrantzitsua lurralde bateko basoak zaintzea? Zure
ustez, baso horiek ustiatzea kaltegarria al da?
107

108. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 108
5 Uretako ekosistemak
Izaki bizidunak urez inguratuta bizi direnean, ekosistema horiei ureta-
koak deritze. Bi mota nagusi daude: itsasokoa eta ur gezakoa; bakoitzak
biotopo eta biozenosi jakin batzuk ditu bereizgarri.
Uretako inguruneetako faktore abiotikoak
Zeren arabera bizi dira organismoak uretako ekosistema batean, eta ez
beste batean? Eraginik handiena faktore hauek dute:
• Argia. Faktorerik garrantzitsuenetako bat da; izan ere, haren arabera,
organismo fotosintetikoak egongo dira edo ez. Uretan zenbat eta
sakonago egon, argi gutxiago dago. Horrela, bi zona bereizten dira:
zona fotikoa, eguzki-argia hartzen duena, eta zona afotikoa, ia eguzki-
argirik batere gabea; zona afotikoan ez da izaki fotosintetikorik izaten.
• Tenperatura. Ez da lehorreko ekosistemetan bezainbeste aldatzen.
ARIKETAK Tenperatura-aldeak bi alderdiren arabera daude: kostaldearekiko distan-
11. Itsasoko ekosistemek
tziaren arabera eta sakoneraren arabera. 300 metroko sakoneratik
lehorrekoek baino behera, urak 2 ºC inguruko tenperaturan konstante irauten du.
ezaugarri uniformeagoak • Presioa. Uretan zenbat eta sakonago egon, orduan eta handiagoa da
eta konstanteagoak dituzte. presio hidrostatikoa. Horrek eragin zuzena du izaki bizidunen forman;
Bietatik zein da itsas ingurunean, batik bat.
mesedegarriagoa, bizia • Gazitasuna. Itsasoko uretan, gatz-proportzioa ia berbera da beti. Ur
gara dadin? Zergatik? kontinentalak heterogeneoak dira alde horretatik, hainbat faktoreren
12. Zer desberdintasun nagusi arabera baitago; besteak beste, urek zer lurzoru mota zeharkatu duten.
dute itsasoko ekosistemek • Oxigeno kantitatea. Uretako ekosistemek gas kantitate txikiagoa
eta ur gezakoek? dute; lehorrekoek ez dute muga hori.
13. Oso leku hotzetan, uretako
ekosistemei izotz-geruza bat Bizia, uretan
eratzen zaie azal-azalean,
Organismoak nola bizi diren kontuan hartuz, hiru multzo bereizten dira:
baina sakoneko aldeak inoiz
ez dira izozten. Zure ustez, • Planktona. Uretan pasiboki flotatzen bizi diren organismo txikien
zeren eraginez gertatzen da multzoari deritzo. Mugiezinak dira, edo mugimendu txikiak egiten
hori? dituzte. Bi mota daude: fitoplanktona eta zooplanktona.
14. Bilatu Funtsezko kontzeptuak • Nektona. Aktiboki igeri egiten duten animalien multzoari deritzo.
atalean bi hitz hauen esanahia: Erraz lekualdatzen dira. Adibidez, arrainak, baleak eta txibiak.
fitoplankton eta zooplankton. • Bentosa. Itsas hondoan hari atxikita edo hartan lekualdatuz bizi
diren organismoen multzoa da: itsas izarrak, muskuiluak, koralak…
Planktona. Nektona. Bentosa.
108

109. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 109
Itsasoko ekosistemak
Itsasoko ekosistemak bi irizpideren arabera sailkatzen dira: alde batetik,
sakoneraren arabera, eta bestetik, kostaldearekiko distantziaren arabera.
Sakoneraren arabera, hiru zona bereizten dira:
• Zona pelagikoa. Itsas azaletik 200 metrora bitarteko zona da. Iristen
da argia bertara, eta planktona nahiz organismo igerilariak daude.
• Zona batiala. 200 metrotik 2.000 metrora bitarteko zonari esaten zaio.
Argi gutxirekin ere ondo moldatzen diren arrain igerilari asko daude.
• Zona abisala. 2.000 metrotik beherako zonari deritzo. Ez da argirik
iristen, eta presio handiko lekua da. Organismo bentikoak eta arrain
abisalak daude, eta presio handiaren pean eta iluntasunean bizitzeko
moldaerak dituzte denek: forma zapala, argia sortzeko organoak…
Arrain abisal batzuek argia sortzen dute
Kostaldearekiko distantziaren arabera, bi zona bereizten dira: (biolumineszentzia). Gaitasun hori itsas
• Zona neritikoa. Kostaldetik gertuen dagoen zonari deritzo: plataforma hondoko ezaugarrietara moldatzearen
ondorio da.
kontinentalaren gainean dagoenari, hain zuzen. Olatuak direla-eta,
zona neritikoko ura etengabe mugitzen ari da; eta horrez gain, mareak
eta kostaldeko lasterrak ere baditu bereizgarri.
• Itsas zabaleko zona. Kostaldetik urrunen dagoen zonari esaten zaio:
plataforma kontinentalaren ondoren dagoenari, hain zuzen.
Ur gezako ekosistemak
Ur kontinentalei dagozkie. Ur gezako ekosistemetan, espezie-aniztasuna
ez da itsasokoetan bezain handia. Bi mota daude:
• Ur ibiliak. Ibaiak eta uharrak dira. Goialdean, urak indar handia
izaten du, eta organismoak horretarako moldatuta daude, urak eraman
ez ditzan. Behealdean, urak ez du halako indarrik, eta ugari dira
uretako landareak eta animalia iragazleak.
• Ur geldiak. Aintzirak, urmaelak eta zingirak dira. Hauek bereizten dira:
• – Urertzeko zona. Urertzetik hurbil dago, eta ez da oso sakona. Bertan
bizi da organismo gehien, eta hauek dira nagusi: algak, hegaztiak,
anfibioak, intsektuak eta uretako landareak (adibidez, ihiak).
• – Ur askeko zona. Urertzetik urrun dago, eta iristen da argia bertara.
Ibaien ibilguko goialdean bizi diren arrainak
Nagusi dira fitoplanktona, zenbait arrain eta krustazeo txikiak. igerilari bikainak izaten dira. Horri esker, urak
• – Zona sakona. Ertzetik urrun dago, argi gutxi iristen da, eta oxigeno- ez ditu eramaten.
kontzentrazio txikia dago. Ez dago batere landarerik. Bakterioez
gain, bizilagun bakarrak animalia bentikoak dira: bibalbioak,
anelidoak, arrainak eta intsektuen larbak.
ARIKETAK
15. Ozeanoetako zona abisalean, organismo bentiko gutxi izaten da, eta
batzuetan, batere ez. Adierazi lau faktore, horren zergatia azaltzeko.
16. Zure ustez, bizi al da belarjalerik ozeanoetako zona abisalean?
17. Zer organismo fotosintetikok sortzen dute uretako izakiek arnasten
duten oxigenoa?
18. Zure iritziz, ba al dago zona abisalik ur gezatan? Zergatik?
109

110. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 110
6 Itsasoko zenbait ekosistema
Marearteko zona
Biotopo horrek ezaugarri nagusi hau du: itsasgoran, ur azpian egoten
da, olatuen eraginpean, eta itsasbeheran, agerian geratzen da, kanpoan;
orduan, animalia asko hondar azpian sartzen dira, edo sortutako putzue-
Bibalbioak Gasteropodoak tan geratzen dira, bestela. Hegazti batzuk jatera hurbiltzen dira orduan.
Karramarroak
Harrak
Itsas ezkurrak
Kaioa eta buztanikara
Zelenteratuak Algak
Sakonera txikietako hondo hondartsuak
Biotopo hori ur azpian dago beti. Nahiko argi iristen da bertara, eta
oxigeno ugariko lekua da, olatuak joan-etorrian baitabiltza etengabe.
Katuarraina
Hondarrezko jalkin askearen gainean algak eta landareak hazten dira,
eta haien artean animalia ugari bizi dira.
Zenbait hegazti Algak
Hondarretako barraskiloa Ekinodermoak
Posidoniak Arrain zapalak
110

111. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 111
7 Ur gezako zenbait ekosistema
Ibaiak eta errekak
Ur-lasterrak argi ugariko biotopoak dira, eta ura etengabe astindua Hegazti
denez, oxigeno ugari izaten du disolbatuta; baina hori guztia, noski, urtarrak
baldin eta kutsatuta ez badaude. Ura geldi geratzen denean, berotu egin
ohi da, eta tenperaturak gora egiteaz batera, oxigeno kantitatea txikitu
egin ohi zaio.
Igaraba
Zikoina
Sorgin-orratzak,
friganeak
eta beste
intsektu batzuk
Ihiak Alga
karofitoak
Amuarraina
Urmaelak eta padurak
Ur-masa horiek gezak dira, gehienetan; baina kostaldetik gertu dauden Igela
batzuk gaziak dira. Sakonera txikia izaten dute, eta lehortu ere egiten
dira, batzuetan. Ura ia batere astintzen ez denez, gerta liteke oxigeno
gutxi izatea disolbatuta; eta horrelakoetan, kutsadurarik txikienak ere
kalte larriak eragin ditzake.
Lertxuna
Ahatea
Suge gorbataduna
Ur-dilistak
Zamoa
Lezkak
111

112. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 112
Euskadiko kostaldeko
8 ekosistemak
Marearteko zona
Itsasgoraren eta itsasbeheraren artean geratzen den eremua da. Ingumen-
egoera oso aldakorra izaten dute bertako izakiek. Izan ere, uraren mai-
la-aldaketa etengabeetara ohituta daude, itsasgoretan urpean geratzen
baitira eta itsasbeheretan, berriz, orduak ematen dituzte uretatik kan-
po edota mareak utzitako putzutxoetan isolaturik. Uretatik kanpo ge-
ratzeak arazoak dakartza: eguzkialdi luzea, deshidratazioa, gazitasuna-
ren igoera eta olatuen kolpe gogorrak. Egoera horri aurre egiteko, hainbat
moldaera garatu dituzte eremu honetako florak eta faunak.
Fauna oso anitza da eta itsas ornogabeak dira nagusi: belakiak, anemo-
nak, itsas trikuak, karramarroak, lanpernak, lapak, karrakelak, izkirak,
muskuiluak, olagarroak, etab. Florari dagokionez, haitzei finkatuta hain-
bat alga espezie bizi dira.
Itsaslabarra
Itsasoaren higaduraz sortutako itsasertzeko amildegiak dira itsaslaba-
rrak. Euskal kostalde gehiena itsaslabarrez osatuta dago.
Barrikako itsaslabarra, Bizkaian. Olatuek eta itsas haizeak gogor astintzen dituzte bertako izaki bizidu-
nak. Horrez gain, malda handiaren ondorioz, finkatzea zaila izaten da
landareentzat eta euri-ura eskuratzeko ere arazoak izaten dituzte. Hori
gutxi balitz, ingurunea oso gazia da. Bertako izakiek, beraz, bizi-egoe-
ra gogor horretara moldatzeko estrategiak garatu dituzte.
Landareek hosto eta zurtoin mamitsuak eta oso sustrai garatuak izaten di-
tuzte. Oso ohikoak dira itsas mihilua eta betibizi horia, batez ere, itsaso-
aren zipriztinak iristen diren lekuetan.
Beste landare aipagarri bat itsaslabarretako krabelina da. Euskal itsa-
sertzeko landare endemikoa dugu, hau da, hortxe baino ez da hazten.
Itsaslabarraren goialdean ugari dira txilardiak, oteak eta tamarizak, hai-
zearen eraginez, guztiz deformatuta eta etzanda agertzen direnak.
itsaslabarretako
krabelina betibizi
horia olagarroa
itsas kaioa
mihilua tronpa
lapa
karrakela
muskuilua kabuxa
lanperna
izkira
likenak
karramarroa
itsas
izarra
aktinia
algak itsas trikua
balanoa
Itsaslabarreko eta marearteko zonako flora eta fauna.
112

113. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 113
Itsaslabarretako animalien artean hegaztiak dira nagusi: ubarroiak, ekaitz-
txoriak, belatzak, txepetxak, kaioak…
Kostaldeko hareatzak
Hareazko zoruak oso iragazkorrak dira eta bizidunei zail egiten zaie ura
eskuratzea. Gainera, ez da batere egonkorra eta, itsasertzeko edozein
ekosistematan bezala, gazitasuna eta haize bortitzak ere arazoa dira bi-
zidunentzat. Azkenik, eguzkipean ematen dute eguna hareatzetako iza-
kiek, horrek dakarren deshidratazioarekin.
Egoera gogor hori dituzte, eta itsaslabarretako landareek zurtoin mami- Zarauzko hareatza, Gipuzkoan.
tsuak garatzen sustrai sareen sistema konplexuak. Oso landare bereziak
dira, eta hareatzetan baino agertzen ez direnak. Horregatik, horien kont-
serbazioa oso garrantzitsua da.
Ekosistema hauetan animaliarik ohikoenak hegaztiak dira, besteak bes-
te, kaioa, antxeta, kuliska, kurlinta eta txirria. Hauez gainera, apo las-
terkaria, horma-sugandila, marraskiloa eta, batez ere, intsektuak bizi di-
ra ekosistema honetan.
Laida, Laga, La Arena, Aizkorri eta Zarauzko hondartzak dira gure kos-
taldeko hareatza aipagarrienak.
Padurak
Ibaiak itsasoratzen diren guneetan eratzen dira ekosistema hauek, eta
biosferako berezienetakoak dira. Mareak direla-eta, itsasoko ur gazia
ibaiko ur gezarekin nahasten da, eta horregatik, uraren gazitasuna oso
aldakorra izaten da. Beraz, landare eta animalia espezie gutxi batzuk Urdaibaiko padurak, Bizkaian.
bizi daitezke bertan. Ingurune honetan bizi ahal izateko eta gazitasun
aldakorrari aurre egiteko mekanismoak garatu dituzte. Salikornia eta
itsas ihia, adibidez, ezaugarri horietara egokitutako landare tipikoak
dira. Faunari dagokionez, hainbat orenogabe-eta hegazti-espezie bizi ARIKETAK
dira ekosistema honetan. 19. Alga batzuk mareagoran
Euskal kostaldeko paduren egoera larria da, gizakiak etxebizitza eta in- urpean eta mareabeheran
dustrialdeak eraiki baititu ibaien amaieretan. Baina kontserbatu egin uretatik kanpo daude.
behar dira garrantzi handiko ekosistemak dira-eta. Hona hemen arra- Zer alde dago bi egoeren
artean?
zoi nagusiak:
• Bertan agertzen diren espezieak paduretan baino ez dira bizi. 20. Nola izan daiteke itsaslabarrak
itsasertzean egon eta bertako
• Merkaturatzen diren arrain-espezie askok paduretan igarotzen dituz- bizidunek ur arazoak izatea?
te bizitzako lehen faseak. Aipatu nolako moldapenak
• Hegazti migratzaileen pasalekua eta atsedenlekua izaten da padura bi- garatu dituzten.
daia luzeetan. 21. Okikoa al da kostaldeko
• Ibaiak dakarren materia organikoa bertan sedimentatzen da, anima- landareek zurtoin eta hosto
lia askoren elikagai iturri izanik. mamitsuak eta sustrai sistema
• Uholdeen kontrolean eragiten dute, eta beraz, lur-eremuak babesten konplexuak izatea. Zer
helbururekin garatu dituzte
dituzte.
moldaera horiek?
• Lurzoru oso emankorra dute.
22. Zer dela-eta kontserbatu behar
Horrek guztiak paduretako bioaniztasuna errepikaezina egiten du. ditugu gure inguruneetako
Euskal kostaldeko padura aipagarrienak Urdaibaikoa (Bizkaia) eta hareatzak eta padurak?
Txingudikoa (Gipuzkoa) dira.
113

114. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 114
ARIKETAK
23. Idatzi zure koadernoan bi hitz 9 Bioaniztasuna aztertzea
hauen definizioak: biomasa
eta bioaniztasun. Bioaniztasuna deritzona aldagai bat da, eta ekologian erabiltzen dute,
ekosistemetako bi alderdi aztertzeko: alde batetik, ekosistema jakin
24. Ekosistema batek zenbateko
bioaniztasuna duen aztertzea bateko biozenosia kalitate onekoa edo txarrekoa den aztertzeko, eta beste-
lan nekeza da, baina bi tik, ekosistema hori zenbat organismo motak osatzen duten adierazteko.
ekosistemenarena alderatzea, Baina ezinezkoa da biozenosia osatzen duten organismo guzti-guztien
erraz samarra. Adierazi pare zerrenda egitea. Egin kontu zenbat izan litezkeen: organismo zelulabakar
hauetatik zeinek duen guztiak, animalia mikroskopikoak (adibidez, akaroak), barnealdean
bioaniztasun handiena: dauden parasitoak (barnealdean daudenez, ez daude ikusgai), etab.
a) Hondartza bateko alde Orduan, zer egiten dute ekosistema bateko bioaniztasuna zer-nolakoa den
hondartsu eta lehorrak aztertzeko? Bada, landareak eta erraz hautematen diren animaliak zenbatu,
ala marearteko zona batek.
eta izaki bizidun horiek biozenosiaren zer masa kantitate diren kalkulatu,
b) Ekilore-soro batek ala soro
horren ondotik igarotzen
ahalik zehatzena. Horrela, bi datu lortzen dituzte: zenbat espezie dauden,
den errepidearen arekak. eta bakoitzari zenbateko ugaritasun erlatiboa dagokion. Bioaniztasun
c) Basoko belardi batek ala handiko ekosistemetan –baso hostoerorkorretan, adibidez–, espezie ugari
baratze batek. izaten dira, eta ez da egoten espezierik besteak baino nabarmenagorik,
d) Baso autoktono batek ala biozenosiaren biomasaren zati handi bat dagokiola-eta. Bioaniztasun txiki-
landatutako makaldi batek. koetan, aldiz –soroetan, esaterako–, espezie kopurua ere txikia izaten da,
eta materia biziaren zati handiena espezie bati edo batzuei dagokie.
Basoak bioaniztasun handikoak izaten dira. Soroak bioaniztasun txikiko ekosistemak izaten dira.
Oihanak bioaniztasun itzelekoak izaten dira. Hain handia, Larreetan zuhaitzak eta lur-sail landu gabeak egoteak izugarri
oraindik ez baitute lortu haietan diren landare- eta animalia- handitzen du haietako bioaniztasuna. Nekazaritza-ustiapena
espezie guztiak zenbatzea. natura errespetatuz egitearen adibide dira horrelakoak.
114

115. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 115
10 Lurzorua ere bada ekosistema
Lurrazala estaltzen duen azal-azaleko geruza da lurzorua. Ez du beti
lodiera berbera, eta harriak eraldatzean nahiz izaki bizidunen jardue-
raren ondorioz sortzen diren materialak ditu osagai.
Lurzoruko biotopoa
Osagai ez-organiko gehienak solidoak dira: legarra, hondarra, lohia eta ARIKETAK
buztina. Baina likidorik ere bada, baita gaseosorik ere: ura (zenbait 25. Lurzorua natura-baliabide
gatz disolbatuta dituela) eta poroen barnean den airea, hurrenez hurren. guztien artetik baliotsuenetako
Lurzoruaren bi ezaugarri dira azpimarragarrienak: batetik, tenperatura bat omen da. Zure ustez, zein
eta hezetasuna, kanpoaldekoak baino egonkorragoak baitira; eta bestetik, da horren zergatia?
argirik eza (azal-azaleko geruzan izan ezik). 26. Aipatu zenbait eragile,
azaltzeko gaur egun
Lurzoruko biozenosia zergatik den hain handia
lurzoruaren higadura eta
Lurzoruaren gainean landareak hazten dira, eta haiek materia organikoa suntsiketa.
sortzen dute, bai eta harriak higatzea eragin ere. Animaliei dagokienez,
hauek dira azpimarragarriak: ugaztun txikiak (satitsuak eta satorrak, 27. Zure ustez, zer neurri har
daitezke lurzoruak babesteko
adibidez), anelidoak, intsektuak eta araknidoak, besteak beste.
eta leheneratzeko,
Onddo eta bakterioek materia organikoa deskonposatzen dute (humusa). nekazaritzaren aldetik?
Elementu horien guztien artean harreman konplexuak sortzen dira:
lurzoru motaren arabera, mota eta maila batekoak edo bestekoak.
Lurzoruaren eraketa eta suntsiketa
Lurzorua eratzeko prozesua luzea da, eta zenbait fase ditu.
Fenomeno atmosferikoek Harrietan izaki bizidunak Horren guztiaren ondorioz, Lurzoruan, orain, landare
gainazaleko harrietan eragiten sartzen dira, eta haiek, materia azal-azalean geruza bat handiagoak haz daitezke,
dute, eta horren ondorioz, organikoa sortzeaz gain, harrien eratzen da, harrien estalgarri, eta animaliak ere bizi
meteorizazioa gertatzen da. disgregazioa areagotzen dute. eta horizonteak sortzen dira. daitezke bertan.
Lurzorua suntsitzeak ondorio larriak izan ditzake; esaterako, basamor-
tutzea. Zenbait giza jarduerak, gainera, areagotu egiten dute prozesu
geologiko hori; adibidez, hauek: basoak botatzeak, gehiegizko larre-
ustiapenak, baso-suteek, neurriz kanpoko laborantzak, meatzaritzak,
herri-lanek, herri-hiriak hedatzeak eta industriak ipintzeak.
115

116. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 116
Euskadiko naturagune
11 babestuak
Gizakiaren aspaldiko eragina dela-eta (nekazaritza, abeltzaintza, baso-
gintza), ia ez da geratzen eraldatu gabeko ingurune naturalik, eta inguru-
mena gero eta narriatuago dago. Hori dela eta, administrazioek natura ere-
muak babesteko plangintzak jarri dituzte martxan.
Kontserbaziorako hainbat helburu daude: naturaren eta paisaiaren abe-
rastasuna, kultura ondarea, baliabideen ustiapena, turismoa eta aisial-
dia…
Euskadin, ingurumena babesteko, figura hauek ezarri dira: Biosferaren
Erreserba, Parke Naturala, Biotopo Babestua eta Zuhaitz Apartekoa.
• Parke Naturalak: espazio handiak dira eta hurrengo arrazoiengatik
babestu beharrekoak: edertasunagatik, ekosistemen adierazgarritasu-
nagatik, fauna eta flora berezia dutelako, aisiagatik…
• Biotopo Babestuak: espazio txikiak dira eta hurrengo arrazoiengatik
babestu beharrekoak: interes geologiko edota biologikoagatik, espe-
zieen bitxitasunagatik, irauteko ahuleziagatik, berezitasun handia iza-
teagatik, edertasunagatik…
• Zuhaitz Apartekoak: tamainagatik, adinagatik, historiagatik, ederta-
sunagatik, kokapenagatik, … babesa eskatzen duten aleak dira.
• Biosferaren Erreserba: Parke Naturalaren antzekoa da, baina UNES-
COk ezarritakoa. Biosferako baliabideak egokiro erabiltzen ikasteko
guneak dira.
Urdaibaiko Biosferaren Erreserba.
Biosferaren
Urdaibai.
Erreserbak
Parke Urkiola, Valderejo, Aralar, Gorbeia, Aiako Harria,
Naturalak Aizkorri-Aratza, Armañon, Izki eta Pagoeta.
Biotopo Itxina, Gaztelugatxeko Doniene, Inurritza, Leitzaran ibaia
Babestuak eta Biasteriko urmaelak.
Santa Teodosiako lizarra, Gasteizko sekuoia, Ondategiko
Zuhaitz haritza, Izarrako hagina, Antoñanako ezkia, Getariako
Apartekoak artelatza, Garaiko artea, Bergarako magnolia,
Artziniegako artea, Hernaniko ginkgoa…
Urdaibaiko Biosferaren Erreserba (Bizkaia)
Euskal Herriko Biosferaren Erreserba bakarra da. Gernikako itsasada-
rraren inguruko lurretan dago kokatuta eta eremu zabala hartzen du, 23
udalerritan sakabanaturik.
Babes berezikoak dira Urdaibaiko eremu hauek: itsasadarra, kostaldea,
artadi kantauriarra eta interes arkeologikoko eremua.
1984an Eusko Jaurlaritzak Urdaibairi buruzko azterketa ekologikoa aur-
Aralarko Parke Naturala. keztu zuen eta UNESCOk Urdaibai Biosferaren Erreserba izendatu zuen.
116

117. 832926 _ 0100-0123.qxd 19/4/08 11:44 Página 117
1989an naturagune honetarako berariazko legea ezarri zuen Eusko Le-
gebiltzarrak.
Aralarko Parke Naturala (Gipuzkoa)
Gipuzkoako hego-ekialdean dago kokatuta, Nafarroako lurrak ere har-
tzen dituen Aralar mendilerroan. Azalera oso handia hartzen du, eta par-
keko gailurrak, Ganbo mendiak, 1.412 metroko altuera dauka.
1994an izendatu zuten Parke Natural, balio natural handiko formazio-
ak eta paisaiak baititu. Horrez gain, Aralarko mendietan interes handi-
ko hainbat espezie ditugu. Horien artean, ezagunenak hegazti harrapa-
ri handiak dira, saiak edo arrano beltza adibidez. Aziendak desagertuz
gero, espezie hauen etorkizuna arriskuan egongo litzateke. Espezie hauen Biasteriko Prao de la Paul urmaela.
urritasuna dela-eta, Aralarko Parke Naturaleko helburuetako bat fauna-
ren iraupena ziurtatzea da, horretarako aziendak eta artzaintza manten-
duz eta babestuz.
Biasteriko Urmaeletako Biotopo Babestua (Araba)
Arabako Errioxako Biasteri ondoan kokaturik dago. 1995an Biotopo Ba- ARIKETAK
bestua izendatu zuten eremu hau. 28. Zer arrazoi egon daitezke
Lau hezegune txikik osatzen dute. Hauetako hiruk (Carralogroño, Ca- naturagune bat babesteko?
rravalseca eta Musco) jatorri eta funtzionamendu naturala dute. Lau- 29. Bilatu interneten Zuhaitz
garren hezegunea (Prao de la Paul) antzinako eremu heze baten gaine- Apartekoren bati buruzko
an eraikitako urtegi txikia da. informazioa.
Biotopo babestu honek berezitasun handi bat du: ur hauetan hazten diren 30. Bilatu interneten zure lurralde
landare eta alga espezie batzuk oso bitxiak dira munduan, hezegunearen historikoko naturagune
ertzetan gazitasuna jasatera moldatu diren belarkarak eta ihiak, alegia. babestu bat eta aipatu zergatik
Lezkadi zabalak ditu, hegazti migratzaileen babesleku eta atsedenleku. merezi duen babestea.
Hegazti hauek ikusteko hilik aproposenak iraila eta martxoa dira. 31. Zergatik izendatu zuten
Urdaibai Biosferaren
Erreserba?
Gaztelugatxeko
Doniene B izkaiko Golkoa
32. Zure ustez, eremu bat
naturagune babestu
Bu
ibaia
a
ro Urdaibai Donostia
ai
izendatzeak ekar diezaioke
t
e Inurritza
ib
iba
Bi
Ur
ia
a
Bilbo
da
kalterik? Eztabaidatu zure
a
Oka
Le
Aiako
ume
ai
Ib
ia
soa
Armañon ib ai Harria
iba
za
a
ag ua bal Pagoeta irakasle eta ikaskideekin.
ibai
ad i
a
ba
i b a ia
C
Arratia ib
ib
ia
ia
ia
ba
ai
a
ba
iba
Leitzaran
De
i
Urkiola
la
Nerbioi
ia
r
Uro
Itxina O
ia a
Gorbeia
Aralar
Aizkorri-Aratz
O
a
Valderejo m aia
B a i a i b ai
ec
il ib Gasteiz
Entzia
a
lo
rr
ibaia
do
Za
Izki Ega ibaia
Parke N
naturalak
Biosferaren Erreserba
ESKALA Biasteriko
0 13 26 urmaelak
Biotopo B
babestuak
Kilometroak
Euskadiko naturagune babestuen mapa.
117

118. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 118
JAKINGARRIAK
Lurraren historian izan diren ingurumen-aldaketak
Lurraren historian ingurumen-aldaketa handiak gertatu izan dira, gehien-gehienak naturalak, eta aldaketa horiek
ekosistemetako biotopoa eta biozenosia aldarazi dituzte. Ikus ditzagun azpimarragarrienak:
Ozeanoak eratzea. Lurra hoztu zenean, atmosferako Klima-aldaketak. Gaur egun, planetako batez
ur-lurruna kondentsatu egin zen, eta gero, prezipitatu: besteko tenperatura 15 ºC ingurukoa da. Baina
etengabeko euriteak izan ziren. Horren ondorioz, Lurreko klima ez da beti berbera izan; aldaketak
ur likidoko lehen masak sortu ziren, eta haietan garatu izan ditu, muturrekoak eta ziklikoak: aldi hotzak
zen bizia. eta aldi beroak izan dira, txandaka. Aldi hotzetan
Izaki bizidunak agertzea. Duela 3.500 milioi urte inguru, –glaziazioak deritzenetan, alegia–, izotz-masa
lehen organismo bizidunak sortu ziren. Horrek eragin handiek kontinenteak eta ozeanoak estali zituzten.
handia izan du geosferaren, hidrosferaren eta Espezieak desagertzea. Lurrean, historia osoan
atmosferaren konposizioan eta dinamikan. zehar, izaki bizidunen espezie ugari desagertu
Atmosferaren konposizioa aldatzea. dira. Baina sortu ere, sortu dira berriak. Adituek
Hasiera-hasieran, atmosferak ez zuen oxigenorik; diotenez, sei desagerpen handi gertatu dira Lurrean,
bi osagai nagusi zituen: karbono dioxidoa eta historia osoan. Azpimarragarrienak bi dira:
ur-lurruna, biak ere sumendi-isurpenetatik sortuak. bata, Paleozoikoaren bukaeran gertatu zena
Duela 2.500 milioi urte inguru, uretako lehen (duela 245 milioi urte), espezie guztien % 90 galdu
organismo fotosintetikoek oxigenoa askatu zuten baitzen, eta bestea, Mesozoikoaren bukaeran
atmosferara, bai eta CO2 finkatu ere. Atmosfera, gertatu zena (duela 65 milioi urte), espezie guztien
oxigeno kantitatea handitu egin zenez, oxidatzaile % 75 desagertu baitzen, dinosauroak barne.
bihurtu zen; gaur egungo ezaugarriak hartu zituen.
Ozono-geruza eratzea. Atmosfera oxigeno ugarikoa
zela-eta, ozono-geruza eratu zen estratosferan,
duela 600 milioi urte inguru. Geruza horri esker,
Eguzkiaren izpi ultramore hilgarrietatik babesten
baitu, uretako organismoek lehorreko inguruneak
kolonizatu ahal izan zituzten. Horren guztiaren
eraginez, izaki bizidunak nonahi hedatu ziren,
eta hainbat eta hainbat ekosistema mota sortu
ziren.
Kontinenteen banaketa aldatzea. Kontinenteak eta
ozeanoak aldatuz joan dira betidanik, lurrazalaren
mugimenduen eraginez: ozeanoak ireki eta itxi egin
dira; kontinenteak, urrundu, hurbildu, eta elkarren
artean talka egin; mendikate handiak eratu dira… Egindako kalkuluen arabera, gure planetaren historia osoan
Horren guztiaren ondorioz, hainbat faktore aldatu bost meteorito handik jo dute Lurra, gutxienez. Talka horiek
egin dira: besteak beste, ozeano-lasterrak, klima ingurumen-aldaketa handiak eragin dituzte, eta haien
eta izaki bizidunen banaketa. ondorioz, habitatak suntsitu eta espezieak desagertu dira.
ARIKETAK
33. Lurraren historia luze osoa kontuan hartuta, giza espeziea agertzea duela gutxiko gertakaria da. Ingurumenean,
alabaina, eragin itzela izan du. Jarri taldeka eta egin denon artean bi zerrenda, adierazteko zer eragin onuragarri
eta zer eragin kaltegarri izan dituen gure espezieak planetan.
34. Egindako azterketen arabera, badirudi Lurrean gertatu diren bi espezie-desagerpen handienak estu-estu lotuta
daudela meteoritoek Lurra jo izanarekin. Zer ondorio eragin ditzake meteorito batek Lurra jotzeak, hainbat eta
hainbat espezie desagertzera iristeko?
118

119. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 119
Zientzia zure esku
Datu-taulak egitea. Lurzoru bat aztertzea
Lurzoruak zenbait osagai izaten ditu; nagusiak hauek Esperimentu honetan, hiru lurzoru mota aztertuko
dira: frakzio minerala, hondarrez eta buztinez osatua; ditugu, eta datu hauek lortzen saiatuko gara: zer
humusa, deskonposatzen ari den materia organikoz konposizio duen frakzio mineralak, zer ur-proportzioa
osatua; hainbat eta hainbat izaki bizidun mikroskopiko duten horiek (hezetasuna), eta jarduera biologikorik
(adibidez, protoktistoak, bakterioak eta onddoak); baden ala ez.
eta ura. Emaitzak datu-taula batean adieraziko ditugu.
A B C
1. Bil ditzagun laginak. Hasteko, hiru lagin hartuko
ditugu; adibidez, lorategi bateko lurra (A), ibai
bateko hondarra (B) eta errepide bateko arekako
lurra (C). Nahikoa izango da lagin bakoitzeko
200 g hartzea, koilara batez. Laginak plastikozko
poltsa banatan sartuko ditugu, eta gero, poltsak
ondo-ondo itxi, laginak ez lehortzeko. Poltsek hutsik 3. Egin dezagun datu-taula. Emaitzak adierazi eta
zer pisu duten neurtu behar da, lurzoru-laginen alderatu ahal izateko, datu hauek adieraziko ditugu
pisuari kendu egin behar baitzaie poltsen masa. taula baten bidez: lurzoruak zer konposizio duen,
2. Azter ditzagun laginak. Lagin bakoitzetik apurtxo zenbat hezetasun duen, eta nola erreakzionatu
duen azido klorhidrikoarekin eta ur oxigenatuarekin.
bat hartu, eta azido klorhidrikoko (HCl) tanta batzuk
botako ditugu (% 10eko purutasunekoa). Burbuilak
sortzen badira, horrek esan nahi du laginak kaltzio B. Ibai C. Areka
A. Lorategi
bateko bateko
karbonatoa duela; beraz, lurzorua kareharrizkoa da. bateko
hondarra. lurra.
Laginaren lurra.
Gero, beste apurtxo bat hartu, eta ur oxigenatua Garbia, Marroia,
deskribapena Iluna,
botako dugu. Burbuilak sortzen badira, horrek lehorra, buztintsua,
porotsua,
askea, hezea,
esan nahi du laginean bakterioak daudela, eta oso hezea
landare gabe gogorra
beraz, garbi dago lurzoruan humusa ere
badagoela, bai eta jarduera biologikoa ere. Lagin hezearen
252 g 207 g 315 g
masa
Ondoren, lagin osoa pisatu behar da (geratzen
dena), poltsa eta guzti. Ateratzen den balioari Lagin lehorraren
198 g 205 g 294 g
poltsaren masa kendu behar zaio, noski. Gero, masa
poltsa plater batean hustu eta leku bero batean Laginaren
54 g
jarri behar da, ondo lehor dadin. hezetasuna
Erabat lehor dagoenean, berriro pisatuko dugu Hezetasuna,
lagina. Horrela, lurzoruak zenbat hezetasun duen % 21,4
ehunekotan
kalkulatuko dugu.
HCl botata:
Lurzoruaren hezetasuna ϭ lagin hezearen masa burbuilarik bai?
Bai Ez Ez
Ϫ lagin lehorraren masa
Ur oxigenatua:
Lurzoruaren hezetasuna, ehunekotan ϭ lurzoruaren Bai Ez Bai
burbuilarik bai?
hezetasuna ϫ 100 / lagin hezearen masa
ARIKETAK
35. Kalkulatu zenbat hezetasun duten goiko adibideko B eta C laginek, gramotan eta ehunekotan.
36. HCl botatakoan, A laginean soilik sortu dira burbuilak. Zer adierazten du horrek, lurzoruaren konposizioari dagokionez?
37. Ur oxigenatua botatakoan, lagin bakarrean ez da sortu burbuilarik: B laginean. Zer esan nahi du horrek?
38. Ur oxigenatua botatakoan, A eta C laginek ez dute berdin erreakzionatu. Zure ustez, zeinetan izango ziren burbuila
bizienak? Eman arrazoiak, zure erantzuna azaltzeko.
119

120. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 120
Ariketak
39 ●●● Biozenosi ororen osaera aztertzeko, bi parametro 41. ●● Begiratu beheko argazkiari eta adierazi zer
hartu behar dira kontuan: ugaritasuna eta aniztasuna. ekosistema mota den.
Lehenak adierazten du zer proportzio dagoen espezie
bakoitzeko banakoen kopuruaren eta komunitateko
banakoen kopuruaren artean; eta aniztasunak, berriz,
zer proportzio dagoen bertako espezie kopuruaren eta
komunitateko banako guztien kopuruaren artean.
Beheko bi eskema hauek bi eremutako biozenosia
adierazten dute.
1. eremua
A espeziea
B espeziea
C espeziea
D espeziea
E espeziea
42. ●● Esan zer izaki bizidun mota diren beheko hauek
eta, ondoren, adierazi zer ekosistema motatan egon
ohi diren: itsasokoetan, ur gezakoetan edo bietan.
2. eremua
A B C
a) Zer ugaritasun du eremu bakoitzeko espezie
bakoitzak? F
D E
b) Bi eremuetatik zeinek du aniztasun handiena?
c) Zer lekutan da egoera egokiena?
d) Ia biozenosi guztietan, espezie nagusi bat egoten
da, eta gehienetan espezierik ugariena izaten da
hura. Oro har, ekosistemetan zer espezie nagusi
dagoen kontuan hartuz honela edo bestela esaten G H I
zaie: pinudia, hariztia, artadia… Ba al dago espezie
nagusirik goiko biozenosi horietan?
43. ●● Mendietan, animaliak ikusi nahi izanez gero,
40. ● Kopiatu eskema hau zure koadernoan eta jarri ez da gauza bera uda edo negua den; alde handia
markak, adierazteko zer zona bereizten diren itsasoko dago urtaro bakoitzean zenbat animalia ikusten den.
ekosistemetan. Azalduko al zenuke zergatik gertatzen den hori?
44. ●● Parke askotako landaredia ez da lekuko klimaren
araberakoa. Klima lehorreko lekuetan, adibidez, sarri
ikusten dira klima hezeko zuhaitzak. Azalduko al
zenuke horren zergatia?
45. ●●● Arratoi arrunta orojalea da, eta zaborretan
aurkitzen dituenak janez elikatzen da, maiz. Arratoiak
hiltzeko enpresa batekoek diotenez, produktu berezi
bat daukate, edozein herri-hiritako arratoien erdia
baino gehiago hiltzeko gai dena. Irtenbide egokia
al da, zure ustez? Zer egingo zenuke zuk?
120

121. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 121
46. ●●● A argazkiko hostoak arte (Quercus rotundifolia) 47. ●●● A argazkiko hegaztia eper zuri bat da, eta
batenak dira, eta B argazkikoak, pago (Fagus sylvatica) B argazkikoa, eper gorri bat. Izenek adierazten duten
batenak. bezala, lehena zuria da, eta bigarrena, gorria.
Zure ustez, ingurunera egokitzeko moldaera al da
kolore-alde hori? Zergatik?
A B
A B
Adierazi lehorreko zer ekosistematan hazten diren
landare horiek, bai eta ingurunera egokitzeko zer
moldaera dituzten ere.
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Aintzirak: ekosistema mota bat
Aintzirek, itsasoek ez bezala, bi geruza dituzte: bata, 48. ● Zer populazio ikusten dira aurreko marrazki
goikoa, eta bestea, behekoa. Goiko geruza beroa da, horretan?
udan, eta hotza, neguan; eta behekoa hotza da, beti.
49. ●● Zure ustez, zer faktore abiotikok eragiten
Urertzean landareak hazten dira; uretako landareak,
dute ekosistema horretan? Zer faktore mota da
batik bat. Faunari dagokionez, mota askotakoa da, baina
argindar-zutoina, abiotikoa ala biotikoa? Eman
intsektuak, anelidoak eta krustazeoak dira ugarienak.
arrazoiak, zure erantzuna azaltzeko.
Aintziren hondoa ez da beti berdina: haizeak nolakoak
diren, halako ezaugarriak izaten ditu hondoak. Haize 50. ●●● Aintziran egunez nahiz gauez zenbat
zakarra izaten den lekuetan, olatu asko izaten da, eta oxigeno dagoen neurtu dute zenbait ikaslek,
hondoa hondartsua da. Ia batere haizerik izaten ez den eta ikusi dutenez, datuak ez dira erabat berdinak.
lekuetan, berriz, ura bareago egoten da, eta beraz, lohi Balioak grafiko hauen bidez adierazi dituzte:
ugari metatzen da hondoan. Lekurik sakonenetan, ura
O2 Eguna
ibili ere nekez ibiltzen denez, oxigeno gutxi izaten da.
Beheko marrazkiak aintzira bateko zati bati dagokion
Sakonera
ekosistema adierazten du.
Oxigenoa O2-aren asetasun-maila
O2 Gaua
Sakonera
Oxigenoa O2-aren asetasun-maila
Azaldu zure ustez zerk eragiten duen aintziran
egunez eta gauez oxigeno kantitatean alde hori
egotea.
121

122. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 122
Laburpena
Organismoak klima-faktoreen arabera bizi dira lehorreko ekosistema
batean, eta ez beste batean.
Zona klimatiko bakoitzean lehorreko ekosistema nagusi hauek daude:
• Zona hotza:
– Basamortu hotza. Izotz iraunkorrak daude.
– Tundra. Oso klima hotza da, eta prezipitazioak, urriak.
– Taiga. Prezipitazioak ugari dira, elur moduan, betiere.
Lehorreko • Zona epela:
ekosistemak – Estepa. Eurite gutxi eta irregularrak.
– Baso hostoerorkorra. Eurite ugari, urte osoan.
– Baso mediterraneoa. Oso eurite irregularrak.
• Zona beroa:
LURREKO EKOSISTEMAK
– Oihan ekuatoriala. Prezipitazio ugari, eta tenperatura altuak.
– Oihan tropikala. Prezipitazio irregularrak.
– Sabana. Tenperatura altuak, aldaketa gutxikoak.
– Basamortu beroa. Oso klima lehorra.
Faktore hauek mugatzen dute, nagusiki, organismoak uretako zer
ekosistematan biziko diren:
• Argia.
• Tenperatura.
• Sakonera.
• Gazitasuna.
Uretako • Oxigeno kantitatea.
ekosistemak
• Uraren mugimendua.
Bi multzo bereizten dira:
• Itsasoko ekosistemak (itsasoak eta ozeanoak).
• Ur gezako ekosistemak. Bi mota daude:
– Ur geldiak (aintzirak, urmaelak eta zingirak).
– Ur ibiliak (ibaiak eta uharrak).
ARIKETAK
51. Egin eskema bat zure koadernoan, laburbiltzeko zer landare- eta animalia-espezie diren nagusiak lehorreko
ekosistemetan.
52. Adierazi zer zona izaten diren itsasoko ekosistemetan, sakoneraren nahiz kostaldearekiko distantziaren arabera.
53. Definitu zer den bioaniztasuna, eta ondoren, aztertu nolako bioaniztasuna duten baso mediterraneo batek
eta soro batek.
54. Egin zure koadernoan zenbait marrazki, azaltzeko zer prozesuri jarraitzen dion lurzoruaren eraketak.
122

123. 832926 _ 0100-0123.qxd 21/2/08 13:24 Página 123
IRAKURLEAREN TXOKOA
Sagu- eta otso-kontuak
Otsoak zer janez elikatzen diren Funtsezko bi puntu finkatu nituen
jakin behar nuen, baina aztertzen dagoeneko:
zenbait aste eman ondoren ere, 1. Otsoek saguak ehizatzen eta
galderaren erantzunak hasieran jaten dituzte.
bezain urrun zirudien. Auzia 2. Karraskari txiki horiek ugari
funtsezkoa zen, espedizio haren ziren; bertako otso-populazioa
zergatia huraxe baitzen: galde- haiek janez bizitzeko adina
rari nire nagusiek egokitzat joko ugari, behinik behin.
zuten erantzunen bat aurkitzea, Baina oraindik argitzeke neukan
hain zuzen. beste puntu bat, nire argudioari
Belarjale handiak ez dira ugari eusteko ezinbestekoa, saguen
eta azeriek erraz harrapatzen Otsoei buruzko xehetasun horiek
izaten tundran: karibuak baino balio elikagarriari buruzkoa.
dituzte. Udan, potolo-potolo eta liluragarriak ziren, baina Ootekek
ez dira izaten asko. Eta horiek ere Gauza bat frogatu behar nuen,
ondo elikatuta daudenean, bedera- gero argitu zizkidan egiaz begiak:
aspaldi bai, anitz ziren antzina, ezinbestean: haragijale handi
tziehun gramoko pisua ere izaten karibuak otsoen bizimoduan zer
amerikar bisonteak bezain ugari; bati nahikoa zitzaiola funtsean
dute; beraz, horrelako nahikoa garrantzi duen eztabaidan ari
baina ni eskualde hartara joan karraskari txikiak jatea, osasun-
animalia hilez gero, otsoek bapo ginen batean, hain zuzen.
aurreko hiruzpalau hamarkade- tsu jarraitzeko.
jan dezakete, eta karibu bat harra- Azaldu zidanez, otsoa eta karibua
tan izugarri gutxitu ziren. Zenbait […]
patzen gastatu beharreko energia hain daude estu lotuta, ia izaki
gobernu-erakunde arituak ziren Ootek oso baliagarria izan zitzai-
baino askoz gutxiago erabiliz, bakarra baitira. Hori argitzeko,
datuak biltzen, arte-jartzaileen, dan, otsoen elikadura-ohiturei
gainera. istorio bat kontatu zidan. Itun
larru-ehiztarien eta merkatarien buruzko gauza ugari irakatsi
Nik pentsatzen nuen otsoek ez Zaharrekoa zirudien, baina Mikek
bidez; eta datuok ikusita, gauza baitzizkidan. Hasteko, nik ordu-
zutela ia inoiz arrainik jaten; esan zidanez, eskimalen folklore
batek garbia zirudien: karibua rako banekiena baieztatu zidan;
baina oker nengoela esan zidan erdi erlijiozkoaren parte zen.
galtzeko zorian egotearen arrazoi saguek otsoen dietan duten garran-
Ootekek, berak zenbait bider FARLEY MOWAT,
nagusia otsoen harraparitza zen. tziaz nik uste nuena, alegia. Eta
ikusiak zituela otsoak lutxoak Los lobos también lloran.
[…] ondoren azaldu zidan urtxintxa
harrapatzen. Debate argitaletxea
Gero jakin nuenez, otsoen udako marradun gorrizta ugari ere jaten
[…]
dieta saguak ziren, batik bat. Eta dituztela, eta batzuetan, gainera,
orduan, horretaz ohartutakoan, karibua baino nahiago izaten
ezin izan nuen amaitutzat eman dituztela. IRAKURTZETIK ULERTZERA
dietetikaren alorrean egiten ari Urtxintxa mota hori oso ugaria da
nintzen lana. Banekien saguen eta ia Artiko osoan, eta Otsoen Etxea 40. Zer alde on ditu otsoentzat
otsoen arteko harreman hori badian ere bai, nahiz eta haien urtxintxak jateak?
erabat iraultzailea zitzaiola berezko kokalekuaren hegoaldean 41. Otsoak zer janez elikatzen diren
zientziari, mesfidantza piztuko dagoen. Mendebaldeko ordokie- aztertu nahi du protagonistak.
zuela, eta askok, ziur asko, barre- tako urtxintxa arrunten ahaide Zergatik?
garri utziko zutela, baldin eta hurbilak dira; baina haiek ez
haren baliozkotasunari buruzko bezala, urtxintxa marradunek 42. Zer gertatuko litzateke Artikoan
zalantzarik txikiena ere uxatzen ez dute batere garatua bizirau- urtxintxak desagertuko balira?
ez banuen. teko sena. Hori dela-eta, otsoek
ZABALBIDEAK
Liburuak: Sarean:
Invitación a la Ecología www.natureduca.com/cienc_gen_cadenas_.htm
ROBERT RICKLEFS. Panamericana argitaletxea Kate trofikoak nahiz sare eta piramide trofikoak zer
Biziaren oreka islatzen du, organismoen bizitza eta diren ulertzeko ezinbesteko informazioa biltzen du
ekosistemen funtzionamendua azalduz. orri horrek.
Gaia. Una nueva visión de la vida sobre la Tierra www.uv.es/monros/TEMA%2026.ppt
J. E. LOVELOCK. Orbis, S. A. argitaletxea Ekosistemen egiturari eta dinamikari buruzko aurkezpen
Denboran eta espazioan zeharreko bidaia, gure planeta moduko bat deskarga daiteke helbide horretatik,
sistema konplexua dela erakusteko froga bila. PowerPointen bidez egina.
123

124. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 124
7 Eguzkitik
iristen zaigun
energia
Galapago uharteak.
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Atmosferak eguzki-erradiazioak iragaziz zer funtzio
egiten duen ulertuko duzu.
• Ur-laster ozeanikoak, haizeak eta haize kirriak zerk
sortzen dituen ulertuko duzu.
• Meteorologia eta aerologia bereiziko dituzu.
• Meteorologia-mapa sinpleak interpretatzen ikasiko duzu.
• Agente geologikoak zer diren ikasi eta zer energiak
mugiarazten dituen jakingo duzu.
• Klimaren eta ur-laster ozeanikoen arteko lotura ulertuko
duzu.
• Gizakiak eguzki-energia nola erabil dezakeen aztertuko
duzu.
• Lurreko albedoa eta goranzko haize-laster termikoak
lotuko dituzu.
Tximinia hidrotermalak
itsas hondoan.

125. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 125
1977ko udaberrian, geologo talde bat 2.500 m-ko sakonerara mur-
gildu zen Alvin urpekoan, Galapago uharteetatik hurbil. Geologo
haien xedea itsaspeko sumendi-jarduera ikertzea zen.
Sakonera horretan, materia organikoren iturri guztietatik urrun eta
erabateko iluntasunean, uraren tenperatura izozte-puntutik oso
hurbil dago, eta beraz, geologoek ez zuten izaki bizidunik aurki-
Alvin urpekoa. tzea espero. Hori dela-eta, izugarri harritu ziren ur beroa eta belz-
kara botatzen zuten tximinia batzuen inguruan izaki bizidun mor-
doa zegoela ikusi zutenean; besteak beste, bi metrotik gorako zizare
erraldoiak, bibalbioen maskor handi-handiak, karramarroak, ain-
gira formako arrainak, hainbat krustazeo eta beste animalia batzuk
aurkitu zituzten.
Urpekoko tripulatzaileak txundituta zeuden: «Maskorrezko labea
da, biziz betetako sumendia; paradisuko lorategia da, baina ilun-
tasunik beltzenean».
Geologo talde hark aurkitu zuen lehen aldiz argiarekiko guztiz in-
dependentea zen ekosistema bat. Azken batean, Lurreko gaine-
rako ekosistemak, funtzionatu ahal izateko, Eguzkitik jasotzen du-
ten energiaren mendean daude.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Zer prozesu egiten dute landareek eta
algek Eguzkiaren argia erabiliz?
2. Nola erabiltzen dugu gizakiok
eguzki-energia?
3. Zer da berotegi-efektua eta zerk eragiten
du?
a) Berotegi-efektua lurzorua hoztea
da, Lurrak gauez beroa galtzen
duelako.
b) Atmosfera berotzea da, atmosferako
karbono dioxidoak beroari eusten
diolako.
c) Tenperatura igotzea da, Eguzkiaren
jarduera handiagoa delako.
Bilatu erantzuna
Zer dira haize katabatikoak?
Non eta zer egoeratan sortzen dira?

126. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 126
1 Eguzkiaren energia
Gure izarrak, Eguzkiak, energia kantitate handi-handia igortzen du es-
paziora. Energia hori Eguzkiaren barruan gertatzen diren erreakzio
nuklearren ondorioz sortzen da, eta ez Eguzkia sutan dagoelako. Hau
da, ezin dugu Eguzkia su itzel batekin parekatu, behin eta berriz ez-
tanda egiten duen hidrogeno-bonba erraldoi batekin baizik.
Eguzkiaren energiaren zati txiki-txiki bat soilik iristen da Lurreraino.
Hala ere, iristen den apurra nahikoa da bizitzari eusteko, atmosfera eta
hidrosfera mugiarazteko, eta ur-zikloari eta paisaia modelatzen duten
agente geologikoei funtzionarazteko.
Atmosfera iragazki baten modukoa da
Eguzkitik Lurrera iristen den erradiazioaren zati bat oso arriskutsua da;
izan ere, astronautek babes-geruza lodia (benetako blindajea) izan be-
har dute beren jantzietan, erradiazio horien eragin larriak ez jasateko.
Eguzkitik iristen den energiak Lurraren Lurrean, atmosferak xurgatzen ditu erradiazioak, eta horri esker, ez dira
gainazalean gertatzen diren hainbat prozesu gureganaino iristen. Iragazki-efektu hori bereziki eraginkorra da egun-
jartzen ditu martxan. sentian eta ilunsentian, Eguzkiaren argia arrasean iristen denean; izan ere,
orduan, eguzki-erradiazioak aire-lodiera handia zeharkatu behar du.
Zenbat eta handiagoa izan erradiazioak zeharkatu beharreko aire-
lodiera, orduan eta eraginkorragoa da atmosferaren iragazpena.
Tenperatura-aldeak eta mugimendua
Irudi hauei esker, ur beroz betetako bi ontzitan zer gertatzen den ikus-
teko aukera izango dugu. Bi ontzietan, urak antzeko tenperatura du,
70 ºC ingurukoa, eta bietan jarri dira paper zati batzuk, ura mugitzen
ARIKETAK den ala ez ikusteko.
1. Astronauten espazio-jantziek
blindaje-geruza lodia dute.
Zergatik?
2. Demagun, irudian adierazitako
esperimentuan, sutan ez dagoen
ontziko ura orain baino beroago
dagoela; esate baterako,
95 ºC-an. Eta demagun sutan
dagoen ontziko ura, berriz, orain
baino hotzago dagoela;
adibidez, 40 ºC-an. Orduan ere
haietako batean soilik mugituko
al litzateke ura? Zeinetan?
3. Ontzi bete ur daukagu. Lehen ontzian, paper zatiak hondora joan Bigarrenean, gora eta behera egiten
Ez dago sutan, eta uraren dira. Ura geldirik dago. duten lasterrek mugiarazten dute ura.
tenperatura altuagoa da azalean,
hondoan baino. Mugituko al da Ura ez du tenperatura altuak mugiarazten, tenperatura-aldeak baizik.
ura? Ur beroak azalera igotzeko joera du, azaleko ur hotza baino arinagoa de-
lako.
126

127. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 127
Eguzki-argiak zut iristen da ekuatorera, eta zeihar, poloetara. Eta horrek eragiten du bi eremu horietako tenperaturen arteko aldea oso
handia izatea. Alde horiek mugimenduak eragiten dituzte atmosferan eta ozeanoetan.
Eguzki-energiaren banaketa
2 desberdina
Atmosferak Eguzkitik iristen den energiaren zati handi bat gelditu eta
espaziora itzultzen du. Lurzoruraino argi ikusgaia soilik iristen da ia.
Lurzoruak eta urak argi hori xurgatzen dutenean, berotu egiten dira.
Hala ere, ez dira berdin berotzen. Ekuatoretik hurbil, Eguzkiaren izpiak
oso zut iristen dira Lurraren gainazalera; aire-lodiera txikia zeharkatzen
dute, eta beroketa oso eraginkorra da. Han «beroa egiten du»: airea eta
ozeanoko ura bero daude.
Poloetan, ordea, Eguzkiaren izpiak oso zeihar iristen dira eta aire-lodie-
ra handia zeharkatzen dute; horrenbestez, lurra eta ura gutxi berotzen Atmosferako eta ozeanoetako lasterrek
dira. Hori dela-eta, poloetan, «hotz handia egiten du». espiralak sortzen dituzte, Lurraren
errotazio-higiduraren ondorioz.
Atmosferako eta ozeanoetako lasterrak
Hondoan azalean baino ur beroagoa duen ontzian gertatzen den moduan, ARIKETAK
Lurrean ere lasterrak sortzen dira atmosferan, eta laster horiek aire be- 4. Eguzkiak homogeneotasun
roa eramaten dute ekuatoretik poloetaraino, eta aire hotza, poloetatik osoz berotuko balu Lurra,
ekuatoreraino. eta Lurraren gainazal osoan
tenperatura berbera egingo balu,
Ozeanoetan, gauza bera gertatzen da: ekuatorean, poloetarantz doazen
sortuko al litzateke
ur-laster ozeaniko beroak sortzen dira, eta poloetan, berriz, ekuatore- ozeano-haizerik eta -lasterrik?
rantz lekualdatzen diren laster hotzak.
5. Argazkiko hodei-eraketa
Alabaina, Lurraren errotazio-higidurak desbideratu egiten ditu ur-laster espiralari begiratuta, Lurra
ozeanikoak; alegia, errotazio-higiduraren ondorioz, lasterrek, zuzeneko lehen aldiz ikusiko lukeen
ibilbidea hartu beharrean, ibilbide kurbatua hartzen dute. Zenbat eta estralurtar batek ondorioztatuko
handiagoak izan laster horien masa eta abiadura, orduan eta gehiago kur- luke gure planetak
batuko dira, eta azkenean, espiralak osatuko dituzte. Laster horiekin errotazio-higidura duela.
batera hodei-eraketak daudenean, lasterren espiralak satelite artifiziale- Zergatik?
tatik ikus daitezke.
127

128. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 128
Dinamika atmosferikoa
3 tokiko eskalan
Udako arratsalde beroetan freskatzen gaituen itsas haize kirria ekaitzak
bezalaxe sortzen da. Ekaitzak bezala, fenomeno atmosferikoa da baina
kilometro gutxiren barruan gertatzen da.
Goranzko haize-laster termikoak
Aire hotzak jaisteko joera du, eta aire beroak, igotzekoa. Horrek, asko-
tan, lurretik zutabe ikusezinen moduan aire-zorrotadak igotzea eragiten
du.
Egun eguzkitsuetan, zenbait metrotako altueran aire hotza dagoenean,
Igotzean, airea hoztu egiten da, eta haren
lurra beroa metatuz doanean eta, aldi berean, haren gaineko airea bero-
ur-lurruna kondentsatu eta tanta txiki-txikiak
sortzen dira. Orduan, goranzko haize-laster tzen duenean, aire bero hori lurretik bereizi eta goranzko haize-laster
baten erpinean, hodei txiki bat sortzen da, horietako bat sortzen da. Korronte horien diametroa aldakorra da, bai
termika-kumulu izenekoa. eta hoztu eta berriro jaitsi baino lehen lortzen duten altuera ere.
Ekaitzak
Lurraren gaineko aire beroaren eta goiko geruzetako aire hotzaren ar-
teko tenperatura-aldea oso handia bada, goranzko haize-laster termiko
bortitzak sortuko dira; izan ere, 40 km/h-tik gorako igoera-abiadura har
ARIKETAK dezakete.
6. Azaldu urratsez urrats nola Eratzen den hodeia handitu egiten da, gorantz doan aire beroak eta
sortzen diren goranzko hezeak elikatzen duen heinean. Oso ordu gutxian, hamar kilometroko
haize-laster termikoak eta edo gehiagoko diametroa har dezake hodeiak, bai eta hiru eta sei kilo-
zergatik sortzen diren hodeiak. metro bitarteko lodiera ere. Ekaitz-hodeia da, eta kumuloninboa esaten
zaio.
JAKINGARRIAK
Aire-kirolak
Zikoinak, kurriloak eta saiak goranzko haize-laster termikoez baliatzen
dira ahaleginik egin gabe airean gora igotzeko; baina ez dira bakarrak.
Aire-kirolak –esaterako, delta hegala, motor gabeko hegaldia eta
parapentea– egiten dituztenek ere ondo dakite goranzko
haize-lasterrak daudela, eta gora egiteko erabiltzen dituzte.
Ohikoa da kirolariek saiak zirkuluetan hegan egiten ikustea eta haiekin
errespetu osoz elkartzea, goranzko haize-laster berean biratzeko.
Halaber, ohikoa da saiak, delta hegal edo parapente bat zirkuluetan
hegan egiten eta igotzen ikustean, gizakiarekin batera hegan egiten
hastea; kirolariak, zur eta lur, haiekin elkarbanatzen du aire beroko
zutabeko aire-espazio txikia.
Aire-kirolak egin ohi diren lekuetan, hegaztiak oso ohituta daude
hegaldi-kide bitxiekin harreman horiek izatera.
Hegaztiek eta aire-kirolak egiten dituzten pertsonek zirkuluetan egiten
dute hegan, goranzko haize-laster termikoaren barruan gora egiteko.
Zergatik?
128

129. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 129
Itsas haize kirria
Klima beroko itsasertzeko lekuetan –esate baterako, Mediterraneoko
kostaldean–, Eguzkiak lurra eta itsasoa berotzen ditu, baina lurzoru harri-
tsua ura baino askoz azkarrago berotzen da.
Lurzoruak haren gaineko airea berotzen du,
eta airea goranzko haize-laster termikoetan
igotzen da. Gora egiten duenean, itsasoaren
gaineko aire freskoagoa «xurgatzen du», eta
horren ondorioz, kontinenterantz jotzen
duen haize kirri bat sortzen da.
Gauez, prozesua alderantzizko da; izan ere,
lurra itsasoa baino azkarrago hozten da, eta
beraz, uraren gaineko aireak gora egin eta
kontinentearen gaineko airea «xurgatzen
du»; horren ondorioz, itsasorantz jotzen
duen haize kirri bat sortzen da. Eguneko haize kirria. Gaueko haize kirria.
Haraneko haize kirria
Barrualdean ere haize kirriak sortzen dira –batzuetan, oso biziak–,
aire beroak igotzeko duen joeraren ondorioz. Ibaien haranak
hodi modukoak dira, eta haietan pilatzen den aire bero-
ak ibaien goi-ibarrerantz gora egiten du.
Prozesu horrek haize kirri mota bat sortzen du, hara-
neko haize kirria izenekoa. Egunean zehar, harane-
ko goi-ibarrerantz jotzen du. Gauez, berriz, ohikoa
da prozesua alderantzikatzea: haize kirri gozoago
eta freskoago batek haranean behera egiten du; gorri
haize kirri katabatikoa esaten zaio.
Inbertsio termikoak
Egunez, haize kirri bat ibiltzen da haranetan,
Eguraldi eguzkitsua dagoenean, ohikoa da lurretik gertuko airea ehun- haietan gora egiteko joera duen aire beroak
ka metroko altuerako airea baino beroago egotea. sortua. Haize kirri hori haranaren hegaletan
Zenbaitetan, ordea, goiko airea lurzorutik hurbil dagoena baino beroa- gora ere igotzen da.
go dago. Horri inbertsio termikoa esaten zaio, eta halako bat gertatzen
denean, ez da goranzko haize-lasterrik sortzen. Hori dela-eta, industrien
eta automobilen kea lurzorutik gertu geratzen da, eta beraz, kutsadu-
ra-maila handitu egiten da.
ARIKETAK
7. Azaldu nola sortzen den itsas haize kirria eta zergatik
alderantzikatzen den gauez haren zirkulazio-noranzkoa.
8. Inbertsio termikoak goi-presioko egoeretan sortzen dira. Noiz izango
da handiena hiri handi bateko airearen kutsadura-maila, haren
inguruan antizikloi bat dagoenean ala depresio bat igarotzen ari
denean?
129

130. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 130
Dinamika atmosferikoa
4 eskala handian
Meteorologia-iragarpenean Atlantikotik depresio bat hurbiltzen ari zai-
gula jakinarazten digutenean, badakigu litekeena dela zerua hodeiz estal-
992
1000
tzea eta euria egitea.
996
Meteorologiak atmosfera aztertzen du eta ehunka kilometroko
B eremu batean zer portaera izango duen iragartzen saiatzen da.
1000
996
Meteorologoek, iragarpen horiek egiteko, meteorologia-sateliteek bidali-
tako argazkiak eta mundu osoko milaka meteorologia-behatokik ematen
10
04
1004 dituzten datuak erabiltzen dituzte; hain zuzen, presio atmosferikoari,
tenperaturari eta prezipitazioei buruzko datuak.
1008 Datu horiekin, isobara-mapak egiten dituzte. Mapa horietan, presio atmos-
feriko bereko puntuak lotzen dituzten lerroak ageri dira, eta haiei esker,
A haize, hodei eta prezipitazioei buruzko iragarpenak egiten dira.
Antizikloiak A letraz adierazten dira, eta
Haizeak
depresioak, B letraz. Gezi urdinek azaleko Haize kirrik ez bezala, haizeak aire-masa handien mugimenduak dira
haizeen noranzkoa adierazten dute.
eta ehunka edo milaka kilometro lekualda daitezke.
Airea presio atmosferiko handiko guneetatik (antizikloiak) presio
atmosferiko txikiagoko guneetara (depresioak) mugitzen da, eta
horren ondorioz, haizeak sortzen dira.
Isobara-mapen bidez, depresioak eta antizikloiak non dauden zehaztu
eta haien artean zer presio-alde dagoen jakin dezakegu. Isobarak elka-
rren artean oso hurbil badaude, horrek esan nahi du haize biziak sortu-
ko direla; oso bereizita badaude, berriz, haize ahulak sortuko dira.
ARIKETAK Haizeak ez dira zuzen abiatzen antizikloietatik depresioetara; izan ere,
9. Meteorologoek, hurrengo Lurraren biraketaren ondorioz, desbideratu egiten dira eta isobarekiko
egunetan zer-nolako eguraldia apur bat zeiharra den ibilbidea egiten dute.
egingo duen jakiteko, zenbait
urratsi jarraitzen diote.
1
Ordenatu urrats horiek. 3
10. Eskuineko mapako zer lekutan
sortuko dira haizerik bizienak?
11. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
atalean isobara hitzaren
esanahia.
12. Eskuinaldeko mapan, adierazi
1., 2. eta 3. zonak antizikloiei ala
depresioei dagozkien. Kopiatu
mapa zure koadernoan eta
idatzi zer presio atmosferiko 2
izan dezakeen isobara
bakoitzak.
130

131. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 131
Hodeiak
Haize gisa lekualdatzen den aireak ur-lurruna izan dezake; batez ere, ozea-
noaren azala ukitu duen aire beroak.
Ur-lurrun hori kondentsatu egin daiteke eta hodeiak sor ditzake. Depre-
sioetatik hurbil gertatzen da hori, han azaletik alde guztietatik iristen den
airea igo eta hozten baita.
Halaber, aire-masa hezeak erliebe menditsuetara iritsi eta gora joaten di-
renean ere hodeiak sor daitezke. Kasu horretan, haizeak jotzen duen Depresioetan, aireak gainazalean elkartzeko
mendi-hegalean geratzen dira hodeiak; izan ere, beste aldean, airea be- eta gora egiteko joera du. Igo ahala, hoztu
rriro jaitsi eta ostera ere berotzen da, eta hodeiak desagertu egiten dira. egiten da, eta hodeiak sortzen dira.
Lainoa hodei mota bat da; lurretik gertu sortzen da, aire hezea hozten
denean. Lurrak beroa galtzen duenean gertatzen da. Gauez gerta daite-
ke, euri asko egin ondoren; edo aire-iturri hotz batetik hurbil, glaziar
batetik edo mendikate garai batetik hurbil, esaterako.
Hodeiak depresioetan sor daitezke, bai eta mendi-hegaletan eta
B
lurretik hurbil ere. Lurretik hurbil, lainoa sortzen da.
Prezipitazioak
Hodeiak sortzen dituzten ur tantak mikroskopikoak dira. Oso pisu
txikia dute, eta horrenbestez, airearen agitazioa nahikoa da haiei eseki-
duran eusteko eta eror daitezen eragozteko.
Baina tenperaturak behar beste jaitsiz gero, gero eta lurrun gehiago kon-
dentsatuko da tanta horien inguruan, eta haien tamaina handitu egingo Lurraren errotazio-higidurak goranzko
da. Horrez gain, tantak elkartzen badira, erortzeko behar adina pisu har- haize-lasterrak desbideratzen ditu, eta
tuko dute; orduan, prezipitazioak gertatzen dira, euri gisa. espiralak sortzen dira. Hodeiek ere espiral
horiek sortzen dituzte. Sateliteen argazkietan
Hodeietako tenperatura 0 ºC-tik oso beherakoa denean, ur-lurrunak izo-
ikus daitezke.
tzezko kristaltxoak eratzen ditu. Kristaltxo horiek elkarri itsasten zaiz-
kio, eta elur-malutak sortzen dira.
Kumuloninboak goranzko haize-laster bizi-biziak dituzten hodeiak dira
eta gorantz eramaten dituzte ur tantak, oso lodiak badira ere. Hori ger-
tatzen denean, tantak izoztu egiten dira, eta izotzezko esferak sortzen
dira; hots, txingorra. Batzuetan, txingor-bolak erortzen hasi eta gorantz
joaten dira berriro; hortaz, zenbait aldiz zeharkatzen dute hodeiaren lo-
diera, eta igotzen diren bakoitzean, tamainaz handitzen dira. Horren on-
dorioz, tamaina handiko txingorra sortzen da; alegia, harri-jasa.
ARIKETAK
13. Hodei bat oso hotz dagoenean, litekeena da hura osatzen duten
ur tantak izoztea, edo gerta daiteke lurrunak, ur tanten ordez,
izotzezko kristaltxoak osatzea. Zein da emaitza kasu bakoitzean?
14. Ur-lurruna lurrean ere izoztu daiteke; halakoetan, izotzezko Kumuloninboek euri-jasa handiak eragiten
kristaltxoak era daitezke. Nola esaten zaio fenomeno horri? dituzte, haietan lurruna oso azkar
kondentsatu eta ur tanta handiak sortzen
15. Zer da harri-jasa? Zer hodei motak sortzen du? baitira. Euri-jasak urez osatutako gortinak
balira bezala ikusten dira.
131

132. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 132
5 Agente geologikoen eragilea
Mendiko ibai bat goratuta eta zurrunbilotsu jaisten denean eta haren soi-
nua entzutean, ez gara ohartzen urak ibaiaren hondotik pirritan eta
herrestan garraiatzen dituen harriek sortzen dutela soinu gehiena.
Alpeetako glaziarretako izotz-mihiek ere material asko garraiatzen dute.
Glaziarra urtzean, materialak jalkita geratzen dira.
Ibaiak eta glaziarrak agente geologikoak dira, lurrazala higatzeko gai
diren sistemak; izan ere, materialak erauzi, garraiatu eta beste leku batean
pilatzen dituzte.
Agente geologikoak materialak higatu, garraiatu eta jalkitzen
Glaziar batek jalkitako sedimentu-metaketak. dituzten sistema naturalak dira. Horrenbestez, paisaia modelatzen
dute.
ARIKETAK Haiez gain, beste agente geologiko batzuk daude: haizea, itsasoa, uhal-
dietako ura… Haiek guztiek dute higatu, garraiatu eta jalkitzeko ahal-
16. Hondeatzeko makinek ere
higatu, garraiatu eta jalkitzen
mena; baina nondik dator lan hori egiteko beharrezkoa den energia?
dute, baina ez ditugu agente Mugitzen den ura (likido-egoeran edo solido-egoeran) edo mugitzen den
geologikotzat hartzen. Zer airea dira agente geologikoak.
baldintza ez dute betetzen?
Eguzkiaren energiak haizeak sorrarazten ditu, eta haizeek, olatuak. Gaine-
17. Glaziar bat osatzen duen izotz- ra, Eguzkiaren energiak ura lurruntzea eragiten du, eta horrek ur- edo elur-
masa handiak, maldan behera prezipitazioak sortzen ditu. Haien bidez elikatzen dira ibaiak eta glaziarrak.
apurka-apurka irristatzean,
sortzen du higadura. Lan Eguzkiaren energiak, grabitate-indarrarekin batera,
horretarako, eguzki-energia lurrazala modelatzen duten agente geologikoak mugiarazten
behar da. Azaldu zergatik. ditu.
Elur- eta Eguzkiak lurrazalean sortutako
ur-prezipitazioek tenperatura-aldeen ondorioz,
glaziarrak eta ibaiak haizeak sortzen dira.
Eguzkiak uraren elikatzen dituzte.
zikloa jartzen du
martxan. Ura
lurruntzen du
eta hezetasuna Glaziarrak, ibaiak
kontinenterantz eta olatuak agente
daramaten geologikoak dira,
haizeak lurrazala
sorrarazten ditu. modelatzen
baitute.
Haizeak olatuak sorrarazten ditu itsasoan,
eta dunak eratzen ditu basamortuetan eta hondartzetan.
Beraz, agente geologikoa da.
132

133. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 133
6 Hidrosferaren erregulazio-efektua
Edari bero batean izotz-koskor bat sartzen dugunean, azkar urtzen ha-
siko da, eta edaria, aldi berean, hoztu egingo da. Halaber, janari bero-
ko plater bat mahai gainean utziz gero, hoztuz joango da, giro-tenpe-
ratura izan arte.
Tenperatura desberdina duten bi objektuk elkar ukitzen dutenean,
bero-energia beroen dagoen objektutik hotzen dagoenera
igarotzen da, tenperatura bera duten arte.
Baina substantzia guztiak ez dira berdin berotzen edo hozten. Airea az-
kar-azkar berotzen da; izan ere, ez du bero handirik behar bere tenpe-
ratura igotzeko. Aitzitik, ura geldiroago berotzen da; bero handia eman
behar zaio haren tenperaturak gora egin dezan. Beraz, urak bero handia
xurgatu eta eman dezake, eta eraginkortasun handiz hozten eta berotzen
du inguruko airea.
Udan zehar, itsasoak bero handia hartzen du. Uraren tenperatura oso
astiro igotzen da, haren inguruko airearen eta Eguzkiaren bero-energia
hartzen duen heinean. Hori dela-eta, kostaldeko giro-tenperaturak barrual-
dekoak baino gozoagoak dira.
Neguan, airea asko hozten da. Itsasoa airea baino zerbait beroago dago
eta aireari ematen dio bere energia termikoa; horren ondorioz, airea be-
rotu egiten da. Neguan ere kostaldeko giro-tenperaturak barrualdekoak
baino gozoagoak dira.
Udan, itsasoak eraginkortasunez xurgatzen du airearen energia Neguan, itsasoak beroa ematen dio aireari, eta horri esker, aireak
termikoa, eta airea freskatu egiten da. tenperatura gozoari eusten dio.
ARIKETAK
18. Batzuetan, zenbait erkidegotan –besteak beste, Gaztela-Mantxan,
Madrilen eta Aragoin–, izotzaldi latzak gertatzen dira neguan, baina
kostaldekoetan –adibidez, Galizian, Asturiasen, Kantabrian eta
Euskadin–, ez da horrelakorik gertatzen, nahiz eta iparralderago
egon. Zergatik?
19. Bero handia dagoenean zorua ureztatuz gero, giroa freskatu egiten
da. Zergatik?
133

134. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 134
7 Eguzki-energiaren erabilera
Izaki bizidun guztiek eguzki-energia erabiltzen dute. Landareek, algek
eta zenbait bakteriok fotosintesia egiteko eta beste izaki bizidun batzuek
kontsumituko duten materia organikoa sortzeko erabiltzen dute. Hor-
taz, esan dezakegu ekosistemek eguzki-energiaz «funtzionatzen dutela».
Horrez gain, animalia askok Eguzkiaren argia erabiltzen dute gorputza
berotzeko, zenbait hegazti goranzko aire-korronteez baliatzen dira hegan
egiteko, Eguzkiaren beroak sorrarazitako haizeek landare askoren polena
eta haziak barreiatzen dituzte…
Pertsonek ere antzinatik erabili izan dute eguzki-energia. Esate batera-
Animalia poikilotermoek eguzkitan berotzen ko, haragia eta arraina lehortzeko, larruak ontzeko eta pezozko adrei-
dute gorputza. luak egosteko, Eguzkiaren energia erabiltzen zen, gaur egungo teknolo-
giak garatu aurretik.
Egun, bi helbururekin erabiltzen da eguzki-energia industrian:
beroa sortzeko eta elektrizitatea ekoizteko.
Eguzki-energiaren bidez beroa sortzea
Eguzki bidezko ur-berogailuak oso gailu sinpleak dira. Oro har, bi atal
dituzte: Ur beroaren Tanga
irteera
• Hodi metaliko fina eta luzea,
Ur hotzaren
kolore beltzekoa, hodibihur sarrera
gisa biribilkatua. Eguzkiaren
beroa hartu eta pilatzen duen
beira batez estalitako plaka
beltz baten gainean dago ho-
dibihurra.
• Tanga. Ur beroa pilatzeko era-
biltzen da. Hodibihurra baino Hodibihurra
altuago jartzen da, ur beroa
hodibihurretik hartaraino igo
dadin.
Panel fotovoltaikoak zelula fotovoltaikoz
osatuta daude. Haien bidez, energia Ura zuzenean atera daiteke tangatik, bai kontsumitzeko, bai berokun-
elektrikoa lortzen da eguzki-energiatik. tza-zirkuitu batean erabiltzeko.
Eguzki-energiaren bidez elektrizitatea sortzea
ARIKETAK Zelula fotovoltaikoak argia jasotzean elektrizitatea ekoizten duten
20. Zer dira hodibihurrak? gailuak dira. Zelula horiek tresna askotan erabiltzen dira; adibidez, eguz-
Zer funtzio dute ki-kalkulagailuetan. Zelula fotovoltaiko bakoitzak elektrizitate gutxi sor-
eguzki-berogailuetan? tzen du, baina zelula asko elkarrekin konektatu eta panel fotovoltaikoak
Zergatik dira beltzak? egin daitezke, elektrizitate kantitate handiagoa lortu ahal izateko.
21. Zer dira zelula fotovoltaikoak? Eguzki-energia energia termikoa edo energia elektrikoa lortzeko erabil-
Eta eguzki-panelak edo panel tzeak ez du kutsadurarik sortzen, eta energia-konponbide bikaina da
fotovoltaikoak? leku eguzkitsuetan dauden etxe txikietarako, diru asko aurrezteko auke-
ra ematen baitu.
134

135. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 135
8 Eguzki-energiaren arriskuak
Lurreko atmosferak eguzki-erradiazioa iragazten du. X izpiak eta gam-
ma izpiak oso arriskutsuak dira eta atmosferako kanpoaldean geratzen
dira. Argi ultramoreak erredura larriak eragin ditzake larruazalean, eta
40 km inguruko altitudean geratzen da, ozonosferak xurgatuta.
Ozonosferaren narriadura
Geruza horretan ozono gasaren kantitate handia dagoelako esaten zaio
horrela. Gas hori atmosferako oxigenotik sortzen da eta Eguzkitik iris- ARIKETAK
ten den erradiazio ultramorea xurgatzen du. 22. Egin marrazki eskematiko
Hala ere, zenbait gasek oxigenoarekin kimikoko erreakzionatu eta ozo- bat zure koadernoan,
noa eratzea eragozten dute. Oro har, CFC gasak esaten zaie gas horiei, berotegi-efektua nola sortzen
haien konposizioan kloroa, fluorra eta karbonoa daudelako. Hozkailue- den azaltzeko, eta azaldu zer
den klima-aldaketa eta zergatik
tan, aire girotuko tresnetan eta aerosoletan erabiltzen dira CFC gasak.
den hain kezkagarria.
Ozonosferan CFC gasak egonez gero, iragazi atmosferikoaren eraginkor-
23. Zenbait aerosoletan eta
tasuna txikitu egiten da; beraz, argi ultramorea lurrazaleraino irits dai-
hozkailutan, «EZ DIO
teke, eta eguzkitan egotea arriskutsua izan daiteke.
OZONO-GERUZARI KALTERIK
«Ozono-geruzako zuloa» adierazpidea ez da oso zuzena, nahiz eta maiz EGITEN» jartzen du. Zer esan
erabiltzen den. Egia esan, ez da zulorik sortzen: ozonosferak argi ultra- nahi du horrek?
morea iragazteko eraginkortasuna txikitu egiten da.
Bero-metaketa eta klima-aldaketa
Egunean zehar, Eguzkiaren argiak lurra berotzen
du, eta lurak, harekin kontaktuan dagoen airea.
Halaber, eguzki-argia jasotzen duen objektu oro
berotzen da.
Gauez, lurrak, urak eta egunean zehar beroa meta-
tu duten objektu guztiek igorri egiten dute, erra-
diazio gisa.
Erradiazio horren zati batek atmosfera zeharkatu
eta espaziorantz egiten du ihes; horri esker, Lurra Egunez, Eguzkiaren argiak lurra Atmosferarik ez balego, beroak
hoztu egiten da. Beste zati bat atxikita geratzen berotzen du, eta objektuek beroa espaziora egingo luke ihes, eta
da; horri esker, Lurra ez da gehiago hozten, eta metatzen dute. Lurra gehiegi hoztuko litzateke.
tenperatura egokiari eusten dio.
Alabaina, zenbait gasek –adibidez, ur-lurrunak,
metanoak eta, batez ere, karbono dioxidoak
(CO2)– ihes egin behar duen erradiazioaren zati
bat xurgatzen dute, eta beraz, atmosfera kome-
ni baino gehiago berotzen da.
XX, mendean, atmosferaren beroketa globala gra-
du erdikoa baino handiagoa izan da, eta uste da
XXI. mendean bat eta lau gradu bitarteko hazkun-
dea gertatuko dela.
Atmosferarekin, beroaren zati bat Berotegi-gasak ugaritzean,
Beroketa globalak oso ondorio kaltegarriak izan espaziora joaten da, eta atmosferak atmosferak behar baino bero
ditzake. gainerakoa atxikitzen du. handiagoa atxikitzen du.
135

136. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 136
Tenperatura
KUATERNARIOA
ZENOZOIKOA
Hotza Beroa
TERTZIARIOA
65
MESOZOIKOA
JAKINGARRIAK KRETAZEOA
JURASIKOA
Berogailu eta hozkailu naturalak
TRIASIKOA
Karbono dioxidoak atmosferan beroa metatzea eragiten du. 245
PERMIKOA
Fenomeno horri «berotegi-efektua» esaten zaio, eta Lurrean
tenperaturak eskuarki igotzea eragiten du. Horixe eragiten ari da KARBONIFEROA
PALEOZOIKOA
Lurreko kliman gaur egungo giza jarduera.
DEVONIARRA
Adina (milioika urtetan)
Baina Lurrean, historiako 4.600 Mu-etan (milioi urteetan), ohikoak
izan dira klima hotzeko aldiak; alegia, glaziazioak. Hain zuzen, SILURIARRA
azken 2.000 Mu-etan, bost glaziazio handi izan dira, gutxienez. ORDOVIZIARRA
Izan ere, haien aztarnak kontserbatu dira harrietan.
1. Proterozoikoko glaziazioa duela 2.000 Mu inguru gertatu zen. KANBRIARRA
Uste da atmosferako CO2 kantitatea brast txikitu izanak eragin 550
zuela glaziazio hura; izan ere, garai hartan, bakterioen jarduera
fotosintetikoaren ondorioz, gas haren kontzentrazioa gaur 1000
egungoetatik hurbileko balioetarantz murriztu zen. PROTEROZOIKOA
2. Proterozoikoaren amaieran, duela 600 Mu bat urte, beste glaziazio
bat gertatu zen, glaziazio guztietan latzena. Lurra izotzez estali 2.000
zen, oso-osorik. Beraz, gure planetak eraginkortasun handiz
islatzen zuen Eguzkiaren argia, eta horren ondorioz, Lurraren ARKAIKOA
gainazaleko batez besteko tenperatura Martekoaren antzekoa zen: 3.800
zero azpiko 30 ºC-koa.
Baina izotzaren azpian, sumendi-jarduerak jarraitzen zuen. CO2
bolkanikoak itzelezko berotegi-efektua eragin zuen, eta Lurrean,
glaziazioko hotzetik bero itogarri batera igaro ziren tenperaturak.
Hain zuzen, 30 ºC-koak baino handiagoak ziren, batez beste.
3. Ordoviziarraren amaieran, beste glaziazio bat gertatu zen.
Glaziarretatik askatutako izozmendiek erliebeei erauzitako harriak
zeramatzaten barruan. Jitoan zeuden izozmendien izotza urtzen
zen heinean, harri zati horiek itsas hondora erortzen ziren, eta
han, jalkiz zihoazen buztin finek pixkanaka-pixkanaka estali
zituzten. Espainiako hainbat lekutan, gaur egun ere ikus daitezke
harri zati horiek.
4. Periodo karboniferoaren amaieran, duela 300 Mu inguru, beste Duela 430 Mu inguru izozmendi batetik
glaziazio bat gertatu zen. Batik bat, hego hemisferioan izan zuen askatutako eta itsas hondora eroritako
harri-blokea (Guadalajarako probintzia).
eragina; izan ere, kasko polar zabalak sortu ziren. Izotz-masa
handi-handiek beren mugimenduaren aztarnak utzi zituzten
harrietan, marra sakonak egin baitzituzten haietan.
5. Duela 30 Mu inguru, beste glaziazio bat hasi zen hego
hemisferioan, Antartikako kontinentean. Duela milioi bat urte eta
erdi, glaziazioa ipar hemisferiorantz hedatu zen, eta Ipar Amerika,
Europa eta Asiako zati handi bat izotzez estalita geratu ziren.
Glaziazio hark garai hotzagoak izan ditu, eta haietan, izotzak
ekuatorerantz egin du aurrera. Halaber, garai beroagoak
ere izan ditu, eta haietan, atzera egin dute izotzek. Orain,
glaziazioarteko periodo horietako batean gaude, baina kontua
da glaziazio hori hasi besterik ez dela egin. Kalkulatu denez,
60.000 urte igaro aurretik, klima berriro hoztuko da, eta ipar
hemisferioko kontinenteak berriro geratuko dira izotzez Ildaskak harrietan, glaziar bat duela 300 Mu
estalita. irristatzean sortuak.
136

137. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 137
Zientzia zure esku
Aldagaien kontrola. Lurreko albedoa eta goranzko haize-laster termikoak
Goranzko haize-laster termikoak lurretik igotzen diren Gainazal baten albedoa gainazal horrek islatzen duen
aire beroko masak dira. Maiz, zorrotada forma dute eta argi-portzentajea da. Esate baterako, elurrak oso albedo
nahiko etengabeak izaten dira. Haien eraketan, zenbait handia du, eta asfaltoak, berriz, oso albedo txikia; izan
faktorek dute eragina; hona hemen adibide batzuk: ere, iristen zaion argiaren zati handia xurgatzen du eta,
airearen tenperatura, lurraren hezetasuna, lurrak beraz, oso gutxi islatzen du.
hartzen duen eguzki-energiaren kantitatea (urteko Esperimentu erraz bat egingo dugu, lurzoruaren
sasoiaren eta eguneko orduaren araberakoa), haizearen albedoaren eta goranzko haize-laster termikoak
intentsitatea eta lurrak xurgatutako eta islatutako eratzeko eraginkortasunaren artean inolako loturarik
energia kantitatea. ote dagoen ikusteko.
1. Aldagaiak ezarriko ditugu. Bi gailu egingo ditugu, 2. Gailuak egingo ditugu. Kartoizko bi metagailu
Eguzki-energia jaso eta pilatzeko. Haietako batek egingo ditugu. Bakoitzak euskarria eta alanbre bat
gainazal beltza izango du, eta beraz, haren izango du, eta alanbretik lau hari zintzilikatuko
albedoa oso txikia izango da; besteak, berriz, ditugu. Elikagaiak kontserbatzeko plastikozko orri
gainazal zuria izango duenez, haren albedoa banaz estaliko ditugu metagailuak. Haietako baten
handia izango da. gainazala egiteko, kartoi mehe beltza erabiliko
– Gainazalaren albedoa aldagai independentea dugu, eta bestearena egiteko, kartoi mehe zuria.
izango da; izan ere, guk aldatuko dugu aldagai 50 cm-ko aldea eta 5 cm-ko altuera izango dute.
horre balioa. Goranzko haize-laster termikoen
eraketa, berriz, mendeko aldagaia izango da.
3. Esperimentua egingo dugu. Bi metagailuak
eguzkitan jarriko ditugu, aire-lasterretatik
– Gainerako parametroak berdinak izango dira babestutako lekuren batean,
bi gailuetan. Horrenbestez, aldagai hariak zintzilik eta mugitu gabe
kontrolatutzat hartuko ditugu. Hauek izango egon daitezen. Eta begiratuko
dira aldagai kontrolatuetako batzuk: dugu eta zintzilikatutako hariak
metagailuaren tamaina, Eguzkipean jarritako mugitzen hasten diren,
denbora, metagailuaren inklinazioa eta Hariak
5-10 minutu igaro ondoren
gainazalaren hezetasuna.
(kolektoreen tamainaren, urteko
sasoiaren eta eguneko orduaren
Airea irteteko zuloa
arabera, minutu gehiago edo
gutxiago beharko dira).
Kartoi mehe Kartoi mehe Plastikozko Ondoren, zer hari Aire beroaren
zuria beltza orria irteera
mugitzen den gehien
idatziko dugu.
Eguzkitan jarritako
bero-metagailua
50 cm
5 cm
50 cm 50 cm
Aire hotzaren
sarrera
Airea sartzeko zuloa
ARIKETAK
24. Azaldu lortu dituzun emaitzak. Ba al dago loturarik beroa metatzen duen gainazalaren albedoaren eta goranzko
haize-laster termikoen eraketaren artean?
25. Zure ustez, urteko zer sasoitan izango dute goranzko haize-laster termikoek eraginkortasunik handiena?
Eta eguneko zer ordutan eratuko dira goranzko haize-laster horiek?
137

138. 832926 _ 0124-0141.qxd 22/4/08 13:24 Página 138
Ariketak
26. ●● Tximinia batean, goranzko aire-korronte bat sortu 35. ●● Zer hodei mota ageri dira argazkiotan eta nola
da eta kea teilaturantz eraman du. sortzen dira?
Zergatik sortu da goranzko haize-laster hori?
A B
27. ● Eguerdian, Eguzkiak errazago erretzen du larruazala
arratsaldean edo goizean goiz baino.
Zergatik?
28. ● Marrazki eskematikoen bidez, azaldu zure
koadernoan zer esperimentu egin daitekeen,
egiaztatzeko urez betetako ontzi bateko
tenperatura-aldeek korronteak eragiten dituztela . 36. ● Hegazti askok –besteak beste, zikoinek, saiek eta
belatzek– hegoak astindu gabe egiten dute hegan
29. ● Kopiatu irudi hau zure koadernoan. Horretan, oso maiz, zirkuluetan. Zergatik? Zergatik egiten dute gora,
ur beroz betetako erretilu inklinatu bat ikus dezakegu. horrela hegan egiten dutenean?
Azaldu zer gertatuko litzatekeen hartan urdinez
tindatutako ur hotza isurtzean. 37. ●● Demagun zerua estalita eta oso ilun dagoela;
tximistargiak daude; haize-erauntsi handiek zuhaitzak
astintzen dituzte; eta euri asko eta, batzuetan,
txingorra egiten du. Zer hodei motak sortzen dituzte
fenomeno atmosferiko horiek?
38. ●●● Kontuan hartuta baso-masek eraginkortasun
handiz eragozten dutela lurrak beroa metatzea,
non sortuko da itsas haize kirririk biziena, landarerik
gabeko kostalde harritsu batean ala basoz estalitako
kostalde batean?
39. ●● Valentzia eta Alacant probintzietako kostaldeko
a) Erraz nahasiko dira ur beroa eta ur hotza, ala herri askotara laranjondo-loreen usain gozoa iristen
korronte bat sortuko da? da ilunsentian, barrualdeko laranjondo-sail
b) Ur urdinxkak laster bat sortzen badu, nondik hurbiletatik.
igaroko da, uraren azaletik ala erretiluaren Zergatik iristen zaie usain hori iluntzen duenean?
hondotik? Eta zergatik ez da sumatzen usain hori egunez?
30. ● Poloetan, hotz handia egiten du; han, Eguzkiak oso 40. ●● Demagun haran estu samar batean dagoen herri
gutxi berotzen du. Zergatik? batean fabrika bat egingo dutela eta haren tximiniak
kea isuriko duela. Kontuan izanda fabrikak egunez
31. ● Lurrean, ekuatorearen eta poloetako baten artean soilik funtzionatuko duela, zein izango da hura egiteko
ur-laster ozeanikoak sortuko balira, eta laster horiek ur leku egokia, ibaian gora ala ibaian behera?
beroa eraman eta ur hotza ekarriko balute, zein joango Azaldu zergatik.
litzateke itsas azaletik, eta zein, hondotik?
41. ● Zer dira inbertsio termikoak eta zer eragin ditu
32. ● Airea gardena denez, ezin dugu sateliteen airearen garbitasunean?
argazkietan ikusi. Beraz, nola ikus ditzakegu laster
atmosferikoak? 42. ● Azaldu zer aztertzen den aerologian eta
meteorologian, eta esan zertan diren desberdinak bi
33. ●●● Korronte atmosferikoek eta ozeanikoek diziplina horiek.
espiralak sortzen dituzte, poloen eta ekuatorearen
artean zuzen-zuzen ibili beharrean. Zergatik? 43. ● Haizeak eta haize kirriak ez dira gauza bera. Azaldu
zer den fenomeno horietako bakoitza eta azpimarratu
34. ●● Zer dira goranzko haize-laster termikoak? haien arteko aldeak.
138

