NG
Uploaded byNasuf GËRMIZAJ
17,063 views

Kriminologjia

Embed presentation

Downloaded 412 times
1 / 130
2 / 130
3 / 130
4 / 130
5 / 130
Most read
6 / 130
Most read
7 / 130
8 / 130
9 / 130
Most read
10 / 130
11 / 130
12 / 130
13 / 130
14 / 130
15 / 130
16 / 130
17 / 130
18 / 130
19 / 130
20 / 130
21 / 130
22 / 130
23 / 130
24 / 130
25 / 130
26 / 130
27 / 130
28 / 130
29 / 130
30 / 130
31 / 130
32 / 130
33 / 130
34 / 130
35 / 130
36 / 130
37 / 130
38 / 130
39 / 130
40 / 130
41 / 130
42 / 130
43 / 130
44 / 130
45 / 130
46 / 130
47 / 130
48 / 130
49 / 130
50 / 130
51 / 130
52 / 130
53 / 130
54 / 130
55 / 130
56 / 130
57 / 130
58 / 130
59 / 130
60 / 130
61 / 130
62 / 130
63 / 130
64 / 130
65 / 130
66 / 130
67 / 130
68 / 130
69 / 130
70 / 130
71 / 130
72 / 130
73 / 130
74 / 130
75 / 130
76 / 130
77 / 130
78 / 130
79 / 130
80 / 130
81 / 130
82 / 130
83 / 130
84 / 130
85 / 130
86 / 130
87 / 130
88 / 130
89 / 130
90 / 130
91 / 130
92 / 130
93 / 130
94 / 130
95 / 130
96 / 130
97 / 130
98 / 130
99 / 130
100 / 130
101 / 130
102 / 130
103 / 130
104 / 130
105 / 130
106 / 130
107 / 130
108 / 130
109 / 130
110 / 130
111 / 130
112 / 130
113 / 130
114 / 130
115 / 130
116 / 130
117 / 130
118 / 130
119 / 130
120 / 130
121 / 130
122 / 130
123 / 130
124 / 130
125 / 130
126 / 130
127 / 130
128 / 130
129 / 130
130 / 130
KRIMINOLOGJIA Alisabri ŠABANI Muhamed BUDIMLIÆ Përktheu nga kroatishtja: Prof. Mustafë Reçica SARAJEVË / PRISHTINË 2007
Autorë: Prof. dr. sci. Alisabri Shabani Mr. sci. Muhamed Budimliq Ky dorëshkrim bashkautorësh i është destinuar zhvillimit të mësimit sipas modelit të Kriminologjisë në studimet themelore të Fakultetit të Shkencave Kriminalistike në Universitetin e Sarajevës. Teksti në fjalë është rezultat i bashkëpunimit të autorëve në procesin e zhvillimit të mësimit sipas programit mësimor të modelit në fjalë. Autorët Me rastin e shkrimit të dispensës së Kriminologjisë, autorët kanë zgjedhur këto fusha: Prof. dr. sci. Alisabri Shabani Pjesën: 4, 8 dhe kapitujt: 3.3, 7.1., Mr. sci. Muhamed Budimliq Pjesën: 1, 2, 5, 6, 9 dhe kapitujt: 3.1., 3.2., 7.2., 2
P Ë R M B A J T J A: 1. Kriminaliteti dhe kriminologjia ..........................................................................5 1.1. Kriminologjia–shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale.......... 6 1.2. Kriminologjia – fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit............................9 2. Metodat e kriminologjisë...................................................................................14 2.1. Metodat Kriminologjike sipas karakterit të të dhënave......................................16 2.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike).......................18 3. Zhvillimi i kriminologjisë..................................................................................19 3.1. Periudha parashkencore.....................................................................................21 3.1.1. Periudha e mendimit të filozofik dhe humanist mbi kriminalitetin................21 3.1.2. Shkolla Klasike................................................................................................27 3.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisë.............................................................31 3.2.1. Kushtet historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji............32 3.2.2. Studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale.............33 3.2.3. Përfaqësuesit e shquar të orientimit pozitivist në kriminologji......................37 3.2.3.1. Cesare Lombros ............................................................................................38 3.2.3.2. Enrico Ferri....................................................................................................40 3.2.3.3. Raffaele Garofalo...........................................................................................43 3.2.3.4. Gabriel Tarde.................................................................................................44 3.2.3.5. A. Lacassagne............................. .................................................................45 3.3. Zhvillimi i kriminologjisë në shekullin e XX ...................................................46 4. Teoritë sociologjike.............................................................................................49 4.1. Dezorganizimi social..........................................................................................53 4.2. Teoria e Anomisë e E. Durkheimit.....................................................................56 4.3. Teoria e asociacionit diferencues.......................................................................57 4.4. Teoria e identifikimit diferencues......................................................................60 4.5. Teoria e konfliktit kulturor.................................................................................60 4.6. Teoria e nënkulturës dhe kontrakulturës............................................................61 4.7. Teoria e Anomisë e R.K. Mertonit.....................................................................63 4.8. Teoria e interaksionizmit social.........................................................................65 5. Teoritë biologjike...............................................................................................68 5.1. Teoritë të cilat vejnë në pah mangësitë..............................................................69 3
5.2. Teoritë mbi rëndësinë e ndërtimit fizik (trupor)................................................71 5.3. Teoritë mbi dallimet dhe pengesat.....................................................................72 5.4. Teoritë mbi rolin dhe rëndësinë e kushteve biokimike të jetesës.......................74 5.5. Teoritë psikologjike............................................................................................76 5.6. Teoria Psiko-analitike.........................................................................................77 5.7. Teoria e „Greminës“ (Psikodinamike)...............................................................78 5.8. Teoria e Zhvillimit Moral...................................................................................79 5.9. Teoria e Shkëputjes së Kontaktit Amnor dhe kontakti amnor...........................80 5.10. Teoria e Aftësimit Social.................................................................................80 5.11. Teoritë psikopatologjike..................................................................................81 6. Fenomenologjia e kriminalitetit.......................................................................82 6.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetit............................................................84 6.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetit....................................................94 6.2.1. Fenomenologjia kriminale statika dhe dinamika e kriminalitetit...................95 6.2.2. Statistika dhe dinamika e kriminalitetit…………………………….....….. .. 96 6.2.3 Tipologjitë e kriminalitetit.................................................................................97 6.2.4 Të dhënat krahasuese mbi kriminalitetin ..........................................................99 7. Dimensioni etiologjik i kriminalitetit................................................................100 8. Reaksioni shoqëror ndaj kriminalitetit..............................................................115 8.1. Faktorët e reaksionit shoqëror..........................................................................117 8.2. Kontrolli formal shoqëror ...........................................................................120 8.3. Kontrolli joformal shoqëror..............................................................................124 L i t e r a t u r a..............................................................................................128 4
