Downloaded 72 times
![Dawuhan Alloh Swt. : Yeuh
jalma anu ariman! Geus diwajib-
keun ka aranjeun paruasa,
sakumaha geus diwajibkeun ka
jalma-jalma saméméh aranjeun
supaya aranjeun tarakwa. [Al-
Baqoroh: 183]
T
eu karaos, geuningan urang
téh tos tebet deui kana sasih
Romadon 1434 Hijriyah. Para
ulama nyebatkeun Romadon teh
kelebt sayyidus syuhur, rajana
bulan, lantaran dina bulan ieu,
sadayana amal ibadah jalmi nu
iman mah bakal dipasihan gan-
jaran nu manglipet-lipet. Ku ka-
agungan bulan Romadon ogé, para
ulama nerangkeun sababaraha
gelar keur bulan Romadon. Di-
antarana wae, Syahr al-mubarok,
bulan anu pinuh ku barokah, Syahr
al-fath, bulan anu unggul, Syahr al-
ghufran, bulan anu pinuh ku
pangampura Alloh Swt., Syahr al-
huda, bulan turunna pituduh Alloh
(al-Quran). Syahr al-ibadah, bulan
ibadah, Syahr al-jihad, bulan per-
juangan, Syahr Allah, bulan Alloh,
Syahr al-Quran, bulan diturun-
keuna al-Quran, Syahr al-najah,
bulan kasalametan, Syahr al-
rahmah, bulan pinuh rohmat Alloh,
ogé Syahr al-tilawah, bulan panga-
jian, maksadna dina ieu bulan
kedah mémang nyeueurkeun ngaos,
neuleuman elmu pangaweruh
agama Islam.
Margi ieu bulan ageung pisan
kamulyaanana, hayu urang papag-
keun ieu sasih ku kabingahan
sareng medar deui élmu panga-
weruh, hususna dina kautamaan
sasih romadon sareng kawajiban
puasa. Marhaban Ya Romadon,
wilujeng sumping sasih Romadon.
Kawajiban puasa dituduhkeun
pikeun jalma anu ariman. Naon
atuh Romadon téh? Saur katera-
ngan, Romadon nurutkeun basa
mah hartosna meuleum. Ku kituna
naon waé anu dibeuleum, tangtos
karaosna bakal panas. Ku kituna,
lantaran Romadon téh proses
meuleum nu saterusna nimbulkeun
panas, nya dina ngalaksanakeun
puasa oge lir keur manaskeun diri
sangkan leuwih asak, leuwih
deukeut, mahabbah ka Gusti Alloh
Swt.
Naon anu dibeuleum téh? Kan-
tenan dina hal ieu gogodan manusa
nu bijilna tina hawa nafsu, anu bi-
asana ngajurung kana kajahatan
atawa kana kagoréngan. Ngan,
sayaktosna henteu sadaya napsu
ngajurung kana kajahatan, lantaran
aya ogé napsu anu anu dipiridho
sareng dipaparin rohmat ku Alloh
SWT. Sakumaha anu ditétélakeun
dina Alqur’an: Jeung kuring henteu
(ngarasa) diri bébas (tina sagala
kasalahan) lantaran saéstuna napsu
éta salawasna ngajurung kana kaja-
hatan, kajaba (napsu) anu anu di-
paparin Rohmat ku Alloh. Saéstuna
Alloh téh Maha Jembar Pangam-
pura, Maha Asih. [QS Yusuf: 53]
Ngadalikeun Napsu
Diantawis pidawuh Alloh Swt.
dina Alqur’an nu nétélakeun napsu,
ebreh aya dina surat Yusuf ayat 52,
nu hartosna kirang langkung kieu:
Jeung kami henteu ngutus saurang
Rosul jeung henteu (ogé) saurang
Nabi saméméh anjeun (Muham-
mad) kajaba upama manéhna
ngabogaan hiji kahayang, sétan ogé
ngasupkeun sagala godaan-godaan
kana jero kahayang éta. Tapi Alloh
ngaleungitkeun naon anu diasup-
keun ku éta sétan, Alloh baris
nguatkeun ayat-ayat-Na, jeung
Alloh Maha Uninga, Maha Wijak-
sana.
Sakumaha katerangan di luhur,
yén ngontrol sareng ngadalikeun
hawa napsu téh mangrupa tugas
manusa salila hirup dialam dunya.
Kumaha carana? Nya dina sasih
Romadon ieu, diantara cara ngada-
likeun hawa napsu téh, nyaéta ku
nyumponan ngalaksanakeun puasa.
Istilah puasa nu sok dibasakeun
di urang, ari dina basa Arabna mah
nya disebatna shaum téa. Puasa
mangrupa latihan pikeun ngada-
likeun napsu anu dilakonan dina
bulan Romadon sabulan campleng.
Atuh tujuanana ogé sakumaha
dawuhan Alloh di luhur, sangkan
jalma geusan jadi takwa, jeung jadi
pibekeleun hirup saatos bulan
Romadon. Ku kituna, upama puasa
dina bulan romadon disebatna lati-
han keur ngalaksanakeun takwa,
mémang manusa ogé henteu mung
cicing dina bulan Romadon
wungkul. Dina hartos, umat Islam
ogé henteu saukur mampuh
ngadalikeun napsuna teh dina
Marhaban Ya Romadon
Ku Tati S. Hartati
14 Manglé 2433](https://image.slidesharecdn.com/mangle2433-130823051310-phpapp01/85/Mitra-Sunda-WA-Mangle-2433-15-320.jpg)
![bulan Romadon wungkul, tapi
mampuh dilampahkeun dina
bulan-bulan séjénna.
Kaimanan Mangrupa Sarat
Utama
Jalma anu diwajibkeun puasa ku
Alloh, nyaeta jalma anu iman.
Margi kitu upama urang tepung
jeung jalma nu henteu puasa,
sabenerna henteu perlu diupat,
atawa dipoyok. Lantaran anu wajib
puasa mah mung jalma anu iman.
Hartina jalma nu teu puasa mah,
mémang teu kaasup jalma anu
iman, anu meunang panggero
sakumaha Alqur’an téa. Sapertina
waé, di antaran ciri jalma iman téh,
salah sahiji sok maos Alqur’an. Tah,
jalma nu tara maca Alqur’an téh
henteu kagolongkeun jalmi nu
iman. Lantaran badé terang
kumaha kana élmu Alqur’an,
sedeng dirina ngajauhan al-Qur’an.
Alloh Swt. ngadawuh: Jeung nya
saperti kitu, kami ngawahyukeun ka
anjeun (Muhammad) ruh
(Alqur’an) kalawan paréntah kami.
Saméméhna anjeun henteu nyaho,
naha naon ari kitab (Alqur’an)
jeung naon ari iman téh. Tapi kami
jadikeun Alqur’an téh cahaya, nya
ku cara éta kami méré pituduh ka
singsaha anu ku kami kersakeun di
antara abdi-abdi kami. Jeung
saéstuna anjeun téh bener-bener
nuduhkeun (jalma) kana jalan anu
lempeng. [QS. Asy-Syura: 52]
Sanajan puasa diparéntahkeun
ka jalma anu iman, tapi upama hen-
teu kuat ngalaksanakeunna, atawa
lantaran kasehatanna kaganggu
mah, bisa diganti ku bayar fidyah,
nyaéta masihan tuangeun ka jalma
miskin, sakumaha anu dijelaskeun
dina surat Al-Baqoroh :(Nyaéta)
sababaraha poé anu geus ditangtu-
keun. Ku sabab kitu, sing saha di
antara aranjeun aya anu gering
atawa nuju musafir (nuju dina per-
jalanan) (tuluy henteu puasa) nya
(wajib kodo) salila sapoé (anu hen-
teu puasa) dina poé-poé lian. Jeung
pikeun jalma-jalma anu ngarasa
beurat ngalakonanna wajib mayar
fidyah, nyaéta méré dahar jalma
miskin. Tapi sing saha anu ihlas rék
méré leuwih ti kitu nyaéta leuwih
hadé pikeun dirina, jeung puasa
aranjeun éta leuwih hadé pikeun
aranjeun lamun aranjeun nyaraho
mah. [QS. Al-Baqoroh: 184]. Iraha
dibayarkeunna fidyah téh? Fidyah
dibayarkeun saban dinten waktu
urang henteu puasa, atanapi
dibayarkeun sakaligus di awal-awal
bulan puasa ka jalma miskin atawa
jalma-jalma anu di aya dina per-
jalanan (musafir). Tapi poma, kudu
ati-ati ulah nepi ka awuntah,
sakumaha dawuhan Alloh : Jeung
geura bikeun hakna ka kulawarga
deukeut, nya kitu deui ka jalma
miskin, sarta jalma anu aya di per-
jalanan jeung poma maranéh ulah
awuntah (kana harta banda
maranéh) kalawan boros. [Al-Israa
: 26] Kitu deui: Saéstuna jalma-
jalma awuntah téh dulur-dulurna
sétan. Ari sétan téh ingkar pisan ti
Alloh. [Al-Israa: 27].
Dosa dibeuleum saluyu
jeung pituduh Alloh.
Alloh Swt. maparin pituduh dina
Alqur’an, kumaha carana meuleum
dosa. Carana, nyaéta ku sedekah,
amalan soléh, nyieun kahadéan,
sabar nyanghareupan musibat sarta
ngaleupaskeun hak qisos. Dawuhan
Alloh: Lamun anjeun némbong-
keun sedekah-sedekah aranjeun,
éta alus, jeung lamun aranjeun
nyumputkeun sedekah-sedekah,
sarta dibikeunna ka fakir miskin,
nya nyumputkeun éta leuwih alus
pikeun aranjeun, jeung Alloh baris
mupus sawaréh tina kasalahan-
kasalahan aranjeun. Jeung Alloh
Maha taliti tina sagala rupa anu
dipilampah ku aranjeun. [Al-
Baqoroh: 271]. Kitu deui dina Surat
Hud ayat 11, : Kajaba jalma-jalma
anu salabar (tina musibat), nga-
jalankeun amalan soléh,
maranéhna baris meunang ampu-
nan sarta ganjaran anu gedé.
Anapon meuleum atanapi mupus
dosa ku cara ngaleupaskeun hak
qisos, sapertosna wae nu ditetela-
keun dina surat Al-Maidah ayat 45,
nu kirang langkung kieu
pihartoseunana: Jeung kami geus
netepkeun pikeun maranéhna di-
jerona (At Taurat), yén nyawa
dibales ku nyawa, mata dibales ku
mata, irung dibales ku irung, ceuli
dibales ku ceuli, huntu dibales ku
huntu, jeung tatu dibales ku tatu,
ogé aya qisosna (balesan anu
sarua). Sing saha anu (ngaleupas-
keun hak qisos)na, nya éta (jadi)
panebus dosa pikeun manéhna.
Sing saha anu henteu mutuskeun
perkara anu diturunkeun ku Alloh,
nya maranéhna kasebut jalma-
jalma anu darolim.
Tepung jeung Idul Fitri
Nincak bulan Romadon, pasti
sok aya ahirna atanapi sok disebut
lebaran atanapi Idul Fitri téa. Tah,
sanaos urang lami kénéh ogé, tapi
pami dina urusan élmu mah kedah
terang ti ayeuna, yén sadayana amal
nalika puasa sabulan campleng di-
piharep bakal balik deui kana
kasucian, lir orok nu kakara gubrah
lahir ka alam dunya, teu kapécrétan
dosa saaalit-alit acan. Fitri atanapi
fitrah, asal kecapna tina fataro.
Hartosna hukum Alloh. Fitrah
Alloh tetep moal robah. Fitrah Alloh
anu geus nyiptakeun jalma nu-
rutkeun éta fitrah, sakumaha anu
dijelaskeun dina dawuhan Alloh:
Ku kituna prak geura sanghareup-
keun beungeut aranjeun sing lem-
peng kana agama (Islam) sakumaha
fitrah Alloh, ku sabab Mantenna
geus nyiptakeun jalma nurutkeun
éta fitrah. Henteu aya parobahan
dina dadamelan. (Tah éta téh)
agama anu lempeng, tapi kalobaan
jalma henteu nyarahoeun. [Ar-
Rum: 30].
Margi kitu, dina ngeusian
ngawitan sasih Romadon ieu,
mangga kandelan kaimanan urang
jeung paburu-buru ngahontal
ampunan Alloh Swt, kalawan
nyeueurkeun amal ibadah ka Gusti
Alloh Swt. Mugia sagala tarékah
urang sadaya kénging rido Alloh
Swt, urang tiasa ngahontal kabagja-
an dina saum taun ieu. Marhaban
ya Romadon! Wilujeng sumping
sasih anu mulya ieu. Mugia amal
ibadah urang sadaya ditampi
kalayan satemenna aya dina
panangtayungan Alloh SWT. Amin
Ya Robbal ‘Alamin. ***
Manglé 2433 15](https://image.slidesharecdn.com/mangle2433-130823051310-phpapp01/85/Mitra-Sunda-WA-Mangle-2433-16-320.jpg)
Mitra Sunda WA - Mangle 2433
- 2. A lhamdulillah, saparantosna urangnyeueurkeun mahabbah, ti kawitan sasih Rojab dugi ka sasih Sya’ban, ayeuna cunduk kana waktuna, urang ditepangkeun deui sareng sasih anu mulya, nyatana sasih Romadon. Sasih nu disebat sayyidusuhur, panghuluna sakabéh bulan. Margi dina éta sasih, dilungsurkeunana rohmat, dilungsurkeun mangpirang-pirang magfiroh sareng ditebihkeunnana tina seuneu naraka. Kaunggel, sakumaha dina pidawuh Kangjeng Rosul, fiawwali rohmah, waao satuhu maghfiroh waahiruhu itqu minannar. Para Mitra Manglé, Pasipatan manusa nu sarwa balagah jeung lemah, ayeuna pisan tiasa diriksa ku mangrupa-rupa ibadah. Sawangsulna, upama manusa dina sasih mulya ieu masih angger balangah jeung lemah, tangtos moal kénging ganjaran puasana. Margi kitu, para mitra Manglé, dina ngawitan sasih anu mulya ieu, mangga urang siapkeun diri, nu diantawis- na; 1.Didikan jasmani, nyaéta tumuwuhna jasmani jeung mulasara kaséhatan. 2.Didikan kasopanan nyaéta ngalelempeng létah (ucapan) jeung ngoméan raga dina ngalampahkeun hirup. 3.Didikan aktual nyaéta minterkeun akal pikiran sarta ngajuruskeunana ka nu langkung maslahat. 4.Didikan kaparigelan nyaéta ngalatih gawé geusan nyiar kabutuh hirup. 5.Didikan ilmiah, nyaéta upaya ngalengkepan manusa reujeung élmu pangaweruh anu bener tur ajén guna. 6.Didikan méntal, nyaéta ngahudangkeun acining rasa reujeung kaéndahan alam, geusan nyadap pangajaranana. 7. Didikan sosial kamasarakatan, nyaéta ngawanohkeun kana hak-hak masarakat. 8.Didikan rasa kamanusaaan, nyaéta rasa duduluran di antarana umat manusa. 9.Didikan ahlak (moral spiritual), nyaéta ngalempeng- keun katukuhan reujeung katoatan kana sagala paréntah Alloh ogé ngajauhan laranganana. 10. Didikan rohani, nyaéta ngaronjatkeun rohani geusan sumambung reu- jeung Sang Kholiq, Alloh Azza Wajalla, Alloh Swt. Mudah-mudahan. *** Marhaban Ya Romadon 0SIUPP: No. 034/SK/Menpen/SIUPP/CI/1986 ANGGOTA SPS JABAR No. 50/AB/BAFD/XII/69 BANK: Bank Mandiri Cab. Bandung Alun-alun No. 130-00920.32518, Bank BNI Cab. A-A No. 24455350 ISSN: 0852-8217 ALAMAT REDAKSI/TU/IKLAN: Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 Telp. 022-7303438 Fax 022- 7309720 E-MAIL: - redaksimangle@yahoo.com - facebook: Majalah Sunda Mangle PAMEDAL PT. Manglé Panglipur, PANARATAS R.H. Oeton Muchtar (Alm), Ny. RHE. Rohamina Sudarmika (Almh), Wahyu Wibisana, PUPUHU/GIRANG RUMPAKA Oedjang Daradjatoen M., PANASEHAT USAHA Teddy Kharsadi, WAKIL PUPUHU Abdullah Mustappa, RUMPAKA SENIOR Karno Karta- di- brata, Ny. Hana Rohana S., RUMPAKA Elin Samsuri, Ensa Wiarna, Dian Hendrayana, Eep Nandang R, Narti. PANANGKES: Ensa Wiarna; SEKRE- TARIS RUMPAKA Rudi H. Tarmidzi, PANATA LAKSANA Ayi Sundana, DOKU- MENTASI Ny. Ai Suryati, JURU-POTRET Reisyan, PANATA RUPA/PRACETAK Cucu Rahmat S, Bachrudin, ILUSTRATOR Agus Mulyana, KORESPONDEN Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Enung (Kab. Bandung); Uun Juharyanti (Tasikmalaya); Gun-Gun (Puwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista (Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). PRODUKSI Endang, Ade, IKLAN Unay Sunardi, Dedi Asmarahadi PANATA HARTA Herno Hernawan, Ai Nawangsih, PANATA DUUM Dicky M. Rafiudin, Dikdik Djoko S.
- 3. KOLOM Hadé Ku OmongGoréng Ku Omong Tatang Sumarsono .......................... 17 PURIDING PURINGKAK Jurig Imitasi Eddy Ruswandy .............................. 24 IMPLIK-IMPLIK Makalangan di Batawi Ngondang Wisatawan ka Majalengka ......................................................... 46 SAJAK Balung Tunggal Arom Hidayat ................................ 49 CARITA PONDOK Sapuluh Tips Ma(n)yunan Saum Ihung ............................................... 20 Si Munggah Féndy Sy. Citrawarga ........................ 22 Si Panyajak Oni Déri Hudaya ....................................... 26 NU MANEUH Lawang Saketeng ............................... 1 Kaca Tilu ............................................ 3 Munara Cahya ................................... 14 Dongeng Aki Guru ............................ 17 Mimbar Atikan .................................. 21 Gedong Sate ...................................... 28 Mangle Alit ....................................... 32 Katumbiri .......................................... 37 Nyusur Galur .................................... 42 Carpon Lucu ..................................... 49 Pangalaman Para Mitra ..................... 50 Ha... Ha... Ha ..................................... 52 Bale Bandung .................................... 54 Tarucing Cakra .................................. 55 Lempa Lempi Lempong .................... 56 CARITA NYAMBUNG Carita Sarebu Samalem (165) ............................................................. 10 Gogoda Ka Nu Ngarora (3) M.A. Salmun ............................................................. 12 SekarManglé Fauziah 6 LAPORAN Pamingpin Mahing Kiruh ti Girangna Potret:Reisyan Wilujeng énjing Baraya! Wilujeng pen- dak deui sareng Ceu Onnok, si penyiar nu bageur téa, penyiar nu manis taya duana. Pendak dimana? Dimana deui, lintang di radio anu maneuh, radio kameumeut urang sadaya, Manglé FM. Radiona urang Sunda nu gumbira! ................................. 20 Sapuluh Tips Ma(n)yunan Saum Panata Rias & Raksukan: ARGA PUSPA Jl. Melong Kaler I No. 2 Bandung Telp. 022 – 91600157 HP. 087821252077
- 4. Puasa C euk ustad, bagjapisan cenah mun urang bisa nyorang deui puasa salila sabulan cam- pleng. Urang gé percaya, loba pisan ganjaranana cenah lamun urang bisa nyubadanan ibadah puasa dina bulan Ramadan téh. Tangtu, puasana gé henteu asal kitu baé. Puasa anu mabrur téh lamun di- pilampah kalawan nyubadanan sagala katangtuan jeung nyegah sagala pantanganana. Ceuk ustad deui waé éta téh. Ceuk para ahli, lamun dimangpaatkeun kalawan optimal puasa salila bulan Ramadan téh bakal luar biasa mangpaatna. Éfékna bisa ngawengku kana sagala widang. Dina urusan kaséhatan apan beuki dieu beuki sapagodos pamanggih para ahli téh. Puasa gedé pisan mangpaatna pikeun nyéhatkeun awak. Salila bulan Puasa awak urang kudu matok kana disiplin anu teu bisa ditawar. Dimimitian ku saur dina mangsa janari, disambung ku puasa sapoé jeput, kakara bisa barangdahar deui téh dina waktuna magrib. Ku cara mayeng kitu pada- haran urang bakal robah gawéna, kana awakna bakal leuwih séhat. Éta anu pokona. Ditambah deui ku ibadah sunahna, boh tarawéhna boh tadarusna. Latihan fisik samodél kitu bakal alus pangaruhna kana sis- tem saraf jeung jalanna getih. Komo deui lamun dibarengan ku niat anu ihlas, pasrah. Sawadina, salila bulan Puasa sagala rupa anu didahar ku urang téh kudu kadaharan anu halal wungkul. Boro-boro anu haram dalah anu makruh gé kuduna di- jauhan. Lamun anu didahar ku urang kaasupan anu teu halal, ka- maslahatan ibadah puasana bakal ngurangan. Ari anu kasebutna teu halal, lain ngan sakadar barangna wungkul tapi ogé prosésna. Gampangna mah, salila bulan Puasa omat ulah korup- si. Lantaran naon baé anu tina hasil ladang korupsi bakal milu ngura- ngan kana mabrurna puasa téa. Malah bisa jadi mubah. Lamun bener-bener dijalankeun- ana kalawan kitu, meujeuhna lamun ibadah puasa téh kamaslahatanana bakal luar biasa. Tina nu saréatna ngantep beuteung lapar salila sapoé jeput, mangpaatna lain ngan ukur kana badan tapi kana jiwa ogé bakal beresih. Lamun jiwa urang geus beresih, pasti urangna ogé moal sarakah. Ari salasahiji anu ayeuna keur jadi mamala ka sakumna bangsa urang apan lantaran loba pisan anu sarakah. Rék para politisi, rék nu arusaha, kitu deui kaom terpelajar- na, kaasup para ulamana, kum teu diwiji-wiji saréréa mani keur saru- manget pisan ngalajur napsu. Pulitik hayoh wé diparékos- parékoskeun, geus leungiteun dikaéra asal meunang untung. Agama ngan semet paséhat dina nepikeun ajaran-ajaranana tapi ari prakna mah wallahu'alam. Atuh kaom terpelajarna ogé teu tinggaleun ngajarualan élmu jeung pangabisa demi kalungguhan jeung panghasilan. Keur meujeuhna mahabu ku anu kararitu di urang ayeuna téh. Jeung geus karandel kulit beungeut deuih. Henteu kudu susah-susah kokoréh néangan keur contona, da unggal waktu nembrak di mana-mana. Komo deui ayeuna, mani siga kana naon nyanghareupan pemilu 2014 téh. Asana teu euweuheun nagara batur gé anu ngagegedékeun démokrasi. Tapi asa arang langka anu nyucud saperti di urang. Cenah kabéjakeunana dina lebah ngokola- keun nagara urang téh ngiblat pisan ka Amérika Serikat. Duka teuing lebah mana nu jadi kiblatna, da apan nu ngaranna nagara Amérika Serikat téh sakitu legana. Jeung duka naon deuih anu dijadikeun kiblatna téh. Da buktina, lamun ngiblatna ka Washington, dina lebah tata tertib ngurus nagara nu jareneng di Jakarta téh sama sakali henteu nyonto aturan jeung disiplin nu di- paraké ku anu ngalantor di Gedung Putih. Cenah ngiblatna ka New York, buktina irama jeung aturan usaha nu aya di urang henteu saperti nu aya di ditu. Papadaning kitu, perkara pajar urang ngiblat ka AS téh geus pirang- pirang dikritik. Tapi euweuh hiji gé anu kalawan nembrak sanggup méré conto anu leuwih bener nepi ka bisa diturutan ku saréréa. Tangtu, nu ngaranna ngurus nagara jeung ngurus bangsa moal cukup lamun anu jadi patokanana ngan sakadar élmu. Kudu dibare- ngan ku iman, cenah. Ari salasahiji tarékah pikeun ngandelan iman téh nya puasa. Tinggal buktina. AM Manglé 2433 3
- 5. 4 Manglé 2433 WilujengSaum Assalamu’alaikum Wr. Wb. Punten ngiring ngin- tun serat kanggo roha- ngan Koropak Mangle. Simkuring ngahaturkeun wilujeng tepang deui sareng sasih Romadon anu mulya, nu dilebetna seueur kamulyaan. Ku kituna, hayu urang eusi sasih ieu ku rupa-rupa ka- hadean sareng ngariksa diri kana lampah nu salah, kana laku nu sok kalan-kalan sering patojaiyah. Utaman deui ka pama- rentah, nu kiwari seueur kadangu masalah korup- si, musibat, pacengkadan jeung sajabana, mugi dina sasih saum mah, teu aya kajantenan kitu, malihan tiasa dijagi dugi ka sabada rengse sasih Romadon. Nyi Mangle anu geulis, Simkuring oge, ngemutan ka para mitra, mugi sing kiat urang ngalaksana- keun saum. Komo urang mah da urang Sunda, nu cek kolot baheul, urang Sunda mah biasa ngalaksanakeun saum, henteu wae saum wajib dina sasih Romadon. Dalitna urang Sunda jeung Agama Islam oge, apan kedah jadi dasar keur urang Sunda masing nyaketkeun deui sareng agama Islam. Lantaran, diantawis ciri urang Sunda apan, jalmi nu dalit pisan, nu salawasna tiasa nyumponan ajaran agamana. Margi kitu, mudah-mudahan wae para mitra dimana wae, dina nanjeurkeun agama Islam salami sasih Roma- don oge, seueur da’wah teh nganggo basa Sunda, basa lembur urang sora- ngan. Ieu memang peryogi kasadaran sareng kawijakan ti pamarentah Jawa Barat atanapi pamarentah kabupaten/- kota di Jawa Barat. Simkuring mah, asa reueus kacida, pami da’wah Sunda di- hangkeutkeun deui, ulah dugi basa Sunda nu kacida endahna, dianggo da’wah ku umat nu sanes Islam. Sakitu, hatur nuhun. Wassalam, Ujang Najmudin Ti Tasikmalaya Jujur jeung Daria Assalamu'alaikum Wr. Wb. Damang Manglé? Punten ngiring nyerat. Ku seueurna pasualan bangsa, jigana ulah nyalahkeun teuing pihak- pihak nu teu walakaya. Pacogregan di sababaraha tempat, boa-boa ieu teh balukar tina conto para pangagung nu nyarekel kalungguhan di luhur nu teu teu weleh pareum- pareum. Ketak para pihak nu resep ngulinkeun hukum jeung sipat egois pajabat, geus puguh eta teh teu mere conto nu hade. Sanajan nu kitu teh bentuk perjuangan nanjeurkeun hukum, tapi kajujuran mah kudu nomer hiji. Di urang loba pajabat, tokoh politik nu siap ngalawan kadoliman, tapi moal aya hasilna upama teu siap jujur. Jigana kudu aya gerakan siap jujur. Punten-punten ka para pangacara, ulah asal bisa ngabela nu jugala bari resep nyumputkeun data. Sanajan kakara mampuh paheuras- heuras genggerong, tapi yakin ahirna nu jujur bakal meunang. Kitu deui dina bentuk gerakan, sanajan loba gerakan anti korupsi, gerakan anti manipulasi, salila teu aya gerakan jujur mah jigana moal eureun-eureun ieu masalah teh. Tah, di tatar Sunda Jawa Barat nu kasebut loba potensi, jigana pantes lamun jadi conto, aya gerakan kajujuran. Nu ngokolakeunana tangtu para pajabat oge para inohong. Kituna teh sahenteu aya hikmah keur dirina sangkan jujur. Cek kuring mah, masalah bakal bener upama cumpon ku dua perkara. Hiji jujur kadua daria. Sanajan kasebutna daria (transparan) tapi teu jujur moal aya barokahna. Kitu deui sanajan jujur tapi teu daria, moal oge aya palajaranana. Tah, ningal pasualan pacengkadan antar lem- baga di luhur, tangtu kudu sagancangna sala- dar. Ulah aya hiji oge nu ngarasa bangsa ieu teh nu dirina. Sakitu wae nya Nyi Mangle. Sakali deui hatur nuhun. Hurip Sunda! Wassalamu'alaikum Wr. Wb. Abdurahman Bandung
- 6. Manglé 2433 5 Rancagé K acaritakeunmangabad-abad katukang, Jonathan Rigg, urang Inggeris, muka per- kebunan enteh di Jasinga, Bogor Kidul. Tetela eta pangusaha ti nagara Lady Diana teh katarik oge nyusun buku kamus basa Sunda. Salila sabelas taun ( 1843-1854) manehna ngadekul ngumpulkeun kekecapan basa Sunda. Nya teu burung hasil ngawujud mang- rupa buku kamus dijudulan A Dictio- nary of The Sunda Language of Java. Puguh wae buku bieu teh pohara pentingna, lain wae mangrupa buku kamus dwi basa Sunda-Inggeris, tapi oge mangrupa sumber dokumentasi aspek-aspek kahirupan urang Sunda jaman harita. Upamana wae, kacatet cara tatanen urang Sunda harita, nyawah jeung ngahuma. Atuh pare nu dipelak oge aya dua rupa, pare sawah jeung pare huma atawa pare pasir. Matak helok, tetela pare sawah aya kana 45 rupana, ari pare huma sakitu reana nepi ka 150 rupana. Naon wae? Diantarana nu kaasup pare sawah teh, Sisit Naga, Gajah Menur, Seri Kuning, Cere Bogor, Cere Malati, Beureum Gede, Beureun Loyor jeung sajabana. Atuh nu kaasup pare huma, diantarana Bentik, Beunteur, Campaka, Bujang, Bunar, Beureum Manggala, Beureum Randa, Beureum Sereh, Ketan Ban- teng, Ketan Asmara, Ketan Jaleha, Ketan Kerud, Ketan Kidang jeung sajabana. Matak panasaran, naha rupa-rupa pare nu kasebut dina kamus beunang nyusun Jonathan Rigg bieu teh ayeuna aya keneh? Atawa geus musnah? Malah lain wae saukur matak panasaran, tapi campur oge jeung kamelang. Balukar modernisasi, jelas pola hirup masarakat Sunda, hususna masarakat tani ngarandapan robahan sakitu rosana. Cara tatanen geus robah, tina cara tatanen tradisional kana cara tatanen nu ngalarapkeun padika moderen. Atuh pakakas nu diparake ku patani oge geus robah, upamana wae etem nu nepi ka taun 60an di- parake keneh ku para wanoja mangsa dibuat, ayeuna mah geus teu aya deui. Lian ti kitu, kaaripan hirup masarakat patani nu pohara mentingkeun watek rajin, taliti, leukeun, sabar, ngahormat sasama jeung ngarawat kabeungharan alam geus rea nu kagiridig jaman. Perlu didokumentasikeun Jelas, kahirupan masarakat tani di tatar Sunda, ngawengku cara hirup, ajen inajen nu jadi ageman jeung aspek budaya sejenna, pohara pentingna di- dokumentasikeun. Hal kitu pohara perluna keur nambahan pangaweruh masarakat Sunda kiwari, hususna generasi ngora, enggoning miwanoh kabudayaan masarakatna ti mangsa ka mangsa. Tah, maksud kitu nu ngajurung medalna buku Kompendium Istilah Sistem Pertanian Tradisional Sunda nu disusun ku Darpan, M.Pd, Drs. Abdu- rachman, Atik Soepandi, S.Kar, Drs. Dasum Muanas jeung Prof. Dr. Yus Rusyana. Ieu buku teh mangrupa hasil panalungtikan ka masarakat tani di sababaraha kabupaten, di antarana Kabupaten Bandung, Kabupaten Ciamis, Kabupaten Majalengka, jeung Kabupaten Lebak. Eusi buku bieu, garis badagna ngawengku Sistem Pertanian Tradisio- nal, saperti ngagarap sawah, pakakas tatanen tradisional, istilah-istilah tata- nen tradisional saperti ngaran waktu tatanen, ngaran –pakakas tatanen, kaayan pare, hama pare, gawe selingan patani jeung sajabana. Satuluyna netelakeun rupa-rupa pare pajamanan Jonathan Rigg, Pare dina kasusastera- an Sunda, panutup daptar istilah tata- nen tradisional Jawa Barat. Dilengkepan ku gambar jeung bibliog- rapi. Lian ti nataan pakakas tatanen saperti arit, asahan, aseuk, balincong, etem, pacul, rancatan jeung sajabana, ditataan oge parabot dapur saperti aseupan, boboko, ayakan, bekong, bokor, cecempeh, padaringan, pendil, para seuneu jeung sajabana. Kitu deui usum tatanen saperti usum tebar, ngarambet, usum pibuateun jeung sajabana. Ieu buku karek mangrupa ihtisar, daptar istilahna ringkes pisan. Conto, ngaran rupa-rupa manuk di sawah ku- rang disebut. Kukituna, pohara perlu- na dituluykeun nyusun buku kamus istilah tatanen lengkep make gambar atawa leuwih afdol deui ensiklopedia ngeunaan tatanen di tatar Sunda.Iraha? (kk) *** Pare ti Abad ka Abad Judul : Kompendium Istilah Sistem Per- tanian Tradisional Sunda Panulis: Darpan M.Pd, Drs.Abdurachman, Atik Soepandi,S.Kar, Drs. Dasum Muanas, Prof.Dr. Yus Rusiana. Panerbit : PT Dunia Pustaka Jaya, gawe bareng jeung Universitas Padja- djaran. Citakan ka hiji, Mei 2013.