139. 832926 _ 0124-0141.qxd 22/4/08 13:24 Página 139
44. ●● Marraztu zure koadernoan Iberiar penintsularen bi 47. ● Udako egun eguzkitsu batean, aireak 36 ºC-ko
mapa. Haietako batean, marraztu depresio bat, eta tenperatura duela ikusi dugu. Hala ere, igerileku
bestean, antizikloia, haiei dagozkien isobarak ahaztu bateko urak 25 ºC-eko tenperatura baino ez du, nahiz
gabe. Eman 1.012 mb-eko (milibarreko) balioa eta eguzkitan egon. Zergatik dute aireak eta urak
antizikloiaren barruko isobararen presioari. tenperatura desberdina?
Idatzi isobara guztien balioa, kontuan hartuta haien
artean lau milibar daudela. Depresioaren marrazkian, 48. ● Kopiatu haran baten marrazki hau zure koadernoan
900 mb-eko balioa eman behar diozu barruko eta, horretan oinarrituta, azaldu nola sortzen diren
isobarari, eta idatzi gainerako guztien balioa. haraneko haize kirriak.
Ondoren, adierazi nola ibiliko diren haizeak mapa
bakoitzean.
45. ●● Askotan, Kanariar uharteetan eta itsasoari begira
dauden Iberiar penintsulako zenbait erliebetan,
haizeak itsasotik jotzen duenean, hodei-estaldura bat
sortzen da.
Erliebearen zer aldetan sortuko dira hodei horiek,
haizea jasotzen duen aldean (haizealdean) ala haizetik
babestuta dagoen aldean (haizebean)?
49. ● Zer da «ozono-geruzako zuloa»? Zergatik diogu
46. ● Zer dira agente geologikoak? Azaldu haien adierazpide hori ez dela oso zuzena? Egiaz, zer da?
jardueraren eta Eguzkiaren energiaren arteko lotura. Nola gertatzen da fenomeno hori?
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Golkoko ur-lasterra eta Europako
tenperatura
Karibe itsasoan, Mexikoko Golkoan, uraren tenperatura
30 ºC-etik gorakoa da udan. Horren ondorioz, ur-laster
bero bat sortzen da. Laster horrek Ozeano Atlantikoa
zeharkatzen du. Horregatik, hasieran, Golkoko
ur-lasterra esaten zaio; gero, Ipar Atlantikoko ur-lasterra,
eta azkenean, Norvegiako ur-lasterra.
51. ● Gezi gorriak Golkoko korrontea adierazten du.
Ur-lasterrak beroa galtzen du iparralderantz hurbildu Adierazi ϩ ikurraren bidez zer lekutan den
ahala. Artikoko zirkulu polarrera iristen denean, oso ur korrontea beroen, eta Ϫ ikurraren bidez, zer lekutan
hotzez osatuta dago, eta ur hotz horrek Ozeano hoztu den.
Atlantikoaren hondorantz jotzen du.
Korronteak bere ibilbidean zehar galtzen duen beroa 52. ●● Esan zein den esaldi zuzena:
atmosferak hartzen du. Ozeano Atlantikotik Europara a) Golkoko korronteak Karibe itsasoak metatutako
iristen diren mendebaldeko haizeak bero hori eramaten beroa garraiatzen du Europan zehar.
dute, eta horri esker, Karibe itsasoan korronte bero hura
b) Golkoko korronteak Europarantz garraiatzen du
sortuko ez balitz izango genukeen baino sei edo zazpi
Karibe itsasoan metatutako beroa.
gradu altuagoa da Europako tenperatura.
c) Europak mendebaldeko haize hotzak jasotzen
50. ● Kopiatu mapa eta identifikatu Karibe itsasoa, ditu, Golkoko korrontea dela-eta.
Iberiar penintsula, Amerika, Britainia Handia eta d) Mendebaldeko haize beroek beroa eramaten
Eskandinaviako eta Norvegiako penintsula. dute Karibe itsasorantz.
139

140. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 140
Laburpena
• Eguzkiak ez du berdin berotzen du Lurraren gainazal osoan,
atmosferak iragazki-lana egiten duelako eta Lurra esferikoa delako.
• Tenperatura-aldeek atmosfera-lasterrak eta ur-laster ozeanikoak
Eraginak
sorrarazten dituzte.
• Agente geologikoek, uraren zikloak eta ekosistemek Eguzkiaren
energiari esker funtzionatzen dute.
Aerologia tokiko eskalako dinamika atmosferikoa da; hau da, kilometro
EGUZKITIK IRISTEN ZAIGUN ENERGIA
gutxi hartzen ditu. Eskala horretan, goranzko haize-laster termikoak,
itsas haize kirriak, haraneko haize kirriak, haize kirri katabatikoak eta
Dinamika ekaitzak sortzen dira.
atmosferikoa
Meteorologia eskala handiko dinamika atmosferikoa da; hots, ehunka
edo milaka kilometro hartzen ditu. Eskala horretan, antizikloiak,
depresioak, haizeak, hodeiak eta prezipitazioak sortzen dira.
Agente Mugitzen den ura, izotza edo airea dira agente geologikoak.
geologikoak Paisaia modelatu eta materialak higatu, garraiatu eta jalkitzen dituzte.
Eguzki-energia eraginkortasunez xurgatzen du, baina haren
tenperatura pixkanaka igotzen da; beraz, bero kantitate handia
Hidrosfera metatzen du.
Atmosfera erregulatzen du: udan freskatu, eta neguan berotu.
Eguzki-berogailuen bidez beroa sortzeko erabil daiteke, edo panel
fotovoltaikoen bidez elektrizitatea ekoizteko.
Erabilera eta CFC gasek ozonosferako ozonoa suntsitzen dute, eta horren ondorioz,
arriskuak ozonosferak ez du erradiazio ultramorea behar bezala iragazten.
CO2-k eta beste gas batzuek berotegi-efektua sortzen dute, eta beraz,
planetako batez besteko tenperaturak gora egiten du.
ARIKETAK
53. Gehitu beste marrazki bat edo gehiago laburpenari zure koadernoan, azaltzeko zergatik ez duen berotzen berdin
Lurraren gainazal osoan, zer lekutan den handiena beroketa, eta eguneko zer unetan iragazten duen atmosferak
eraginkortasunik handienez eguzki-erradiazioa.
54. Egin marrazki bat, tenperatura-aldeek lasterrak nola sortzen dituzten azaltzeko.
55. Egin laburpen txiki bat, haize kirriak egunez eta gauez zer noranzkotan ibiltzen diren adierazteko.
56. Egin laburpen txiki bat, eskala meteorologikoan eta eskala aerologikoan zer hodei mota sor daitezkeen azaltzeko.
57. Azaldu, arrazoiak emanez, zer-nolako lotura dagoen eguzki-energiaren eta agente geologikoen
funtzionamenduaren artean.
58. Egin marrazki bat zure koadernoan, eguzki-berogailu batek nola funtzionatzen duen azaltzeko.
59. Zer da berotegi-efektua? Azaldu zure koadernoan, marrazki eskematiko baten bidez.
140

141. 832926 _ 0124-0141.qxd 21/2/08 13:16 Página 141
IRAKURLEAREN TXOKOA
Denerako funtsezkoa den astroa
Kokapen geografikoa eta une his- erritmo biologikoak markatzen beraz, distantzia handiagoa ze- da […]. Horrek tenperatura igo-
torikoa alde batera utzita, argi ditu, bai eta herrien eta, askotan, harkatu behar dute atmosferaren tzea eragin dezake, eta horren
dago, antza, ia kultura guztietan gizakien gogo-aldartea ere. barruan; hori dela-eta, argiak ondorioz, kasko polarren zati bat
Eguzkia dela gauza guztietan Egun, badakigu, argiaz eta bero- esekidurako hauts-partikulen eta urtu eta, beraz, ozeanoetako urek
boteretsuena. Baina zer dela-eta az gain, Eguzkia izaki bizidun aerosolen kontzentrazio handia- gora egingo lukete; beraz, plane-
adostasun orokor hori? Antzina, guztien funtsezko energia-iturria goa zeharkatu behar du, eta tako leku asko urpean geratuko
Eguzkiaren argia eta beroa ziren dela, bizia izateko aukera ema- Eguzkia sartzen eta irteten dene- lirateke. Hain zuzen ere, 2002ko
adostasun horren arrazoi nagu- ten baitio Lurrari. Izar hurbil an, zeruak tonu laranjaxka-go- martxoan, Europako Espazio
siak. Hain zuzen ere, Eguzkia da hori gabe, gure planeta material- rrixka hartzen du. Agentziaren (ESA) sateliteek
zeru osoko astrorik distiratsue- metaketa hotz eta bizigabea bai- Beraz, atmosferari esker, gure ze- egindako argazkiek testigantza
na, alde handiarekin. Haren no ez litzateke izango, eta Esne ruaren kolore ezagunez gozatze- ikaragarria eman zuten; izan ere,
magnitudeak Ϫ27,0ko balioa du. Bideko izarrarteko espazio babes- ko aukera dugu. Alabaina, hori izotz-plataforma antartiko bat
Horrez gain, haren argia oso ga- gabe, zabal eta izoztuan zehar ezinezkoa da Merkurion eta Ilar- (3.500 kilometro koadrokoa eta
rrantzitsua da gizakiarentzat; ibiliko litzateke nora ezean. gian; izan ere, haietan atmosfe- 200 metroko lodierakoa) desegin
izan ere, gure bizi-erritmoa ze- […] rarik ez dagoenez, argia ez da sa- eta, hartatik, oso izozmendi han-
hazten du, eta horregatik, ezin- Lurreko atmosferako gas mole- kabanatzen, eta beti –bai egunez, diak askatzen zirela erakusten
bestekoa da bizitzeko. kulek uhin-luzerarik txikieneko bai gauez–, izarren erresuma- zuten. Argi dago Antartikako ma-
Baina, lehenago esan dugunez, argi-erradiazioa hedatzeko joe- rantz amiltzen den ganga lodia sa izoztua asko txikitzen ari dela.
Eguzkiaren beroa ere ongi etorria ra dute. Hori dela-eta, kolore ur- ikusiko genuke.
PEDRO ARRANZ GARCIA ETA ALEX
izan da beti gizakientzat… le- dinez ikusten dugu zerua eguna- […]
MENDIOLAGOITIA PAULY,
hen, orain eta, seguru asko, beti. ren erdi-erdian. Egunsentian eta Besteak beste, atmosferan karbo- Eguzki Sistema ezagutzea eta
Eguzkiak, bere argiarekin eta be- ilunsentian, eguzki-izpiek zut jo- no dioxido (CO2) gehiegi egotea- behatzea.
roarekin, izaki bizidun guztien tzen dute Lurraren gainazala, eta ren ondorio nagusia eta berehala- Madrilgo Elkarte Astronomikoa
koena berotegi-efektua handitzea argitaletxea
IRAKURTZETIK ULERTZERA
60. Zer eragin ditu Eguzkiak gizakiengan?
61. Zergatik da urdina gure zerua?
62. Azaldu, zure hitzak erabiliz, berotegi-efektua nola
sortzen den eta zer ondorio dituen.
63. Zer gertatzen da atmosferarik ez duten
planetetan?
64. Zer egin dezakegu berotegi-efektua handi ez
dadin?
ZABALBIDEAK
Liburuak: Pantailan:
Los grillos son un termómetro. Curso práctico Solar Max. Imax zinema-aretoetarako egindako ekoizpena.
de meteorología Museum of Science and Industry of Chicago.
MARIO PICAZO. Martínez Roca SA argitaletxea
Meteorologia ezagutzeko azalpen teknikoa, herri-jakinduria Sarean:
eta trikimailu praktikoak erakusten ditu.
www.mma.es/oecc
Esos turbulentos ríos Espainiako Klima Aldaketaren Bulegoa.
ANITA GENERI. Molino argitaletxea www.meteored.com
Ibai uharren mundu erakargarria originaltasunez ezagutzeko Metereologiazaleentzako aldizkaria. Mundu osoko meteorolo-
aukera ematen du. gia-estazioen klima-informazioa ematen du.
141

142. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 142
8 Lurraren
kanpoko
dinamika
Bloke erratikoa.
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Harriak zer prozesuren bidez apurtzen
eta sakabanatzen diren ulertuko duzu.
• Meteorizazioa eta higadura ikasiko
dituzu, bai eta haiek paisaia nola
modelatzen duten ere.
• Agente geologiko nagusiak zein diren
jakingo duzu, eta materialak nola higatu,
garraiatu eta jalkitzen dituzten.
• Paisaia modelatzeko zenbait modu
interpretatuko dituzu.
• Lurpeko urak zein diren ikasiko duzu, bai
eta paisaia nola modelatzen duten eta
nola erabiltzen ditugun ere.
• Harri sedimentarioak zer diren eta nola
eratzen diren ikasiko duzu.
• Ikatza, petrolioa eta gas naturala nola
eratzen diren eta zenbateko garrantzia
duten ikasiko duzu.
• Itsaslabar baten higaduraren eredu
esperimentala egingo duzu.
Glaziar bat Alaskan.

143. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 143
Erdialdeko Europako eta Ipar Amerikako zenbait lekutan, itzelez-
ko harri-blokeak daude lurrean han-hemenka sakabanatuta. XVIII.
mendean zehar, ikaragarrizko harri-bloke horien jatorria azaltzen
saiatu ziren. Harri horien konposizioa eta inguruko harriena oso
desberdina da. Haietako asko eta asko ordoki baten erdian daude,
eta zenbait aztarnak argi eta garbi erakusten dutenez, urrutitik era-
Bloke erratikoak
man zituzten harri-blokeak ordoki haietaraino. Alabaina, harri-blo-
keek tona askoko pisua dutela kontuan hartuta, zer-nolako meka-
nismoak erabili ziren haiek ehunka kilometrora lekualdatzeko?
1803an, John Playfair matematikariak eta naturalistak ordura ar-
teko ikerketak laburbildu eta egungo glaziarrak aipatu zituen: «Ha-
rri-masa handiak garraiatzeko moduari dagokionez, naturak erabil-
tzen dituen makinarik indartsuenak […] glaziarrak dira, etengabe
mugitzen ari diren […] izotzezko ibaiak […]. Ikerlari guztiak
zur eta lur geratu izan dira glaziarrek garraiatzen dituzten harriei
begira, ugariak ez ezik izugarriak ere bai baitziren; beraz, horrek
argi azaltzen du nola mugitu ziren harri-bloke horiek…».
Arrazoibide horren bidez, Playfairrek agerian jarri zuen oso urrun
ez dagoen garai batean izotzak estaltzen zuela Europako eta Ipar
Amerikako zati handi bat, eta izotzak garraiatu zituela harriak egun
dauden lekuetara.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Glaziarrak agente geologikoak dira. Zer beste agente
geologiko ezagutzen dituzu?
2. Zer hiru jarduera nagusi egiten dituzte agente
geologikoek?
3. Nondik lortzen dute agente geologikoek jarduera horiek egin
ahal izateko energia?
4. Itzelezko harriei «bloke erratikoak» esaten zaie, eta egun
izotzik ez dagoen lekuetan daude. Nola iritsi dira leku
horietaraino?
Bilatu erantzuna
Agente geologiko guztiak mugitzen den ura edo mugitzen
den airea al dira? Atmosferarik gabeko lekuetan –esatera-
ko, Ilargian– ba al da paisaia modela dezakeen agenterik?
143

144. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 144
Harrien meteorizazioa.
1 Agente atmosferikoak
Mendien hegaletan, zenbait formatako eta tamainatako harriak izaten
dira. Batzuetan, harri zati asko pilatzen dira. Haien jatorria begien bis-
takoa da: mendia osatzen duten harrietatik askatu dira. Nola eratzen di-
ra zati horiek? Eta zer gertatzen da haiekin, behin askatuta?
Edozein tamainatako, konposiziotako eta jatorritako harri zatiei klastoak
esaten zaie, eskuarki.
Aire zabalean dauden harriak hondatuz joaten dira, zatikatu arte. Horren
ondorioz, klastoak sortu eta mendi-hegaletan pilatzen dira.
Agente atmosferikoek eragiten dute harriak zatikatzea:
• Euriak eta elurrak harriak bustitzen dituzte, eta horrenbestez, haiek
osatzen dituzten mineral batzuk disolbatzen dira. Horrez gain, mi-
neralak aldarazten dituzten eta harrien erresistentzia txikitzen duten
zenbait erreakzio kimiko ere eragiten dituzte.
• Tenperatura-aldaketek ere eragina dute: Eguzkiak berotzean, ha-
Mendi-hegaletako harri zatien pilaketei
rriak dilatatu egiten dira, eta gaueko hotzaren hotzez, uzkurtu. Bo-
hartxingadiak esaten zaie.
lumen-aldaketa horien ondorioz, harriak zartatu egin daitezke.
• Harrien arrakaletan sartzen den ura izoztean, presio handi-handiak
gertatzen dira harrien barruan, eta zatikatu egiten dira. Prozesu ho-
rri gelifrakzio esaten zaio.
Agente atmosferikoen jardueraren ondorioz, harriak zatikatu eta saka-
banatu egiten dira. Klastoak hegalean behera erori eta mendiaren be-
healdean pilatzen dira.
Meteorizazioa agente atmosferikoek eragindako prozesu
multzoa da, eta harriak zatikatu eta sakabanatu egiten
ditu.
Klastoak ez dira erortzen diren lekuan geratzen beti. Meteorizazioa-
ARIKETAK ren eraginak jarraitu egiten du: are gehiago zatikatu, eta haiek osatzen
1. Bilatu Funtsezko kontzeptuak dituzten mineralak aldarazi eta disolbatzen ditu.
atalean hartxingadi eta klasto Mineral batzuk –besteak beste, feldespatoak eta mikak–, zenbait erreak-
hitzen esanahiak. Hitz horiek
zio kimikoren bidez aldatzean, buztin-mineral bihurtzen dira. Hori
erabilita, azaldu zure
dela-eta, mineral horiek osatzen duten harria erraz txikitzen da, eta
koadernoan hartxingadiak zer
diren eta nola eratzen diren. horren ondorioz, gero eta klasto txikiagoak eta buztin-hondakinak sor-
tzen dira.
2. Sortu meteorizazio hitzaren
definizio bat. Zenbat eta biziagoak eta muturrekoagoak izan agente atmosferikoak, or-
duan eta eraginkorragoa da meteorizazioa:
3. Zer dira agente atmosferikoak?
Zein dira? – Tenperatura-aldaketak maiz eta oso bat-batean gertatzen diren le-
Zer-nolako eragina dute kuetan.
harrietan? – Oso klima hotzeko lekuetan, haietan ura oso sarri izozten eta desi-
zozten baita.
4. Buztin-mineralek lokatza eta
lohia osatzen dituzte. Nola – Atmosfera kutsatuko lekuetan. Izan ere, haietan, azidoak disolbatu-
sortzen dira mineral horiek? ta egon daitezke eurian, eta euri azidoa meteorizazio-agente eragin-
korra da.
144

145. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 145
2 Meteorizazio-prozesuak Gelifrakzio-prozesua
Ura
Harri guztiak ez dira berdin meteorizatzen, eta ez dute meteorizazio-pro-
zesu berberen eragina izaten.
Esaterako, kuartzita oso harri gogorra da. Ia-ia mineral bakarraz dago
osatuta; kuartzoz, alegia. Kuartzoa erresistentzia handikoa da eta ez da
kimikoki aldatzen. Hala ere, oso zurruna denez, ura arrakala batean sar-
tu eta izozten denean, oso erraz zatikatzen da.
Granitoa ere oso gogorra eta erresistentea da. Alabaina, euri-ura pixka
bat azidoa denean edo hartan karbono dioxidoa disolbatuta dagoenean,
granitoaren bi osagai, mikak eta feldespatoak, erraz aldatzen dira. Ho-
rrenbestez, mineral horiek buztin-mineral bihurtzen dira, eta granitoa Ura harrien arrailetan sartzen da.
oso erraz txikitzen da. Izotza
Meteorizazio-prozesuak hiru motatakoak dira:
• Meteorizazio mekanikoa. Dilatazioen eta uzkurduren ondorioz,
ura izozteak harrietan eragindako esfortzuen ondorioz eta erortzen
diren beste harri batzuekin talka egitearen ondorioz harriak zatika-
tzen direnean gertatzen da.
• Meteorizazio kimikoa. Harriak osatzen dituzten mineralak zenbait
erreakzio kimikoren eraginez aldatzen dira, eta horren eraginez, ha-
rriak zatikatu egiten dira.
• Meteorizazio biologikoa. Izaki bizidunek eragiten dute. Izaki bizi-
dunek harriak apur ditzakete, landareen sustraiek, batik bat; izan Izoztean, uraren bolumena handitzen da, eta
izotzak falka gisa dihardu harrien barruan.
ere, harrien arrakaletan sartu eta presioa egiten dute, eta horren on-
dorioz, harriak zatikatu egiten dira.
Bestalde, landare, alga eta onddo askok sortzen dituzten substantzia
kimikoen bidez, zenbait mineral aldatu egiten dira. Izaki bizidunek
eragindako meteorizazio mota hori meteorizazio mekanikoaren eta
kimikoaren arteko nahastea da.
Meteorizazioan eragina duten faktoreak
Meteorizazio-prozesuen eraginkortasuna bi faktoreren mendean dago, eta
horiek, aldi berean, klimaren mendean daude. Hona hemen faktoreak:
• Tenperatura. Tenperatura altuek erreakzio kimikoak gertatzea era- Azkenean, harria zatikatu egin daiteke.
giten dute, baldin eta inguruan ura badago eta giroa hezea bada.
Tenperaturak beti baxuak badira, nekez gertatzen dira meteorizazio
kimikoko erreakzioak. Tenperatura-aldaketa asko badaude –izozte-
ak neguan eta beroa udan–, erraz gertatzen dira meteorizazio meka-
nikoko prozesuak. ARIKETAK
• Hezetasuna. Giro hezeetan –esate baterako, oihanetako giroan–, 5. Egin meteorizazio moten
meteorizazio kimikoko erreakzioak gertatzen dira, baina giro leho- laburpena zure koadernoan,
rretan, ordea, ez da halako erreakziorik izaten. eta azaldu zer tenperatura- eta
hezetasun-baldintzek eragiten
Giroa hezea eta beroa denean, erreakzio kimikoak oso eraginkorrak duten meteorizazio-prozesu
dira, eta meteorizazio biologikoa oso garrantzitsua izaten da. Giro leho- bakoitza ahalik eraginkorrena
rretan eta hotzetan, harriak ez dira kimikoki aldatzen, baina mekaniko- izatea.
ki zatika daitezke.
145

146. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 146
Erliebearen modelaketa.
3 Agente geologikoak
Zenbait paisaia liluragarriak dira guretzat: olatuek behin eta berriz astin-
tzen dituzten itsaslabarrak, duna leunez betetako basamortuak, izotz-
mihiak…
John Playfairrek 1803an deskribatu zuen bezala, paisaiak modu naturale-
an modelatzen dituzten makinak dira agente geologikoak; izan ere, ma-
terialak garraiatu eta jalki egiten dituzte. Agente geologiko guztiek hi-
gadura, garraioa eta sedimentazioa egiten dituzte.
Higadura
Materialak jatorrizko lekutik kentzea da higadura. Zenbaitetan, agente
geologikoek harrien meteorizazioaren ondorioz sortutako harri zatiak,
hondar aleak edo buztin partikulak eramaten dituzte, besterik ez. Beste
batzuetan, berriz, agente geologikoek harritik zuzenean erauzten dituz-
te materialak.
Ibaietako ur-lasterrek eta ur-jauziek oso
higadura handia eragiten dute, Milioika urtetako higadurak aldaketa handiak eragiten ditu erliebean;
haietan ibaiak energia handia duelako. besteak beste, haran sakonak sortzen ditu, mendiak higatzen ditu (or-
doki zabalak izateraino), itsaslabarrak atzera eramaten ditu, eta lurpeko
harriak zulatu eta haitzuloak eta zuloak sortzen ditu.
Agente geologikoen higadurak paisaian eragiten dituen
aldaketen ondorioz modelatzen da erliebea.
Agente geologiko bakoitzaren modelaketa bereizgarria da. Hortaz, erra-
za da glaziar batek sortutako harana eta ibai batek sortutakoa bereiztea,
eta halaber, erraza da olatuek higatutako itsaslabarra bereiztea, nahiz
eta hura higatu zuen agente geologikoa egun jardunean egon ez.
Agente geologiko guztiek ez dute abiadura berean higatzen. Bi fakto-
rek zehazten dute higadura-prozesuaren eraginkortasuna. Hona hemen
faktore horiek:
• Agente geologikoaren energia. Emari eta malda handiko ibaiek hi-
gadura-ahalmen handiagoa dute emari txikia eta ibilera lasaia dute-
nek baino. Haizeteak ibiltzen diren lekuetan, olatuak handiagoak
izango dira babespekoetan eta sakonera txikikoetan baino; glaziar
handiek higadura-ahalmen handiagoa dute txikiagoek baino, etab.
• Harrien erresistentzia. Esate baterako, buztinak, kareharriak, hare-
harriak eta arbelak erraz higa daitezke, eta granitoa, gneisa, basaltoa
eta kuartzita, besteak beste, harri gogorrak dira eta astiro higatzen
dira.
ARIKETAK
6. Idatzi higadura hitzaren definizioa zure koadernoan, eta azaldu zertan
diren desberdinak higadura eta meteorizazioa.
Erresistentzia handiko zenbait harri oso poliki
higatzen dira. Haien inguruko materiala asko 7. Kuartzitaz eta granitoz osatutako erliebeak ugariagoak dira buztinez
higatzen denean, erliebe bitxiak sortzen dira; osatutakoak baino. Zergatik?
adibidez, Cabriel ibaikoa, Cuencan.
146

147. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 147
Ibaien hondoan zehar garraiatzen diren materialek klastoak Ibai baten energia txikitzean ibilguan jalkitako klasto
biribiltzen dituzte. lodiak.
Garraioa
Agente geologiko guztiek dute klastoak garraiatzeko ahalmena, baina
denek ez dituzte modu berean lekualdatzen. Oro har, honela sailka dai-
tezke garraio-moduak:
• Hondoan zeharreko garraioa. Olatuek edo ur-, aire- nahiz izotz-
lasterrek klastoak hondoan zehar mugiarazten dituztenean gertatzen
da. Herrestan edo pirritan eraman ditzakete.
• Esekidurako garraioa. Klastoek, agente geologikoek garraiatzen di-
tuztenean, ez dute lurra ukitzen, edo gora eta behera egiten dute
behin eta berriz (saltazioa).
Agente geologikoek garraiatzen dituztenean, elkar jo dezakete klastoek,
eta beraz, higatu, txikitu eta biribildu egiten dira.
Urak garraiatzen dituenean, klastoen mineralak aldatuz joaten dira, eta
mineralik egonkorreneko klastoak soilik geratuko dira.
Galiziako hondartza bateko dunak.
Olatuek ibai baten bokaletik harea hartu
Sedimentazioa eta hondartzaraino eramaten dute.
Ondoren, haizeak hondartzako harea
Agente geologiko batek garraiatzen jarraitzeko ahalmena galdu eta klas-
garraiatu eta pilatu egiten du.
toak leku batean behin betiko uzten dituenean gertatzen da sedimen- Horrela sortzen dira dunak.
tazioa. Esate baterako, mihia amaitzen den lekuan jalkitzen dituzte gla-
ziarrek klastoak.
Batzuetan, agente geologikoek denboraldi batez galtzen dute klastoak
garraiatzeko ahalmena, eta sedimentuak jalkitzen dituzte. Ibaietan gerta-
tzen da, haien emaria urtean zehar aldatu egin daiteke-eta. Ur-goraldie-
tan, ibaien energia handitu egiten da, eta klasto handiak garraia ditzake-
te, baina emaria txikitzean, klastoak ibilguan jalki eta han geratzen dira, ARIKETAK
ibaiek garraio-ahalmena berreskuratzen duten arte.
8. Zer bi modutara egin dezakete
Agente geologiko batek garraiatutako materialak jalkitzen dituenean, garraioa agente geologikoek?
ohikoa da beste agente batek haiek jaso eta berriro mugiaraztea. Esate- Zertan dira desberdinak bi
rako, errekek eta ibaiek glaziarrek jalkitako sedimentuak higatu eta ga- garraio mota horiek?
rraiatzen dituzte.
147

148. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 148
Agente geologikoen
4 sailkapena
Sei agente geologikok uzten dituzte Lurraren gainazalean erraz haute-
man daitezkeen aztarnak. Hona hemen:
• Haizea. Lurraren gainazal osoan du eragina. Landarerik gabeko lekuetan,
material txiki-txikiak solte dabiltzanetan, haizea oso agente eraginkorra
da, etengabea denean; adibidez, basamortuetan eta zenbait hondartzatan.
• Glaziarrak. Higadura- eta garraio-ahalmen handia dute. Eremu po-
larretara eta goi-mendietara mugatuta dago haien jarduera.
• Ur biziak. Euri asko egin ondoren Lurraren gainazaletik igarotzen
dira. Euri gutxi baina uholdea egiten duen lekuetan, higadura-ahal-
ARIKETAK men handia dute.
9. Askotan, hondartzara joaten • Ibaiak. Ur-ibilera iraunkorrak dira. Nolako emaria eta malda duten,
garenean, barrualdean halakoa izango da haien higadura- eta garraio-ahalmena, eta klimak
kilometro askora dauden eta mendien hurbiltasunak baldintzatzen dituzte emaria eta malda.
harrien higaduraren ondorioz
sortutako harea aurkitzen dugu.
• Lurpeko ura. Haien higadura-jardueraren ondorioz, lurpeko harri
Zergatik? disolbagarriak –batik bat, kareharriak eta igeltsuak– disolbatu egiten
dira, eta zuloak eta haitzuloak, estalaktitak eta abar sortzen dira.
10. Espainiako hondartza askotan,
• Itsasoa. Kostaldeetan du eragina, eta bereziki itsaslabarretan ikus
haizeak sortutako dunak
ikus ditzakegu.
daiteke haren higadura-ahalmena. Ibaiek bokalean jalkitako mate-
Zergatik da hain nabaria rialak garraiatzen ditu.
leku horietan haizearen Agente geologiko horiek mugitzen ari den airea edo mugitzen ari den ura
jarduera? dira, eta Eguzkiaren energiak eta Lurreko grabitateak eragiten duten mu-
gimenduak ematen die materialak higatzeko nahiz garraiatzeko ahalmena.
JAKINGARRIAK
Agente geologiko bitxia
1969an Apollo 11 espazio-ontzia Ilargian pausatu zenean, astronautek
sateliteko leku askotan lurra hainbat tamainatako harri zatiz estalita
zegoela ikusi zuten. Harri zati horietako batzuk handi samarrak ziren,
baina gehienek legar mehearen tamaina zuten. Halaber, harea eta hauts
asko zegoen.
Ilargiaren gainazala estaltzen duen sedimentuari erregolito esaten zaio,
eta gainazaleko harriak birrindu izanaren ondorioz sortu da. Baina zer
agente geologikok izan dezake eragina Ilargian? Izan ere, han ez dago ez
urik ez airerik. Zer meteorizazio-prozesu gerta daiteke Ilargian,
atmosferarik ez bada?
Lehendik zeukaten galdera haien erantzuna, baina astronautek hura
berresten zuten frogak jaso zituzten: Ilargian eragina duen agente
geologikoa meteoritoen talkak dira. Gure planetan, atmosferak meteorito
txikiak Lurraren gainazaleraino iristea eragozten du, baina Ilargian,
etengabe erortzen ari dira meteoritoak, eta milioika urtetako eraginaren
ondoren, Ilargiaren gainazaleko harriak txiki-txiki eginda daude.
Zergatik eragozten du Lurreko atmosferak meteoritoak Lurraren
gainazaleraino iristea? Zer gertatzen da meteoritoekin?
148

149. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 149
A Harea-zutabea Barjanak
B
Ergak
Perretxiko
itxurako
harriak Regak
D
C
A. Haizeak buztina eta harea jasotzen du.
5 Haizea
Higadura-prozesu hori deflazioa da.
B. Harea pilatzean, dunak sortzen dira. Ha-
reazko basamortuei erg esaten zaie, eta
Haizearen higadura-ahalmena txiki samarra da. Espainian, agente geo- ilargierdi itxurako dunei, barjan.
logiko horren higadura-jardueraren aztarna gutxi daude. C. Deflazioak reg izeneko harri-eremuak
sortzen ditu.
Batez ere, materialik meheenak garraiatzeko ahalmen handia du haizeak;
D. Hareak lixaketa moduko prozesu bat egi-
adibidez, buztin partikulak garraia ditzake. Izan ere, oso gora eraman ditza- ten du: urradura eolikoa. Harea alerik
ke partikula horiek, eta lurrera erori aurretik, milaka kilometro egin ditza- handienak altuera txikiagoan daudenez,
kete. behealdean gertatzen da higadurarik
handiena; hori dela-eta, perretxiko itxu-
Haizeak abiadura galtzen duenean, garraiatzen dituen materialak jalki- rako egiturak sortzen dira.
tzen ditu. Hareak duna izeneko metaketak sortzen ditu. Dunak haizearen
noranzkoan lekualdatzen dira, harea aleak haizeak jotzen duen aldetik
(haizealdetik) haizetik babestutako alderantz (haizeberantz) lekualdatu
ahala.
Kostaldeko zenbait herritan eta hareazko basamortuetatik hurbil dau-
denetan, mehatxua dira dunak; izan ere, aurrera egin ahala, baratzeak
eta kaleak hartzen dituzte, baita etxeak ere. Dunak finkatzeko eta le-
kualda daitezen eragozteko, landareekin kolonizatzen saiatzen ari dira.
Bestalde, haizeak garraiatutako hautsak loess izeneko metaketa zabalak
era ditzake, eta metaketa horiek oso lur emankorrak sortzen dituzte.
ARIKETAK
11. Deskribatu zure koadernoan zer den urradura eolikoko prozesua.
Osagarri gisa, egin marrazki eskematiko bat. Zer prozesu mota da,
higadurakoa, garraiokoa ala sedimentaziokoa?
12. Zer da deflazioa? Zer geratu da prozesu horren eragina izan duten Hauts-ekaitz baten satelite-argazkia.
lekuetan? Haizeak oso urrun garraia ditzake
esekidurako partikulak.
149

150. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 150
Zirkua B
Erliebe malkartsuak
A
U formako harana
C D
Mihia
A. Izotzak meteorizazio mekaniko handia era-
giten du harrietan, eta horrek erliebe mal-
kartsuak sortzen ditu.
B. Zirku glaziarretan, elurra pilatu eta izotz 6 Glaziarrak
bihurtzen da.
C. Izotzak glaziarren mihia osatzen du. Gla- Klima polarreko eremuetan –besteak beste, Groenlandian eta Antartikan–
ziarren mihiek harri kopuru handiak ga- eta mendirik garaienetan –adibidez, Himalaian, Andeetan eta Alpeetan–,
rraiatzen dituzte: morrenak. Albo-morre- udan, elurra ez da urtzen, eta pilatuz joaten da.
nak mihiaren bi aldeetan pilatzen dira. Bi
albo-morrenak morrena zentral bat osa de- Elur-geruzak pilatu ahala, behekoak trinkotu egiten dira eta airea gal-
zakete. Mihiaren amaieran, aurreko mo- tzen dute. Geruza horietako elurra, zazpi edo zortzi metroko sakoneran,
rrena sortzen da. izotz bihurtuta dago oso-osorik.
D. Glaziarren mihiek U itxurako haranak sor-
tzen dituzte.
Izotzak hamarka metro eta lau kilometro arteko sakonera izan dezake,
eta grabitateak bultzatuta mugi daiteke.
Elurra pilatzen den lekuetatik izotza urtzen den lekuetaraino
mugitzen diren izotz-masak dira glaziarrak.
Antartikan eta Groenlandian, izotzak milaka kilometro koadroko azalera
du. Erliebea estaltzen duen izotz horrek kasko-glaziarrak osatzen ditu.
Izotz gutxiago pilatzen den lekuetan, mendien artean igarotzen dira
glaziarrak. Glaziar alpetarrak esaten zaie glaziar horiei. Halako glazia-
rrak pilaketa-eremutik (zirku glaziarretik) erliebearen behealdera le-
kualdatzen dira, izotzezko mihi gisa.
ARIKETAK
13. Zer bi prozesu gertatzen dira elurrean, glaziarretako izotz bihurtzeko?
14. Zer dira glaziarrak eta zer motatakoak izan daitezke?
Antartikako kasko-glaziarreko zenbait
lekutan, izotzak lau kilometrotik gorako 15. Zer dira morrenak eta zenbat mota daude?
lodiera du.
150

151. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 151
Karkabak
A Harrera-arroa
Maitagarri-
tximiniak
Isurbidea
B
C
Alubioi-konoa Deiekzio-konoa
7 Ur biziak
A. Harrera-arroan, higadura oso handia da,
eta karkabak sor daitezke.
Klima lehorreko eta landaredi urriko lekuetan, euria barra-barra egiten
B. Higadurak isolatutako dorreei maitagarri-
duenean, ura ez da lurzoruan sartzen; izan ere, gainazalean zehar igaro tximiniak esaten zaie.
eta asko higatzen du lurzorua. C. Alubioi-konoak uholdeak gertatzeko arris-
Espainian, eta Mediterraneoko ia herrialde guztietan, ur biziak dira pai- kua duten lekuak dira. Hala ere, herri asko
saia modelatzen duen agente geologiko nagusia. egitura horien gainen daude.
Ur biziak higadura- eta modelatze-ahalmen handiko agente
geologikoak dira klima lehorreko lekuetan, euria barra-barra egiten
duenean.
Urak ildaskak sortzen ditu lurzoruan. Ildaskak gero eta sakonagoak
dira eta sakanak sortzen dituzte. Malda handiko lekuetan, higadura oso
handia da, eta karkabak sortzen dira; hots, tontorren eta higatu gabeko
zutabeen arteko ildaska sakonak.
Askotan, ildaska horiek elkartu egiten dira eta ibilgu bat osatzen dute.
Orduan, erreka bat sortzen da, eta errekek euri asko egin ondoren soi-
lik eramaten dute ura. Erreketan, hiru atal bereiz ditzakegu: harrera-
arroa, isurbidea eta deiekzio-konoa.
Deiekzio-konoa handia denean –hau da, zenbait kilometro koadroko
azalera duenean–, alubioi-konoa esaten zaio.
ARIKETAK
16. Errekako zer ataletan sortzen dira karkabak?
17. Bilatu maitagarri-tximiniei buruzko informazioa. Azaldu zure
koadernoan egitura horiek nola sortzen diren. Laguntza gisa, egin
marrazki eskematikoak.
18. Erreka bateko zer ataletan da nagusi higadura, zeinetan garraioa eta
zeinetan sedimentazioa?
19. Zergatik dira arriskutsuak alubioi-konoak?
151

152. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 152
Haitzarteak ibai-haran estuak eta sakonak Ur biziek haraneko hormak modelatzean, Ibaiek, meandroak egiten dituztenean,
dira. V formako haranak sortzen dira. haranak handitzen dituzte eta azpil erako
haranak sortzen dira.
8 Ibaiak
Ibaiak ur-laster iraunkorrak dira. Ur-laster nagusi batean elkartzen dira,
eta ibai nagusi horrek, eskuarki, itsasoan isurtzen ditu urak.
Ibai nagusi batek eta haren adar guztiek drainatze-sare bat osatzen dute,
eta drainatze-sare bati ura ematen dion eremuari arro hidrografikoa esa-
ten zaio.
Ibaiak leku maldatsuetan zehar igarotzen direnean, ibilgua higatu eta sa-
konago egiten dute, eta haran estuak eta sakonak eratzen dituzte.
Errekek eta ur biziek haraneko albo-hormak higatzen dituzte. Horren
ondorioz, haraneko hormek inklinazio bertikala galtzen dute, eta ha-
ranek V forma hartzen dute.
Zenbat eta sakonagoa izan ibai baten ibilgua, orduan eta malda eta higa-
dura-ahalmen txikiagoak izango ditu. Orduan, meandro izeneko kurbak
egiten hasten da. Meandroek atzerantz eramaten dituzte haraneko hor-
mak, eta hondo lauko harana edo azpil erako harana sortzen da.
Azpil erako haran bat zeharkatzen duen ibaia urez gainezkatzen denean,
urak haran osoa hartzen du, edo haren zati handi bat. Ibaiaren maila
igotzean urez bete daitekeen lur-eremuari uholde-lautada esaten zaio.
Milioika urteren ondoren, gero eta gehiago zabaltzen dira hondo lauko
haranak. Haran horiek elkartu egiten dira eta, azkenean, gainazal han-
di bat osatzen dute, ia laua; hari penilautada esaten zaio.
Garraio-ahalmena galtzen dutenean, ibaiek beren ibilguan bertan jal-
kitzen dituzte materialak, eta ur-goraldi baten ondoren, uholde-lauta-
dan. Hala ere, sedimentu gehienak itsasoraino iristen dira, eta han,
olatuek garraiatzen dituzte.
Ibai batek bokalean olatuek kendu baino azkarrago pilatzen dituenean
materialak, delta bat sor daiteke.
ARIKETAK
20. Azaldu zer den ibai baten uholde-lautada eta zergatik egin ohi
Ebroren Delta. Deltak etengabeko dituzten meandroak uholde-lautada duten ibaiek.
eraketa-prozesuan daude, ibaiek
sedimentuak jalkitzen dituztelako eta 21. Zer dira penilautadak?
olatuek haiek kentzen dituztelako.
152

153. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 153
Leizea Dolina
A
B
C
Haitzuloa
9 Lurpeko urak A. Lurpeko zuloak kolapsatzean sortzen diren
sakonuneak dira dolinak.
Gainazaleko uraren zati bat lurrean sar daiteke. Horrela sortzen dira B. Aretoak edo haitzuloak zulo handiak dira,
lurpeko urak. Harriak disolbaezinak badira, haien poroetan eta arra- eta haietan, estalaktitak eta estalagmitak
kaletan sartzen da ura, eta akuiferoak sortzen dira sortzen dira. Leizeak gainazalarekin lotu-
tako hodi bertikalak dira.
Akuiferoak lurpeko uren metaketak dira; putzuen bidez ustia C. Batzuetan, modelaketa karstikoa gertatzen
da igeltsu-harrietan (argazkia: Sorbas-eko
ditzakegu. karsta, Almeria).
Gizakiok akuiferoak ustiatzen ditugu; izan ere, ponpak erabiliz, ura ate-
ratzen dugu haietatik. Gizakiek gehiegizko ustiapena egin izan duten
lekuetan –hau da, ura atera eta atera jardun dutenean, akuiferoak berez
berri bete daitezen itxaron gabe–, akuiferoak agortu egin dira.
Modelaketa karstikoa
Lurrean sartzen den urak disolbatu egin ditzakete harriak osatzen di-
tuzten mineral batzuk.
Uretan karbono dioxidoa dagoenean disolbatuta, ura azidoa da eta kal-
tzita –kaltzio karbonatoz (CaCO3) osatutako minerala– disolba dezake.
Harrietako mineralak disolbatzean, lurpeko zuloak sortzen dira: haitzuloak ARIKETAK
eta leizeak. Horrez gain, kanpoaldean ere ageri dira prozesuaren aztarnak;
22. Kareharrien osagai nagusia
alde batetik, harrien gainazala disolbatzen da, eta beste batetik, haitzu-
kaltzita minerala da; mineral
loak behera erortzen dira, eta lurrean sakonuneak sortzen dira: torkak hori ez da erraz disolbatzen.
eta dolinak. Zer izan behar du urak,
kaltzita minerala disolbagarria
Harriak disolbatzeak lurpean eta gainazalean utzitako aztarna izan dadin?
multzoari modelaketa karstikoa deritzo. Nola esaten zaio kaltzita
disolbatzean sortzen den
Galerietan zehar ibiltzen den ura tantaka isurtzen den lekuetan, uretan modelaketari?
disolbatutako kaltzio karbonatoa jalkitzen da. Horren ondorioz, estalak- 23. Zer dira dolinak eta nola
titak eta estalagmitak sortzen dira. Estalaktiktak sabaian eratzen dira, eta sortzen dira?
estalagmitak, berriz, lurrean.
153

154. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 154
Arkua
Abrasio-plataforma
Itsaslabarra
Hondartza
A
C
B
Tonboloa
Gezia
A. Olatuek itsaslabarren behealdea zulatzen
dute, eta harri zati handiak erortzen dira.
10 Itsasoa
Horren ondorioz, itsaslabarrak atzera egi- Olatuak, itsas lasterrak eta mareak itsasoetako eta ozeanoetako uraren
ten du. Itsaslabarrak atzera egitean, abra-
sio-plataforma izeneko gainazal horizon-
mugimenduak dira, eta agente geologiko gisa jardun dezakete:
tal bat geratzen da. Higaduraren ondorioz • Olatuak. Haizeak sortzen ditu. Olatuek itsasertz malkartsuak higa-
sortzen den harea metatzean, hondartzak tu, materialak birrindu, eta materialik txikienak garraiatu eta leku
eratzen dira.
babestuetan jalkitzen dituzte.
B. Olatuek itsaslabarra modelatzen dute: ar-
kuak, bloke isolatuak eta beste egitura ba- • Itsas lasterrak. Uretako tenperatura- eta gazitasun-aldeen ondorioz
tzuk sortzen dituzte. sortzen dira, edo etengabeko haizeek eraginda. Material txikiak ga-
C. Haize nagusia itsasertzarekiko zeiharra de- rraiatzen dituzte zenbait kostaldetan zehar, bai eta itsas zabalerantz ere.
nean, jitoko ur-lasterrak sortzen dira. Ur- • Mareak. Ur-masa handien mugimenduak dira, Ilargiaren eta Eguz-
laster horiek kostaldearekiko paralelo ga- kiaren grabitateak eraginak. Mareek olatuen jarduera-eremua han-
rraiatzen dute harea. Harea metatu egiten
da, eta horren ondorioz, urmael isolatuak
ditzen dute.
sor daitezke. Olatuek itsasertzak higatzen dituzte, eta horren ondorioz, itsaslabarrek
atzera egiten dute, eta abrasio-plataforma zabalak sortzen dira. Horrez
gain, harriak eta izaki bizidunen maskorrak birrintzen dituzte; horrek
sortzen duen harea fin-fina hondartzetan meta daiteke, baina hondar-
tzetako harea gehiena ibaiek metatzen dute.
ARIKETAK Jitoko ur-lasterrek garraiatzen dute harea kostaldean zehar. Haizearen
norabide nagusia kostaldearekiko zeiharra denean sortzen dira ur-laster
24. Zer dira jitoko haize-lasterrak,
horiek.
zer eragin dituzte eta nola
sortzen dira? Hareak zenbait metaketa mota sortzen ditu. Hona hemen adibide ba-
tzuk: hondartzak; geziak, itsasertzarekiko paralelo dauden hareazko
25. Zer da itsaslabar baten
barrak; eta tonboloak, itsasertza eta uharteak lotzen dituzten metake-
behealdea zulatzea, nola
gertatzen da eta zer ondorio
tak. Iberiar penintsulako kostaldean, itsas zabaletik ia isolatuta dauden
ditu? eremuak sortu dituzte geziek; esate baterako, Murtziako Itsaso Txikia,
Valentziako Albufera eta Coruñako Louroko urmaela.
154

155. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 155
11 Harri sedimentarioak
Agente geologikoek garraiatutako sedimentuak zenbait lekutan meta-
tzen dira; hain zuzen, ingurua baino zerbait sakonagoak diren lekuetan.
Arro sedimentarioak esaten zaie leku horiei.
Arro sedimentarioak lurrazaleko sakonuneak dira, eta haietan,
sedimentuak pilatzen dira. Haien behealdea pixkanaka
hondoratzen da, sedimentuak geruzatan pilatu ahala.
Sedimentu-geruzei estratuak esaten zaie. Arroa hondoratzen den neu-
rrian, milaka metroko lodiera izan dezakete.
Sakonera handian dauden materialak eraldatuz joaten dira, hiru fakto-
reren eraginez. Hona hemen:
• Presio handia. Gainean metatuta dauden materialen pisuak eragi-
ten du.
• Tenperatura altua. Lurreko barne-beroak eragiten du.
• Uraren zirkulazioa. Sedimentuetan dagoen urak material batzuk Harri sedimentarioa Sedimentua
disolbatu eta beste batzuk kristaltzea eragiten du. Kareharria
Hiru faktore horien ondorioz, sedimentuak apurka-apurka trinkotzen Kaltzio karbonatozko
lokatza eta,
dira, eta klastoak soldatu egiten dira. Hori dela-eta, harri sedimentario batzuetan,
bihurtzen da sedimentua. maskorren zatiak.
Prozesu horri litifikazioa edo diagenesia esaten zaio. Buztina
Ibaiek garraiatutako
Petrolioa, ikatza eta gas naturala eta lautadetan edo
itsasoan jalkitako
Itsas arro sedimentario batean materia organiko asko dituzten buzti- buztina.
nak metatzean, diagenesiak zenbait erreakzio kimiko eragiten ditu, eta
Hareharria
horien ondorioz, materia organikoa petrolio bihurtzen da.
Harea, bereziki
Ondoren, petrolioa buztinetik atera eta beste harri baten hutsuneetan kuartzoz osatua.
meta daiteke; esaterako, hareharrietan. Orduan, petrolio-hobi bat sor-
tzen da, eta gizakiek ustiatu egin dezakete.
Konglomeratua Zenbait tamainatako
Arro sedimentarioa kontinentala bada, eta hartan, sedimentuekin batera, legerrak baina,
landare-materia asko eta asko metatzen bada, diagenesiak egurraren ikaz- betiere, bi
te naturala eragiten du. Azkenean, horren ondorioz, ikatz-zainak sortzen milimetrotik
goragokoak.
dira.
Igeltsua
Gasa ikatzetik eta petroliotik sortzen da. Harrien hutsuneetan pilatzen
Itsasoko ura
da. Handik atera eta beste gas batzuekin nahasten dute, haren leher- lurruntzean jalkitako
kortasuna txikitzeko eta etxean erabiltzeko egokia izan dadin. Indus- igeltsu-kristalak
trialki egindako produktu horri gas naturala esaten zaio.
ARIKETAK
26. Diagenesia gertatuko bada, beharrezkoa da arro sedimentarioaren
behealdea pixkanaka hondoratzea. Zergatik?
27. Zertan da desberdina eta zertan da berdina ikatzaren eta
petrolioaren sorrera?
155

156. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 156
Matxitxako lurmuturra
Bizkaiko golkoa
Sollube Higer lurmuturra
633
Bu
ro 543 Hendaia
a
i b ai a
t
e Gernika- Donostia
ai
Ilsogana i b a Lumo Jaizkibel
Bi
ib
mendatea ia
Uru
da
Bilbo
a
Bidania
Le
Oka
so
a
ia
Ib mendatea
me
ai
VILLAVERDE aiz
a ib
ibaia
ib
iba
ab Oiz
TURTZIOS a
a
al
dagu 998 1.026
Ca Izarraitz
ib
ai
a ia
iba
Arratia
Ganekogorta ia 1.026 a
Ernio
ia
ba
ia 1.072
iba
Urkiola
a
De
mendatea Anboto
ib
a
1.296
ia
Urol
Nerbioi
r
ib
ia O
a
Urto mendatea
Sa Gorbeia Barazar
me lvad 1.475 mendatea
nd a Go rb ei a
ile m en di gu ne Aralar m
r ro a Aitxuri e n d i le r ro a
a Ai
Ar
Etxegarate mendatea
Urduñako E Uz k o r1.551
ri m
ka mendatea S e n d i le
m u KAL rr oa K
Ar m ARABAKO MENDIA
ibaia
ce O en LAU
m TAD
na ec di a A a
ill le ai Gasteiz ro
m rro iak ler
end nd
i
ib
en a
o
di Gaste am me ALTIMETRIA metroak
iet U r b a sa
ibai
le izko
urr
B a ia
rr me
ndi It
rra
oa ak 1.177 1.500
a
do TREBIÑU Kapildui
KONDERRIA 1.000
Za
E Ega ibaia 600
1.267
B
1.414 400
RO
Toloño Castillo
Herrera 1.436 Kodes 0
ESKALA Bastida mendatea dilerroa
n
0 11 22 T o l o ñ o me Gailurrak
ARABAKO ERRIOXA Mendateak
Kilometroak IBA
IA
Euskadiko erliebearen mapa.
12 Euskadiko erliebea
Euskadiko erliebea, beste edozein lurraldetakoa bezala, bi eragileren
emaitza da: alde batetik, lurrazalaren barneko indarrena (barne geodi-
namika) eta bestetik, klimarena (kanpo geodinamika). Horren ondorioz,
mendiak, kostaldea, itsasadarrak, ibaiak eta lautadak eratu dira.
Mendiak
Euskadi lurralde menditsua da.
Euskal Autonomia Erkidegoko erdigunea Euskal Mendiek hartzen du-
te. Ekialde-mendebalde orientazioa dute eta hiru mendilerro nagusitan
banatzen dira.
Lehenengo mendilerroa kostatik 40 bat kilometrora dago eta hortxe dau-
de kokaturik Gorbeia, Anboto, Aizkorri eta Aralar mendilerroak. Gailur
altuena Aizkorriko Aitxuri mendiak du, 1.551 metro, alegia. Hemen ko-
katzen da euskal ibaien uren banalerroa, Bizkaiko Golkoko isurialdea
eta isurialde mediterranearra bereizten dituena.
Bigarren mendilerroa Gasteizko Mendiak dira, eta Kapildui dute ton-
torrik garaiena, 1.177 metrokoa.
Hirugarrena, Kantabriako mendilerroa da. Bertan aurkituko ditugu To-
loño eta Kodes mendikateak, 1.400 metrotik gorako tontorrekin.
Gure mendietako harririk ugariena kareharria da eta paisaia bereziak
eratzen ditu: paisaia karstikoak. Paisaia hauek urak kareharrian egiten
duen eraso kimikoaren emaitza dira. Horren ondorioz, harriak zulatu
Paisaia karstikoa Valderejoko Parke egiten dira, eta galeria eta kobazulo ugari eratzen dira.
Naturalean.
156

157. 832926 _ 0142-0163.qxd 19/4/08 11:54 Página 157
Kostaldea
Euskal kostaldea Bizkaiko Golkoaren barrualdean kokaturik dago. Ur
sakon samarrak ditu, olatu bortitzak eta marea eremu zabala. Erliebea
malkartsua eta harritsua da, eta itsasoaren eraginak formazio ugari sor-
tu ditu.
Formazio horien artean, kostaldeko profilari erreparatzen badiogu, ba-
dira lurmuturrak (Luzero, Matxitxako, Ogoño, Higer, …), uharte txi-
kiak (Gaztelugatxe, Izaro, San Nikolas, San Anton, Santa Klara, …),
eta badiak eta estuarioak, hainbat itsas porturen kokaleku.
Kostaldeko erliebeari begiratuz, ordea, itsaslabarrak eta hondartzak
bereizten dira. Itsaslabarrek itxura desberdina hartzen dute harrien go- San Anton uhartea. Herriak formagatik
gortasunaren eta geruzen jarreraren arabera. Adibide ikusgarriak ditu- Getariako sagua esaten dio.
gu Ogoño, Galea, Zumaia edo Jaizkibeleko itsaslabarrak. Tarteka, ha-
reak metatzeko gune aproposak aurkitzen dituen lekuetan, hondartzak
eta hareatzak eratzen dira.
Ibaiak
Gure lurraldeko klima nahiko euritsua da eta konstante mantentzen
da urtean zehar. Hori dela-eta, emari ertainekoak eta etengabekoak di-
ra bertako ibaiak.
Ikusi dugun moduan, Euskal Mendiek bereizten dituzte euskal ibaien
bi isurialdeak: Bizkaiko Golkokoa eta Mediterraneokoa.
Bizkaiko golkora isurtzen duten ibaiek hego-ipar norantza dute eta mal-
da handikoak eta laburrak dira. Higadura handia eragiten dute eta era-
tzen dituzten haranak estu samarrak dira. Garrantzitsuenak Nerbioi, Ca-
dagua, Ibaizabal, Deba, Urola, Oria eta Urumea dira. Hauen artean,
Nerbioi ibaia da euskal lurraldean ibilbiderik luzeena (50 km) egiten
duena.
Ibai hauek, itsasoratzean, itsasadarrak eratzen dituzte, mareen eragin-
Arabako Lautada.
pean dauden ibai-eremuak, hain zuzen ere. Batzuetan, malda oso txikia
denean, meandro izenaz ezagutzen diren ubidearen bihurguneak ager-
tzen dira.
Mediterraneoko isurialdeko ibaiek ipar-hego norantza dute, luzeagoak
dira eta malda txikikoak. Haran zabalak eratzen dira ibai horien ibilbi-
dean. Denak ere, Ebroren ibaiadarrak dira. Isurialde honetako ibai ba-
tzuk dira, esaterako, Baias, Zadorra eta Ega.
Lautada
Gure herriak, menditsua izan arren, badu eremu lau aipagarri bat: Ara-
bako Lautada. ARIKETAK
Arabako eskualde zabala hartzen du (800 km2) eta lurralde historiko ho- 28. Bizkaiko golkora isurtzen duten
rren erdialdean dago kokatuta. Gorbeia, Aizkorri eta Gasteizko mendiez ibaiak laburrak eta ur emari
inguratuta agertzen da, 500 eta 600 metro bitarteko altitudean. konstantekoak dira.
Lautada honetan Urrunaga eta Ullibarri-Ganboako urtegiak nabarmentzen Zer dela-eta?
dira. Urtegi hauek Gasteizaldea eta Bilbo metropolitanoa urez hornitzen 29. Bilatu paisaia karstikoa nolakoa
dute. Gainera, Arabako itsasaldea bihurtu dira, eta aisialdirako aukera den eta nola eratzen den.
asko eskaintzen dituzte.
157

158. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 158
JAKINGARRIAK
Ibai-harrapaketak
Mapetan ikusten ditugun ibaietako batzuek, beharbada, Baina, zalantzarik gabe, ezagutzen den kasurik
egungoaz bestelako ibilbidea izan zuten behinola. ikusgarriena Ipar Amerikako bi ibai handiren eta gaur
Ur biziek bi ibai-arro bereizten dituzten erliebeak desagertuta dagoen aintzira baten artean gertatutakoa
desegiten dituztenean, gerta daiteke arro horietako da. Agassiz aintzira duela 14.000 urte inguru sortu zen,
ibaiek elkar ukitzea. Halakoetan, maldarik txikieneko azken periodo glaziarreko izotzak urtzen hasi zirenean.
ibaiak maldarik handiena duen ibaian isurtzen ditu Urtzaldiko ura biltzen zuen aintzira erraldoi hura ur
urak. Horrenbestez, maldarik txikieneko ibaiaren gezako itsaso txiki bat zen eta, Mississippi ibaiaren
emaria bat-batean txikitzen da, eta haren ibilgua bidez, Mexikoko Golkora itsasoratzen zen. Hala ere,
lehortu egiten da. Beste ibaiaren emaria, berriz, San Lorenzo ibaiaren adar batek aintziratik gertuko
tupustean handitzen da. Fenomeno horri erliebeak higatu eta hari eusten zion hesia hautsi zuen.
ibai-harrapaketa esaten zaio. Orduan, Agassiz aintzirako ur geza Ipar Atlantikoan
Ibai-harrapaketaren prozesua denbora geologikoa itsasoratu zen, San Lorenzo ibaiaren bidez.
zenbatzeko erabilitako eskalan gertatzen da; hots, Agassiz aintzirako ur gezako masa handi-handi hark
milioika urtetan. Espainiako ibai askoren ibilbidean, ozeanoko eremu horretako gazitasuna aldarazi eta
harrapaketa-ukondoak ikus ditzakegu. ekuatoreko beroa garraiatzen zuten ur-laster ozeanikoak
Adibidez, Duero ibaiak ia ehun eta laurogei graduko geldiarazi zituen.
kurba egiten du Soria eta Almazan artean. Horrek Horren ondorioz, oso aldi hotzean sartu zen Europa:
duela hamabost milioi bat urte harrapaketa bat gertatu mila urte inguru iraun zuen aldi hotz horrek; hain zuzen,
zela jartzen du agerian. Seguru asko, garai hartan, aintziraren maila jaisteko eta aintzirako ura Mississippi
Duero ibaiaren tarte hura Mediterraneoan itsasoratzen ibaian berriro isurtzeko behar izandako denbora. Mila
zen ibai-sistema batekoa izango zen, baina beste ibai urteko glaziazio txiki horretan, glaziarrek aurrera egin
batek hura harrapatuko zuen, eta harrezkero, Ozeano zuten Erdialdeko Europan. «Dryas Gaztearen aldia»
Atlantikoan isurtzen ditu urak. esaten zaio glaziazio horri.
Harrapaketa-
A ibaia ukondoa
A ibaia
A ibaia
B ibaia B ibaia
B ibaia
ARIKETAK
30. Bilatu Duero ibaia Espainiako mapa batean. Egin haren ibilbidearen marrazki eskematiko bat eta kokatu
zeharkatzen dituen herri nagusiak. Identifikatu testuan aipatzen den kurba eta adierazi marrazkian, egitura
mota horiei ematen zaien izenarekin.
31. Kopiatu koadernoan ibai-harrapaketaren prozesua adierazten duten irudiak eta idatzi testu txiki bat, irudi
bakoitzean zer gertatzen den azaltzeko.
158

159. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 159
Zientzia zure esku
Eredu esperimentalak egitea. Itsaslabar batek atzera egitea
Batzuetan, ikerketa zientifikoetan, ereduak egin behar geologikoek Lurraren gainazalean egiten duten
dira ikertzen ari garen benetako sistemaren modelaketa).
funtzionamendua simulatzeko. Ereduak egitea bereziki Itsaslabar batek atzera egitea eta abrasio-plataforma
baliagarria da zenbait sistema ikertzeko; hala nola, bat sortzea olatuen higadura-jarduerak eragiten du.
sistema helezinak (adibidez, Lurraren nukleoa), oso Prozesu horrek milioika urte irauten duenez, eredu
sistema handiak (esaterako, atmosfera) eta milioika esperimental bat egingo dugu, hura minutu gutxian
urtetan funtzionatzen duten sistemak (agente ikusi ahal izateko.
1. Materialak prestatuko ditugu. Material hauek
behar ditugu: plastikozko erretilu handi bat,
sakon samarra; hondartzako edo ibaiko harea;
plastikozko pala txiki bat, olatuak sortzeko;
eta plastikozko kubo txiki bat,
edo beste edozein ontzi, itsaslabarra
adieraziko duen harea-tontorra
egiteko.
2. Eredua prestatuko dugu. Harea busti eta,
plastikozko kuboa erabiliz, bloke bat egingo
dugu, erretiluaren barruan. Ondoren, ura
botako dugu, erretiluaren sakoneraren erdiraino,
gutxi gorabehera. Azkenik, palaz, olatu txikiak
sortuko ditugu, olatuek hareazko itsaslabarraren
horma jotzeko.
3. Ereduak nola funtzionatzen duen begiratuko
dugu. Hamar minutuz sortuko ditugu olatuak.
Denbora-tarte horretan, honako prozesu hauek 4. Eredua eta benetako sistema alderatuko
gertatuko dira: ditugu. Benetako itsaslabarretan, haietatik
askatutako harri zatiak pilatuz doaz, eta olatuek
– Olatuek itsaslabarraren behealdea zulatuko dute,
eta horren ondorioz, haren zati txikiak eroriko dira. txikitu egiten dituzte. Guk egindako ereduan,
tontorretik eroritako harea multzoek adierazten
– Tontorretik eroritako harea itsaslabarraren
dituzte harri zati horiek, eta guk eragindako
oinaldean pilatuko da, edo zenbait uhartetxo
olatuek disgregatzen dituzte.
eratuko ditu.
– Eroritako harea astintzen jarraituko dute olatuek, Halaber, gure ereduan ikus dezakegu, eroritako
eta horren ondorioz, urpean, hareazko gainazal blokeak pilatzen direnean eta itsaslabarraren zati
bat sortuko da. Abrasio-plataforma adieraziko du bat ur-azaletik irteten denean, hondartza bat sor
gainazal horrek. daitekeela han.
ARIKETAK
32. Egin zenbait marrazki edo argazki, itsaslabarrak atzera egitean izan dituen faseei buruzkoak. Esan zer modelaketa
mota gertatu diren.
33. Demagun itsas laster bat nola sortzen den eta nola funtzionatzen duen simulatu nahi dugula. Nola egingo
genuke horretarako eredua? Azaldu zure koadernoan, marrazki eskematiko baten bidez.
34. Duela zenbait milioi urtetatik, Espainiako kostaldea altxatzen ari da. Horren ondorioz, abrasio-plataforma, hainbat
lekutan, itsas mailaren gainetik dago. Leku horietan, lautada bat sortu da: itsasertzeko zabalgunea. Diseinatu
itsasertzeko zabalgune bat egiteko esperimentu bat.
159

160. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 160
Ariketak
35. ● Kopiatu irudi hauek zure koadernoan. Idatzi irudi 43. ●● Ibaiek garraiatzen dituzten klastoak biribilduz
bakoitzean adierazitako prozesua azaltzeko errotulua joaten dira bidean zehar, eta glaziarrek garraiatzen
eta esan zer prozesu mota den: meteorizazio dituzten klastoek, berriz, ertzei eusten diete.
mekanikoa, kimikoa edo biologikoa. Azaldu zergatik.
44. ● Jarrai al dezake meteorizazio kimikoak garraioan
zehar? Azaldu nola.
45. ● Agente geologikoek materialak garraiatzen dituzte,
haiek lekualdatzen jarraitzeko ahalmena galtzen duten
lekuraino. Beraz, zergatik aurkitzen ditugu klastoak
A B C ibaien ibilguan? Zergatik jalki dituzte han? Ibaiek
36. ● Klima hotzetan eta lehorretan, ohikoa da gauean jarraitu ahal izango dute inoiz klasto horiek
izotza egitea, eta oso euri gutxi egiten du. garraiatzen?
Zein meteorizazio mota izango da nagusi? Eman
arrazoiak. 46. ●●● Guardamar de Segurako (Alacant) hondartzako
dunetan, Mendikate Betikoko harea aleak aurkitzen
37. ●● Zer lotura dago meteorizazioaren, kutsadura ditugu; hain zuzen, Segurako mendilerrokoak.
atmosferikoaren eta zenbait monumenturen Bilatu mendilerro hori mapa batean eta azaldu
narriaduraren artean? nola iritsi diren harea ale horiek hondartzako
dunetaraino.
38. ● Esan lan hauek agente atmosferikoek ala agente
geologikoek egiten dituzten. 47. ● Ezaugarri hauetatik, kopiatu zure koadernoan
Lurraren gainazalean jarduten duten agente geologiko
a) Higadura, garraioa eta sedimentazioa.
guztiei dagozkienak.
b) Harriak osatzen dituzten mineralen aldaketa
kimikoa. a) Mugitzen den airea edo mugitzen den ura dira.
c) Harriak zatitzea. b) Haizeak jotzen duenean soil-soilik jarduten
dute.
d) Paisaiaren modelaketa.
c) Erliebea higatzen dute eta modelaketa bereizgarria
e) Meteorizazio mekanikoa eta kimikoa.
eragiten dute.
d) Meteorizazio kimikoa eragiten dute garraiatzen
39. ● Non izango da eraginkorren meteorizazio kimikoa,
dituzten klastoetan.
oihan tropikal batean ala basamortu batean? Zergatik?
48. ● Kopiatu irudi hau zure koadernoan eta azaldu zer
40. ●● Erdialdeko Sistema granitoz, gneisez eta
prozesu adierazten duen. Esan higadura-prozesua ala
kuartzitaz osatutako erliebea da. Iberiar mendikatea
sedimentazio-prozesua den eta zer-nolako ondorioa
kareharri, igeltsu eta buztin asko dituen erliebea da.
duen.
Bi erliebe horiek garai bertsuan sortu ziren.
Esan al dezakezu haietatik zein dagoen
higatuen?
41. ● Iberiar penintsulan, olatuen higadura-jarduerak
itsaslabar askotan du eragina, baina olatuek ez
dituzte itsaslabar guztiak abiadura berean higatzen.
Zergatik?
49. ●● Urtegiek sedimentuak geldiarazi eta haietako
42. ●● Saltazio bidezko garraioan, hau gertatzen da: gehienak itsasora iristea eragozten dute. Uste da
klasto bat hondotik altxatu eta berriro erortzen da, horren ondorioz delten tamaina txikitu egingo dela.
fluidoaren barruan tarte bat egin ondoren; errebotatu Azaldu zergatik.
egiten du eta berriro altxatzen da. Beraz, saltoka
lekualdatzen da. Zer agente geologikok egin dezakete 50. ●● Ibai batek meandroak egiten dituenean, haren
garraio mota hori, eta zeinek ez? harana zabaldu egiten da. Azaldu zergatik.
160

161. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 161
51. ● Irudi honek duna bat 55. ●● Kopiatu zure koadernoan itsaslabar baten
adierazten du. Kopiatu zure irudi hau eta azaldu, testu laburren bidez, zer
koadernoan eta adierazi zer higadura-prozesu gertatzen diren eta zer modelaketa
noranzkotatik jotzen duen mota ikusten dituzun.
haizeak eta zer noranzkotan
lekualdatzen den duna.
52. ● Irudian, glaziar bat dago adierazita. Kopiatu zure
koadernoan. Esan zirkua eta mihia non dauden, bai eta
morrenak non sortzen diren eta nola esaten zaien ere.
56. ● Begiratu argazki honi eta azaldu zure koadernoan:
Zer obra mota egin da errepideko ezpondan?
Zer eragotzi nahi du obra horrek? Zer agente
geologikoren jarduera eragozten du?
53. ● Zer dira akuiferoak? Zertan dira desberdinak eremu
karstikoetako akuiferoak eta beste lur mota batzuetan
sortzen direnak?
54. ● Zer bi prozesuk eraginda sortzen dira egitura
karstikoak Lurraren gainazalean?
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
B
Maldan gora dabilen agente geologikoa C
Glaziarren izotzak solido itxura du, baina pisuak
bultzatuta mugitzen da, likidoak bezala. Solido
itxurako materialen portaera plastikoari solifluxioa
esaten zaio: fluxu solidoa.
A
Zenbait lekutan, izotzak lurraren sakonune bat
Atalase-eremua
estaltzen duenean, glaziarrak maldan gora mugi
daitezke, izotzaren pisuak berak bultzatuta. 58. ● Idatzi gehiegizko hondeaketaren definizioa.
Halakoetan, higadura handia eragiten dute, eta horren
ondorioz, gune ahurraren sakonera handitu egiten da. 59. ● Azaldu non sor daitekeen aintzira, izotza
Izotza desagertzean, aintzirak sortu ohi dira sakonune desagertutakoan.
horietan. Ipar Amerikako eta Europako aintzira
handietako asko horrela sortu ziren; glaziarrek 60. ●●● B eremuan, izotza deformatuta dago eta
eragindako gehiegizko hondeaketako higaduraz, alegia. zenbait metroko gandorrak sortzen ditu.
Zerk eragiten du tolestura hori?
57. ●● Kopiatu glaziarraren irudia zure koadernoan
eta, A, B eta C letren ordez, idatzi testu hauek: 61. ●● Demagun ezkerraldean izotza ez dela goitik
jaisten, izotzaren maila C eremuan baino
• Izotzaren distentsio-eremua.
beherago dagoela. Gaindituko al luke glaziarrak
• Izotzaren konpresio-eremua. atalase-eremua? Egin egoera horren marrazkia eta
• Gehiegizko hondeaketako eremua. arrazoitu zure erantzuna
161

162. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 162
Laburpena
Agente meteorologikoek harrien meteorizazioa eragiten dute.
Agente geologikoek materialak higatu, garraiatu eta jalkitzen dituzte, eta paisaia modelatzen
dute.
• Meteorizazio kimikoa: harriak osatzen dituzten mineralak aldatzen
dira.
Meteorizazioa • Meteorizazio mekanikoa: harriak apurtzen dira, esfortzuen, kolpeen
eta marruskaduren ondorioz.
• Meteorizazio biologikoa: izaki bizidunek eragiten dute.
Higadura. Harrietatik erauzitako materialak lekualdatzea da.
LURRAREN KANPOKO DINAMIKA
• Erliebea modelatzen du.
• Agente geologiko guztiek ez dute erliebea berdin modelatzen.
Agente geologiko bakoitzaren modelatze-modua oso bereizgarria
Higadura, da, eta erraz antzemateko modukoa.
garraioa
• Agente geologiko baten higadura-ahalmena haren energiaren eta
eta
harrien erresistentziaren araberakoa da.
sedimentazioa
Garraioa. Hondoan zein esekiduran egin daiteke.
Sedimentazioa. Agente geologikoak garraiatzeko energia eta
ahalmena galtzean gertatzen da. Orduan, beste agente bat has
daiteke sedimentuak garraiatzen.
• Haizea: higadura-ahalmen txikia. Material finak garraiatzen ditu.
• Glaziarrak: higadura- eta garraio-ahalmen handia. Klima hotzean
eta mendiko kliman soilik daude.
• Ur biziak: higadura-ahalmen handia. Ibai-konoak arriskutsuak dira.
Agente
• Ibaiak: V formako haranak eta azpil erako haranak egiten dituzte.
geologikoak
Penilautadak sortzen dituzte.
• Lurpeko urak: kareharriak disolbatu eta modelaketa karstikoa
(haitzuloak) egiten dute.
• Itsasoa: itsaslabarrak, abrasio-plataformak eta abar sortzen ditu.
Sedimentuak arro sedimentarioetan pilatzen dira, geruza edo
estratutan.
Harri
Arroa hondoratzen denez, material-geruza handiak meta daitezke.
sedimentarioak
Diagenesiaren ondorioz, sedimentuak harri sedimentario bihurtzen
dira.
ARIKETAK
62. Egin meteorizazio mekanikoari eta kimikoari buruzko laburpen bat zure koadernoan.
63. Ur biziek, lurpeko urek, ibai-dinamikak eta haizeak zenbait arrisku eragiten dituzte. Azaldu nola prebenitzen diren
arrisku horietako batzuk.
64. Egin agente geologikoen ezaugarri komunen zerrenda zure koadernoan.
65. Idatzi zure koadernoan labur-labur nola sortzen diren ikatza, petrolioa eta gas naturala. Azaldu zer den gas
naturala.
162

163. 832926 _ 0142-0163.qxd 21/2/08 13:26 Página 163
IRAKURLEAREN TXOKOA
Bidaia luzea eta liburu bikaina
Lyell-ek bakarrik jarraitu zuen bereziki aztertu zituen itsasertzeko Etnara igotzea ahalegin handia rela harritzar horiek. Beste mai-
hegoaldera bidaiatzen. Garai har- sedimentuak. Hainbat behaketa izan zen. Jaisten hasi zirenean, elur la batzuetan, hipopotamoen eta
tan, Estatu Pontifikalek Italiako egin zituen. Garrantzitsuenetako asko bota zuen, eta Lyell, gidaria egun eskualde beroetan eta hezee-
penintsulako erdialdearen zati bat Ischiako uhartean egin zuen, eta haien garraiobide eskasa isola- tan soilik bizi diren beste espezie
handia hartzen zuten, eta haieta- Napoliren mendebaldean. Han, tuta geratu ziren, zenbait egunez, batzuen hondakinak zeuden.
tik harago, Bi Sizilietako Erresu- buztin- eta hareharri-geruza ba- Nicolosin, sumendiaren hegoalde- Horrek frogatzen zuen glaziazio-
ma zegoen, hiriburutzat Napoli tzuetan, egun Mediterraneoan bizi ko hegaleko herri txiki batean. aldien artean askoz tenperatura
zuena. Eskualde pobrea, arris- den fauna beraren aztarnak aur- […] beroagoko glaziazioarteko aldiak
kutsua (Tripoliko piratek maiz kitu zituen. Horrek geruzetako Horri esker, buztin-geruza ba- gertatu zirela. Izugarri interesa-
erasotzen zietelako penintsulako fauna eta Mediterraneokoa ga- tzuetan, urrutitik iritsitako ha- tu zitzaion aurkikuntza hori, ezin
hegoaldeari eta Siziliari) eta eze- raikideak direla erakusten zuen, rri-bloke handiak zeudela ikusi hobeto baitzetorren Printzipioen
rosoa zen, bidaiatzeko ez oso go- nahiz eta geruza horiek itsas mai- zuen, Alpeetan egun dauden gla- lehen edizioetatik klimari buruz
mendagarria. Alabaina, Charles latik 200 metrora egon. ziarren metaketak osatzen di- azaltzen ari zen teoriekin.
Lyellek kontinenteko bi sumendi- […] tuztenen antzekoak. Zuzen on-
rik garrantzitsuenak ezagutu nahi Aurkikuntza horrek gogoa berotu dorioztatu zuen eskualde hartan CARMINA VIRGILI,
zituen; hots, Vesubio eta Etna. Su- zion Lyelli, eta Messinako itsa- askoz klima hotzagoa zegoenean Mito geologikoen azkena. Lyell.
mendi aktiboez gain, haiekin lotu- sartea zeharkatzea eta Siziliara jo- –aldi glaziarretan– metatu zi- Nivola argitaletxea
tako mugimendu sismikoak ere atea erabaki zuen. Arrisku han-
ikusi nahi zituen, bai eta, batik diko eta deserosotasunez betetako
bat, metaketa aktualetan eta su- abentura zen garai hartan; batez IRAKURTZETIK ULERTZERA
baktualetan deformaziorik era- ere, barrualdeko eskualde men-
66. Zer ikusi nahi zuen Charles Lyellek hegoaldera
gin ote zuten ere. Hori dela-eta, ditsuetatik bidaiatzea. Baina era-
bidaiatzen jarraitu baino lehen?
bakita zeukanez, bertako
gidari batek lagunduta eta 67. Zer aurkikuntzak harritu zuten gehien Charles Lyell?
ekipajea zeraman zelabe- (Aukeratu bi).
re batekin, Etnara igo zen. a) Sumendi-jarduerak eragiten dituen
Sumendiaren hegalak moz- deformazioak.
ten dituzten haran sakonei b) Haranen sakonera, horri esker sedimentuak
esker, sumendi-konoa aztertzeko aukera izan baitzuen.
osatzen duten geruzak c) Eskualde hartaraino urrutitik iritsitako harri-blokeak
aztertu ahal izan zituen: aurkitu izana.
labaz eta beste material
d) Sumendi-jarduerak animalien bizimoduan dituen
batzuez osatuta zeudela
eraginak.
ikusi zuen, eta tarteka
e) Egun eskualde beroagoetan bizi diren animalien
material sedimentarioaere
hondakinak aurkitu izana.
bazutela. Txangozale ona
zen Lyell, eta hala ja- 68. Zer erraztasun aurkituko zituen Lyellek, bere ikerketak
rraitu zuen oso zahar egun egin izan balitu?
egin zen arte, baina
ZABALBIDEAK
Liburuak: Artikuluak:
Esos turbulentos ríos Petróleo en África. National Geographic. 2005eko iraila.
ANITA GANERS. Molino argitaletxea Paisajes de Estados Unidos. National Geographic. 2005eko
Geografia eta ibaiak, modu entretenigarrian adierazita. maiatza.
El libro del agua
KLAUS LANZ & GREENPEACE ESPAÑA. Debate argitaletxea
Sarean:
Urari buruzko informazio ugari ematen duen liburua; besteak www.bioxeo.com/ppalxeo.htm
beste, paisaian zer eragin duen eta nola erabiltzen dugun Lurraren Zientziekin lotutako baliabideetarako hainbat este-
azaltzen du. ka. Estekak gaika ordenatuta daude.
163

164. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 164
9 Lurraren
barruko
dinamika
Timanfayako Parke Nazionala,
Lanzarote.
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Gradiente geotermikoa zer den ikasiko
duzu, eta Lurraren barruko beroa zerk
eragiten duen.
• Presioaren, tenperaturaren eta harriek
urtzeko eta bolkanismoa sortzeko duten
erraztasunaren artean zer lotura dagoen
jakingo duzu.
• Sumendiek zer atal dituzten eta
erupzioetan zer produktu botatzen
dituzten ikasiko duzu.
• Lurrikarekin lotutako prozesuak ulertuko
dituzu.
• Lurreko erliebe handiak nola sortu ziren
ulertuko duzu.
• Laba-koladen simulazioak egingo dituzu.
Sumendi baten erupzioa.

165. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 165
«Irailaren 1ean, gaueko bederatziak eta hamarrak bitartean, Lurra tu-
pustean ireki zen Timanfayatik hurbil. […] Lurraren barrenetik itze-
lezko mendi bat sortu zen, eta haren tontorretik sugarrak irten ziren
hemeretzi egunean. Lehenengo zulo hura eta egun gutxira, beste
zulo bat agertu zen, eta laba-uholde bat erori zen Timanfayaren eta
Rodeoren gainera, bai eta Mancha Blancaren zati baten gainera ere.
Laba hedatuz joan zen […]; hasieran, ura bezain azkar zebilen, bai-
na laster, haren abiadura txikitu egin zen, eta eztia bezala hedatu zen.
Alabaina, irailaren 7an […], laba-masak […] bat-batean suntsitu zituen
Maretas eta Santa Catalina, […]. Irailaren 11n […], laba […] Mazo-
ren gainera erori zen eta herrixka hori erre eta estali zuen. Ondoren,
itsasorantz jarraitu zuen labak, sei egunez, eta bidean, zarata ikara-
garria egin eta jauziak sortu zituen. Itsas azalean, arrain hil asko eta
asko zeuden […].»
Horrelaxe deskribatu zuen Yaizako apaizak 1730ean Kanariar artxi-
pelagoko Lanzarote uhartearen itxura zeharo aldatu zuen erupzioa.
Gutxi gorabehera, kilometro kubo bat laba jaurti zuen egun gutxian
lurraren gainazalera. Zenbait herri estaltzeaz gain, goitik behera al-
datu zuen uharteko paisaia.
Harriek agerian jartzen dute iraganean, Lurreko hainbat lekutan, erup-
zio hori baino milaka aldiz bortitzagoak gertatu izan direla. Gure plane-
tak egundoko energia kantitatea gordetzen du barruan: kontinenteak
aldatzeko, mendiak igoarazteko, lurrikarak eragiteko eta sumendi-
jarduera sortzeko bezain handia.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Gogoan al duzu zer hiru geruzak osatzen
duten gure planetako atal solidoa?
2. Lurraren barruan, harriak oso tenperatura
handian daude. Nola agertzen da bero hori
gainazalean?
3. Zer da lurrikaren foku sismikoa?
Bilatu erantzuna
Zer dira alerta goiztiarreko
sistemak?

166. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 166
1 Lurraren barruko beroa
Yaizako apaizak deskribatutakoaren moduko sumendi-erupzioek age-
rian jartzen dute Lurraren barruan tenperatura oso altua dela; harriak
urtzeko eta haiek laba bihurtzeko bezain altua, alegia.
Meteoritoa Zer tenperatura daude gure planetaren barrualdean? Eta zergatik dago
Lurra hain bero?
Zundaketak eta meatzeak egin direnean, Lurraren gainazaletik barrual-
Duela dera sakondu ahala tenperatura pixkanaka igotzen dela egiaztatu da.
4.600
milioi urte
Tenperaturak Lurraren gainazaletik barrualdera duen hazkundea
Mantua da gradiente geotermikoa. Gainazaletik hurbil, gradientea
30 ºC ingurukoa da, sakonerako kilometro bakoitzeko.
Nukleoa
Hamarnaka kilometroko sakoneratik aurrera, gradiente geotermikoa
Duela
4.000 txikituz joaten da, eta tenperaturak polikiago egiten du gora. Hala eta
Lurrazala
milioi urte guztiz ere, 300 km-ko sakoneran, harriek mila gradutik gorako tenpera-
tura dute, eta Lurraren zentroan, bost mila gradu ingurukoa da ten-
Mantu
solidoa peratura.
Kanpoko
nukleo Lurraren barruko beroaren jatorria
urtua
Barruko Gure planeta duela 4.600 milioi urte sortu zen, hainbat asteroide elkar-
nukleo tu zirenean. Ondoren, bostehun milioi urte baino gehiagoan, itzelezko
Lurrazal solidoa
solidoa meteoritoek jo zuten Lurra, eta haietako bakoitzak bero izugarria sor-
Gaur egun
Ozeanoa tu zuen.
Presioa dela-eta, harriak ez dira urtzen. Meteoritoen talken ondorioz, Lurra tamainaz handitu zen, eta tenpera-
Horregatik, mila gradutik gorako tenperatura turak gora egin zuen, planeta gehiena urtu arte. Orduan, material me-
izan arren, harri solido-egoeran daude. talikoak barrualderantz hondoratu ziren eta nukleo bat eratu zuten. Nu-
Lurraren gainazalean tenperatura horretan
kleo hori burdinaz osatuta dago, ia osorik. Burdina hondoratzeak ere
egonez gero, urtu egingo lirateke.
bero handia eragin zuen, marruskaduraren ondorioz.
Uranioa, plutonioa eta torioa, besteak beste, lurrazaleko harriak osa-
ARIKETAK tzen dituzten mineraletan daude. Elementu erradioaktiboak dira eta,
1. Zer-nolako eragina du presioak desintegratzen direnean, energia igortzen dute erradiazio gisa. Erradia-
harriak urtzeko prozesuan? zio gisa igorritako energia atomiko hori beste bero-iturri bat da eta harriak
2. Laburtu zure koadernoan duela berotzen ditu.
4.000 milioi urte baino gehiago Bero horren zati handi bat oraindik ere kontserbatzen da. Nukleoak bi atal
gure planeta urtzeko behar ditu: bata, kanpokoa, urtuta dago; eta bestea, barrukoa, presio handi-han-
besteko energia eman zuten dien eraginez, solidoa da, baina ia bost mila graduko tenperaturan dago.
prozesuak.
3. Egin Lurraren egitura azaltzeko Lurraren barruko presioa eta tenperatura
marrazki eskematiko bat zure
Lurraren barrualderantz sakondu ahala, harrien tenperaturaz gain, pre-
koadernoan. Hiru geruzek
sioa ere handitzen da.
(lurrazala, mantua eta nukleoa)
zer loditasun duten azaldu behar Adibidez, 50 km-ko sakonerako harriak 600 ºC-tik gorako tenperatu-
duzu, nola osatuta dauden eta ran eta 20.000 atmosferako presiopean daude. Hau da, Lurraren gai-
zer egoeratan dauden. nazalean aireak gugan eragiten duen presioa baino hogei mila aldiz han-
diagoa da sakonera horretako presioa.
166

167. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 167
Lurraren barruko
2 beroaren seinaleak
Esneak eta zopak, irakitean, lurruna eta aparra sortzen dute, eta likidoa
isurtzen da. Era berean, Lurraren barruko energiak ere zenbait seinale
ditu gainazalean:
• Bolkanismoa. Lurrazalaren barruan urtutako harriak gainazalera irte-
tea eragiten duen fenomenoa da.
• Lurrikarak. Lurrazalaren mugimendu zakarrak eta laburrak dira.
• Kontinenteen jitoa. Kontinenteen higidura horizontalak eta motelak
dira. Esaterako, Ipar Amerika eta Europa hiru milimetro urruntzen dira
urtero elkarrengandik; beraz, Ozeano Atlantikoa gero eta zabalagoa da.
• Isostasia. Lurrazalaren higidura bertikalak eta geldoak dira; zenbait
lekutan, hondoratu eta, beste batzuetan, altxatu egiten da lurrazala.
Esate baterako, egun, Iberiar penintsula 1-3 milimetro altxatzen ari
da urtean.
Ondorio horiez gain, barne-beroak beste ondorio batzuk ditu, Lurraren
gainazalean argi eta garbi ikusteko modukoak: ARIKETAK
• Gure atmosfera orain 4.000 milioi urte sortu zen, Lurraren barrual- 4. Idatzi, zure koadernoan,
detik ihes egindako gasak nahasi zirenean. Lurraren barruko beroa
• Lurra inguratzen duen eremu magnetikoa kanpo-nukleoan sortzen dela-eta gainazalean
da. Hain zuzen, hura osatzen duen burdina urtua astintzean sortzen gertatzen diren fenomenoen
da. Iparrorratzez detekta dezakegu. zerrenda.
• Zenbait lekutan –esaterako, Islandian–, harri beroak sakonera txi- 5. Zer-nolako lotura dago
kian daude, eta horri esker, zentral geotermikoak instala daitezke. hidrosferaren eta
Zentral horiek beroa aprobetxatzen dute ura lurruntzeko eta elektri- sumendi-jardueraren artean?
zitatea sortzeko. 6. Azaldu nola eta non sortzen
• Fenomeno hidrotermalak gertatzen dira (geyserrak, ur terma- den Lurraren eremu
lak…), lurrazalaren arrailetatik sartzen den urak tenperatura handi- magnetikoa.
ko harriak ukitzean.
Gaur egun, sumendiek gasak eta ur-lurruna askatzen dituzte. Lurraren barruko beroa fenomeno hidrotermalen bidez jartzen da
Gasak atmosferan sartzen dira, eta ur-lurruna, berriz, agerian; adibidez, geyserrak fenomeno hidrotermalak dira.
hidrosferan. Iwo Jima sumendia, Japonian. Yellowstoneko parkea, AEBetan.
167

168. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 168
3 Bolkanismoa
Lurrazala harrizko geruza da. Lekurik meheenetan, hamar kilometrotik
beherako lodiera du, eta lekurik lodienetan, berriz, hirurogeita hama-
rretik gorakoa. Mantuaren gain-gainean dago lurrazala, eta harekin al-
deratuta, geruza zurruna eta hotza da.
Alabaina, zenbait lekutan, lurrazala ohi baino beroago dago. Horrez gain,
leku horietan lurrazala mehea bada, eta harriak ez badaude presio han-
diaren pean, urtu egin daitezke: horrela, magma sortuko da.
Magma harri urtuaren eta gasen nahastea da. Gehienetan,
lurrazalaren barruan sortzen da, eta Lurraren gainazalerantz
igotzeko joera du.
Lurrazala
Magmak eratzeko
Lurrazala eremu egokia
Mantua
Kanpo-
nukleoa Mantuko Mantua
Barne- eremu beroa
nukleoa
Harri urtuak inguruko harri solidoak baino arinagoak dira eta igotzeko joe-
ra dute. Gora doazela, gainean dituzten materialak kentzen dituzte bidetik.
Igotzean, zartaduraren batean zehar kanpora irteteko biderik aurki-
tzen badute, sumendi-erupzio bat gertatzen da. Gasek ihes egiten du-
te, eta harri urtua isuri egiten da eta laba-koladak eratzen ditu.
Lurraren gainazalera iristean gasak galdu dituzten harri urtuak
dira laba.
ARIKETAK
7. Azaldu zertan diren desberdinak
magma eta laba.
8. Azaldu zertan diren berdinak
sumendi-erupzio bat
gertatzea eta botila bat
cava irekitzea. Presiopeko magmak edari gasdunek bezala jokatzen du Lurraren kanpoaldera iristen
denean. Teneguia sumendiaren erupzioa.
168

169. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 169
Kraterrak tximinia lotzen du Gasak bortizki irten daitezke eta
kanpoaldearekin. leherketak eragin ditzakete.
Kono bolkanikoa piroklastoen
Piroklastoak
eta laba-koladen geruzez
osatuta dago.
Laba-koladak
Magmak tximinia
Ganbera magmatikoan, bolkanikoan gora
magma metatzen da. egiten du
Produktu bolkanikoak
Sumendiek, erupzioetan, hiru egoeretan botatzen dituzte materialak:
• Gas-egoeran. Karbono dioxidoa eta ur-lurruna dira ugarienak. Sufrea
eta karbono monoxidoa ere botatzen dituzte sumendiek.
• Likido-egoeran. Zenbat eta altuagoa izan labaren tenperatura, or-
duan eta jariakorragoa izango da. Mila gradutik gora, ondo jariatzen
da, eta eratzen dituen koladek azkar egiten dute aurrera. Zazpiehun
gradutik behera, oso likatsua da eta motel egiten du aurrera.
• Solido-egoeran. Piroklastoak esaten zaie, eta sumendiek gorantz jaur-
titako harri zatiak dira. Batzuk likido-egoeran irteten dira sumenditik,
eta airean solidotzen dira. Piroklastoak honelakoak izan daitezke:
– Bonba bolkanikoak. Handi samarrak dira: txikienak, zenbait zenti-
metrotako diametrokoak, eta handienak, metro batetik gorakoak.
– Lapilliak. Legar finaren tamainakoak edo pixka bat handiagoak dira.
– Errauts bolkanikoak. Harea lodiaren tamainakoak dira.
Sumendi-jarduera
Argizaria edo eztia bezala, zenbat eta altuagoa izan magmaren tenperatu-
ra, orduan eta jariakorragoa da. Zenbat eta handiagoa izan jariakortasuna,
orduan eta errazago egingo dute ihes gasek, magma gainazalera iristean.
Errazago irteten dira lurrun-burbuilak uretatik, pure lodi batetik baino.
Gauza bera gertatzen da oso magma bero eta jariakorrean: erraz irteten
dira gas-burbuilak hartatik, eta magma likatsuago eta hotzago dagoene-
an, gas-burbuilek, irtetean, lehertu eta zipriztinak botatzen dituzte.
ARIKETAK
9. Zer gas kanporatzen dira sumendi-erupzioetan? Uretan, erraz egiten dute ihes
lurrun-burbuilek. Pure lodiek, ura baino
10. Errauts bolkanikoak ez dira erretako objektuen hondakinak, haien likatsuagoak direnez, zipriztin asko botatzen
izena dela-eta kontrakoa pentsa badezakegu ere. Zer dira? dituzte irakitean, lurrun-burbuilak nekezago
irteten dira urarenak baino.
169

170. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 170
4 Sumendi-jardueraren motak
Sumendi guztiak ez dira berdinak, eta ez dute jarduera mota bera.
Magmaren tenperaturari, erupzio motari, arriskugarritasunari eta beste
ezaugarri batzuei begiratuta, sumendi-jardueraren hiru mota bereiz di-
tzakegu: hawaiiarra, estronboliarra eta bolkaniarra.
Jarduera hawaiiarra
Jardueran zehar, oso laba-kolada jariakorrak botatzen dituzte sumen-
diek. Oso piroklasto gutxi botatzen dituzte.
Erupzioak eragiten duen erai-
kin motari ezkutu-sumendia
esaten zaio. Garaiera baino za-
balera handiagoko sumendiak
dira, baina zenbait mila me-
Ezkutu-sumendia troko altuera izan dezakete.
Galdara Sumendi-jardueraren ezauga-
Ganbera nagusia
magmatikoa Tximinia rriak:
nagusia
• Magmaren tenperatura: oso
altua (1.000 ºC-tik gorakoa).
• Leherkortasuna: txikia.
• Arriskugarritasuna: txikia.
• Arriskuak: oso laba jaria-
korrak hiriak estal ditzake.
Jarduera estronboliarra
Jardueran zehar, sumendiek laba-kolada likatsuak kanporatzen dituzte.
Piroklasto ugari botatzen dituzte, eta hainbat tamainatakoak.
Erupzioak eragiten duen erai-
kin motari estratosumendia
esaten zaio. Zabalera baino ga-
raiera handiagoko sumendiak
dira, kono itxura nabarmene-
koak. Piroklastoen eta laba-ko-
Estratosumendia laden metaketaz osatuta daude.
Kono
Sumendi-jardueraren ezauga-
bolkanikoa rriak:
Kraterra Tximinia
• Magmaren tenperatura: er-
Ganbera
magmatikoa
taina (700 eta 1.000 ºC bi-
tartekoa).
• Leherkortasuna: ertaina.
• Arriskugarritasuna: ertaina.
• Arriskuak: piroklastoek hi-
riak estal ditzakete.
170

171. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 171
Jarduera bolkaniarra
Sumendiek, erupzioan, errautsen, gas gorien (hodei sutsuen) eta piro-
klastoen arteko nahaste bat botatzen dute.
Erupzioak eragindako eraikin
motari domoa esaten zaio. Su-
mendiek mendi malkartsu eta
estu baten forma dute, baina
ez dira oso altuak.
Sumendi-jardueraren ezauga- Domoa
rriak: Laba kontsolidatuko
Ganbera
• Magmaren tenperatura: ba- pitoi bolkanikoa
magmatikoa
xua (700 ºC-tik behera-
koa).
• Leherkortasuna: handia.
• Arriskugarritasuna: handia.
• Arriskuak: hodei sutsuak
eta leherketak oso suntsi-
tzaileak dira.
JAKINGARRIAK
Sumendi-jarduera Eguzki Sisteman
Espazioa esploratzen hasi zirenetik –hau da, gizakiak XX. mendearen
erdialdean Ilargiaren gainazala zapaldu zuenetik–, Eguzki Sisteman
sumendi-jarduera oso ohikoa dela jakin genuen. Esate baterako, Artizarreko
atmosfera gas bolkanikoz osatuta dago; hots, karbono dioxidoz, sufre oxidoz
eta ur-lurrunez. Eta Ilargia bera meteoritoen talkek birrindutako harri
bolkanikoz estalita dago.
Hala ere, aurkikuntza harrigarri bat egin zuten: Eguzki Sistemako erlieberik
garaiena Marten dago. Ezkutu-sumendi erraldoi bat da, Olympus Mons
(Olinpo mendia) izenekoa. Sumendi horren oinarriaren azalera ia Iberiar
penintsula bezain handia da, eta haren gailurra hogeita lau kilometro baino
gehiago nabarmentzen da inguruko lurretatik; hain zuzen, Everest mendia
baino ia hiru aldiz garaiagoa da.
Lurrean, hawaiiar motako bolkanismoak –alegia, ezkutu-sumendiak eragiten
dituenak– sortzen ditu erlieberik garaienak; esaterako, Mauna Kea sumendiak,
Hawaiiko artxipelago bolkanikoan, 10.000 m-tik gorako garaiera du, ozeanoaren
hondotik gora, baina uretatik 4.205 m baino ez da irteten.
Zure ustez, piroklasto asko egongo al da Olympus Mons delakoaren inguruan?
Zergatik? Marteko Olympus Monsen argazkia.
ARIKETAK
11. Begiratu sumendi-eraikinen irudiei. Zure ustez, eskala berean
eginda al daude? Haietatik, zein egin da eskala txikienean, osorik
ikusi ahal izateko?
171

172. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 172
5 Lurrikarak
2004ko abenduaren 26an, lurrikara handi batek Indiako Ozeanoaren
hondoa astindu zuen, Indonesia inguruan. Lurrikara hori 9,2 maila-
koa izan zen, Richter-en eskalan neurtuta.
15 metroko olatu erraldoiak edo tsunamiak sortu ziren. Tsunamiek In-
donesiako, Sri Lankako eta Indiako kostaldeak jo zituzten. Dena sun-
tsitu zuten, eta 300.000 lagun baino gehiago hil ziren.
Lurrazala bat-batean mugitzean edo haustean gertatzen den
bibrazioaren ondorioz sortzen dira lurrikarak edo seismoak.
Lurrazala hausten den lekuari hipozentroa edo foku sismikoa esaten zaio.
Hipozentroan sortzen den bibrazioa makila
Lurraren gainazalean hipozentroaren gain-gainean dagoen puntua epi-
bat apurtzean eskuetan nabari
dezakegunaren antzekoa da. Zenbat eta
zentroa da. Han igartzen da lurrikara lehenik eta indarrik handienez.
zurrunagoa izan hausten den materiala, Lurrikara batean, oso bibrazio handiak gertatzen dira. Zenbait segun-
orduan eta bibrazio handiagoa nabarituko do irauten dute, eta batzuetan, zenbait minutu. Zenbat eta hotzagoak
dugu eskuetan.
eta zurrunagoak izan lekualdatzen edo hausten diren harriak, orduan
eta bibrazio handiagoak sortuko dira.
Foku sismikoan gertatzen diren bibrazioak Lurraren barruan hedatzen
dira, norabide guztietara, uhin sismikoen bidez.
Epizentroan, gainazaleko uhin sismikoak sortzen dira. Gainazalean ze-
har hedatzen dira. Haiek eragiten dituzte kalte materialak.
Lurrikaren magnitudea Richterren eskalaren bidez neurtzen da. Eskala
horrek hipozentroan zenbat energia askatzen den adierazten du. Eska-
lako gradu bakoitzak aurrekoa baino hamar aldiz energia handiagoa adie-
razten du.
Kalteak Lur-jausiak
Tsunamiak eraikinetan
Gainazaleko uhin
sismikoek kalte
larriak eragiten
dituzte.
Erregistratutako seismorik handiena Txilen
gertatu zen, 1960an: 9,5 mailakoa izan zen
Richterren eskalan.
ARIKETAK
12. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
atalean hipozentro eta epizentro,
kopiatu definizioak zure
koadernoan eta egin marrazki
Bibrazioak uhin sismikoen bidez Epizentrotik, bibrazioak gainazalean zehar
bat, haiek azaltzeko.
hedatzen dira Lurraren barrualdean zehar, hedatzen dira, gainazaleko uhin sismikoen
hipozentrotik edo foku sismikotik. bidez.
172

173. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 173
Uhin sismikoak
6 eta Lurraren egitura
Gaur egun, milaka laborategi sismologiko daude munduan, uhin sis-
mikoak detektatzeko eta erregistratzeko aukera ematen duten sismo-
grafo sentikorrez hornituak.
Seismo handiren bat gertatzen denean, haren uhinek planeta guztia ze-
harkatzen dute, eta laborategi askok erregistratzen dituzte. Jakina, uhinak
ez dira aldi berean eta indar berarekin iristen munduko sismografo guz-
tietara; izan ere, Lurraren barrualdean zehar igarotzean, ahuldu egiten dira
eta, hura osatzen duten materialak zeharkatzean, desbideratu egiten dira.
Lurrikara baten ondoren munduko zenbait lekutan lortutako sismo- Sismografoek
gramak alderatzean, uhin sismikoek planetan zehar nola bidaiatu du- jarduera sismikoa
erregistratzen
ten interpreta daiteke. Horri esker, Lurraren barruko materialak nola-
dute,
koak ziren ondoriozta dezakegu. sismogramen
bidez.
Lurrikara baten ondoren, uhin sismikoek planeta zeharkatzean
zer portaera duten interpretatzen saiatzen dira ikerlariak.
Horri esker, Lurraren barne-egitura nolakoa den jakin dezakete.
Litosfera zati handitan
zatituta dago: plaka
Geruzak eta plakak litosferikoak dira.
1951n, Beno Gutenberg geofisikoak, uhin sismikoen
portaera aztertu ondoren, mantuaren eta nukleoaren Lurrazala
arteko muga zer sakoneratan dagoen kalkulatu zuen. (granitoa
eta basaltoa)
Harrezkero, Lurraren egiturari buruzko ezagutzan sa-
kondu eta jakin zuten lurrazalak eta mantuaren gaina-
Litosfera
zaleko zatiek geruza zurrun bat osatzen dutela: litos-
fera. Geruza hori zati handitan –plaka litosferikotan– Mantua
(peridotita)
banatuta zegoela ere jakin zuten.
Lurreko mantua peridotitaz osatuta dago bereziki. De-
na den, bi lurrazal mota daude: kontinenteak osatzen di-
tuena (granito ugari du) eta ozeanoak osatzen dituena (ba-
tez ere, basaltoz osatuta dago). Kanpo-
nukleoa
Hiru plaka mota daude: (likidoa)
Nukleoa
• Plaka litosferiko ozeanikoak. Lurrazala basaltozkoa dute. (konposizio
• Plaka litosferiko kontinentalak. Lurrazala granitozkoa dute. metalikoa)
• Plaka litosferiko mistoak. Lurrazala bi mota horietakoa dute.
Barne-nukleoa
(solidoa)
ARIKETAK
13. Zerez osatuta dago litosfera? Zer hiru plaka litosferiko mota daude?
Zertan dira desberdinak?
14. Zer dira sismografoak eta zer informazio ematen digute?
Bilatu hitz hori Funtsezko kontzeptuak atalean.
15. Nola jakin da Lurrak zer barne-egitura duen?
173

174. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 174
Ozeano-dortsala
Subdukzioko eta talka IPAR AMERIKAKO
kontinentaleko eremua PLAKA
EUROASIAKO PLAKA
AFRIKAKO FILIPINETAKO OZEANO
PLAKA PLAKA BAREKO
PLAKA
NAZCAKO INDIAKO
PLAKA OZEANOKO
HEGO PLAKA
AMERIKAKO
PLAKA ANTARTIKAKO
PLAKA
Plaka litosferikoen banaketa.
Plaka litosferikoen
7 mugimenduak
Rifta Litosfera osatzen duten zati handiak dira plaka litosferikoak. Lurra-
ren gainazala estaltzen dute, itzelezko puzzle baten moduan. Hamaika
plaka handi-handi daude, eta tamaina txikiagoko asko.
Lurraren barne-beroaren ondorioz, litosferaren azpiko mantua konbek-
zio-korronteen bidez mugitzen da. Sutan jarritako ontzi bete uretan sor-
tzen direnen antzekoak dira korronte horiek. Korronteen ondorioz, plaka
litosferikoak hiru modutara higitzen dira:
• Elkarrengandik aldentzen dira. Bi plaka elkarrengandik aldentzean,
Goranzko mantuaren material urtua gainazaleratu egiten da bien artetik, eta bol-
korrontea
kanismo handia gertatuko da. Bi plaken arteko arrakala rifta da.
Mantua
Kanpo-
• Elkarrekin talka egiten dute. Bi plakak elkar jotzean, dentsitaterik
nukleoa eta pisurik handienekoa bestearen azpian hondoratzen da.
Azpian basaltozko lurrazala duen plaka ozeaniko bat geratzen bada,
mantuan hondoratzen da, eta subdukzio-eremu bat sortzen da.
Bi plakak kontinentalak badira eta granitozko lurrazala badute, az-
pian geratzen dena ezin da mantuan hondoratu, granitoa askoz ari-
nagoa delako peridotita baino. Horrenbestez, bata bestearen barruan
sartzen da, mantuaren gainean.
• Irristatu egiten dira. Bi plakak elkarren kontra irristatzean, astinduak
gertatzen dira, eta sismikotasun handiko eremuak sortzen dira.
Bi plakaren arteko Plaka ozeaniko baten subdukzioa, Bi plakaren arteko irristaketa,
aldentze-eremua. plaka kontinental baten azpian. elkarren kontra.
174

175. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 175
Sismikotasun handia
Sismikotasun ertaina
Sismikotasun txikia
Foku sismikoen eta sumendien banaketa.
Sumendiak, lurrikarak
8 eta plaken tektonika
Lurrikarek eta sumendiek balio handiko informazioa eman digute: ez
dira Lurraren gainazalean ausaz banatzen. Izan ere, kontinenteen er-
tzetan edo ozeanoetan zehar lerrokatzen dira, eta eremu sismikoak
eta eremu bolkanikoak sortzen dituzte.
Banaketa horrek argi eta garbi adierazten du plaka litosferikoen ertzak
non dauden. Ertzetan, elkarren aurka irristatzen dira plakak, eta seismo-
ak eragiten dituzte, edo haien arteko talkaren beroak harriak urtu eta mag-
ma sortzen du, edo plakak aldentzean, mantuko material urtua irteten da.
Plaka litosferikoen mugimenduak zerk eragiten duen, nola
gertatzen diren eta zer ondorio dituzten azaltzen duen teoria da
plaken tektonika.
Plaka litosferikoen mugimenduen ondorioz, zenbait prozesu geologiko
gertatzen dira:
• Sismikotasuna. Bi plakak elkarrekin talka egiten duten lekuetan
edo elkarren aurka irristatzen diren lekuetan gertatzen da.
• Bolkanismoa. Rift-eremuetan eta subdukzio-eremuetan gertatzen
da.
• Litosferaren subdukzioa. Plaka ozeanikoa mantuan hondoratzen
denez, ozeanoaren hedadura txikitu egingo da. Adibidez, horixe
gertatzen ari da Ozeano Barean. ARIKETAK
• Rift-eremuetan litosfera ozeaniko berria eratzea. Horren ondo- 16. Alderatu sismikotasunaren eta
rioz, rifta duen ozeanoaren hedadura handitu egiten da. Esate bate- bolkanismoaren banaketa
rako, Ozeano Atlantikoan gertatzen ari da. adierazten duen mapa aurreko
orrialdeko maparekin.
• Litosfera osatzen duten harrien tolestadura eta haustura. Plakek
Zer arrazoiren bidez azal
elkarri eragiten dizkioten presio handien ondorioz gertatzen dira fe- dezakegu Ozeano Barea
nomeno horiek. sumendiz eta eremu sismikoz
• Erliebeen eraketa. Litosfera tolesten denean, haren lodiera handitu inguratuta egotea?
egiten da, eta mendilerroak sortzen dira.
175

176. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 176
9 Mendien eraketa
Lurreko mantuaren behealdean, mantua eta nukleoa ukipenean dauden
eremuan, oso tenperatura altuak daude, eta harri beroko korronteak sor-
tzen dira. Korronteek mantuan gora egiten dute, gainazaletik hurbil dau-
den eremuetaraino.
Leku horietan, behetik berotzen direnez, magma sortzen da, eta horrek,
gainazaleraino igotzean, sumendi-jarduera eragin dezake.
Alabaina, magma eragiteaz gain, goranzko korronte horiek, hoztu eta
mantuan berriro hondoratzen direnean, plaka litosferikoak mugiarazten
dituzte. Horrenbestez, plaka litosferikoek elkarrekin talka egitea eragi-
ten dute.
Bi kontinenteren arteko talka oso prozesu geldoa da, milioika urtekoa.
Prozesu horretan, izugarrizko energia askatzen da, eta lurrazala eta man-
tuaren goialdea zimurtu egiten dira, eta haien lodiera handitu.
ARIKETAK
17. Zenbat erliebe mota bereiz Bi kontinentek elkarrekin talka egitean lurrazala loditzen
ditzakegu, jatorriaren arabera? denean, mendilerroak eratzen dira; esate baterako, horrela sortu
Azaldu nola sortzen den erliebe dira Pirinioak eta Himalaia.
mota bakoitza.
18. Nola eratu ziren Pirinio
mendiak? Egin koadernoan Bi erliebe mota
haren eraketa-prozesuaren Lurraren barrualdetik lurrazaleraino iristen den beroak plaka litosferikoak
marrazki eskematiko bat eta
mugiarazi eta bolkanismo handia sortzen du.
adierazi zenbat denbora
behar izan zuten eta zerk Lurrazaleko leku bero horietako sumendi-jarduerak oso kono bolkani-
eragin zituen. ko garaiak era ditzake. Ozeanoen hondoan eratzen direnean, artxipela-
go bolkanikoak sortzen dira; hala nola, Hawaii eta Kanariar uharteak.
Erliebeak plaka litosferikoen arteko talkaren ondorioz edo
Iberiar penintsulak, iparralderantz eta lurrazaleko gune beroetako sumendi-jardueraren ondorioz era
ekialderantz mugitu zenean, talka egin daitezke. Bi erliebe mota horiek mantuaren goranzko eta
zuen Europarekin, eta Pirinio mendikatea
beheranzko korronteekin lotuta daude.
altxatu zen. Talka horrek 50 milioi urte
baino gehiago iraun zuen.
Eurasia
Ebroren
blokea Pirinioak
Mendikate
Plaka
Alborango Plaka Alborango Betikoa
iberikoa
plaka iberikoa plaka
Duela 100 milioi urte, plaka iberikoa Duela 60 milioi urte, plaka iberikoa Duela 20 milioi urte, Pirinio mendiak erabat
ipar-ekialderantz lekualdatu zen, eta Eurasia elkarrekin talka egiten hasi eratuta zeuden, eta Mendikate Betikoa
eta Alborangoa, mendebalderantz. ziren. altxatzen ari ziren.
176

177. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 177
Lurreko erliebea. Kontinenteak eta itsas hondoak
Gure planetan gertatzen diren prozesu geologiko guztiek erliebe bereiz-
garria eragin dute. Lurraren gainazala haren zati bat estaltzen duen ura ga-
be ikusi ahal izango bagenu, ikusiko genuke ozeanoen hondoetan ere
erliebe forma bereziak daudela.
KONTINENTEAK
Kontinenteen batez besteko altuera seiehun metrokoa da, itsas mailaren gainetik. Hiru erliebe forma nabarmentzen dira:
Mendikateak Ordoki handiak Plataforma kontinentalak
Altuera handiko mendiek osatutako lerroak Ezkutuak ere esaten zaie. Eremu zabalak Kostaldeko lerrotik itsas zabaleko zenbait
dira; adibidez, Himalaia mendikatea Asian, dira, ia horizontalak; esate baterako, kilometrora hedatzen dira. Gehienez,
eta Andeak Hego Amerikan. Espainian, Amazonas ibaiaren ordokia Hego 300 m-ko sakoneran daude, eta urpean
Mendikate Betikoa, Pirinioak eta Kantabriar Amerikan, eta Sahara basamortuko badaude ere, kontinenteen ertza osatzen
mendikatea azpimarratu behar ditugu. ordokia Afrikan. dute.
Plataforma
kontinentala
Mendikatea
Ozeano-
fosa Itsaspeko
sumendiak
Ozeano-
dortsala Ezkutua
Ordoki
abisala
OZEANOEN HONDOAK
4.500 m-ko sakoneran daude, batez beste. Haietan, hauek nabarmentzen dira:
Ozeano-mendikateak Ozeano-fosak Ordoki abisalak Itsaspeko sumendiak
Ozeano-dortsalak ere esaten Ozeanoetako sakonerarik Itsaspeko eremu lauak dira. Erliebe isolatuak dira. Zenbait
zaie; esate baterako, Ozeano handieneko lekuak dira; Planetako ordokirik zabalenak kasutan, ur-azaletik irteten dira
Atlantikoan dagoena. Haietan, adibidez, Marianetako fosa dira, eta batez beste, 4.000 eta eta artxipelago bolkanikoak
oso sumendi-jarduera handia (11.034 m) eta Japoniakoa 4.500 m bitarteko sakoneran eratzen dituzte. Hala sortu ziren
dago. (10.500 m-tik gora). daude. Hawaii eta Kanariar uharteak.
ARIKETAK
19. Ozeanoen hondoetako zer erliebe daude sumendi-jarduerarekin
lotuta?
177

178. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 178
Barne-prozesuek eragindako
10 arriskuak
Sumendi-erupzioak eta lurrikarak oso arriskutsuak dira jarduera geolo-
gorik handieneko lekuetan bizi diren gizakientzat. Hori dela-eta, arris-
ku-egoera horiek aurreikusi, prebenitu eta iragarri egin behar dira.
• Aurreikuspena arrisku bat izateko eta kalteak gertatzeko zer aukera
dauden ebaluatzeko neurri multzoa da.
Horretarako, arrisku-mapak egiten dira. Lurrikarak edo sumendi-
erupzioak gertatzeko zer probabilitate dagoen adierazten dute mapa
horiek, eta haiek egiteko, geologoek zenbait faktore hartzen dituzte
Txikia Ertaina Handia
aintzat; besteak beste, iragan hurbilean lurrikararik eta sumendi-jar-
duerarik gertatu izan den, lurrazalean hausturarik dagoen eta lekue-
Iberiar penintsulako arrisku sismikoaren
mapa. Mendikate Betikoan eta Pirinio
tako egitura geologikoa nolakoa den.
mendietan, lurrikarak gertatzeko aukera • Prebentzioak zenbait neurri hartzen ditu barnean, arriskua gauza-
dago. tuz gero kalteak ahalik txikienak izan daitezen.
Hona hemen zenbait neurri: biztanleak trebatzea, seismoren edo sumen-
di-erupzioren bat gertatuz gero nola jokatu behar duten jakin dezaten;
lurrikararen bat gertatzen bada, eraikinak ez eraisteko moduan disei-
natzea; zaintza-zerbitzuak ezartzea, biztanleria ohartarazteko; eta ba-
bes zibileko kideak, suhiltzaileak eta armada trebatzea, larrialdietan
La Palma Tenerife zer egin jakin dezaten.
• Iragarpena arriskua noiz eta non gauzatuko den jakiten saiatzea da,
eta lurrikara ala sumendi-erupzioa izango den asmatzea.
Egun, ez dago seismoak eta erupzioak noiz eta non gertatuko diren
iragartzerik, baina ikerketei esker jakin dugunez, zenbait seinalek adie-
razten dute haiek hauteman eta gutxira erupzioren edo seismoren
bat gerta daitekeela. Hona hemen seinale batzuk: lurzorutik argon ga-
El Hierro sa jariatzea, putzuetako ur-maila bat-batean igotzea, lurraren inklina-
Lanzarote zioa aldatzea eta zenbait animaliaren portaera bitxia.
Alerta goiztiarreko sistemak
Txikia Ertaina Handia
Hawaiin, arrisku bolkaniko handia dago, baina duela gutxi gertatu diren
Kanarietako artxipelagoko uharte batzuetako hondamendiak mila kilometrotik gorako distantziara sortutako tsuna-
sumendi-arriskuaren mapa. miek eragin dituzte.
Tsunami batek, epizentrotik Hawaiiraino iristeko, ordubete baino gehia-
ARIKETAK go behar du; horrenbestez, biztanleria ohartarazteko eta arrisku-eremuak
ebakuatzeko behar besteko denbora dago.
20. Azaldu zer diren arrisku
sismikoen aurreikuspena, Gaur egun, milaka buia daude mundu osoko ozeanoetan, finko kokatu-
prebentzioa eta iragarpena. ta, ur-masak astin ditzaketen olatuei, haizeari eta mugimendu sismikoei
21. Zer faktore hartzen dituzte
buruzko informazioa jasotzeko. Buia horiek guztiek Alerta Goiztiarreko
geologoek aintzat, leku bateko Sistema (SAT) bat osatzen dute.
arrisku sismikoa eta Buiek etengabe bidaltzen dituzte beren datuak laborategi sismologikoe-
bolkanikoa ebaluatzeko? tara, satelite bidez. Horri esker, Hawaiin, aldez aurretik jakin dezakete
22. Zer dira alerta goiztiarreko tsunami bat hurbiltzen ari dela; hain zuzen, iritsi baino 30-60 minutu le-
sistemak? Zertarako balio henago jakin dezakete. Beraz, oso iragarpen zehatza egin eta prebentzio-
dute? neurriak jar ditzakete martxan, eta horri esker, kalteak ahalik txikienak
izatea lor dezakete.
178

179. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 179
Barne- eta kanpo-prozesuen arteko
11 elkarreragina
Litosferaren lekualdaketa bertikalei mugimendu isostatikoak
esaten zaie. Mugimendu horien bidez, zenbait lekutan hondoratu
eta beste batzuetan altxatu egiten da litosfera.
Txalupa batean zama bat jartzen denean, pixka bat murgiltzen da ure-
tan. Gauza bera gertatzen da litosferarekin: haren gainean materialak jar-
tzen direnean, hondoratu egiten da. Adibidez, hori gertatzen da:
– Glaziazio bat gertatu kontinente baten gainean milaka metroko lo-
dierako kasko polar bat sortzen denean.
– Agente geologikoek arro sedimentario batean materialak jalkitzen
dituztenean.
Litosfera hondoratzeko mugimendu bertikalari subsidentzia deritzo. Li-
tosferaren gainean materialak jalkitzen direnean gertatzen da.
Himalaiako mendikatean, oso higadura
Bestalde, glaziazio baten ondoren izotza desagertzean, edo mendigune handia ari da gertatzen, eta beraz, aldi
baten materialak higatzean, litosferak gora egiteko joera du, masa zati berean, igoera isostatikoa gertatzen ari da.
bat kentzen baitzaio. Horri igoera isostatikoa esaten zaio.
Mugimendu isostatikoak
Igoera
isostatikoa
Arro sedimentarioan metatutako
sedimentuen pisuak subsidentzia
Erliebean higadura handia gertatzen da, eta hori eragiten du, eta horren ondorioz,
dela-eta, litosferaren pisua arindu egiten da. Horren Subsidentzia arroa ez da osorik betetzen.
ondorioz, igoera isostatikoa gertatzen da erliebean.
Askotan, Lurraren gainazalean eragiten duten agente geologikoek eta
barne-prozesuek kontrako eraginak dituzte:
ARIKETAK
– Oro har, agente geologikoek erliebeak higatu eta arro sedimentarioak
23. Bilatu Funtsezko kontzeptuak
betetzen dituzte. Erliebea berdindu eta lautadak sortzen dituzte. atalean isostasia hitzaren
– Kontinenteen arteko talkek litosferaren lodiera handitu eta erliebeak esanahia. Azaldu zer
eratzen dituzte. Isostasiak arro sedimentarioak hondoratzen ditu, mugimendu eragin ditzakeen.
eta erliebeak, higatu ahala, igoarazi egiten du.
179

180. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 180
12 Harri magmatikoak
Harri magmatikoak harri-masa urtu bat hoztean edo finkatzean sortzen
dira.
Harri urtua zer abiaduratan hozten den, halakoa izango da harriaren
ARIKETAK egitura; hau da, halako itxura eta tamaina izango dute harria osatzen
duten mineralek. Bi harri magmatiko mota daude:
24. Azaldu nola bereiziko
zenituzkeen begi hutsez harri • Plutonikoak. Magma lurrazalaren barruan poliki hoztean sortzen
plutoniko bat eta bolkaniko bat. dira. Kristal-egitura dute. Haren mineralek eratzen dituzten krista-
lak begi hutsez ikus daitezke.
25. Granitoa eta pegmatita harri
plutonikoak dira eta mineral • Bolkanikoak. Laba Lurraren gainazalean edo urpean azkar hoztean
berak dituzte. Zertan dira sortzen dira. Mikrokristal-egitura dute, edo beirazkoa. Haren mi-
desberdinak? neralak kristal mikroskopikoak eratzen dituzte, edo ez dute kristalik
eratzen, itxura uniformeko beira bat baizik.
Harri magmatiko nagusiak
Granitoa Pegmatita Sienita Gabroa
Harri plutonikoak
Kuartzozko, feldespatozko Kuartzozko, feldespatozko Feldespatozko (bereziki, Feldespatozko, mika beltzeko
eta mikazko kristal eta mikazko kristal handiak. ortosa) eta mikazko kristal txikia. eta beste mineral ilun batzuetako
txikiak. Kolore laranjaxka. Kolore arrosa. kristal txikiak.
Zepa bolkanikoa Pumita (apar-harria) Obsidiana Basaltoa
Harri bolkanikoak
Oso itxura harroa du.
Itxura latzakoa. Poroak ditu, Uretan flota dezake. Beira itxura du. Haustean ertz Zenbait zulo izan ditzake.
gas-burbuilek eraginak. Hainbat Hainbat koloretakoak daude; zorrotzak izan ditzake. Kolore Dentsitate handikoa da.
koloretakoak izan daitezke. argiak, oro har. beltza izaten du. Kolore beltza izaten du.
180

181. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 181
13 Harri metamorfikoak
Arbel zati bati mikroskopioz behatzen badiogu, egiaztatu ahal izango
dugu harri hori buztin bat trinkotzearen ondorioz sortu dela. Are gehia-
go, zenbait zatitan, hostoen eta animalien fosilak ere aurki ditzakegu.
Nola eralda daiteke buztina (material biguna), arbela (harri gogorra) sor-
tzeraino?
Lurrazalaren barruko zenbait lekutan, harriak tenperatura altuen eta pre-
sio handien eraginpean daude, baina ez dira urtzen. Haien mineralen ARIKETAK
konposizioa eta egitura aldatu egiten dira, eta harriek askoz itxura trin-
26. Demagun buztin batean,
koagoa hartzen dute.
hasieran, metamorfismo txiki
bat gertatzen dela eta
Lurrazalaren barruan tenperatura altuen eta presio handien pean
metamorfismoa gero eta
dagoen harri batean hura urtu gabe gertatzen diren aldaketen handiagoa dela. Zer hiru harri
multzoa da metamorfismoa. mota sor daitezke?
27. Batzuetan, kuartzita eta
Metamorfismoaren ondorioz sortzen diren harriei harri metamorfiko- marmola oso antzekoak dira.
ak esaten zaie. Edozein harrik –sedimentarioek, magmatikoek, meta- Zein da bi harri mota horiek
morfikoek, etab.– izan dezakete presio handien eta tenperatura altuen zalantzarik gabe bereizteko
eragina, eta beraz, harri metamorfiko bat sor daiteke haietatik. Esatera- modurik errazena?
ko, arbela buztinetik sortzen den harri metamorfikoa da.
Prozesu metamorfikoak eta harri metamorfiko nagusiak
Buztina Buztina, arbela Kuartzo asko
Buztina Kareharria
edo arbela edo eskistoa duen hareharria
eta prozesu metamorfikoa
Presioak eta
Jatorrizko harria
Presioak eta Presioak eta Presioak eta
tenperaturak asko tenperaturak asko
Presioak eta tenperaturak asko tenperaturak asko
egiten dute gora. egiten dute gora.
tenperaturak egiten dute gora. egiten dute gora.
Mineral berriak Kaltzitazko
pixkanaka egiten Feldespatozko Kuartzozko aleak
sortzen dira (mika, kristalak handitu
dute gora. kristal handiak elkarri lotzen
feldespatoa eta eta elkarri lotzen
eratzen dira. zaizkio.
beste batzuk). zaizkio.
Arbela Eskistoa Gneisa Kuartzita Marmola
Prozesuan sortutako
harri metamorfikoa
Askotariko koloreak; Xaflak argi eta garbi Zerrenda ilunak eta Askotariko koloreak; Askotariko koloreak;
askotan, beltza. Oso ikusten dira. Erraz argiak ditu, deformatuak oro har, argia eta askotan, beste kolore
erraz apurtzen da ikusten da mika zuri asko eta ondulatuak. gorrixka izaten da. bateko zainak ditu. Azido
xaflatan. Fosilak izan duela, distira egiten Feldespatozko kristal Izugarri harri gogorra bat gehitzean, burbuilak
ditzake. du-eta. handiak ikusten dira. da. egiten ditu.
181

182. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 182
14 Harrien zikloa
Arro sedimentario batean geruzatan pilatzen diren sedimentuak gero eta sa-
konera handiagora hondoratzen dira lurpean. Horren ondorioz, diagene-
sia gertatzen da. Prozesu horrek harri sedimentarioen estratu bihurtzen
ditu sedimentu-geruzak.
Sedimentuak harrien meteorizazioaren ondorioz sortzen dira, eta harri ho-
riek sedimentarioak, metamorfikoak edo magmatikoak izan daitezke; hau
da, diagenesiaren bidez, Lurraren gainazaleko edozein harri mota bihur dai-
teke harri sedimentario.
Gauza bera esan daiteke metamorfismoaz eta magmatismoaz: harri sedi-
mentarioek, metamorfikoek eta magmatikoek metamorfismoaren edo mag-
matismoaren eragina izan dezakete, baldin eta lurrazalean behar bezain sakon
badaude. Horren ondorioz, harri metamorfikoak sor daitezke, edo, urtzen
badira, harri magmatikoak.
Higadurak Lurraren gainazaleko materialak kentzen dituenean, lurrazalak
gora egiten du, portuan deskargatzen duten ontziek bezala; izan ere, on-
ARIKETAK
tziko zama kendu ahala, ontziaren flotazio-lerroa igo egiten da. Prozesu ho-
28. Arro sedimentarioetan pilatzen rretan, lurrazaleko eremu sakonetan dauden materialek Lurraren gainaza-
diren materialak lurrazaleko lerantz egiten dute gora, eta han, meteorizazioaren ondorioz, sedimentu
eremu sakonetara hondoratzen bihurtu eta geruzatan pila daitezke. Horren ondorioz, harri sedimentario-
dira, eta lurrazaleko leku ak sor daitezke.
sakonetan dauden harriak,
berriz, gainazalerantz igotzen Prozesu horiek sakonera handiko eremuetarantz edo gainazalerantz eraman
dira. Azaldu nola gertatzen diren ditzakete lurrazaleko materialak, eta beraz, harri sedimentarioak, meta-
bi prozesu horiek. morfikoak edo magmatikoak sor daitezke. Material horietan eragina duten
prozesuen multzoari harrien zikloa edo ziklo litologikoa esaten zaio.
Urtzea
Metamorfism
oa
HARRI SEDIMENTARIOA
MAGMA
Disgregazioa
Litifikazioa
azioa ea
greg Urtz
Dis
Hoztea
Urtzea
SEDIMENTUAK HARRI METAMORFIKOA
Meta
morfismoa
Disgregazio
a
HARRI MAGMATIKOA
182

183. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 183
Zientzia zure esku
Datu-taulak egitea. Zenbait laba-kolada simulatzea
Labak, argizariak bezala, jariakortasun handiagoa edo
txikiagoa du, tenperaturaren arabera. Beraz, argizaria
1. Malda prestatuko dugu, hor zehar «laba»
jariatzeko. Taula bat edo kartoi erresistente bat
erabiliz laba-koladak simulatu eta tenperaturaren
jarriko dugu mahai baten gainean, eta haren
arabera zer likatasun duen aztertuko dugu.
azpian, objektu bat jarriko dugu, alde batetik
altxatu eta malda 30º-koa izateko moduan.
Papera
Komeni da maldak 60 cm-ko edo gehiagoko
Taula luzera izatea. Taula argizariz zikintzea nahi ez
cm badugu, paper batez estal dezakegu. Maldaren
60
goialdean, zuzen bat egingo dugu erregela batez,
eta maldan behera, albo batean, beste bat.
2. «Laba» prestatuko dugu. Pitxer metaliko batean,
30º ilea kentzeko argizaria berotuko dugu.
Erabat urtuta dagoenean, laborategiko
termometro bat sartu eta 80 ºC-ko tenperatura
izan arte jarraituko dugu berotzen.
Garrantzitsua da esperimentuan zehar
termometroaz argizariari eragitea, tenperatura
homogeneoa izate aldera.
3. «Laba-koladak» isuriko ditugu. Argizari urtu pixka
bat jarriko dugu maldaren muturretako batean.
Asko jaitsiko da paperean behera; izan ere,
Argizaria
80 ºC-an
denbora jakin bat beharko du hozteko eta jariatzeari
uzteko. Gero, pitxerreko argizariaren tenperatura
Argizaria
70 ºC-an Argizaria 70 ºC-ra jaitsi arte itxaron eta beste «laba-kolada»
60 ºC-an bat isuriko dugu maldan behera. Ondoren,
argizariak 60 ºC izan arte itxaron eta hirugarren
«laba-kolada» isuriko dugu. «Laba-koladak»
isurtzen jarraituko dugu. Bakoitza aurrekoa baino
10 ºC hotzago egongo da. 30 ºC-an dagoen argizaria
Koladaren luzera
isurtzen saiatuko gara, baina ezinezkoa izango da:
likatsuegi egongo da eta ez da pitxerretik aterako.
4. Emaitzak idatzi eta aztertuko ditugu. «Laba-kolada»
bakoitzaren luzera neurtu eta taula batean
tenperatura bakoitzeko argizariari zer luzera
dagokion idatziko dugu.
40 50 60 70 80
Argizaria isuritako taulari begiratuz gero, ikusiko
Tenperatura (ºC)
dugu haren goiko aldeko eta albo bateko lerroak
gure balio-taularako ardatzak izan daitezkeela eta,
Tenperatura (ºC) 80 70 60 50 40 laba-koladen muturrak lotuz, labaren tenperatura
eta jariakortasuna gutxi gorabehera erlazionatzen
Luzera (cm)
dituen grafikoa lortuko dugula.
ARIKETAK
29. Esperimentu horretan, zein da aldagai independentea eta zein da mendekoa?
30. Laba-koladen luzera haien tenperaturarekin bat etortzeko, ezinbestekoa da beti argizari kantitate bera isurtzea.
Pentsatu hori lortzeko modua. Azaldu zer tresna erabiliko zenituzkeen eta nola egingo zenukeen.
183

184. 832926 _ 0164-0187.qxd 22/4/08 13:19 Página 184
Ariketak
31. ● Zer da gradiente geotermikoa eta zer balio du 44. ●● Zeri zor zaio sumendi batek botatzen duen laba
lurrazaleko lehen kilometroan? jariakorra ala likatsua izatea? Zein kasutan da
arriskutsuen erupzioa?
32. ●● Lurrazalaren barruan, ia mila graduko tenperatura
izan arren, harri solidoak daude, baina Lurraren 45. ●● Harriak haustean, seismo bat gertatzen da.
gainazalean tenperatura horretan baleude, urtu egingo Zer eragin du harri horien zurruntasunak lurrikararen
lirateke. Zergatik? arriskugarritasunean?
33. ●●● Barne-nukleoa kanpo-nukleoa baino beroago 46. ● Lotu bi zutabe hauek zure koadernoan. Zutabe
dago. Orduan, zergatik da solidoa barne-nukleoa batean sumendi-jarduerak daude, eta bestean, haiek
eta zergatik dago urtuta kanpo-nukleoa? sortzen duten eraikin bolkanikoa.
34. ●● Zer dute berdin bolkanismoak eta Hawaiiarra • • Domoa
lurrikarak?
Estronboliarra • • Ezkutu-sumendia
35. ●● Nola osatu zen Lurreko atmosfera? Eta
hidrosfera? Zer prozesuk jarraitzen du atmosferara Bolkaniarra • • Estratosumendia
gasak eta hidrosferara ura isurtzen?
47. ● Kopiatu irudi hau zure koadernoan eta bete
36. ●● Zer dira fenomeno hidrotermalak? Eman hutsuneak.
adibideren bat eta azaldu nola sortzen diren.
37. ● Zer dira magmak? Uhin sismikoak
38. ● Egin Lurreko geruzen marrazki eskematiko bat
zure koadernoan eta azaldu nola eratu zen
nukleoa.
39. ● Non sortzen dira magmak? Zergatik dute gora
egiteko joera? Nola egiten dute?
40. ● Egin laburpen bat zure koadernoan, sumendiek
jaurtitzen dituzten produktuei buruz (solidoak, likidoak
eta gasak). 48. ● Zer da lurrikara baten magnitudea?
Zer eskalatan neurtzen da lurrikaren magnitudea?
41. ●●● Lurrazaleko zenbait lekutan, harriak oso Zenbateko aldea dago eskala horretako bi graduren
bero daude baina solido-egoerari eusten diote. artean?
Hala ere, harriei eragiten dien presioa txikitzen bada
(esate baterako, lurrazala haustean), harriak urtzen 49. ● Zer seinalek iragartzen dute seismo edo erupzio bat
has daitezke, eta magma sortzen da. gerta daitekeela? Eman bi adibide.
Zergatik?
50. ●● Etna sumendia Sizilia uhartean dago. Sumendi
42. ● Zer lotura dago labaren tenperaturaren eta horretan, ehunka tresna txiki jarri dira, lurrikara
likatasunaren artean? txikiak, gas-jarioak, lurraren inklinazio-aldaketak
eta abar hautemateko. Tresna horiek etengabe
43. ● Osatu esaldi hauek zure koadernoan, hitz hauek bidaltzen dituzte datuak, satelite bidez, zenbait
erabiliz: txikia, leherketak, erraz, oso, altua. laborategitara. Horri esker, Etna sumendiak
Magmak oso tenperatura duenean, oso erupziorik izango duen iragarri eta biztanleria
jariakorra da (haren likatasuna oso da), jakinaren gainean jar dezakete. Nola esaten zaio
eta orduan, gasek oso egiten dute ihes. arrisku baten iragarpen fidagarria egiten saiatzeko
Alabaina, magma hotzago dagoenean, erabiltzen den gailuari? Eman tsunami bat noiz
likatsu dago, eta gasek ihes egiten dutenean, iritsiko den iragartzeko beste gailu baten adibidea
gertatzen dira. eta azaldu.
184

185. 832926 _ 0164-0187.qxd 22/4/08 13:19 Página 185
51. ● Azaldu zer diren magmatismoa eta metamorfismoa, 56. ● Zer dira mugimendu isostatikoak?
zertan diren desberdinak bi prozesu horiek, eta zer Eta subsidentzia?
harri mota sortzen dituzten.
57. ● Zer da harri baten egitura? Nola esaten zaie harri
52. ● Barne-prozesuek eta kanpo-prozesuek kontrako plutonikoen eta harri bolkanikoen egiturei eta zertan
ondorioak dituzte askotan. Azaldu zer prozesu eta zer bereizten dira?
ondorio diren.
58. ● Identifikatu harri magmatiko hauek, eta esan
53. ●● Hawaii uharteek eta Kanariar uharteek ezaugarri zer izen duten eta bolkanikoak ala plutonikoak
komun bat dute. Zein? diren.
54. ●● Nola eratu dira Pirinio mendiak eta Himalaia
mendikatea?
A B C
55. ●● Duela 10.000 urtera arte, izotz-geruza lodi batez
estalita egon da Eskandinaviako penintsula. Egun,
isostasiaren ondorioz, penintsula hori altxatzen ari da.
Zer lotura dago bi fenomeno horien artean? D E F
AZTERKETA ZIENTIFIKORANTZ
Sumendien arriskua
Labaren jariakortasuna tenperaturaren araberakoa da:
zenbat eta altuagoa izan haren tenperatura, orduan eta
likidoago egongo da, eta orduan eta azkarrago isuriko da.
Magma 800 ºC-tik behera badago, oso likatsu dago. A B C
Ihes egin nahi duten gasek magma hausten dute, eta
zipriztinak gertatzen dira, bai eta, batzuetan, leherketa 60. ●● Goiko irudiek hiru sumendi-jarduera
handiak ere. adierazten dituzte. Identifikatu haietatik zeinetan
Muturreko kasua sumendiaren tximiniatik magma ia izango den altuen magmaren tenperatura, zeinetan
solido-egoeran ateratzea da; horrelakoetan, magma izango den ertaina, eta zeinetan, baxuen.
600 ºC inguruko tenperaturan dago. Gasek ezin dute ihes
egin eta harri goriaren barruan pilatuta geratzen dira. 61. ●●● Azken paragrafoak adierazten du magmaren
Alabaina, kanpora irten den masa magmatikoan tenperaturaren eta erupzioen arriskugarritasunaren
hausturarik gertatzen bada, gasak berehala irteten dira, arteko lotura alderantzizkoa dela. Nolakoa izango da
leherketa handi-handi baten bidez. Leherketa horrek magmaren tenperaturaren eta labaren
harria birrintzen du, eta gas goriz, kez eta hauts jariakortasunaren artekoa, alderantzizkoa ala zuzena?
bolkanikoz osatutako hodei bat sortzen da. Hodei sutsua
esaten zaio hodei horri, eta oso hondagarria da. 62. ● Lotu testuak gezi bidez, kontuan izanda bakoitzak
hurrengoaren kausa izan behar duela.
Beraz, paradoxikoki, zenbat eta hotzago egon magma,
orduan eta arriskutsuagoa da hark eragiten duen
Magmaren tenperatura Oso magma likatsua.
sumendi-jarduera. 600 ºC ingurukoa.
59. ●● Bi lapiko ditugu. Batean, ura dago, eta bestean, Hodei sutsu bat Tximiniatik irtetean, magma ia
gertatzen da. solido-egoeran dago.
pure lodi bat, eta biak irakiten daude. Zeinek
zipriztinduko du gehien, lurrun-burbuilak galtzean? Harria hausten bada, Leherketa
Gasek ez dute erraz
Zein magmak da ur irakinaren antzekoena? Eta zein, gasek bortizki egiten handi-handia
ihes egiten.
purearen antzekoena? dute ihes. gertatzen da.
185

186. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 186
Laburpena
Lurraren barruko beroak eragiten du, eta hauek eragin zuten barne-bero hori:
• Meteoritoen talkek.
• Dentsitate handiko materialak barrualdera erortzeak eta nukleoaren eraketak.
• Elementu erradioaktiboen desintegrazioak.
• Bolkanismoa: harri urtuak gainazalera irtetea eta laba-koladak
osatzea.
• Sismikotasuna: lurrazalaren astinaldi bortitzak.
• Isostasia: lurrazalaren mugimendu geldoak eta bertikalak
(hondoratzekoak edo altxatzekoak).
• Kontinenteen jitoa: kontinenteen eta ozeanoen mugimendu
geldoak eta horizontalak; haien ondorioz, kontinenteen kokapena
aldatu egiten da.
LURRAREN BARRUKO DINAMIKA
Seinaleak
Horiez gain, beste ondorio batzuk eragin ditu:
• Atmosfera eta hidrosfera. Sumendiek gasak isurtzen dituzte:
karbono dioxidoa eta ur-lurruna, besteak beste.
• Eremu magnetikoa (kanpo-nukleoan sortzen da).
• Harri beroak. Energia elektrikoa lortzeko baliabide gisa erabil
daitezke.
• Fenomeno hidrotermalak; hala nola, geyserrak eta iturri termalak.
Gizakia jarduera bolkanikoko edo jarduera sismikoko lekuetan
kokatzen denean.
Sumendien eta seismoen ondorioz, urrutiko eskualdeetan kalteak
eragiten dituzten fenomenoak sortzen direnean; esaterako, tsunamiak.
Gizakia hondamendiak eragozten saiatzen da, hauen bidez:
Arriskuak
• Aurreikuspena: lurra aztertzea eta arrisku-mapak egitea.
• Prebentzioa: kalterik ez gertatzeko edo haiek ahalik txikienak
izateko neurriak ezartzea.
• Iragarpena: arriskua noiz eta non gauzatuko den asmatzea. Alerta
goiztiarreko sistemen bidez egiten da.
• Magmatikoak. Magma bat solidotzean sortzen dira. Plutonikoak eta
bolkanikoak izan daitezke. Plutonikoak poliki solidotzen dira
lurrazalaren barruan; esaterako, granitoa. Plutonikoak, berriz,
Harriak azkar solidotzen dira Lurraren gainazalean; adibidez, basaltoa.
• Metamorfikoak. Harriak presio handien eta tenperatura altuen
pean baina urtu gabe daudenean sortzen dira. Besteak beste,
arbela eta marmola harri metamorfikoak dira.
ARIKETAK
63. Osatu zure koadernoan barne-jardueraren seinaleei buruzko taula. Horretarako, eskema batean, hipozentroa,
epizentroa eta lurrikara baten gainazaleko uhinak zer diren azaldu behar duzu.
64. Osatu laburpena, mendiak eratzeko prozesuak azalduta.
65. Azaldu zure koadernoan alerta goiztiarreko sistema bat zer den eta eman adibide bat.
66. Azaldu zer lotura dagoen kanpo-prozesu geologikoen eta barnekoen artean.
186

187. 832926 _ 0164-0187.qxd 21/2/08 13:25 Página 187
Lurraren sakonerarako bidaia
IRAKURLEAREN TXOKOA
Hemen Satoru
irakaslea. Nor da? Zientzia- eta teknolo-
2004ko abenduaren 26an, zenbait tsunamik
Asiako eskualde zabal bateko kostaldeak gia-ministroaren
suntsitu zituzten. Japoniako Hokkaido Tsunami izugarria laguntzailea naiz.
uhartean, Satoru irakasle entzutetsua gertatu dela entzun dut
atsekabetuta geratu zen, hondamendi haren albistean. Horregatik
berri entzutean. deitzen didazu, ezta? Bai. Premiazko bilera
batera deitu dugu.
15 minutu barru, zure
Mmmm, oso denbora
bila joango gara.
gutxi da, nire paperak
hartu behar ditut…
Baina ondo da; ahal
dudan guztiaa egingo
dut, ezinbestekoa baita
gai honi heltzea.
… Ekintza-programa bat Bai, irakasle, arrazoi Ahal dugun
prestatzeko bildu gara. Ho- duzu. Barkatu, arren. guztian lagunduko Hala da.
rrelakorik berriro gerta- Ideia ona izan da ontzian
Berandu dizuegu. Historian lehen
tzea eragotzi behar dugu. Zuekin egingo heliportu bat jartzea,
samar, ezta? irakasle, garraiobide aldiz saiatuko
dugu lan.
azkarra beharko dugu-eta. da gizakia
Eskerrik asko. halako zerbait
Irakasle, zer egiten.
pentsatu duzu?
Proiektu arriskutsua da, baina Mila esker, ministro jauna.
Ez kezkatu, Satoru irakaslea, Chikyu izena jarri diogu:
itxaropentsua. Azkenean,
irakasle. Ontziak ohoreak egingo al Lur Planeta, alegia.
mugimendu sismikoen aztarna
pisuari eutsiko dituzu, mesedez? Beharbada, egunen batean,
guztiak kontrolatuko ditugu.
dio. Azken batean, zure gizakiek lasai egingo dute lo,
Hemen, ezkutu bat jarri beharko
dugu, egitura babesteko. Horrekin, ontziak ontzia da. lurrikara batek iratzarriko
57.000 tonako Behin lurrazala ote dituen beldurrik izan
pisua izango du. zulatzen hasita, gabe.
sentsoreak
instalatuko ditugu
eta jarduera
sismikoa
kontrolatu ahal
izango dugu.
Hiru urte geroago, Fukuokako portuan.
ZABALBIDEAK IRAKURTZETIK ULERTZERA
Liburuak: 67. Zer gertatu zen 2004ko abenduaren 26an?
La Tierra. Un viaje por la historia de nuestro planeta 68. Zergatik dago kezkatuta Satoru irakaslea?
GREGOR MARKA. Ares y Mares argitaletxea
69. Zertan dihardu Satoru irakasleak?
Bi mutikok irakurlea gidatzen dute Lurraren historian zeha-
rreko bidaian. Adin guztietako pertsonek ulertzeko modukoa. 70. Ministroak barkamena eskatu zion Satoru
irakasleari. Zergatik?
Sarean:
www.ign.es/ign/es/IGN/home.jsp 71. Zer balio izango du gizakientzat Chikyu
Institutu Geografiko Nazionala. ikerketa-ontziak?
187

188. 832926 _ 0188-0207.qxd 21/2/08 13:29 Página 188
10 Energia
Bonba atomikoak Hiroshiman
izandako ondorioak
NONDIK NORAKOAK
Unitate honetan…
• Energia zer den eta zer energia mota
dauden ikasiko duzu.
• Energiaren ezaugarri nagusiak
eguneroko egoeretan aplikatu eta
aztertuko dituzu.
• Energia-iturri nagusiak identifikatuko
dituzu, erabilgarritasunaren eta
erabilera-mailaren arabera.
• Energia-iturri berriztagarri eta
berriztaezin nagusiak bereiziko dituzu.
• Energia balioetsiko duzu, eta hura
lortu, garraiatu eta erabiltzearen
ingurumen-ondorioak aztertuko dituzu.
• Energia aurrezteko ohiturak ikasiko dituzu.
• Ur-berogailu bat egin eta haren
eraginkortasuna aztertuko duzu.
Leherketa nuklear batek
sortutako onddo atomikoa.

189. 832926 _ 0188-0207.qxd 21/2/08 13:29 Página 189
XX. mendearen hasieran, emakumeek ikasteko dia izan zela eta Suediara joan izanak lana erraz-
baimenik ez zutenean, Lise Meitner-ek Zientzia tu ziola esan zuen Hahnek. 1944an, Nobel saria
Fisikoetan doktoratzea lortu zuen. Hogeita hamar eman zioten Otto Hahni, fisio nuklearra aurki-
bat urtean, Alemanian egin zuen lan Meitnerrek, tzeagatik. Akademiak ez zuen Liseren lana aipa-
bere lagun batekin: Otto Hahn kimikariarekin. tu ere egin.
Biek Fermi italiarraren esperimentuekin jarrai- Meitnerri Manhattan proiektuan parte hartzea pro-
tzeko interesa zuten. Fermi uranio atomoaren nu- posatu zioten, fisio nuklearrean oinarrituta lehen
kleoa hausten saiatu zen. bonba atomikoa egiten laguntzeko. Baina Lisek
Hitler boterera iritsi zenean, Lise Meitner kanpo- uko egin zion proposamen horri. Hala ere, aurrera
ratu egin zuten ikerketatik, judua zelako. Suediara eraman zuten Manhattan proiektua; izan ere, Li-
ihes egin zuen eta, han, Hahnekin elkarlanean jarrai- seren aurkikuntzaren lehen aplikazioetako bat le-
tu zuen, gutunen bitartez. Komunikazio horietako hen bonba atomikoa
batean, Lisek jakinarazi zion Hahni, uranio ato- izan zen; hain zuzen,
moak neutroiekin bonbardatzean, energia kantita- Japoniako Hiroshima
te handia askatzen zela. Prozesu horri fisio nuklea- hirian jaurtitakoa.
rra esan zion.
Otto Hahnek bakarrik argitaratu zituen Meitne-
rren ikerketaren emaitzak. Meitner eragozpen han- Lise Meitner eta Otto Hahn.
GOGORATU ETA ERANTZUN
1. Eman energia agerian jartzen duten zenbait
adibide, eguneroko bizitzakoak.
2. Nondik lortzen dugu gizakiok egunero
mugitzeko behar dugun energia?
Eta nondik ateratzen dute kalkulagailuek
funtzionatzeko energia?
3. Nondik lortzen dugu energia elektrikoa?
4. Agortu al daiteke energia?
5. Zer egin dezakezu etxean edo ikastetxean
energia aurrezteko? Zenbait adibide eman
behar dituzu.
Bilatu erantzuna
Azaldu zer den fisio nuklearra.
Zer zentraletan gertatzen da erreakzio
mota hori?

190. 832926 _ 0188-0207.qxd 21/2/08 13:29 Página 190
1 Zer da energia?
Goizean jaikitzean, hainbat gauza egin duzu: argia piztu, berogailua konek-
tatu, gosaria berotu, irratia piztu eta ikastetxera joateko autobusa hartu,
besteak beste. Horretarako, energia behar da. Gure gorputzak ere ener-
gia behar du, eta jaten ditugun elikagaietatik lortzen dugu.
Energia magnitude fisikoa da eta gorputzetan aldaketak
eragiteko ahalmenarekin lotuta dago.
Aireak energia du, haize-errota baten hegalak mugitzeko gai baita. Egur
zati batek energia du, errez gero ontzi bateko urak irakitea lor dezake-
gulako.
Energia oso garrantzitsua izan da gizartearen garapenean, garapen eko-
nomikoan eta teknologikoan. Teknologiaren bilakaerari esker, gero eta
eraginkortasun handiagoz aprobetxatu ahal izan ditugu energia-iturriak,
eta horrek aurrerapenerako bidea eman digu. Horri esker, gure bizi-
Eguzkiak 174,4 bilioi kWh-ko energia igortzen modua erosoagoa eta atsegingarriagoa da.
du Lurrera ordubetean.
Energia magnitude bat da. Beraz, neurtu eta unitate bidez adieraz deza-
kegu. Nazioarteko Sisteman, joulea (J) da energia-unitatea, baina beste
unitate batzuen bidez ere adieraz daiteke.
Energia-unitateak
Unitatea Ikurra Baliokidetasuna
Kaloria cal 1 cal = 4,19 J
Orduko kilowatta kWh 1 kWh = 3.600.000 J
Energiaren jatorria
Erabiltzen dugun ia energia guztia Eguzkitik dator. Eguzki-energiak,
planetan bizia egoteko klima egokia sortzeaz gain, energia ematen du-
ten zenbait fenomeno ere sortzen ditu.
Fenomeno horietako bat uraren zikloa da. Eguzkiak itsasoko ura bero-
tzen du, azaleko urak lurruntzen ditu eta hodeiak sortzen ditu, besteak
beste.
Eguzki-energiak eragindako beste fenomeno garrantzitsu bat materia
organikoaren eraketa da. Eguzki-argiari esker, landareek fotosintesia egin
eta materia organikoa sortzen dute. Ondoren, gainerako izaki bizidunak
materia organiko horretaz elikatzen dira; hau da, materia organikoaren
bidez, landare-organismoek jasotako eguzki-energia hartzen dute.
ARIKETAK
1. Argiak ba al du energiarik? Eta soinuak? Eman arrazoiak.
2. Ba al du energiarik eraikin baten goialdean daoen loreontzi batek?
Organismo fotosintetikoek eguzki-energia Eman arrazoiak.
erabiltzen dute materia organikoa eratzeko.
Izaki bizidun guztiek erabiltzen dute materia 3. Zertarako erabiltzen dugu izaki bizidunok energia?
hori, behar duten energia lortzeko.
190

191. 832926 _ 0188-0207.qxd 21/2/08 13:29 Página 191
2 Energiaren ezaugarriak
Energiak ez du formarik, ezta pisurik, bolumenik, kolorerik eta usainik
ere. Baditu, ordea, beste ezaugarri batzuk, hautemateko eta zertarako
erabil daitekeen ulertzeko garrantzitsuak.
• Metatu egin dezakegu eta, horri esker, behar dugunean erabil deza-
kegu. Esaterako, energia kimikoa piletan eta baterietan meta dezake-
gu, eta energia elektrikoa, kondentsadoreetan. Kondentsadoreak
gailu elektrikoak dira, gaur egun oso erabiliak; adibidez, ordenagai-
lu eramangarrietan eta sakelako telefonoetan erabiltzen dira.
• Garraiatu egin dezakegu. Energia leku batetik bestera igaro daiteke,
hura lekualdatzeko sistema baten bidez. Adibidez, energia elektri-
koa kableen bidez garraiatzen da, eta energia elektromagnetikoa, be-
rriz, airean, hutsean eta abarretan bidaiatzen duten uhinen bidez ga-
rraia dezakegu.
• Energia motak aldatu egin daitezke, mota baliagarriagoak lortzeko.
Horri esker, gehien komeni zaigun moduan erabil dezakegu; baina,
betiere, teorikoki. Esate baterako, pila bateko energia kimikoa alda-
tuz energia elektrikoa lor daiteke, eta irrati bat funtzionarazteko era-
bili.
• Transferitu egin dezakegu. Energia erraz igaro daiteke gorputz ba-
tetik beste batera. Esaterako, ontzi bateko ura berotzen dugunean,
energia-transferentzia gertatzen da; hain zuzen, tenperaturarik altue-
neko ingurunetik tenperaturarik baxueneko ingurunera.
• Kontserbatu egiten da. Energia erabiltzen dugunean, ez da gasta-
tzen. Ez dago ez energia sortzerik ez suntsitzerik. Eraldatu egiten da
edo gorputz batetik beste batera igarotzen da, besterik ez. Fisikako
printzipiorik garrantzitsuenetakoa da hori: energiaren kontserba-
zio-printzipioa.
Bonbilla bat pizten dugunean, energia
• Degradatu egiten da. Eskuarki, energia mota bat aldatuz beste bat elektrikoaren zati txiki bat soilik bihurtzen da
lortzeko prozesuetan, beroa sortzen da, eta ezin dugu erabili. Ho- argi; energia gehiena xahutu egiten da bero
rrek esan nahi du energiaren zati bat galdu egiten dela. gisa.
ARIKETAK
4. Zer energia-aldaketa gertatzen
dira bizikleta bat mugitzen
dugunean?
5. Energia kontserbatu egiten
bada, esan al dezakegu gorputz
guztiek energia kantitate bera
dutela beti?
6. Abiadura handian ibiltzen den
tren bat gelditu arte balaztatzen
denean, nora joaten da trenak
zeraman energia guztia?
Gorputz batek beste batekin talka egitean, energia transferitzen dio.
191

192. 832926 _ 0188-0207.qxd 21/2/08 13:29 Página 192
3 Energia motak
Zenbait energia mota daude, eta beraz, zenbait izen ditu energiak: argia,
beroa, energia elektrikoa, etab. Energia mota guztiak alda daitezke, eta
haietatik beste mota bat lortu.
Energia mekanikoa
Energia mota hori bi energiaren batura da. Bi energia horiek energia zi-
netikoa eta energia potentziala dira.
• Energia zinetikoa (Ec). Mugitzen ari diren gorputzek duten energia
mota da. Mugimenduan, aldaketak eragin ditzakete gorputzek, eta
geldirik daudenean, berriz, ez.
• Energia potentziala (Ep). Gorputzek beren posizioa dela-eta duten
energia-mota da; esaterako, Lurraren gainazaletik altuera jakin bate-
an daudenean. Gorputzek metatuta duten energia da eta, edozein
unetan, aldaketak eragin ditzake beste gorputz batean. Esate batera-
ko, altuera jakin batean dagoen objektu bat erori eta mugitzen has-
ten denean, beste gorputz bat bultza dezake.
Energia elektrikoa
Elektrizitatez kargatutako partikulak –esate baterako, elektroiak– no-
ranzko berean mugitzen direnean agertzen da. Karga horiek ordenan hi-
gitzen direnean, korronte elektrikoa sortzen da.
Energia mota hori etxetresna elektrikoen funtzionamenduan jartzen da
agerian. Etxetresna elektrikoek piletatik, baterietatik edo sare elektriko-
tik lortzen dute energia.
Barne-energia
Garabiaren goialdean dauden adreiluek Gorputzek beren molekulen edo atomoen higiduraren ondorioz duten
energia potentziala dute, baina ez zinetikoa. energiari esaten zaio barne-energia. Garrantzi handia du egoera-aldake-
Erortzen ari den adreiluak energia zinetikoa tak aztertzeko.
du, baina erortzean, energia potentziala
galtzen du. Lurrean dauden adreiluek ez dute Gorputz bat solido-egoeratik likido-egoerara eta likidotik gas-egoerara
ez energia potentzialik ez zinetikorik. igarotzean, haren barne-energia handitu egiten da.
JAKINGARRIAK
Energia mekanikoa kalkulatzea
Energia zinetikoa objektuaren abiaduraren (v) eta
Energia potentziala masaren (m), Lurreko masaren (m) araberakoa da.
grabitatearen (g) eta altueraren (h) araberakoa da.
Formula honen bidez kalkulatzen da: Matematikoki, ekuazio honen bidez kalkula dezakegu:
Ep = m·g·h Ec = 1 ·m·v 2
2
g-ren balioa 10 m/s2-koa dela kontuan