1. Kriminaliteti dhe kriminologjia “Përse njerëzit i bëjnë keq njëri tjetrit”? Kjo është një prej pyetjeve më të rëndësishme që shtrohet para kriminologëve. Por, kjo pyetje, njëherazi, është edhe pikënisja qendrore prej nga është zhvilluar edhe shkenca e kriminologjisë. Megjithatë, orvatja për ta kërkuar përgjigjen në këtë dhe në pyetjet tjera me përmbajtje të ngjashme ka ekzistuar edhe në periudhat shumë më të hershme, para se të paraqiteshin këto disiplina shkencore. Kërkimi i përgjigjes, shpjegimit dhe zgjidhjes efikase të problemeve të kriminalitetit gjatë historisë ka tërhequr në një masë të konsiderueshme vëmendjen e autoriteteve religjioze, shkrimtarëve, krijuesve të veprave artistike dhe filozofëve. Për fat të keq, sot ekziston një numër i madh kriminologësh të cilët e parashtrojnë këtë pyetje në një mënyrë më ndryshe. Në të vërtetë, sot, kur gara për pasuri materiale paraqet qëllimin themelor të “filozofisë” së funksionimit, jo vetëm të shumicës së individëve, por edhe të organizatave, e madje edhe shteteve, me ç’rast masa, struktura dhe dinamika e kriminalitetit shënon vlera të papara ndonjëherë, gjithnjë e më aktual bëhet parashtrimi i kësaj pyetjeje në mënyrën: ”Përse njerëzit nuk i bëjnë keq njeri tjetrit ?!”. Interesimi i njerëzve të rëndomtë për çështjen e hulumtimit të shkaqeve të sjelljes delikuente mund të reduktohet në disa fusha themelore. Para së gjithash fjala është për interesimin emocional të njerëzve, sepse pa dyshim se krimi, me të gjitha dimensionet e tij, i nxitë fort ndjenjat si të pjesëmarrësit të ngjarjes kriminale, ashtu edhe të të gjithë atyre që njoftohen për ngjarjen e tillë. Përveç kësaj, kriminaliteti paraqet edhe rrezik për sistemin e caktuar të vlerave etike, juridike dhe vlerave tjera shoqërore. Prandaj, për këtë arsye ky fenomen është edhe një nga sferat qendrore të interesimit shoqëror. Kriminaliteti, sidomos aparati shoqëror për luftimin e tij, e ka edhe çmimin e vet gjë që paraqet edhe një nga fushat e rëndësishme të interesimit shtesë të çdo individi apo anëtari të bashkësisë. Por, në fund të fundit mund të thuhet se kriminaliteti ka për pasojë edhe mirëkuptimin midis njerëzve, sepse hulumtimet kanë treguar se komunikimi ndërmjet njerëzve është përmirësuar dukshëm kur ata kenë qenë nën presionet e njëjta apo të ngjashme shoqërore, e kriminaliteti shkakton gjithsesi presion të intensitetit të fuqishëm te pjesa dërmuese anëtarëve të bashkësisë së caktuar. 5
1.1 Kriminologjia - shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale. Kriminologjia, emrin e saj e ka marrë me bashkimin e dy fjalëve nga dy gjuhë të ndryshme: Crimem = lat. Krim dhe Logos = Shkencë (greq. vjetër). Këto e përbëjnë emrin e kësaj disipline. Kriminologjia, në kuptimin me të gjerë, edhe është shkenca mbi krimin. Mirëpo, megjithatë studimi i krimit është bartur edhe në shumë fusha tjera të hulumtimeve shkencore, gjë që për rrjedhojë ka pasur lindjen dhe zhvillimin e shumë disiplinave shkencore, të cilat me detyra dhe qasje të ndryshme metodologjike i janë futur hulumtimit të këtij fenomeni negativ. Për kriminologjinë thuhet se ajo analizon dhe studion kryesit e veprave penale, preventivën kriminale, sociologjinë e së drejtës, proceset shoqërore dhe shkaktarët e kriminalitetit. Prandaj, shumica e autorëve të fushës së kriminologjisë pajtohen se në objektin e kriminologjisë radhiten: krimi si dukuri individuale; krimineli (kryesi i krimit) si autorë i veprës; viktima e krimit - me ç’rast në fokus është marrëdhënia e kriminelit me viktimën; kriminaliteti si dukuri masive dhe reaksioni i individit dhe shoqërisë ndaj krimit dhe kriminalitetit. Sipas një përkufizimi, kriminaliteti paraqet grupin e të gjitha veprimeve që e rrezikojnë dhe/ose dëmtojnë vlerat themelore të njeriut (të mbrojtura me ligj). Ato vlera themelore mund të jenë individuale (jeta e njeriut, integriteti fizik apo trupor, liria, pasuria, siguria etj), apo kolektive - vlerat e përbashkëta (rregullimi shoqëror, siguria e shtetit / institucioni, sistemi ekonomik apo shoqëror i shtetit, etj. Ndonëse kriminologjia, si shumë disiplina tjera shkencore, nuk e ka një përkufizim të përgjithshëm, megjithatë ekzistojnë përkufizime që përfshijnë numrin minimal të elementeve të cilat gërshetohen në këtë shkencë. Këtu do t’i cekim disa karakteristika të cilat gjithsesi duhet të merren parasysh me rastin e tentimit jo vetëm të përkufizimit të kësaj shkence, por edhe me rastin e përcaktimit të detyrës së saj shoqërore dhe shkencore. - Kriminologjia është shkencë e cila analizës dhe studimit të dukurive të caktuara iu qaset në mënyrë inter-disciplinare, multi-disiplinare dhe multi-metodologjike. - Kriminologjia gjithashtu është shkencë edhe fenomenologjike edhe kauzale-gjenetike, sepse studion format e paraqitjes së 6
objektit të saj të studimit dhe hulumton shkaqet e atyre dukurive duke i përcjellë ato me zhvillimin e vet. - Kriminologjia nuk është shkencë juridike, por shkencë mbi përvojat, (shkencë empirike), e cila shërbehet me rezultatet e hulumtimeve empirike dhe me të arriturat e empirizmit. Në kuadrin e ideve dhe mendimeve të shumta lidhur me detyrat e kriminologjisë, dallojmë dy grupe sosh që janë: tradicionale - sipas të cilave detyra e kriminologjisë është zbulimi i shkaqeve të fenomenit krim, dhe botëkuptimi modern, sipas të cilit kriminologjia duhet të orientohet më tepër në çështjen e reagimit shoqëror ndaj kriminalitetit. Në anën tjetër, teoritë kriminologjike sistemohen gjithashtu edhe sipas karakteristikave të caktuara të përbashkëta, madje në masën më së shumti sipas qasjes themelore ndaj shpjegimit shkencor të kriminalitetit dhe luftimit të tij. Ndër përfaqësuesit më të shquar të teorive klasike kriminologjike përmendet Cesare Beccaria (1738-1794); i teorive pozitiviste - Cesare Lombroso (1835-1909), Ndërkaq si shkencëtari më i rëndësishëm i grupit të teorive të reaksionit shoqëror ndaj krimit shquhet Filipo Gramatica (1901-1979). Sot, pozitivistët, neoklasikët, radikalistët, konservativistët, devijantologët, kauzalistët, interaksionistët dhe përfaqësuesit e drejtimeve tjera i bashkon një drejtim i përbashkët - studimi i të gjitha dukurive që kanë karakteristikë “ndëshkimin nga ana e shtetit”. Sipas Petroviqit, dhe Meshkut (2004), vlera e teorive kriminologjike që e studiojnë natyrën e njeriut, psiken dhe prirjen e tij, faktorët ekonomik, kushtet dhe rrethanave sociale, etj. qëndron në përgjigjet e tyre në në çështjet kryesore të kriminalitetit; në konstatimet mbi mundësinë e vërtetimit të aspekteve empirike dhe në arsyeshmërinë e përgjithshme të teorisë si e tillë. Me rastin e vlerësimit të teorisë duhet të pasur parasysh vlerën e këtyre çështjeve dhe dobinë e tyre për zhvillimin e shkencës; mundësinë e falsifikimit të teorisë; përgjithësimet teorike; bashkimin e teorisë me faktet tashmë të njohura; mundësinë e realizimit të saj në jetën e përditshme; praktikat e respektuara dhe në fund mundësinë e realizimit praktik të saj. (aplikueshmërinë). Teoritë kriminologjike, në 7