- 7. Pilihan gubernur geuslila lekasan. Bulé hideungna geus puguh. Tapi, lain hartina réngsé pasualan, da nu pen- ting mah, kumaha satutas kapilih tur mancén gawéna. Malah, satutas gupernur jeung wawakilna diistrénan, rahayat loba nu nebarkeun harepan anyar. *** U pama kapamingpinan tatar Jawa Barat jadi panalinga balaréa, tangtu lantaran tina pentingna kalungguhan pamingpin. Ku lantaran kitu, teu anéh, upama ketak jeung paripolah pamingpin téh pada moconghok, pada nalingakeun ku balaréa, kaa- sup ku para ahli pamaréntahan, saperti Prof. Dr. Asep Kartiwa, SH., M.Si., Guru Besar Universitas Padjadjaran (Unpad), Bandung. Pamingpin, ceuk Prof. Asep samistina apal kana keteg haté masarakat. Apal kana harepan- harepan jeung impianana. Lian ti kitu, apal deuih kana pasipatanana. “Pasipatan urang Sunda umumna, hormat ka kolot, ngajénan kaum intelektual, ogé para inohongna,” pokna. Pamingpin, keur urang Sunda mah, kaasup inohong hormateun. Atuh, pamingpin ogé kudu jadi picontoeun. “Margi pamingpin mah gambaran sareng etalasena masarakat. Ku lantaran kitu, pamingpin mah kudu jadi conto, ulah nepi ka kiruh ti girangna mun dipapadékeun kana walungan mah,” pokna basa ngobrol sawatara waktu ka tukang di Kampus Pasca- sarjana Fisip Unpad, Dago, Ban- dung sawatara waktu ka tukang. Mun pamingpin jadi gambaran masarakatna, ceuk ieu Dekan Fisip Unpad téh, paripolah jeung ketak éta pamingpin kudu mampuh nganteur kahontalna harepan masarakat. Pilihan masarakat, gambaran kapercayaan ka paming- pinna. “Jangji-jangji jeung kasanggupan calon pamingpin waktu kompanye, kudu dilaksana- keun satutasna kapilih!” pokna tandes naker. Sarua Kuat Pilihan langsung anu ‘sapaket’ jadi kakuatan keur éta papasangan pamingpin. “Boh gupernur boh wakilna ngagaduhan kakiatan anu sami,” pokna. Kakuatan nu sarua kitu, najan béda-béda pancén, tetep geusan karaharjakeun masarakat. Atuh, masarakat gé satutas éta calon kapilih, baris mopohokeun asal- usul jeung kasang tukang éta pamingpin, kaasup teu masualkeun deui partéyna. Anggapan masarakat saperti kitu, ceuk Prof. Asep, sawadina ogé jadi bahan tinimbangan daria pamingpin di Jawa Barat. Pamingpin saperti gupernur jeung wawakilna, ngemban amanat balaréa. Atuh, jabatanana disebut- na téh jabatan publik. Hartina, upama éta pajabat ngalaksanakeun kakawasaanana atawa wewenang- na, hartina téh keur kapentingan balaréa, demi kamaslahatan 6 Manglé 2433 Prof. Dr. Asep Kartiwa, SH., M.Si., Guru Besar Universitas Padjadjaran (Unpad), Bandung Pamingpin Mahing Kiruh ti Girangna
- 8. Manglé 2433 7 saréréa. Kumahaari pamingpin nyura- han anggapan masarakat saperti kitu? Tangtuna ogé sagala raran- cang jeung prak-prakanana mancén gawé kudu demi masarakat sakumna. “Tah, tumali sareng pancén gawé, apan aya aturan anu jinek,” pokna. Patokan keur pamingpin, lian ti undang-undang jeung aturan, ogé aya étika. Tangtu wé papagon étika mah, lain bener jeung salah, lain hadé jeung goréng, tapi pantes jeung teu pantes. “Dina jabatan publik ogé kedah ngagaduhan étika anu tangtu,” cek ieu panitén politik jeung élmu pamaréntahan téh. Nyaritakeun sual étika pajabat publik, obrolan Manglé gé ngalegot kana pamanggih masarakat ngeunaan Wakil Gupernur Jawa Barat, H. Dedi Mizwar nu masih kénéh jadi béntang iklan. Wagub masih kénéh remen midang dina layar kaca, ngiklankeun ‘barang’ dagangan. “Taya ari aturan nu ngalarang mah, mung dumasar kana étika, pajabat publik mah teu pantes ngiklankeun barang daga- ngan,” ceuk H. Asep dibarung mésem. Upama ketak wagub saperti kitu jadi bahan adu-rényom dina pakalangan balaréa, cek Prof. Asep kudu dima’lum. “Eta téh hiji ka- hariwang masarakat nu saleresna mikanyaah ka pamingpinna,” pokna. Kumaha atuh mistina? Ceuk H. Asep Kartiwa, upama masih aya kénéh sésa kontrak, kari ngabadamikeun wé jeung méré kontrak téa. “Tiasa di négo ulang,” pokna tandes. Hartina, kontrak iklan antara pangusaha jeung wakil gupernur Jawa Barat kudu di- imeutan deui. “Tangtos pangusaha gé bakal ngartos,” pokna. Hartina, pihak pangusaha ogé moal nga- bangbaluhan wakil gupernur. Lan- taran, masing-masing pihak geus silih percaya. “Ayana kontrak iklan téh apan hasil tina silih percaya. Hartina, masing-masing pihak gé kedah silih ajénan,” pokna. Demi Kapentingan Warga Pamingpin téh harepan masarakat. Nu milih jeung nu kapilih, geus ngalaksanakeun téken kontrak. Hartina, rahayat mikeun sabagian ‘wewenang’ jeung ‘kakawasaanana’ ka pamingpinna. Saterusna, nu ngurus ngatur kahirupan rahayat téh pamingpin- na. Ku lantaran kitu, pancén- pancén nu lain keur kapentingan masarakatna, ulah nepi ka nga- ganggu pancén nu samistina. Harepan kawas kitu, ogé lantaran masarakat hayang éta pamingpin ngalaksanakeun pancén gawéna kalayan gembleng. Mangsa bakti lima taun ka hareup, ceuk tilikan Prof. Asep, lain hanca garapan nu eunteung. Komo deui, ditumalikeun jeung kasang- gupan calon waktu kompanye. “Nu dijangjikeun kedah cumpon,” pokna. Dina panitén ieu ahli élmu pamaréntahan, léngkah-léngkah mitembeyan nu digarap ku guper- nur jeung wawakilna, kudu sareun- deuk saigel, nuju kana visi, misi, katut, jangji-jangjina téa. “Sakur nu dijangjikeun kedah kahontal dina dangka lima taun pamaréntahan- ana,” pokna. Geusan ngahontal kamajuan Jawa Barat, mémang lain pamoha- lan. Nilik kana poténsi nu nyampak apan teu kurang-kurang. Upamana waé butuh ku ahli dina masing- masing widang, Jawa Barat gé gudangna. Loba paguron luhur tempatna para inohong nu boga ka- mampuhan dina masing-masing widang paélmuan. “Kari ngamang- paatkeunana. Ulah aya anggapan, ongkoh seueur ahlina tapi kirang dimangpaatkeunana,” ceuk ieu Guru Besar Unpad témbrés. *** Pamingpin ulah kiruh ti girangna
- 9. Manglé 2433 H arita, pertengahantaun 2011, basa keur mancén tugas di Badan Bahasa Jakarta, lamun keur teu pati riweuh ku urusan administrasi kantor mah, sok ngahaja ngilu ka lapangan pikeun panalungtikan. Kuring sok ngadon papadon ka staf anu mancén tugas, ulah jadi kagok pédah kuring salaku kepala pusat ilubiung, da dina hal ieu mah naluri panalungtik teu bisa ditahan, éstu hayang apal kumaha prak-prakanana mupu data nu lain basa sorangan. Enya gé di Jurusan Sunda Unpad unggal taun aya Kuliah Kerja Lapangan (KKL), tapi ieu mah séjén deui, boh udaganana boh lokasi sarta masarakat anu disanghareupanana. Ari nu jadi tujuan nyaéta pikeun motrét kumaha sikep masarakat per- batasan nagara Indonésia--Papua Nugini kana basana. Harita anu jadi pangjugjugan téh nyaéta Kabupatén Merauké. Sanggeus sagala kaperluan jang ka lapangan téa sadia, utamana mah bahan-bahan panalungtikan, kuring jeung staf saurang miang make pesawat Garuda ti Jakarta tujuan Jayapura, minangka ibukota Papua. Di Jayapura reureuh heula sapeu- ting. Isukna kakara ka Merauké maké pesawat nu leuwih leutik. Ti awang-awang katingali sakuriling bungking héjo ngém- ploh leuweung jeung pagunungan. Komo pas pesawat rék turun mah ngaliwatan Dano Santani, pemandangan éndah pisan, tinggarunduk pulo-pulo leutik. Pon kitu deui beungeut cai tinggurilap katojo ku panon poé nu harita keur meujeuhna manceran. Reureuh sapoé pikeun aras-urus admnistrasi. Datangna kuring ka Papua téh minangka anu kadua kalina. Nu mung- garan mah harita basa meunang pancén ti Fakultas Sastra Unpad (Fakultas Imu Bu- daya ayeuna) gawé bareng jeung UNICEF dina taun 2008. Harita mah ngan ka Kota Jayapura jeung perbatasan, bubuhan kasengker ku samporétna waktu. Lalampahan ka Distrik Sota Ari nu jadi tujuan utama pikeun panalungtikan téh nyaéta Distrik Sota. Ieu distrik téh minangka wewengkon anu langsung wawatesan jeung nagara Papua Nugini. Ayana di wewengkon sabudeureun Taman Nasional Wasur. Jauhna ti Kota Merauke kurang leuwih 80 km, maké mobil pribadi mah aya kana sajam satengahan mah. Éta ogé aya beus Damri, ngan sapoé sakali operasina. Kaitung gan- cang sajam satengah téh sabab jalanna geus diaspal mulus. Kacida hawa nyong- kab panasna. Sok sanajan sapaparat jalan kénca katuhu rajeg tangkal kai bus, ngan teu pati iuh bubuhan jadina di tanah rawa, teu iuh siga di jalan perbatasan Jayapura- -Papua Nugini. Sepi pisan arang mobil nu ngaliwat, komo jalma nu pirajeunan ngulampreng mah. Di sela-sela tangkal kai bus téa aya pemandangan nu teu biasa. Katingali ting- arenclo gundukan taneuh nu jangkungna kira-kira satangtungan jelema dewasa, malah mah aya anu nepi kana tilu lima meterna sagala. Taya lian gundukan taneuh éta téh nu disebut sayang sireum (rumah semut), musamus nyebutna urang dinya mah. Anjog di Distrik Sota wanci asaran. Sanggeus lapor ka aparat, kuring jeung staf téa dipernahkeun di wewengkon trans- migrasi. Nu nempatan perumahan trans- migran téh lolobana mah asalna ti Pulau Jawa. Kaayaan perumahan téh bet asa Ci- jerah baheula taun 80-an keur mimiti di- wangun. Listrik geus aya, ngan hurungna ti mimiti magrib nepi ka jam sabelasan peuting. Pon kitu deui sinyal telepon, ayana mareng jeung hurungna listrik. Kitu gé ngan di puseur distrik bari radiusna ngan 100 méteran. Ari dur magrib téh, jalma ti sabudeureun éta distrik ting kuru- nyung bari marawa handphone moro sinyal téa. Geus manggih mah sinyal aya nu nelpon aya nu sms, marangpang- meungpeung. Ngan tampolana sok nge- nesna téh keur ngeunah-ngeunah neleponan atawa sms-an lep ngaleuit sinyal téh. Atuh obrolan téh buntu, diteruskeun deui isukna. Kadang-kadang aya ogé sinyal tipu, ongkoh aya sinyal, tapi teu bisa sms-sms acan. Bada subuh, sanajan hayang kénéh reureuh, ngahaja leuleumpangan pikeun ngarasakeun panon poé isuk-isuk anu munggaran nyaangan tungtung Indonésia wétan. Jam genep isuk-isuk geus mimiti karasa ngaheab hawa téh. Sabot tanggah 8 Dibagéakeun ku dulur salembur nu aya di Sota Merauké Urang Sunda nu Ngumbara di Sota—Merauké Ku Cece Sobarna*)
- 10. Manglé 2433 9 ningalilangit nu beresih kénéh jauh tina polusi, inget kana lagu “Dari Sabang sam- pai Merauke”, nu sok dinyanyikeun jaman SD. Bet jadi boga pikiran, boa éta lagu téh kuduna mah ti balik. Panggih jeung urang Sunda Urang Sunda di Ditsrik Sota, aya kana opat puluh urangan mah. Basa dikumpulkeun, kacida maranéhna aratoheunana. Langsung wéh alakrab, asa panggih jeung dulur salembur meureun. Beuki peuting beuki pogot obrolan gé. Maranéhna panasaraneun kana kaayaan lemburna ayeuna. Sok sanajan geus pulu- han taun ngumbara, ari dina soal basa mah maranéhna ingeteun kénéh bubuhan sok diparaké di lingkungan kulawargana, utamana nu kulawargana pituin Sunda. Atuh pon kitu deui barudakna masih aya kénéh nu wanoh kana basa Sunda. Sawaréh deui mah lebeng da kawin cam- pur téa, jeung urang Jawa atawa Sulawesi. Malah mah aya oge urang Sunda anu kawin ka suku asli di dinya. Maranéhanana kacida nineungna ka lemah cai Sunda. Mun diitung-itung mah di Sota téh geus aya kana dua puluh taunna leuwih. Ngumbarana ka Sota téh lain ngahaja, tapi milu program trans- migrasi. Jeung deuih pamaréntah harita teu ngabéjaan yén maranéhna rék ditempatkeun di dinya. Maksud pamarén- tah mah alus na kituna mah, sangkan pen- duduk téh rata sumebarna, sakabéh pulo kaeusian. Ahirna mah maranéhna narima- keun kana nasib, nganjrek di Sota kalawan dibéré imah jeung lahan garapan ku pamaréntah. Ari asal lemburna rupa-rupa, aya nu ti Tasik, Garut, Cianjur, jeung Suka- bumi. Éta ogé harayang ari balik mah ka lemburna séwang-séwangan, ngan dalah dikumaha ongkosna beurat kudu naék pesawat atawa kapal laut. Kudu boga duit jutaan pikeun nepi ka Pulau Jawa téh. Taun-taun ka tukang di Sota aya pukumpulan husus urang Sunda ngan ku sabab pupuhuna ngumbara ka tempat lain éta pakumpulan téh pugag. Padahal keur aya kénéh mah pakumpulan Pasundan pirajeunan sok aya hiburan kasenian Sunda. Maranéhna ogé masih kénéh inge- teun kana majalah Manglé. Ngan hanjakal harita teu mawa. Pikeun ngalubarkeun rasa sono ka bali geusan ngajadi, paling maranéhna nyetel lagu-lagu Sunda dina CD anu ngahaja dipesen ka urang Sunda séjénna. Tapel Wates Ka tapel wates teu pati jauh, aya kana dua kilo méter mah. Ti kajauhan geus katingali gapura anu éndah, aya gambar Garuda di handapna aya tulisan “Good bye and see you again another day”. Di han- dapna dilengkepan ku basa daérah di dinya nu pihartieunana ‘sahaté, satujuan’. Atuh di tukang gapura aya tulisan ‘Wel- come to Republik Indonésia”. Tapel wates teu pati ketat dijaga. Malah mah aya taman asri sagala, dipapaés ku slogan-slo- gan nu ngahudang sumanget kaIndonésia- an, “Bahasa Indonésia Penjaga Persatuan dan Kesatuan NKRI”. Aya ayun-ayunan, deplang, sasaungan ala Papua pikeun reureuh. Teu jauh ti dinya aya musamus téa. Ari poé Minggu mah sok rada ramé éta taman téh, jadi tujuan wisata. Nu nga- baladah nyieun taman sarta ngariksana kalawan daria nya éta Aiptu Ma’ruf dina taun 2004. Aiptu Ma’ruf éstu anggota Polri nu matak jadi tuladan, pangabdianana ka nagara kacida gedéna tur ihlas sok sanajan ditempatkeun di tempat nu jauh pisan tungtung Indonésia bari jeung walurat, tapi sumangetna kacida ngagedur pikeun mertahankeun nagara Indonésia. Urang Papua Nugini, hususna ti Désa Wariaber, sok balanja ka Sota naék sapedah atawa laleumpang. Daratang ka Sota téh barangbeuli kaperluan sapopoé da jarak ka kota di nagarana mah leuwih jauh. Malah mah aya nu sakola ogé sabab sarana jeung prasarana di Distrik Sota leuwih onjoy ti batan di daérahna. Saliwat mah teu pati béda dina dedegan, ngan bédana dina pakulitan leuwih meles jeung warna papakéan awéwéna leuwih moro- nyoy urang Papua Nugini mah. Basana maké basa Inggris Papua Nugini, aya ogé nu bisaeun basa Indonésia. Atuh urang Indonésia gé aya nu sok nganjang ka Papua Nugini. Kuring sorangan harita ngan ukur ningali ti kajauhan kaayaan na- gara Papua Nugini da teu bisa asup leuwih jero ti perbatasan. Penduduk Distrik Sota aya kurang leuwih kana 1.000 jiwa. Suku aslina nya éta di antarana Marind kanum. Pacabakan urang asli di dinya lolobana mah moro babi ka leuweung, patani sagu, malah aya ogé anu PNS. Ari pendatang mah lolobaba dagang jeung tani. Distrik Sota dibagi dua blok. Unggal blok dibagi jadi genep jalur. Pribumi jeung pendatang nyicingan ma- sing-masing blok. Urang Sota saroméah. Ka tamu ari panggih isuk-isuk di mana waé teu weléh nanya jeung méré salam, “Selamat pagi, Bapak” bari logat nu has Papua. Ku sabab sapopoé loba campur gaul jeung urang Sunda, maranéhna ogé ngarti kana kekecapan Sunda, saperti naon, éta, euy, awéwé, geulis. Malah mah arapaleun ka ngaran Kota Bandung téh. Ngadéngé tina siaran TV transmigran sigana mah. Basa diobrolan kuring ti Bandung, maranéhna hookeun da saméméhna nyangkana Cina Jakarta. Sorot matana nyawang, pikiran- ana ngareka-reka siga kumaha meureun ari kahirupan di Kota Bandung téh. Puguhna ogé jauh pisan bédana, sagala nyampak di Bandung mah. Na jero haté kuring ngucap sukur ka Nu Mahakawasa geus lahir jeung hirup di Bandung. Tagi- wur jeung rasa nalangsa ari ras inget ka nagara nu geus rék tujuh puluh taun merdéka, tapi tacan walatra kaasaan pang- wangun ku masarakatna, cag heula. (Ban- dung, 20 Juni 2013) *) Prof. Dr. Cece Sobarna, Guru Besar Linguistik Universitas Padjadjaran (Unpad) Teu sagetih, teu saadat, tapi layeut dina ugeran Bineka Tunggal Ika
- 11. 10 Manglé 2433 Bagian 165 Peutingka-176 Raja Syahraman guli- gah. Haténa teu bisa tingtrim. Atuh, sapopoéna gé remen ngahuleng miki- ran pipetaeun. Ngan, ku lantaran teu manggih pi- jalaneun, kapaksa nitah pangjurungna néang mantri nu biasa nganaséhatan dirina. Pok raja ngedalkeun maksudna. Taya deui, iwal ti miharep saran pipetaeun ngalelemu haté anakna sangkan daék gancang-gancang ngawangun rumah tangga. Pangna boga ka- hayang kitu téh, lantaran dirina rék sagancangna ngecagkeun kalungguhan. “Tah, kitu maksud kula téh!” “Bawiros, pamaksadan Gamparan langkung saé sakantenan didugikeun dina gempungan karaja- an. Ceuk emutan, upami éta pamaksadan didugikeun di payuneun jalma réa, tangtos tuang putra gé moal kersa nolak.” Raja bungah narima saran kitu téh. Ngan, moal waka dilaksanakeun harita, lantaran éta putu- san téh rék dikedalkeun dina gempungan kanagaraan. Hartina, baris dilaksankeun dina wanci anu mustari. Geus babadamian kitu mah, pleng wéh éta raran- cang téh ukur disidem. Atuh, ka Komarujaman gé taya pangaruhna, lan- taran pasemon raja gé sabihara-bihari deui. Bagian ka-177 Cunduk kana waktuna, ninggang kana mangsana, Raja Syahraman ngayakeun gempungan. Mémang, biasana kitu téh, da saban taun gé aya pajemuhan husus medar sual-sual kanagaraan kalayan diluuhan ku para- pajabat nagara. Bedana jeung gempungan biasa, ieu pajemuhan mah di- hadiran ku méh ku sakumna pajabat nagara. Sanggeus nu diondang hadir, Raja Syahraman nitah salah saurang badéga kadeuheusna, ngangkir Komarujaman. Nu diangkir teu lila cun- duk, da ieu putra raja teh keur teu ka mana-mana, lantaran apal rék aya gempungan rongkah. Acan sotéh miang ka karaton, lantaran nung- guan pangangkir, luyu jeung kabiasaan saméméhna. Gempungan lumang- sung daria naker. Rupa- rupa pasualan dipedar sarta dibadamikeun sagala rupana. Sakur nu hadir, dibere waktu keur nepikeun saran-saranna. Kitu téh, kabiasaan éta raja dina mutuskeun kapentingan balaréa. Réngsé babadamian sual kanagaraan, raja nyarita deui. Najan uru- san kulawarga, da puguh teu bisa dileupaskeun jeung urusan nagara, atuh babadamian gé teu ku- rang-kurang dariana. Caritaan raja téh malapah gedang. Mimiti méré ale- san pangna dirina rék ngecagkeun kalungguhan, saterusna ditema ku pi- gantieunana. Ahirna, dipungkas ku pamentana sangkan Komarujaman daék gancang-gancang milih rabi, ngawangun rumah tangga. Dina bagian séjén, raja téh togmol ménta jawa- ban putrana. Nya tangtu wé, Kamarujaman téh reuwas kacida. Teu nyana, éta urusan téh ditepikeun dina riungan nu dihadiran ku para- pajabat nagara. Réngsé raja nyarita, jep jarempé. Sakur nu hadir teu sirikna megeg napas hayang écés kana jawaban nu dikedalkeun ku Komarujaman. Da, loba nu apal, tiheula- heula mah, éta pamenta téh ditolak sapajodogan! Komarujaman cengkat. Diukna ajeg, teu-
- 12. Manglé 2433 11 teupnamanco ka hareup ka lebah raja. Pok ngawalon, cenah, pa- madeganana sual ngawangun rumah tangga tacan robah. Cindekna, tetep keneh nyekel putu- san tiheula. Ngadenge omongan kitu, rey paroman raja nyiak, semu beureum tandaning getih naék ka luhur. Awakna ngadégdég nahan amarah. Da, mun kongang mah, hayang nongtak anakna nu dianggapna ngawiwirang dirina di hareupeun jalma réa. Malum, apan kana parentah raja mah tara aya nu wani nolak. “Hapunten, maksad Ama sapertos kitu, teu acan katampi!” ceuk Komarujaman. Najan nguat-nguat manéh, amarah raja téh teu burung bedah. Harita kénéh, nyeukseukan putrana. Cenah, nu asih dipulang sengit! Ku di- tolak kahayangna, keur raja mah asa dipopokan ku kokotor. Raja nangtung. Nga- lejeg hareupeun balaréa. Dina kaayaan kitu, ieu pangawasa nagara téh marentahkeun bala- baladna sangakan nyangkalak Komari- jaman, diborogod sarta diasupkeun ka pang- bérokan. Najan beurat narima parentah, balad-balad raja téh teu buurng nurut. Komarujaman dibaban- dan, dibawa kaluar ti pa- jemuhan, sarta diasupkeun ka panjara. Mémnag teu dihi- jikeun jeung tawanan séjénna, da ieu mah ukur ngawarah sangkan Komarujaman sadara jeung daék babalik pikir teu baha kana kahayang raja. Ngan, keur nu ngalamanana mah, angger wé matak tung- gara. Leng ieu anak raja téh mikir. Jorojoy aya rasa, ngarasa diteungteuingan ku kolotna. Ceuk pikirna, taya salahna nganteur ka- hayangna da teu ieuh ngarugikeun pihak séjén. Ngan, rasa kaduhung mah teu burung aya. Aya di panjara, teu bu- rung ngarasa tunggara. Leungit rasa lapar, ilang rasa tunduh. Dibéré daha- reun gé diantep wé, mun diasaan gé ukur saperelu- na. Reup peuting teu daék saré. Najan aya pitunduh- keun, geus goledag mah, teu daék reup. Kitu téh, pangaruh haténa nu marojéngja, inget kana rupa-rupa urusanana. Kocap deui raja, pipikiranana teu weléh baluweung. Ku lantaran kitu, taya pagawéan séjén nu dipilampah, da di karaton gé ukur ngobrol sapereluna. “Teu nyana kieu kajadianana,” ceuk raja ngagerendeng. Saterusna, raja nyarita deui. Cenah, sagala rupa tarékah geus dilaksana- keun. Malah, karepna ngawinkeun anakna téh, oge dumasar kana saran pihak séjén nu dianggap baris mawa hasil. Dina tungtung caritaanana, raja téh semu-semu nyalahkeun mantri, nu nyarankeun sangkan éta pakarepan ditepikeun di hareupeun balaréa. Tapi, buktina kalah meunang wiwirang lantaran baheulana anak ka bapa téh kasaksén ku balaréa. Mairan kekecapan raja, mantri nyarankeun deui. Cenah, keun waé sababara poé mah, Komarujaman téh sina ngararasakeun ayana di panjara. Ku cara kitu, bisa waé, ahirna mah sadar sarta nurut kana parén- tah raja. *** (Hanca)
- 13. 12 Manglé 2433 U jangKusén jeung Ar- sali ku sipir dihijikeun jeung nu “hukuman énténg”. Patali jeung kudu nyieun laporan katut podrah, sakur anu aya pakuat-pakaitna kana kajadian di palabuhan, boh pa- gawé boh parantéan ku sipir dicalukan saurang-saurang, dipariksa taliti pisan; kitu deui Ujang Kusén jeung Arsali. Lebah mariksa Ujang Kusén, minangka arék nga- ganjar, sabada papariksaan nu penting, sipir nanya kieu: “Bisi manéh boga ka- hayang, ku déwék arék di- podrah ka pangagung, cing hayang naon?” Jawab Ujang Kusén: “Lamun meunang mah, kuring ku hayang nyuratan ka in- dung-bapa.” Sipiri: “Arék nyuratan naon? Minangka luarbiasa déwék baris ngidinan, béja- keun baé maksudna, engké rék dipangnuliskeun ku jurutulis.” Ujang Kusén: “Lamun tuan percaya mah ka kuring, hayang nulis pribadi, asal dibéré kertas jeung mangsina.” Sipir ngarénjag, sasat ngagurubug bawaning kagét: “Hah? Nulis pribadi? Manéh bisa nulis? Bener bisa?” Ku Ujang Kusén kaharti- eun pangna sipir sakitu kagéteunana téh, sabab jaman harita mah sok sumawonna anak somah, dalah anak ménak ogé kaitung pohara carangna nu bisa maca-nulis téh; ari ieu parantéan ngaku bisa nulis jeung ngomong saki- tu sonagarna, basa Malayuna bérés (harita mah can aya basa Indonésia malah urang Sunda nu bisa ngomong Malayu gé teu réa. Ieu gunem catur an- tara sipir jeung Ujang Kusén téh maké basa Malayu). Sipir mani olohok. Ceuk sipir: “Dimana manéh diajar nulis jeung basa Malayu?” Ujang Kusén: “Di Bandung aya Walanda, ngaranna Homan, sobat Bapa, boga anak pantaran kuring; kuring diajar nulis ngabaturan Si Sinyoh di tuan Padri.” Sipir: “Homan? Anu imahna di totogan Braga?” “Bener, éta nu sok meu- ting-meutingkeun sémah Walanda.” Sipir beungeutna béar marahmay bungah pisang, imutna mani mébér, irungna beukah, gogodeg tuluy ingguk- inggukan, pok ngomong: “Heueuh éta, losmén ngaranna. Jadi manéh téh batur sakola Win?” Ayeuna giliran Ujang Kusén nu kagét, olohok: “Enya, bener. Geuning tuan nyaho!” Duka perbawa kagagas jaman di Bandung, duka naon, sipir téh jiga nu poho yén keur mariksa parantéan, ceuleukeu- teuk seuri: “Da déwék gé urang Banceuy!” pokna dina basa Sunda. Ngomong kitu téh sipir lain heureuy. Manéhna lila ngumbara di Bandung jadi agén-pulisi, imahna di Ban- dung, lebah hareupeun bui kiwari (harita mah bui téh lain di Banceuy, tapi sisi Cikapun- dung), ayeuna mah toko lelang Wiys di lebah urut imahna téh, malah imah Homan anu sawatara puluh taun ka tukang ukur balik awi hateup kiray téh ayeuna mah jadi salah sahiji hotél panggedéna di Indo- nésia. Sipir téh enya kagagas waraas, inget jaman ngora di Bandung, disarebutna gé “Anom Royal”, ku urang dinya. Kawasna perbawa pijala- neun Ujang Kusén meunang rahmat, sanajan jadi paran- téan ogé, bet boga sipir téh nu wawuheun ka sobat-sobatna, malah sering “ditulungan” duit ku bapana geusan roroyalan kumaonam peta “anom- anom” Bandung jaman harita. Da tadina mah sipir ka Ujang Kusén téh ngan ukur wawuh ngaran. Sigana baé datangna rahmat téh bawaning ku Ujang Kusén bener-bener tobatna jeung tapakurna, nyandang ranté téh dianggap pameuli dosa. Teu dicatur nyuratanana ka kolotna, Ujang Kusén jeung Arsali ti harita digawékeun téh di kebon melak sayuran geu- san kaperluan bui, dahareun parantéan. Nya kaitung senang baé sakitu mah, mun dibandingkeun jeung nyieun palabuhan. Sabulan ti harita –-pikeun jaman harita mah pohara gan- cangna— Ujang Kusén di- calukan deui ka kantor sipir, bareng jeung Arsali. Ti sipir meunang béja, yén Arsali dibébaskeun lain duméh jasa-jasana nyegah rurusuh di palabuhan baé, tapi sanggeus perkarana ka para pangagung di Batawi (ayeuna Jakarta) di- ungkab deui sarta dipapay ku jaksa yén pitenah malulu, panggawé jelema hasud, tukang malingan muding; nu boga dosana ayeuna geus ngaringkuk di pangbérokan. Ari Ujang Kusén, hukumanana dibéré potongan sataun sarta ranténa dileupas- keun. Lantaran bisa nulis, { 3 } Ku M.A. Salmun
