Dokumen ini membincangkan pelaksanaan Rancangan Kesihatan Sekolah dan program Bersepadu Sekolah Sihat (PBSS) yang bertujuan untuk meningkatkan kesihatan dan kesejahteraan murid melalui pelbagai aktiviti dan kerjasama antara pihak sekolah dan masyarakat. Program ini melibatkan pengenalan aktiviti kesihatan, pendidikan kesihatan formal dan tidak formal, serta usaha memperkukuhkan persekitaran sekolah yang bersih dan selamat. Tujuannya adalah untuk melahirkan generasi yang bertanggungjawab terhadap kesihatan diri, keluarga, dan masyarakat.

1. Nata padatHBHE 3203
NotaRingkasHBHE3203 KebersihandanKeselamatanPersekitaran
TOPIK1
• RancanganKesihatanSekolah(RKS)telahdimulakansejaktahun1967.
• DalamtempohtigatahunRKS dijalankan,Malaysiasecarakhusustelahmengalami banyak perubahandari aspek
kesihatandantrendpenyakit.Olehitu,amatwajarRKS dikaji semulauntukmembentuksatujenterapelaksanaan
kesihatansekolahyanglebihkomprehensif.
• Padatahun 1996, KementerianKesihatanMalaysia(KKM) dengankerjasamaKementerianPendidikanMalaysia
telahmelaksanakanprojekHealthPromotingSchool (HPS) di enambuahnegeri iaituJohor,Kedah,Melaka,Sarawak,
SelangordanTerengganu.
• Projekini berdasarkankonsepHPSyangdiperkenalkanolehPertubuhanKesihatanSedunia(WHO) berteraskan
PiagamOttawa.
• PersidanganHPSyangtelahdiadakanpadabulanDisember1996, di antara KementerianKesihatanMalaysiadan
KementerianPendidikanMalaysiayangtelahmencadangkansupayaRKSyangsediaadadiberi nafasbaru,dengan
mewujudkan ProgramBersepaduSekolahSihat(PBSS).
• TujuanPBSSialahuntukmenyatupadukandanmenyelaraskansemuaaktiviti berkaitandengankesihatansekolah.
PengenalanProg.RKS
- Meliputi semuakegiatandanpengalaman2ygdirekautkmempertahankan,menggalakkan &menjagakesihatan
optimamurid
- utkmenggalakkanhidupsihat/membinapengetahuan,sikap&kebiasaanmengenai kesihatan
PROGRAMBERSEPADU SEK SIHAT:- mula1996 + K Kesihatan
Tujuan:
- Menyatupadu&menyelarassemuaxtvtberkaitankeshsek.
Matlamat:

2. - Meningkatkanpengetahuanttgamalankebersihandiri,bersih,ceria,selamatdansihat.
Matlamat PBSSadalahuntukmelahirkanwargasekolahdanpersekitaranyangsihat,selamatdanberkualiti ke arah
merealisasikanwawasannegara
1.1.1 Konsepdan Rasional
a. Terdapatbeberapaaktiviti sertaprogramkesihatansekolahsediaadayangperludiselaraskandi bawahsatu
program bersepadu;
b. Untukmerealisasikansatusistemyangfleksibel,inovatifdankreatif sertamerujukkepadakeperluan
sekolahberlandaskankeperluansemasa;
c. Hasrat untukmewujudkansatuprogramkesihatanyangmampumelahirkanrasatanggungjawabserta
komitmendalamkalanganwargasekolah;
d. Keperluanuntukmewujudkansatuprogram bersepaduyangmenghasilkanimpaksertamampumenilai
keberkesanannya;dan
e. Satu usahabagi meningkatkankesefahamandankerjasamadiwujudkanantarapihaksekolahdan
masyarakatdalammenangani isukesihatan.
Rasional:
- Mwujudkan1 prog keshygmampu melahirkanrasat.jwb

3. bersama& komitmenwargasekolah.
- Penyeragamanbeberapaprogramkesh_satuprog sepadu
- Mwujudkan1 sys.yg fleksibel,inovatif&kreatif berdasarkankeperluansemasa
- Meningkatkankefahaman&kerjasama=>sek+ masyarakat
Objektif:
a. Menetapkanpolisi ataudasarkesihatansekolah;
b. Memeliharadanmenambahbaikpersekitaransekolahyangsihat,selamatdanceria;
c. Mewujudkanfenomenapersekitaransosial sekolahyangmenjurus ke arahamalancara hidupsihat;
d. Mempertingkatkanilmupengetahuan,sikapsertaamalanyangberkaitandengankesihatanagarsetiap
warga sekolahbertanggungjawabterhadappenjagaankesihatandiri,keluargadanmasyarakat;
e. Meningkatkankerjasamadanpenglibatankomuniti di dalamsetiapprogramkesihatansekolah;
f. Menilai taraf kesihatanmurid;
g. Memberi khidmatrawatandanrujukan;
h. Menggalakkanperananbimbingandankaunselingberdasarkankeperluandanmasalahkesihatanmurid;

4. i. Memberi penjagaandanrawatankecemasanterhadappenyakit-penyakitdi sekolah;
j. Mengawal danmencegahkejadianpenyakit;dan
k. Mengenalpasti,merujuksertamembantupenempatankanak-kanakkurangupaya.
1.1.3 KepentinganProgramdari AspekIndividu,KeluargadanKomuniti
- meliputi hakdalammendapatkanpendidikanbagi individuitusendiri
- Keperluan-keperluanpembelajaranuntukorangkurangupayamenuntutperhatianyangkhusus
- cara menjagakesihatandiri masing-masing.
- Setiapindividuperlumempunyai pengetahuandankemahiranasastentangkesihatanyangbaikuntukmenjamin
kesejahteraanhidup.Dalamkemelutpelbagaikemunculanpenyakitberjangkitseperti AIDS
1.2 KOMUNITI PBSS
PendidikanKesihatanadalahbertujuanuntukmembentukminat,sahsiah,kecenderungansertakeinginandalam
mewujudkanrasatanggungjawabdalamkalanganmuriduntukkebaikankesihatanmerekasendiri,keluargadan
masyarakat.
1.2.1 PendidikanKesihatanSecaraFormal

5. a. Mempertingkatkan,menambahbaiksertamengemaskinikankurikulumyangsediaadadari semasake semasa
denganmengambil kiraisu-isukesihatanterkini.
b. Memberi pendidikankesihatansecaraformal kepadagurudanmuridiaitu:
i. Guru
§ KursusAsas Perguruandi institutperguruandaninstitusi pengajiantinggi;
§ KursusdalamPerkhidmatankepadaguru-guruterlatih;dan
§ KursusLanjutanKesihatankepadaguru-guruterlatihyangterpilih.
ii. Pelajar
§ Melalui matapelajaranyangditentukandi sekolahkhususnya;
§ mata pelajaranPendidikanKesihatan;
§ Latihan amali kesihatan;dan
§ Projek-projekkhassecaraindividuatauberkumpulan.
c. Penyeliaan danpemantauanolehgurudanpelajar.

6. 1.2.2 PendidikanKesihatanSecaraTidakFormal
a. Mengadakankempen-kempenkesihatanseperti kempenanti denggi,kempenmakanuntukkesihatan,
kempenmendermadarah,kempenaktiviti senaman,kecergasan fizikaldansebagainya.
b. Mengadakankuizkesihatantahunandi setiapperingkat.
c. Mengadakanpamerankesihatandi setiapsekolah.
d. Mengadakanceramahatau forumkesihatandi sekolahataudalamkomuniti.
e. Mengadakanpertandinganyangberkaitandengankesihatandi sekolah-sekolah.
f. Mengadakandemonstrasi aktiviti-aktiviti yangberkaitandengankesihatanseperti pemakanansihat,
senaman,kesihatanmulut,penjagaangigi,pertolonganbantumuladanseumpamanya.
g. Menjalankanpemeriksaanberkalake atastempat-tempatsepertibilikdarjah,kantin,bangunanakademik
dan lain-lainkawasan-kawasanlaindi sekelilingsekolah.
h. Melakukanpemeriksaankebersihandiri olehparagurudan pelajarpelajaritusendiri.
i. Mengadakankhidmatkaunselingtentangkesihatan.
1.2.3 AmalanKesihatan
a. Menubuhkansatujawatankuasakesihatansekolahyangdianggotai olehgurudanahli PIBGdi setiap sekolah.

7. b. Menubuhkankelabkesihatandi kalanganpelajardi setiapsekolah.
c. Mengadakanbiro kesihatandalamPIBGsetiapsekolah.
d. Mengamalkancara hidupsihat.
1.2.4 Promosi Kesihatan
a. Guru-guruperludidedahkankepadakaedahdanteknikpengajarandanpembelajaranberkaitanaktiviti
promosi kesihatansekolah.
b. Sekolahperlumemastikanbahawasetiapwargasekolahmengetahui danmematuhiaktadanperaturan
yang berkaitandengankesihatan sekolah.
c. Memberi sokongankepadaakta-aktayangmenyokongkesihatan,contohnyaantaranyasekolahsebagai
kawasanlaranganakta merokokdanmenguatkuasakanlaranganmemiliki rokokdi kalanganpelajar-pelajarsekolah.
d. Mencadangkanperaturandi peringkatsekolahjikaterdapatperkarayangberpotensimengganggu
kesihatanpelajar,contohnyategahanmenjual makananringandi kantinsekolah.
1.3 PERANAN
- bertujuanmenyatupadukandanmenyelaraskansemuaaktiviti berkaitandengankesihatansekolahyangmampu
meningkatkantaraf kesihatandi kalanganwargasekolah.

8. 1.3.1 PeringkatSekolah
Matlamat P K - untukmembentuksikappositif terhadapkesihatan.
a. PerananMurid
i.Melibatkandiri secaraaktif bagi setiapaktiviti PBSSyangdirancang;
ii.Memberikankomenataucadangandalammerancangaktiviti-aktiviti PBSS;
iii.Mempertingkatkankemahirandanpengetahuankesihatansupayalebihberdisiplindanbertanggungjawab
dalammenjagakesihatandiri sendiri;
iv.Menyampaikanmaklumatkhususnyakepadaibubapadanmasyarakatsekelilingtentangaktiviti-aktiviti
kesihatandalamPBSSyangdijalankanolehpihaksekolah;dan
v.Menunjukkanminatdankesungguhandalammenyokongkempen-kempenkesihatanseperti Kempen
Merokok,Tak Nakdan Anti Denggi.
b. PerananGuru
i.Memahami sertamenguasai teras-terasutamaPBSS.
ii.Menyokong,melaksanakandanmemperkukuhkanaktiviti-aktiviti PBSSyangdirancangolehJawatankuasa
PBSSperingkatsekolah.
iii.Bertanggungjawabuntukmemastikanaktiviti-aktivitiPBSSbolehdilaksanakanolehJawatankuasaPBSS
peringkatsekolah.

9. iv.Menjadi role model ataucontohkepadamuriddalammengamalkancarahidupsihat.
v.Menggalakkanmurid-muridmenyertai aktiviti PBSSdenganaktif;dan
vi.Memberi penerangankepadaibubapadanmasyarakatsetempatmengenai matlamatPBSS.
c. PerananPengetua/GuruBesar
i.Memberi penerangandansokonganyangtidakberbelahbahagi kepadaguru-gurumengenai pelaksanaan
PBSSdi sekolah.
ii.MenubuhkanJawatankuasaPBSSdi peringkatsekolahyangdianggotaiolehguru-guru,wakilagensi-agensi
kerajaandanbukan kerajaansertawakil masyarakatsetempat;dan
iii.Merancangaktiviti denganmengambil kira:
oKeperluanwargasekolahbukansahajadari segi fizikal tetapijugaemosi sertakeadaanpersekitaranyang
selamat.
oPengalaman muriddangurusupayadapat digabungkanuntukmenjalankanaktiviti PBSSyangberkesan.
oKemahirankesihatan,kemahiranberfikirsecarakritissertabertanggungjawabterhadapdiri,keluargadan
masyarakat.
oKesedaranmuridtentangpentingnya kemahirankesihatansertamempunyai azamyangkuatuntukmenjaga
kesihatandiri.
oMasalahkesihatansetempatyangmelibatkanpelajar-pelajarsekolah.
oMemastikanpelaksanaandanpemantauanaktiviti PBSSdijalankandenganterancang,tersusundanberterusan.

10. oMenjalinkanhubunganyangbaiksertamemberi penerangankepadamasyarakatsetempat,agensi-agensi
kerajaandanbukan kerajaanberkaitandenganPBSS.
1.3.2 IbuBapa danMasyarakat
a. Melibatkandiri secaraaktif dan menyokongaktiviti-aktivitiPBSSyangdirancangolehpihaksekolah.
b. Bersama-samamemberikansumbangandari segi kepakaran,kewangan,tenagamahupunperalatanserta
kerjasamakepadapihaksekolahuntukmenjalankanaktiviti-aktivitiPBSS.
c. Memberi semangatdangalakankepadaanak-anakuntukmenyertaiaktiviti-aktiviti PBSS;dan
d. Menjadi role model ataucontohkepadaanak-anakdalammengamalkancarahidupsihatdalamkehidupan
seharian.
1.3.3 PejabatPendidikanBahagianatauDaerah
a. Memberikanpenerangandaninformasi yangtepatdanlengkapkepadasekolahmengenaipelaksanaan
PBSS.
b. MemberikanbimbingankepadasekolahuntukmenubuhkanJawatankuasaPBSSdanseterusnya
merancang,menjalankansertamenilaiaktiviti-aktiviti yangdijalankan.
c. Menghubungi agensi-agensi kerajaanyangberkenaanuntukmemberibantuankepadasekolah-sekolah
dalammenjalankanaktiviti PBSS;dan

11. d. Mengendali danmemantauperjalananprogramPBSSyangdilaksanakan.
1.3.4 JabatanPendidikanNegeri danKebangsaan
a. Memberi penerangankepadaBahagianatauDaerahmengenai pelaksanaanPBSS.
b. Memberi bimbingankepadaBahagianatauDaerahuntukmenubuhkanJawatankuasaPBSSdanseterusnya
merancangdan menjalankanaktiviti.
c. Menghubungi agensi-agensi kerajaanyangberkaitanuntukmemberi bantuankepadaBahagian/Daerah
menjalankanPBSS;dan
d. Mengendali danmemantauperjalanan programPBSSyangdilaksanakan.
Objektif:
- Memelihara&meningkatkanpersekitaransekolahygbersih,ceria,
selamatdansihat.
- Membinasatupersekitaransosial sekygmgalakkancarahidup
sihat.

12. - Menetapkanpolisi/dasarkesihatansekolah
- Kerjasamakomuniti.
PekelilingBerkaitan:
- Garis PanduanAmalanKebersihanSekolah1997
- PanduanMelaksanakanPBSS
- BukuPanduanPROSTAR& Modul LAtihanPROSTAR
- Garis PanduanRMT
3 KelompokMsyarakatDlmKesihatan:
- Individu
- Keluarga
- Komuniti
KerjasamaAntaraAgensi dari segi:
i) PemeliharaanKesihatan
- kawalanpembiakanvector

13. - pembuangansampah&saliranair yg sempurna
- kwsnyg cantik,bersihdanselamat.
ii) StrukturFizikal
- Lokasi yg sesuai
- Bangunanyg selamat
- Pengudaraanygsempurna
- Pencahayaanygcukup
- kemudahanbilikygmencukupi
6 TerasUtama PBSS( KeluarSEPT07)
i) Polisi KesihatanSekolah
ii) PersekitaranFizikalSekolah
iii) PersekitaranSosialSekolah
iv) PenglibatanKomuniti
v) Kemahiran KesihatanDiri

14. vi) PerkhidmatanKesihatanSekolah.
FUNGSI SETIAPTERAS:
i) Polisi KesihatanSekolah
- Menyediakanpiagamsekolahsebagaipanduankpgdwargasekolah&masyarakatluar.
- Merancang & mengawasi pelaksanaanpolisi kesihatan
ii) PersekitaranFizikalSekolah
- Mewujudkanpersekitaranfizikalygbersihdanselamat
- Mewujudkanpersekitaranygbebasdrprisikojangkitanpnyakit.
- Memastikansemuakemusahanasasmencukupi &sentiasadlm
keadaanbersih,ceria,selamat.
PerkaraYg Perlu Diambil kiraBagi MemastikanFIzikalSekolahSempurna:
- PersekitaranygBersih&selamat(bggalakkanamalankesihatan,
kurangkanrisikojangkitanpenyakitdan<kankej.kemalangan.

15. - Kebersihan(Kantin,dapur,dewanmakan
- Pengamalan,penyediaan&pengambilanmakananberkhasiat.
- Mjadikansekolahkawasanlaranganmerokok
- Sekolahbebasdenggi
- Persekitaransekolahbebaspencemaran
iii) PersekitaranSosialSekolah
(Persekitaranygbolehmembentuksikap&amalanke arahmembinasahsiah&amalanke arahmembinasahsiahyg
murni & dpt mengatasi segalacabaran.
2 PerkaraYg PerluDisediakanUtkMemastikanPersekitaranSosial YgMenarik:
• Persekitaranygkondusif utkperkembanganmentalygsihat
• Persekitaransosial ygsihatutkperkembanganJERIS.
iv) PenglibatanKomuniti
(Kerjasamasemuapihakmenykong&meningkatkanthpkesihatanwargasekolah)
- Penglibatanaktif dl xtvtkesihatan
- Menyumbangkantenaga/kepakaran/kewangan

16. - memberi dorongan&sokonganmoral kpdmurid
- Menjadi role model kpdamalancara hidupsihat.
Aktiviti ygBolehDijalankan:
• PROSTAR
• BebasDenggi di Sekolah
• Anti Merokok
• kempenCaraHidupSihat
• ProgramKantinSihat
• SekolahBersih
• BebasDadah
• Keselamatan
v) KemahiranKesihatanDiri
(Usaha membentuk sikappositif ke arahamalancara hidupsihat)

17. AKTIVITIDLMKONTEKSFIZIKAL:(Mengajarkonsepkepadamurid)
a) KebersihanDiri
b) KesihatanPergigian
c) SenamandanKecergasan
d) Makan Secara Sihat
e) Anatomi danFisiologi
f) PertolonganCemas
AKTIVITIDLMKONTEKSMENTAL&SOSIAL
a) PerkembanganMental DanSosial
Guru & Murid perludidedahkankpdpengetahuanttgperkembanganmental&Sosial ygnormal
b) TekananRakan Sebayadan Keluarga
- Murid perludiberi kemahiranmenangani masalah
- Guru hendaklahdidedahkankpdcarakenal pasti mslahkesihatanmentaldansosial di kalanganmurid.