përgjithësi, merren me studimin e problemeve të kriminalitetit; format e kriminalitetit; studimin e përgjithshëm të kriminalitetit; studimin dhe shpjegimin e sjelljeve individuale të delinkuentëve; pengimin e kriminalitetit dhe me trajtimin dhe ndëshkimin e delinkuentëve. Kriminaliteti si dukuri negative megjithatë ka role të shumëfishta. Një qëndrim kontraverz por shumë të rëndësishëm, lidhur me rolin e kriminalitetit në shoqëri, për zhvillimin historik të kriminologjisë e ka dhënë njëri ndër sociologët më të mëdhenj të kohës së re Emil Dyrkemi, (Emile Durkheim-1858-1917), sipas të cilit kriminaliteti është pjesë përbërëse e të gjitha shoqërive, prandaj, për këtë arsye, grupi që i prinë shoqërisë, format e caktuara të sjelljes i definon si të padëshirueshme dhe si të tilla të ndëshkueshme. Në çdo shoqëri njerëzit janë “individuum”, të cilët për shkak të sjelljes së tyre mund të marrin etiketën e delinkuentit apo kriminelit. Shoqëria e cila unifikon sjelljen dhe nuk lejon individualitetin, i ngjanë shoqërisë së perënduar dhe vendit ku dominon monotoni. Petroviqi dhe Meshku, (2004) kanë theksuar rolet më të rëndësishme që i realizon kriminaliteti në shoqëri duke theksuar se kriminaliteti ndikon në formimin e kriterit për vlerësimin e shoqërisë së mirë dhe shoqërisë së keqe, pra ai është industri e madhe dhe bashkon pjesë të ndryshme të popullatës duke i kontribuuar kështu efektivitetit të jetës shoqërore dhe njëkohësisht është paralajmërim se në shoqëri ka diç jo të mirë, të prapë dhe të keqe dhe paralajmëron se në shoqëri ka diçka të prapë me organizimin shoqëror, madje në fund të fundit masa e caktuar e dukurive kriminale vepron si “ventil sigurues”. Një çështje e rëndësishme për të cilën kriminologët janë duke diskutuar është edhe ajo e natyrës së ligjit dhe përkufizimit të kriminalitetit. Ligjet janë shprehje formale e sistemit të vlerave të forcës sunduese shoqërore të kulturës së caktuar, sipas të cilave, në kuptimin e ngushtë të fjalës, kriminaliteti më së shpeshti nënkuptohen veprat penale. Kështu p.sh. në Kodin Penal të B. H, thuhet se: ” Veprat penale dhe sanksionet penale juridike parashihen vetëm për ato veprime të cilat rrezikojnë apo dëmtojnë liritë dhe të drejtat personale të njeriut dhe të drejtat dhe vlerat tjera shoqërore të garantuara dhe të mbrojtura me Kushtetutën e B. H. dhe me të drejtën ndërkombëtare dhe se mbrojtja e tyre nuk do të mund të realizohej pa forcën penale 8
juridike”1 (Neni .2, par. 1, KP i Bosnjës dhe Hercegovinës). Ligjet përcaktojnë kufirin formal ndërmjet sjelljeve dhe veprimeve të lejueshme dhe atyre të palejueshme. Në literaturë mund të dallohen dy forma të përkufizimit të kriminalitetit: 1) Përkufizimi Juridik i kriminalitetit - përfshinë veprat penale dhe sjelljet tjera të kundërligjshme dhe 2) Përkufizimi Sociologjik i kriminalitetit - përfshinë sjelljet amorale dhe asociale. Vepra penale janë ato vepra të cilat i plotësojnë këto kushte: (1) që ndokujt domosdo t’i jetë shkaktuar dëm; (2) vepra, në kohën e kryerjes, të jetë patjetër e ndaluar me ligj; (3) kundërvajtësi ta ketë pasur domosdo qëllim kriminal; (4) të ekzistojë lidhja midis veprimit dhe pasojës (shkak-pasojë); (5) Sanksioni për kryesin e veprës së tillë të jetë i paraparë me ligj, gjegjësisht vepra si e tillë të jetë kundërligjore e paraparë në bazë të ligjit si vepër penale dhe karakteristikat e saj (veprimi me vetëdije, pasoja, lidhja shkakore, fajësia), të jenë të përcaktuara me ligj, për të cilën ligji parasheh sanksionin penal-juridik, siç është rregulluar me Kodin aktual Penal të Bosnjës dhe Hercegovinës. Si kryes të veprave penale në hulumtimet kriminologjike mund trajtohen të dënuarit, të akuzuarit dhe fajtorët. 1.2. Kriminologjia - fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit. Cilat dukuri dhe rrethana në kohë dhe hapësirë të caktuar mund të përkufizohen si shkaktarë apo faktorë të shkaktimit të sjelljes kriminale? Kërkimi i përgjigjes në këtë pyetje supozon marrjen parasysh të shqyrtimit të dilemave të shumta që paraqiten lidhur me krimin, e të cilat as për së afërmi nuk janë zgjidhur me studimet e deritashme shkencore mbi fenomenin kriminal apo sjelljen kriminale në përgjithësi. 1 Gazeta Zyrtare e Bosnjës dhe Hercegovinës, nr. 3/03, Neni 2., Par. 1. 9
Sjellja kriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukuri masive, nga pikëpamja shkencore, sot studiohet nga një varg disiplinash të shkencave shoqërore, natyrore dhe humanitare. Debatet të cilat zhvillohen lidhur me sjelljen kriminale dhe kriminalitetin fillojnë nga pikënisjet e ndryshme të argumentimeve shkencore gjë që rezulton me një varg të tërë përkufizimesh të cilat këtë fenomene e analizojnë nga aspekti sociologjik, psikologjik, biologjik, antropologjik, juridik, ekonomik dhe shumë aspekte të tjera. Me qëllim të përshkrimit të qasjes heterogjene teorike ndaj përkufizimit të sjelljes kriminale dhe kriminalitetit, në vazhdim të tekstit do të fokusohemi në disa përkufizime të autorëve të rëndësishëm nga mjedisi ynë shkencor, ku pjesa dërmuese e teorive të tilla është e drejtuar në vështrimin e këtij fenomeni nga këndi i ngushtë juridik apo nga këndi i gjerë sociologjik. Sipas Millutinoviqit (1988), i cili konsiderohet edhe pionier i kriminologjisë, në hapësirat e Ballkanit Perëndimor, “kriminalitetin e përbëjnë veprat penale të determinuara si shkelje normash të kodit penal nga ana e personave të cilët quhen delinkuentë (determinim juridik), dhe sjelljet kriminale si produkt i jetës shoqërore në përgjithësi (determinim sociologjik)”. Sipas Singerit, (1994), kriminaliteti “përfshinë grupin e të gjitha fakteve mbi krimin si fenomen individual dhe kriminalitetin si dukuri shoqërore, ...”. Delikti, gjithsesi është veprim i cili pa marrë parasysh a është përfshirë apo jo në kodin penal, si i tillë është në kundërshtim me atë që shoqëria e pret nga anëtari i saj. Me kriminalitetin nënkuptojmë tërësinë e të gjitha delikteve të cilat në një periudhë të caktuar kohore ndodhin në një territor. Një qasje të ngjashme e përfaqëson edhe Mlagjenoviq (1982), sipas të cilit këtij fenomeni duhet doemos t’i qasemi në dy dimensione: a) dimensioni i të kuptuarit të kriminalitetit si dukuri shoqërore dhe b) të kuptuarit e veprës penale dhe personalitetit të kryerësit të saj si fenomen individual. Horvatiq, (1981), gjithashtu niset nga aspekti i njëjtë, i cili thotë: ”Kriminaliteti i ka “dy fytyrat e veta”, gjegjësisht ai nuk është vetëm 10
tërësi e sjelljeve të dënueshme, të ndaluara me kodin penal të një territori dhe të një vendi, por njëkohësisht është edhe dukuri shoqërore masive dhe sjellje individuale e disa anëtarëve të bashkësisë shoqërore në vendin dhe kohën e caktuar. Ignjatoviq, (....), megjithatë, përveç që krimin e konsideron si fenomen individual dhe kriminalitetin si dukuri masive, vëmendjen e tij përqendron në rëndësinë e studimit të delinkuentit si autor i veprës; viktimës së krimit dhe reaksionit të individëve dhe shoqërisë ndaj krimit dhe kriminalitetit. Pas tërë kësaj që u tha mund të përfundohet se kriminalitetin e karakterizojnë dy tipare esenciale: individualiteti i tij (vepra penale dhe kryerësi i saj); dhe tërësia e fenomeneve të tilla individuale në vendin dhe kohën e caktuar e cila karakterizohet me masivitet. Kriminaliteti si fenomen sociologjik e ka gjithashtu edhe karakterin e tij negativ, i cili e nxitë edhe reaksionin e domosdoshëm të bashkësisë, (përmes sistemit gjyqësor gjithsesi), dhe i jep atij dimensionin sociologjik-juridik. Pasi që kemi konstatuar përmbajtjen e fenomenit “kriminalitet”, në vazhdim është i pashmangshëm edhe konstatimi i rëndësisë dhe strukturës së dukurive të cilat i kontribuojnë shkaktimit apo zhvillimit të këtij fenomeni. Pra, dilema e cila më së shpeshti paraqitet gjatë diskutimeve për kriminalitetin i përket dimensionit etiologjik, gjegjësisht degës së kriminologjisë e cila merret me studimin apo analizën e shkaqeve dhe rrethanave të kriminalitetit. Si shembull ilustrues i cili përshkruan rëndësinë e këtij segmenti të kriminologjisë po përmendim Raportin e Komisionit të Kryesisë për Zbatim të Ligjit dhe Administratë Gjyqësore2, të vitit 1967. Pjesa e Raportit e cila e trajton tematikën e përmendur thotë: ”Pyetja më e natyrshme dhe më e zakonshme që e parashtrojnë njerëzit lidhur me krimin është: Përse? Ata këtë pyetje e parashtrojnë edhe kur është fjala për veprat individuale, por edhe kur është fjala për tërësinë e tyre. Në të dy rastet, pothuajse është e pamundur që në këtë të jepet përgjigje. Secili krim individual është përgjigje në situatën specifike të personalitetit. Ai është një tërësi psikologjike dhe emocionale e komplikuar pa masë, e cila iu nënshtrohet presioneve të jashtme komplekse dhe të pa fund. 2 "Crime in America", The Challange of Crime in a Free Society, Report by President's Comission on Law Enforcement and Administration of Justice, Washington, 1967., p.17, marrë nga Gj. Ignjatoviq., Kriminologija, fq. 219. 11