- 14. Manglé 2433 13 kaidinanjadi jurutulis sipir (pikeun jaman harita mah teu anéh aya hukuman anu bisaeun nulis digawékeun di kantor téh, lamun katimbang henteu matak bahaya mah). Leuwih ti kitu, rangsomna meunang dibéré endog jeung daging saminggu sakali, disaruakeun jeung hukuman bangsa Walanda jaman harita. Arsali jeung Ujang Kusén nepi ka silih rangkul, silih ceungceurikan bawaning ku bungah. Kalawan paménta Ujang Kusén, Arsali balilk téh henteu tuluy ka Parungkujang, tapi ka Bandung, ngajugjug Haji Sam- sudin, dibahanan surat ku Ujang Kusén. Sipir ngidinan, malah boa surat lepasna, boh surat jalanna (supaya meu- nang tumpak kapal perdion nepi ka Cirebon jeung kahar pos perdio, sakumaha ilharna ka urut hukuman jaman harita) diatur nepi ka Ban- dung. Jaba ti duméh aya paménta jinisna, Arsali nu hayang nyaho dayeuh Ban- dung, éta deuih sipir hayang mihapé surat ka sobat-sobat heubeulna di Bandung, tapi teu matak beurat, sabab teu wudu gedé ngeupeulanana ka Arsali, jaba lungsuran, atuh Arsali téh ginding. Sakumaha ngangresna Ujang Kusén ditinggalkeun ku Arsali, geus teu kudu dicarita- keun. 2 Ti sajungna Ujang Kusén dibuang ka Surabaya, Haji Samsudin teu kendat tirakat, napakuran anak anu sasat dibuang ku manéhna pribadi. Haji Samsudin liwat saking kaduhungeunana geus ngadakwah anak, duméh nyokot duit lima rébu rupiah tina peti beusi. Awahing ambek tur jéngkél, baréto téh tuluy sapongkol jeung Haji Tajib, minantuna, sina dakwah ka hakim, yén nu dipaling téh saenyana duit manéhna nu dipihapékeun di mitohana. Putusan hakim, Ujang Kusén dihukum buang dibangbaluhan ranté lantaran ngabongkar peti beusi tur nyokot duit lima rébu rupiah, pikeun jaman harita mah pan- gaji anu matak ngarenjag ku gedé-gedéna, ma’lum atuh jaman béas tilu sén saundem- na endog hiji sasén, malah cék nu heureuy mah magar jaman cacing dua saduit. Indung Ujang Kusén nepi ka kagegeringan, kaleleban ku anak, sabab najana loba deui gé anakna, Ujang Kusén téh enodanana, geus teu aya dunya kinasihan ka éta mah. Hadéna geringna teu katutulu- yan. Haji Tajib dina haténa mah asa dipékprékan, ngan teu wani ka mitoha. Manéhna sok sering gegebegan, inget basa nénjo Ujang Kusén tas diémbarkeun hukumanana tuluy diranté, kadeuleu kénéh baé bengeutna jeung waruga adi beuteungna, kuleuheu, becepo, lodro, pias kanyos cara mayit, mata carelong, pipi aya juruan, buukna ngarewig, kumis janggot rarogok da teu dikurud, totopongna dapon nyangreudlah geus teu mang- rupa jelema bener. Ari anu pangpangna rerenjagan mah, inget kana sumpah di hareupeun hakim; harita téh bawaning ajrih ku mitohana, mani jiga heueuh ngucap sumpah ngademikeun ka Pangéran, diungkulan kitab ku panghulu bari ngi- blat. Hadé lakuna mah Haji Tajib, sakapeung sok hayang srog baé ka hareupeun hakim, nyarita terus-terang, wakca balaka, yén dakwahan baréto téh palsu, awahing teu kaduga mapalangan karep Haji Sam- sudin. Tapi, tangtu manéhna didakwa sumpah palsu, mana teuing beuratna hukumanana. Jadi, sarwa salah. Batin Haji Tajib éstuning teu aya tengtremna, lelembutanana sering maru- dah, ngadongdolek, nganaha- naha ka jinisna. Ka mitohana tampolanana timbul ijid tapi cacap ngompod, ambek nyedek napsu nguwung, ama- rah teu bisa budal. Ras inget kana bebendon Pangéran anu geus didemikeun bari ngucap asma Rasul, Haji Tajib sok rajeun ngarumpuyuk. Sabab mungguh laku palus, tangtu jadi siksa batin, moal tengtrem pipikiran, gebeg deui renjag deui, reuwas ku polah sora- ngan, ngarasa dorka diri. Najan nyumput teu kabitur, tapi nurani nu wening, nuding nunjuk ngananaha, nalungtik unggal ngulisik, keukeuh ménta paitu- ngan, tina laku palsu tadi. Awahing ku hayang nga- lebur dosa, nepi ka ragrag ucap di hareupeun mitoha jeung dulur-dulur pama- jikanana, basana: “Lamun Si Ujang balik ti pangbuangan, kaula turun kaul, rék dibéré duit pimodaleun lima rébu ru- piah sarta dibawa munggah haji kalawan sagalana tang- gungan kaula.” “Cup!” cék nu hadir, “nyakseni!” (hanca)
- 15. Dawuhan Alloh Swt.: Yeuh jalma anu ariman! Geus diwajib- keun ka aranjeun paruasa, sakumaha geus diwajibkeun ka jalma-jalma saméméh aranjeun supaya aranjeun tarakwa. [Al- Baqoroh: 183] T eu karaos, geuningan urang téh tos tebet deui kana sasih Romadon 1434 Hijriyah. Para ulama nyebatkeun Romadon teh kelebt sayyidus syuhur, rajana bulan, lantaran dina bulan ieu, sadayana amal ibadah jalmi nu iman mah bakal dipasihan gan- jaran nu manglipet-lipet. Ku ka- agungan bulan Romadon ogé, para ulama nerangkeun sababaraha gelar keur bulan Romadon. Di- antarana wae, Syahr al-mubarok, bulan anu pinuh ku barokah, Syahr al-fath, bulan anu unggul, Syahr al- ghufran, bulan anu pinuh ku pangampura Alloh Swt., Syahr al- huda, bulan turunna pituduh Alloh (al-Quran). Syahr al-ibadah, bulan ibadah, Syahr al-jihad, bulan per- juangan, Syahr Allah, bulan Alloh, Syahr al-Quran, bulan diturun- keuna al-Quran, Syahr al-najah, bulan kasalametan, Syahr al- rahmah, bulan pinuh rohmat Alloh, ogé Syahr al-tilawah, bulan panga- jian, maksadna dina ieu bulan kedah mémang nyeueurkeun ngaos, neuleuman elmu pangaweruh agama Islam. Margi ieu bulan ageung pisan kamulyaanana, hayu urang papag- keun ieu sasih ku kabingahan sareng medar deui élmu panga- weruh, hususna dina kautamaan sasih romadon sareng kawajiban puasa. Marhaban Ya Romadon, wilujeng sumping sasih Romadon. Kawajiban puasa dituduhkeun pikeun jalma anu ariman. Naon atuh Romadon téh? Saur katera- ngan, Romadon nurutkeun basa mah hartosna meuleum. Ku kituna naon waé anu dibeuleum, tangtos karaosna bakal panas. Ku kituna, lantaran Romadon téh proses meuleum nu saterusna nimbulkeun panas, nya dina ngalaksanakeun puasa oge lir keur manaskeun diri sangkan leuwih asak, leuwih deukeut, mahabbah ka Gusti Alloh Swt. Naon anu dibeuleum téh? Kan- tenan dina hal ieu gogodan manusa nu bijilna tina hawa nafsu, anu bi- asana ngajurung kana kajahatan atawa kana kagoréngan. Ngan, sayaktosna henteu sadaya napsu ngajurung kana kajahatan, lantaran aya ogé napsu anu anu dipiridho sareng dipaparin rohmat ku Alloh SWT. Sakumaha anu ditétélakeun dina Alqur’an: Jeung kuring henteu (ngarasa) diri bébas (tina sagala kasalahan) lantaran saéstuna napsu éta salawasna ngajurung kana kaja- hatan, kajaba (napsu) anu anu di- paparin Rohmat ku Alloh. Saéstuna Alloh téh Maha Jembar Pangam- pura, Maha Asih. [QS Yusuf: 53] Ngadalikeun Napsu Diantawis pidawuh Alloh Swt. dina Alqur’an nu nétélakeun napsu, ebreh aya dina surat Yusuf ayat 52, nu hartosna kirang langkung kieu: Jeung kami henteu ngutus saurang Rosul jeung henteu (ogé) saurang Nabi saméméh anjeun (Muham- mad) kajaba upama manéhna ngabogaan hiji kahayang, sétan ogé ngasupkeun sagala godaan-godaan kana jero kahayang éta. Tapi Alloh ngaleungitkeun naon anu diasup- keun ku éta sétan, Alloh baris nguatkeun ayat-ayat-Na, jeung Alloh Maha Uninga, Maha Wijak- sana. Sakumaha katerangan di luhur, yén ngontrol sareng ngadalikeun hawa napsu téh mangrupa tugas manusa salila hirup dialam dunya. Kumaha carana? Nya dina sasih Romadon ieu, diantara cara ngada- likeun hawa napsu téh, nyaéta ku nyumponan ngalaksanakeun puasa. Istilah puasa nu sok dibasakeun di urang, ari dina basa Arabna mah nya disebatna shaum téa. Puasa mangrupa latihan pikeun ngada- likeun napsu anu dilakonan dina bulan Romadon sabulan campleng. Atuh tujuanana ogé sakumaha dawuhan Alloh di luhur, sangkan jalma geusan jadi takwa, jeung jadi pibekeleun hirup saatos bulan Romadon. Ku kituna, upama puasa dina bulan romadon disebatna lati- han keur ngalaksanakeun takwa, mémang manusa ogé henteu mung cicing dina bulan Romadon wungkul. Dina hartos, umat Islam ogé henteu saukur mampuh ngadalikeun napsuna teh dina Marhaban Ya Romadon Ku Tati S. Hartati 14 Manglé 2433
- 16. bulan Romadon wungkul,tapi mampuh dilampahkeun dina bulan-bulan séjénna. Kaimanan Mangrupa Sarat Utama Jalma anu diwajibkeun puasa ku Alloh, nyaeta jalma anu iman. Margi kitu upama urang tepung jeung jalma nu henteu puasa, sabenerna henteu perlu diupat, atawa dipoyok. Lantaran anu wajib puasa mah mung jalma anu iman. Hartina jalma nu teu puasa mah, mémang teu kaasup jalma anu iman, anu meunang panggero sakumaha Alqur’an téa. Sapertina waé, di antaran ciri jalma iman téh, salah sahiji sok maos Alqur’an. Tah, jalma nu tara maca Alqur’an téh henteu kagolongkeun jalmi nu iman. Lantaran badé terang kumaha kana élmu Alqur’an, sedeng dirina ngajauhan al-Qur’an. Alloh Swt. ngadawuh: Jeung nya saperti kitu, kami ngawahyukeun ka anjeun (Muhammad) ruh (Alqur’an) kalawan paréntah kami. Saméméhna anjeun henteu nyaho, naha naon ari kitab (Alqur’an) jeung naon ari iman téh. Tapi kami jadikeun Alqur’an téh cahaya, nya ku cara éta kami méré pituduh ka singsaha anu ku kami kersakeun di antara abdi-abdi kami. Jeung saéstuna anjeun téh bener-bener nuduhkeun (jalma) kana jalan anu lempeng. [QS. Asy-Syura: 52] Sanajan puasa diparéntahkeun ka jalma anu iman, tapi upama hen- teu kuat ngalaksanakeunna, atawa lantaran kasehatanna kaganggu mah, bisa diganti ku bayar fidyah, nyaéta masihan tuangeun ka jalma miskin, sakumaha anu dijelaskeun dina surat Al-Baqoroh :(Nyaéta) sababaraha poé anu geus ditangtu- keun. Ku sabab kitu, sing saha di antara aranjeun aya anu gering atawa nuju musafir (nuju dina per- jalanan) (tuluy henteu puasa) nya (wajib kodo) salila sapoé (anu hen- teu puasa) dina poé-poé lian. Jeung pikeun jalma-jalma anu ngarasa beurat ngalakonanna wajib mayar fidyah, nyaéta méré dahar jalma miskin. Tapi sing saha anu ihlas rék méré leuwih ti kitu nyaéta leuwih hadé pikeun dirina, jeung puasa aranjeun éta leuwih hadé pikeun aranjeun lamun aranjeun nyaraho mah. [QS. Al-Baqoroh: 184]. Iraha dibayarkeunna fidyah téh? Fidyah dibayarkeun saban dinten waktu urang henteu puasa, atanapi dibayarkeun sakaligus di awal-awal bulan puasa ka jalma miskin atawa jalma-jalma anu di aya dina per- jalanan (musafir). Tapi poma, kudu ati-ati ulah nepi ka awuntah, sakumaha dawuhan Alloh : Jeung geura bikeun hakna ka kulawarga deukeut, nya kitu deui ka jalma miskin, sarta jalma anu aya di per- jalanan jeung poma maranéh ulah awuntah (kana harta banda maranéh) kalawan boros. [Al-Israa : 26] Kitu deui: Saéstuna jalma- jalma awuntah téh dulur-dulurna sétan. Ari sétan téh ingkar pisan ti Alloh. [Al-Israa: 27]. Dosa dibeuleum saluyu jeung pituduh Alloh. Alloh Swt. maparin pituduh dina Alqur’an, kumaha carana meuleum dosa. Carana, nyaéta ku sedekah, amalan soléh, nyieun kahadéan, sabar nyanghareupan musibat sarta ngaleupaskeun hak qisos. Dawuhan Alloh: Lamun anjeun némbong- keun sedekah-sedekah aranjeun, éta alus, jeung lamun aranjeun nyumputkeun sedekah-sedekah, sarta dibikeunna ka fakir miskin, nya nyumputkeun éta leuwih alus pikeun aranjeun, jeung Alloh baris mupus sawaréh tina kasalahan- kasalahan aranjeun. Jeung Alloh Maha taliti tina sagala rupa anu dipilampah ku aranjeun. [Al- Baqoroh: 271]. Kitu deui dina Surat Hud ayat 11, : Kajaba jalma-jalma anu salabar (tina musibat), nga- jalankeun amalan soléh, maranéhna baris meunang ampu- nan sarta ganjaran anu gedé. Anapon meuleum atanapi mupus dosa ku cara ngaleupaskeun hak qisos, sapertosna wae nu ditetela- keun dina surat Al-Maidah ayat 45, nu kirang langkung kieu pihartoseunana: Jeung kami geus netepkeun pikeun maranéhna di- jerona (At Taurat), yén nyawa dibales ku nyawa, mata dibales ku mata, irung dibales ku irung, ceuli dibales ku ceuli, huntu dibales ku huntu, jeung tatu dibales ku tatu, ogé aya qisosna (balesan anu sarua). Sing saha anu (ngaleupas- keun hak qisos)na, nya éta (jadi) panebus dosa pikeun manéhna. Sing saha anu henteu mutuskeun perkara anu diturunkeun ku Alloh, nya maranéhna kasebut jalma- jalma anu darolim. Tepung jeung Idul Fitri Nincak bulan Romadon, pasti sok aya ahirna atanapi sok disebut lebaran atanapi Idul Fitri téa. Tah, sanaos urang lami kénéh ogé, tapi pami dina urusan élmu mah kedah terang ti ayeuna, yén sadayana amal nalika puasa sabulan campleng di- piharep bakal balik deui kana kasucian, lir orok nu kakara gubrah lahir ka alam dunya, teu kapécrétan dosa saaalit-alit acan. Fitri atanapi fitrah, asal kecapna tina fataro. Hartosna hukum Alloh. Fitrah Alloh tetep moal robah. Fitrah Alloh anu geus nyiptakeun jalma nu- rutkeun éta fitrah, sakumaha anu dijelaskeun dina dawuhan Alloh: Ku kituna prak geura sanghareup- keun beungeut aranjeun sing lem- peng kana agama (Islam) sakumaha fitrah Alloh, ku sabab Mantenna geus nyiptakeun jalma nurutkeun éta fitrah. Henteu aya parobahan dina dadamelan. (Tah éta téh) agama anu lempeng, tapi kalobaan jalma henteu nyarahoeun. [Ar- Rum: 30]. Margi kitu, dina ngeusian ngawitan sasih Romadon ieu, mangga kandelan kaimanan urang jeung paburu-buru ngahontal ampunan Alloh Swt, kalawan nyeueurkeun amal ibadah ka Gusti Alloh Swt. Mugia sagala tarékah urang sadaya kénging rido Alloh Swt, urang tiasa ngahontal kabagja- an dina saum taun ieu. Marhaban ya Romadon! Wilujeng sumping sasih anu mulya ieu. Mugia amal ibadah urang sadaya ditampi kalayan satemenna aya dina panangtayungan Alloh SWT. Amin Ya Robbal ‘Alamin. *** Manglé 2433 15
- 17. Tanya Jawab MunaraCahaya Gawé bareng MANGLÉ sareng FKIP (Fakultas Keguruan & Ilmu Pendidikan) UNPAS Gaduh Junub Patarosan : Wilujeng tepang deui sareng sasih Romadon. Punten tumaros, pami dina kaayaan junub, naha haram ngalaksanakeun ibadah saum? Teras kumaha pami dina kaayaan junub lebet kana waktos Subuh kalayan teu aya udzur, naha puasana sah atanapi henteu? Pun- ten, naroskeun deui téh, margi tos hilap deui. Hatur Nuhun. Ari Firman Majalaya Bandung Waleran : Hatur nuhun kana patarosanana. Muhun pisan urang téh asa teu karaos pisan, tos lebet deui kana sasih Romadon. Wios naroskeun deui ogé, margi maos ajaran Islam mah mémang ulah bosen-bosen. Sapertosna waé kana maos Alqur’an, apan kedah teras. Tah, élmu agama gé, komo ngeuna- an nu patali sareng ibadah dina Romadon mah, kedah pisan. Perkawis kaayaan junub atanapi ngagaduhan hadats ageung, pikeun urang henteu wajib ngalaksanakan ibadah saum, badé saum wajib atanapi saum sunat. Margi saur ulama Fiqih (Ijama' al Ulama) ogé, réhing anu janten salasahiji syarat sahna saum téh kedah suci tina ha- dats ageung, diantawisna kudu bébas tina junub. Kitu deui ari nu disebat sarat apanan kedah cumpon salah sahijina. Nu hiji teu cumpon mantak mangaruhan kana sarat séjénna. Anapon dina kaayaan junub (ngagaduhan hadats ageung) ngalangkungan waktos subuh dina waktos saum, naha badé saum sunat atanapi saum wajib, éta mah teu janten batal, margi illatna (nu ngajadikeun sababna) lantaranana dina kaayaan pamengan atanapi aya udzur, nyaéta kaboboan téa. Hal ieu ogé tiasa pikeun ka nu nga- gaduhan udzur anu sanés, sapertos kasiangan sareng sajabina. Ngan upama kaboboanana hen- teu aya udzur (geus jadi kabiasaan), éta mah janten dosa sareng batal, sabab darurotna teu katingal. Ieu luyu sareng dawuhan Rosul, nu mana Malaikat ngangkat (henteu nyatet), karana tilu perkara. (1) jalmi anu bobo dugi ka ingetna; (2) jalmi anu gélo dugi ka warasna; (3) budak leutik dugi ka balighna (dewasa umurna) (HR Imam Abu Dawud sareng Imam Nasa’i). Dumasar kana hadits tadi, upami diluyukeun sareng patarosan ibu, upami leres-leres kaboboan sareng teu ngahaja hen- teu mantak batal. Hartosna saum ibu sah. Namung saatosna ibu émut atanapi gugah bobo, kedah énggal- énggal ngalaksanakeun naon hal anu janten kawajiban, nyaéta bebersih (mandi ngilangkeun ha- dats ageung), teras ngalaksanakeun sakumaha biasana, tapi syaratna dina waktos Subuh, Ibu henteu nguping adzan, atanapi henteu émut pisan kana waktos subuh. Tapi pami émut hartosna sadar, teras Ibu henteu gugah, éta mah tiasa janten saum Ibu henteu sah, lantaran lengleng atawa ngalalaworakeun kana kawajiban saum nu puguh waktosna. Lajeng, kumaha pami dina kaayaan gaduh junub, kalawan teu aya udzur nanaon? Kaayaan kieu ogé sami, henteu batal saumna, mung ulah dugi ngalangkungan waktos Subuh. Margi hal ieu kantos kajantenan ku jungjunan urang Nabi Muhammad SAW anu dicarioskeun dina Hadits ti Siti Aisyah, saurna: "Saéstuna Nabi SAW kantos dugi ka waktos Subuh dina kaayaan junub alatan jima', sanés alatan ngimpén, teras ngalaksanakeun saum Romadon." (HR Bukhari Muslim). Hartosna, saum kitu hukumna sah, sok sanaos dina waktos Subuh tur gaduh junub kénéh (teu acan beberesih ngilangkeun hadats a- geung). Éta mah badé karana jima', ngimpi, atanapi hal sanésna. Ngan anu teu kénging mah, ulah ngahaja atawa sok diaya-ayakeun. Sabab lamun kitu illatna atanapi lantaran daruratna teu aya, nya lebetna kana ngalalaworakeun syaréat téa. Upami tos aya niat ngalalawora- keun saréat, éta hukumna dosa, atuh puasana ogé jadi batal. Mudah-mudahan aya mangpaatna. Wallohuálam.*** 16 Manglé 2433
- 18. R ék alus rékgoréng, omongkeun baé. Maksudna, kudu balaka, ulah disumput-salindungkeun. Alus mah geus puguh deui, kudu dicaritakeun. Cacak lamun goréng gé, teu kudu sung- kan-sungkan nyaritakeun lebah mana goréngna. Kitu ayeuna mah paribasa “hadé ku omong goréng ku omong téh” disura- hanana. Kudu bruk-brak, anu ceuk légégna mah: kudu transparan. Ulah di- tutup-tutup,sangkananuséjénarapaleun. Baik atau buruk, katakan saja. Kitu meu- reun mun dina basa Indonésiana mah. Kituceukayeuna.Tapi,kumahaariceuk baréto?Tétélahartiétaparibasatéhrobah, daariasalnamahteukitu.Hadékuomong goréng ku omong, maksudna: alus jeung goréngna jelema téh gumantung kana omonganana.Jalmanualusomonganana, bakal meunang pangajén hadé. Sabalikna, nu goréng omonganana, bakal diajén goréng. Cindekna, alus jeung goréngna jalma téh diukur ku omonganana. Nu di- maksud hadé atawa goréng di dieu bisa tujul kana eusi atawa substansi omong- anana, bisa deuih kana tatacara atawa étikana. Mana nu rék dipaké cecekelan, naha harti ayeuna, atawa harti asalna? Jih, nya teu langkung, Pa Adén. Apan ari basa mah boga saréréa, nya, Ceu Enéng. Ari basa mah apan mekar saluyu jeung paneka jaman. Dina kabuktianana, aya sawatara paribasa anu robah hartina, upamana waé “bengkungngariungbongkokngaronyok”, anu ayeuna sok dihartikeun: keun baé hirup ripuh gé, nu penting asal ngariung sadudulur.Padahal,dinahartiasalnamah, éta paribasa téh ngandung maksud hirup sauyunan. Tuh, apan sakitu patukang- tonggongna, nya? Tah, lebah “hadé ku omong goréng ku omong”,pikeunkaperluanieutulisan,pun uing rék nyokot harti saasal. Yén alus jeung goréngna jalma téh bakal diukur ku omonganana. Bakal alus kasebutna, mun alus omonganana. Bakal goréng kase- butna, mun goréng omonganana. Éta paribasa téh produk dina hiji jaman, gelar tina kahirupan urang Sunda mangsa kapungkur. Meureun, jaman karuhun urang masih kénéh jumeneng, omongan anudikedalkeunkuhijijalmatéhbakaldi- paké ukuran dina nangtukeun pangajén. Étapangnadinangomongtéhkuduati-ati, ulah saengabna, ulah padu heuay. Apan geus jadi kacapangan, mun kuda dicekel kadalina, ari jalma mah omonganana. Ngomong téh kudu alus, mun urang hayangdiajénanbatur.Kituceukkaruhun, anu boa-boa sumberna tina ajaran Islam. Heueuh, apan dina Quran aya sawatara ayat anu nétélakeun yén ngomong téh kudu qaulan sadida, qaulan layyina, atawa qaulan ma’rufa anu lamun dicokot baba- rina mah nya omongan anu alus téa. Malah aya kasauran Kangjeng Rosul saw. anu ceuk basa urang pasantrén mah: Sing saha-saha anu iman ka Alloh jeung kana poé kiyamah, mangka (maranéh) kudu nyarita hadé, atawa jempé. Ngan masalahna, naha jaman kiwari masih kénéh luyu ngukur hadé jeung goréngna jalma téh tina omonganana? Tah, lebah dieu, pun uing ngahuleng. Ku ngabandungan rupa-rupa hal dina mang- sa ayeuna, asa mindeng manggihan jalma anuhadéomonganana,tapisabadadiban- dungan, bet tepi kana kacindekan: éta jelema téh geuning goréng, euy! Teu mustahil pamanggih pun uing di- hualkeun:gagabahmakényebutgoréngka nu lian! Apan alus jeung goréng mah lain ceuk panénjo jalma, tapi aya dina wewe- nang Gusti Alloh. Tong sok nyanya- hoanan! Boa nu ku silaing disebut goréng téh, mungguh Pangéran mah alus. Heueuh lah, lebah dinyana mah. Sagala rupa gé, lamun geus wangsulkeun ka Anu Di Luhur mah, urang-urang téh apan teu daya teu upaya. Tapi, salaku mahluk nu boga akal, apan urang téh kudu ngagu- nakeun éta akal, pikeun nimbang rupa- rupa hal. Afala ta’qilun, naha maranéh teu ngagunakeun akal? Kitu apan pidawuh Gusti Nu Murbéng Alam gé. Hanas hasil pikiran urang teu merenah, nya mu- nasabah baé. Ceuk pun uing, teu sakur jalma alus omonganana, laju ku urang bisa dipeun- teun hadé. Dina kabuktianana, loba nu omonganana hadé, tapi dina pamustun- ganana ku urang henteu dipeunteun hadé. Beu, ari caritaanana mah kurang kumaha hadé jeung merenahna, genah kana ceuli, matak nyerep kana manah, pikabunga- heun, matak gedé haté, jeung sajabana. Tapi éta caritaan téh horéng ukur lalambé, ngan wungkul keur pangirut, leuwih jauhna sakadar pangbébénjo. Omongan haradé dipidatokeun gegede- ran, ditabeuh dina rupa-rupa forum, di- tulis tingjareblag dina spanduk, diwawar keun dina média massa, dipaké jejer lagu, jadi hiasan barang cindera mata, jeung ... wah dina naon rupaning nu bisa kadéngé jeung katénjo.Ramé pokona mah.Di jalan raya, di alun-alun, di buruan pasar, dalah di géng seselempet, pinuh ku kekecapan haradé. Heueuh, pinuh, Lur. Di mana teu- ing tuda aya omongan dina kampanyeu goréng. Bet kabéh gé jangjina mah demi rahayat. Saréréa ogé ari ngucapna mah pikeun kapentingan umum. Tepi ka asa enya, amanat UUD 1945 téh bakal sim salabim....ngarobahnu katideresajadira- harja, subur mamur gemah ripah loh ji- nawi, bru di juru bro ‘na panto ngalayah di tengah imah, kahirupan éstu raweuy beuweungeun rambay alaeun. Tapi, kituna téh ukur semet omongan, ukur catur tanpa bukur, tara dituturkeun ku buktina. Antukna saréréa jadi ma- phum, tepi ka tara ngarep-ngarep najan sakumaha hadéna omongan anu dikedal- keun gé. Moal, moal aya buktina. Nu puguh mah ukur jadi omongan tamba bau sungut. Malah boa anu ngedalkeun éta omonganharadé téh,dinaseuhseuhanana mah maranéhna gé teu ngarti kana naon anu diomongkeunana. Ana kitu mah, paribasa “hadé ku omong goréng ku omong” téh geus teu luyu jeung kanyataan kiwari. Mun kitu, naon atuh anu ayeuna bisa dipaké ukuran hadéna jalma? Tah, mun ieu mah kudu béda deui dongéngna. Sapuk? Nu nulis Staf Khusus Bidang Budaya Rektor Universitas Pasundan Manglé 2433 17 HADÉ KU OMONG GORÉNG KU OMONG Ku Tatang Sumarsono
- 19. 18 Manglé 2433 A YEUNAwaktuna pikeun ngalarap- keun éta babasan dina kahirupan sapopoé téh. Apan ayeuna urang diasongancalon-calonanggotalegislatifku partey-partey politik nu milu tarung dina Pemilu 2014. Urang diasongan daftar calon sementara (DCS) ku alpukahna KPU. KPU miharep malar urang méré pangajén kana éta DCS. Pangpangna ngeunanan tapak-lacak calon, boh bisi aya calonanukasangtukanghirupnateu(pati) hadé. Bisi aya nu nyaleg bari ngagunakeun ijasah palsu, bisi aya caleg anu tétéla kungsi basilat, bisi aya caleg anu matak mawa pangaruh goréng ka lembaga legis- latif upama manéhna engké kapilih. Ari teu wawuh-wawuh teuing mah apan teugampangmérépangajénkajelematéh. Mana komo upama pangajén urang ka salah saurang calon téh kudu disartaan ku idéntitas diri anu écés. Potokopi KTP urang apan kudu dibarengkeun jeung pa- ngajén urang. Henteu kaci surat kaléng, bisi aya paniatan nu teu hadé. Cacak hen- teu kudu disartaan ku potokopi KTP anu mangrupa identitas diri mah tangtu surat kaléngtéhbakalpasulabreng.Suratkaléng téa sing saha waé gé bisa nyieun da teu kudu ieuh tanggungjawab. Jadi, tangtu rada hésé pikeun urang méré ajén ka jalma-jalma nu aya ngaranna dina DCS. Keun wé atuh, meunteun calon-calon nu aya dina DCS mah bagian batur anu enya- nya wanoh ka salah saurang caleg nu aya daptarna dina DCS. Keun wé ari teu wawuh-wawuh teuing mah DCS téh sina jadi Daftar Calon Tetap (DCT) heula. Geus jadi DCT gé tangtu teu gampang pikeun méré apangajén téh. Ana kitu, urang pegat wé dina waktu maranéhna kampanyeu. Apan ari dina waktuna kamap- nyeu mah, dina waktuna urang bisa adu hareupan jeung caleg téa, urag Sunda mah puguh boga ce- cekelanana ti baheula. Babasan “hadé gogog hadé tagog” apan merenah mun ku urang dipaké ce- cekelan (kritéria) enggoning urang méré pangajénkacaleg-calegtéa.Soraurangtéh apan kacida hargaanana. Mana pantes upama réa caleg anu daék ngaluarkeun duit gedé pikeun meui sora urang, sang- kan dina waktuna pemilu milih manéhna, ulah milih sasaha. Urang peunteun dina waktuna kampanyeu, naha aya caleg anu ninggang kana babasan “hadé gogog hadé tagog” téa atawa henteu. “Gogog” jeung “tagog” keur urang Sunda mah hésé di- pisahkeunana. “Gogog” jeung “tagog” lir gula jeung amisna, lir tarasi jeung bauna. Arinudisebut“gogog”henteunganukur ngawengku “cara” nyarita wungkul tapi ogé “eusi” caritaanana. “Cara” jeung “eusi” anu digogogkeun ku caleg dina kampa- nyeu téa ku urang wajib diajén. Ari pancén anggota parlemén apan nyarita, ngagogog. Sangkan didéngé ku batur (éksékutif) atuh cara nyarita téh atuh kudu hadé. Ulah padu heuay. Iwal ti hadé cara nyaritana, eusi caritaanana gé kudu sarua alusna jeung carana. Nu disebut alus pikeun anggota parlemén mah nyaéta upama naon anu dicaritakeunana luyu jeung ka- hayang balaréa. Tah ku lantaran kitu, dina waktu para caleg kampanyeu téh ku urang kudu diajén boh “cara”-na boh “eusia-na. “Cara” nyarita katut “eusi” caritanana, éta nu disebut gogog dina konsép Sunda mah, sakumaha anu aya rengkolna dina babasan “hadé gogog hadé tagog” téa. Dina babasan “hadé gogog hadé tagog” tétéla pisan yén nu kudu hadé téh lain baé “gogog”na tapi oge “tagog”-na. Lain baé kaparigelan nyarita (nya “cara” nya “eusi”) tapi ogé kapantesanana, tampilanana, performance-na.Kududitaksirdinawaktu kamapnyeuna, naha éta caleg téh pantes pikeun jadi pangeusi gedong parlemén atawahenteu.Pangna“tagog”kududiajén, tayaliantisangkanparaanggotaparlemén téh henteu éléh pamor ku birokrat. Lamun pamorna geus asor mah atuh geus éléh mantén méméh tarung. Pamor anggota parlemén kudu leuwih unggul manan ja- jaran éksékutif. Urang sok teu panuju ka anggota déwan anu sok popoyongkodan uapama adu hareupan jeung jajaran ék- sékutif.Lainkudungalélég,tapikudujoro- joy tina haténa sorangan yén dirina ngarasa satata jeung sing saha waé ti ja- jaran éksékutif. Upama “gogog”-na henteu diajén, upama “tagog”-na henteu diajén, tapi nu diajén téh gedé leutikna paméréna, urang kudu daék narima upama lembaga legis- latif hasil Pemilu 2014 téh pinuh ku anggota parlemén nu méntalna korup. Pangna kitu, ku lantaran maranéhna tangtu dibeungbeuratan ku pikiran kudu mulangkeun deui duit nu kungsi dibagikeun ka balaréa basa kampanyeu. Caleg-caleg samodel kitu téh ku lantaran ngarasa sadar yén upama ngan sakadar ngandelkeun “gogog” jeung “tagog” wungkul mah moal ieuh meunang sora. Sangkan meunang sora, nya kudu mrulian ti anu ngabogaan hak sora nyaéta rahayat. Lamun urang boga niat malar hasil Pemilu 2014 téh leuwih hadé manan pemilu nu enggeus-enggeus, sawadina upama babasan “hadé gogog hadé tagog” téh dipaké cecekelanenggoning meunteun caleg-caleg nu keur kampanyeu, malar urang teu salah dina ngatukeun pilihan. Dina mangsa kiwari, meujeuhna urang nerapkeun sugrining “ajén-inajén” titing- gal karuhun urang téh dina kahirupan sapopoé mangsa kiwari. *** DI KIWARI MACA BIHARI (9) Catetan Budaya YAYAT HÉNDAYANA (Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda Unpas) Hadé Gogog Hadé Tagog