18. - Sekolahperlusediakanperkhidmatanbimbingandankaunseling.
vi) PerkhidmatanKesihatanSekolah.
(Merangkumi :promosi kesihatan&pemalanan,penjagaankesihatan,rawatanpergigian)
- Memaklumkanguru&ibubapamengenai thpkesihatanmuridbgmembolehkanrawatanlanjut&tindakansusulan.
- membinakefahaman&kesedaranwargasek.Mengenai kepentingankesihatan&amalancara hidupsihat.
- Programkhas dilaksanakandgnsempurna(RMT/PSS)
- Mencegahdan mengawal kejadianpenyakit.
Aktiviti PerkhidmatanSekolah:
a) PenilaianStatusKesihatan
b) Rujukan& TindakanSusulan
c) KhidmatKaunseling
d) Pemakanan
e) Pergigian

19. f) PertolonganCemas
g) PendidikanKesihatan
h) kanak-kanakdgnkeperluanKhas.
TOPIK2: AmalanKebersihanSekolah
• Tugas,tanggunggjawabsertaperanansekolahpentingmewujudkanpersekitaranyangceriasampingdapatmelatih
murid-muridmenyayangidanmemahami erti kebersihanyangsebenar.
• Kesedaranamalanini dptberjlndgnlancardansempurna.
• Kerjasamadaripadasemuapihakmerupakanelemendalammerealisasikanamalankebersihandi sesebuah
sekolah.
2.1 DEFINISIAMALAN KEBERSIHAN SEKOLAH
- disemai dandipupuksejakawal dari rumahdandiperkukuhsertadiperkembangkandi sekolahagarmenjadi amalan
sepanjanghayat.
2.2 OBJEKTIFAMALAN KEBERSIHAN SEKOLAH
a. Memupukperlakuanamalankebersihansebagai budayahidupyangberterusandalammenjalani kehidupan
harian;

20. b. Meningkatkankeprihatinandankomitmenwargasekolahterhadapkebersihan,keindahandankeceriaan,serta
menghargai kemudahanyangdisediakan;
c. Memupuksemangatkepunyaandankesediaanbekerjasebagai satupasukanuntukmencapai matlamatamalan
kebersihansekolah;
d. Melaksanakanaktamalankebersihanbgmcapai kebersihanmaksimum;
e.Mewujudkansuasanayangmenjadi identiti sekolahsebagai institusi yangsihat,bersih,indahsertaceria.
2.3 KONSEPAMALAN KEBERSIHAN SEKOLAH
2.4 PIAWAIAN AMALAN KEBERSIHAN SEKOLAH
a. Bersih
i.Tiadacontengan;
ii.Tiadagoresan;

21. iii.Tiadasampah;
iv.Tiadasawang;
v.Tidakberhabukatauberdebu;
vi.Tidakberlumut;
vii.Tidakberbauyangkurangmenyenangkan;
viii.Sentiasadinyahkumanuntukmengelakkanbakteria
ix.Dalamwarnaasal
b. Berfungsi
i.Dijagadandisenggarakandenganbaik
ii.Bolehdigunakandengansempurnapadabila-bilamasa.
c. Selamat
i.Tidakberbahaya
ii.Tidakmenjadi tempatpembiakanseranggaatauhaiwanperosak

22. 2.5 CIRI-CIRIKEBERSIHAN
a. Ceria– di sini memberi maksudbersihdancantikdengandekorasi,susunaturdansuasana persekitaranyang
riang,selesa,suci,murni,menarikdanpelbagai.
b. Indah– pulamemberikan maksudsuasanayangcantik,permai,bagus,elokdanmolek.Iajugamenyumbang
kepadakeadaandanperasaansegar,senang,enakdan tenang.
c. Wangi – iaitumenerangkantentangkeadaanyangberbauharumsertamenyenangkansamaadaberbauasli atau
menggunakanbahanpewangi yangmenyegarkan.
2.7 TUGAS DAN TANGGUNGJAWABSERTA PERANAN SEKOLAH
langkah-langkahyangperludiambilialah:
a. Menjaga kebersihankantin,bilikdarjahsertabilikguru;
b. Mencuci tandas sekerapmungkindanmenyelenggarakanscrberjadual;
c. Memotongrumput secarakerap;
d. Membuangsampahsarap ke dalam tongsampahyang disediakan;
e. Mmastiknbegsampahsarap dikutipscrberjadual olehpihakbkenaan;
f. Mengenalpasti danmenghapuskantempatpembiakannyamukAedes;

23. g. Mewujudkansuasanaceriadi sekolahdenganmenanampokokbungauntukmengindahkandanmenghijaukan
persekitaransekolah;
h. Menggalakkanamalanpembuangansampahdanpenggunaantandassecarabetul dalamkalanganmurid-murid,
warga sekolahdanpihakpentadbiran;
i. Memeriksakebersihansekolahdankawasansekitarnya(kantin,tandas,bilikdarjah,padang);
j. Mengadakanprogram gotong-royongdanbagi membersihkanpersekitaransekolahbersertaaktiviti rondaan
kelasyangbertugas;
k. Memantaudan menilai keberkesananprogramkebersihanmelalui pengadilanyangdibuatberpandukanBorang
PenilaianKebersihan;
l. Menceriakankawasansekolahdenganaktivitimembinataman-taman,tapaksemaiansertamenjalankan kerja-
kerjakeceriaan;
m. Meningkatkantahapkebersihansekolahdenganmengadakanjadual bertugasuntukmurid-murid,paraguru
sertapekerja;
n. Melaksanakantindakansusulanmelalui programpenambahbaikan
o. Mengubahcara pemikiranmuridtentangkebersihanmelalui pendidikaniaitumelaluipenekanandalamsubjek
PJK.
TOPIK3

24. • Melalui programkesihatansekolahdiharapdapatmelahirkaninsanyangbukansahajacemerlangdalambidang
akademikdanbersahsiahtinggi tetapidapatmelahirkanpelajaryangdapatmenjadikanpenjagaanaspekkesihatan
sebagai sesuatuyangamatpentingdalamkehidupanmereka.
• Pelbagai programberorientasikankesihatandapatmemperkasakanpelajarberkaitankepentinganpenjagaan
kesihatan.Iajugamendorongpelajarmengambil langkahsendiri dalammemeliharatahapkesihatandiri sendiri.
• Warga sekolahygsihatdiharapmampumenggerakkannegarake arahpembangunanyanglebihpesat.
• PROSTARdanprogram pendidikanAIDSmembentukpelajaryangberpengetahuan,bersikap positif serta
mengelakkanamalanyangberisikomendedahkanmerekakepadajangkitanHIV.
• ProgramDoktor Muda membentuksekumpulanDoktorMudaselakuPembimbingRakanSebayayangmembantu
pihaksekolahdalammenjayakanbeberapaaktivitipencegahandanpengawalanpenyakit.
• Pelaksanaanprogrammelibatkanusahasamapihaksekolah,ibubapa,NGOsertapelbagai agensiawamyang
berkaitan.
3.1 PROSTAR(PROGRAMSIHAT UNTUK REMAJA)
Matlamat dan Objektif
- membentuksekumpulanPembimbingRakanSebaya (PRS) yangmampudanmahirberkongsi maklumatAIDS
denganrakan sebaya.
Okbjektif khususprogramini ialah:

25. a. Membentukgolonganremajayangsedardantahu akan ancamanpenyakitAIDSdanmenyebarkanmaklumat
AIDSdengancukupdan tepat;
b. MembentukkumpulanPembimbingRakanSebaya(PRS);
c. Mendedahkanremajadenganmaklumatpenyakit-penyakitkelamin(Sifilis,Gonorea,Klamidia) sertaperkaitan
denganjangkitanHIV;
d. MendedahkanPRSdengankemahiranberkomunikasi danmemujukrakansebaya;
e. Membentuksekumpulanremajayangberfikiranpositif apabilaberhadapandenganisustigmaserta
diskriminasi;dan
f. MendidikremajacaramembuatpilihandankeputusanyangterbaikuntukmengelakjangkitanHIV.
3.2 PROGRAM-PROGRAM

26. a. PendidikanPencegahanAIDS
- satu penyakityangmemberikesanyangmerugikankepadanegarasekiranyaiatidakdibendungdi peringkatawal.
- gejalajangkitanHIV berkaitrapattingkahlakuyangberisikotinggi iaituhubunganseksual secararambangdan
bebassertaberkongsi jarumsuntikandalamkalanganpenagihdadah.
- Golonganremajasebagai satukumpulanyangsignifikandalammenyumbangkepadajumlahjangkitanHIV dan
penyakitAIDSdi negarakita.
- kesedarantentangbahayadan cara pencegahanpenyakitAIDSperludidedahkankepadaparapelajarmulai dari
peringkatsekolahrendahlagi.
- sekolahmenengah:
Ø Program Intervensi Pelajar(PTP) menyediakanruanguntukKementerianKesihatanMalaysia,Agensi AntiDadah
Kebangsaan, NGOdanlain-lainagensiuntukmenyebarkanmesej berkenaanpencegahanAIDS.
Ø PIP - menyediakanperkhidmatansaringanairkencingbagi pelajarberisikotinggi untukmengenalpasti terlibat
denganmasalahpenagihandadah.
Ø KelabPROSTAR,penyebaranmesej pencegahanAIDSdijalankanolehahli kelabsecara Personal Sellingkepada
rakan lainatau melalui aktivitipameransertakuizpadaHari Kokurikulum.
Ø penyebaranmesej melalui ProgramDoktorMuda.

27. b. ProjekAnti Denggi
PenyakitAIDSadalah satupenyakityangmemberi kesanyangmerugikan.
- Peningkatankesdenggiberkaitrapatdenganfaktorkepesatanprosesurbanisasi,pencemarandanpembukaan
kawasanbaru untukperindustrian.
- Sekolahmerupakantempat sesuai untukmendidikpelajar-pelajarberkaitanpencegahanpenyakitdenggi.
- PKberkaitananti denggi adalahbernaungdi bawahProgramBebasDenggi Di Sekolah(PBDS).
- COMBI (CommunicationforBehavioural Impact ) - satupendekatandalamaspekpromosi kesihatan yang
menggunakanpelbagaikaedahkomunikasiuntukmengubahtingkahlakuseseorang.
- PendekatanCOMBIDenggi bertujuanmencegahdanmengawalpenularanpenyakitdenggidi sekolahdan
masyarakatsetempat.
- pelajardanwarga sekolahyanglaindilatihuntukmenjadi fasilitatorprogramCOMBIDenggi
c. ProgramRubela
ü Rubeladikenali jugasebagaiGermanMeasles danmerupakansejenispenyakitberjangkityangmenyerupai
campak.Kesanpenyakitrubelatidakbegitumembahayakankecuali kepadawanitayangmengandung.Iaboleh
menyebabkankecacatanataukematiankepadabayi dalamkandungan.

28. ü Suntikanrubelahanyadiberi kepadapelajarperempuansemasadi TahunEnam.SemenjakProgramImunisasi
MMR (Mump,Measles& Rubella) diperkenalkanoleh KKM,semuabayi perempuandiberi imunisasi rubela.Program
rubeladi peringkatsekolahadalahsetakatselepaskelompokyangmenerimaimunisasi MMRmemasuki sekolah.
d. ProgramDoktor Muda
Ø diperkenalkandi SekolahKebangsaanSeri Birampadatahun 1989 dan1991 di SekolahKebangsaanTanahMerah
1 Kelantan,bermulasecaraaktif padatahun2004.
PDMadalah programyang berpusatdi sekolah(school-based).
Ø Matlamat PDM - melahirkanpelajaryangmementingkandanmutamakankesihatansertaberupaya mjdagen
mpromosikankesihatanyangbaikuntukrakansebaya,ahli keluargasertamasyarakat. - menggunakanrangkakerja
“KecemerlanganMelalui AmalanHidupSihat”yangberasaskankepadakeperluankerjasamadanpenglibatanpihak
sekolah,ibubapadankesihatan.
Ø PDMdisasarkankepadapelajarsekolahrendahTahap2 yang dipilihberdasarkankriteriaseperti minat,prestasi
akademik,bakatkepimpinan,kemas,sukamenolong,proaktif,personaiti menariksertamendapatkebenaranibu
bapa.
Ø Objektif umumPDMialahuntukmemperkasakanmurid-muridsekolahrendahdenganpengetahuandan
kemahirankesihatansupayamerekadapatmeningkatkantaraf kesihatandiri sertarakan-rakanmereka.
Objektif khususPDMialahuntuk:
i.Membantudiri sendiri,rakanserta anggotakeluargake arah amalanhidupsihat;
ii.Menjadi pembimbingdan role model;

29. iii.Membantupihakkesihatandanpihaksekolahdalamaktiviti kesihatandi sekolah;
iv.Memperkukuhkanpenglibatangurudanibubapa dalamusahameningkatkankesihatanmurid;
v.Menggalakkanibubapaataupenjagamemberi perhatiankepadakesihatanmurid-murid;dan
vi.Meningkatkanusahasamadi antarapihakkesihatandanpihakpelajaran.
3.2.1 PelaksanaanProgram
· AspekPentingPengurusandan Pengelolaaan
· Program-programkesihatandi bawahPBSSadalahperkongsianbijakdi antaraKementerianPelajarandan
KementerianKesihatanMalaysia.
· Jabatan- bertanggunggungjawabmenguruskanprogram-programini.
· Negeri - mesyuaratdiadakandi antaraduajabatan ini untukmembincangkankeperluansertalangkah
penambahbaikanprogramdi bawahPBSS.
· Pegawai bertanggungjawabdalampelaksanaandiberi latihanyangsewajarnya.Fasilitatordi peringkatnegeri
bertanggungjawabmengembangkanprogramtersebutdi peringkatnegeri,daerahdansekolah.Ini bermaknanya,
pegawai akanmelatihpegawai lainberdasarkankepadapendekatan trainingof trainers.

30. · Guru pembimbingbertanggungjawabmengendalikanaktiviti di peringkatsekolah.Gurupembimbingjuga
bertanggungjawabmenyediakansemualaporanberkaitankeahliansertaaktiviti yangtelahdjalankansupayaia
dapat dihantarke PejabatPelajaranDaerahdanPejabatKesihatanDaerah.
3.2.2 Aktiviti-aktiviti Dilaksanakan
Aktiviti ini dilakukanscrperkongsianbijakdgnPejabatKesihatan,NGOdanlain-lainagensi awamyangberkaitan.
Sekolahmenyediakanruangutkmyebarkanmesej kesihatansmsaktiviti Hari TerbukaSekolah,MingguSainsdan
Matematik,Hari Ko-kurikulum,BulanMembaca,MingguKecergasandanlain-lain.
TOPIK4 KESELAMATAN DIRI
4.1 KONSEPDAN DEFINISIKESELAMATAN DIRI
• Konsepkeselamatandiri perludilihatberdasarkanaspekemosi danfizikal.Dalamaspekemosi,keselamatandiri
dipersepsisebagai seseorangituberasaselesadanmesraterhadapgerakbalasdirinyaterhadaporanglainseperti
keluarga,rakandan masyarakatsekitarnya.Aspekfizikal pulamelibatkanseseorangitubebasdaripadapenderitaan
atau kesakitanyangberpuncadaripadakecederaan.
• Keselamatandiri bolehdidefinisikansebagai keupayaanseseoranguntukmelindungidirinyadaripadamendapat
kemudaratansecarafizikal danmental,sebagai gerakbalasterhadapperkara-perkarayangbolehmengancam

31. dirinyasertadi sekelilingnya.
• Kemalangantidakmemilihmangsasekiranyaseseorangitutidakmengambil langkah-langkahpencegahan.Konsep
keselamatanbergantungpadadi mana,bagaimanadan kenapaiaberlaku.
• Penggunaanalat-alatperlindungankeselamatanmerupakankaedahkawalanyangpentingsetelahlangkah-langkah
kawalanyanglaindilakukan.Penggunaannyaberbezamengikutbidangtugasdanpersekitarankerja.
• Salahsatu puncautama keskecederaandankemalanganadalahkeranakecuaian.Iaberpuncadaripadasikap
sambil lewaatausikaptidakambil peduli.
• Prinsiputamaapabilaandaberhadapandengansebarangkeadaankecemasanialahmempastikankeselamatan
anda terjaminterlebihdahulusebelumandamembantuoranglain.
4.1.1 KonsepKeselamatandi Tempat-TempatTertentu
Ø taman permainandenganpengawasanibubapa.
Ø rumah tanggungjawabterletakpadaketuakeluargadanahli-ahlinyasepertiisteridananak-anak.
Ø pejabattanggungjawabolehmajikan,jawatankuasakeselamatansertapekerja.
4.1.2 KepentinganPengawalan Keselamatan
Seseorangkanak-kanakbelumdapatberdikarimemerlukansokongandaripadaoranglainkhasnyaibubapa,penjaga
sertaguru. Kepentinganpengawalankeselamatandapatmenjaminpersekitaranyangamandan selesadalamsebuah
komuniti danmasyarakat
pengawalankeselamatanbergunadalammemupuksikapsentiasaberwaspadaterhadapkeadaanpersekitaran
seperti di jalanraya,sekolah,rumahdantempatkerja.Kecuaian,sikaptidakpeduli sertasikapsambil lewaterhadap
peraturandan undang-undangyangberkaitandenganpengawalankeselamatanmerupakanfaktorutamayang
mengundangmalapetakadankemalangan.