Kriminaliteti përfaqëson një milion përgjigje të tilla. Të kërkosh “shkaqet e krimit vetëm në motivet njerëzore do të thotë të rrezikosh që ato të zhdukën “në pluhurin e padepërtueshëm të psikës njerëzore”. Do të mund të thuhej p.sh. se prirja apo epshi për bixhoz është shkaktar i keqpërdorimit apo përfitimit; ose se varësia nga droga është shkaktar i vjedhjes; ose marrëzia (të krisurit), është shkaktare e vrasjes. Mirëpo, shtrohet pyetja: Çka e ka nxitur epshin, vartësinë dhe marrëzinë? Përse këto janë manifestuar në atë mënyrë dhe në atë moment? Ka krime aq irracionale, të paparashikuara dhe eksplozive dhe aq të papërshtatshme për t’i analizuar dhe shpjeguar sa që vështirë është të pengohen dhe është vështirë për tu mbrojtur nga to, sikurse nga tërmeti apo valët e baticës. Shkaktarët e krimit pra janë të shumtë, të ndërthurur dhe të fshehtë. Për ta kuptuar këtë, individi duhet të grumbullojë të dhënat mbi masën dhe trendët e krimit, të përcaktojë “çmimin e krimit”, t’i studiojë dhe analizojë kushtet e jetës atje ku ai shpërthen, t’i identifikojë kriminelët dhe viktimat e tyre, të konstatohet qëndrimi i shoqërisë ndaj krimit. Asnjë mënyrë e përshkrimit të krimit nuk e skicon atë në mënyrë të mjaftueshme”. Pra, në mësimet në vijim do të përqendrohemi në arsyetimet e teorive mbi shkaqet e kriminalitetit në mënyrë që t’i japim një kontribut qasjes sa më serioze ndaj të gjitha hulumtimeve apo analizave të cilat merren me këtë çështje. Shkaku i krimit apo kriminalitetit mund të përkufizohet si ndryshim objektiv real i cili sjell deri te një dukuri tjetër reale, kurse e cila përsëri në rrjedhën e mëtejme të lëvizjes permanente në natyrë dhe shoqëri deri te ndryshimi i mëtejmë dhe kështu gjithnjë deri në pafundësi (Horvatiq, fq. 93). Ndërlikueshmëria e kriminalitetit të cilin e paraqitëm në mësimet e mëparshme përshkruan më së miri ndërlikueshmërinë e problemit me të cilin ballafaqohemi me rastin e shqyrtimit të shkaqeve të kriminalitetit. Studimin më kompleks për procesin e lindjes së kriminalitetit e ka dhënë Profesor Millan Millutinoviq, përmes sistemit të tij të etiologjisë kriminale, i cili atë sistem e paraqet përmes dy degëve: 1) Degës së Etiologjisë Ekzogjene dhe 2) Degës së Etiologjisë Endogjene.3 3 Sistematizim të ngjashëm hasim edhe te autorët tjerë. Shih te Mllagjenoviq (1982), 12
Përcaktimi i vëllimit dhe intensitetit të veprimit të faktorëve kriminogjen, pas njohjes me përmbajtjen e tyre, paraqet hapin e ardhshëm të rëndësishëm në elaborimin e tematikës nga fusha e etiologjisë së kriminalitetit. Kur diskutohet për vëllimin e faktorëve kriminogjen, këtu, në këtë kuptim, dallojmë dy grupe më të mëdha. Grupi i parë është ai i cili përpiqet që aktivitetin kriminal ta shpjegojë përmes ndikimit të një faktori bazik dhe kjo na paraqitet me emrin «qasja moniste» apo «monokauzale», gjegjësisht interpretim monofaktorial. Interpretimet e këtilla kanë qenë të përfaqësuara edhe në fazat e më hershme të zhvillimit të kriminologjisë pozitiviste. Grupi i dytë, niset nga pikëpamja se për interpretimin e lindjes së kriminalitetit vëmendjen duhet përqendruar te ndikimi i shumë faktorëve të ndryshëm. Këto interpretime mund të quhen vështrime pluraliste të etiologjisë kriminale dhe i përkasin qasjes moderne të studimit, analizës së kushteve dhe shkaqeve të lindjes së kriminalitetit. Në anën tjetër në raport me llojin e ndikimit, mund të thuhet se edhe këtu ekzistojnë dy mënyra të qasjes. Etiologjia e kriminalitetit ka dy sfera të cilat organikisht janë të ndërlidhura. Njëra ka të bëjë me studimin e kriminalitetit nga këndvështrimi i caktuar i strukturës dhe kulturës shoqërore, kushteve të caktuara jetësore, ndikimi i faktorëve të ndryshëm kriminogjenë, ndikimi i botëkuptimeve të ndryshme mbi vlerat dhe konflikti i vlerave dhe çështjeve tjera të ngjashme. Kjo quhet etiologji ekzogjene. Tjetra studion procesin e formimit të personalitetit në drejtim të kryerjes së aktivitete delikuente dhe kriminale apo thënë më saktë studion procesin e “kriminalizimit”, i cili duhet të na sjellë deri te njohuria se përse disa persona kryejnë vepra penale dhe si është e mundur që kushtet e caktuara të një kulture, nga ata, të krijojnë kriminel dhe delinkuent. Në kuadër të kësaj studiohet ndikimi i elementeve dhe vetive personale në sjelljen kriminale. Kjo është sfera e të ashtuquajturës etiologji endogjene. (Millutinoviq 1988, fq. 254). Qasja e këtillë quhet pluralistike apo multifaktoriale dhe si e tillë për herë të parë na paraqitet në rreshtat e Enriko Ferrit, i cili konsiderohet edhe themeltar i këtij studimi në etiologjinë kriminale. Pas shfaqjes së Horvatiq (1981), Ignjatoviq (...) 13
këtij orientimi multifaktorial paraqitet edhe interpretimi mbi intensitetin e veprimit të disa faktorëve apo të disa grupe faktorësh. Këtu gjithashtu mund të konstatohet edhe paraqitja e mendimeve të ndryshme, por përsëri mund të thuhet se pjesa dërmuese e autorëve, në fund të fundit, pajtohen për të ashtuquajturin ndikim zhvillimor të faktorëve të ndryshëm me mundësinë e ndarjes së faktorëve me ndikim më të madh në rastet e caktuara konkrete. Vërehet gjithashtu se në çdo situatë konkrete është e nevojshme që pjesën e vet ta kenë si faktorët individual ashtu edhe faktorët e jashtëm. Pikërisht kjo pikëpamje është edhe më e përfaqësuara, sipas së cilës çdo rast individual duhet të shqyrtohet dhe studiohet ndaras dhe vetëm pas analizës sistematike mund të konstatohet prezenca i ndonjë faktori i cili ka karakter më të madh ndikues. E dyta, dega e kriminologjisë, e pandashme nga etiologjia është fenomenologjia, gjegjësisht grupi i studimeve shkencore mbi fenomenologjinë e kriminalitetit. Kështu Millutinoviq, (1988), pohon se kjo sferë e posaçme e kriminologjisë studion dhe analizon format e dukurive, strukturën, paraqitjen strukturale dhe dinamikën e kriminalitetit. Ndonëse këto dy degë të kriminologjisë, në shikim të parë na paraqiten të ndara, megjithatë këto assesi nuk duhet shikuar si të ndara, para së gjithash për shkak të objektit të tyre të përbashkët të studimit me të cilin ato merren, gjegjësisht për shkak të qëllimit të përbashkët të cilin ato duhet ta përmbushin. Ai qëllim ka të bëjë me kontributin e madh të cilin ato duhet ta japin, përmes studimit sa më të thuktë shkencor, në luftën e gjithëmbarshme shoqërore kundër kriminalitetit. 3. Metodat e kriminologjisë Meqenëse kriminaliteti shfaqet në aspekte të ndryshme, edhe vet qasja ndaj hulumtimit të dimensionit fenomenologjik dhe etiologjik duhet të mbështetet në të arriturat e disiplinave të ndryshme shkencore. Sjellja kriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukuri masive, në njërën anë, karakterizohet me tiparet biologjike, psikologjike dhe psikiatrike, kurse në anën tjetër me karakteristika sociologjike, juridike dhe ekonomike. Studimi i çdo rasti individual apo grupi të sjelljeve delinkuente, siç thekson Mllagjenoviq (1982), shtron nevojën e aplikimit të një numri të madh metodash të cilat aplikohen në shkencat e ndryshme, kurse në kriminologji sot kjo quhet hulumtim kompleks i fenomenit kriminal. 14