- 20. Manglé 2433 19 A yawarta pikabungaheun, “Pe- minat Prodi Bahasa Sunda Meningkat”. Kitu nu ditulis kalawarta Pikiran Rakyat (PR) édisi Saptu, 22 Juni 2013. Disebutkeun ogé yén nu hayang abus ka prodi Sastra Sunda di Unpad ngaronjat. Nu samé- méhna ngan 320 urang pikeun jalur tin- ulis dina taun 2012, kiwari mah ngahontal angka 1.431 urang dina taun 2013: 1.040 pikeun jalur SNMPTN nu marebutkeun 85 korsi jeung 391 urang marebutkeun 15 korsi dina jalur SMBPTN. Prodi Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah (JPBD) UPI oge ngaron- jat. Nu tadina dina taun 2012 nu daptar ka ieu jurusan ngan 250 urang, ayeuna mah ngajaul nepi ka 463 urang. Hal ieu téh pikabungaheun jeung matak reueus pisan. Tétéla geuning nu hayang dialajar basa Indung, nya éta basa Sunda téh ngaronjat sacara sig- nifikan.Masihlobanonomannuhayang jadi ahli basa Sunda boh jadi guru atawa sastrawan, jeung widang kasundaan séjénna. Basa Sunda téh jadi salasahiji basa nu dipikahariwang carem dina 50 taun ka hareup. Hal ieu jadi bukur catur balaréa. Tapi, warta dina PR tadi nuduhkeun yén masih kénéh réa nu mikahaat jeung mikadeudeuhkasundaanditatarParah- yangan téh. Numutkeun rektor Unpad, GanjarKurniamahréacalonmahasiswa nu bener-bener hayang asup ka Prodi basa Sunda kalawan jadi pilihan kahiji. Prof. C.W Waston nétélakeun, basa SundamiripjeungbasaWelshdiInggris nu baheula méh tumpur alatan jumlah panyaturna nu terus nyirorot, migrasi masyarakat désa ka kota, loba “tamu” di Jabar, gempuran média massa nu nga- gunakeunbasaIndonesia,“sekulérisasi”, loba nu humandeur para pangagung nu teu daria, jeung kolot nu teu ngagu- nakeunbasaSundakabudakna(Mangle No. 2420, 11—17 April 2013). Tapi, tétéla masih kénéh loba masya- rakat nu mikahéman basa jeung budaya Sunda. Sok sanajan jumlah panyaturna ngurangan jeung rupaning pasualan saperti disebutkeun tadi. Lian ti kitu, kalawartaSundamasihmayengmidang, sapertiManglé,Galura,jeungSundaMi- dang. Buku sastra nu dipedalkeun ogé kawilang réa dibandingkeun buku basa Jawa atawa Bali, nya éta 38 siki, nu ngawengku 28 buku buku karya sastera jeung10bukubacaanbarudakdinataun 2012, sok sanajan aya nu pindo citak. Dina khazanah basa Jawa, medalkeun 29 buku sedeng sastera Bali ngan medalkeun 9 buku, (Yayasan Kebu- dayaan Rancage, 2013). Di ranah cyber, grup-grup kasundaan sumebar. Saperti Salakanagara nu ngabogaan anggota nepi ka 16.760 kalawan jumlah dokumén 945 siki; Fik- simini Basa Sunda nu ngeus nga- hasilkeunkarya36.824naskah,kalawan jumlah anggota 5.670, fikminer 1.785, koméntar276.029,jeungjumlahjempol 396.353; Komunites Iket Sunda (KIS) nu makalangan, sababaraha kali pro- filna midang dina kalawarta PR, aktif dina rupaning kagiatan, sarta ngabo- gaan sababaraha cabang. Kitu ogé web- site atawa blog kasundaan nu lain hiji dua. Kagiatan ranah cyber nu awalna ngan di dunya maya, maju kana kopdar (kopi darat) di dunya nyata kalawan ru- paning kagiatan pikeun ngamumulé ka- sundaan. Pintonan kasenian Sunda ogé teu suda-suda, boh nu sérémonial atawa mayeng. Di Dago Tea House apan mayeng dipintonkeun rupaning wanda kasenian ti sakuliah tatar Sunda. Oge di Bale Rumawat Unpad. Festival Gunung Tangkuban Parahu nu lumangsung sa- taun sakali, acara sérén taun, jsb. Kitu ogé acara sérémonial saperti di acara lembaga, milangkala kabupaten atawa kota, jste. Rupaning lembaga kasundaan apan ngadeg, ti mimiti LBSS, PPSS, Bammus, Patrem, jrrd. Paguron luhur nu nga- jarkeun kasundaan saperti UPI, Unpad, Jeung Unpas jadi salasahiji kontribusi pikeunkasundaan.Hadiahpikeunkom- ponen kasundaan ogé lain hiji dua. Aya hadiah sastra Rancage pikeun buku sastera panghadéna unggal taun; Ha- diah sastera Samsudi pikeun bacaan barudak; Hadiah Hardjapamekas pi- keun guru basa Sunda nu mibanda prestasi pangnyongcolangna ti mimiti tingkat SD, SMP, jeung SMA; Hadiah LBSS pikeun carpon, sajak, jeung éséy nu medal dina kalawarta; Ogé hadiah pikeun sajak, carpon, ésay, jeung bara- katak pinilih nu midang dina majalah Manglé. Nilik tina ha lieu, naha kasundaan nu dirojong ku rupaning hal sakumaha disebutkeundiluhursaolahngansaukur nagenditempat?Hal-halnupatalijeung kasundaann nepi ka kiwari dianggap ngan saukur euforia wungkul. Ramé, tapi teu nuduhkeun ngaronjatna kasun- daan boh sacara kualitas boh kuantitas. Nepi ka iraha hal ieu terus lumangsung? Naha urang teu bisa saperti Korea mis- alna, nu geus ngadunyakeun kabu- dayaanana ku gumelarna Korea Culture Pop (K-Pop) sababaraha waktu ka tukang? Sok sanajan kitu, urang wajib muji syukur réa kénéh nu mikahaat, mikanyaah, sarta ngamumulé kasun- daan ngaliwatan rupaning kagiatan, ko- munitas, ayana jurusan atawa mata kuliah basa Sunda di paguron luhur, kalawarta nu ngagunakeun basa Sunda, pintonan kasenian, sarta rupaning anugerah. Bari jeung terus narékahan manéh ngaronjatkeun kasundaan dina rupaning widang jeung aspék. Hiji mangsa, moal boa Sunda ngajomantara di jaya buana. Cag! * Alumni Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FPBS UPI Ban- dung EUFORIA KASUNDAAN Ku Reni Nurhayati
- 21. 20 Manglé 2433 W ilujengén- jing Baraya! Wilujeng pendak deui sareng Ceu Onnok, si penyiar nu bageur téa, penyiar nu manis taya duana. Pendak dimana? Di- mana deui, lintang di radio anu maneuh, radio kameu- meut urang sadaya, Manglé FM. Radiona urang Sunda nu gumbira! Hapunten, kamari-kamari, Ceu Onnok tidak mengudara. Kamari téh Ceu Onnok ngiring démo ka Jakarta. Ceu Onnok pencak-silat di ditu. Ceu Onnok mengepalkan tangan di udara. Ceu Onnok, orasi, ambek-ambekan. Bongan tuda, BBM naék. Sagalarupa teuing. Baraya ho- yong terang kumaha orasina Ceu Onnok di ditu? Kieu yeuh: “Bapa-bapa, ibu-ibu nu boga nagara, déngékeun! BBM tong ditaékkeun. Pusing. Engkéna sok sagala naraék. Harga naraék. Ojég naraék. Béca naraek. Bawang. Uyah. Kiridit, sok pipilueun. Tukang minyak. Tukang baso. Ma Ijoh. Ceu Enting. Listrik. Bapana budak, sok pipilueun. Gedé ambek. Ka- malang-kamarancing. Riweuh. Pahibut. Jaba rék hajat. Nyam- bungan. Loba hutang aing mah. Budak sakolakeuneun. Patungan jalan. Patungan masjid. Jaba pagebug. Hama. Panén, gagal. Balong uruseun. Bedah. Cararoblong. Duh biyung.Pokona BBM tong naék. Mun BBM tetep naék, kami rék terus démo, rek terus menyuarakan hati nurani rakyat. Hidup rakyat. Hidup BBM. Hidup Pancasila.” Tah kitu orasi Ceu Onnok. Wah meunang tepuk tangan. Bérés orasi terus maca sajak. Naék ka luhur mobil. Muka baju. So- lawatan. Ramélah pokona. Matak Ceu Onnok loba penggemar di ditu. Loba nu ménta tanda-ta- ngan. Polisina gé ménta poto-poto jeung Ceu Onnok mah. Jokowi, datang méré nasi bungkus. Wuh, kerénlah. Jaba nang tender, meu- nang kartu-nama ti Hanung. Cénah dititah miluan casting keur film Sukarno. Kataji meureun ku ék- ting Ceu Onnok. Heuheu. Ngan nyakitu, balikna wé nu apes mah. Kating- galeun rombong- an, da Ceu Onnok dirariung waé wartawan. Duh, piambaraheun. Hég duit leungit aya nu nyopét. Jaba nyasab. Ka- tulunganna mah, untung aya Cép Ihung. Nuhun ah ka Cép Ihung di mana waé ayana. Nuhun parantos nitip- keun Ceu Onnok ka konéktur. Tah kitu gening para wargi. BBM téh keukeuh naék. Tos nasib urang meureun nya. Tapi keun waé, ulah teuing janten sedih papanjangan. Se- lami masih aya Ceu Onnok, se- lama Manglé FM mengudara, selama Manglé lovers jagjag- belejag, selama itu pula tidak ada duka diantara kita. Urang mah cuang terus hiburan. Terus menjaga galumbira. Manglé lovers anu balageur, dinten ieu Ceu Onnok gaduh téma anu gokil. Téma nu mudah-mudahan memikat hati kita. Naon cénah témana, Ceu Onnok anu gaya? Tos teu sabar nya. Téma kita kali ini adalah: 10 tips menghadapi bulan Romadon. Naha Ceu Onnok nyandak téma ieu? Pédah Ceu Onnok nuju gaduh gebetan putra mama ajengan? Hihi. Sanés. Mung pédah seueur pisan, utamina Manglé lovers anu aranom, anu gara- low, nwitt ka Ceu Onnok. Saurna, sok rareuwas pami badé sasih saum téh. Asa tacan tatan-tatan. Can siap meng- hadapi ujian. Tah matak, mudah-mudahan, téma hari ini, tiasa masihan inspirasi, tiasa janten bekel, bagaimana kita menyiapkan diri, sasaged enggoning mayunan sasih nu pinuh berkah. Oké! Ayeuna cuang lang- sung wé kana tips anu kahiji. Mangga ka Manglé lovers anu badé nyiapkeun heula catetan, diantosan ku Ceu Onnok. Hiji, tips mayunan sasih saum, nyaéta dengan mem- buka-buka lagi diary kita. Ti- ngalian. Ari prak aya seratan: Dear diary, hari ini aku nyeri haté pisan. Si Aa mutuskeun untuk yang ke-9 kalinya. Jadi aku nangis lagi. Jadi we puasa gé batal... Dari data itu, mari kita tanya, tos dikodoan tacan batal urang taun kamari? Pami teu acan, buru geura kodoan heula. Sekali lagi mottonya: ulah ninggalkeun hutang se- belum hutang-hutang yang baru bakal numpuk. Sik langkung beurat nanggungna. Atanapi na diary tercatat: Ari atos mah asa hanjakal ngara- gaji gagaduhan carogé. Karunya, jaba diémut-émut kalah rugel nyalira. Ah da éta tuda, si Aa mah sok kabina- bina. Teu ningal nuju datang bulan tanapi hanteu, sok wé mamaksa kedah ditumut ka- hoyongna... Tah, bilih aya ibu- ibu siga kitu, énggal geura nuhunkeun hapunten ka carogé. Nuhunkeun dijanglar tina sagala dosa-kalepatan. Bulan suci, langkung saé di- dongkapan ku diri anu beresih, nu caang bulan papa sangan. Tips nu kadua, lakukan operasi plastik. Saurkeun ka dokter, pangageungankeun tikoro sareng beuteung kituh. Naon gunana? Krusial pisan. Améh urang tiasa nyimpen emameun sadinteneun, sukur-sukur sasasiheun. Apan upami lam- but urang ageung mah, Sapuluh Tips Ma(n)yunan Saum Carpon Ihung*)
- 22. Manglé 2433 21 martabaksapanci tiasa disim- pen, jambu nu malolénang, és cream, malah pami tiasa mah jeung kulkas-kulkasna cuang simpen na genggerong. Siang- siang, lapar, pan tos nyampak jawadah satalawéngkar. Siang- siang haus, pan tos nyampak kalapa-muda satéténong. Aman. Puasa tidak tergoda lagi lapar dan haus. Tiga, mulailah rajin olahraga. Bila perlu dongkap- keun pelatih fisik ka bumi. Naon margi? Keutamian Ro- madon, sanés waé tinu wa- jibna, tapi ogé tinu sunahna. Aya tarawéh-witir, tantangan urang. Tah sugan, ari urang geus kuat fisik mah, tong boro tarawéh 11-23 rokaat, rék sa- baraha waé oge siap dengan sesungguh hati. Lain ieu mah karék wé 4 rokaat geus huma- rurung. Geus kambuh jeung éncok, jeung lungsé, tuur geus ngaleketey, panon berkunang- kunang jeung sariawan. Ahirna nambru di hari ke 4 ke 5. Pleng wé, kadituna teu embol-embol deui ka masjid. Teu tarawéh-tarawéh deui. Nu ka opat, berkaitan den- gan faktor eksternal. Nu badé disanghareupan ku urang lain tibang nahan lapar sareng ho- yong eueut wungkul. Tapi ogé nahan tina hal-hal keburukan séjénna. Hal-hal nu matak lugar jeung nyamos pahala saum. Diantawisna serangan ti kaum tekhnologi, ti kaum maya dan lain-lain. Kumargi kitu, tiasa ogé mulailah diajar mareuman hapé, cabutan modem internét, balédogkeun tipi jeung cd-dvd. Ulah dugi, keur ngeunah-ngeunah wargi puasa, kirining hapé disada. Prak, nu nagih hutang. Atuh janten kaémutan. Jadi ngagi- dir napsu. Janten ambek hayang maéhan nu nagih. Tuh pan, janten cukang datangna sétan. Nuju kalem-kalem tadarusan, lol panon ningal bujur dina tipi, leketey atuh sang manah. Kereteg janten hoyong nyabak gagaduhan pun bojo. Rapuh deui kaimanan téh. Gubrag deui puasa téh. Komo cénah Mang- lé lovers nu aranom mah, méh teu karaos ngantosan buka, nya mukaan heula situs bokép. Duh aing mah. Ceu Onnok mah teu maido pisan ka nu kitu téh. Ngabuburit, babala- pan. Ngabuburit, ngaromongkeun batur. Komo ngabuburit bari ngulek éndrin kanggé dituang ku bapa Kuwu mah. Naudzubilah...Atanapi kieu. Tah ieu tiasa janten tips anu ka lima. Manglé FM pan gaduh program ayeuna téh. Nyaéta program mengadakan pelatihan dan workshop menulis. Sok darongkapan. Mangga, dialajar. Aya saéna. Daripada digarosipkeun bari sisiaran, bari ngangeun ken- tang, ning diseratkeun saur Ceu Onnok mah. Ngéwa ka tatanggi, tong diobrolkeun di dapur, tong diémbarkeun na sapéker. Hiji, taya gunana. Dua, apan nu tadi téa bilih kalah der matak ngaham- pakeun pahala. Ning dise- ratkeun ku urang mah. Dijantenkeun inspirasi, boh keur sajak, novel atawa car- pon. Gaduh tatanggi, ngéwa da judes waé, cuang seratkeun kana naskah drama. Kintun- keun naskahna ka Kang Dadi. Sugan dipentaskeun na FDBS, pan janten manpaat. Aya batur pirujiteun, tong diteluh, karunya. Cuang serat janten bahan disertasi atawa tésis. Leres teu? Pami lepat, carékan hayam pelung. Naha kituh mun kongkorongok sok nempo ka luhur? Sok tah. Sakantenan ka Manglé lovers nu terang jawabanna, mangga, kénging doorprise ti Ceu Onnok. Tiasa ditelepon tanapi sms-keun ka 081323144164. Sok diantos. Heuheu. Tips nu ka genep, naon nya? Oh, ieu mah tips ti sepuh Ceu Onnok. Tips kanggé ibu- ibu. Dina nyiapkeun buka puasa mah, teu kedah nganggé emameun atawa eueuteun nu saé-saé. Lebar. Nyaah. Spaghéti, saté domba, sop kalkum, jus limun, torabika dan lain-lain éta mah keur sahur wé. Keur buka mah, saayana wé. Baé da keur nu lapar mah sagala gé didahar, digares. Taroskeun geura ka anu kasurupan. Batok kalapa gé disangki dorokdok. Dedek kopi disangki brownis. Cai kokocok siga és sirsak. Muhun, lalampahan pun biang éta mah. Sok haré-haré mun buka puasa. Pokna téh, buka puasa mah ngeunah ngenyotan kulub tutut gé. Mun sagala aral-sagala teu daék, éta tanda teu puasa. Jadi wé harita gé Ceu Onnok mah api-api nikmat. Padahal nu digayem téh ganyol ateul. Tips untuk menghémat ieu mah. Tapi teu nanaon cuang cobian. Buka puasa bersama dadar beling. Pais sopték. Urab injuk. Tu- lang-taléng. Kérécék cangcut. Angeun oréa. Abon korong. Jus cangkudu. Duwegan kalapa sawit. Hihi. Didalahar moal nya ku nu lapar? Buka puasa bersama di hotél Panghégar dengan ménu sisit kadal. Darongkap moal? Buka puasa bersama Guber- nur Jabar dengan ménu tauco dicampur hamperu galandan- gan nu maot katabrak karéta terus lalabna daun kacapiring terus sanguna kéjo garing nang moé sataun kahujanan- kaanginan... Badé ngiringan moal, urang? Buka bersama anak-yatim. Tapi anak-yatimna kudu maké seragam. Terus anak-yatimna kudu ngajéjér sisi jalan, améh katingali menyambut anje- unna dengan meriah. Terus anjeunna ngadadahan tina mobil, dengan wajah yang diusahakan sumringah. Terus kudu diwawancara ku tipi da rék ngomong bahwa partéy yatim piatu sangat mencintai anak-yatim. Untuk itu dukunglah kami di pemilu yang akan datang. Buka puasa bersama kiai terkenal dengan udunan 100 rébu éwang tapi tanpa jamuan makan; ngan ukur foto bareng wé jeung ki- aina dan dapat sertifikat dan tanda tangan langsung ketua penyelenggara... Badé dongkap moal? Hihi. Ari Ceu Onnok ngomong naon nya. Sok janten ngacacang. Kieu yeuh ari nuju galow téh. Untung Ceu Onnok mah tetep lucu dan cantik, dan yang terpenting tetap setia menemani Manglé lovers sam- pai berderai galumbira. Oké?! Kita lanjutkan. Uih deui ka tips menghadapi sasih Romadon. Yang ke tujuh. Kanggé para orang-tua nu gaduh mu- rangkalih baraong, ieu mah. Jangan biarkan pintu kamar anakmu tertutup, siang-siang. Panto dapur tong dikoncian, panto goah jeung sajabana. Sabab lamun panto kamer ter- tutup, éta mengundang seléra kanggé ngedekes ciki jeung kiripik tanpa sieun katohyan ku ibu-rama. Tips ieu dongkap ti hasil survey Lembaga Peneliti Batal Puasa Kaum Anom (LPBPKA) di tatar sunda. Dari hasil survey ka 1000 murangkalih, tempat- tempat nu sok dijantenkeun tempat nyumput batal puasa nyaéta: 60% di kamer. 15% di goah. 10% di dapur. 7% di kamer mandi. 5% di kebon. 3% di warung nu nyingkur. Tah kitu. Kanggé eunteung ibu- bapa ieu mah. Janten mulai ti ayeuna, siapkan buku tamu lebah lawang kamer, lawang goah, dapur dan sebagainya. Tuliskan alasan dan tujuan mun murangkalih urang badé arasup ka dinya. Bila perlu pariksa na saku bajuna, na kantong calanana. Nu kadalapan. Lakukan ker- jasama dengan Mendikbud. Kaluarkeun aturan yén salami bulan Romadon, setiap sakola teu kénging nampi pungutan. Améh naon? Améh taya alesan kanggé murangkalih nuhun- keun bekel berlebihan. Hal ini dilakukan untuk meminimal- isir uniko (usaha nipu kolot), anu kadituna disalah guna- keun kanggé meser és lilin, teras batal diperjalanan uih sakola. *** Keur anteng Ceu Onnok macakeun tips-tips, kirining sora telepon. “Hallo, Manglé FM. Wilu- jeng énjing. Sareng saha, di mana?” “Hallo. Engkos, di Batujajar. Ceu, ari laguna mana?! Asa ngecebrek waé!” Klik. Telepon ditutup. “Ih haram jadol,” Atuh Ceu Onnok kutuk-gendeng. “Pent- ing mana lalaguan jeung pisur- gaeun!” cénah bari ngagusekkeun gagang telepon. Lat poho kasiaran. Kalah manyun sahaseupan.*** Bandung, 2013 *) Lahir di Majalengka. Ayeuna nuju nyiapkeun ideu kangge ngadamel carpon nu judulna “Sasakala Pamimpin Urang Teu Balener”
- 23. 22 Manglé 2433 "MUNGGAH,munggah, insaalloh saum téh cios din- ten énjing....," mani nong- toréng béwara tina sapéker di masjid. Duloh kalah ny- ocokan liang ceuli. Kolébat beungeut Ma Ojoh, pama- jikanana, dituturkeun be- ungeut Si Onih, anak bungsuna. Berebey cimata maseuhan pipi, labas kana kumisna nu cokrom. "Hampura Ema, hampura Onih," gerencemna, sumam- bat ka nu di imah. Taya nu némbalan. Panénjona nanceb kana jaruji beusi, ngulincer kana témbok beton, teup eunteup kana lalangit. Hayang berengbeng kabur seja marengan nu munggah di imah, pamoha- lan. "Gara-gara si kurang ajar!" habek peureupna me- upeuh témbok. Dua budak lalaki nu carinekul di juru tangka ngarénjag. "Enggeus Pa, tamaha urang," ceuk nu saurang ngupahan. Nu disebut si ku- rang ajar téh taya lian Si Mémét anak cikalna. Enya si éta nu nyababkeun Duloh jeung dua urang budak la- laki kiwari ngaringkuk di tahanan polsék téh. Kedepruk-kedepruk sora sapatu ti jauhna, beuki deu- keut beuki atra, lir atrana katunggara na haté Duloh. "Ampun Pa ampun...," kabayang deui Si Mémét pupuringisan ménta ampun. Saeutik gé harita mah teu hayang ngaham- pura. Ngan ayeuna karasa aya nu nyeuit na atina. Nu ngedepruk jebul. Bréh, patugas ngaroris. Manéhna balik deui. "Moal, moal kabur!" Duloh kekerot. Najan enya gé ayeuna téh usum mung- gah, usum suka bungah tata- har kadaharan saaya-aya keur kulawarga, apan isukan téh munggaran ngalak- sanakeun kawajiban puasa Romadon. Hayang nyadia- keun dahareun rada isti- méwa da kitu galibna ningan, sahenteuna si bo- rontok mah kudu kaasaan. Mangkaning Si Onih mah siga taun tukang, saur gé caman-cémén. Tah lamun aya daging, rada moho. Munggah, keur sakumna umat Islam di pilemburan sok ubyag ku pirang-pirang ritual, aya nu diangir mandi, aya nu nadran ka makam, aya nu sasadiaan keur dahar saur, malah di kota mah aya nu ngahaja balotram curak- curak da poé isuk mah puasa moal sukan-sukan barang dahar pajah téh. Panon Duloh mindo teu- teup kana lalangit, puriding, keueung. Teu nyangka sacongo buuk kudu ngala- man hirup di tahanan. Nyaan, paingan ceuk papa- gah kolot, napsu nu matak kaduhung badan anu katem- puhan. Tapi deuih da teu napsu-napsu teuing atuh, awahing hayang ngadidik ka Si Munggah, enya Si Mémét téa anakna nu nyieun gara- gara. Janari leutik harita téh keur meumeujeuhna ngimpi di alak paul. Tapi teu burung tingkoréjat basa kana panto aya sora ngagebrug. Geus apal kalakuan Si Munggah. Matuh, unggal mantog uluk salamna téh ku najong panto. Kituna téh bari walahwah weuleuhweuh weureu arak. Boh Duloh boh Ma Ojoh taya nu teu kacu- gak mamaras haténa. "Buka panto....!" Si Mung- gah ngowowong bari nye- butkeun ngaran hiji sato. Tara loba omong, nu pangheulana ngadéngé gura-giru muka panto. "Buru kéjo, aing lapar!" Garawak deui. Ma Ojoh mani dagdag-dégdég. Ari rék diasongkeun, nu méntana geus nyegrék badis si bopih héés di kolong golodog. Mun ngaguher kérék, méakkeun kasuka tas ngi- num alkohol Si Munggah tara hudang téréh-téréh. Mun pareng nu muka tulak téh bapana, enya Duloh, kudu baé meunang panyacampah. "Hararésé pisan muka panto téh?" Matana hurung. Jekuk sapatuna nu geus cewaw dipaké ngajablog- keun panto. Duloh bati istigpar. Angot mun nu mukana Si Opay atawa Si Didit mah kudu baé meunang oléh- oléh, sirahna didegungkeun. "Munggah-munggah, én- jing cios saum insaalloh," nongtoréng deui sora béwara ti masjid tong- goheun kantor polsék. Ngadéngé kecap munggah, Duloh sok inget ka Si Mung- gah minangka ngaran nénéhna Si Mémét, anal cikalna. Dimunggah-mung- gah gé apan Si Mémét téh ngajuruna pareng poéan munggah, tilu puluh taun kaliwat. Kolébat beungeut jenatna Yati, indung teges Si Mémét. Ku Féndy Sy. Citrawarga