32. pengawalankeselamatanyangdilakukanberdasarkanmekanismeundang-undangdanperaturanmenjamin
kewujudanketeraturansosial (social order) dalamsebuahkomuniti,masyarakatdannegara.
4.2 PERALATAN PERLINDUNGAN KESELAMATAN
Personal (Individu) - panduanpemilihandanpenggunaantopi keledar.
a. Topi keledarmestilahdiluluskanolehpihakberkuasakhasnyaSIRIM.PengesahandaripadaSIRIMbermakna
ketahanantopi keledartersebuttelahmemenuhi standardkeselamatanyangtelahditetapkan.
b. Topi keledarmestilahdigunakandenganbetul.Iamestilahpadandanbolehdiikatdenganselesadi bawah
dagu pengguna.
c. Ia mestilahberwarnaterangdenganpenggunaanpelekat-pelekatyangmemantul cahayapadawaktu
malam.
d. Jenistopi keledaradalahberbezamengikuttahapumurseseorangkhasnyauntukkegunaanorangdewasa
dan kanak-kanak.Penggunatidakseharusnyamenggunakantopi keledaryanghanyamenutupsebahagiandaripada
kepalaataumenggunakantopi keledarmainanbagi kanak-kanak.
e. Menggunakantopi keledarmerupakansuatuamalankeselamatansemasamenunggangmotosikal.Iabukan
hanyadigunakansebagai baranghiasansemata-mata.Sekiranyaiatidakdigunakandengancarayangbetul takut
disamanolehpihakpolis.
Di Rumah- panduanpenggunaanperalatanperlindungankeselamatanyangperludiutamakansemasadi rumah:
a. Menggunakansarungtangan danpemegangkhasuntukmemegangperalatanpanassepertikuali dan
ketuhar.

33. b. Menggunakancerminmatakhas(goggles) apabilamelakukankerja-kerjabertukang,mengimpal dan
sebagainya.Tujuannyaialahuntukmelindungi matadari terkenapercikanapi danpartikel.
c. Menggunakanjubinyangmempunyai permukaanyangkesatdi bilikmandi,balkoni,dapurataudi lain-lain
tempatdi dalamdan luar rumahyang terdedahkepadaair.Iabertujuanuntukmengelakkankitatergelincirdan
terjatuh.
d. Bagi sesebuahkeluargayangmempunyai ahli yangkurangupayaatauorang tua, keperluanpalangbesidi
dindingbilikairdantepi tandassebagai alatsokonganuntukmerekabergerakadalahdisyorkan.
e. Menutupsoketelektrikdenganpenutupkhasuntukmengelakkanbayi dankanak-kanakmemasukkanobjek
seperti besi dandawai ke dalamlubangsokettersebut.Tujuannyaialahuntukmengelakkanterkenarenjatan
elektrik.
Di TempatKerja- Tanggungjawabmajikanmenyediakanpersekitarankerjayangselamat. - peralatankeselamatan
diri yangdigunakandi tempatkerja
a. Topi Keselamatan
Ia digunakanuntukmengurangkankesanhentakanbendaberatdankecederaanke atasbahagiankepalaseseorang
jikaditimpabenda-bendayangterjatuh.
b. KasutKeselamatan(safetyboots)
Ia dapat menahanhentakanobjekberat,kejutanelektrik,habapanassertatercucukolehbendatajam.
c. Sarung TanganKeselamatan
Terdapatbeberapajenissarung tanganyangperludigunakanolehpekerjaberdasarkanbidangkerjaiaitusarung
tangan pakai buang,sarungtangan fabrik,sarungtangankulit,sarungtangan pelapikbesi,sarungtanganpelapik
aluminiumsertasarungtanganpenebatkimia.

34. d. CerminmataKeselamatan(goggles)
Digunakanuntukmelindungi matadaripadahabuk,asapdancahaya terangyang bolehmenjejaskanpenglihatandan
merosakkanmata.
e. PalamTelinga(earplug) danPeranti Telinga(earmuff)
Digunakandi tempat pembinaan,lapanganterbang,kilangatautempat-tempatyangmengeluarkanbunyi yangkuat
dan bising.
Di Sekolah
- penggunaanperalatanperlindungankeselamatandi sekolahialah:
a. Penggunaanalat-alatperlindungankeselamatandi makmal ialahsarungtangan,pemegangbahanpanas,
pelindungsertaruangkhasuntukmelakukanuji kaji yangmelibatkanbahankimiabahayayangmenghakisdan
meruwap.
b. Permainanlasaksepertirugbi,hoki,kriket,bolasepakdansebagainyamemerlukanbeberapaperalatan
perlindungankeselamatanyangdapatmelindungianggotabadanseperti mata,kepala,kemaluansertadada
daripadaterkenahentakandanjugadaripadaterkenabalinganbola.
Di TempatAwam
Ø gelagatburuksebilanganpenggunajalanraya yang tidakmahumenggunakanjejantaspejalankaki yang
disediakan.
Ø Kemudahanawamseperti jejantaspejalankaki adalahuntukkegunaandankeselamatanorangramai.Ia
haruslahdigunakandandijagadengansebaik-baiknya.
Ø Terdapat laluankhasyangdiperuntukkandi pusatmembelibelahdanlain-lainbangunanawamsebagai laluan
untukmenyelamatkandiri semasakebakaranseperti pintu,tanggadantempatberkumpul.

35. Ø Alatpemadamapi merupakansalahsatu alatkeselamatanyangbiasakitatemui di tempat-tempatawamseperti
di pusat membeli belah,dewanorangramai,stesenbas,lapanganterbangdansebagainya.
4.3 KESELAMATAN DI RUMAH DAN DI LUAR RUMAH
Jenis-jenisKemalangan
a. Terjatuh
Tempat-tempatyangberisikodi dalamrumah yangbolehmenyebabkankemalangandankecederaanakibatterjatuh
ialahseperti di tangga,meja,almari,kerusi,tepi tingkatsertadi tepi balkoni.
b. Keracunan
Seseorangitubolehmenjadi mangsakeracunansekiranyaterminumatautermakanbahanmerbahayasecaratidak
sengajaseperti bahanpencuci,ubat-ubatan,racunserangga,racunrumput,jenis-jeniskulattertentuyang
merbahayadansebagainya.
c. Tercekik
Kemalanganjenisinibolehmenyebabkanseseorangitumengalami kesukaranuntukbernafaskeranarongga
pernafasanterhalangolehbendasingakibattertelanbendaataubahanseperti manik,guli,duitsyilingdan
sebagainya.
d. Lemas(drowning)
Lemasbolehberlakuapabilaseseorangitujatuhke dalamairseperti di kolam, parit,kolamrenangataulongkang.
Mangsa lemastidakdapatbernafaskeranaparu-parudipenuhi air.

36. e. Lemas(suffocation)
Lemasini berpuncadaripadakesukaranbernafaskeranaterkurungdi tempatatauruangyang tidakmempunyai
pengudaraanyangmencukupi.
f. Melecurdan Terbakar
Kemalanganjenisiniberlakuapabilaseseorangitucederaakibatterkenasuhuyangpanasdan bahanyang
menghakissepertiairpanas,besi panas,renjatanelektrik,percikanminyakpanas,ubatnyamuk,bahanberasiddan
sebagainya.
g. GigitanHaiwan
Kecederaanbolehberlakuakibatgigitanhaiwandanseranggaseperti lebah,ulardananjing.Gigitananjingbukan
setakatbolehmencederakanmangsamalahbolehmenyebabkanpenyakitrabies ataupenyakitanjinggila.
Langkah-langkahKeselamatan
a. Amalkansikap3P(Perhati,PelajaridanPrihatin)
Sikapini bolehdipupukdenganmeningkatkanpengetahuanmelalui pembacaandanmendapatkansumber-sumber
maklumatdaripadainternet atauagensi-agensi yangberkaitan.
b. PengawasanOrangDewasa
Pengawasandaripadaorangyanglebihdewasadapatmencegahmerekadaripadabermaindenganbendayang
merbahayaataupunbermaindi tempatyangberisikountukberlakukemalanganseperti di jalanraya,kolamdan
sungai.

37. c. PendidikanPencegahanKemalangandanKecederaandi PeringkatAwal
Pupukamalanpencegahankemalangandankecederaandari awal lagi iaitusemasakanak-kanaklagi.Ibubapadan
guru-gurumempunyai perananyangbesardalamaspekini.
d. Simpandi TempatyangSelamat
Bahan-bahanyangmerbahayaseperti racun,ubat-ubatandanalattajamhendaklahdisimpandi tempatyangselamat
dan sukardicapai olehkanak-kanak.
e. PertolonganCemas
Pertolongancemas(firstaid) merupakanrawatanawal yangdiberikankepadaseseorangyangberadadi dalam
keadaankecemasan.Sebelummendapatdoktordanjururawatdi klinikdanhospital.
Konseppertolongancemasberbezadengankonseprawatanbiasa.Bagi kecederaanringan,pertolongancemas
dikendalikandenganapasahajaperalatandanbahanyangada dansesuai di tempatkejadian.Apabilaberdepan
dengankeadaankemalangan,seseorangitumestitahubagaimanauntukmengendalikanpertolongancemas.Peti
pertolongancemasjugamesti adadi setiaprumah,dan sekurang-kurangnyaseorangdaripadasetiapahli keluarga
mestilahmahirmengendalikanpertolongancemas.Olehitu,pengetahuandankemahiranmengendalikan
pertolongancemasamatlahpentingkepadakeluargaandadanorang lain.
SumberBantuanKeselamatan
Ø pastikankeselamatanandaterjaminterlebihdahulusebelumandamembantuoranglain.

38. Ø tahudi mana danbagaimanahendakmendapatkanbantuankeselamatan.
Ø Ingatilahnomboragensi yang berkaitanuntukmendapatkanbantuan.
Ø tidakmembuatpanggilanpalsuataumembiarkananak-anakandaberbuatdemikiankeranaandabolehdidenda
atau dipenjarakan.
Ø sumber-sumberbantuankeselamatandi manaseseorangitubolehmendapatkanbantuan.Nyatakanlokasianda,
nama dan masalahyanganda hadapi denganjelas.Bagi setiapkeskecemasan,andabolehmenghubungi nombor999
keranapanggilanandaakan disalurkanke agensi-agensi yangberkaitanberdasarkankepadajeniskecemasan,
kemalanganataumasalah yanganda hadapi.
a. PolisDirajaMalaysia(PDRM)
Hubungi pihakpolissekiranyaandaberdepandengankeadaankecemasansepertikemalangandi jalanrayaatau
berhadapandenganbahayayangbolehmengancamkeselamatanandaseperti dirompak,diugutdansebagainya.
Janganpanikdan seboleh-bolehnyakawal perasaananda.Dapatkanbantuanorang yangterdekatyangbolehanda
percayai seperti kawanataujiran.
b. Jabatan PertahananAwam(JAPAM)
Agensi yangbertanggungjawabdalammembantudanmenyelamatkan mangsakemalangandi jalanrayadanorang
awam semasabencanaalamseperti banjir,gempabumi sertatanahruntuh.
c. Jabatan Bombadan Penyelamat
Agensi yangbertanggungjawabdalammencegahdanmengawalkebakaransertaaktiviti menyelamatdalambencana
alamdan kemalangan.

39. d. Unit KecemasandanKemalanganHospital danKlinikKerajaandanSwasta
Memberi bantuanperubatandari segi penghantaranpasukankecemasanke tempatkejadian(bagi ambulans
hospital atauklinikkerajaan).Mangsajugabolehdihantarteruske UnitKemalangandanKecemasanyangterdekat
sama ada di hospital kerajaanatauswasta.
e. PasukanBulanSabitMerah dan St. JohnAmbulance
Pasukanini merupakansebuahpasukansukarelayangmembantuagensi-agensiseperti yangdinyatakandi atas.
Keahliandantugas-tugasnyaadalahberasaskankepadaprinsipsukareladanmembantuoranglaindalamkeadaan
kesusahandankecemasan.
TOPIK5
• Penjagaankeselamatanbukansetakatmenjadi hangathanyaapabilaberlakunyasesuatu kemalangandi sekolah
tetapi mestilahmenjadi ialahsatuagendautamapengurusansekolah.
• Bertindaklahsebelumsesuatukemalanganberlakudanbukannyabertindakselepassesuatukemalanganberlaku.
• Infrastrukturbilikdarjahyangsesuai untukpengajarandanpembelajaranseseorangpelajarbukansetakatbersih
dan ceriatetapi mestilahselamat.
• Penyelenggaraanalat-alatbantuanmengajarsentiasamenjadi salahsatukeutamaanpihaksekolah.Peralatanyang
tidakdiselenggarakansecaraberkaladansempurnabolehmengurangkanjangkahayatpenggunaanperalatan
tersebut.
• Prosedurkeselamatandalambilikdarjahdanmakmal haruslahsentiasadiingatkandandimaklumkankepada
semuawarga sekolah.Prosedurkeselamatanmengutamakantigaperkarayangpalingutama iaitutahu,fahamserta
buat.

40. • Persekitaransekolahyangberteraskankepadaempatelemeniaitukecantikan,keindahan,keselamatandan
keselesaan(4K) amatlahbergunadalammembentukdanmenjaminsuasanayangkondusifuntuktujuanpengajaran
dan pembelajaran.Kemalangandankecederaandi kawasanpersekitaransekolahdapatdikurangkandengankaedah
menilai danmengawal risiko.
• KonsepSAFEdapatmenerangkanberkaitanpenjagaankeselamatandi sekolah.
TOPIK6 Bahan SokonganPendidikanPersekitarandi Sekolah
6.1 POLISI
Polisi asasdalamPendidikanPersekitaransekolahadalahmemastikan:
· Persekitaranbersihdankemudahanasasyangmencukupi.
· Sanitasi yangsempurnadanbekalanairbersihyangsempurna.
· Kitarsemulabahanterpakai.
Rancangan KesihatanSekolah (RKS) telahdijalankansejaktahun1967. Padatahun 1995, PertubuhanKesihatan
Seduniatelahmemperkenalkankonsep HealthPromotingSchool (HPS) berlandaskankepadaPiagam
Ottawa. Program BersepaduSekolahSihat (PBSS) yangtelahdilancarkansecararasmi olehMenteri Pendidikanpada
22 September1997. Strategi danaktiviti PBSStelahdiolahbagi mencapai matlamat“untukmewujudkanwarga
sekolahyangsihatdalampersekitaranyangselamat,sihatdanberkualitike arahmenujuWawasan2020”.
Komponen-komponenPBSSsepertiberikut:

41. · Pendidikankesihatandanpemakanan;
· Perkhidmatankesihatan;
· Hidupsihatdi sekolah;
· Kerjasamaantara sekolah danmasyarakat.
a. SokonganPihakKerajaan
i. PejabatKesihatanDaerah
1996, BahagianPembangunanKesihatanKeluargatelahditubuhkandi bawahJabatanKesihatanAwam.Kemudian
Program PenggalakanKesihatanSekolahtelahdilancarkan.
ii. PihakBerkuasaTempatan(PBT)
mempunyai hubungansecaralangsungdengansekolahterutamadalampenguatkuasaanundang-undangtempatan
seperti pelandansusunaturbangunan,pengurusandanpelupusansampah.Misalnyadalampendidikanpencegahan
AedesdanpenyakitDenggi (PPDa),PBTdilibatkanuntukbersama-samaPejabatKesihatandalamprogram
pendidikanmencegahdenggi.
a. PihakBomba
mengendalikanaspekkeselamatanbangunankhususnyadalampelanmencegahkebakaran dankecemasan.
Latihanfire drill danpelankecemasankebakarandijalankandi sekolahdenganbantuandankepakaranpihakbomba.
b. PihakPolis
menjadikandasar”anakangkat” sekolahdalammemberi pendidikandanpencegahanjenayahdi sekolah. Selainitu,
BahagianNarkotikPDRMturutterlibatdalamkempenpendidikanpencegahandadahuntukmemastikan
persekitaransekolahbersihdaripadagejaladadah.

42. b. BadanSwasta danBerkanun
IndahWater Konsortium
bertanggungjawabdalam pengendalianloji septikdi sekolah.Selaindari bertanggungjawabdalampenyelenggaraan,
memberi nasihatbagaimanahendakmengekalkankebersihanpersekitarandanpengurusanairkumbahansecara
selamat;
Kawalankeselamatansekolahdanpelankeluarmasukke kawasansekolahdiswastakansepenuhnya.
c. Sukarelawan
Program TajaanAgensi Kerajaan
Salahsatu badansukarelayangseringmembantupihaksekolahadalahKelabPROSTAR(ProgramSihatuntuk
Remaja) danKelabDoktorMuda - menyedarkanpelajartentangkepentinganamalanhidupsihatdankebersihan
persekitaransekolah.
Rela
IkatanRelawanRakyatmembantupihaksekolahdalammemantauperkembanganaspekkeselamatanpelajardan
persekitaran.
PersatuanBelia
memainkanperanansecarasukarelamembantupihaksekolahdalammemantaudanmeningkatkanaspek
kebersihansekolah.
6.2 KURIKULUM
PK KBSRdisusunmengikuttigatunjang: - pemeliharankebersihansertakeselamatanpersekitaransecaraberkesan
untukmeningkatkantaraf kesihatan.