Kriminologjia, zakonisht, kur studion rastet individuale, shërbehet me metodat e studimit shkencor të shkencave të cilat për objekt të hulumtimit të tyre gjithashtu e kanë individin. Në anën tjetër, nëse është fjala për hulumtimin e kriminalitetit si dukuri masive shoqërore, atëherë kriminologjia i huazon metodat e atyre shkencave të cilat merren me studimin e shoqërive dhe të dukurive shoqërore. Metodologjia që përdorët më së shpeshti për hulumtime të cilat për objekt i kanë rastet individuale quhet “studim i rastit” apo “metodë klinike”. Studimet e rastit (ang. Case study), në të shumtën e rasteve aplikohen në hulumtimet që kryhen në entet ndëshkimore korrektuese, gjegjësisht në klinikat e specializuara. Me këtë lloj studimi, studiohet personaliteti i delinkuentit së paku nga këndi sociologjik, psikologjik dhe psikiatrik, kurse qëllimi i këtyre studimeve është, marrja e të dhënave mbi karakteristikat themelore të personalitetit të delinkuentit, motivet dhe impulset për kryerjen e veprës kriminale, të analizojë rrethanat në të cilat është kryer vepra kriminale dhe të analizojë karakteristikat e mjedisit social në të cilin kryesi i veprës ka jetuar. Studimet e këtilla shpesh përdoren edhe për hulumtimin e grupeve të delinkuentëve dhe bandave, me vështrim të posaçëm në hulumtimin e procesit të lindjes dhe veprimit të bandës dhe të studimit të rregullave të cilat dominojnë brenda saj. Janë të njohura edhe studimet me anë të aplikimit të ashtuquajturës metodë klinike, e cila analizat kryen në katër faza dhe atë: analiza mjekësore, psikologjike dhe sociale, përcaktimi i diagnozës klinike, dhënia e prognozës sociale për sjelljen e ardhshme të delinkuentit, dhe dhënia e propozimit për trajtimin penologjik të kryerësit të veprës. Metodologjia e hulumtimit të rasteve individuale në kriminologji është karakteristike edhe për nga veprimi metodologjik i cili aplikohet në kuadër të saj. Veprimet më të shpeshta të cilat aplikohen në këtë kuptim janë bisedat (biseda e orientuar, biseda e pa orientuar, pyetjet e qëllimshme dhe mikro-anamneza), vëzhgimi (perceptimi dhe interpretimi i sjelljes së ndonjë personi dhe të reagimeve të tij në rrethanat e caktuara, p.sh. gjatë bisedës, në gjykatë, etj, me ç’rast lëvizjet e vetëdijshme dhe të pavetëdijshme shprehin gjendjen e personalitetit të cilin jemi duke e vëzhguar), analiza psikologjike e veprës penale dhe mënyrës në të cilën është kryer ajo (personaliteti i njeriut shprehet përmes sjelljeve dhe veprimeve të tij, përmes të cilave mund ta njohim më mirë, p.sh. mënyra dhe karakteri i veprës së kryer penale, prirjet dhe motivet e kryerjes së veprës, rrethanat në të cilat 15
është kryer vepra e tillë, etj.), psiko-analiza e personalitetit (përdorimi i testeve të cilat i zhvillon psikologjia, sidomos testet e vetive (inteligjencës, aftësisë së koncentrimit, shpejtësisë së reagimit, testet verbale dhe jo verbale të personalitetit me të cilat respondenti duke dhënë mendimin e vet lidhur me ndonjë veprim, ai njëkohësisht zbulon edhe personalitetin e vet - të ashtuquajturat teste projektuese), analiza e kushteve jetësore (zhvillimi i personalitetit në rrethin social me ç’rast studiohen edhe kushtet objektive dhe subjektive të jetesës). Vëmendja e posaçme drejtohet në disa karakteristika të jetës së respondentit siç është gjendja shëndetësore e tij, rrethi familjar, gjendja ekonomike dhe sociale e familjes së tij, problemet e veçanta në familje, sëmundjet, prostitucioni, delikuenca, alkoolizmi, mësimi dhe puna e tij, shfrytëzimi i kohës së lirë dhe dënimi i mëhershëm i tij. Tërë kjo kryhet për të gjitha fazat e jetës së respondentit. Metodat e studimit të kriminalitetit si dukuri masive orientohen në studimin e strukturës, masës dhe dinamikës së kriminalitetit. Mllagjenoviq (1982) vë në pah, si një nga modelet klasike të këtij lloj hulumtimi, fazat hulumtuese në vijim: Përcaktimi i objektit të hulumtimit dhe qëllimin e hulumtimit; Parashtrimin e hipotezës (supozimet themelore dhe plotësuese); grumbullimin e informatave (përmes vëzhgimit: tërthorazi - dokumentet apo drejtpërdrejtë pjesëmarrja, eksperimenti, krahasimi dhe marrja në pyetje apo intervistomi) dhe në fund analiza dhe sinteza. Metodat statistikore të hulumtimit të kriminalitetit aplikohen me qëllim të përpunimit të informatave mbi kriminalitetin të cilat merren, në njërën anë, nga burimet zyrtare (policia, prokuroria, gjykatat, institucionet për zbatimin e sanksioneve penale) dhe në anën tjetër, nga burimet dhe studimet shkencore me të cilat synohet të arrihet deri te vlerësimi i numrit të errët të kriminalitetit në vendin dhe kohën e caktuar. 2.1. Metodat kriminologjike sipas karakterit të të dhënave Para se të shpjegojmë metodat sipas natyrës së të dhënave do të fokusohemi në disa aspekte themelore të të kuptuarit, njohja e të cilave paraqet supozimet e domosdoshme për fillimin e hulumtimeve kriminologjike. Kriminaliteti është numri i regjistruar i veprave penale 16
në një vend dhe në një kohë të caktuar, kurse koeficienti i kriminalitetit paraqet indeksin e veprave të regjistruara penale të pjesëtuar me numrin e popullsisë «së aftë» në pikëpamje kriminale në 100.000 banorë. Në dhjetë vjetët e fundit, kriminologjia i ka përsosur mjaftë mirë instrumentet e saj hulumtuese. Kjo disiplinë në këtë periudhë pa dyshim ka fituar numër shumë të madh kriminalistësh, sociologësh, psikologësh, pedagogësh dhe juristësh dhe i ka imponuar problemet e veta si diskurs primar i hulumtimit të shoqërisë moderne. Kjo për fat të keq paraqet edhe sfidën më të madhe dhe segmentin më të domosdoshëm të shkencave shoqërore në shekullin XXI. Arsimimi dhe aftësimi për hulumtime në fushën e analizës dhe sintezës të ashtuquajtur ”dukuri (pa) sigurie”, paraqet gurthemelin për studimet kriminologjike sot. Duke pasur parasysh punën në shërbim të zbatimit të ligjit, paraqet ”vetëm shkronjë të zezë në letër” për udhëheqësit në to, nëse harrohet ose shpërfillet arsimimi dhe aftësimi për të hulumtuar, i cili mund të kontribuojë së paku: - të kuptuarit dhe analizën kritike të rezultateve të hulumtimit; - qëllimet që edhe vet të hulumtojmë në mënyrë që t’i kontribuojmë punës më efikase të organeve të kontrollit formal social; - shfrytëzimin e rezultateve të hulumtimit me rastin e nxjerrjes së vendimeve (gjë që në realitet për fat të keq nuk është ashtu as madje 1% të rasteve. Logjika e hulumtimit kriminalistik sipas Gasinit, pasqyrohet përmes të ashtuquajturit ideal i hulumtimit kriminologjik, kurse i tillë është hulumtimi eksplikativ. Ky lloj hulumtimi ofron njohuri “absolute” për dukurinë të cilën e hulumtojmë përmes analizës së etiologjisë së dukurisë dhe të gjitha ligjshmërive të cilat i përkasin asaj dukurie. Të gjitha hulumtimet tjera paraqesin pjesën e eksplikacionit dhe praktikisht janë pjesë përbërëse të hulumtimeve eksplikative. Me hulumtimet eksplikative janë të lidhura edhe hulumtimet: • DESKRIPTIVE - me të cilat përshkruhet dukuria, por nuk shpjegohet ajo; • STRUKTURALE - me të cilat studiohet përbërja e objektit apo dukurisë; • PREDIKTIVE - e cila përdoret për parashikimin e zhvillimit të 17
mëtejmë të dukurisë së hulumtuar; • EKSPLORATIVE - e cila përdoret si metodë provuese apo pilot- hulumtim; Si dhe: • PANELI - me të cilin verifikohen rezultatet që janë arritur nga hulumtimet e mëhershme; • METODOLOGJIKE - të cilat shërbejnë për vërtetimin e validitetit të ndonjë veprimi para se të aplikohet. Kriminologjia bashkëkohore sipas llojit të të dhënave që i hulumton dhe metodave që i zbaton, mund të ndahet njëkohësisht në: a)kriminologji kualitative dhe b)kuantitative. Kriminologjia kuantitative zhvillon analizën sintetike kurse në kuadër të saj edhe “statistikën e lidhjeve” (ang. Statistics of assotiation), e cila vërteton relacionet ndërmjet dy dukurive të ndryshueshme (p.sh. dukurive paralele të përcjelljes së koeficientit të korrelacionit ndërmjet kriminalitetit dhe standardit të jetesës, punësimit, nivelit të arsimimit e të ngjashme). Në anën tjetër me hulumtimet nga fusha e kriminologjisë kualitative, deri te objekti i hulumtimit, arrihet më së shpeshti me anë të të ashtuquajturës snow ball method. Në hulumtimet kriminologjike të dhënat të cilat hulumtohen mund të jenë: individuale dhe shoqërore; të mëhershme apo të tashme dhe primare apo sekondare. 2.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike) Metodat e përfundimit apo konstatimit të cilat zakonisht përdorën jo vetëm në kriminologji por edhe në shkencat tjera janë: deduksioni dhe induksioni, analogjia, analiza dhe sinteza, abstraksioni dhe intuicioni si dhe përfundimi sipas probabilitetit. Përfundimi me anë të deduksionit vlen nëse dëshmojmë se një dukuri vlen për çdo masë të njëjtë në çdo kohë dhe kështu themi se ajo dukuri vlen edhe për çdo rast tjetër individual. Nëse ndonjë dukuri (kriminalitet) e hulumtojmë përmes disa prizmave të saj (fenomenologjike), dhe përfundojmë se krejt çka vlen për një rast (pak a shumë) vlen edhe për grupin e sjelljeve të tilla në tërësi, kjo është mënyra induktive të hulumtimit. 18