- 24. Manglé 2433 23 "Muga-mugabaé budak téh sing walagri Kang, rék awéwé rék lalaki," ceuk Yati harita bari ngusapan beu- teungna nu bulan alaeun. Duloh unggeuk. Ngarasa bagja sabab laki rabi geus lima taun can dipercaya boga turunan ku Gusti Alloh. Kabiruyungan. Wancina gubrag ka dunya, enya poéan munggah tëa brol orok lalaki. Nyusurup jeung poéan munggah, in- dung Si Mémét méré nga- ran nénéhna Si Munggah. "Sugan wé jalu manéh téh hirup beresih siga bara- resihna jalma-jalma nu munggah," ceuk indungna. Bubuhan budak meu- nang tipepereket ngadunga bari ngan hiji-hijina, mo- kaha Si Munggah diogo pisan, pangpangna ku in- dungna. Sagala kahayang teu sirikna dicumponan, kalan-kalan saré gé dikeu- keupan baé siga sieun aya nu nyulik. Mun aya nu barang geureuh, kolotna diontrog bari dicarékan. "Warah budak téh, nyaho Si Munggah mah teu ka- opan," pajah téh. Duloh onaman biasa- biasa baé, ngenod teuing henteu, galak teuing hen- teu. Kuma umumna wé kolot ngatik anak sangkan daék sakola, ngaji, malah- mandar jaga hirup bener. Sup ka SD. Kungsi deuih ngaji. Éta gé meunang diolo-olo ku Duloh da ku indungna mah tong dipak- sa-paksa cenah budak em- bung sakola téh, karunya. Carékna téa mah asal hirup gé geus untung. Kitu pami- kir indungna baning nyaah ka Si Munggah téh. Nincak rumaja, Si Mung- gah salin jinis jadi budak baragajul da puguh sakola teu junun. Nyaan cééhan, teu kaop digeureuh-geu- reuh, teu kaop dihulag, teu kaop disisiwoan, langsung nyégag. Témahna mindeng galungan jeung babaturan- ana. Antukna sakola teu junun. Indungna kakara sadar, ning boga anak kitu laku téh malindes ka kolot- na. Nu ngomongkeun tingkecewis, nu ngontrog tipopolotot, angot basa Si Munggah urusan jeung pulisi nepi ka dibérokna mah, haté indungna asa di- wewejét. "Naha atuh manéh téh maké bijil poéan munggah ari laku lampah euwah- euwah mah?" Yati kage- geringan mikiran Si Munggah, nepi ka han- teuna pisan. Duloh pruk kawin jeung Ma Ojoh, boga turunan satilu-tilu, Si Opay, Si Didit, jeung Si Onih, budak awéwé hiji-hi- jina. Ditinggalkeun indung, lampah euwah-euwah Si Munggah mungguh ngagu- ruh, siga euweuh pamun- tangan. Kabur ti kolot, hirup lunta sakaparan- paran jadi préman. Puguh wé beuki ngajago. Basa gubrag Réformasi, mun ba- heula aya petrus loba kara- man dikarungan, jaman Réformasi mucunghul amuk massa. Si Munggah, siga batur-baturna, ngistrika kokodna nu aya tatoan, teu beresih. Ka- paksa disumput-sumput. Aya kasieun dirempug balaréa nu gangas kadong- sok krismon. Ning mun aya préman beunang, laju di- kerepuk teu meunang ampun, terus dibanjur minyak béngsin, gur didu- ruk. Si Munggah ngompod ogé. Nya ngulunu ka ba- pana. Duloh bati bingung, ditarima kumaha ditolak kumaha. Antukna léah, nya ditarima wé da burung palung bodo gélo gé anak sorangan. Hadéna Ma Ojoh gé léah. Mimitina mah Si Munggah katémbong lin- deuk, sari-sari nyantri, kuma umumna préman usum Réformasi ningan. Béh dieu-béh dieu, euwah- euwah Si Munggah kan- ceuh deui. Teu bina ti korupsi, nu pajah Réfor- masi téh seja meresihan aparat korup, hih kénéh- kénéh kéhéd ningan, ko- ruptor kalah beuki nga leuya. Nya ngapruk deui dunya peteng da ningan kasempetan keur kikituan gé nonggérak deui. Jaman Réformasi nu daragang inuman keras kungsi di- ubrak-abrik ku nu maraké sorban, pada nyeceléh, nya répéh. Kadieunakeun miras nerekab deui, malah aya sesebutan pésta miras, teu kalis weureu arak, hayang leuwih apdol meureun dio- plos jeung naon ku hanteu. Puguh wé lauk keur Si Munggah mah. Jleg deui wé préman, batan babalik pikir kalah euweuh kagi- mir, batan kapok kalah gawok. Nu digangguna lain baé urang luar, siga puras- peres, kulawargana gé di- pajeg. Puguh deui ngadon dahar jeung héés mah. Peuting kamari, janari leutik, saperti sasari Si Munggah balik. Siga bi- asana. sampurasunna téh najong panto bari nyebutan ngaran si bopih. Teuing kumaha peuting kamari mah nu araya di imah asa kasirep jurig tunduh kabina-bina. Kakara harudang sang- geus Si Munggah najong panto sababaraha rintakan. "Sétaaan..na malolor téh?" Si Munggah ngawak- wak. Napsu ngagidir, tina sungutna meledos sésa urut mabok. Torojol ba- pana, karék gé hol nu keur lulungu téh dipapagkeun tonjok. Jekuk, jurahroh. Koréjat Duloh maksa- keun hudang bari nahan kanyeri. "Na siah téh Munggah? Durjana kabina-bina?" Duloh dak dumadak boga kawani. Pudingding napsu. Teu ngabibisani, aya kénéh sésa jawara jaman keur ngora. "Goblog!" Si Munggah geus teu boga wiwaha. Der galungan antara anak jeung bapa, ti jero imah ngagésér ka buruan. Najan ruruntuk jawara gé geus umuran mah teu burung kasoran. Nénjo kitu, Si Opay jeung Si Didit nu ti tatadi olohok mata simeuteun baning baluas, sakilat duanana maju jurit ngaraponan lanceukna nu geus kausap . Si Munggah pada nga- hanca, saréréa geus kaleun- gitan kadali, tali pameung keut duduluran ngajem- prung, hayang pada-pada unggul. Ceg Duloh kana batu sagedé hulu domba paragi manéhna moyan. Teu antaparah deui, gejrot dipeupeuhkeun kana sirah Si Munggah. Kocéak.... "Ampun Pa, ampun Pa, ampuun....!" Na remeng- remeng peuting Si Mung- gah minangsaraya, kakara lilir tina impian euwah-eu- wahna. Tapi....Duloh geus kale- ungitan rasa nyaah, dur- jana modél Si Munggah kudu dipérénan. Titis tulis ciri wanci, baheula Si Munggah gubrag ka dunya poéan munggah, ayeuna gé mulang na poéan mung- gah. Gujrud salelembur aya kajadian rajapati antara anak jeung bapa. Harita kénéh gé pulisi --sabada meunang laporan ti masarakat-- nyangkalak nu tiluan, Duloh, Si Opay jeung Si Didit terus dibawa ka kantor polsék, blus ka kamar tahanan, ngadagoan dijagragkeun ka pangadi- lan. Gebeg, Duloh lilir tina lamunanana. Rét ka dua budak lalaki nu taya lian Si Opay jeung Si Didit, teup deui kana lalangit, bréh Si Munggah nu keur ceurik ngagukguk ménta ampun. "Munggah, munggah in- saalloh énjing cios saum. Mangga geura beberesih," geus kadéngé deui béwara munggah ti masjid wuwuh matak ngagerihan batin Duloh. "Munggah? Puasa? Ya Alloh, kanggo naon atuh paruasa ari gogoda hirup pada ngantep baé?" geren- deng batin Duloh siga nu ngarasula kana kaayaan rinéka jaman. Berebey cimatana nga- banjiran kumis, terus kana janggotna.***
- 25. 24 Manglé 2433 S agalakapeurih asa can punah. Kasedih, nalangsa, tunggara masih gumulung jeroeun dada, teuing rék iraha musnana. Awak kuring nu kamari ieu ingsig, saeutik-saeu- tik karasa ngorotan. Sagala rupa taya nu mirasa, moal boa mun kurang-kurangna iman mah teu- ing geus milu nuturkeun, ning- galkeun dunya nu ramé ieu, nu pinuh ku sagala kapalsuan jeung katunggaraan. Do’a kuring salawasna mare- ngan, mugia manéhna beubeu- lahan ieu haté sing meunang kabagjaan di jero kubur, sing di- tarima iman islamna. Ogé kur- ing teu kendat nga’dua muga- muga keur diri kuring nu diting- galkeunana sing kuat nandang sagala cocoba nu tumiba. Ngalangkang kénéh kajadian dua minggu ka tukang. Kalayan haté teu tenang, antara bogoh jeung cangcaya nungguan ma- néhna. Ari pamajikan kuring nu rék ngalahirkeun turunan nu munggaran. Bet geuning kitu buktina, sagala kacangcaya nga- buah jadi tunggara. Hak kuring kiamah bareng jeung musnana sagala harepan. Ani mulang ka asal, dipundut ku Nu Kagungan, asal ti Anjeunna balik deui ka Anjeunna. Teu bisa majar ku- maha ngan cimata nu bisa marengan jeung du’a nu ngan- teurkeun manéhna, ka tempat pangreureuhan nu panganggeu- san.Mun raheut téa mah asa can lipur, geus jol deui masalah nu matak nyeri haté, nyeri nu leuwih ti nyeri. Najan kuring gogoléran bari nyebut sarébu kali teu percaya, taya gunana, ngan haté baé nu tetep teu ngeunah. Asa piraku Ani pama- jikan kuring nu sakitu soléhna, migusti ka salaki, taat kana paréntah agama, awéwé nu apal kana haram jeung halal sarta maotna bisa disebutkeun “mati sahid” diuar-uar majar maotna marakayangan jadi sétan pa- nasaran. Kuring yakin sagala éta carita ukur jijieunan, ngan ku- ring tetep baluweng, kudu kumaha nyanghareupan masa- rakat nu masih kénéh kandel kapercayaanana kana soal nu kararitu. Naha kudu didatangan saurang-saurang dibéré pane- rangan? Mustahil! Hadéna di imah téh ngan duaan, kadua Mang Pardi badéga kuring, jadi sagalana masih kénéh bisa te- nang enggoning nyanghareup- anana. “Ari Mang Pardi ti saha mi- mitina meunang béja téh?” cék kuring basa mimiti meunang béja ti Mang Pardi. Haté mah asa geus teu kuat nahan émosi, sok ku teungteuingeun nu ngamimitian nguar-nguarna. “Satadina mah moal dibéja- keun ka Encép téh!” cék Mang Pardi bari ngarahuh. “Asa kieu salah kitu salah. Ku Emang geus dipaluluruh ti mimiti jalma nu nepikeun ka Emang, terus dipa- pay nepi ka sungapanana. Tapi buntu Cep!” “Buntu kumaha Emang téh?” cék kuring panasaran. “Ceuk nu pangpandeurina di- tanya ku Emang téh, meunang béja ti Jang Unu cenah...” “Kang Unu Mang...” Asa pi- raku ari Kang Unu nepikeun ka nyieun gara-gara deui mah. Ba- heula gé asa geus bébéakan sili hampura najan enya manéhna kungsi jadi maru kuring gé. Kumaha atuh ari kieu Mang? Piraku kuring kudu maluruh nanyakeun soal nu kieu ka Kang Unu. Bisa-bisa urang disangka rék nyieun pucuk ti girang.” “Nu mata oge Cep! Leuheung basa mun panarimaanana alus. Ongkoh sasatna ngaborétékeun étaeun urang...” “Ari pamanggih Emang kumaha?” “Maksad Encép téh?” “Enya ari Mang Pardi percaya Ani jadi jurig?” “Beu ari Encép, keur naon atuh Emang unggah-onggéng solat ari kana soal nu kitu masih percaya mah. Lain pédah ha- reupeun Encép ieu téh! Jeung mun enya ogé aya manusa nu jadi nu kitu lain modél Néng Ani bagéanana.” “Sukur ari kitu mah, hartina Emang sanggup meureun nga- bantuan kuring?” “Maksud Encép téh rék néa- ngan jurig bungkeuleukanana?” Mang Pardi malik nanya. “Enya Mang! Emang gé meureun ngarasakeun kumaha rarasaanana haté kuring!” “Tong boro Encép, dalah Emang sorangan gé milu teu ngeunah!” “Kieu atuh Mang, keun ayeu- na mah urang cicing-cicing baé heula sugan jadi tiis suasanana. Tapi lamun beui maceuh mah kari kumaha engké!” cék kuring tandes. Mang Pardi ukur unggut ngaenyakeun. Kuring yakin Mang Pardi mah bisa dibawa badami jeung bisa dipercaya. Peutingna. Kaayaan di luar combrek, taya jelema liwat saurang-urang acan ka hareup- eun imah kuring. Malem Ju- maah kaliwon, katurug-turug keur meujeuhna poék bulan. Mang Pardi geus saré ti wayah isa kénéh di kamar tukang. Sanggeus ngaji meunang sababaraha balikan gék diuk dina korsi di kamar hareup. Pitunduheun anggur ngajauhan, pikiran mancawura ka ditu ka dieu nyoréang alam ka tukang. Ku teu sangka kuring bakal ngalaman nasib model kieu. Kuring kudu ditinggalkeun ku manéhna dina mangsa keur meumeujeuhna sono-bogoh. Lampu dileutikan. Ti ka- jauhan kadéngé sora anjing babaung. Golédag kekedengan susuganan bisa saré. Keretek di pipir aya sora nu kekeretekan. Teu jadi pikiran, paling-paling kalakay kabawa angin. Hiliwir bau menyan kaangin-angin paselang jeung bau minyak seu- ngit. Geus teg na jero pikir moal salah hiji sandiwara bakal dimimitian. Kuring cicing. Lain sieun, tapi hayang nyaho satu- luyna nu bakal kajadian. Kuring teu percaya kana sagala tahayul, jeung asa piraku tina asal dongéng-dongéng bohong ki- wari bakal karandapan ku ku- ring.Tina sora nu karasak-kéré sék robah jadi sora nu ceurik bangun kanyenyerian. Ku lan- taran imah kuring témbok, teu bisa noong ka luar. Cengkat lalaunan. Ngahuleng sakeu- deung. Mani ngagebeg basa aya ramo nu nyolongkrong tina liang angin-angin, ramu nu dibung- kus ku kapas nu ngeplak bodas. Pluk aya nu ragrag kana ubin. Panasaran jandéla dibuka, ngan Jurig Imitasi Ku Eddy Ruswandy
- 26. Manglé 2433 25 sakolépatnu ngelemeng bodas geus ngiles dilegleg meredongna peuting. Kuring gogodeg jeung istigfar. Nu ragrag kana ubin dicokot. Sacewir lamak bodas ditulisan beureum. Dibaca: “Kang Handy!! Seratan Ani curat-ciret teu mirupa, diserat nganggo getih Ani pribadi. Kang Handy! Ani sedih! Kang Handy karunya ka Ani? Pangmaoskeun Yasin kanggo Ani nya Kang Handy. Pileuleuyan! Nu tunggara Ani” Isukna surat dibikeun ka Mang Pardi. Manéhna ukur gogodeg. “Lain antep-antepeun ieu mah Cep! Jeung piraku deui aya jurig bisa nulis sagala.” Mang Pardi ngomongna dibarung imut. “Sing waspada baé Mang Pardi da tangtuna gé ieu téh aya tuluyna, jeung ulah kendat nya ngado’a baé, muga-muga sagalana téréh bérés!” “Ceuk Emang mah mending ontrog ka imahna Cep, moal saha deui tangtu si Unu nu boga petana téh.” “Ah, ulah waka nyangka ka si itu si éta Mang...” “Ari geus... sidik béja téh asalna ti SI Unu, jeung Si Unu deui nu pernah paséa jeung Encép.” Mang Pardi keukeu dina pamadeganana. “Curiga mah meunang, tapi nyangka mah ulah. Beurat jeung kudu aya buktina. Ari ieu...” “Rék cicing baé nya Encép mah?” Mang Pardi malik nanya. “Nya kudu kumaha atuh...” “Encép apal henteu kana tulisanana?” “Henteu, ngan nu jelas jurigna bodo. Piraku ditulisna ku getih ari bauna bau mangsi.” Salila-lila paduduan tingharuleng. “Engké mah Emang cicing baé di imah bandungan sagala nu ka- jadian. Keun kuring mah rék liar, sugan bisa meunangkeun nu anéh-anéh.” Kuring ngabagi tugas. Malem Saptuna, ti wanci isa kénéh kuring geus indit, mak- sud téh rék manggihan Kang Unu, bongan ceuk Mang Pardi béja téh asalna ti dinya. Lain rék ngontrog kuring gé, maksud téh hayang ngobrol baé, susuganan nyabit-nyabit soal pamajikan kuring nu cenah jadi ririwa. Punten mah geus sababaraha kali, tapi euweuh baé nu ném- balan sakitu lampuna mah caang. Imah Kang Unu teu pati jauh ti imah kuring ngan kase- lang ku tegalana jeung kebon pandan. Imah leutik cukup keur imah-imah sorangan mah. Bubu- jangan kénéh Kang Unu téh. Panasaran ditoong tina sela- sela bilik karancang, aya radio luhureun rak. Tapi... aya geuning Kang Unu gé keur ngajongkéng dina bangku kai di tengah imah. Panto imahna diketrokan deui antukna digedoran, nu nga- jongkeng angger teu usik teu malik. Kalah kesel. Maksus téh kuring rék balik deui. Basa ka luar ti buruan imahna ti ka- jauhan aya nu ngelemeng sagala bodas. Kuring nyalingker kana tukangeun rungkun pandan. Gancang pisan leumpangna, mun kuring jalma borangan moal teu sawan sigana mah, teu rék kitu kumaha geura nu liwat téh najan poék sidik maké popocong. Dituturkeun ti kaang- gangan, ka imah Kang Unu ge- uning asupna téh. Ditoong deui tina sela-sela bilik. Porosot pakéan-pakéanana dibuka, Kang Unu geuning. Kuring gogodeg. Kahayang mah asup ka imah bari nyarekan laklak dasar, tapi kuring asa salah geus wani untap-intip ka imah batur. Bari haté pinuh ku kakeuheul jeung katugenah kuring maksakeun balik. Datang ka imah geus jam duawelas leuwih. Mang Pardi masih kénéh cindekul ngada- goan kuring. Sok manéhan mikeun lamak nu modél kamari. Eusina: “Kang Handy! Ani tiris! Ani sangsara! Tulu- ngan Ani Kang Handy! Upami Kang Handy karunya ka Ani, cobi Ani pasihan salin, Ani buli- gir. Sinjang sareng nu sanés- sanés sacékapna. Wengi énjing ku Ani dibantun. Simpen baé di juru kekebonan. Tong teuing di- tungguan bilih Kang Handy teu kiat. Nu tos lain-lainna deui Ani” Kuring ukur gogodeg. “Jurig modern!” cék kuring bari ngalungkeun lamak kana méja. Mang Pardi ukur seuri konéng. “Lain antepeun Cep!” Keun Emang bagéanana nyerek nu kitu mah. Tuman!” cék Mang Pardi sanggeus dibéjaan sagala nu kaalaman ku kuring. Malem Mingguna. Ti soré kénéh Mang Pardi geus taki-taki di luar, nyumput tukangeun da- puran cai. Bubungkusan geus disadiakeun di juru kekebonan, tapi eusina lain pakéan, ukur bubututan nu dibungkus dihadé- hadé. Kuring teu hayang nyak- sian sagala nu bakal kajadian, teu tega. Mani, ngagebeg basa ngadéngé Mang Pardi sesentak di luar. “Kurang ajar silaing Unu! Dikira déwék rék beunang katipu ku silaing Unu!” sora Mang Pardi munggah handaruan. Gura-giru kuring ka luar, sok ingis Kang Unu geus teu mirupa disiksa ku Mang Pardi. “Geura ngalawan siah Unu!” Bari ninggang sirah nu dipopocong. “Ampun Mang! Ampun! Sanes Unu abdi mah!” Sorana hahare- gungan nahan kanyeri. “Tong loba tingkah siah! Kakara ampun ayeuna mah nya!” bari hiuk deui peureup Mang Pardi ngahanca sirah si jurig. “Geus Mang karunya! Bawa ka dieu!” teu sirikna diséréd Si Jurig dibawa ka buruan. Tatangga nu padeukeut nungtutan nyalam- peurkeun saoborna-saoborna. Barang popocongan dibaruka, kuring mani ngagebeg. Teu sangka, nu dicipta téh beungeut Kang Unu nu pikarunyaeun, ari ieu bet Si Sarda, jelema baragajul tukang pulang-paling. Malahan sabulan ka tuakng kakara ka luar ti pangberokan. Basa tatangga-tatangga jeung Mang Pardi ramé-ramé ngan- teurkeun Si Sarda ka kantor pulisi kuring teu milu, ngan gék baé dina teras diuk bari ngahu- leng salila-lila. Hampura Kang Unu kuring geus goréng sangka. Tapi naha geuning Kang Unu maké popocongan... pikiran jadi pabeulit teu puguh. Kuniang hudang. Sup ka te- ngah imah. Teu lila Mang Pardi datang bari sura-seuri. “Aya naon Mang...?” kuring nanya panasaran. “Jadi dua jurig téh, Cep!” Mang Pardi teu weléh mesem. “Ari kitu...?” “Di kantor pulisi geus nam- prak deui jurig. Beunang néwak Mang Omo éta mah ti sawah. Keur nyingsieunan nu néang cai ngarah sawah manéhna kacaian terus, teu kasoro ku batur. Si Unu nu éta mah... kuring ngan ukur bisa gogodeg.***
- 27. 26 Manglé 2433 N garannatéh Roni. Roni Muhammad Ramdhan. Ko- capkeun sakali mangsa mah datang ka sawala sastra, nu geus matuh sam- inggu sakali diayakeun di kampusna, bari ngahajakeun mawa sajak nu diketik di- rapih-rapih ‘na kertas HVS, hurup times new roman 12, spasi 1,5. Rék ningalikeun yén manéhna gé boga kaguam cara batur-baturna nu séjén, nu remen nulis sajak jeung geus ilahar naranggap manéh minangka panyajak ngora sirung harepan. “Goréng patut kieu! Sajak ieu téh?” Ceuk Si Eri barang sidik kana judulna. “Matak nyeri panon!” Si Abdil mairan. “Lur, mun ngarasa can loba maca, ulah waka hayang nulis atuh!” Ceuk Si Sutar sangki- lang teu kungsi maca sajajar- sajajar acan. “Oon manéh mah euy!” Si Uday ngagakgak. Ukur sakitu cukang nu ngarobah ngaran Roni jadi Oni téh. Utamana lebah Si Uday ngedalkeun kecap oon. Si Uday téa sakecap-sake- capna téh patri, bubuhan kakoncara ahli. Bisa milah tempat tur milih wanci. Mun teu jadi dunga, uucapanana téh moal henteu jadi supata. Basa dikitukeun gé Si Oni téh semet ngeluk, kawas garong nu kacerek ronda boa. Untung basa balik tina éta sawala téh Kang Malka gasik ngupahan. “Ulah leutik burih,” cenah. “Barudak mah kaju- rung ku nyaah. Kitu sotéh sangkan manéh leuwih daria maca, leuwih suhud latihan nulis. Niatna mah ngadoja, naha enya rék junun nulis?” Tampolana Si Oni percaya kana omongan Kang Malka, nu kungsi kasinugrahan sawatara hadiah sastra. Da teu kungsi nunggu isuk pagéto, manéhna langsung mabrét ka perpustakaan. Laju tihothat milihan buku sarta macaan sajak. Saban ke- capna, saban padali- sanana, saban padana di- imeutan gemet pisan. Piki- ranana ngabam- blam, yén panghina nu cikénéh miteskeun mamaras- na téh kudu jadi cukang kayakinan. Ti dinya mah poé baganti poé Si Oni nguyup saripati sajak, dahar daging sajak, nyeuseup hawa sajak. Omong- an Kang Malka diwiridkeun beurang-peuting: “Cikal bakal panyajak moyan mah sirah kudu jadi suku, suku gé kudu jadi sirah!” Lebah kasumpingan aral gé sora Kang Malka nu sok kapireng ngoncrang téh. “Nulis mah teu butuh bakat, tapi butuh ihtiar jeung tékad.” Ari geus kitu mah kabadé kumaha ketak Si Oni satu- luyna. Unggal paméran buku dijugjugug. Sakur medal buku kumpulan sajak, rék hadé rék goréng ceuk pangajén batur, moal henteu dibeuli. Da buku naon waé ogé, ceuk ijiranana, ngandung kaunggulan jeung kahéngkéran séwang-séwang- an. Boroning buku, dalah manusa ogé dalit ari jeung pasipatan nu dua éta mah. Jeung lain semet buku lokal wungkul, nu kaliber interna- sional gé diboro. Ti Haji Hasan Mustapa tepi ka Afrizal Malna, ti Godi Suwarna nepi ka George Trakl, ku Si Oni mah dijajarkeun minangka bahan bacaeun wajib. Sok komo lamun geus ngolébat bebengok Si Uday saparakanca nu kungsi nyapi- rakeun tarékahna, haténa beuki kumejot baé hayang geura diaku panyajak. Buku dibaca deui. Buku dibaca deui. Mangpirang sajak dibaca deui. Di sagigireun éta, Si Oni remen laha-loho ka perpus- takaan nu réhé. Mun pareng manggih buku nu rada lumayan, gancang dibebes- keun kana jero baju. “Ieu mah sakuduna, da maling gé lain pédah butuh, tapi karna nyaah. Buku sakieu punjulna mani euweuh nu haat. Ongkoh teu dipiroséa ku pus- takawanna ogé. Batan mubadir mah hadé dirawatan, malar mangpaat.” Tug puasa Senen-Kemis Si Oni mah hayang kabedag meuli buku téh, jeung kadu- ana mah hayang gura-giru pinter nulis sajak. Najan tukang maling buku, ari logika santri salafiahna mah napak kénéh: “Peurih beuteung téh matak otak éncér.” Atuh batur sapangulinan manéhna gé tara wet wani ganggu. Apal adat, Si Oni mah mun geus boga kahayang téh kudu waé laksana. Teu bisa dikumaha-kumaha satung- tung tacan cacap mah. Béda deui jeung kulawargana nu tuluy sujud sukur ningali Si Oni némbongkeun sumanget nu pohara téh. Sok sanajan jadi tara milu aub ngariung mun aya riungan kulawarga, arang takol mun keur aya di imah, da waktu jeung piki- ranana museur kana sajak jeung sajak. Aya kalana ku- liahna gé kabolér. Kabogoh diputuskeun banget ku hayang jongjon diajar nyajak. Geus mangratus buku dibaca, geus mangratus sajak ditulis. Buku tiori jeung buku- buku nu ngaguar sajak han- tem digulang-gapér, luyu jeung panuduh Kang Malka. Sajakna gé teu burung dimuat dina majalah jeung di koran- koran, dua taun ti manéhna dijejeléh dina sawala sastra Si Panyajak Oni Carpon Déri Hudaya
- 28. Manglé 2433 27 kampus,dua taun ti manéhna dingaranan Si Oni ku para pamilon éta sawala. Ngan kangaranan manusa, tara wet gancang sugema ku nu geus lunas. Najan sajakna beuki remen dimuat, batur- baturna geus mimiti ngaku ketakna, tur kritikus sastra mimiti kapireng aya nu muji, tapi sumanget Si Oni éstu teu ngurangan. Buku-bukuna mingkin ngaleuya minuhan kamar. Buku dikasuran, awak ukur dina amparan téh lain semet dongéng. Teu mahi di kamar, buku téh dijajarkeun di WC. Nincak taun kaopat jero ngalanglang dunya ka- pangarangan, Si Oni lulus ku- liah tur nampa gelar sarjana. Lain waé kulawargana, dalah batur-baturna gé milu atoh alah batan. Kawantu pada nyangka yén Si Oni mah bakal jadi mahasiswa abadi, nu ka dituna téh kana bakal ditalipak sistem kampus. Si Oni téh disangka mopoho- keun kawajiban diajar formal, da milih jalan kapangarang- an. Malah sajakna téh loba pisan ngungkab rurujit kam- pus. Rektor, dékan, katut dosén-dosén mah utah uger maca sajakna téh. Matak saha pijalmaeunana nu teu bungah basa Si Oni nampa ijazah? Bédana Si Oni jeung sar- jana-sarjana anyar séjénna, batur mah tihothat néangan pagawéan, manéhna mah ti- hothat nampik pagawéan nu ditawarkeun, boh ku batur- baturna nu geus ti heula lulus, boh ku dulur-dulurna nu cekel gawé di intansi (duduluran) pamaréntah. “Pagawéan uing mah nulis jeung maca. Profesi uing mah panyajak.” Sakitu. Si Oni teu kagémbang ku rupa-rupa ja- batan. Si Oni milih hirup modél kitu malar karepna teu kapegatan. Sab kakayaan ceuk Si Oni, kasenangan ceuk Si Oni, kahirupan ceuk Si Oni, éstu gumantung kana sajak. Cai laut rék dijadikeun mangsi. Lambaran langit rék dijadikeun keretasna, cenah. Ngan kayakinan Si Oni téh méh waé bobor karahayuan basa Kang Malka nepungan mah. Kang Malka nu geus jadi rédaktur sastra di koran Sunda, anu sasarina marah- may téh sakali mangsa ieu mah ceudeum-cakueum. “Ni, hirup sabenerna mah lain dina buku tapi di luar buku. Nu kudu dibaca téh lain waé hurup tapi ogé hirup.” “Bénten lah ari tos janten rédaktur anom mah. Tapi maksadna kumaha éta téh Kang?” “Euh, belegug téh kabina- bina. Kapan manéh téh butuh dahar, kudu mulang tarima ka kolot. Tanggung jawab pa- nyajak téh lain semet nulis sajak, tapi ogé kudu bisa sug- ema di luar sajak.” Kang Malka nyureng. “Jeung… manéh mah can apal kawin, Ni. Rasana téh leuwih pédo manan sajak. Sumpah!” Si Oni kéom. “Ah, tina dua puluh opat jam sapoé, pédona mah paling ukur lima meni- tan. Biheung lima menit gé. Kumaha lamun…” “Is, sok salah waé. Lima menit ogé langgeng, Sujang. Lima menit nu saendeng-en- deng téa éta téh. Ngan han- jakal, perjoanganana leuwih beurat manan nulis sajak.” “Akang mah ka mana karep. Pan bangsa urang téh geus merdika, geus teu perlu pajoang. Jeungna deui, can gé acan geus nitah mikiran kawin.” “Oni, Oni… kawin téh butuh tatahar. Mun teu ti aye- una rék iraha? Da sajak mah moal bisa dipaké mas kawin, kajaba mun kawinna ka Éndah Dinda Jeinura.” “Har, lain si Tétéh éta mah geus kawin ka Kang Dédén?” “Heueuh, hartina, sajak manéh téh moal bisa dipaké kawin-kawin acan. Dédén Abdul Azis onaman kataé- kan… Keur ayeuna mah, Su- jang, salira téh kedah mer joangkeun heula hirup nu sabenerna. Ékonomi Sujang, ekonomi. Sajak mah engké ogé nuturkeun… Ari ékonomi geus cumpon mah nulis gé genah geura. Komo geus kawin mah…” Kang Malka rénghap-ranjug, tuluy ngéhkéh batuk. “Hirup uing mah Kang, bakal aya hargana mun uing nulis sajak!” Sok sanajan bisa ngajawab ku ngalisankeun pikiran pa- nyajak Rilke, Si Oni teu bu- rung huleng jentul. Nu nyu mangetan nulis Kang Malka, nu mépés gedurna Kang Malka. Tapi dalah dikumaha. Omonganana téh bener waé. Si Oni ngaku dina haté leu- tikna mah. Teu bina ti ma- laikat Kang Malka téh. “Tapi mun aing digawé, sajak moal kaurus. Lamun ngurus waé sajak, saha teuing nu ngurus aing?!” Ti dinya, pirang-pirang lila Si Oni meungpeukan ceuli mun para inohong, para bu- dayawan, para rédakutr sas- tra ngadongsok, “Rék ku saha deui sastra Sunda téh dipa- juna ari lain ku barudak ngo- ra?!” Sab lebah honor mah teu pati imbang jeung modal nulisna. Ari ajén tulisan teu weléh kudu ‘wah’ atawa ‘ah’, anu saenyana butuh modal gedé, materi jeung non- matéri. Si Oni téh ngarasa loba ditungtut mikir, tapi saha nu ngarojong ketakna? Teu bisa nyalahkeun sasaha palebah dinya mah. Atuh lebah honor, Si Oni gé surti. Pangna tiba cukup keur sabungkus roko jeung sagelas cikopi, da mémang kitu ka- ayaan jaman. Majalah jeung koran téh oplahna teu saba- raha. Atuh nu nyeponsoran ogé teu pati réa, lantaran oplahna teu bisa dijadikeun angkeuhan. Da katompérna- keun téh masarakat beuki kedul maca, jajauheun meuli bacaeun. Pangarang jeung panyajak Sunda jaman aye- una mah disebutna gé ang- katan sastra nu kurang dibaca karya-karyana. Krisis. Sakalina aya koran jeung majalah basa Sunda nu diba- gikeun, teu pati réa nu miro- séa. Paling banter nu haat ngampihan téh butuh keur bungkas-bungkus goréngan. Nasib kamekaran surat kabar jeung satungkebing eusina téh cindekna mah luput. “Upami para wargi teu per- canten,” ceuk Kang Malka dina sawala media daerah tingkat nasional, “mangga waé imeutan ku nyalira. Sautahna ogé moal aya nu nyaram.” Anéh bin ajaib. Sanajan dunya kapangarangan beuki meredong, kalungguhan media lokal didesek tuluy-tu- luyan ku media non-lokal, sarta harga sajak beuki nyusud, bet henteu matak ka- teug pikeun Si Oni mah. Manéhna kalah daria deui nulis sajak. Kang Malka ban- gun aral mapatahan. Jeung Si Oni mah éstuning lain Si Eri, Si Uday, atawa Si Dilah nu milih hijrah kana basa Indo- nesia atawa kana karya tulis populérna, nu dianggap leuwih mabra boh pikeun pangarang boh pikeun nu maca karanganana: teu ma- tak jangar. Anéh bin ajaib séjénna, horéng Si Oni téh lain ukur hiji atawa dua. Malah aya nu geus kolot jeung ramosbos janggotan, malah réa nu karék pisan babar minangka Oni bakalan. Sakapeung mah Si Oni téh di- anggap ideologi atawa lamu- nan nu ngajuringkang. “Abong hirup mah absurd tan kaukur, sumawonna ku élmu bisnis bin dagang, nu teu leupas tina tilikan un- tung-rugi atawa modal jeung bati,” ceuk Si Oni. Hirup pa- nyajak Oni téh éstu diwa- yangkeun sih piwelas Nu Maha Ajaib. Sajero mikiran galuring hirupna Si Oni, pa- nyajak Roni Muhammad Ramdhan, Pangéran mésem awahing kagugu cenah. Nu- rutkeun eusi sajak Si Oni éta téh. Anu lebah bebeneran eu- sina mah masih kénéh pada madungdengkeun.Ngan, rérés maca éta sajak Kang Malka bet ngaharéwos, “Mun salamet tina panyakit gélo, Si Oni téh aya bahan jadi panya- jak kelas déwa.” *** Pasirjongé, 2013, bada maca kiriman sajak ti kang Arom Hidayat. *) Deri Hudaya, alumnus Ju- rusan Pendidikan Basa Daerah UPI. Babar di Singajaya, Garut.