43. 6.2.1 KonsepdanPengetahuanAsas
a. Konsep - Tahun 4 - keselamatan - memberi tumpuankepadabagaimanamenjagakeselamatandi jalanraya,
keselamatandi airdankeselamatanberkaitanapi (puncakebakarandancara mencegah).Asaspertolongancemas
untukmembantu mangsayangmendapatkecederaanringansepertilukakecil,tercalar,lebamsertaterseliuhdi
peringkatsekolahmuladiperkenalkan.
b. Program BersepaduSekolahSihat (PBSS):PerkhidmatanPergigian,PerkhidmatanKesihatanSekolah,Persatuan
BulanSabitMerah serta St.JohnAmbulansjugadiperkenalkanpadaTahun4.
c. Tahun 5, kurikulumkeselamatanmendalamiaspekkeselamatandi rumah,sekolahsertatempatbermain.
Langkah-langkahbagi bagaimanamengelakkankemalanganadalahdenganmenitikberatkan petunjukatautanda-
tanda jalanraya. Puncakebakarandanbagaimanalangkahpencegahanturutdibincangkantermasukasas
keselamatandi airdenganpenumpuankepadabanjir.
d. Tahun 6, kurikulummendedahkanparapelajarkepadaaspekkeracunanmakanan akibatmakanantercemar,
luputtarikhsertatin yangkemik.Penyakitberjangkitmuladibincangkandantumpuandiberi kepadapenyakit
bawaanair dan vektor.
6.2.2 SumberKurikulum:
a. PenglibatanMuridSecaraPenghayatanIlmu.Contoh:muridakan diterangkanbagaimanapenyakitMalaria
merebak.
b. Interaksi denganGuru,Rakan,Masyarakat dan Badanatau Agensi Berkaitan
Pelajarakandiberi peluanguntukmendapatkanilmuataupengalamanmelaluiperbincangandenganguruberkaitan
prosedurhidupsihat,puncakebakaranmelalui lawatanke balai bomba.
c. PenyimpananRekodKesihatandanKegiatanMuridsebagai Bukti Pembelajaran

44. d. Menjemputataumelawatagensi-agensi yangberkaitandengankeselamatan,kesihatansertaundang-undang
untukmendapatpengetahuandanpengalamansecaralangsung.
PerincianKurikulum
a. KesihatanDiri danKeluarga
Konseptunjangini adalahpenjagaanasaskesihatandiri,keluargasertamasyarakatsecaraprosesberterusan.
Tumpuandiberi kepadakesihatandiri,seksualiti,kekeluargaan,perkahwinansertakeibubapaan.
b. Gaya HidupSihat
Konseptunjangini adalahpengalamanaktivitikehidupanharianyangsihatdanmenjauhi tingkahlakuberisikosecara
berterusan.TumpuandiberikankepadapengetahuandankemahiranuntukpencegahanPenyakitBerjangkit(bawaan
vektor,air,makanandan seksual).
c. KebersihandanKeselamatanPersekitaran
Konseptunjangini merujukkepadausahapemeliharaansecaraberkesandanmeningkatkantaraf kesihatan.
Tumpuandiberi kepadapencegahanpenyakitberjangkit,keselamatanpersekitarandanpertolongancemas.
6.2.3 KesepaduanKurikulumdgnMata PelajaranLain
KurikulumPKbukanhanyamempunyai kesepaduandenganPJbahkansalingmenguatkandisiplin ilmuseperti
berikut:
a. KesepaduandenganMataPelajaranSains

45. Topik-topikbahayaseperti topikmerokok,alkohol sertaAIDSdalampendidikankesihatanmembincangkansecara
saintifikbagaimanapuncadanakibatatau kesandari bahan-bahantersebut.
b. KesepaduandenganMataPelajaranMoral
Topikrasuah,etikasertakeganasandalamsukanmempunyai kesepaduanyangjelasdenganpendidikanmoral.
Falsafahmoral secaraepistimologi dibincangkandenganjelasdalammenanganimasalahrasuah,etikaserta
keganasandalamsukanitu.
c. KesepaduandenganMataPelajaranGeografi
Mempelajari topikpencemaranalamsekitar,secaramendalamdenganmembincangkanpunca-puncapencemaran,
lokasi,sifatsertaragammanusiamempunyai persamaansebagaimanaiadipelajari dalammatapelajarangeografi.
d. KesepaduandenganIlmuKonsumerdalamPendidikanKesihatan
Topikseperti jenayahjuvana,penderaankanak-kanakdankonsumerismemendidikpelajaruntukmemahami
fenomenamasalah-masalahtersebut.
e. KesepaduandenganMataPelajaranPerubatan
DalamPK, topikpertolongancemasdanbantumuladibincangkandenganjelasdanterperinci.Asas-asasbagi
merawatkecederaansepertimelecurdanpatahdibincangkandenganteliti sebagaimanaprosedur-proseduryang
diamalkanolehparamedik.
6.3 AKTIVITI
Persekitaransekolahmestilahmenyediakanpeluangdanruanguntukpara guru danmuridbagi kehidupanyanglebih
sihatdari aspekjasmani,emosi,rohani sertaintelek sebagaimanayangtermaktubdalamFalsafahPendidikan
Negara.

46. a. Memastikansemuakemudahanasasdi sekolahbukansahajamencukupitetapi dijagadandiurusbersamaoleh
semuawarga sekolah.Ini bagi memastikankeadaanadalahbersih,ceria,selamatsertasihat.
b. Memastikanpersekitaransekolahsentiasabersihdanselamatmelaluiaktiviti seperti gotong-royongatau
program seminitsebelummemulakanpengajarandanpembelajaran.Ini akanmenyemaierti tanggungjawabdan
kesedaran.
c. Memastikantempat-tempatutamasepertikantin,asrama,perpustakaansertadapurasramasentiasabersih,
selamatdanjuga mematuhi peraturan-peraturankesihatansebagaimanatercatatdalamgarispanduankantin
sekolahdalamPekelilingBekalanBil.2/1994(PengendalianAsrama).Ini adalahbagi memastikanpengalaman,
penyediaandanpengambilanmakananberkhasiatdanbermutuolehsemuawargaselarasdengandasarpemakanan
sihatuntukkesihatan.
d. Memastikandanmendaulatkankawasansekolahsebagai kawasanbebasdaripadaasaprokok.Papantanda
amaran, teguranterhadapibubapamelalui aktiviti PIBGsertamemupukkesedaranpendidikanyangtinggi perlu
dipraktikkan.
e. Menyediakankemudahantongsampahuntukkaedahkitarsemuladi dalamkawasansekolah.Dengan
pengasingansampahini,prosesmengitarsemulaakanlebihmudahjikaperludiperaktikkandenganbetul.
6.3.1 KajianKes
a. Membuat lawatandi tapak-tapakpelupusansampahdi tempatandayangdiuruskanolehPihakBerkuasa
Tempatan.Senaraikankebaikandankelemahansertanyatakanadakahpusattersebutmempunyai piawaipelupusan
sebagaimanayangdiamalkan.
b. Membuatbanciandi daerahanda untukmengenalpasti bilangansekolahyangbenar-benarmempraktikkan
“sekolahbebasdaripadaasaprokok”.

47. c. Menjalankankajiandi sekolahyangmempunyai perkhidmatanpergigianuntukmendapatkanmaklumat
peratusanpelajaryangmendapatkemudahandanbagaimanapusattersebutmembantupelajardalam
meningkatkanmutukesihatanoral.
6.3.2 ProjekdanPoster
a. Sediakanlaluanjogingyangmenarikdi sekelilingpersekitaransekolahanda;
b. Ceriakandantingkatkantahapkebersihankantinsekolah;
c. Cipta tongsampah untukbahankitarsemuladaripadabahanterbuang;
d. WujudLorong Ilmuatau PondokKesedaranKesihatanPersekitaran.
i. Kami Benci Dadah.
ii. SekolahCeriaPelajarBerjaya.
iii. SekolahBebasAedes.
iv. KitarSemulaMenyelamatkanDunia.
v. KantinBersihMakanan Selamat.
6.3.3 Aktiviti Online

48. Di erateknologi masakini,pembelajaranbolehberlakutanpasempadan.Tidakadalagi istilahbilikdarjahatauguru
yang bercakapdi depanuntukmenjadi ikonpembelajaran.Pembelajaranbolehdijalankandi mana-manadengan
syarat mempunyai aksesinternetdankomputer.Pembelajaranbolehberlakutanpahaddansempadan.Ini
memerlukanpendekatandanistilahbarudalampembelajaranhari ini.Sebagaiaktiviti online,cubalayari untuk
mencari berapabanyaksekolahdi negeri andayangtelahmenyediakanlamanwebsendiri.Buatsemakantentang
berapabanyaksekolahyangmempunyai lamanwebyangmengandungi aksestentangbahan-bahanberkaitan
kesihatan.
RUMUSAN
· PendidikanKesihatanPersekitarandapatdilaksanakansecaraformal danjugatidakformal.PendidikanKesihatan
Persekitaranmenjaminwujudnyapersekitaransihatyangmembentuksuasanasejahterabagi wargasekolah.
· PendidikanKesihatanPersekitaranbolehdijalankansecaraperkongsianbijakdenganagensi-agensi lain.Agensi-
agensi luardapat memberi sokongandalambidangmasing-masing.
· Usaha-usahaperluuntukmenambahbaikaktiviti-aktivitiyangdijalankandi sekolahuntukmemperkemaskan
PendidikanPersekitaran.
· Menjadikanmatapelajaran PendidikanKesihatansebagaikesepaduandenganmatapelajaranakademikyang
lain.Warga sekolahkhususparapelajarharusdiberi pendedahandalampembelajaranberdasarkanpengalaman
bersamaagensi-agensi luar.
TOPIK7 KUALITIAIR
7.1 SUMBER-SUMBER AIR DAN KUALITINYA

49. - bekalanairdi negara kitadiperolehi daripadaairhujanyangditakungdalamempanganyangdibinadi kawasan
tadahanair. Kawasantadahanbiasanyajauhdari penempatanmanusiadandikelilingikawasanhutanyangtebal
sama ada berbentuk primeratausekunder.
- Hutan sangatpentingsebagai penampanuntukmengelakairdari bergerakdenganlajuke hilirseterusnyasempat
menyerapke dalamtanahdan akan berkumpul.
- Airyang dikumpul ini akanmelalui prosespembersihandi loji-lojipembersihanairdi manakuman-kumanakan
dibunuhdanair akanditapisdenganrapi (AmerikaSyarikat).
Sumberairsemulajadi yangdigunakanolehmanusiaterdiri daripada:
a. AirKerpasan
Kerpasanbermaksudprosespelepasanairdari awanyang menghasilkanairhujan,saljiatauhujanbatu.Proses
kerpasanini merupakanlaluanpentingbagi airdi atmosferakembali semulake bumi dankebanyakannya
dipulangkandalambentukairhujan.
Awanyang terapungdi atmosferamengandungiwapairdantitisanawan yang tidakdapat jatuhke permukaanbumi
sebagai hujankeranasaiznyayangkecil,tetapi secarahimpunansaiznyaadalahcukupbesaruntukmembentukawan
yang dapatdilihatolehmanusiawalaupundari bumi.Proseshujanhanyadapatberlakujikatitisanairmula
mengalami proseskondensasi danbergabunguntukmembentuktitisan-titisanairbesardanmenjadi cukupberat
untukmembentukhujan.Pembentukansatutitisanairhujanmemerlukangabunganberjuta-jutatitisanawan.
Kadar kerpasanberbezadari segi kedudukangeografi danmasa.Penerimaanairhujanadalahtidaksekatabagi dunia
ini,walaupundalamnegarayangsama.
b. Air Permukaan

50. Kewujudanairdi permukaanbumi merupakansatubahagiandalamkitaranairyangmempunyai signifikasiyang
tinggi kepadasemuabendahidupdi mukabumi ini.Cth:sungai,kolam, tasik,tasikbuatanserta’TanahLembap’.
Pengaliranairkeluardanmasuksertaperubahanmusimakanmenyebabkankuantiti airdalamsungai dantasik
sentiasaberubah-ubah.Pengaliranmasukadalahdisebabkanolehkerpasan,airlarianpermukaan,resapanbawah
tanah danpengalirandaripadacabang-cabangsungai kecil.Airpermukaanialahnadi penggerakbagi semuabenda
hidup.
Terdapathanya 3% air tawar daripadajumlahairdi bumi manakala tasikair tawar paya bakauhanyamembekal
0.29% daripadaair bumi.20% daripadajumlahairtawar didapati dalamsebuahtasikiaituTasikBaikal di Asia.Selain
itu,20% lagi tersimpandi dalamGreatLakes(Huron,Michigan,dan Superior) yangterdapatdi AmerikaSyarikat
(Shneider,2005). Sungai hanyamenyumbangkepada0.006% daripadajumlahair tawardi bumi ini.Daripadastatistik
ini,terbukti bahawakitasangatkekurangansumberairuntukkeperluanmanusiadi seluruhdunia.
c. AirBumi
Kebanyakanairbawahtanah berpuncadaripadakerpasanyangmenyerapmasukke bawahdari permukaanatas
bumi.Permukaanlapisanatastanah ialahzontidaktepu,dankuantiti airnyaakanberubahmengikutperubahan
masa tetapi tidakakanmenepukantanahdenganair.Di bawahlapisanini ialahzontepuair,iaitukawasanyang
mengandungi liang,rekahansertaruangdi antara partikel batuyangdipenuhi olehair.
Kerpasanyangmenyerapmasukke dalamsub-permukaantanahselalunyabolehdidapati dalamduabentukberbeza
iaitu:
i. ZonTidakTepu
§ Terdapatair di dalam celah-celahsub-permukaanbatutetapi tanahnyaadalahtidaktepudenganair.

51. § Bahagianatas bagi zon tidaktepuair ialahzontanah yangmempunyai ruang-ruangyangdibentukolehakarpokok
tumbuhanyangmembolehkankerpasanairuntukmengalamiprosesresapan.
§ Tumbuh-tumbuhanakanmenggunakankandunganairdi zontanahini.
ii. ZonTepu
§ Terletakdibahagianbawahbagi zontidaktepuyangdiisi sepenuhnyadengan airdi celah-celahruangdi antara
batu danpartikel tanah.
§ Manusiadapat menggali perigi di kawasanini untukmengeluarkankandunganairnya.
d. Punca-puncaLain
i. Mata Air
- terjadi apabilasebuahakuifertelahdipenuhi olehairsehinggamelimpahkeluarke permukaanbumi.
- bolehdidapati dalampelbagai jenissaiziaitudari saizyangkecil (mengalirselepashujanyanglebat) kepadakolam
mata air yangbesar sehinggabolehmengalirkanairsebanyakberjuta-jutalitersehari.
- terbentukdalampelbagaibatu,tetapi kebanyakannyadidapati dalambatukapurdandolomityangakanmerekah
secara mudahdan bolehdilarutkanolehairhujan.
- Mata airpanas adalahmata air yang biasatetapi airnyaadalahsuamdan di kawasantertentuadalahpanasseperti
di La Hotspring,Besut.

52. - didapati di kawasanyangtelahmengalami aktiviti letupangunungberapi iaituairtelahdipanaskanapabila
bersentuhandenganbatu-batapanasjauhdi bawahpermukaanbumi.
ii. BongkahAisatau Iceberg
- bolehdidapati samaadadi KutubUtara atau KutubSelatan.Perubahancuacadan peningkatansuhubumi
menyebabkansuhubumi meningkat.
- Kesanini menyebabkanbongkahaismencairdanmeningkatkankuantiti airdi lautan.
7.2 PENCEMARAN AIR
Punca daripadaduacara terpentingiaitu:
- Pencemaransecarakelompokberpuncadaripadapusatrawatanairkumbahannajis,industri kimiasertapusat
penternakanhaiwan.
- tidakterkelompokdikenal pasti daripada aktivitipertaniandanhakisantanah.Aktivitipertanianmelibatkan
penggunaanbajadanracun yang akan mencemarkanair.
- Masalahutama pencemaranairsebenarnyaberpuncadari aktiviti manusia.Dari kawasanpenempatandi
sepanjangsungai merekamembuangsampahdannajisdengansesukahati.Pusatrawatankumbahannajismanusia
yang diuruskanolehIndahWaterKonsortiumSdn.Bhd.(IWK) telahmeningkatkepada9,060 lokasi pada2006
berbanding8,782 lokasi padatahun 2005. Selangormerupakannegeri yang mempunyai pusatrawatankumbahan
terbanyak(2,530 : 28.3%), Perak(1,343 : 14.8%), Johor(1,010 : 11.1%) dan Negeri Sembilan(928: 10.2%).