Përfundimi sipas analogjisë, kryesisht, është mënyra më e shpeshtë e përfundimit, prandaj për këtë fakt është edhe “mysafiri më i shpeshtë i kriminologjisë” dhe rezulton nga proporcionaliteti i vetive të përbashkëta të vërejtura të një dukurie m ç’rast shkohet nga e veçanta te e veçanta. Analiza përbëhet nga zbërthimi real (objektiv) i elementeve të ndonjë dukurie duke ia shtuar të ashtuquajturin zbërthim ideor (subjektiv), në mënyrë që të njihet kauzaliteti i dukurisë dhe i pjesëve të saj përbërëse. Ndërkaq sinteza paraqet metodën analitike - sintetike të hulumtimit me të cilën elementet përbërëse të një dukurie globalizohen dhe konsiderohen si tërësi unike. Abstraksioni paraqet veprim ideor të ndarjes së të përbashkëtës, esenciales dhe të përgjithshmes duke e flakur njëherazi, te disa dukuri, individualen dhe të parëndësishmen. Në anën tjetër, intuicioni paraqet veti mendore të hulumtimit, talentin e saj i cili zakonisht është në proporcion të drejtpërdrejt me përvojën hulumtuese (numrin e tentimeve), të cilat sjellin deri te zgjidhja e problemit “rrugës së shkurt” pa e ditur “rrugën përmes së cilës është zgjidhur tërë kjo”. Përfundimi sipas probabilitetit është një veprim shumë i varur nga hipotezat dhe qëllimet tona të hulumtimit. 3. Zhvillimi i kriminologjisë Në zhvillimin e kriminologjisë si disiplinë e posaçme shkencore kanë lënë gjurmët dhe kontributin e tyre të madh shumë personalitete të njohura të kësaj fushe. Këtu ne do t’i përmendim tri personalitetet më të shquara, të cilët në mënyrë specifike i kanë kontribuuar zhvillimit të kësaj shkence me studimet e tyre për kriminalitetin dhe trajtimin e tij. Cessare Beccaria, me veprën “Dei Delitti Delle Pene“ (1764.), ka shënuar një periudhë të madhe dhe i ka dhënë kontribut të fuqishëm paraqitjes dhe zhvillimit të këtij drejtimi, i cili në literaturën kriminologjike por edhe në atë penale-juridike është i njohur si Shkollë Klasike. Personaliteti tjetër është Paul Topinard, i cili në veprën e tij „Antropologjia“ (1879), për herë të parë përmendi emrin kriminologji, me ç'rast edhe na paraqitet kjo fushë shkencore si sferë e veçantë. 19
Dhe pikërisht në këtë drejtim edhe Raffaele Garofalo, e ka botuar veprën me titull „Kriminologjia“ (1885), me të cilën fillon një periudhë krejtësisht e re me të gjitha karakteristikat e saj në pikëpamje të shpjegimit dhe qasjes ndaj kriminalitetit, si dhe një periudhë me detyra të definuara rishtazi të cilat kjo shkencë i merr në zinxhirin e shkencave tjera që merren me dukurinë e krimit si fenomen individual, gjegjësisht me kriminalitetin si dukuri masive. Debatet e para shkencore lidhur me shkaqet e kriminalitetit paraqiten në fund të shekullit XIX. Mirëpo, megjithatë në atë periudhë rolin dominues në shpjegimin e këtyre dukurive e kishin përfaqësuesit e Shkollës Klasike. Shkolla Klasike, siç është e njohur mirë, ka lindur me aplikimin e parimeve të Revolucionit Borgjez Francez, në fushën e legjislacionit penal, kurse shpjegimet e veta i bazon ekskluzivisht në interpretimet dogmatike të veprës penale: ndëshkim dhe ligjit Pra, në fenomenet ligjore. Një qasje e tillë nuk dha rezultate të rëndësishme, sidomos gjatë shekullit të XIX, prandaj shoqëria e atëhershme e përfshirë nga vala e furishme e Revolucionit Industrial dhe zhvillimit të komunikimeve, u ballafaqua me një ngritje të theksuar të kriminalitetit. Mos efikasiteti i sistemit në reagimet ndaj sjelljeve kriminale, gjithnjë e më tepër, e shtyri Shkollën Klasike që të propozojë metoda dhe qasje të reja në përgjithësi në aspektin e trajtimit të këtij fenomeni negativ shoqëror. Zhvillimit pozitivist të kriminologjisë një shtytje të rëndësishme asokohe i dha edhe zhvillimi i gjithëmbarshëm i disiplinave të ndryshme të shkencave natyrore dhe shoqërore. Kurse në këtë drejtim, sidomos, kontributin më të madh e dha aplikimi i metodës së hulumtimit empirik në shkencat shoqërore. Është mirë e njohur se metodat pozitiviste aplikimin e vet të parë e gjeten në shkencat natyrore si: fizikë, kimi, biologji, duke i gjetur shumë shpejtë përkrahësit e tyre edhe në radhët e sociologëve. Me qëllim të një vështrimi më të qartë të zhvillimit të kriminologjisë si sferë e posaçme shkencore, këtë segment do ta trajtojmë me rastin e shpjegimit të karakteristikave të zhvillimit në të ashtuquajturën periudhë parashkencore; periudhë shkencore apo periudhë të kriminologjisë pozitiviste. 20
3.1. Periudha parashkencore. Kriminologët tradicionalisht pajtohen se fusha e tyre si shkencë ka lindur në shekullin e XVIII, kur Cessare Beccaria, themeloi shkollën të cilën ne e njohim si Shkollë Klasike e kriminologjisë. Mirëpo, nëse shikojmë se çfarë kanë thënë disa mendimtarë shumë më herët për krimin, atëherë duhet edhe ta rishqyrtojmë këtë qëndrim. T’i kthehemi p.sh. për një çast tezës: ”Fëmijët e dëshirojnë bollëkun. Ata kanë qëndrim të keq, i shpërfillin të vjetrit. Ata u kundërvihen prindërve të tyre duke llomotitur para se të socializohen... dhe i tiranizojnë mësuesit e tyre...”, e cila mund të pasqyrojë përshkrimin e parë modern të delikuencës së të miturve të cilin e ka vënë në pah Sokrati para afër 2300. vjetësh, 470-399. p.e.s, (Adler et al. 1991. fq. 57). Ndonëse shpesh pranohet se kriminologjia bashkëkohore është zhvilluar kryesisht pas themelimit të Shkollës Klasike, ekziston një varg dokumentesh për kriminalitetin, (shkaqet, format, trajtimi i tij, etj.) nga periudhat e mëhershme të cilat në mënyrë të konsiderueshme i kanë kontribuar zhvillimit të gjithëmbarshëm të kësaj shkence. Nëse shikojmë në retrospektivë të historisë do të vërejmë se filozofët dhe mendimtarët si Sokrati, Platoni dhe Aristoteli kanë dhënë mendime të rëndësishme lidhur me këtë fenomen, madje disa ide që ata qysh atëherë i kanë plasuar, e kanë gjetur vendin e tyre në shkencën tonë edhe në ditët e sotme. Sidomos janë të rëndësishme ato ide të cilat kanë të bëjnë me shkaqet e lindjes së krimit, për të cilat lirisht mund të themi se si të tilla janë ndërtuar dhe plotësuar ndër shekuj deri në ditët e sotme. Për këtë arsye këtu edhe ne do të fokusohemi në shkrimet e kësaj fushe nga kohërat e mëhershme të civilizimit të cilat përmenden më së shpeshti, duke i trajtuar ato më hollësisht në kapitullin: “Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik dhe humanist mbi kriminalitetin”. 3.1.1. Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik-humanist mbi kriminalitetin Hamurabi ka qenë një sundimtar i cili ka vdekur në vitin 1750. p.e.s.4 Ky sundimtar biblik është i njohur si autor i Kodit i cili ishte shkruar në shtylla të larta 2,25 metra. Ky Kod përmbante 282 nene, kurse si 4 Mbreti i Babilonisë i cili ika shkruar ligjet e shteteve të vjetra Sumerit dhe Mesapotamisë. 21