- 29. 28 Manglé 2433 S alilalimataunkaduakapamingpinanWa- likotaH. Dada Rosada SH .SMi., dina tarékah ngawujudkeun Kota Bandung sangkanraharja tur Bermartabat(Bersih, ma’mur,taat,bersahabat) téh dilaksana- keun ngaliwatan rupa-rupa program jeung kagiatan pangwangunan, luyu jeung pangharepan sarta cita- cita balaréa. Éta program sakurang-kurangna geus nanclebkeun dasar-dasar pondasi anu kuat tur puguh tujuan, bari dibarengan ku rencana anu asak tur merenah dina prak-prakanana. Sok sanajan kitu, masih aya pasualan anu kudu diungkulan ku pa- maréntahan Kota Bandung, nyaéta masih kénéh ka- catet aya 500 rébu warga miskin di sakuliah Kota Bandung. Éta hal ditétélakeun ku anggota DPRD Kota Bandung ti Fraksi Golkar, Drs.Tatang Sutaris, ka Manglé sawatara waktu anu kaliwat. “Dina ngungkulan pasualan warga miskin, kedah dilaksanakeun sacara pokus ngalangkungan pro- gram pangwangunan anu tiasa ngamekarkeun sarta ningkatkeun kawilayahan. Ogé program kawilaya- han anu dibarengan ku numuwuhkeun sareng ngabebenah séktor-séktor mikro, ku cara nga- modalan usaha-usaha non pormal. Kituna téh margi pasualan anu dipayunan ku rayat dina ngajalankeun usaha nyaéta kakirangan modal usaha. Janten, ban- tuan modal ti pamaréntah kacida ageing mang- paatna. Ku mekarna usaha séktor mikro di tingkat kawilayahan, dipiharep kagiatan ékonomi tiasa nye- bar atanapi henteu ukur numpuk di hiji tempat,” pokna. Tatang ogé nétélakeun, program pangwangunan kewilayahan anu neueul kana kapentingan rayat leu- tik, dipihareup bisa ngamekarkeun pangwangunan ékonomi, anu bisa nyiptakeun lahan pagawéan tur ngaraharjakeun masarakat. Dina taun 2012 jumlah padumuk Kota Bandung anu ngaligeuh teu boga gawé kacatetaya9,17 perséntinajumlah2,5jutajiwa padumuk. Ku kituna, éta program sarta kagiatan téh kudu dilaksanakeun sacara pokus tur daria, sangkan bisa nyerep pagawé tur bisa ngurangan jumlah rayat miskin. Kagiatan pangwangunan anu dilaksanakeun saluyu jeung kamampuhan tur kabutuhan daérah sarta poténsi anu aya téh, mangrupa salah sahijii tarékah pamaréntah dina raraga ngungkulan sagala pasualan anu disinghareupan ku Kota Bandung. Ketak Pamaréntah Kota Bandung dina ngaron- jatkeun kahirupan masarakat éstu geus katémbong Di Kota Bandung Réa Kénéh Warga Miskin Anggota DPRD Kota Bandung, Drs.Tatang Sutaris
- 30. Manglé 2433 29 hasilna.Dina taun 2012 Pemkot Ban- dung geus nyiptakeun lahan pagawaéan anu bisa nyerep pagawé nepi ka 47,33 persén. Dipiharep dina ahir taun 2013 bakal naék jadi 67,14 pérsen. Ku beuki réana masarakat anu boga gawé, tangtu bakal ngaronjatkeun kualitas hirup. Datadinaawaltaun2013ditétélakeun aya 123.032 KK (Kepala Keluarga) anu ka asup miskin mikro. Pikeun ngungku- lan éta pasualan, Pamaréntah Kota Ban- dung geus ngalaksanakeun program Bandung Ma’mur. Tujuan éta program pikeun ngawaluyakeun masarakat anu kurang mampuh, di antarana dina wi- dangatikankucarangagratiskeunwara- gad pendidikan sangkan barudak ti kalangan kulawarga anu teu mampuh bisa neruskeun sakola. Ogé di widang kaséhatan, masarakat anu miskin di- haratiskeun tina biaya uubar ka rumah sakit. Dina hal ngabina séntra industri jeung perdagangan, dilaksanakeun ngaliwatan sistim padat karya sangkan leuwih réa nyerep pagawé. Ogé terus metakeun tarékah sangkan séntra-sén- tra industri perdagangan terus tu- muwuh tur nambahan jumlahna. Dina taun 2008 kacatet aya dalapan séntra, taun 2012 naék jadi 13 sentra industry jeung perdagangan, dina ahir taun 2013 dipiharep naék deui jadi 14 séntra in- dusatri perdagangan. Papadaning kitu, jumlah sakitu téh masih kénéh jauh tina targét taun 2013 anu ngahontal 30 sén- tra industri jeung perdagangan. Tatang ogé ngémbohan, taun 2008 IPM (Indeks Pembangunan Manusia) Kota Bandung kacatet ngahontal 78,33 poin. Dina taun 2012 naék jadi 79,32 poin. Kamekaran IPM téh aya pakaitna jeung LPE (Laju Pertumbuhan Ekono- mi), dina dangka waktu taun 2008 nepi ka taun 2013 ngan kahotal 9,40 persén. Éta hal ngabalukarkeun teu bisa un- dakna indéks daya beuli, padahal séktor mikro geus mekar nepi ka 60 persén, tapi indéks daya beuli masih kénéh dina angka 66,35 poin dina taun 2012. Ku alatan kitu, LPE Kota Bandung ukur aya dina posisi ka-6 sa-Jawa Barat. Hal sareupa kitu némbongkeun yén séktor mikro Kota Bandung tacan méré kontribusipikeunngaronjatkeun indéks daya beuli. Éta hal ogé mangrupa gam- baran yén dinas anu aya pakaitna kana kamekaran ékonomi can bisa nyerep anggaran sakumaha mistina. Anu ka- serep téh ngan ukur 60 nepi ka 75 per- sén tina anggran APBD.*** Cucu/Dede Séntra industry jeung perdagangan tacan ngahontal targét Di Kota Bandung kacatet masih kénéh aya lima rébu warga miskin Modal jadi pasualan utama warga dina ngamekarkeun usaha
- 31. P T Pos Indonesiasagancangna bakal ngagelar proses dibagikeun- ana Bantuan Langsung Sementara Masyarakat atawa BLSM di sakuliah In- donesia.HalieudijentrekeunkuDirektur Utama PT Pos I Ketut Mardjana sareng- sena marengan Menteri Koordinator (Menko) Kesejahteraan Rakyat (Kesra), Agung Laksono, nalingakeun proses di- laksanakeunana BLSM di Kantor Pos Besar Bandung. Ketut Marjanya nargetkeun, dibagi- keunna BLSM dina tahap munggaran bisa rengse dina 15 Juli 2013. "Kanggo ngalancarkeun proses dibagi- keunna BLSM, PT. Pos anu biasana buka tabuh 08.00 dugi ka 17.00 WIB, engke mahtiasadiperpanjangdugikawengigu- mantung seueurna antrian. Malih upami diperyogikeun dinten Minggu oge bakal buka,” pokna. Nurutkeun Ketut Marjana, ku ayana prosesdigancangkeunanabantuanBLSM ieu, PT Pos geus ngamalirkeun bantuan ka 30 persen Rumah Tangga Sasaran (RTS) tina 15,5 juta anu boga hak narima BLSM. Ketut Marjana miharep ka sakumna masarakat sangkan ulah kasieunan teu kabagean jatah dana BLSM di Kantor Pos kusabab program ti pamarentah ieu téh memang husus keur masarakat. “Program bantuan BLSM ieu dijamin kupamarentah,jadimasarakat ulahhari- wang teu kabagean, sadayana tangtos kabagean” pokna deui. Ketut Marjana netelakeun, dina mere jaminan kanyaman ka masyarakat anu nyokot bantuan BLSM, pihakna nyiap- keun fasilitas husus di sababaraha kantor Pos. “Sapertos di kantor Pos Besar Bandung disayogikeun tenda, mobil ambulan, po- liklinik sareng sarana air minum,” pokna. Posko Pelaporan BLSM Menteri Koordinator (Menko) Kese- jahteraanRakyat(Kesra),AgungLaksono miharep ka sakumna aparat wilayah nu sumebar di desa-desa sangkan bisa nyieun posko-posko pelaporan masya- rakat patalina jeung dilaksanakeunana Bantuan Langsung Sementara Masya- rakat atawa BLSM. Nurutkeun Agung, posko ieu engkena boga fungsi pikeun narima laporan ti masarakat ngeunaan data-data masya- rakat anu boga hak jeung nu henteu hak narima BLSMnu engkena dilaporkeun ka PT POS minangka verifikasi data anyar nu narima BLSM. Menteri Koordinator (Menko) Kese- jahteraanRakyat(Kesra),AgungLaksono netelakeun aya 8.554 masarakat an mu- langkeun deui Bantuan Langsung Se- mentara Masyarakat (BLSM) tina 15,5 jutaRumahTanggaSasaran(RTM)diIn- donesia. Nurutkeun Agung, aya sababa- raha perkara anu nyababkeun dipulangkeun deui BLSM anu gedena 30 Manglé 2433 Masarakat Loba nu Mulangkeun BLSM
- 32. Manglé 2433 31 Rp.150.000tiap bulan. “Hal-hal anu nyababkeun diuihkeunna deui BLSM téh diantarana; nolak disa- babeun maot 23%, ditolak ku panarima 2%, tanpa pemberitahuan atawa di gusur 60%, kartu ganda 2%, teu dikenal 12%, alamat teu jelas 1,5% pindah atawa pu- lang kampung 2,27 %,” pokna. Nurutkeun Agung, pamarentah moal nambahan jumlah masarakat anu boga hak narima dana tina program BLSM/ masing loba anu nolak BLSM. “Luyu sareng aturan ti DPR RI/ munng saukur 15, 5 juta masarakat anu kacatet jadi RTS (Rumah Tangga Sasaran) anu gaduh hak nampi BLSM,” ceuk Agung netelakeun. Mahasiswa Tolak Kompensasi BLSM Mahasiswa anukagabung dina Badan Eksekutif Mahasiswa Indonesia Teritori Jabar, nepikeun aspirasina nyaeta nolak kompensasi BLSM. Aspirasi ieu, ditepi- keun mahasiswa dina acara audiensi jeung perwakilan Komisi-Komisi di DPRD Jabar di ruang Komisi B DPRD Jabar. Perwakilan mahasiswa dina audi- ensi ieu nepikeun sababaraha aspirasi saperti; Kahiji, Nolak program kompensasi BLSM sarta balikeun deui anggaran keur program kompensasi BLSM kana ang- garan subsidi BBM. Kadua, ngatur tariff transporasi, distribusi jeung harga jual barang anu ngaronjat balukar tina naekna harga BBM. Tilu, ngayakeun efisiensi pos anggaran birokrasi pikeun nutupan anggaran be- lanja. Kaopat, optimalisasi target panari- maan pajak keur nutupan anggaran be- lanja jeung pengeluaran dina APBN, supaya henteu ngurangan subsidi BBM. Kalima, optimalisasi infrastruktur konversi BBM jeung industri substi- tusi/komplementer BBM. Kagenep, ngabebenah jeng ngaron- jatkeunsaranatransportasipublikpikeun ngurangan konsumsi BBM. Katujuh, nasionalisasi asset Negara ku BUMN Pertamina. Mahasiswa, dina penolakan kebijakan pamarentah ieu ngajentrekeun sababa- raha argumen. Nurutkeun para maha- siswa, Indonesia mangrupa salah sahiji nagara penghasil BBM panggedena di dunia.Tapi,kabuktiananaIndonesianepi ka kiwari can boga ketahanan energy. Kondisi ieu balukar tina political wiil ti pamarentah dina upaya preventif keta- hanan energy henteu dilaksanakeun sacara optimal. Hal ieu, dibuktikeun ku kondisi : langkah nasionalisasi asset teu maksimal, minangka buktina Pertamina ngan ukur boga 20% tina total saham migas di Indonesia.Bukti sejenna, pro- duksi BBM dalam negeri ngan saukur bisa nembus angka 840.000 barel sapoena tina total kabutuhan dalam negerianugeusnembusangka1.600.000 barelsapoenasartainfrastrukturkonversi energy non migas masih can siap sarta penyiapan transporasi publik anu layak can aya parobahan sacara signifikan.*** (AS) Audiensi jeung perwakilan Komisi-Komisi di DPRD Jabar di ruang Komisi B DPRD Jabar.
- 34. Manglé 2433 33 T ibarang kuring di- hirupkeun dina rahim indung, ti harita saenyana kuring sawadina jadi mahlukNa anu kudu sukur ni’mat. Indung mangrupa “jang- gélékna” muara kahi rupan Mantenna pikeun umatNa. Tanpa indung, hamo aya kahirupan di dunya. Indung téh “medi- ator” antara Mantenna jeung manusa. Kuring yakin rajaning yakin, indung kacida bag- jana nalika kuring aya dina rahimna. Komo sanggeus kuring gelar ka dunya. Tangtu kuring di- rawu dipangku, dinang- na-néngné. Sagala hal kahadéan diketrukkeun keur kuring. Sagala ka- peurih geus teu dijadi- keun itungan ku indung enggoning “ngajelema- keun” kuring. Kiwari, mangsa kuring geus sawawa… geus bisa hirup jeung néangan hurip sorangan, kuring yakin, kabagjaan indung paripurna ku éta hal. Najan teu ditembrakkeun ka kuring, ka jal ma- jalma… kuring yakin, in- dung teu weléh agul-agul an ka dirina: “Anaking ki- wari geus jadi “jalma”… !!”. Éksprési kabagjaan anu tan wates wangenan tina hal anu teu sapira. Kuring geus jadi “jalma”, ceuk indung… tapi, naha kuring geus pantes dise- but “jalma anu bisa mu- lang tarima ka indung”… ?! Indung, nepi ka poé ieu satékah polah kuring nempatkeun anjeun dina posisi anu pangpunjulna. Ngan, kuring yakin… nepi ka tutup umur, kuring hamo bisa naur sagala ka- hadéan anjeun. Saréng- hap napas anjeun, jadi sarébu napas kahirupan kuring. Sausap kadeu- deuh anjeun, jadi usap- usap nu natrat dina kahirupan kuring. Cimata kapeurih anjeun, mang- rupa panaur cimata kabagjaan keur kuring. Anjeun mahluk pang- mulyana di satungkebing dunya. Hampura, kuring hamo bisa naur sagala kaha- déan anjeun. Hampura, kuring ukur bisa jadi anak nu “ukur” bisa naur kaha- déan ku hal-hal anu teu sapira. Urusan sakola, karir, (Insya Alloh) rumah-tangga, rejeki… anu karasana ku kuring digampangkeun ku Man- tenna, anu ceuk anjeun éta téh mangrupa kabag- jaan hirup anjeun… keukeuh, hamo bisa naur sagala kahadéan anjeun. Indung, mun seug ku- ring jeung anjeun geus dipegat pati… kaasih ku- ring tetep nganteng keur anjeun, sakumaha tetep ngantengna “kakuatan” ti anjeun keur kahirupan kuring nepi ka tungtung mangsa. Kuring teu ka- wasa ngabagjakeun an- jeun dunya –ahérat… tapi kuring yakin, geus aya sawarga pikeun hirup an- jeun jaga di alam nu hamo kadongkang ku manusa, ukur ti Manten- na… I love U more, every- time…!!*** (Dépok, 20 April 2011) Carpon Manglé Alit Haréwos keur Indung Ku Téh Nila
- 35. 34 Manglé 2433 H adirnaSandrina di Universitas Pa- djadjaran estu taya nu nyangka. Harita Trans TV gawe bareng jeung Fikom Unpad ngayakeun “Job Vaganza Vi- esta” di Aula Unpad Graha Sanusi Hardja- dinata jeung Lapangan Parkir Utara (LPU) Jl.Dipatiukur35Bandung(29-30Mei2013). Rupa-rupa kagiatan digelar dina acara nga- jaringkaryawan gaya CTCorp(ChaerulTan- jung Corp pausahaan kagungan Bapa Haerul Tanjung kaasup Trans TV jeung Trans 7) nu konsepna unik jeung teu umum, saperti sys- tem job fair(panarimaan karyawan) nu teu kudu make CV (Curiculum Vitae/daftar ri- wayat hidup) nu diutamakeun kamampuan bakat (talenta) calon karyawan, seminar jeung workshop nu dijejeran ku praktisi- praktisi Trans TV kaasup “Si Anak Singkong” Pa Haerul Tanjung nu medar entrepreneur jeung diskusi buku biografina. Lian ti eta di LPU ge ngageder bazar jeung lomba motret fotomodel,tahdisatengahingkitu,torojolteh kanapanggungutamaayabudaklalaki make kacamata umur welasan taun, ngong nyanyi soaranahalimpumatakdedengeueunbarang diilik-ilik sihoreng Joshua Pangaribuan fi- nalis Indonesia Mencari Bakat IMB). Weh boa-boa yeuh Sandrina ge aya di dieu? Barang ditingali ka tukangeun panggung , enya we Juara I IMB 3 Sandrina Azahra keur nyalse diuk dina korsi tempat artis dibaren- gan ku tuang ibuna nunggu giliran ka pang- gung. Gaya pisan harita Sanrina make kacamata jeung make calana pondok jeung “pigeu (pigeuliseun)” katingalna mah.. heu..heuy.. Komara ‘Si Budak Ajaib” Sandrina me- mang gede kacida, teu ngan saukur di layar kaca, harita barang sup ka panggung ge para pangunjung bazar nu kalolobaanna maha- siswa langsung napuk kana panggung, malah basa Sandrina ngajak “Senam Jai- pong” langsung patingrengkenek narurutan. Keur Leutikna Resep Film India jeung Inul Daratista Sok sanajan Sandrina teu kawaris getih seni ti sepuhna, tapi bakat jeung karesepna kana seni geus katilik ti leuleutik ku tuang ibuna, Cikal ti 3 sadulur (Sandrina, Tegar Nusa Bhakti, Cenita Keysa Azzahra) nu gelar ti pasangan Anita Sukandar jeung Cecep Syamsudin(karyawanBukopin) tikeurumur 3 taun lamun lalajo film India jeung Inul daraisita dina TV sok milu jogged “ajrut- ajrutan” dina kasur. Terus we kituna teh nepi ka umur 5-6 taun. Dina sajeroning sakola TK Sandrina ge remen jadi pinunjul/juara jaipong, mewarnai jeung nyanyi. Tah dina umur 7 taun ku mamahna dilebetkeun ka Sanggar Tari Sunda Pingpinan Ema Ageung (Tien Rostini, kiwari suwargi), atuh Sand- rina teh tambah resepeun. Meunang 3 taun ti harita aya “ajang pencarian bakat”, dina IMB1gagal,tapiAlhamdulillahsakumahanu kasaksian ku balarea “Budak Ajaib” nu ngaran lengkepna Sandrina Mazaya Azzahra kalahiran Bogor 8 Mei 2001, kasinugrahan Pinunjul 1 IMB 3 bareng jeung Vina Chan- drawati (Pinunjul II), jeung Joshua Pa- ngaribuan (Pinunjul III). Nu matak pikareueuseun mah unggulna Sandrina the kapanan ku jalan ngokojokeun budaya Sunda jeung umumna budaya In- donesia.Padahal barudak kiwari kalolo- baanna “lalagaan, gagayaan, Babaratan, momoderenan”, tapi Sandrina kalayan “PD (Percaya Diri)” mawakeun Jaipongan, atawa adumanis (kolaborasi) jeung Gotong Singa, Tari Topeng, Ketuk Tilu, Penca Silat, Reog Ponorogo, Tari Piring (Padang), Tari Remo, Tari Dayak, kalan-kalan adumanis jeung ahli tari Didi Nini Towok, penyanyi Dewi Gita, Musisi Ega Robot, jeung rea-rea deui, “Mugia rerencangan generasi ngora kainspi- rasianku Sandrina,hayu urang teras ngamu- mule budaya sunda sareng Indonesia”,kitu umajakna. Sandrina kiwari kakara kelas 6 SD (SD Pa- naragan 1 Bogor) tapi lengkah jeung cita-cita dina ngamumule budaya Sunda jeung In- donesia matak era jalma dewasa nu ngaku urang Sunda. Saur ibuna, ka hareup Sand- rina rek disakolakeun ka STSI Bandung sangkan bisa leuwih mekarkeun bakat jeung pangaweruhna kana kabudayaan jeung kasenian Sunda/Indonesia. Dina IMB ka- mari ge estu Sandrina teu nyangkaeun cenah bakal jadi juara, tapi nu utamana mah cek Sandrina bisa nambahan pangaweruh diajar taridaerahliana.Duitratusanjutanukapim- ilik ku Sandrina ge moal dimonyah-monyah cenah lian ti rek disumbangkeun ka fakir- miskin, keur waragad sakola jeung dibikeun ka sepuhna, oge sabada rengse miluan IMB- C(Colaborasi) Snadrina rek ngadegkeun sanggar tari di deukeut padumukanana di Perumahan Alam Tirta Lestari – Bogor*** ASEP GP. SANDRINA MAZAYA AZZAHRA :Si Budak Ajaib ti Dayeuh Bogor
- 36. Manglé 2433 35 Diseungeuttuluy ditiup Tanda bungah nambah umur Naon cing? (Vika-Bandung) Jawaban diserat dina kartu pos nganggo perangko sacekapna, ulah hilap ditémpélan kupon UTY no. 1234. Kintunkeun ka Manglé Alit, Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262, sae- lat-elatna dua minggu saparantos medal. Jawaban UTY No. 1230 Nu leres : Komputer Nu kénging hadiahna: 1. Revalina Sauqi Gg.H.Gohur no.11 Cihaurbeuti Tasikmalaya 2. Salsabila Jl. Kaum dalam no.7 Bandung 3. Rina Oktaviani Perm Sarijadi Blk 288 A Bandung Urang Teguh YUUU! Kupon UTY No. 1234 50
- 37. 36 Manglé 2433 KAULINAN BARUDAKLEMBUR Kahirupan barudak jaman ba- heula béda jeung kaulinan barudak jaman ayeuna, utamana dina soal kaulinan. Barudak jaman baheula mindeng “ulin jeung alam” dina kahirupanana.Sedengkeun barudak ayeuna leuwih disanghareupkeun kana rupa-rupa kaulian elektronik jeung barang-barang jadi nu siap dibeuli di toko-toko cocooan, super markét atawa mol. Barudak jaman baheula, kauli- nanana mindeng disanghareupkeun kana kaayaan alam jeung lingku- ngan di sabudeureunana. Kaulinan dina mangsa peuting béda jeung kaulinan ti beurang, siang jeung soré. Salian ti éta cuaca atawa usum- usuman ogé kacida nangtukeun ciri hastinakaulinanbarudakjamanba- heula. Sedengkeun barudak jaman ayeuna geus langka anu pakait jeung waktu, tempat atawa musim. Iraha jeung di mana waé maranéhna bisa ulin bari laluasa. Di handap ieu sababaraha kauli- nan barudak jaman baheula anu biasa dinyanyikeun sekaligus jadi kaulinan rutin barudak di Tatar Sunda jaman baheula. Salah sahiji kaulinan dina wangun kakawihan barudak, mangrupa pa- guneman antara saurang atawa kelompok. Di handap ieu conto rumpaka lagu nu mangrupa kaka- wihan barudak jaman baheula. : Ambil-ambilan X: Ambil-ambilan Turuktuk hayam samantu Y : Saha nu diambil kami mah teu boga incu Boga gé anak pahatu X : Pahatu gé daék Purah nutu purah ngéjo Purah ngasakan baligo Y : Nyerieun sukuna Kacugak ku kaliagé X : Aya ubarna kulit munding campur dagé tiguling nyocolan dagé (Ambri, Moh) Cincangkeling Lagu kakawihan barudak umur 8- 12 tahun. Barudak ngawihna sababarahabalikan,beukililawirah- mana beuki ngagancangan. Conto rumpaka laguna : Cingcangkeling manuk cing- kleung cindeten Plos ka kolong Bapa Satar buleneng Cokcang Salah sahihji kakawihan barudak anu biasa diayakeun di buruan atawa di téras imah. Pikeun nang- tukeun budak anu jadi “ucing” dina éta kaulinan, nyaéta budak anu meneran “meunang” engang pa- nungtung dina sapada lagu éta. Rumpaka laguna, di handap ieu : Cang cang si pencok si ka- cang Si niti anggolati Dog clo Blo lo nyon Budak anu meneran “meunang” engang panungtung (nyon), anu kabagéan jadi ucing. Dingding Kiripik Pikeunnangtukeunnsahaanujadi ucing, mimitina salah saurang budak mébérkeun tapak leungeun kéncana bari numpakkeun curuk le- ungeun katuhuna, anu saterusna di- turutan ku barudak séjén nu rék milu ucing-ucingan. Maranéhna babarengan ngawih lagu anu rumpaka di handap ieu : Dingding kiripik tulang ba- jing kacapit Saha nu kacapit jadi ucing? Lebah ngedalkeun kecap ucing, tapak leungeun dikeupeulkeun, sing saha anu curukna “kacapit”, éta anu jadi ucing. Sagala rupa ucing-ucin- gan bisa dimimitian ku “dingding kiripik”, upamana ucing udag, ucing peungpeun, ucing kalangkang jeung sajabana. Tuktuk Brung Tuktuk Brak Kaulinan jeung kakawihan baru- dak. Diulinkeun ku dua kelompok barudak piligenti bari silih kenyang, silihbetot.Biasanadiulinkeundibu- ruan imah atawa di téras. Waktu ngedalkeun kecap “nyed em nyed”, salah sahiji kelompok metot kelom- pok séjén bari ditungtungan ku “rubuhna” kelompok séjén. Conto rumpaka laguna di handap ieu: Tuktuk brung tuktuk brak buntut lutung panjang rubak Dicentok-centok barudak barudak salawé widak Nyed em nyed em nyed nyed em nyed Ucang-ucang anggé. ***** Ku Nila Karyani, S.Pd Kelas IV
- 38. Manglé 2433 37 I krom(55 taun), urang Kp.Warung- peuteuy Désa Majasari Kacamatan Cibiuk Kabupatén Garut, éstuning katurug katutuh. Dirina nandangan kasakit “asam urat” nahun (kronis). Teu bisa ka mamana. Boro-boro nyiar kasab sapopoé keur kulawarga, indit ka cai ogé kundang iteuk, kokoroyohan. Turug-turug, salah saurang anakna, karék brol ngajuru ditinggalkeun ku salak- ina. Ngaléos kitu baé. Teu béja teu carita. Bororaah nganapakahan lahir batin. KulawargaIkrom,pamajikanjeunglima anakna, nyicingan imah walurat. Imah panggung ukuran 4é6 m, maju ka buruk. Nyanggéyéng sabru-brueun runtuh. Untung gancang katangén ku Lembaga Pengabdian Masyarakat (LPM) Raksa Sarakan nu masih kénéh aya di éta we- wengkon. LPM Raksa Sarakan ngajak “Rereongan Peduli Garut” (RPG) pikeun babarengan ngoméan imah Ikrom. Sanggeus aya kasaluyuan, imah Ikrom gancang disurvéy. Ari hég téh lain oméan- oméaneun. Tapi kudu diruntuhkeun. Di- wangun deui imah anyar. Nyaéta dua lembaga sosial swadaya non-profit téh babagi tugas. LPM Raksa Sarakan nang- gung kaperluan bahan-bahan material imah sakumplitna. Ari RPG nanggung waragadburuhtukang.Geuskitumah,der wé imah Ikrom dirakrak, sanggeus Ikrom sakulawarga pindah heula ka imah tatang- gana nu kabeneran kosong. Étakagiatanamalsoléhnyata,kaémpér- émpér ka Prof.Dr.Hj.Nina Herlina Lubis. Anjeunna gé langsung ngiring aub. Nga- galang dana ti sawatara urang donatur. Di antarana Majelis Ta’lim “Riyadul Jannah”. Dina wanci nu mustari, Prof. Nina sump- ing ka kulawarga Ikrom. Maparin bantuan rupa-rupa parabot rumah tangga, pakéan, waragad keur uubar, jeung kabutuh sapopoé. Malah salah saurang anak Pa Ikrom dibéré béasiswa sacukupna. Alhamdulillah, gawé bareng dina katak- waan ka Alloh SWT (Q.s,Al Maidah : 2),lumangsung lancar. Tgl.30 Mei 2013. Kulawarga Ikrom geus ngeusian imah anyar, nu diadegkeun dina lahan urut imahna bareto. Prof.Hj. Nina ayeuna keur ihtiar keur biaya ngawangun sumur katut MCK sakumplitna. Lantaran salila ieu, Ikrom sakulawarga, umumna urang Warungpeuteuy, ka jamban téh kudu mudunkahandap.Kasumbercinyusuanu ngocor ngagelenggeng, tapi tacan kapi- roséa cara ngamangpaatkeunana sangkan warga dina nyumponan kagiatan mandi, nyeuseuh jeung sajabana teu kudu jauh nanjak mudun.*** Imah Ikrom saméméh dioméan Nina Lubis mantuan ngumpulkeun dana keur ngoméan imah Ikrom
- 39.
- 40.