53. 2006, JabatanAlamSekitar(JAS) melaporkan - 18,956 kejadianpencemaranairdisebabkanolehpencemaransecara
kelompokseperti:
a. Pusat rawatankumbahannajis(9,060: 47.79% melibatkan601 rumahpam air);
b. Perkilangandanindustri (8,543: 45.07%);
c. Pusat ternakanhaiwan(869 : 4.58%);
d. Industri agro-base (484: 4.58%).
7.2.1 Punca PencemaranAir
- sumberairsungai untukminumandanpada masa yangsama sebagai tempatpembuangankotorandannajis.
- Aktiviti manusiaselalunyameningkatkanpencemaranpuncaairbersih.
- JabatanAlamSekitar(JAS) telahmelaksanakanProgramPemantauanKualiti AirSungai di Malaysia(1978) bertujuan
untukmeningkatkantahapkualiti airsungai,mengesanperubahandanmengenal pasti puncapencemaran.
- Data-datakualiti airtersebutdigunakanuntukmenentukanstatuskualitiair,samaada bersih, sederhana
tercemaratau tercemardan untukmengkelaskansungai di dalamKelasI,II,III,IV atauKelasV berdasarkanIndeks
Kualiti Air(IKA) danPiawaianSementaraStandardKualiti AirKebangsaanuntukMalaysia(INWQS)setiaptahun.
IndeksKualiti Air(IKA) dikiraberdasarkanenamparameterutama:

54. i. KeperluanOksigenBiokimia(BOD)
ii. KeperluanOksigenKimia(COD)
iii. Ammoniakal Nitrogen(NH3N)
iv. pH
v. OksigenTerlarut(DO)
vi. Pepejal Terampai (SS)
parameterlainjugadianalisasepertilogamberatdanbakteriamengikutkeperluansesuatutempatataustesen.JAS
jugatelahmenubuhkan15 buahstesenpemantauankualiti airsungai secaraautomatikuntukmengesanperubahan
secara terusmeneruskepadakualitiairsungai di Sg. Perai (SeberangPerai –PulauPinang),dansebagainya.
Punca pencemaranairjugabolehkitahuraikansecaraberikut:
i. Aktiviti Manusia
Manusiayang rakus dantidakbertanggungjawabtelahmenyebabkanbanyakpuncaairbersihmulatercemar.
- Penerokaanmanusiatelahmenyebabkanbanyakhutanditebangdanmenyebabkanairhujanyangturunbergerak
denganlajudanmembawakotorandan lumpurke dalamsungai.Lumpurini menyebabkankualiti airmenurun
keranamengandungi kelodakyangtebal.
- Penempatanmanusiajugamelibatkanaktiviti pembuangansampahdankelemahanpengurusansisakumbahan.
Sampahyang dibuangmerata-rataakhirnyaakansampai kepadapuncaair dan berlakulahpencemaran.

55. - Sistemkumbahanyangtidakdiuruskandenganbaikmenyebabkanbukansahajasungai tercemardenganbakteria
tetapi turutmencemari puncaair dalamtanah.
- Pelepasansisatoksikke dalamsungai hasildaripadaperkilangandanpertanianmenyebabkanbukansahajapunca
air tercemartetapi turutmenjejaskansumber makananyangtinggal dalamairseperti ikandankerang.
- Aktiviti pertanianyangberskalabesarbiasanyamenggunakanbajakimiadanracunmakhlukperosakyangboleh
memasuki sistemaliransungai selepashujan.Sisatoksikyangmengandungi kadmium, plumbumsertaraksaadalah
bahan pencemaryangdapatmengancamnyawamanusiadanorganismalain.
ii. Proses-prosesSemulajadi
- Air jugabolehtercemarmelalui prosessemulajadi seperti banjiryangmenenggelamkansemuatandas,tangki
najis, tempatpelupusansampahdankilang.
- Musim kemarauyangmelampaujugamengganggukandungankimiaair.Sumberairyangditakungakan
kehilanganvolume melalui penyejatanmenyebabkankandungangaramdangalianakanmeningkatosmolaritinya.
- Letupangunungberapi dan bencanaalamyang lainjugabolehmenyebabkanberlakupencemaranpuncaair
secara semulajadi.Larvadari gunungberapi yang bercampurdengansulfurmenyebabkankandungandanpuncaair
terjejasdenganteruk.
iii. PengolahanAirKawasanLuarBandar
Kerajaanmembinaloji airdi kawasantinggi untukmeningkatkangraviti.Airdari kawasantadahanataupunsungai
akan dirawatterlebihdahulusebelumdisalurkanke paiputama.Penekananakandiberikankepadakawasan
terpencil seperti perkampunganOrangAsli danBumiputeradi SabahdanSarawak,ladangkecil sertasekolahluar
bandar.

56. Pembangunanairtanah,penuaianairhujansertasistembekalanairberasaskangraviti jugadilaksanakandi kawasan
luar bandar.Programcarigali dan pembangunanairtanahjugaakan dijalankanuntukmembekalkanairke kawasan
lainyangkekuranganbekalanairdanuntuktujuanpengairan.
PendekatanPengurusanSumberAirBersepadu(IWRM) akandiperkenalkanuntukmencapai pembangunansumber
air yangmampan.KajianKebangsaanMengenai PelaksanaanSecaraBerkesanPengurusanSumberAirBersepadudi
Malaysiayang dimulakanpadatahun2005 dijangkasiapdalamtempohRancanganMalaysiake-10.Kajiantersebut
akan merangkapelantindakandanprogramuntukmeningkatkankesedaranterhadapIWRMsertamencapai
pengurusansumberairnegarayangcekap danmampan.
iv. KaedahPembuanganSampah
Sampahadalahsisa daripadaaktiviti kehidupanmanusiayangsemakinmeningkatpengeluarannyasetiaphari. Purata
0.5kg sampah dihasilkanolehsetiaprakyatMalaysiatidaktermasuksisakumbahanpadasetiaphari.
Prosespengurusansampahsangatmahal walaupundikelaskansebagai sisakehidupan.Skoppengurusannyameliputi
tiga kategori perkhidmataniaitu kutipan,pengangkutan danpelupusan.Kosoperasinyaadalahmahal,terutamajika
pelupusanmenggunakankaedahrawatantermal seperti lojiinsineratorataumenggunakankaedahrawatan
bioteknologi seperti tapakpelupusansanitari.
Penglestariansampahsepatutnya bermuladenganpengasinganbahanyangperludilupusdanyangbolehdikitar
semula.Bahanyangbolehdikitarsemulamemberi impakyangbesarterhadapekonomi di manabahanyang
dipungutmempunyainilaikomersial.Bahanseperti kertasdanbotol adalahbahan yangdapat dikitarsemuladengan
kosyang sangat rendah.Sampahjugaterdiri daripadasisapejal sepertilogamtertentu.Olehitu,sampahjenisini
atau lebihdikenali ‘sisapepejal’dari segi teknikal,dapatdikelaskansebagai sumber.Denganitupotensi sumber
dalamsampahbolehdinilai dandigunakanbergantungkepadaciri danjumlahkandungannya.
Kecuaianpengurusanpengangkutanjugamenyebabkanbanyakrungutandaripadamasyarakat.Lori yang

57. mengangkutsampahmengabaikantahapkebersihanmenyebabkantitisanleachate (airresapansampah) dari lori
sampahyang memualkan,tertumpahdi sepanjangjalanyangdilalui.
Penubuhansyarikatkonsesi pengurusandanpelupusansisapepejalSouthernWaste ManagementdanAlamFlora
merupakanlangkahkerajaandalammeningkatkankeberkesananpembuangandanpengurusansampahtermasuk
pembuangansisakimiaberjadualdansisapejal.Di sampingitu,kerajaanjugamenubuhkansebuahtribunal bagi
mendengarpelbagai kesrayuanyangdikemukakanberhubungdenganmasalahalamsekitar.
Untuk meningkatkankeberkesananpengurusansampahdi negarakita,pengurusanharusdiselesaikanmenerusi
pendekataninstitusi danperundanganseperti yangsedangdilaksanakandi negara-negaramaju.
Dari segi kaedahpelupusan,agakmustahil kebanyakanPBTdapatmenyediakankaedahpengurusansampahsecara
lestari danmesraalam keranaketerbatasankepakaran,kosdantarif.
Kitajuga mengharapkanpembangunandankajiandalampelupusansampahmodendiutamakanuntukkita
mendapatkaedahdantatacara baruyang lebihberkesan.Denganpenglibatangolonganprofesional pelbagaidisiplin
bagi memanduperkembangandankemajuanbidangpengurusansisapepejal akanmendekatkankitadengan
matlamatpengurusansecaralestari.
Ia juga perlumembabitkanseluruh pihak,khususnyaorangramai supayalebihlestari dari segi penghasilan,
pengasingan,penggunaansemuladanpembuangansampah.Hanyadenganwujudnyasinergi dankerjasamasemua
pihak,makapengurusansampahdi Malaysiabolehditingkatkan,sekaligusmenjadikansampahsebagai sumber,
bukansekadarsisakehidupanyangberpotensi mencemarkansumberair,tanahdanudara.
7.3 KUALITIAIR DAN KAITANNYA DENGAN KESIHATAN
Airminumanmemerlukankualitiyanglebihtinggi keranaairmerupakansebahagiandaripadafaktorkesihatan
manusia.Kualiti airbolehdilihatdalambentukberikut:

58. a. Kualiti Kimia
Disebabkansifatairyangmerupakanbahanpelarut,airbolehmembawasifatkimiayangpelbagai danberagam.
MenurutTebbutt(1983), air mempunyai sifat-sifatkimiayangpentingsepertiberikut:
i. pH
Potensi ionH+ yangakan menentukansifatkimiaairsamaada asidatau alkali.
Secara mudahnyaair(H2O) bolehdipisahkankepadaion-ionseperti berikut:
SkalauntukmengukurpH bagi air adalah antara 0 hingga14 dan air yangsesuai diminumseharusnyaneutralpada
pH 7.
ii. Potensi PengoksidandanPenurunan
Dalamprosespengoksidaan,nisbahantarabahanyang terlarutdalamairbagi membentukpengoksidaandan
penurunanakanberubah-ubah.Prosespengoksidaanmelibatkanpemindahanelektronmanakalaprosespenurunan
melibatkanprosespenambahanelektron.Tidakbersesuaiandengansifatairyangdapat melarutkansebahagian
besarbahan kimiasamaada bahan pengoksidaanataubahanpenurunan.
iii. Kealkalian
Airmengalami sifatkealkaliandisebabkanolehterlarutnyabahanseperti HCO3,CO3 atau OH– Kealkalianair
biasanyadipengaruhi olehtindakbalasdari tanahyangmengandungi batukapurdi manaair diperolehi:
CaCO3 + H2O + CO2 → Ca (HCO3)2

59. iv. Keasidan
Keasidanairsecarasemulajadi biasanyadipengaruhi olehsifatdansistemCO2 danHCO3 yangbertindaksebagai
penimbal.Kedua-duabahantersebutbolehmenghasilkanH2CO3yangselalunyaterhasilbilaCO2yangtebal di udara
terlarutdalamair hujanyangmenghasilkanhujanasid.
v. KekerasanAir
Kekerasanairbolehdibahagi kepadaduaiaitukekerasankarbonatdankekerasanbukankarbonat.Kekerasanairjuga
dikenali sebagailiatdisebabkankehadiran ionCa2+ danMg2+ dan sesetengahnyakeranakehadiranFe2+.Logamini
selalunyadikaitkandenganSO4,Cl–danNO3. Sifatairini biasanyarentandengansabundi mana sabungagal
berbuihdanair tidakdapatdilembutkan.
vi. OksigenLarut(DO)
Airyang tercemarbiasanyamengandungi banyakkandunganbahanorganik.Kandunganorganikinibolehdiukur
denganfaktorkeperluanoksigenuntukpenstabilannya.AdabeberapaparameterDOyangdigunakaniaitu:
§ BOD – Keperluanoksigenolehmikroorganismayangmenguraikanbahanorganikdi dalamair.
§ COD – Ia adalahkeperluanoksigenolehbahanendapcemarkimia.
§ PV – terdiri daripadanilai permangganatiaituhasiltindakbalaskimiadenganmenggunakanK2Cr2O7.
vii. Klorid
Kloridbanyak membawamasalahkepadakualiti rasapadaair dan seringterlepasdalamsistempembersihanair
keranasifatnyayangmudahlarut dalamair,mempunyai keistimewaanmembunuhkumansertatidakberbahaya
kepadamanusia.Walaubagaimanapun,kajianmutakhirmenunjukkankandunganklorinyangtinggi boleh
menjejaskantahapkesihatanbayi dalamkandungan(Hwang,2008).

60. b. Kualiti Biologi
- bermaksudkandunganairbersihseharusnyabebasdaripadafaktorbiologi seperti cacing,amoeba,plasmodium,
parmesium,bakteria,kulatsertavirusyangbolehberadadalamair.Faktorpencemaranbiologi airbiasanyaberlaku
apabilaairdicemari olehnajishaiwanataumanusia.Umumnya,airyangdipengaruhi faktorbiologi berpuncadari
pelbagai sumberseperti airperigi,sungai,tasik,airyangbertakung,airkumbahansertaairsaliran.
Airbertindaksebagai satuperantaraatau pembawabagi transmisi mikro-organismapenyebabpenyakit.
Penambahanbahanorganikke dalamairbolehmerendahkankualiti biologiair.Bahanorganikakanmenyebakan
keaktifanmikrob.Gejalapencemaranorganiksepertihaiwanmati danberbaubusukmisalnya,adalahdisebabkan
olehpeningkatanaktivitimikrob.Di dalamkawalanmutuair,bakteriabukanpatogeniaitubakteriayangadakaitan
dengannajisdigunakanuntukmenilai kehadiranpencemarannajisdi dalamairdan secaratidaklangsung
menunjukkankehadiranmikroorganismapatogen.
RUMUSAN
· Airmerupakankeperluanutamamanusiadanperludikekalkantahapkebersihannya.
· Airterdiri daripadapelbagai jenisseperti airkerpasan,airpermukaandanairbumi.
· Pencemaranairberlakukeranaaktivitimanusiayanggagal mengurussisadansumberyangmenyebabkanair
tercemar.
· Kaedahpembuangansampahperludilestarikanagarkitatidakakanditimpamusibahakibatsistempelupusanyang
tidakberkesan.
· Airyang bersihmenjaminkesihatan.

61. TOPIK8 PENCEMARAN PERSEKITARAN
8.1 PUNCA DAN JENISPENCEMARAN
- global warmingataupemanasanglobal,iaitusatufenomenadi manasuhudunianaikakibat kemerosotanlapisan
ozon.Lapisanozonamat pentingdalammelindungi bumi daripadasinaranultraungumatahari.
Akibatpeningkatansuhubumi,salji danglasierdi kutubutaradan selatansemakincairdandiramalkanakan
menyebabkankenaikanparasairlaut.Kesan:tempatataunegarayang beradadi bawahparas lautdinaiki air.
8.1.1 PencemaranUdara atau Atmosfera
- berlakuapabilabahanberacunatautoksidsamaada dalambentukgas,asap atau habukdilepaskanke udara.
- Punca:kilang-kilangdi kawasanperindustrian,kenderaanbermotor,kapal terbang,pembakaranterbuka,
kebakaranhutandan sebagainya.
- puncapencemaranudara olehfaktorsemulajadi seperti letusangunungberapi.
Kajiansaintifiktelahmembuktikanbahawapencemaranudaramenjejaskanaspekkesihatanmanusiabaiksecara
langsungdantidaklangsung:masalahjangkitansaluranpernafasan,paru-paru,kanserdansebagainya.
Fenomenahujanasid jugamerupakankesansecaratidaklangsungakibatpencemaranudarakepadatumbuh-
tumbuhan.
Bahan cemaryang dikeluarkanbolehdikategorikankepadaduasumber:
Ø Sumberprimeradalahberpuncadaripadaprosesseperti debudaripadaletusangunungberapi,gaskarbon
monoksidadaripadakenderaanbermotorataugassulfurdioksidayangdilepaskandari kilang.

62. Ø Sumbersekunderberlakuapabilabahancemaryangdikeluarkanolehkilangitubukansahajamencemari udara
secara fizikal malahbertindakbalasdenganudara.Contoh,berlakunya kabusfotokimia(photochemical fog) di
peringkatlapisanozon.
Fenomenahujanasid di manabahancemar bertindakbalasdenganudarayangmenyebabkankandunganairhujan
yang jatuhke bumi mempunyai paraskeasidantinggimenjejaskantumbuh-tumbuhandankehidupanakuatik.
8.1.2 PencemaranAir
Pencemaranairmelibatkansumberairseperti tasik,sungai,lautsertaairbawahtanah yang dicemari olehbahan
cemar yangdikeluarkanmelaluiaktiviti-aktiviti manusiaseperti perkilangan,pertanian,perumahan,penerokaan
tanah dansebagainya.
Airdikatakantercemarapabiladicemari olehbahancemarantropogenikdantidakdapatmenampungataumenjadi
sumberuntukkegunaanmanusiasepertiuntukairminumanatausebagai tempatuntukhidupanbiotikseperti ikan,
kerang,batukarang dan hidupanlain.
Faktor-faktorsemulajadi :letusangunungberapi,pertumbuhanalgasertagempabumi jugabolehmengubahkualiti
air.
Antara faktor-faktorlainyangmenyebabkanpencemaranairialah:
a. Patogen
Pencemaranyangberpuncadaripadabahancemar seperti patogenyangterdiri daripadamikroorganismayang
merbahayakankesihatanmanusia.Ahlisainsmenggunakankadarkehadiranmikroorganismapatogendalamair
untukmenentukansamaadaair ituselamatuntukkegunaanmanusiaatautidak.Indikatorkehadiranpatogenyang

63. digunakanialahdenganmengukurkehadiransejenisbacteriamerbahayaiaitu Coliform, Salmonella,cacingparasit
(helminth), CryptosporiumParvum.
Sumberairkumbahanialahdari kawasanperumahandari rumah, pejabatdankedai disalurkanteruske laut,ladang
penternakanyangtidakmengamalkanaspeksistemsisakumbahanyangsistematikjugabolehmenyumbangkan
kepadamasalahpencemaranairini.
b. Bahan CemarKimia
Bahan cemarorganik terdiri daripadabahan-bahanbuanganseperti detergen,bahankimiauntukmemproses
makanan,racun makhlukperosakdanrumpai,bahanpetroleumdanhidrokarbon,kayudanhasil pembalakandan
sebagainya.
Bahan bukanorganik terdiri daripadalogamberatyangdikeluarkanolehkenderaanbermotordandibawaolehair
larianpermukaansemasahujan,mendapanataulumpurakibatdaripadapembinaan,pembalakansertabajayang
mengandungi bahannutrienseperti nitratdanfosfatyangdigunakandi kawasanperladangan.
c. PencemaranTermal
Perbezaandanperubahansuhuairbuanganmenjejaskankehidupanakuatiksepertiikan,kerang,plankton,batu
karang dan sebagainya.
Contoh:air yangdisalurkanataudibuangke dalamsungai atau tasiksetelahdigunakanuntukmenyejukkankilang
atau loji janakuasa.
8.1.3 PencemaranTanah

64. Bahan cemaryang dibuangsecarasengajaatau tidaksengajake atas permukaanatauke dalamtanah. Antarabahan
cemar ialahhidrokarbon,bahansolven,racunmakhlukperosak,bahanradioaktif sertalogamberat.Kesan
pencemarantanahmempunyai kaitandengankesihatanmanusia danorganismalainseperti tumbuhandanbinatang
di mana ia berlakuapabilabahancemartersebutmemasukisistemrantaianmakanan.Tanahyangtercemartidak
sesuai untuktanamanbahanmakanan.Bahan merbahayamemasuki rantai makananmanusiaapabilatumbuhan
yang mengandungi bahancemarmerbahayadimakanolehbinatangternakanseperti lembu.Manusiapula
bergantungkepadalembusebagai bekalandagingdansusu.
Contohkejadianletupanloji nukleardi Chernobyl padatahun1986 yang telahmencemari banyakkawasan
penternakandi negara-negarasekitarEropahdanKesatuanSovietdenganbahanradioaktif.Debu-deburadioaktif
yang dibawaanginini telahmencemarkanpadangragutpenternakanlembudankambingbiri-biri.
8.2 KAWALAN PENCEMARAN
Kelangsunganhidup manusiadanlain-lainorganismahiduptertaklukkepadakesesuaianpersekitaranmereka.Jika
alamsekitarmusnah,makamusnahlahkehidupan.
8.2.1 PerundangandanPenguatkuasaan
Aspekperundangandanpenguatkuasaanmengawalpersekitarandi Malaysia - semuaaktiviti persekitaranadalah
termaktubdi dalamAktaKualiti Persekitaran(EnvironmentQualityAct,1974) Pindaantahun1985 dan tahun 1996
(Azizi Ahmad,2007).Akta ini turutdisokongolehlain-lainaktayangmenjuruskepadamatlamatyangsamaiaitu
untukmenjagaalamsekitar.
Intipati aktaialahuntukmemastikansetiapaspekperancangandanpelaksanaanpembangunansamaadadalam
aspekperindustrian,pertanian,perumahan,perbandaran,penerokaankawasanbarudansebagainyatidak
memusnahkanalamsekitar.Peruntukanaktayangmemperuntukkanperlunyapenilaianimpakalamsekitar
atau Environmental ImpactAssessment (EIA) yangperludilakukanterlebihdahulusebelumsesuatuprojek
pembangunandilakukan.