qëllim themelor në të theksohej mbrojtja e sistemit shoqëror përmes pengimit të dhunës së më të fuqishmëve mbi ata më të dobëtit (me çka është theksuar parimi i së drejtës). Për kriminelët kanë qenë të parapara dënime të ashpra, siç ishe dënimi me vdekje, prerja e ekstremiteteve, djegia me hekur të skuqur, dëbimi, kurse ky kod ka dhënë edhe shpjegimet lidhur me shkaqet e krimit, gjegjësisht lidhur me dhunën e keqe të kryerësve e cila është e domosdoshme të ndëshkohet për tu shmangur hakmarrja, gjegjësisht për t’iu siguruar satisfaksioni viktimës. Kësaj kategorie të fundit, gjegjësisht viktimave gjithashtu u është kushtuar një vëmendje e rëndësishme dhe është e njohur se ky Kod, i është kushtuar viktima, sepse dispozitat e tij kanë obliguar edhe kompensimin e dëmit të shkaktuar me vepër penale. Platoni,5 (428-347 p.e.s) pohonte se kriminaliteti është shprehje e përbuzjes e cila rezulton nga natyra njerëzore, kurse për dënimin pohonte se ai e ka preventivën si funksion themelor. Ky, në masën më të madhe, njihet si themeltar i individualizmit për shkak të tezës së tij të njohur sipas së cilës ”krimi është pasojë e faktorëve të brendshëm, për çka dënimin duhet përshtatur gjendjes psikike të kryerësit konkret të tij”. Aristoteli6 (384-322 p.e.s) i ka klasifikuar ligjet në ligje natyrale dhe artificiale. Sipas tij ligjet natyrale duhet t'i mbrojnë vlerat universale, të pranuara. Ndërsa me ligje artificiale duhet të krijohet barazia dhe drejtësia. Sipas tezës së tij “njeriu nuk do të bëhej kriminel sikur ta kuptonte se nga vepra penale ka më tepër dëm sesa dobi“. Ky merret si themeltar i utilitarizmit në fushën e luftimit të krimit, sepse si shkaktar themelor të krimit e thekson çoroditjen morale të individit në kushte të caktuara të jetës shoqërore. Ciceroni7 (106-43 p.e.s.), si një nga shkaqet kryesore të krimit e konsideronte mosndëshkimin e tij. Prandaj, ai insistonte në dënim të pashmangshëm, duke potencuar nivelin e lartë të përgjegjësisë së të gjitha strukturave të bashkësisë, të ngarkuara për zbatim të ligjit. Seneka8 (viti 4 p.e.s- 65 pas. e. s). Është e njohur thënia e tij: 5 Filozof i vjetër i Shtetit të Athinës, nxënës i Sokratit dhe mësues i Aristotelit. 6 Një nga filozofët më të mëdhenj të Athinës së lashtë, nxënës i Platonit, kurse mësues i prijësit ushtarak, të famshmit Aleksandër i madh (Alexander the Great). 7 Marcus Tullius Cicero, senator i njohur i shtetit të Romës së Vjetër. 8 Lucius Annaeus Seneca, senator dhe filozof i njohur romak. 22
„Meqenëse krimi është shprehje e gabimit të individit, si qëllim kryesor i dënimit duhet të jetë përmirësimi“. Për këtë arsye, ky mund të konsiderohet si njëri nga pionierët e mendimit resocializues si qëllim kyç i aplikimit të sanksionit penal. Periudha e mesjetës9 shënon një pikëpamje pothuaj krejtësisht të ndryshme ndaj studimit dhe interpretimit të shoqërisë dhe dukurive që e rrethojnë njeriun në raport me mendimet e njohura dhe të shkruara të periudhave të mëhershme. Në atë periudhë rolin dominues edhe në këtë segment të jetës njerëzore e kishin institucionet religjioze. Në pikëpamje të studimit të kriminalitetit dhe krimit si dhe të trajtimit të gjithëmbarshëm të krimit dhe hulumtimit të tij, gjykimit dhe ndëshkimit të tij, në literaturën kriminalistike mund të hasen një varg karakteristikash të kësaj periudhe. Më të rëndësishmet nga këto janë: të gjitha idetë për kriminalitetin e periudhës së mëhershme plotësisht u flakën dhe u harruan; nuk ekzistojnë ligje të shkruara nga ajo periudhë; në atë periudhë mbrohej interesi i shtetit dhe sundimtarit, religjioni, morali, personaliteti dhe prona; dominonte juridiksioni i kishës, zbatimi i të drejtës kanonike; hipertrofia e inkriminimit religjioz; pabarazia para gjykatës; inkuizicioni; zbatimi i dënimeve të mizore. Ky segment në zhvillimin e studimit njerëzor të krimit dhe reagimi lidhur me këtë është i rëndësishëm në masën më të madhe sepse asokohe pikërisht Shkolla Klasike paraqitet si reaguese e fuqishme ndaj këtij sistemi. Në literaturën kriminologjike shënohen disa teza nga jeta e dy autoriteteve teologjike të asaj periudhe: Shën Augustinit dhe Toma Akuinit. Shën Augustini10, (354-430). Është e njohur vepra e tij “Mbi Shtetin e Zotit” (Drejtësia Hyjnore). Ai konsideron dhe angazhohet për dënimin dhe shpërblimin si qëllime të ndëshkimit për krimin e kryer. I kundërvihet dënimit me vdekje duke pohuar se kryesi me anë të këtij dënimi lirohet nga vuajtja të cilën ai me krim e ka “merituar”. Shën Toma Akuini (Thomas Acuinas)11 (1225-1274). Është e njohur vepra e tij me titull “Summa Theologica”. Ky ndër të tjera, është 9 Zakonisht përfshinë periudhën kohore prej shek.V p.e.s., e shënuar me rënien e Perandorisë Romake të Perëndimit, e deri në fund të shek. XVIII, gjegjësisht revolucioneve borgjeze në Evropë. 10 Saint Augustine , njëri ndër shenjtërit më të famshëm të kohës së vjetër i kishës katolike.. 11 Saint Thomas Aquinas , teolog Italian i njohur si Doctor of the Church. 23
angazhohet për një të drejtë ndëshkimore relative, pra për ndëshkimin e veprave të cilat rrezikojnë shoqërinë njerëzore dhe të cilat për këtë fakt janë të drejtuara kundër vullnetit të zotit. Periudha e gjatë e inercionit dhe e asfiksisë intelektuale e shekujve të mesjetës e cila edhe mendimin kriminologjik e mbylli në suazat e ngushta të rezonimit mistik dhe tradicional, nxiti vërshimin e vërtetë të filozofisë dhe shpërthimin e aktivitetit të filozofëve dhe shkencëtarëve që në fillim të shekullit të XVI. Prandaj, shumë ide përparimtare mbi humanizimin e legjislacionit penal u manifestuan qysh në kohën e sistemit shoqëror feudal për të vazhduar në kontinuitet me punimet e filozofëve progresiv të mëvonshëm dhe të juristëve, empiristëve, racionalistëve e shumë mendimtarëve tjerë shoqëror, të ndryshëm, të shekullit XVII-XVIII, (Mllagjenoviq, 1982, fq. 49). Kështu, Karzovi, në Gjermani propozoi aplikimin e metodave empirike në të drejtën penale, kurse në anën tjetër, Ejro, në Francë, thekson idetë përparimtare për të drejtën procedurale më efikase, ndërkaq Mateus, në Holandë, angazhohet për aplikimin e metodave sintetike ligjore në të drejtën penale. Në këtë periudhë drejtohen edhe kritikat e para në llogari të ”glosatorit”12 në Itali. Madje nga inspirimi me idetë e reja përparimtare, në Rusi më 1648. nxirret përmbledhja e re e ligjore e quajtur ”Depozitimi”. Për themelimin dhe të bazuarit e shkollës klasike dhe për nismën e gjithëmbarshme të ndryshimeve që u kurorëzuan në fillim të shekullit XVIII dhe në fund të shekullit XIX me revolucionet borgjeze në Evropë meritat më të mëdha u përkasin punimeve dhe studimeve të plejadës së filozofëve dhe mendimtarëve të asaj kohe. Në vazhdim të tekstit do të vejmë në pah personalitetet e shquara të cilat kanë lënë gjurmët më të thella në zhvillimin jo vetëm të kriminologjisë, por edhe të shkencave shoqërore dhe penale-juridike në përgjithësi. Tomas Mori (1478-1535). Është autor i “Utopisë” së njohur. Konsiderohet si njëri ndër themeluesit e etiologjisë kriminale, sepse ai duke studiuar rrethanat ekonomike në Angli, u përpoq t’i konstatojë shkaqet e veprave penale kundër pasurisë. Gjithashtu i prirë nga humanizmi ky propozoi shndërrimin e dënimit me vdekje, në dënim me punë të detyrueshme. Pra, kërkonte që dënimi t’i kontribuonte 12 Glosatorët, interpretuesit e kodit fetar-"Kanonit” 24
qëllimit të përmirësimit të kryerësit të veprës, me çka zë fill ideja e dënimit «privim nga liria». (Ignjatoviq 2005. fq. 149). Ky është përfaqësues i madh i tezës se ”shkaqet e kriminalitetit gjenden në shoqëri”, prandaj angazhohet për zbutjen e sistemit të ndëshkimit. Frensis Bekoni (Francis Bacon) (1478 – 1535). Ky propozon reformën e sistemit, deri te e cila do të arrihej me studimin e sistemit shtetëror, me ç’rast qëllimi kryesor do të ishte vendosja e një drejtësie të tillë prej së cilës shoqëria do të kishte dobi. Hugo Grotius (1583-1645). Ky është personalitet shumë i rëndësishëm në zhvillimin e mendimit kriminologjik, kurse me teoritë u angazhua për vendosjen e masës së arsyeshme të sanksionimit duke propozuar që dënimi të formohet ashtu që të ndikojë në përmirësimin e fajtorit. Është përfaqësues i teorisë së të drejtës natyrore, sipas së cilës prioritet shoqëror do të ishte mbrojtja penalo-juridike e të drejtave të mirënjohura, në mesin e të cilave nuk llogaritet e drejta e besimit (ana teologjike), me çka ai kritikoi rolin dhe “rëndësinë” e institucioneve religjioze dhe atë jo vetëm në sistemin penalo-juridik, por edhe në sistemin shtetëror në përgjithësi. Thomas Hobbes (1588-1679). Është materialist i njohur anglez dhe filozof politik. Ky është angazhuar për një sistem kundër torturës, kundër zbatimit të dënimit masiv me vdekje dhe kritikonte disproporcionin midis peshës së dënimit dhe peshës së veprës penale. Angazhohej për ligje të ashpra, të cilat do ta mbanin rendin në shoqëri dhe do të hartoheshin nga individët “egoist”. Xhon Lloku (John Locke, 1632-1704). Është filozof dhe empirist anglez i cili konsideronte se dija themelore buron nga përvoja duke theksuar se vetëm ligji mund të jetë bazë për ndëshkim. Ai pohonte se të gjithë qytetarët janë të barabartë para ligjit dhe se duhet të ekzistojë proporcionaliteti midis peshës së veprës penale dhe llojit apo masës së dënimit. Karl Monteskie (Charle Montesquieu, 1689-1755). Është filozof politik francez dhe protagonist i idesë së ndarjes së pushtetit ekzekutiv nga gjyqësori dhe legjislativi. Është i njohur me veprën e tij “Fryma e Ligjit”, në të cilën kritikon arbitraritetin gjyqësor të ligjvënësit. 25