- 41. 40 Manglé 2433 “AnakBerkebutuhan Khusus Bukan Untuk Dikasihani Tapi Untuk Diberikan Kesempatan Sekolah”, kitu unggel spanduk nu dibawa ku paskibra dina kagaiatan “Launching Dan Penghargaan Komitmen Pen- didikan Inklusif Kepada Bu- pati Bandung” nu lumangsung di Gedung Toha Kabupatén Bandung, sawatara waktu kaliwat. Pan- gajén dipasrahkeun langsung ku Wakil Menteri Pendidikan Dan Kebudayaan, Prof.Dr. Musliar Kasim, ka Bupati Bandung, H.Dadang M. Naser SH., S.Ip. B upati Bandung mémang kaa- sup pamingpin nu gedé perha- tianana kana atikan. Buktina, atikan formal di Kabupatén Bandung jadi nu pangunggulna sa-Jawa Barat, sarta nu diperhatikeunana téh lain ngan saukur barudak sakola nu nor- mal méntalna wungkul, tapi pendid- kan inklusif ”Anak Berkebutuhan Khusus (ABK)” gé kacida diper- hatikeunana. Malah bupati kedal jangji di hareupeun Wamen Dikbud, rék ngawangun gedong kasenian husus pikeun ABK. Lahanna geus disadiakeun 7,5 héktar di Kabupatén Bandung. Éta hal tangtu jadi kabungah nu luar biasa pikeun para kolotna murid nu boga budak “ABK”. Kitu deui para guru di Kabupatén Bandung, reu- greug meunang rojongan nu pohara ti pamaréntah. “Alhamdulillah geuning pamarén- tah pusat sareng kabupatén kacida merhatoskeunana kana atikan inklusif ieu. Tangtos éta hal janten pangrojong sareng pangdorong ka para pendidik sareng peserta didik. Malih di Kabupatén Bandung mah tos (kabentuk) aya kapangurusanana. Hatur nuhun kana perhatosanana”, ceuk Betty Heryati S.Pd, Kapala Sakola SDN Tarumsari Suklanegla Rancaoray Buahbatu-Bojongsoang Kabupatn Bandung, nu harita hadir dina éta kagiatan. Betty nu harita dibarengan ku stap pangajar SDN Tarumsari, Ikha Heri- ka S.Pd, nétélakeun ABK (saperti IQ rendah/lambat menangkap pela- jaran, hyper aktif, autis) mémang ki- wari geus diperhatikeun ku pama réntah. Malah sakola-sakola formal ti SD-SMP-SMA /SMKN wajib narima ABK. Di SDN Tarumsari gé kacatet aya 29 urang murid, nu geus lulus 8 urang. Husus di SDN Tarumsari, cék Ikha, sok sanajan butuh kasabaran nu po- hara, murid ABK gé diajarkeun ka- parigelan nyieun hasta katerampilan, hasta karya tina bahan daur ulang (runtah) saperti tina urut cangkang kopi, buah kai, régang kai, awi diréka- réka ngajanggélék jadi barang-barang nu aya gunana saperti pigura, wadah tisu, dompét, tas , jsb. Hasil karyana harita gé dipamérkeun dina Stan Kre- atif Siswa bareng jeung karya-karya murid ABK ti sakola lianna, saperti ti SMKN 2 Balééndah, SDN Sapan 2, SD Al Mabrur, LPK MEY (non for- mal), PK PLK Gugus 39, SLB Kabu- patén Bandung, Gugus 37 Kabupatén Bandung, Gugus 50, Gugus 35, jeung Masarakat Gugus 38. SDN Tarumsari harita mawa 4 urang murid ABK nu punjul préstasina, nyaéta Agustina, Neng Dewi, Aisyah, jeung Dede Hamidin. Dina kagiatan nu diluuhan ku Réktor UPI, Prof.Dr. Soenaryo Kartadinata, Kadiknas Kabupatén Bandung, Drs.Juhana, Muspida, jeung UPTD-UPTD, jeung Wa- mendikbud, Bupati peupeujeuh ka sakabéh pihak sakola kudu daék narima murid-murid inklusif (ABK). Ulah dimomorékeun, lantaran ABK gé wajib narima pendidikan. “Insyaalloh ku kaiklasan jeung rasa tanggung jawab mah sagala haru- ngan-halangan bakal robah jadi ka- suksésan.”***Asép GP. Pendidikan ABK Ulah Dimomorékeun Wamen jeung Bupati lolongok ka stan SDN Tarumsari (Tri Silo)
- 42. Manglé 2433 41 K halifahal Hakam II, keur nan- jung kawasa di Cordoba, Andalu- sia (950 M). Ngarasa kataji ku hiji lahan di pasisian. Lega, rata. Cukup keur pitempateun karaton pangreureuhan. Pernahna di lamping pasir nu nampeu ka talaga ngemplang. Caina canébrang hérang. Dipapantes ku al Hakam II, mun ngadaweung dina balkon karaton, digéndéng ku prameswari. Nyawang kaayaan alam sakitu asrina. Tada temen kageugeut jeung kadeudeuh minuhan dada duan nu keur kalebuh dina sagara cinta. Maklum ratu satuduh metu, raja saucap nyata, tanah mahpar panyileu- kan, geus kacangking. Teuing kumaha carana para prajurit jeung pacalang nagara ngurusna. Nu jelas, tatahar keur nyieun karaton geus rék dimimitian. Tapi nu boga tanah – hiji randa kolot tur miskin – teu tarima. Laju mangadu ka Hakim Agung. “Juragan hakim, “kitu cék éta awéwé melas-melis. “Ema téh ukur boga tanah sakikituna. Titinggal salaki nu geus lila maot. Éta tanah, mang- rupa pangupa jiwa ema sangkan bisa ngurus barudak nu can baroga paka- saban. Ayeuna ku Kangjeng Sultan, tanah éma dipénta paksa pirusa. Boro- raaah ka meunang ganti nu cukup jeung saimbang. Dalah dina cara mén- tana ogé apan sakitu kasar jeung kerasna. Teu meunang hanteu, Ema kudu mikeun. Lamun teu daék, di- ancam hukuman beurat pisan. Nyanggakeun sadaya-daya kana kawijakan Juragan Hakim.” “Insya Alloh ku abdi urang bebener, “walon Hakim Agung nu kaceluk adil tur jujur. Apal kana pancén nanjeurkeun hukum keur ngajaga kaajegan bangsa katut nagara. Tara cueut ka nu hideung, ponténg ka nu konéng, lantaran apal kana hukuman nu baris tumiba. Di dunya bakal ngalaman ancur lebur, di aherat kudu nanggung dosa beurat kabina-bina. Pasosoré, Hakim Agung nepungan Khalifah al Hakam. Nanyakeun perkara tanah katut prosés meunangkeunana. Sanajan pangkat khalifah atawa raja, ari ka Hakim Agung nu jujur tur adil mah, teu aya nu bisa dikilungan. Terus terang saujratna. “Keun perkawis prosés nu matak nganyerikeun batur, “Hakim Agung nyarita. “Ayeuna mah urang buktikeun langsung ka tempatna.” Bring Khalifah jeung Hakim Agung ngajugjug patempatan nu dituju. Geus nepi, tuluy Hakim Agung maréntah salah saurang anak buahna, ngali taneuh. Pangalianana diasupkeun kana karung nepi ka dedet. Geus bérés, Hakim Agung nyarita ka Khalifah al Hakam II : “Cobi ku Paduka Khalifah, karung téh jungjungkeun. Simpen kana taktak sim kuring.” Najan bari héran jeung asa teu pantes, al Hakam teu wani mungpang. Karung dijungjungkeun. Bororaah kuat. Sakitu geus mudalkeun tanaga sabéakna, karung teu regrog-regrog. Bororaan bisa ngangkat ditundakeun kana taktak Hakim Agung. “Beurat geuningan, juragan Hakim !”Khalifah boboléh. “Beurat ? Ah, moal enya, teu pira tanah sakarung, “Hakim semu nyempad. “Ih, apan ku anjeun kasaksaian. Kula geus tibeberegég kieu.....” “Sangkilang karék tanah sakarung di alam dunya. Mangkaning anu dirampas ku Paduka Khalifah téh, aya héktarna. Lain luhurna wungkul deuih, tapi tembus ka jagat sapatala. Kumaha engké di aherat kudu mundak tanah sakitu legana jeung sakitu jerona ? Cacak di dunya, sakarung gé teu kajungjungkeun, “Hakim Agung gogodeg. Khalifah al Hakam ngaheunggeu. Karék manéhna sadar kana kalakua- nanana nu salah. Mikahayang nu lain hak ku cara anu salah. Harita kénéh, al Hakam ngudupruk sujud. Pertobat ka Alloh SWT. “Alloh Maha Pangampura, “Hakim Agung ngajungjungkeun awak Khalifah. “Dina ieu pasualan, aya nu perlu pisan dipentaan hampurana. Nyaéta nini-nini nu geus kanyenyerian balukar tanahna dirampas,” Teu talangké deui, Khalifah al Hakam ngarawu dampal suku nini-nini nu me- mang geus hadir ti tatadi. Sanduk-san- duk. “Hampura kalakuan kuring, Nini. Kitu deui kalakuan tentara sareng pacalang, éta tanggung jawab kuring. Mugi ku nini-nini dihampura lahir batin dunya ahérat, “al Hakam sumegruk. Bérés sili lubarkeun dosa hak Adami – dosa antara sasama manusa – al Hakam mulangkeun deui éta tanah ka nu bogana. Ditambahan ku duit sarébu dinar nu dicokot tina pangasilanana sora- ngan. Itung-itung “diyat”. Nebus kasala- han ka sakumna kulawarga nini-nini. “Muga-muga kajadian ieu sing jadi eunteung keur sakumna pangeusi Cor- doba. Sabab kakuatan bangsa jeung nagara, gumantung kana kajujuran jeung kaadilan pangeusina, ti mimiti raja pang- luhurna nepi ka rahayat pangbocetekna. Lamun teu jujur jeung teu adil, hartina dolim. Ari kadoliman, éta mangrupa sumber kaancuran bangsa jeung nagara, sakumaha dawuhan Alloh SWT dina al Quran, S.al Qoshosh ayat 59 “Wa ma kunna muhlikil quro illa wa ahluhadz dzolimun”. Jeung Kami henteu ngancur- keun nagara-nagara, kajaba lamun pangeusina darolim. Ingetkeun ku saréréa, “Hakim Agung ngawawadian.*** (H.USEPROMLI HM) Teu Pira Ukur Sakarunga
- 43. Ngadegna Kasepuhan JeungKanoman Wangsakerta Panembahan Cirebon 42 Manglé 2433 M inggu pengker pedaran parantos dugi ka digantina Amangkurat 2 ku putrana jadi pangawasa Mataram. Ari putri Sunan Tegalwangi ngajodo jeung Pangéran Putra nyaéta Panembahan Girilaya putra Pangéran Seda ing Gayam. Ti putri Mataram Panembahan Girilaya kagungan tilu putra nyaéta Pangéran Mertawijaya, atawa Pangéran Samsudin nu jadi Sultan Sepuh kahiji, Pangéran Kertawijaya anu jadi Sul- tan Kanoman kahiji jeung Pangéran Wangsakerta anu jadi Panembahan Ci- rebon kahiji. Kulantaran Ratu Ayu Sakluh téh rakana Panembahan Ratu, ku kituna Raja Mataram jeung Cirebon jadi karabat. Ngadegna Kasepuhan jeung Kanoman taun 1590 daka ( 1677) kieu lalakonna; Sabada Panembahan Ratu wapat, nya digentos ku putuna nu jenengan Radén Putra atawa Radén Resmi nu saterusna ditelah Panembahan Pangéran Adining Kusuma, jadi pangawasa Cirebon salila 12 taun Sabada wapat digentos ku Pangéran Radén Putra nu ditelah Pangéran Panem- bahan Girilaya. Sapanjang jadi Pangéran Cirebon sanajan jadi pangawasa, tetep tumetepna mah di Mataram jeung dua putrana nyaéta Pangéran Mertawijaya jeung Kertawijaya. Nu netep di Cirebon mah putra katilu Pangéran Wangsakerta nu jadi Panemba- han Cirebon. Sabada Panembahan Girilaya wapat, Pangéran Samsudin Mertawijaya di- angkat jadi Sultan Sepuh anu saterusna disebut Sultan Kasepuhan Samsudin Mertawijaya I. Pangéran Badrudin jadi Pangéran Anom Kertawijaya nu saterusna jadi Sultan Kanoman Badrudin Kertawijaya I. Pangéran Wangsakerta di- tunjuk jadi Sultan Katilu, gelarna Panem- bahan Cirebon. Sajeroning kitu, tilu nagara pada hayang ngawasa Cirebon, nyaéta Mataram, Banten jeung Walanda. Padahal Cirebon téh hayang merdeka jeung berdaulat. Mangsa harita Sinuhun Amangkurat ka I keur ngamusuhan Pangéran Trunojoyo putra Adipati Madura Tjakraningrat. Pasukan Madura anu dipingpin ku Pangéran Trenggono ngagabung jeung tentara Makasar anu dipingpin ku Karaeng Gakesung jeung Monte Marano. Tentara Mataram dina unggal pertempuran di mana baé salawasna éléh ku gabungan pasukan Madura jeung Makasar. Tepi ka ahirna Karta puseur dayeuh Mataram bisa di- rebut ku musuh. Susuhunan Amangkurat jeung putrana Pangéran Dipati Anom katut pasukanna lolos ka kulon. Ngabebaskeun Sadérék Amangkurat wapat di Tegalwangi, sabada dipendem gelarna jadi Sunan Tegalwangi. (Amangkurat I). Putrana Pangéran Dipati Anom diistrénan nga- gentos ramana jadi Raja Mataram, gelarna jadi Amangkurat 2. Waktu puseur dayeuh Mataram di- rebut ku pasukan Madura jeung Makasar, Pangéran Sepuh Samsudin Mertawijaya jeung Pangéran Anom Badrudin Kerta- wijaya keur araya di Mataram. Atuh kerewek ditawan ku Trunojoyo diboyong ka Kediri. Tapi para ménak Cirebon di- hormat pisan pangpangna ku Trunojoyo. Saur Pangéran Wangsakerta dina naskahna “ Kuring pribadi hayang ngabébaskeun dulur-dulur “. Bral miang tumpak kapal perang Banten balayar ka Banten ménta bantuan ka Sultan Ageng Tirtayasa supaya ngabébaskeun lanc euk jeung sulur-sulur anu ditawan di Kediri. Saperti nu geus pada terang, kulawarga karaton Banten jeung Cirebon téh karabat. Saterusna nurutkeun Pangéran Wangsa- kerta, rombongana miang ti Cirebon nga- jugjug jawa Timut nu saterusna ka Kediri, langsung ditampi ku Trunojoyo. Sultan Ageng Tirtayasa ngintun serat anu unggelna mundut supaya karabatna anu ditawan di Kediri dibébaskeun, sakalian jeung para pangiringna. Lian ti kitu Sultan Tirtayasa ngintun hadiah kanggo Pangéran Trunojoyo mangrupa pakarang perang . Cirebon jeung Trunojoyo sami- sami musuh kabuyutan Walanda jeung Mataram. Sultan Banten ngiring bingah jeung ngarojong pisan ka Trunojoyo anu geus bisa ngarebut puseur dayeuh Mataram turta ngabuburak pangeusi karatona. Pangéran Trenggono kacida ngahormatna ka para putra Cirebon anu saterusna panuhun Sultan Ageng Tirta- yasa ditedunan, kabéh urang Cirebon anu ditawan di Kediri dibebaskeun. Sultan Ageng Tirtayasa nganuhunkeun pisan ka Pangéran Trunojoyo anu geus ngabebaskeun kadang kulawargana ti Cirebon. Pangéran Sepuh, Pangéran Anom, kitu deui Ratu Blitar anu milu ditawan ahirna marulang ka nagarana masing- masing. Malah ahir-ahirna Sultan Ageng Tirtayasa ngawisuda Pangéran Sepuh Samsudin Mertawijaya jadi Sultan Kasepuhan, Sultan Anom Badrudin jadi Sultan Kanoman I. Pangéran Wangsakerta ditunjuk jadi Sultan katilu gelarna Panembahan Ageng Gusti Cirebon atawa Panembahan Toh- pati, atawa Abdul Kamil Muhammad Nasrudin. Geus kitu mah para Sultan marulih ka Cirebon dipileuleuyankeun ku Sultan Ageng Tirtayasa anu ngomat- ngomatan supaya para sadérék di Cirebon ngamusuh Walanda jeung Mataram. Nya ti harita pisan ngadegna Kasepuhan jeung Kanoman téh. Éta kabéh dialaman ku Pangéran Wangsa- kerta pribadi anu sawadina jadi bahan pikeun leuwih percaya kana gelarna putra utama Cirebon ahli sajarah anu pinunjul nu jenengana Wangsakerta Panembahan Tohpati. Nurutkeun Pangéran Sulaeman Sulendraningrat ahli karaton Kasepuhan Cirebon, nu kungsi diwawancara ku wartawan Manglé taun 1983, Pangéran Wangsakerta wapat taun 1713, kalung- guhana jadi Panembahan Cirebon diganti ku putra tunggalna tepi ka taun 1731. Sabada wapat teu aya deui anu neruskeun sabab putra Wangsakerta ngan hiji-hijina. Teu aya nanaon anu dikantunkeun ku Wangsakerta anu mangrupa pisik, dalah bumina ogé teu aya. Ku Walanda mah di- ajénan luhur lantaran Wangsakerta pinter tur percéka dina ngalaksanakeun pancén- pancéna. Kusabab kitu teu aya anu pantes jadi gagantina tepi ka rundayan Wangsa-
- 44. Manglé 2433 43 kertadianggap pegat tepi ka dinya. Mimiti narikna jenengan Wangsakerta di kala- ngan sejarah sabada terbitna buku Carita Purwaka Caruban Nagari nu ditulis ku alona Wangsakerta nyaéta Pangéran Arya Cirebon. Atawa Pangéran Adiwijaya putra bungsu Sultan Kasepuhan. Jenengan Pangéran Arya Cirebon cukup dipikawanoh sabab dina taun 1796 kungsi ditunjuk ku Kumpeni Walanda jadi Opsi- ter para Bupati sa Priangan. Sabab ku Walanda dipeunteun haradé, rancagé tur percéka hésé tandingna tepi ka sabada wapat aya keur gagantina. Purwaka Caruban Nagari, mangrupa naskah anu ajén kasajarahanana leuwih luhur batan naskah babad jeung nu séjén-séjéna. Ieu mah nyebutkeun ngaran anu nulisna. Ieu carita ditulis ku Pangéran Arya Carbon dumasar kana naskah Pustaka Nagara Kertabumi karya Pangéran Wangsakerta. Masih aya deui hiji Naskah anu nyebut- keun yén Pustaka Nagara Kertabumi jadi sumber Naskah Pustaka Pakungwati Ci- rebon ( 1779 Masehi) nu disusun ku Wangsamanggala ( Demang Cirebon) jeung Tirtamanggala (Demang Cirebon girang ). Dina naskah ieu ngan kaca tukang nu nyebutkeun cutatan tina Pus- taka Nagara Kertabumi nyaéta aya nyebutkeun kungsi ngadeg Karajaan Tarumanagara jeung raja-rajana anu jenenganana kabéh maké Warman, ieu jadi anu ngawalan karajaan Pajajaran. Bagian sejena ngaguluyur dina basa Babad anu pinuh ku hal-hal anu natural. Ti saprak Purwaka Caruban Nagari diter- bitkeun taun 1972 jenengan Pangéran Wangsakerta kakara dikenal di kalangan sajarah jadi tokoh Bujangga anu nyusun naskah Pustaka Nagara Kertabumi. Tapi taya saurang gé nu terang yén éta naskah kungsi aya atawa teu aya. Lamun aya, hen- teu aya saurang ogé anu terang tempatna. Sabada dilakukeun panalungtikan anu telik tapi carana demit pisan sapanjang 5 taun ku Drs. Atja ahirna naskah Pustaka Nagara Kertabumi teu kapanggih jeung langsung dibeuli ku Musieum Negeri Jawa Barat (Sri Baduga) pertengahan taun 1977. Ti harita nungtutan naskah- naskah Pangéran Wangsakerta dipasrah- keun ka Musieum Sri Baduga (Musieum Negeri Jawa Barat) kunu bogana anu umumna maratuh di luar Jawa Golongan Naskah Kuno Tina naskah naskah anu kakumpulkeun ku Musieum, tétéla aya opat rupa seri sajarah anu disusun ku Pangéran Wangsakerta sapara kanca nyaéta, Pustaka Rajya rajya I Bhumi Nusantara, Pustaka Pararatwan I Bhumi Javadwipa, Pustaka I Bhumi Kertabumi jeung Pustaka Carita Parahiyangan. Éta buku anu opat téh diwangun ku 52 sarga (Jilid). Kandel jilidna teu sarua, ti mimiti 100 kaca tepi ka 250 kaca. Eusina antara 21 tepi ka 123 baris tiap kacana. Dumasar kana hasil pengujian sacara kimiawi di Laboratorieum Arsip Nasional ( 1988) keretas daluang yang digunakan Wangsakerta dalam menulis naskah- naskahna umurna saratus taun leuwih. Kulantaran kitu geus kaasup golongan naskah kuno. Naskah-naskah Wangsakerta ditulis maké mangsi Japaron ngagunakeun Basa Jawa Kuno gaya Cirebon. Berkah ayana Naskah Pustaka Rajya rajya I Bhumi Nusantara parwa V sarga 5 nu mangrupa Katalog pikeun ngawanohkeun pustaka anu kungsi ditulis di karaton Cirebon. Urang Jadi terang kana judul-judul naskah anu kungsi ditulis ku Pangéran Wangsakerta boh dina jaman Panemba- han Girilaya boh dina waktu Pangéran Wangsakerta jadi Panembahan Cirebon. Lian ti kitu, bisa nyaho ogé kana naskah- naskah anu kungsi ditulis ku Panembahan Losari jaman Sunan Gunung Jati jeung Pangéran Manis jaman Panembahan Ratu, éta katalog mintonkeun 1703 judul naskah nu kungsi ditulis ku karaton Ci- rebon. Diantarana 1218 judul karya Pangéran Wangsakerta saparakanca. Naskah-naskah Pangéran Wangsa- kerta bisa dikolompokeun kana 29 seri. (1) Pustaka Rajyarajya I Bhumi Nusan- tara ( 25 kilid). (2) Pustaka Pararatwan (10 jilid) (3) Pustaka Nagara Kertabumi (12 kilid). (4) Pustaka Carita Parahiyangan 95 kilid) (5) Pustaka Samasta Buwana. (7 jilid) (6) Salinan Sastera Hukum ti Majapahit ( 15 jilid) (7) Seri Carita/Katha Itihasa ( 200 jilid) (8) Pustaka ngeunaan Raja Desa jeung Raja Alit (75 jilid). (9) Salinan rupa-rupa naskah Jawa Kuno (10) Mahabarata ( 18 jilid) (11) Seri Kathosana (24 jilid) (12) Seri Kidung ( 17 jilid) (13) Salinan Serat Prasasti ( 55 jilid) (14) Salinan Surat-surat perjangjian Per- sahabatan ( 19 jilid) (15) Naskah ngeunaan Kisah para pada- gang (20 jilid) (16) Naskah dina rupa-rupa basa daérah jeung asing ( 84 jilis) (17) Seri Widiapustaka (rupa-rupaning elmu) 32 jilid. (18) Pustaka ngeunaan Islam ( 87 jilid) (19) Sarwakrama raja-raja Salakanagara ( 34 jilid) (20) Darwakrama raja-raja Taruma- nagara ( 33 jilid) (21) Sarwakrama raja-raja Galuh ( 54 jilid). (22) Sarwakrama raja-raja Galuh jeung Pajajaran ( 65 jilid) (23) Sarwakrama raja-raja Jawa Tengah jeung Jawa Timur ( 58 jilid) (24) Para raja jeung pangagung Majapait ( 45 jilid) (25) Para raja jeung pangagung Bali ( 24 jilid) (26) Para raja jeung pangagung Sriwijaya ( 42 jilid) (27) Para raja jeung pangagung Kediri jeung Janggala ( 28 jilid). (28) Raja-raja daerah di Bali, Kediri jeung Janggala ( 46 jilid) (29) Salinan naskah-naskah Prapanca (10 jilid). **Yuseph Iskandar saparakanca “Negara Gheng Islam Pakungwari Ci- rebon *HRS-Hanca** Sitinggil karaton Kasepuhan anu pangklasikna di Pulo Jawa.
- 45. 44 Manglé 2433 P aguyubanPasundan, natrat ngotrétkeun carita panjang. Matak, teu anéh, upama dina mapag umur nu kasaratus taun téh, kagiatanana gé euyeub naker. Tangtu, wé luyu jeung masing-masing widang gara- panana. Kumaha ari LPPSI? Ngaranna gé Lembaga Pengkajian dan Pengembangan Syiar Islam, tangtu kagiatanana gé neueul kana widang kaislaman. Tah, dipatali- keun jeung milangkala Paguyuban Pasundan nu saabad, kagiatan éta lembaga téh rupa-rupa. “Enas- enasna mah ngiatan kaislaman sangkan panganutna mampuh némbongkeun Islam nu rahmatan lil ‘alamin,” ceuk Prof. Dr. H. Ali Cara LPPSI Unpas Mapag Saabad Paguyuban Pasundan Prof. Dr. H. Ali Anwar, M.Si., Ketua LPPSI Unpas Bulan Puasa taun ieu (2013), keur LPPSI Unpas mah, béda ti biasa. Lantaran, meneran mapag saratus taun Paguyuban Pasundan. Ngan, naon waé kagiatanana? ***
- 46. Manglé 2433 45 Anwar,M.Si., Ketua LPPSI Univer- sitas Pasundan (Unpas) Bandung. Ceuk tilikan Prof. Ali Anwar, pasipatan urang Sunda luyu pisan jeung Islam. Urang Sunda nu mikahayang kahirupanan cageur bageur, ditema ku pasipatan soméah tur daréhdéh ka sasama, ngajadikeun urang Sunda nu ngagem agama Islam, boga ‘potensi’ nanjeurna ajén-inajén Islam lain ukur sadirieun jeung lingkungan nu deukeut tapi keur tingkat dunya. “Cindekna mah, némbongkeun Islam-Sunda ka tingkat dunya,” pokna tandes naker. Kahirupan, ceuk H. Ali Anwar, samistina manjing jeung kekeca- pan hirup jeung huripna. Ngan, keur urang Sunda mah, hurip gé lain ukur lahir tapi deuih batinna. Nya ku kituna, larapna budaya jeung pangamalan agama téh kacida pereluna. Adumanis Sunda-Islam, di Unpas mah aya wadah anu jinek. Kagiatan-kagiatan di luar kampus gé, tara leupas tina budaya jeung agama téa. “Budaya sareng agama kudu larap dina kahirupan sapopoé,” ceuk Prof. Ali nu ogé Ketua Bidang Agama Paguyuban Pasundan téh. Kagiatan kaislaman di Unpas luyu jeung udagan lembaga atikan di Unpas ogé. Pengkuh agamana, luhung élmuna, jembar budayana téa. Tilu udagan bieu, diébréhkeun dina rupa-rupa léngkah di masing- masing widang garapan. LPPSI nu kagiatanana neueul kana kaislaman, biasa ngayakeun rupa-rupa tarékah. Ngan, bédana téh dina mapag saabad Paguyuban Pasundan mah, kagiatanana gé leuwih euyeub. Rupa-rupa kagiatanana, di antarana, Pasang- ggiri Biantara Basa Sunda, Lomba Adan, Tafhimul Quran, Tahsinul Quran (MTQ), Tafhimul Hadits, Marawis, I’tikap, saur babarengan, Khatam Alqur’an, ceramah umum, jeung sajabana. Husus ngeunaan ceramah umum, sabenerna mah biasa. Lantaran, kagiatan kitu mah ma- neuh, diayakeun saban poé Senen bada lohor. Tempatna, di Kampus Taman Sari, Lengkong, jeung Setiabudi. Nu ceramahna, KH. Mukhtar Khalid, Prof. Dr. K.H. Miftah Farid, K.H. Asep Totoh Gozali, jeung Ustad H. Asep Anom. Kagiatan Romadon, remen kasaksén di mana-mana. Kagiatan kaislaman dina ieu bulan mah kacida euyeubna. Ngan, ceuk Prof. Ali Anwar, tangtu wé kagiatan- kagiatan kaagaman dina waktu séjén gé ulah jadi kendor. ***
- 47. 46 B lus ka wewengkonBatawi, peuting eta, leuwih haneu- teun, batan poe-poe sejenna. Lain lantaran malem Minggu, tapi apan meneran jeung ngareuah- reuah milangkala kota Jakarta. Kitu deui, di Anjungan Jawa Barat Taman Mini Indonesia Indah (TMII), rame naker. Ngan, di dinya mah, teu asa di Batawi, da puguh pintonan ge husus, ti tatar Jawa Barat, ti Majalengka. Mintonkeun momones warga Majalengka geu- san kapentingan dunya pariwisata tatar Jawa Barat. Nu daratang ka dinya, rupa- rupa naker. Loba tamu kaasup nu asalna ti luar nagri. Tujuan nu datang ge, hayang nyaksian rupa- rupa momones jeung potensi Maja- lengka. Hartina, harita mah, eta kabupaten teh jadi kokojo kagiatan pintonan seni di AJB TMII. ”Nu kagiliran ayeuna, Maja- lengka. Memang, acara sapertos kieu mah maneuh. Bagilir saban kota atawa kabupaten nu aya di Jawa Barat. Maksadna ngawanohkeun sagala rupi potensi daerah masing-masing.” ceuk Drs. Majalengka nembong- keun momonesna. Makalangan di Jakarta, di AJB TMII. Rupa-rupa kaparigelan warga eta kabupaten jadi gambaran karancagean masarakat. Ngan, naon mangpaatna minton di Batawi teh? Mangle ngabadungan pintonan seni Majalengka di Batawi, Saptu peuting, 22 juni, 2013 *** Ketua AJB TMII (katuhu) dina bubuka acara salahsahiji pintonan Majalengka di AJB TMII AJB TMII tempat urang manca nagara diajar Seni Sunda
- 48. 47 Nunung Sobari, M.M., Kepala Dinas Pariwisata dan Kebudayaan Propinsi JawaBarat. Peuting eta, memang hajat rongkah keur Kabupaten Maja- lengka mah. Nembongkeun momonesna, saperti mintonkeun rupa-rupa kasenian, hasil karaji- nan, jeung potensi alamna. ”Mangpaatna seueur, boh kanggo kasenian boh kanggo kamekaran potensi nu aya di Majalangka,” ceuk Drs. Ade Rahmat Ali, M.Si., Sekretaris Daerah (Sekda), Kabu- paten Majalengka. Anjungan Jawa Barat TMII, biasa ngayakeun rupa-rupa kagia- tan. Tujuanana, lian ti ngadeudeul mekarna rupa-rupa potensi nu nyampak di Jawa Barat, oge keur leuwih ngawanohkeun eta potensi ka balarea, kaasup dulur sa-Nusan- tara jeung mancanagara. Cindekna, upama urang luar hayang wanoh ka Jawa Barat, bisa datang heula ka AJB. Di dinya ge aya gambaran nu lengkep ngeunaan kaayaan tatar Sunda. Kabeungharan alamna, budaya, jeung karancagean padumukna. Sabada nyaksian ka- giatan di AJB, tangtu panasaran nu ahirna kataji hayang datang tatar Pasundan, kaasup ka Majalengka. Acara di AJB Taman Mini, biasana memang bagilir. Kitu ceuk Dra. Hj. Ine Hermina, M.Si., Kepala Anjungan Jawa Barat TMII. Eta tempat, mangrupa UPTD Disparbud Jawa Barat, nu salah sahiji pancenna, ngawanohkeun sakumna kapunjulan nu nyampak di Jawa Barat. Sapeuting di Majalengka, jadi jejer eta carita. Atuh kasenian nu dipintonkeun ge, nu has ti eta wewengkon, saperti Tari Rahwana Obong, Tari Galaksi Nongnong, jeung sajabana.Nu daratang ka eta tempat, lain wae urang Jawa Barat, tapi deuih ti mancanagara. Di antarana, nu hadir harita ge para duta besar atawa utusan ti sababaraha nagara. Kagiatan AJB sapopoena, me- mang euyeub. Da lian ti aya pame- ran maneuh, oge aya kagiatan pameran sacara husus. Biasa mintonkeun hasil karajinan saban daerah kaasup mintonkeun cara- cara nyieunna. Acara harita ge, dieuyeuban ku rupa-rupa kagiatan, ti saban kabupaten/kota di JawaBarat. Para pinunjulna, di antarna, juara para- gaan nyieun karajinan, kahiji Kabupaten Purwakarta; kadua, Kabupaten Majalengka; katilu, Kabupaten Cianjur. Juara nata stand, nu panghadena teh, kahiji, Kabupaten Sumedang; kadua, Kota Bandung; katilu, Kab. Majalengka; jeung stand favorit, Kota Bandung. Ningkatkeun Ajen Anjungan Jawa Barat, teu ngan ukur tempat ngawanohkeun nu geus aya. Tah, eta mah dina widang seni. ”Rupi-rupi kagiatan di AJB nu neueul kana kapentingan miara, ngamumule, sareng mekarkeun seni husuna, budaya umumna,” ceuk Dra. Ine Hermina, M.Si. Pan- cen AJB kitu, memang luyu jeung pungsina. Di antarana ngamumule, mekarkeun, jeung ngalangengkeun budaya katut potensi pariwisata tatar Sunda. Kagiatan nu rupa-rupa kitu, luyu deuih jeung pungsi ’pro- mosi’ atawa ngawanohkeun eta potensi ka balarea saloba-lobana kaasup ka urang mancanagara. Lian ti eta, aya oge pungsi sejen- na eta AJB teh. Apan, urang Sunda nu dumuk di Batawi ge teu kurang- kurang. ”Dina nyumponan pa- mundut masarakat, di AJB ge aya kagiatan latihan kasenian,” pokna. Pamilonna, memang sabudeureun Jakarta. Ngan, tangtu we, lain urang Sunda wungkul, tapi deuih para pamilon ti seler sejenna nu boga karep jeung resep kana kase- nian urang Sunda. Malah, saperti nu dialajar angklung, apan loba nu asalna ti nagri deungeun, saperti urang Korea, jeung Jepang. Lian ti eta, aya urang Amerika nu milu latihan degung jeung tembang, sarta aya urang Spanyol nu diajar jaipongan. *** MakalangandiBatawi NgondangWisatawankaMajalengka Manglé 2433 Urang Majalengka Makalangan di Jakarta