65. Aspekkawalanalamsekitarialah:
a. AktaTanah Kekal 1960
Agensi pelaksanaialahJabatanTanahdan Galian.Tujuanakta ini ialahuntukmengekalkanlandskapdan
perlindungantanahdaripadahakisandanpembukaanjalan.
b. AktaPerancanganBandar 1976
Agensi pelaksanaialah JabatanPerancanganBandar.Tujuannyaialahuntukmengawaldanmerancangserta
mengaturpembangunandanpenggunaantanahsertakediamandalamkawasan.
c. Akta Perhutanan1984 (Pindaan1993)
Agensi pelaksanaialahJabatanPerhutanan.Tujuannya ialahmenghalangpenebangan,penghapusanserta
pembakaranpokok-pokokdi kawasanrizabhutan.
d. AktaKerajaanTempatan1976
Agensi pelaksanaialahkerajaanataupihakberkuasatempatan.Tujuannyaialahuntukmemastikankegiatanindustri
di bawah bidangkuasanyatidakmembuangbahancemarsecarasewenang-wenangnyasehinggabolehmenjejaskan
kualiti air,tanahsertaudara.

66. 8.2.2 PenempatanPerusahaan
- bergantungkepadasektorindustri untukmenjanaekonomi mereka.Sebagai contoh,negara Jepunmerupakan
salahsebuahnegaramajuatau negara industri utamadi duniayangtidakmemiliki bahanmentahseperti minyak,
arang batu dan sebagainya.Tetapi pembangunanindustridi negaraJepunialahaspektanggungjawabnyadalam
mengutamakanalamsekitardalamprosespembangunannya.
Di Malaysia,bidangperindustriankhasnyaindustri elektronikdanpembuatanmerupakansalahsatupenyumbang
utama kepadaKeluaranDalamNegaraKasar(KDNK).Keperluandanperancanganuntukmembinakilangdan
pembukaankawasanbaruuntukindustri tertaklukkepadapanduanyangterdapatdi dalamAktaKualiti Persekitaran
1974.
Maknanya EIA harus dijalankanterlebihdahulusebelumsesuatuprojekdimulakan.Jikakesanpembangunan
memudaratkanalamsekitar,makaiasepatutnya dipertimbangkandenganteliti untukdiubahsuai ataudibatalkan
(JabatanAlamSekitar) - memastikankualiti air,udarasertatanahsentiasaterjagatanpadicemari olehbahan
buanganindustri.
Penentuanzonkawasanindustri di sesebuahtempatmerupakansalahsatupanduandanperaturanyangsecara
langsungmenyokongAktaKualiti Persekitaran1974. Ini memastikanpembinaansesebuahkawasanindustri seperti
tapak danlokasi kilang-kilangtidakdibinasecarasewenang-wenangnya.
Penggunaantanahdi Malaysia dizonkaniaituuntukrizabhutan,perhutanan,perumahan,perladangan,industri
beratserta industri sederhanadansebagainya.Pertukarankegunaantanahuntuktujuanlainhendaklahberdasarkan
peraturanyang diperuntukkanolehjabatantanahsesebuahnegeri. Pembukaankawasanuntukperumahan,pejabat
sertasekolahtidakseharusnyaterlaludekatdengankilangataukawasanindustri.
Tujuannya:mengelakkanpendedahanpendudukkepadapencemaranbunyi,udara,baudansebagainya.

67. 8.2.3 KemudahanuntukSanitasi Persekitaran
Sanitasi persekitaranpentinguntukmenjaminsesebuahkawasanitubebasdaripadabahancemaryangberpunca
daripadaair kumbahandari kawasanperumahan,perindustrian,penternakandansebagainya.Di kawasanbandar,
bahan buanganseperti najismanusiamerupakansalahsatubahanyangmenyumbangkepadaairkumbahan.Air
kumbahanbolehmenyebabkanpenyakitberjangkitseperti Kolera,TifoidsertaHepatitisA.Sanitasi persekitaranyang
baikdan sempurnajugamelibatkanpenyediaanbekalanairyang bersihdansistempembuangansampahyang
sempurna.
Sanitasi melibatkanaspekrawatandari segi sistempembentungansamaadaiadirawatdengansempurnasebelum
air yangtelahdirawatdilepaskanke sungai ataulaut.
Sanitasi yangsempurnajugamelibatkanbidangpenternakanseperti ladang-ladangternakanlembudankhinzir.
Amalanpenternakanyangbaikadalahmengamalkansistemsanitasi yangsempurnaiaitubahanbuangankhasnya
najisdirawatdengansempurnaterlebihdahulusebelumiaselamatdilepaskanke sungai.
8.3 USAHA PENCEGAHAN DALAMPROGRAMKESIHATAN PERSEKITARAN
Pencegahanadalahlebihbaikdaripadarawatan.Contohwabakyangtelahberlakudalamtahun1990-an hinggakini
ialahwabak Severe Acute RespiratorySyndrome(SARS),selesemaburung,penyakitTangan,Kaki danMulut(HFMD)
sertainfluenzaA H1N1. Wabakini secara epidemiologikalnyadidorongolehmobiliti penduduksesebuahnegarayang
bolehbergerakdengancepatdi dalamnegaradan antara negara,lantarankemudahanpengangkutanudara.
Semenjakrevolusi perindustriandi Eropahbeberapaabadyanglalu,masyarakatmanusiabukansetakat
memperolehi keuntungandari segi meningkatnyaproduktiviti lantarankecanggihanteknologimalahturutmenerima
tempiasburuknyaiaitupencemarandanmasalahkesihatan.

68. Promosi Kesihatan
Promosi kesihatanbukansetakatmemberikankesedarankepadaorangramai atau masyarakatawam berkaitan
maklumatkesihatan,tetapiialebihkepadamenggerakkandanmemperkasakanmerekasupayasedardan
mengambil tindakanyang perluuntukmencegahsesuatupenyakitataumasalahkesihatan.
Promosi kesihatanpersekitaranialahberkaitandenganamalanmenjagadiri dankeluargadaripadapenyakit-penyakit
berjangkitsepertidenggi,kolera,keracunanmakanandansebagainya.Misalnya,penyakitdenggi disebabkanoleh
nyamukAedesyangmembiakdalamairjernih.Langkahpencegahan - mencari danmemusnahkantempat
pembiakannyamukAedessupayajentik-jentiktidakdapathidup.
Matlamat promosi kesihatansebagai satucarahidupdan bukannyasemata-matakesedaransahajatetapi tidak
disokongdengantindakandanamalan.
Matlamat akhirpromosi kesihatandalamkontekspenjagaankesihatanpersekitaranterletakdi bahusetiapindividu
bertanggungjawabdanbolehbertindakuntukmenjagaalamsekitar.
DiagnosisAwal danRawatanAwal
Diagnosisawal yangbiasadilakukandalamkes-kespenyakitbawaanvector:Denggi danMalariaialah diagnosis
makmal.Darah pesakitdiambildandiperiksauntukmengesanpenyakitdanjenis-jenisparasitsertapengawasan
kualiti denganmenggunakankaedah-kaedahmakmal tertentu.Diagnosisawal bolehberpeluangkepadapihak
kesihatanuntukmelakukanpenyiasatankes,susulankes,kajiandanpemantauanpersekitaranyangmenjadi faktor
kejadianpenyakitseperti Denggi,Malaria,HFMD,InfluenzaA H1N1.
Siasatandilakukanuntukmenentukansejarahpesakitdanmengenal pasti puncaseseorangitubolehmendapat
penyakit.Contacttracing - mengenal pasti orangyangada kaitandenganpesakituntukkenal pasti samaada mereka
dijangkiti ataumenjangkitipesakit.
MenghadkanKecacatandan Pemulihan

69. Rehabilitasi/pemulihanbukansetakatmemberikanubatbagi mengurangkanpenyakityangdihidapi tetapi juga
untukmengurangkanketidakupayaansertamempertingkatkankualiti hidup seseorangpesakititu.Individuyang
mendapatseranganstroksekiranyasembuhberkemungkinanlumpuhsebelahbadanataukaki dantangan tidak
dapat berfungsi dengansempurna.Matlamatrehabilitasi ataupemulihanialahmengurangkankesanketidakupayaan
ini kepadapesakit.
RUMUSAN
· Pencemaranbukansetakatmendatangkankesanburukkepadamanusiamalahkepadaorganismalainseperti
haiwandantumbuh-tumbuhan.
· Pencemaranudaraatauatmosferaberlakuapabilabahanberacunatautoksidsama ada dalambentukgas,
asap atau habukdilepaskanke udara.
· Pencemaranairmelibatkansumberataupuncaair seperti tasik,sungai,lautdanairbawahtanah yangdicemari
olehbahancemar yangdikeluarkanmelaluiaktiviti-aktiviti manusiaseperti perkilangan,pertanian,perumahan,
penerokaantanahdansebagainya.
· Pencemarantanahberlakuapabilaterdapatnyabahancemaryangdibuangsecarasengajaatau tidaksengaja
ke atas permukaanatau ke dalamtanah. Keadaanini mengganggukeadaanasal atausemulajadistrukturtanah.
· Peraturanutamayang berkaitandengansemuaaktiviti persekitaranadalahtermaktubdi dalamAktaKualiti
Persekitaran(EnvironmentQualityAct,1974), pindaantahun1985 dan 1996 (Azizi Ahmad,2007).Akta ini turut
disokongolehlain-lainaktayangmenjuruskepadamatlamatyangsamaiaituuntukmempeliharadanmenjagaalam
sekitar.
· Keperluandanperancanganuntukmembinakilangdanpembukaankawasanbaruuntukindustri tertakluk
kepadapanduanyangtedapatdi dalamAktaKualiti Persekitaran1974 yang menyediakanrangkakerjaberkaitan
denganundang-undangdanperaturanalamsekitardi Malaysia.
· Sanitasi persekitaranamatlahpentinguntukmenjaminsesebuahkawasanitubebasdaripadabahancemar
yang berpuncadaripadaairkumbahandari kawasanperumahan,perindustrian,penternakandansebagainya.

70. · Pencegahanadalahlebihbaikdaripadarawatan.Ungkapanini membawakepadamaknabahawalangkah-
langkahpencegahanhendaklahdiambil berat terlebihdahuludalamaspekperancangandanpelaksanaanapa-apa
aktiviti yangberkaitandenganaspekpersekitaran.
· Promosi kesihatanbukansetakatmemberikankesedarankepadaorangramai atau masyarakatawam berkaitan
maklumatkesihatan.Malah, ialebihkepadamenggerakkandanmemperkasakanmerekasupayasedarserta
mengambil tindakanyangperluuntukmelakukanlangkah-langkahpencegahanterhadapsesuatupenyakitatau
masalahkesihatan.
· Diagnosisawal danrawatanawal amatlahpentingdalampengendaliansesuatupenyakit.Denganmembuat
pemeriksaanawal,pihakhospital atauklinikbolehmengenal pasti punca-puncapenyakitsertajenisrawatandan
ubat yangbolehdiberikankepadapesakit.
· Rehabilitasi ataupemulihanbukansetakat memberikanubatbagi mengurangkanpenyakityangdihidapi tetapi
jugauntuk mengurangkanketidakupayaansertamempertingkatkankualitihidupseseorangpesakititu.
TOPIK9 PENGAWALAN JANGKITANDALAMKESIHATAN
9.1 JANGKITAN MIKROBIOLOGI
Empat jenismikrobiologi akandibincangkandi bahagianini iaitubakteria,virus,kulatsertaprotozoa.
Bakteria
Bakteriaadalahbersaizkecil di antara0.3 ke 14 μm. Bakteriabolehdilihatdenganmenggunakanmikroskop.Sebagai
oganismaseni,bakteriabolehhidupdanmembiakdi manasahajaseperti di tanah,air,debusertahabuk;tetapi
dengansyarattempattersebutmenyediakansumbermakanandantempatuntukiamembiakdantumbesaran.
Penyakitberjangkit:Tibi,Kolera,Tifoid;Bakteriabaikdalamtanahmenggunakannitrogenyangterdapatdi udara

71. untuktumbesarannya;dimanaapabilabakteriatersebutmati,bahanorganikakandikeluarkanke dalamtanahdan
menjadikantanahlebihsuburuntukmenampungtumbuhandanhidupanlain.
Bakteriabolehdikategorikanaspekiaitubentukataumorfologi,keperluankepadamakanansertaperbezaan
struktur.Dari segi bentukataumorfologi,bakteriadibahagikankepada:
a. Cocci – Berbentukbulatdanberupadalamrantaian(stretococci), clumpsatauberkelompok(staphylococci) atau
berpasangan(diplococci).
b. Bacilli atauberbentukbatang(rod-shaped).
c. Spiral atau berbentuklingkaran.
Untuk tumbesaran/hidup,bakteriamemerlukanmakanan,airsertaasidamino.Dari udara pula,bakteria
memerlukankarbondioksidauntuk hidup.
Spesiesbakteriayangmenyebabkanpenyakitataukemudaratankepadamanusiadinamakansebagai patogen.
Contohbakteriayangmenyebabkankeracunanmakanan: Salmonellasp.,ClostridiumPerfringens,Clostridium
Botulinum,StaphylococcusAureus .Spesies-spesisini bolehmendatangkankemudaratanapabilaiamencemari
makananyang diambil olehmanusia.Patogenseperti Clostridiumbotulinum jugamengeluarkantoksinberacun.
Toksinini dapatmelemahkandanmerosakkansistemsaraf seseorang.
Bakteriamempunyai sejenismekanisme pertahananuntukhidupdanmembiaksekiranyabekalanmakanandan
nutriendi persekitarannyamenjadi semakinkurang.Ini dilakukandenganmembentuklapisanpelindungdi
sekelilingnya(spora).Perlindunganinimembolehkanbakteriaterushidupdalamkeadaanyangtidakaktif.Jika
keadaanpersekitaransesuaidengankeperluannya,sporaakanbertukarkepadabentukbakteriabiasayang
kemudiannyabercambahdengancepat(Noryati Ismail,2000).
Virus

72. Virusadalahlebihkecil berbandingdenganbakteriadanhanyadapatdilihatdenganmenggunakan mikroskop
elektron.Virusadalahmikrobyanghanyadapathidupdalamtisu-tisuhidupseperti dalamdarahataubendalir
seperti dalambadanmanusiaatauhaiwan.Virusmengandungi terasiaituAsidNuklei (DNA atauRNA) dandikelilingi
olehlapisanprotein(Capsid).IamelindungiAsidNukleidanmerangsangpelekatanviruskepada sel hos atau
perumah.
Virusadalahsejenis parasitiaituiatidakdapatmembiakdi luarsel hidupdantidakdapathiduplamadi luar sel
hidup.Virusmenggunakankaedahdenganmasukdanmelekatkepadasel hos,iamenyuntikAsidNukleiknyake
dalamDNA hos tersebut.Seterusnya,virustersebutmengambil alihselproteinhosdanmulamembuatpartikel
untukpengeluaranvirusyangbaru.
Virusterdapatdi mana-mana,ada yangmerbahayadan tidakmerbahaya.Sebahagianmerbahayaboleh
menyebabkanpelbagai jenispenyakitseperti Influenza,cacar,HIV dan sebagainya.
Virusmenyerangataumemusnahkansel-selhosdengantigacara iaitu:
a. CytopathicEffect(CPE) – Berlakuapabilasesuatuvirusmenjangkiti hos/perumahdanseterusnyamembunuh
selnya.Contoh:adenovirus.
b. Latency –peringkatdi mana sesuatuvirusberadapadaperingkatpendam(Dormant) danberpotensi untuk
memusnahkansel hos.Contoh:Virus Varicella-Zoster yangmenyebabkanpenyakitkayap.
c. Transformation – Satu kaedahdi mana virusbolehmengubahsel hos/perumahkepadabentukMalignan
(kanser).
Cth: jangkitanvirusHepatitisBmenyebabkanseseorangmendapatpenyakitkanserhati (LiverCarcinoma).