- 49. 48 Manglé 2433 Yayasankebudayaan Rancagé gawé bareng jeung Program Studi Pendidikan Bahasa Sunda (S1) katut Program Studi Bahasa dan Budaya Sunda (S2) Universitas Pendidi- kan Indonesia (UPI) dina taun 2013 ieu baris ngalélér Hadiah Hardjapamekas 2013 ka guru- guru Basa Sunda SD/MI, SMP/MTs, SMA/MA, SMK/MAK. Sakumaha anu geus dilaksanakeun saméméhna, Panitia baris milih deui guru-guru basa Sunda nu rancagé, nya éta saurang guru SD, saurang guru SMP/Mts, jeung saurang guru SMA/MA/SMK/MAK. Ku Jalaran kitu, ka sakumna guru basa Sunda anu aya maksad makalangan dipiharep masrahkeun Portopolio, nu eusina mangrupa dokumen bukti karancagéan salaku guru basa Sunda enggoning ngahirup-huripkeun basa Sunda dina widang atikan ka panitia Hadiah Harjapamekas. Panitia baris nampi dokumen portopolio kaping 1-30 Juli 2013. Seleksi katut survéy lapa- ngan baris dilaksakeun sasih Agustus-September 2013. Pamasrahan Hadiah baris dilaksana- keun dinten Minggu, 23 September 2013, tabuh: 09.00 dugi ka réngsé, tempatna di AMPI Teater Universitas Pendidikan Indonesia, Jln. Dr. Setiabudhi 229 Bandung. Kanggo nu meryogikeun nomer panitia, sareng nu badé masrahkeun portopolio tiasa ka alamat: 1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daérah, FPBS UPI Jln. Dr. Setiabudhi 229 Bandung 2. Jln. Lodaya No. 19 Bandung (Rédaksi Majalah Manglé) Bandung, 28 Juni 2013 Panitia Hadiah Harjapamekas Drs. H. Elin Syamsuri No. kontak: 081322013900 (Drs. H. Elin Syamsuri), 081321994797 (Dr. H. Dingding Haerudin, M.Pd)
- 50. Arom Hidayat Balung Tunggal Lirnu ngadawamkeun halimun, angin laun ngarawélan unggal helab jeung gupayna. Daun téh réma-réma panangan, ceuk implengan tuluy ébat nataan girimis nu naha teuing ku langgeng ngepriskeun haréwos. Ti lamping ieung ka lamping aing meruhkeun gumuruhna sora bari can yakin. Naha batu nu ngajentul, naha enya nafakuran waktu atawa bati ngahiul ngan ukur nungguan waktu. Lir nu ngadawamkeun halimun, angin laun malipir bolégér pasir mapay-mapay banjarkarang. Mana nu nyeri ayeuna? Kalah séah séréh wangi humariring nu seungitna ngajul langit. Tina késang jeung cimata, urang nimu rasa nu sarua geuning nu ngalangkang dina panon leuwih nyaho batan riak beungeut leuwi. Najan sajajalan enya maranéhna leungit ngan naha teuing ku dalit. Curug Maléla, 2012 Instruméntalia Ceuk haroshosna ceuk gelikna sora suling angger nyeri, lin? Ceuk anjeun bari nyeungeut deui lilin nu ka-sakitu Mémang. Kuring ngan wasa niup Bari ngararasakeun unggal jentréng urat sorangan Hégarmanah, 2013 Manglé 2433 49
- 51. ”Oh di dieuA Endul téh, ari Encid kalahka milarian ka rohangan pasén anak-anak nembé téh. Kumaha damang, A?” ”Ih sidik gering Aa téh, Cid matak ngajoprak di rumah sakit ogé.” ”Bongan Aa bet kersa dicandak ka dieu ….” ”Éééh pan dibawa ka dieu téh ngarah diubaran, ning yeuh diimpus sangkan Aa téréh cageur! Na ulah A Endul cageur?” ”Sanés ngawagel damang nanging kedahna Aa téh dicandak ka rumah tida sakit.” ”Ah sok ngalilieur waé manéh mah sakieu keur lalanjung téh, iga paranas, sungut parait, awak nyareri sabuku- buku.” ”Dicatet-catetkeun dina buku, A nu nyarerina?” ”Nyareri sabuku-buku téh sakujur awak nyareri, Kencid lain dicatet dina buku!” ”Oh …, kitu, hapunten atuh, A.” ”Teu nanaon, Cid, sakieu ogé sukur manéh daék ngalongok Aa. Du’akeun wé Aana sangkan téréh jagjag cara sasari deui.” ”Da Encid mah sanés ngalayad Aa.” ”Pan éta muncengis ka dieu?!” ”Wiréh gaduh péér matematika Encid téh, A bangga kantun sakedik deui kedah réngsé ayeuna badé dipariosna énjing.” ”Sabaraha sual deui nu acanna?” ”Tujuh las.” ”Hah?! Na sabaraha sual kabéhna, Cid?” ”Hé héh … dalapan las, A.” ”Aracan kabéh atuh éta mah!” ”Nu hiji mah parantos dipidamel, A.” ”Leuheung manéh bisa.” ”Da sanés ku Encid, ku Kang Murdiansah padamel pom béngsin Bang Togap.” ”Dua tak Bang Togap mah!” ”Muhun, mung kabujeng répot, A kios béngsinna kahuruan, da éta ngaladanganana bari melenyun waé nyesep.” ”Aduh hadéna wé manéh teu kaléntab, Cid.” ”Pan Encid mah teu ka ditu, buku péérna wé dititipkeun ka Si Leupeut – rayi Kang Murdiansah – réréncangan sabangku Encid.” ”Heueuh keun wé péér mah ké djieun ku Aa, tapi ku Encid Aa hayang dipangnéangankeun ubar kampung, da ubar ti rumah sakit mah can aya karasana.” ”Diantep,A?” ”Naon?” ”Saur A Endul nembé teu acan aya karaosna.” ”Ubarna euweuh nu matih lain di- antep!” ”Oooh …, mangga atuh mung sing écés wé, A érté-érwéna, désa sareng ka- camatanana wéh sing kantenan da kapan kampung téh seueur supados Encid gampil milarianana.” ”Beu, Aa mah lain ndék nitah néa- ngan padumukan, nitah néangan ubar! Ubar kampung téh ubar… ubar anu lain jieunan pabrik.” ”Oooh obat tradisional, A? ”Tah heueuh éta.” ”Wios ku Encid urang pilarian nu kitu mah, mung péér matematika Encid kumaha nya, A?” ”Keun wé ku Aa da di dieu mah loba waktu.” ”Wah sami wé sareng di nu sanés panginten, A ari waktos mah. Upami di dieu sadinten sawengi opat puluh jam leres seueur.” ”Aana loba nyalsé, Kencid!” ”Hé hé …. Muhun da Encid ogé ngar- tos. Sanés, dupi Aa téh teu damang naon? Encid peryogi terang supados gampil milarian landong kampungna.” ”Is puguh wé, Cid. Aa téh ieu beu- teung asa bunghak waé jeung panas ngahéab. Teu pira asalna mah teu nga- haja ngaremus karbit sagedé indung suku.” ”Karbit?!” ”Heueuh ari sugan téh gula batu da ngaguruntul dina pipiti na luhur méja, sihoréng karbit sésa Si Uwa meuyeum cau ampéang. Boro didurukduk wé ku Aa téh, ari pék kieu balukarna.” ”Is atuh gampil pisan panyawat kitu mah milarian landongna, A.” ”Leuh sukur, Cid. Naon samodél jajamu éta téh?” ”Lilin, A” ”Lilin?” ”Sumuhun di warung Kang Dédéng Nahman ogé seueur. Geura sok engké A Endul nonggéng, lajeng ku Encid di- seungeut, diasongan lilin hurung ti pengker …, moal teu bitu sapertos lodong. ‘Beledug!’ cenah.” ”Si! Sugan téh heueuh, dibabuk geura tah cukang irung demes téh,siah ku Aa!!!” *** 50 Manglé 2433 Karbit ku. Budi Riyanto Karung
- 52. Éraaa Téh Geus biasamun kuring datang ka imah sok terus maca koran di tepas hareup. Pareng dina hiji waktu poé Jumaah balik kuliah, terus waé anteung maca koran. Sobot keur kitu ras ingeut kana Jumaahan, rét kana wéker jarumna heunteu jalan. Léos kuring ka kamar Ki lanceuk, rék ngilikan érlojina, tapi heunteu ka panggih. “Aéh, pan aya telepon.” Gagangna diangkat, terus muter angka 1... 0 ... 3; teu lila tibeulah ditu nemblan: “Bila gong berbunyi tanda waktu pukul sebelas tiga puluh tujuh menit dua belas detik” cenah. Terus ku kuring ditutup. Cék pikiran téh, ah réa kénéh waktu. Atuh rada salsé di cai téh. Sanggeus bérés dangdan terus indit ka masjid leumpang. Sajajalan weléh teu aya jelema saurang- urang acan nu rék Jurumaahan. Barang geus nepi ka masjid, kalawan teu kadéngé hawar-hawarna pisan sora Khotib, anu ceuk pikiran pédah euweuh listrik meureun. Na barang srog nepi ka buruan masjid, ari burudul téh nu tas Jurumaahan kaluar. Sajongjonan mah kuring ngan bati olohok, jeung mani asa heunteu beungeutan téh enyaan. Ngan sakilat buru-buru malik, balik deui ka imah. Éra téh ari ras inget kana kajadian éta. Hayang seuri aya keuheul aya. Teuing operator telepon anu salah, teuing kuring anu salah déngé. Jeung éta anu kabeneran deuih Khotbahna heunteu maké pangeras suara. Robbia Pancarasa Jl. Rancabentang 18 Bandung Jadi We Batal Imah kuring téh di Cimaung Banjaran, usaha mah di Bandung. Balik ka Cimaung dalapan poé sakali, atawa kumaha bogana duit baé, keur ongkos jeung keur ninggalan indungna barudak. Harita téh kuring boga duit ngan Rp.10.000,- logam wungkul. Diempit- empit pisan, hayang meuli rokok sabatang ogé teu wani nyocéng, da puguh geus di an- cokeun. Poé éta téh maksud rék balik, harita jam 4 soré aya kénéh di Bandung. Kuring can Salat Ashar, ceuk pikiran rék nyimpang heula ka imah adi anu di Cibunut. Sadatangna ka nu dituju, buru-buru wudu terus naék kaloténg, lantaran paranti salat téh di perenahkeun di loténg. Kabene- ran barudak adi kuring genepanana rék Salat Ashar. Barudak téh ti umur 5 taun nepi ka 14 taun, awéwé. Nu panggedéna mah 19 taun, lalaki. Kuring jeung barudak anu 5 mili nga- ma’mum, ari imamna mah budak anu panggedéna. Barudak cicingna téh satukangeun kuring. Salat dimimitian, maca: Ushali fardhol asri jeung saterusna. Kabéh sidakep, bérés maca; dua iftitah, Al- Fatihah jeung surat Al-Ikhlas. Imam ngucapkeun Allahu Akbar rék rukuk, saréréa rukuk bari ngucapkeun Subhana Rabbiyal Adzimi Wabihamdihi 3X. Karék ogé macana sakali naaaa... ari burusut téh duit tina saku kaméja kuring ngaburulu kabéh. Dasar barudak, kana duit téh meuni héjo, duit nu pabalatak téh rék dicarokot. Kuring teu éléh déét, lamun éta duit nepi ka leungit Rp. 1.000 ogé kuring rugi. Bareng jeung barudak ngagabrug rék nyarokot duit, kuring miheulaan tiarap. Duit nu pabalatak téh ku kuring didapa- ngan. Atuh solat téh batal jeung imam- imamna. Ari geus tarapti mah solat téh dimimi- tian deui nepi ka réngsé, sanggeus kuring bérés wiridan, gura-giru waé balik. Kajadi- an ieu téh ku kuring dipaké conto, keur saterusna lamun rék solat téh tarapti pisan. K. Kustendi LSD Lingk. Braga Jl. Pacinaan Lama No. 13 Bandung Batal Saréréa Kabiasaan kuring upama solat magrib sok bareng jeung barudak. Babacaanana sok ditarikeun ngarah barudak nurutkeun da ari ngahaja sina ngapalkeun babacaan solat mah sok hararésé. Anak kuring nu genep sina ngajajar tilu-tilu, nu leutik ti hareup. Dina rokaat ka dua nu nomer dua ngoléséd, pokna: “Kutip, sialan. Aku kentut ga bisa nahan.” Kuring terus baé babacaan. Teu kungsi lila Si Cikal ngabarakatak, “Aduh, Pebi ogé batal.” Singhoréng sarungna dibedol ku Si Bungsu. Dada karasa sesek nahan piseurieun. Ongkoh ari keur solat mah hal-hal nu teu pira gé sok jadi asa piseurieun. Atuh jep baé babacaan téh teu di- tarikeun, da bari nahan piseurieun. Na ari celeungkeung téh nu nomer tilu nanya, “Kenapa Mah, malah berhenti, kan aku ga batal?” Ah, tungtungna mah kuring ogé batal. Bet asa dina dongéng, jadi wéh batal saréréa. Ongkohna dina diteruskeun ogé solat teu bisa husu. Nya kapaksa dibalikan deui. Bapana mah ukur nyenghél, majar téh wayahna kudu sabar ngajar barudak mah, mangkaning barudak kuring mah turun tangga sataun hiji. Nu cikal umur sapuluh taun, ari si bungsu dua taun. Puguh baé keur meumeujeuhna balangor, katurug- turug lalakina lima, ari parawan ngan hiji- hijina, nomer tilu. *** Nyonya Etti Jatnika PT. Georgia Pacific Ind. Pos Box 4 Samarinda Imsak Sauurrr… sauuuurrr… sauuurrrrr… “Eemh nu di luar geus jojorowokan ngahudangkeun, geus jam tilu leuwih saparapat ning, meujeuhna nyagu keur saur.” bari ningali jam anu ngadaplok dina témbok. Sauurrr… sauuuurrr… sauuurrrrr… “Tapi kéla aaahh… ké wé jam opat pas. Ngarah geus dahar, deukeut ka adan subuh. Tuda kamari gé, kabolosan solat subuh gara-gara geus saur kasaréan deui.” Sauurrr… sauuuurrr… sauuurrrrr… Niat mah gégéléhéan, éééhhh kalah kasaréan. Kalah jauh ka alam mana, kalah ngimpi anu lain-lain. “Mang…, hudang, Mang!” diguyah- guyah ku babaturan. “Jam sabaraha ayeuna?” kuring nanya ka manéhna. Tuh… jam tilu leuwih saparapat.” nun- juk kana témbok. “Ohhh… enya ning. Tapi!!!” dina jero haté ngocoblak. “Maenya, pan tadi basa hu- dang téh jam tilu saparapat, ayeuna jam sakitu kénéh.” “Euuhh! Dék saur moal?!” “Édék atuh!!” “Jung gera ka cai heula.” Babatek saméméh nangtung, tuda poé kamari gé langsung hudang téh kalah jajaligjeugan. Ampir-ampiran titotog kana témbok. Geus kitu mah teu loba carita, kuring kaluar dék ka cai. Kasampak babaturan kontrakan nu séjénna geus carinutrung dina balé-balé bari arudud. “Uluhhh… aya ku nikmat, nu nuju arudud.” “Jung burukeun! Bising kaburu imsak!” “Imsak kumaha? Karék gé satengah opat…!” kuring nyereng. “Hahahaha…” “Naha kalah seuri?” kuring keuheul. “Tingali atuh, jam sabaraha ayeuna?” Kuring tibuburanjat asup ka kamar. Kasampak Si Emang keur dadahut. Buru-buru ngalas sangu. Barang am… Iiimmmsssyyaaaaakkk!!! Kuring jeung Si Emang olohok bari nempo alas sangu. *** Deni Suryana Manglé 2433 51
- 53. Eyang Subur “Kapanggih ayeunamah sabab musababna loba lalaki nu jomblo teu payu ka awewe..” “Naon euy sababna?” “Beakeun ku eyang Subur awewena..” “Heu siah hanas dibandun- gan..” Ayah Kawunglarang Rancah 46387 Presiden 2014 “Cing saha calon presiden 2014…” “Cicih Cangkurileung lah…” “Hih siah eta mah pesinden lain presiden…” Ayah Kawunglarang Rancah 46387 BBM “Teu hariwang BBM naek…” “naha?” “Da nu urang mah Nokia…” Ayah Kawunglarang Rancah 46387 Pasualan Rumah Tangga Di jero kamar, aya panganten anyar anu keur ngobrol bari haharewosan. Salaki: “Alhamdulillah! Waktu jiga kieu nu diantos ku akang teh.” Pamajikan: “Naha akang kersa henteu upami dikantun ku abdi?” Salaki: “Tangtosna ge henteu! Ulah aya emutan kadinya, atuh.” Pamajikan: “Naha akang cinta sareng nyaah ka abdi, kitu?” Salaki: “Pasti! Eta mah bakal salamina.” Pamajikan: “Akang kantos salingkuh ti abdi?” Salaki: “Cadu! Akang mah teu hayang kikituan.” Pamajikan: “Kersa akang ngeukeupan abdi ayeuna?” Salaki: “Yesss!” Pamajikan: “Kaaang...” Sanggeus sapuluh taun rumah- tangga, mangga obrolan bieu diaos ti handap ka luhur. Holid A. Gani Komite Sekolah SDN Cihampelas-Kota Bandung Pitenah Di jero lapas, dua urang napi uplek ngobrol tukeur pangala- man. Napi 1: “Kunaon silaing nepikeun ka ditahan lima belas tahun di dieu?” Napi 2: “Keuna ku pitenhah batur, pajar dewek maehan jelema.” Napi 1: “Oh kitu? Ari nu sabenerna?” Napi 2: “Dewek teh kesel ka hiji jelema, tuluy imahna ku dewek diduruk nepikeun ka ledis. Ngan kabeneran eta jalma keur aya di jero imahna. Holid A. Gani Komite Sekolah SDN Cihampelas-Kota Bandung Pegat Dina hiji peuting Udin : "Pegaaaaaaat! Pegaa- aaaaat! pegaaaaat!” (bari deregdeg lumpat) Atuh rabul urang lembur kalaluar sapakarang- sapakarangna. "Aya naooon Din, aya bangsat kamana lumpatna?" ceuk Pa RT. Udin : "Sanes Pa RT, itu bohlam di bumi pegat" (bari haruhah harehoh) "Beuuuuunanya Si Sudin ngareureuwas". Furqon Abu Nawwaf Pondok Pasantren Al-Jawahir Jl. Lembur Tegal No 110 RT 02 RW 04 Ds. Pamekaran - Kec. Soreang-Kab. Bandung Entar Di tempat paméran komputer: Pamuda: "Téh dupi ieu dina komputer aya seratan "ÉNTER" kanggo naon?” SPG: "Euh... emh... supaya cepat keluar mas.” Pamuda: "Naha tiasa kitu?” SPG: "Ya kan kalo tulisannya "ENTAR" mah jadi lama!" Pamuda: "Upami ieu abdi muka fesbuk naha teu tiasa?” SPG: "Euh... emh... panginten akangna teu ngetik heula www." Pamuda: "Oh naon Téh, hartos- na www téh?” SPG: "Oh heuh... kalo gak salah mungkin artinya wassala- mualaikum warohmatullohi wabarokatuh!" Furqon Abu Nawwaf Pondok Pasantren Al-Jawahir Jl. Lembur Tegal No 110 RT 02 RW 04 Ds. Pamekaran - Kec. Soreang-Kab. Bandung Blusukan Ema: “Ujang, ka mana si Bapa?” Ujang: “Tuh, keur blusukan di sawah” Ema: “Lain blusukan atuh, bebelesekan kituh...” Ujang: “Nurutan pejabat wéh atuh, Ma. Pan Jokowi nyebutna téh blusukan...” Nina Rahayu Nadéa Bandung Ku kalamian Tabib: “Kunaon humarurung kitu?” Pasien: “Kabanjur cai panas puguh gé.” Tabib: “Oh....” Pasien: “Sugan aya obat nu manjur, sangkan nyanyautan leungit.” Tabib: “Obatna ku kasabaran
- 54. sareng kalamian” Nina RahayuNadéa Bandung Jauh – Deukeut Astahiam: “Teu kudu ka termi- nal heula atuh, Kabayan, ka jauh-jauh. Di setopan éta gé beus kota mah ngaliwat.” Kabayan: “Megat di setopan éta mah lebar ku duit, pan jauh – deukeut ogé mayarna sarua.” Hani Siti Rokayah Kp. Babakan Cinangka Ds. Tegalbuleud – Cikajang Garut Palaturan Si Kabayan kabiruyung jadi pulisi lalu-lintas, kungsi abus ka taman kota naék kana pager. Kapanggih ku nu dagang asongan. Nu dagang asongan: “Sadérék téh apan patugas katertiban, tapi naha bet ngarempak palaturan. Naha teu isin?” Kabayan: “Naha maké kudu éra? Kuring mah pulisi lalu-lin- tas asal ulah ngarempak peratu- ran lalu-lintas waé.” Hani Siti Rokayah Kp. Babakan Cinangka Ds. Tegalbuleud – Cikajang Garut Insaf “Lamun geus bébas kuring mah moal wani-wani nyopet deui.” “Jadi rék insaf nya?” “Ah, lain. Rék jadi bandar copét waé.” Hani Siti Rokayah Kp. Babakan Cinangka Ds. Tegalbuleud – Cikajang Garut Sakitu Geus Kolot Incu: “Ki, abdi badé nguseup nya! Hoyong mais kanggo munggah!” Aki: “Aduh ulah lebar can garedé laukna!” Incu: “Da lain keur abdi.” Aki: “Na keur saha kitu?” Incu: “Keur Néng Asih, randa nu di péngkolan téa.” Aki: “Keur Néng Asih?” Incu: “Muhun, malahan mah titip salam kanggo Aki.” Aki: “Kumaha cenah Jang, salamna téh?” Incu: “Enya cenah Si Aki keur kasép téh mani béréhan.” Aki: “Jig atuh ngala nu baradag. Pék rék unggal poé ogé keur Néng Asih mah.” Nunung Samsiar Jl. Cicukang RT 02/05 45 Bandung SMS Rina : "A, weungi moal ka mamana?" Adul : "Moal néng badé aya naon?" Rina : "Saur apa piwarang tuang sareng!" Adul : "Asyik eung dahar gratis.., tabuh sabaraha Aa ka bumi?" Rina : "Éh punten A, smsna lepat ngintun." Imam Saefulloh Astana Anyar No. 56 Tukang Baso Dodo: Néng bapana tukang baso nya? Rina : Kok tau.. (gumeliss) Dodo : Tadi wéh ningali rodana tiguling.. Rina : Bapaaaa... (lumpat bari ngajiwir sendal) Imam Saefulloh Astana Anyar No. 56 Murid Anyar Guru: Saha nami? Murid: Intan Widya Andini Putri Eka Yanti Erni Kartini. Guru: Duh meuni panjang, ari nami panggilana saha? Murid: IWA PEYEK.... Tata Rohiman - Ciganitri 23 Buka Puasa Geuning keur kieu mah, ukur és dawegan anu ngarti kana perasaan uing ayeuna!" Ceuk si Dadang bari nungguan buka puasa. Lita Lestiani Leuwigajah-Cimindi No. 34 Palsu jeung Palsu Maman: “Cik atuh nya ari bulan puasa mah najan tukang tipu ge ulah tupa tipu.” Mimin: “Saha kitu?” Maman: “Éta nu dagang tukang huntu palsu.” Mimin: “Kumaha kitu?” Maman: “Ku nu meuli huntu palsu dibayar ku duit palsu.” Mimin: “Nya keun bae atuh ari huntu palsu dibeuli ku duit palsu mah, ulah sotéh huntu asli dibeuli ku duit palsu.” Maman: “Har...!?” Nunung Samsiar Jl. Cicukang RT 02/05 45 Bandung Hape Cina Aa : Nyai yang ku sayang, aku ga mungkin selingkuh, kita ibarat hape, aku hpnya kamu sim cardnya, jadi saling melengkapi. Nyai : Iya, aku percaya padamu. Aa : Teu apaleun lamun hape urg mah hape cina anu make 3 simcard, (ngagerentes na jero hate) Lita Lestiani Leuwigajah-Cimindi No. 34 Bogoh Iin : "Kunaon Aa nembé nyarios cinta ka abdi ayeuna, sanés ti- kapungkur?" Odi : "Duh, hapunten néng. Margi Aa nembé wantun ayeu- na." Iin : "Ooh, sawios ari nembé wantun ayeuna mah. Da badé kapungkur badé ayeuna gé sami, Iin mah tetep bakal nolak!" Odi : "Eeemaaaaaa..!!" Reni Tresnasari Jl. Cibadak No. 45 Lalajo Persib Uda : Ka mana euy? Endul : Ka stadion, rék lalajo persib lawan persija. Uda : Maneh ngadukung persija nya? Endul : Nya ngadukung persib atuh. Uda : Naha atuh bet maké baju warna orangé, pan éta nu per- sija. Endul : Da urang mah ka sta- dion téh lain rék lalajo, tapi rek markiran mobil. Dodi Irawan Babakansari No. 88 Samarang – Garut Heureuy Omon : "Mang aya paku?" T. Matrial : "Aya." Omon : "Semén aya?" T. Matrial : "Aya." Omon : "Keusik?" Matrial : "Ayaaa.. ! Ari maneh hayang naon?" Omon : "Hayang heureuy wé." Noor Mulyani - Antapani 23 Tips buka puasa Langkung aman ngaleueut Kopi ABC tibatan nuang Batere ABC. Noor Mulyani - Antapani 23 Nu Gelo Adun : Kang ku naon jadi gélo? Iman : Kapungkur téh pedah gagal jadi dokter jang. Adun : Naha bisa gagal kang? Iman : Apanan uing téh gélo, piraku wé nu gélo jadi dokter! Adun : Heueuh nya, hehehe… Reni Tresnasari Jl. Cibadak No. 45 Héran Atang: “Héran ku Kang Maman. Kawin kara opat bulan tapi ayeuna geus boga anak opat!?” Ating: “Teu kudu héran. Pan kawinna téh ka randa nu geus boga anak opat.” Nunung Samsiar Jl. Cicukang RT 02/05 45 Bandung Tos Magrib Anisa: “Fit, tos ngajaran batal?” Fitri: “Puguh wé, unggal dinten ogé sok batal.” Anisa: “Tara saum kitu?” Fitri: “Osok.” Anisa: “Ongkoh cenah sok batal waé?” Fitri: “Batal sotéh ari tos mag- rib.” Anisa: “Ari Fitri?” Déni Hamdani Depan Terminal Cileunyi 87 A Kabupatén Bandung Kapok Gina: “Euy, engké geus saur urang olahraga, yu!” Ade: “Ah, embung. Kapok!” Gina: “Naha?” Ade: “Basa Minggu kamari ogé balik olahraga téh langsung lapar deui.” Gina: “Terusna kumaha atuh?” Ade: “Nya kapaksa wé balik olahraga téh dahar saur deui.” Déni Hamdani Depan Terminal Cileunyi 87 A Kabupatén Bandung Manglé 2433 53
- 55. 54 Manglé 2433 T angtuwae, pananya bieu perlu ditepikeun saban waktu ka urang Sunda, pang- pangna ka kaom elitena. Usik dina widang naon? Tangtu dina widang- widang poko nu pohara nangtukeunana hirup jeung huripna urang Sunda. Widang nu mun teu menyat bakal pohara gede mamalana ka masarakat urang sakumna. Satuluyna, rek kumaha wae kaayaanana, naha paradaban urang teh geus menyat atawa keur sakarat, nya tangtu perlu aya upaya muguhkeunana. Mun geus menyat, perlu tuluy sina gorejag, ulah cukup sugema saukur engap wungkul. Komo deui mun keur sakarat, nya tangtu perlu geuwat dirawat di kamar darurat. Kapamingpinan Widang kapamingpinan kaasup nu keur sakarat. Coba wae, teu tem- bong apan tokoh pamingpin Sunda nu tandang ngamajukeun parada- ban urang. Teu aya tokoh nu mam- puh ngusikkeun masarakat urang sangkan kuriak dina saban widang. Cirina, coba wae paluruh organisasi kasundaan nu aya saperti BAM- MUS (Badan Musyawarah Masyarakat Sunda) jeung Paguyuban Pasundan, dua organi- sasi kasundaan nu rohang lingkup kagiatanana ngawengku rupa-rupa widang, apan can mampuh ngusikkeun masarakat urang su- paya gancang ngahontal udagan- ana. Nepi ka ayeuna tacan aya program nyata nu arek atawa eu- keur digarap ku BAMMUS. Bisa jadi engke meureun dina sila- turahmi Lebaran taun ayeuna bakal aya nu dideklarasikeun. Kitu deui, nepi ka ayeuna, Paguyuban Pasun- dan tacan nembongkeun lengkah- lengkah nu gede dampakna ka masarakat, iwal meureun dina widang atikan. Hal kitu sarua karandapan ku pamingpin formal di tataran pa- marentahan nu dipiharep ngamaju- keun masarakat urang dina sarwa widang. Nu jelas, nepi ka ayeuna, tacan aya pamingpin formal ti mimiti gubernur nepi ka walikota jeung bupati di Propinsi Jawa Barat, nu bisa dipikareueus saperti Gubernur DKI Jakarta bareto Ali Sadikin atawa Gubernur DKI Jakarta ayeuna Djoko Wi. Nu tem- bong mah prestasina biasa-biasa wae, teu aya nu nyongcolang. Jadi, pamingpin Sunda nu mampuh ngusikkeun masarakat Sunda sakumna, memang nepi ka ayeuna tacan tembong. Ieu teh ku- lantaran organisasi kasundaan, mi- nangka pangipukanana, tacan walagri, kitu deui partey pulitik nu kapapancenan nyalonkeun pamingpin di tataran formal, sarua keur katiban masalah-masalah internal. Sektoral Akibat paceklik kapamingpinan nu parna, nya bisa diduga (diprediksi) kamajuan paradaban Sunda sacara gembleng moal ka- hontal dina waktu nu gancang. Pa- ling-paling saukur ngarayap, jajauheun bisa melesat.Nu dipika- hariwang, kaayaan kitu teh ngalantarankeun paradaban urang asup kana zona stagnan alias ngeuyeumbeu, nu pamustungan- ana, bisa wae dina sababaraha hal, ngarandapan “pembusukan”. Mun kitu, atuh boro-boro bisa menyat, komo deui bari jeung melesat, tapi meureun bakal lila engap-engapan di kamar darurat. Sanajan kitu, sacara sektoral, tembong keneh paradaban Sunda nembongkeun hojahna. Upamana wae kasenian masih keneh hirup, basa Sunda diparake keneh, jeung karep ngahirupkeun atawa paling saeutik ngarawat sarwaning tradisi kadenge keneh aweuhanana. Ana kitu, salahsahiji jalan, ji- gana urang bisa ngahudang para- daban Sunda sacara sektoral, dimimitian ti widang nu kaayaanana aya keneh pupurieun- ana. Upamana wae ngahirupkeun kasenian, nguatkeun basa Sunda jeung ngahudang ekonomi kreatip nu dipiharep bisa nimbulkeun “efek dongkrak” ( leverage effect) ka sek- tor-sektor sejenna. Sajeroning kitu, tangtu wae upaya ngahudang paradaban Sunda sacara integral tuluy ditarekahan. Aya keneh enyay- enyayan harepan, upamana wae kapilihna Walikota Bandung ka- mari ieu ti kalangan generasi ngora sarta terpelajar, sugan dituturkeun ku kapilihna engke gubernur, wali- kota jeung bupati nu progresip, mampuh ngamajukeun paradaban sarta masarakat Tatar Sunda sakumna. *** Karno Kartadibrata. Geus Nepi Ka Mana? Geus nepi ka mana usikna paradaban Sunda?
- 56. Manglé 2433 55 KAGIGIR: 1. Sawah 4. Métode 7. Campur 9. Sato nu cucukan 11. Jalma jujur jeung gedé wawanén 13. Percaya 15. Golongan tingkatan dina agama Hindu 18. Cai 20. Jurig awéwéna 21. Sato anu leueur awakna 22. Tutumpakan nu ditarik ku kuda 25. Sato padang pasir 28. Cahara 30. Purah nalingakeun nu digarawé 33. Sok dibeulitkeun dina kerah baju 34. Tempat matuh nu digarawé 35. Alus jeung tohaga (wangunan) KA HANDAP: 1. Tempat jauh nu hésé disaba 2. Hujan (Inggris) 3. Sato dina kapercayaan urang Cina 4. Wangun sastra 5. Nyanyi bareng duaan 6. Kuburan 8. Bapana kolot urang 10. Paranti méré cisusu 12. Kuno 14. Ukuran waktu 16. Panjara 17. Béntang pilem lalaki 19. Sukma, lelembutan 21. Sarupa sendal tina kai 23. Aksara Arab 24. Hurang leutik 26. Niat atawa jangji nu bakal dilaksanakeun mun hasil maksud 27. AngkatanMuda Siliwangi 29. Kabiasaan 31. Kuring (basa kasar) 32. Hampas tahu Waleran diserat dina kartu pos, témpélan Kupon Tarucing Cakra No. 1400. Kintunkeun ka Majalah Manglé Jl. Lodaya 19 Bandung 40262 paling leuir dua minggu saparantosna medal. Nu kagiliran kénging hadiah Tarucing Cakra No. 1398: 1. suhaiman anggana Jl. Sultan agung no.92 Cicalengka 2. Lutfi Alwy Ismail Jalan Cigiringsing Sukaasih Bandung 3. Doni Febrianto Jalan Nusawangi Gang Mawar 14A Tasikmalaya 1400 K U P O N TARUCING CAKRA NO. Hadiah masing - masing Rp. 15.000,-
- 57. “Karasa leuleusna, Mang.” “Puasadina minggu-minggu munggaran, Lo?” “Eya.” “Keun baé, Lo.” “Keun baé kumaha ari Ma- mang?” “Heueuh keun baé, itung-itung milu ngararasakeun kaprihatinan jalma miskin nu mindeng nahan rasa lapar.” “Yaktos.” “Bari ogé apal kana kagumbira jalma miskin.” “Kagumbira kumaha, Mang?” “Kagumbira manggih dahareun sabada sakitu lilana nahan lapar. Geuning Alo gé sakitu gumbirana waktu mireng adan Magrib téh.” “Héhéhé….” “Mana komo dina bulan puasa ayeuna, Lo.” “Hih, na maké ditungtungan ku mana komo?” “Mana komo kapan kiwari béja- na réa jalma miskin anu teu kabagéan bé-él-és-ém. Kaprihatin- na mangtikel-tikel, Lo. Keur mah hahargaan ngajaul alatan naékna BBM, maranéhna ukur ngégél curuk lalajo batur meunang ban- tuan.” “Deueuh teuing.” “Kaayaanana éstu patukang tonggong jeung jalma mampuh nu meunang BLSM. Enya, ceuk béja tina berita média massa Mamang gé, cenah réa jalma mampuh anu meunang éta bantuan.” “Tapi cenah réa anu dipulang- keun deui.” “Alhamdulillah réa kénéh jalma soléh geuning, nu teu daék narima rejeki nu lain hakna.” “Tuh geuning.” “Ngeunaan kaprihatin mah, Lo….” “Kumaha, Mang?” “Urang ogé jalma biasa.” “Maksudna jalma biasa?” “Lain jalma beunghar, tapi ogé teu kaasup warga miskin.” “Enya.” “Ari lebah kaprihatin mah sarua mangtikel-tikel. Salian ti ngararaoskeun pangaos nu marahal téh, ogé mayunan nyakolakeun budak dina taun ajaran anyar. Sok sanajan SPP gratis gé, kapal ari baju jeung buku tulis mah kudu dibeuli. Tacan deuih mikiran baju lebaran, héhéhé….” “Yaktos, karaos.” “Atuh dina momen bulan puasa ayeuna hayu urang ngadu’a, mugia para pangagung ogé tiasa langkung ngarasakeun kaprihatinan masarakat leutik.” “Amin.” “Mugia langkung merhatikeun nasib masarakat leutik.” “Amin.” “Jeung aya deui, Lo.” “Naon deui, Mang?” “Mugia nasib jalma leutik téh ulah ukur jadi konsumsi politik.” “Amin.” “Mugia deuih kaayaan masarakat leutik téh ulah ukur di- mangpaatkeun.” “Dimangpaatkeun kumaha, Mang?” “Dimangpatkeun ku sabagian pihak.” “Pikeun?” “Pikeun kauntungan pribadi jeung golonganana.” “Mugia dijarauhkeun ti nu kararitu mah, Mang.” “Amin 3x.” “Aminna kudu leuwih ti 3x, Lo.” *** Prihatin 56 Manglé 2433