73. Kulat/ Fungi
KulatadalahmikroorganismaberselEukaryotic.Kulatlebihkompleksdaripadabakteriadaniamengandungi nukleus
yang mengandungi kromosomdi dalamselaputmembran.
a. Yis – Sel berbentuk bulatmembiaksecaraberpasangan.Contoh: Cryptococcusneoformans.
b. Fungi seperti yis–ia membiakdengancaraberpasangandansebahagianlagi membentukfilamen.
Contoh:CandidaAlbicans.
c. FilamentousFungi –Tumbuhsebagai filamen,contohnyakulatyangmenyebabkanjangkitankurap.
d. DimorhicFungi – Dua bentuk:yisdi badantetapi membentuk Myceliadi persekitaranataudi dalamkultur.
Contoh:Blastomyces danHistoplasma.
Penyakitberkaitankulatatau Mycose terbahagi kepada:
i. Penyakityangmenjangkiti kulitseperti penyakitkurap.
ii. Penyakityangmenjangkiti keseluruhansistembadan,cthpenyakit Histoplamosis.Contoh,jangkitansekunder
yang berlakudalamkalanganpesakitAIDSdanpesakitkanseryangsedangmenjalani rawatankemoterapi.
Protozoa
- merupakanmikroorganismayangmempunyai Sel Eukaryotic.

74. - sel tunggal yangpalingkecil danbersaiz(5hingga50 μm).
- lebihbesardaripadabakteria.
- mempunyai nukleusyangdikelilingi olehlapisanmembranyangterdapatdalam Cytoplasm. Cytoplasmterbahagi
kepadaEndoplasmyangberkaitandenganpemakanandanEctoplasm.
- Spesiesprotozoayangmenyebabkanpenyakitkepadamanusiaialah Plasmodium(Penyakit
Malaria), Entamoeba(PenyakitAmoebicDysentery) dan Cryptosporidia (penyakitcirit-birit).
9.2 RANTAIJANGKITAN
Jangkitanbermaksudpenaklukanbadanolehmikroorganismayangmerbahaya(patogen):bakteria,kulat,protozoa
dan virus.Setiaporganismahidupmempunyai mekanisme pertahananuntukmengelakataumenentangancaman
daripadaorganismalaindemi untukkelangsunganhidup.
9.2.1 Mekanisme Pertahanan
Mekanisme PertahananLuaran
a. Kulit
Kulitberperanansebagai pertahananyangmenghalangataumencegahorganismaluarmemasuki tisuatauorgan
dalambadan,membunuhsebahagianspesiesmikroorganismaapabilaiatersentuhdenganpermukaankulit.
Contoh:permukaankulitmempunyai keupayaanuntukmencegahkemasukanbacteria salmonellake dalambadan
sekiranyaiatersentuhdengankulit.

75. b. Membran Mukus
Ia bertindaksebagai lapisanpenghalangyangmencegahorganismadaripadamemasukitisudi dalambadan,
membunuhmikroorganismayangtersentuhdenganpermukaanMembran.
Contoh,airmata, mukushidungsertaair liurmengandungi sejenisenzimyangdikenalisebagai lisozimyangmampu
membunuhmikroorganismayangdibawaolehudarasekiranyatersentuhdenganpermukaanhidungdanmata.
Mekanisme PertahananDalaman
Terdapatbeberapacara mekanisme pertahanandalamanberfungsi melindungi badaniaitu:
a. Phagocytosis
Istilahini merujukkepadasel-seltertentudalambadanbertindakyangmemakanmikroorganismaasingyangberjaya
memasuki badanseseorang.Seltersebutmengeluarkanenzimuntukmembunuhdanmenghadammikroorganisma
asingtersebut.
b. Bacteriolysis
Pertahananjenisini melemahkandindingluarmikroorganismaasing.Apabilalapisandindingtersebutberadadalam
keadaanlemahdanrapuh,ia memudahkanairmasukke dalamnyasehinggalahmikroorganismaituberadapada
peringkatdipenuhi airdanseterusnyapecah.
Kenalpasti LingkunganJangkitan
ApabilaPatogentelahmemasuki badanseseorangdanhidupdi dalamnya,seseorangitudikatakantelahdijangkiti.
SekiranyaPatogenitumembiakdanmenyebabkanseseorangitusakit,diadikatakantelahmenghidapisatupenyakit

76. berjangkit.Lingkunganjangkitansesuatumikroorganismadapatditerangkandenganprinsiprangkaianjangkitan
(chainof infection).
Enam elementersebutadalah:
a. AgenPenyebab
Ia terdiri daripadamikroorganismayangmerbahaya,jugadikenali sebagai patogen.Patogenbolehwujuddalam
bentukvirus,bakteria,Protozoaataukulattertentuyangmerbahayakankesihatanmanusia.
b. Reservoir
Tempatdi manaPatogenbolehhidup,tumbesarandanmembiak.Antaratempatatausumberini ialahmanusia,
serangga,makanan,air,objeksertaperalatan.
c. Portal of Exit
Elemenini merujukkepadacarasesuatuPatogenitukeluardari sumberatauperumahnya.Antaracara-caranyaialah
melalui bendalirdalambadanmanusiaseperti darah,semen(airmani),airkencing,najis,mukussertasebagainya.
d. Cara Transmisi
Elemenini menerangkanbagaimanaPatogenyangkeluardari perumahmencari peluanguntuk memasukiatau
menjangkiti perumahyanglain.Terdapatlimacarautama patogenbolehmemasuki perumahiaitumelalui:
i. Sentuhan
Sentuhansecaralangsung melibatkanantaramanusiadenganmanusia.Patogenbolehberjangkitmelalui sentuhan
denganberjabattangan,hubunganseksual atauseseorangpesakitmendapatjangkitandaripadatanganpegawai
perubatanyangtelahtercemardenganPatogen.
Sentuhansecaratidaklangsung melibatkansentuhandenganobjekyangdikongsi bersamaoranglainseperti barang
permainanbagi kanak-kanak,tombol pintu,suiselektrikdansebagainya.

77. ii. Air-borne ataumelalui udara
Cara ini melibatkanpatogenmasukke dalambadanseseorangapabilaudarayangtercemardenganpatogenitu
masukke dalam saluran pernafasanapabilaseseorangitubernafas.Caraini terbahagi kepadadua:
Secara titisan(Droplets) berlakuapabilapatogenituberpindahkepadaoranglainmelalui pemindahantitisanairliur
semasabercium(deepkissing),bersin,bercakapsertabatuk
TitisanNuklei (DropletNuclei), Patogenberadadalamtitisanyangpalingsenidanmudahdisebarkanolehudara.
Cara ini memudahkaniamasukke dalambadan seseorangmelalui saluranpernafasan.
iii. Commonvehicle ataubahanawam
Pemindahanpatogenmelalui caraini berlakuapabilabahan-bahanmenjadi pembawakepadapatogentersebut.
Misalnyabahanmakanan,air, bekalansertaprodukdarahtercemaratau peralatanperubatanyangtercemardengan
patogen.
iv. Vektor
Patogendipindahkanataudibawaolehhaiwan(tikus,anjing) atauserangga(lalat,kutu,nyamuk,lipas).
v. Blood-borne ataumelalui darah
PemindahanPatogenmelalui pemindahanatausentuhandarahyangtercemardenganPatogenseperti dalam
jangkitanHIV danHepatitisB.
e. Portal of Entry
- melibatkancara-caraPatogenmemasukibadanhosatau perumah.

78. Contoh:melalui lukadi kulit,membranmukusdi mata,saluranpernafasan,alatkelamin,hidungdanmulut,saluran
penghadamandansebagainya.
f. SusceptibleHost
Elemenini merujukkpdkerentanan/kesesuaianseseorangygberkaitandgnfaktorumur,genetik,status
pemakanan,kebersihandiri,tahapstres,tahapimuniti badansertakeseluruhantahapkesihatanseseorang.
Contoh:seseorangyangsihatmempunyai risikoyangkuranguntukmendapatjangkitanPatogenberbandingdengan
seseorangyangsedangmenjalanirawatanKemoterapi bagi merawatpenyakitkanser.
AgenPengawal
Sistempertahananatauimuniti badanadalahumpamabalatentera yangmengawal sesebuahnegaradari dicerobohi
olehmusuh.
Contoh:kesseorangkanak-kanakyangmendapatpenyakitBatukKokol,tidakakandiserangpenyakitini lagi kerana
sistempertahananbadannyatelahmenghasilkansejenisbahanyangdinamakan antibodi.
Antibodi adalahproteinkhasyangterdapatdi dalamdarah(Immunoglobulin) (singkatanIg).Antibodi bertindak
menentangorganismaseperti Patogenyangmenyebabkanpenyakitatautoksinyangdihasilkanolehorganisma.
Antibodi melekatpadaorganismalalu membunuhnya.Iajugabolehmelekatpadatoksindanmenghentikantindakan
bahayatoksinitu.Antibodi ini disebut antitoksin.
9.3 MENCEGAH DAN MENGAWAL JANGKITAN
Cara mencegahdanmengawal jangkitanpenyakitseperti :
9.3.1 TeknikAseptik(AsepticTechnique)

79. Kaedahkhusussertaprosedurtertentuyangdigunakandalamkeadaanyangamatterkawal yangbertujuan
mengelakkandanmencegahpencemaranolehpatogenataulain-lainmikroorganismamerbahaya.
KeadaanbebaspatogendisebutsebagaiAsepsis.KeadaanAsepsismenjaminseseorangpesakityangdibedahagar
tidakmendapatjangkitanPatogensemasamelakukanpembedahantersebut.
Contoh:mencuci tangandengansempurna,mengamalkankebersihandiri yangmaksimum,menggunakansarung
tangan pakai buang,mencuci peralatanperubatansertamembersihkantempatseperti wad,dewanbedah,bilik
rawatan dansebagainya.
9.3.2 MusnahkanRangkaianJangkitan
Prinsipdalamkawalanjangkitanialahmencegahjangkitandengancaramemutuskanataumemusnahkanrangkaian
jangkitansesuatupenyakit.
Tahap Virulence ialahukuranberkaitankeupayaandankekuatansesuatuPatogenmenyebabkansesuatupenyakit.Ia
bergantungkepadastrukturdankeupayaansesuatupatogenuntukmengeluarkantoksinataumembunuhsel hos.
Tahap invasivenesspulabermaknakemampuansesuatupatogenmembiakdalamperumah.Penaklukanatau
kolonialisasi adalahsatutahapkritikal dalamsesuaturangkaianjangkitandi manapatogensudahmulamembiakdan
bolehmenjangkiti oranglain.
Langkah kawalanaseptikuntukmemutuskandanmemusnahkanrangkaianjangkitandi hospitalberdasarkankepada
elemenrangkaianjangkitan:
a. SumberPatogen(Reservoir)
Melakukanpemeriksaantahapkesihatanseseorangpersonel kesihatanuntukmemastikandiabebasdaripada
penyakitberjangkit.

80. Contoh:menggunakansarungtanganpakai buang,penutuphidung(mask),mencuci tangandengansempurna,
membuangbahanbuanganklinikal secarasempurnadi wad/bilikrawatanmengikutkategoridansebagainya.
Tujuan:untukmengelakkanseseorangpersonel perubatanitumenjadi sumberyangmenjangkitkanpatogenkepada
dirinya,pesakit.
b. Portal of Exit
Amalandanproseduryangdapat mencegahjangkitanPatogen:
Ø Mencuci tangan denganbetul dansempurna(amalantujuhlangkahcuci tangan).
Ø Balutanatau dressingpadalukahendaklahdibuatsecarabersih.
Ø Segalabendalirdanbahanbuangandaripadapesakithendaklahdikendalikandengansempurnasupayaiatidak
mencemarkanperalatanatauPatogendalambahantersebutdantidakmenjangkiti personel kesihatanataupesakit
lain.
c. Cara Transmisi
Kaedahuntukmencegahdanmemutuskanrangkaianjangkitanpatogen:
· Mengamalkanlangkah-langkahyangtermaktubdalam standardprecautions.Antaranyaialah personel
perubatanhendaklahmengamalkanamalanmencuci tangandenganbetul dansempurnadanpengendalianbahan
buanganklinikal yangselamat.
· Pesakityangmempunyai penyakityangberisikotinggiuntukmenjangkiti oranglainhendaklahdiasingkandi
wad pengasingan.

81. · Kaedahnyahkuman(sterilisation) peralatan-peralatandanbekalanperubatanjugamerupakansalahsatu
langkahuntukmengelakkanpesakitlainmendapatjangkitan.
9.3.3 Piawai Pengawasan
PerkaraPiawai pengawasanyangberkaitandenganpencegahan:
a. Polisi danPeraturan
· Setiapkemudahankesihatanatauklinikal mesti mempunyai satugarispanduanyangjelasberkaitandengan
objektif polisi sertakaedahuntukmelaksanakannyaatauuntukmencapainya.
· Polisi danperaturanini mestilahdimaklumkandandifahami olehsetiappersonel di sesebuahhospital
tersebut.
· Polisi danperaturanberkaitanamalanstandardprecautionhendaklahdipamerkandi tempat-tempatstrategik
di hospital.
· Dari aspekjangkitankesihatanawam,peraturankuarantindigunapakaiuntukmengawalpenularanpenyakit.
Contoh:dalamkawalanjangkitanInfluenzaA H1N1 danSelesemaBurung,pesakitsertamerekayangrapatdengan
pesakitdikuarantin.
b. KumpulanatauJawatankuasaPelaksanaKawalanJangkitan
Kumpulanyangmerangka,membuat,melaksana,mengawasisertamenilai keberkesanansesuatupolisi atau
peraturanyang dibuat.

82. c. PendidikandanLatihan
Aspeklatihandanpendidikan yangberterusankepadapersonel perludijalankansecaraberterusanseperti amalan
standardprecautions,proseduraseptik,cuci tangandansebagainya.Aspekkhidmatsokonganseperti bahagian
penyediaandanpenyajianmakanan,pencucian,pasukankecemasan,pemanduambulans,penyediaanperalatan
sertabahan buangan.
d. KemudahandanKelengkapan
Contoh:penyediaankemudahanwadpengasinganbagi kespesakityangdisyakimenghidappenyakitberjangkit
seperti PenyakitKaki,TangandanMulut(HFMD),InfluenzaA H1N1 dan lain-lainpenyakitberjangkityang
mempunyai risikotahapjangkitanyangtinggi.
e. PersekitaranyangBersih
Adalahamat pentingmengekalkantahapkebersihanpersekitaranyangtinggi di dalamdandi luar hospital.Sebagai
contoh,wad pengasingan,dewanbedah,bilikmayat,dewanbedahpostmortem, wadrawatanrapi dansebagainya.
Sanitasi yangsempurnadalamaspekpersekitaranyangbersihdi sesebuahhospital melibatkansistempembuangan
dan pelupusansampahdanbahanbuanganklinikal yangbaik,pencucianwadsecaraberkalamengikutteknikaseptik
yang telahditetapkandansebagainya.
RUMUSAN
· Bakteriaadalahmikroorganismabersaizkecildi antara0.3 ke 14 μm. Bakteriatidakbolehdilihatdenganmata
kasar tetapi bolehdilihatdenganmenggunakanmikroskop.
· Virusadalahmikroorganismadanhanyadapat hidupdalamtisu-tisuhidupseperti dalamdarahataubendalir
dalambadan manusiaatauhaiwan.
· Kulatatau dalamistilahperubatandisebut Fungi.Kulatadalahmikroorganismasel Eukaryotic.

83. · Protozoamerupakanmikroorganismayangmempunyai sel Eukaryotic.Protozoaadalahsel tunggal yangpaling
kecil danbersaizdi antara 5 hingga50 μm.
· Mekanisme pertahananmanusiaterbahagi kepadaduaiaitumekanisme pertahananluarandandalaman.
· Lingkunganjangkitansesuatumikroorganismadapatditerangkandenganprinsiprangkaianjangkitan(chainof
infection).Terdapatenamelemenutamadalamrangkaianjangkitanyangsalingberkaitandalammenyebabkan
berlakunyasesuatujangkitan.
· ApabilaPatogenmemasuki badanseseorangdanhidupdi dalamnya,seseorangitudikatakantelahdijangkiti.
SekiranyaPatogenitumembiakdanmenyebabkanseseorangitusakit,diadikatakantelahmenghidappenyakit
berjangkit.
· Sistempertahananatauimuniti badanadalahumpamabalatenterayangmengawal sesebuahnegaradari
dicerobohi olehmusuh.
· TeknikAseptikialahkaedahkhusussertaprosedurtertentuyangdigunakandalamkeadaanyangamatterkawal
yang bertujuanmengelakdanmencegahpencemaranolehPatogenataulain-lainmikroorganismamerbahaya.
· Prinsipdalamkawalanjangkitanialahmencegahjangkitandengancaramemutuskandanmemusnahkanrangkaian
jangkitansesuatupenyakit.Sebahagianorganismatidaksecaraserta-mertamenyebabkansesuatupenyakit.Ia
bergantungkepadatahapganas (virulence)dantahapmenakluki (invasiveness)sesuatuPatogenitu.
· Piawai pengawasanyangberkaitandenganpencegahandankawalanjangkitandapatdilihatdalambeberapa
perkaraseperti polisi danperaturan,kumpulanataujawatankuasapelaksanakawalanjangkitan,pendidikandan
latihan,kemudahandankelengkapansertapersekitaranyangbersih.
TOPIK10 ISU-ISU PERSEKITARAN
10.1 KEBISINGAN

84. Bunyi bisingbukansetakatmemberikesankepadamasalahkesihatansecarafizikal malahdalamaspekmentaljuga.
Kebisingandiukurdengandesibel (dB).Tahapkebisinganyangdibenarkanadalahdi bawah3dB. Seseorangyang
terdedahkepadapunca-puncakebisinganmempunyairisikountukmengalamimasalahdankomplikasi kesihatan.
10.1.1 Punca Kebisingan
a. Punca SecaraSemulajadi
Contohbunyi bisingyangberpuncasecarasemulajadi ialahletupangunungberapi sertaguruh.
b. PuncaSecara Buatan Manusia
i. Bunyi kuatyang dihasilkanolehmesindanjenterayangdigunakandi kilang;
ii. Bunyi dari tapak-tapakpembinaanseperti pembinaanbangunanyangmelibatkanmesinpengerudi dan
menanamcerucuk;
iii. Bunyi olehkenderaanbermotordi jalanraya;dan
iv. Bunyi olehkapal terbangdi lapanganterbang.
10.1.2 PencemaranBunyi
Bunyi bisingberlakuapabilagelombangbunyi bergerakmelaluipelbagai tahaptekanandi dalamudara.Pertukaran
tekanansecaraberulang-ulangdikenali sebagai frekuensi bunyi.Unituntukmengukurfrekuensi dikenalisebagai
Hertz (Hz).Hertzbersamaandenganpusinganpersaat(Azizi Ahmad,2007). Tahapbunyi yang menimbulkankeadaan
kacau-bilaudanhingar-bingarkepadaseseorangsamaadadi persekitarankerjaatausemasaberehatdi rumahboleh
dianggapsebagai suatubentukkebisingan.

85. KesanBunyi BisingkepadaManusia
Kesanbunyi bisingkepadamanusiaterbahagi kepadaduaiaitukesankepadatelinga(AuditoryEffect) dankesandi
luar telinga(Non-AuditoryEffect).
KesankepadaTelinga(AuditoryEffect)
a. Kesanyangberlakusecaraserta-merta
Kesanini berlakuapabilaseseorangituterdedahkepadabunyi yangmempunyai ukuranmelebihi 120dB.Contoh:
pendedahanletupanbomdanpetir.Iabolehmenyebabkanseseorangituhilangpendengaransecarakekal kerana
gegendangtelinganyarosakataupecah.
b. KesanKronik
Berlakuakibatpendedahanseseorangsecaraberpanjangankepadabunyiyangkuat.Iabolehmenyebabkan
seseorangmendapatkerosakanpendengaranyangteruk.Ini berlakuapabilafrekuensi yangtinggi menyebabkan
kerosakanorgandalamantelingaiaitukoklea.
c. TemporaryThresholdShift (TTS)
Berlakuakibatpendedahankepadabunyi bisingsecarasementara.Misalnyaseorangpekerjadi kilangpapanyang
terdedahkepadabunyi alat pemotongataugergaji kayusetiaphari (lebihkurang8jam) selama6 hari bekerjadalam
seminggu.Beliaumempunyai risikoyangtinggi untukmengalami masalahpendengaransecarasementaraseperti
kurangmendengarperbualandenganrakansecarajelas.Kesan ini lebihparahsekiranyabeliautidakmenggunakan
alat perlindunganperibadi seperti alatpenutuptelinga.Akibatnya,beliauberisikotinggiuntukmendapatkerosakan
pendengaransecarakekal (permanentthresholdshift).
d. PermanentThreshold Shift(PTS)

86. Kerosakankekal padatelingaberlakuapabilaorgan-organdalamtelingaseperti koklea,gegendangtelingaserta
SaluranEustachiamengalami kerosakanakibatjangkitanpenyakitataukecederaanakibatkemalangan.Penyelam
seperti pekerjapelantarminyakdanpencari mutiaramempunyai risikoyangtinggi untukmendapatkerosakan
pendengaransecarakekal keranamerekaterdedahkepadabahayapersekitarankerjaiaitukerapberadapada
tekanantinggi di bawahair.
Kesandi Luar Telinga(Non-auditoryeffect)
a. Fisiologi
Bunyi yangkuat daripadapencemaranbunyi menyebabkanseseorangberadadalamkeadaantertekan.Keadaan
tertekanini meningkatkanrisikoseseorangkepadapeningkatantekanandarahtinggi danpenyakitjantung.
b. Psikomatik
Bunyi yangkuat menyebabkanseseorangmengadumengalami sakitkepala,peningsertaloya.
c. Psikologi
Kesanbunyi yangkuatkepadaseseorangmelibatkangangguanpercakapan.Seseorangituberasatidakselesadan
rimas.Simptomseperti ini bersifatpsikologikal.
Kesanpencemaranbunyi bolehdicegahdenganbeberapacara(Azizi Ahmad,2007):
i. Menukaratau menggantikanrekabentukmesindanperalatan;
ii. Menebatdan menyelenggaramesin;
iii. Mengawal dan memperbaiki kawasankerja;

87. iv. Merancang masa kerjadenganmeminimumkantempohpendedahan;
v. Menggunakanperalatanperlindunganpendengaran.
10.2 KESIHATAN PERSEKITARAN
- melibatkansalingkaitanantaramanusiadantempattinggal,tempatkerjaserta elemen-elemensemulajadi seperti
lain-lainorganismahidup,fauna,flora,tanah,sungai,lautan,bukit-bukausertacuaca.
- keinginanmanusiauntukmenerokai danmengawalalamini,kitajugatertaklukkepadahukumalam.
- Manusiabersaingdenganorganismalainuntukhidup.Bayangkansekecil-kecil bakteriadanvirustertentuboleh
membunuhmanusia.
10.2.1 Unit KawalanMutu Makanan
Peranan:dalammerancang,melaksana,memantausertamenilaiprogramdanaktiviti yangberkaitandenganaspek
keselamatan,kualiti dankebersihanmakanan.
Tujuan:melindungiorangramai daripadakemudaratanyangberpuncadaripadakesanburukpengambilanmakanan
kepadakesihatanakibatdaripadapembuatan,pengilangan,penjualan,penyimpanan,penyediaansertapenyajian
makananyang tidakmenepati spesifikasi kualiti iaituselamat,bersihsertaberzat.
Perananialahmemastikansegalaaspekpenguatkuasaanyangberkaitandenganaktadanperaturanmakanan
sentiasadiikuti.Ini dilakukandenganmengambil contohatausampel makanandi premisyangmenjualmakanan
seperti kedai,gerai,pasarrayadanrestoran.Langkah ini bukansetakatdilakukansemasaberlakunyakejadian
keracunanmakanantetapi bertujuansebagai langkahpencegahanuntukmemastikantiadabarangmakananyang
merbahayakankesihatanmanusiadijualdi pasaran.Di sampingitu,iajuga memantaudanmengawasi bahan-bahan
makanantempatanyangdieksportdandiimportsupayamenepatispesifikasi yangtelahditetapkansertaselamat
digunakanolehpengguna.

88. 10.2.2 Unit Rancangan KebersihanAlamSekitar
Matlamat: untukmewujudkansuatupersekitaransihatdansesuai sertamampumendatangkankebaikankepada
kesihatanfizikal sertamental penghuni-penghuninya.Ini dilakukandenganmengenal pasti,menaksirdan
memperbaikikeadaan persekitaranmenerusi perlindungankesihatan,promosikesihatansertapencegahanterhadap
penyakit-penyakitpersekitaran.
URKAS bertanggungjawabdalammemantaupenyediaankemudahan-kemudahanyangberkaitandengansanitasi
persekitaranseperti bekalanair minuman,pembuangansampahdantandas.Menjalankanpenyeliaandan
penyiasatanberkaitanmasalahkesihatanawamyangberkaitandenganalamsekitarseperti masalahpencemaranair,
tanah dansebagainya.
10.2.3 Unit KesihatanAm
Sebuahunityangbertanggungjawabterhadapbidang-bidangkesihatanamyangmenyokonglain-lainunitdi
sesebuahorganisasi sepertipejabatkesihatan.BidangtugasUKA ialahmenyelarasaktiviti-aktivitipendidikandan
promosi kesihatanyangdilakukanolehunit-unityangberkaitandi sesebuahpejabatkesihatan(dengansyarat
pejabatkesihatantersebuttiadaunitpromosi kesihatan).
Contoh:aktiviti kempenkesihatanberkenaankepentingankebersihanalamsekitardijalankankepadapelbagai
segmendalammasyarakatseperti masyarakatawam, pelajarsekolah,pekerjasektorawam, badanbukankerajaan
dan sebagainya.
10.3 RISIKOBAHAN TOKSIDTERHADAP MANUSIA
Definisi toksikdimaksudkansebagai “bahandansediaanyangjikadisedutataudihadamataumenebusikulitboleh
mengakibatkanrisiko kesihatanyangseriusataukematian.Jikaiatermakan,memasuksaluranpernafasanserta
tersentuhdengankulitmanusia”.
Toksikadalahsebarangbahanbuanganyang berupacecair,pepejal ataugasyang bolehmendatangkankesanburuk
kepadakesihatanmanusia,binatangsertaalamsekitarsecaraamnya.Tahap toksiksesuatubahanditentukan
denganujianmakmal yangdikenali sebagai ToxicityCharacteristicLeachingProcedure (TCLP).

89. Bahan toksikmengandungibahanKarsinogen.Bahanini meningkatkanpeluangseseoranguntukmendapatpenyakit
kanser.Bahantoksikdikeluarkanolehaktiviti industri seperti pembuanganbahanradioaktif olehlojinuklear,sampah
sarap dari kawasankediaman,logamberatdari kilangindustri sertasisaracunrumpai atau makhlukperosakdari
aktiviti pertanian.
Simptom-SimptomJangkitan
Simptom-simptomjangkitanyangberkaitandengantoksikbolehdilihatdari segi pendedahanseseorangterhadap
bahan tersebut.Terdapatduajenispendedahaniaitu:
a. PendedahanyangTeruk(Acute Exposure)
Pendedahanyangterukmelibatkanseseorangyangterdedahkepadaancamantoksikbolehmengalami cederateruk
atau menemui ajal dalamjangkamasayangsingkat.
b. PendedahanyangKronik(ChronicExposure)
Pendedahanyangkronikmelibatkanseseorangituterdedahkepadaancamanbahantoksikdalamjangkamasayang
lamasecara berterusan.Kesannyajugabolehmengancamnyawadankesihatanseseorang.
Kesan:keracunanmakanan.Kesanini bolehdikenali sebagaipendedahanyangterukkeranakesannyaberlakudalam
jangkamasayangsingkat.Keadaanini dapatdilihatdalamkesseorangpesakityangtermakanmakananyang
dicemari olehRacunArsenikyangterdapatdalamracunmakhlukperosakseperti di dalamsayur-sayuranataubuah-
buahan.Simptom-simptomawal ialahpesakitmengadusakitperut,muntah-muntahsertacirit-birit.Kehilanganair
yang banyakdaripadapesakitbolehmenyebabkandiamenjadi lemahdantidakbermaya.
Penyakit-PenyakitBerkaitanToksid
a. Kanser
Bahan toksikyangbolehmenyebabkanpenyakitkanserialahbahanyangmengandungiKarsinogen.

90. Bahan Karsinogen:apa-apabahanpepejalataubahanRadionuklei atauRadioaktif yangbolehmerencatkanatau
menggangutumbesaransel sihatdi dalambadanmanusia.Gangguanini menyebabkansel-sel tumbuhtanpa
kawalan.
Bahan Karsinogen:asbestosdanasaprokok.Pendedahankepadapunca-puncabahantoksikmeningkatkanpeluang
seseorangitumendapatpenyakitkanser.
b. JangkitanSaluranPernafasan
Debudan habukyang berterbangandi udarabolehmemasukisaluranpernafasandanmenyebabkanjangkitanpada
paru-paru.
Cth: pekerjayangbekerjadi kilangyangmengeluarkandebudanhabukseperti kuari,merekaterdedahkepada
ancaman debudanhabuk.Sekiranyaseseorangpekerjaitutidakmengambillangkah-langkahpencegahanseperti
menggunakanalatperlindungandiri merekabolehterdedahdenganancamanjangkapanjangrisikotersebut.
Bendasingyangterkumpul ini bolehmenyebabkanjangkitanpadaparu-parudansalahsatusimptomnyaialah
pneumonia.
Cara-Cara Mengawal
Mana-mana negarayang bergantungkepadapendapatandari bidangperindustriantidakdapatlari dari soal danisu
bahan toksik.Kawalanterhadapbahan-bahantoksikmemerlukantahapteknologidankosyangtinggi.Tetapi jika
dilihatdari segi keuntunganjangkapanjangkepadaalamsekitardankesihatanpenduduk,sememangnyapengurusan
yang cekapterhadapbahanatau sisatoksikdari industri merupakansatulangkahyangwajibdilakukanolehsemua
pihak.Olehitu,adalahamatlahpentingagarpengurusansempurnabahantoksikdijalankandari segi:
a. Rawat
Sebilanganbahantoksikbolehdirawatuntukmengurangkankesanburuknyakepadakesihatanmanusiadanalam
sekitar.Sebahagianbahantoksikyangtelahdirawatbolehdikitarsemulasekiranyaiatidakmendatangkan
kemudaratankepadakesihatanmanusiadanalamsekitar.

91. b. Penyimpanan
Penyimpanandi tempatyangsempurnamenjaminiatidakmengakibatkankesanburukkepadamanusiadanalam
sekitar.
c. Pengangkutan
Pengangkutanbahantoksikseharusnyatidakmembahayakanpenggunajalanrayayangbaik.
d. Pelupusan
Tempatdan kaedahpelupusanyangsempurnahendaklahmematuhiaktadanundang-undangalamsekitaryang
sediaada.Langkah ini dapatmenjaminagarbahan toksiktidakmendatangkankesanburuksecarajangkapanjang
kepadamanusiadanalam sekitar.
Rawatandan Bantuan
Prinsiputamaapabilamenghadapi penyakitataumasalahkesihatanialahmendapatkanrawatandengansegera.
Tetapi sebelumsesuaturawatandiberikankepadaseseorangpesakit,pemeriksaanataudiagnosapenyakit
hendaklahdilakukanolehdoktorperubatanyangbertauliah.Sesetengahpenyakityangberkaitandenganancaman
dan pendedahankepadabahantoksikmenunjukkantandadansimptomyangcepattetapi terdapatjugayang tidak
menunjukkansebarangtanda.Olehitu,amatlahpentingmembuatpemeriksaankesihatandi klinikatauhospitaloleh
personel perubatanyangterlatihdanbertauliahsahaja.
Namunbegitu,pencegahanlebihbaikdari rawatan.Langkah-langkahpencegahanamatlahpentingbagi
mengelakkanpenyakitataumasalahkesihatanyangberpuncadaripadakesanbahantoksik.Langkah-langkahini
termasuklahmengendalikanbahan-bahantoksikdenganteliti.
Rumusan
• Bunyi bisingbukansetakatmemberi kesankepadamasalahkesihatansecarafizikalmalahdalamaspekmental.
KebisingandiukurdenganDesibel(dB).
• Terdapatbeberapapuncabunyi bising.Antaranyaialahpuncasecarasemulajadi danbuatanmanusia.

92. • Tahap bunyi yangmenimbulkankeadaankacau-bilaudanhingar-bingarkepadaseseorangsamaadadi persekitaran
kerjaatau semasaberehatdi rumahbolehdianggapsebagai suatubentukkebisingan.Kebisinganinilahyang
dimaksudkansebagai pencemaranbunyi.
• Kesanbunyi bisingkepadamanusiaterbahagi kepadaduaiaitukesankepadatelinga(auditoryeffect) dankesandi
luar telinga(non-auditoryeffect).
• UnitKawalanMutu Makanan (UKMM) berperanandalammerancang,melaksana,memantausertamenilai
program danaktiviti yangberkaitandenganaspekkeselamatan, kualiti sertakebersihanmakanan.
• Matlamatutama Unit Rancangan KebersihanAlamSekitar(URKAS) adalahuntukmewujudkansuatupersekitaran
sihatdan sesuai sertamampumendatangkankebaikankepadakesihatanfizikal danmental penghuni-penghuninya.
• UnitKesihatanAm(UKA) adalahsebuahunityangbertanggungjawabterhadapbidang-bidangkesihatanamyang
menyokongunit-unitlaindi dalamsesebuahorganisasi pejabatkesihatan.
• Simptom-simptomjangkitanyangberkaitandengantoksikbolehdilihatdari segi pendedahanseseorangterhadap
bahan tersebut.Terdapatduajenispendedahaniaitupendedahanyangteruk(acute exposure) danpendedahan
yang kronik(chronicexposure).
• Antarabahan toksidyangbolehmenyebabkanpenyakitkanserialahbahanyangmengandungiKarsinogen.Debu
dan habukyang berterbangandi udarabolehmemasukisaluranpernafasandanmenyebabkanjangkitanpadaparu-
paru.
• Kawalanterhadapbahan-bahantoksikmemerlukantahapteknologidankosyangtinggi.Tetapi jikadilihatdari segi
keuntunganjangkapanjangkepadaalamsekitardankesihatanpenduduk,sememangnyapengurusanyangcekap
terhadapbahanatau sisa toksikdari industri merupakansatulangkahyangwajibdilakukanolehsemuapihak.
• Prinsiputamaapabilamenghadapipenyakitataumasalahkesihatanialahperlumendapatkanrawatandengan
segera