Gjithashtu ky ishte angazhuar për humanizimin e procedurës penale dhe ishte kundër dënimit mizor, kundër formalizmit dhe abstraksionit të ligjit penal. Ky kërkonte që “ligji penal duhet të jetë në frymën e specifikave historike, shoqërore, dhe specifikave tjera të vendit”. Francois Voltaire (1694 - 1788). Ishte shkrimtar francez që iu kundërvu legjislacionit absolutist penal feudal, mostolerancës dhe skëterrës religjioze. Krahas kësaj ky u angazhua fuqishëm për individualizimin e ndëshkimit dhe për përshtatjen e tij prirjeve të fajtorit të cilat ai i ka manifestuar me rastin e kryerjes së veprës kriminale. Zhan Zhak Russo (Jean-Jacques Rousseau, 1712 - 1778). Është filozof dhe shkrimtar francez, idetë e të cilit e inspiruan Revolucionin Borgjez Francez. Është autor i veprës së njohur ”Mbi Kontratën Shoqërore”. Idetë e veta mbi kontratën shoqërore, (të qytetarëve dhe shtetit), i shfaq përmes tezës: - çdo njeri ka të drejtë të mbrohet nga çdo sulm; - individi heq dorë nga e drejta e mbrojtjes në dobi të bashkësisë; - shoqëria/shteti e ka të drejtën e represionit (merr përgjegjësinë për të), duke aplikuar dënimet ndaj kryesve të veprave penale. Immanuel Kant (1727-1804) dhe Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 - 1831). Këta dy filozof gjerman janë përfaqësues të rrymës reaksionare të cilët theksojnë se dënimi duhet ta ketë funksionin e dhunës dhe se ky duhet të jetë qëllim i tij; se me ndëshkim vendoset sistemi i çrregulluar moral (p.sh. për veprat penale të vrasjes propozojnë dënimin me vdekje; për dhunim propozojnë kastrimin, etj.) Cesare Beccaria (1738 - 1794). Ky iluminist italian në veprën e tij të njohur “Dei Delitti e Delle Pene“, kritikon ashpër arbitraritetin e gjyqtarëve të atëhershëm dhe angazhohet për afirmimin e të drejtave individuale të njeriut në sferën e legjislacionit penal, duke kritikuar njëherazi edhe aplikimin masiv të dënimit me vdekje dhe dënimit të fëmijëve dhe të sëmurëve psikik. 26
Esej, para së gjithash i është përkushtuar zgjidhjes së çështjeve politike dhe kriminale. Beccaria krahas kërkesës për respektimin e ligjshmërisë (“çdo qytetarë duhet të njoftohet për fajësinë dhe pafajësinë e vet”, paraqitet kundër të drejtës së gjykatës për ta interpretuar kuptimin e dispozitës dhe shfrytëzimin e analogjisë). Ky ka shqyrtuar dhe legjitimitetin e normave të së drejtës penale me ç’rast thotë: “As ai i cili është kompetent për nxjerrjen e tyre në këtë aspekt nuk duhet të jetë plotësisht i lirë. Vullneti i tij duhet të jetë i kufizuar me arsyeshmërinë etike të normave”. Ligjet duhet të bazohen në moral, gjegjësisht në përshtatjen e natyrës biologjike të njeriut dhe instinktit të tij për të qenë i lirë me kërkesat e jetës shoqërore. (Ignjatoviq, 2005. fq. 150). Përveç kësaj, ky ka theksuar se dënimet duhet të jenë të dobishme dhe t’i plotësojnë kushtet si vijon: domosdoshmëria; proporcionaliteti; zbatimi pa përjashtim; urgjenca; shqiptimi publik; karakteri personal. Ky është marrë edhe me shkaqet e krimit, preventivën e dënimit, llojet e dënimeve ligjore-krimianle dhe me tipologjinë e krimit. Anselm Foeurbach (1775-1833). Është i njohur si themelues i Teorisë mbi qëllimin e dënimit/ preventiva e përgjithshme me detyrim psikik. Është autor edhe i parimit themelor penal-juridik ”Nullum Crimen Nulla Poena Sine Lege” i cili ka lindur si sintezë e punimeve të pararendësve të tij: (Platon, Aristotel, Grotius, Beccaria) pra, si sintezë e idesë mbi theksin e rëndësisë së detyrimit psikik si element themelor i ndëshkimit. 3.1.2. Shkolla Klasike Të menduarit sistematik mbi krimin dhe mënyrat e luftimit të tij fillon me Shkollën Klasike. Ajo paraqet formën e parë adekuate apo sistemin e të menduarit kriminologjik për, mu sikurse hebraishtja, greqishtja dhe latinishtja që shënojnë gjuhët klasike, sepse me to edhe fillon të shprehurit e të gjitha kategorive të mendimeve abstrakte. Nga aspekti i klasifikimit të orientimeve teorike në shkencat penale, kjo Shkollë, më parë do të ishte penale-juridike se sa shkollë kriminologjike. Mirëpo, edhe përkundër asaj që nuk merret në mënyrë eksplicite me shkaqet dhe format e paraqitura të sjelljes kriminale, në kriminologji duhet të flitet për Shkollën Klasike sepse ajo ka krijuar supozimet për zhvillimin e kësaj shkence (Ignjatoviq,2005,fq..149-150). 27
Nga fundi i shekullit XVIII deri në gjysmën e shek. XIX, shkenca e të drejtës penale zhvillohet në një sistem krejtësisht logjik dhe të rrumbullakuar, të njohur me emrin Shkolla Klasike e të drejtës penale. Sipas saj, të drejtat e njeriut dhe të qytetarit janë në plan të parë të të gjitha preokupimeve të shkencës penale-juridike. Me fjalë tjera, Shkolla Klasike e të Drejtës Penale ka lindur në procesin e luftës për mbrojtje të ligjshmërisë dhe personalitetit, gjë që në të vërtetë, kjo e përfaqësonte përmbajtjen e Programit Politik të Revolucionit Borgjez Francez (Mllagjenoviq, 1982, fq. 53). Me Revolucionin Borgjez francez u proklamuan tri parime kyçe në organizimin e bashkësisë shtetërore, të cilat ishin: a) ligjshmëria; b) liria; c) barazia. E inspiruar nga ky parim, më 26.08.1789, u lind edhe e ashtuquajtura “Deklaratë mbi të Drejtat e Njeriut dhe Qytetarit”, përmbajtja themelore e së cilës ishte: - përgjegjësia nuk mund të shtrihet në bindjet e individit; - me ligj rregullohen vetëm sanksionet e nevojshme dhe të domosdoshme; - ndëshkimi po, por vetëm sipas ligjit; - dënimi të jetë proporcional me peshën e veprës; - të gjithë qytetarët janë të barabartë në aspektin e ndëshkimit dhe të mbrojtjes; - individualizimi i dënimit; - dënimi me vdekje pa torturë. Shkolla klasike në pjesën më të madhe të saj ishte reaksion ndaj të “drejtës penale feudale”, ndërsa ishte e orientuar sidomos në ndryshimet e disa negacioneve të kësaj periudhe siç ishin: - mosekzistimi i ligjit të shkruar penal; - arbitrariteti i pakufizuar i gjykatës; - pabarazia para gjykatës; - numri i madh i inkriminimeve religjioze; - ngushtimi i kornizës ligjore të aplikimit të dënimit me vdekje; - ndarja e kishës nga shteti; 28
- aplikimi i dënimeve mizore. Tezat kyçe të Shkollës Klasike ishin: • të gjithë njerëzit,(prandaj edhe kriminelët), zgjedhin lirisht rrugën e vet midis konformizmit dhe kriminalitetit, varësisht nga ajo se cila rrugë besojnë ata do t'iu sjell më tepër fitim; • Kryesit e veprave penale nuk janë viktima të rrethit të tyre; • Kryesit e veprave penale nuk janë të pafuqishëm dhe në ta nuk ndikojnë fuqitë mbinatyrore; • Çdo vepër penale është pasojë e vullnetit të lirë sepse është kryer me vetëdije, kurse motivi ka qenë i kushtëzuar, para së gjithash, me parimin e dhembjes dhe kënaqësisë. Sistemi i ri juridiko-penal i instaluar me Shkollën Klasike ka pasur ligjet e ndara në dy pjesë: 1) Pjesa e dënimeve (e përgjithshme); dhe 2) Pjesa e veprave penale dhe dënimeve (e posaçme). Një sistemim i ngjashëm njihet edhe te ligjet bashkëkohore penale. Legjislacioni i ri penal gjithashtu karakterizohet me norma të cilat udhëzojnë në ndëshkim human; parashihet regjimi i ri ndëshkues për të mitur, pastaj parashihen dispozitat mbi përgjegjësinë penale të bashkëpjesëmarrësve. Në ligje penale është themeluar instituti i përgjegjësisë penale, kurse veprat me paramendim dhe me pahir janë futur në pjesë të posaçme të ligjit penal. Vepra penale dhe dënimi, konsiderohen ekskluzivisht si fenomene juridike, kurse gjykata është ekskluzivisht e kufizuar, pra që të shqiptojë dënimin rreptësisht sipas ligjit. Në frymën e humanizimit të gjithëmbarshëm të marrëdhënieve midis njerëzve, në shtetet e reja borgjeze, Shkolla Klasike përpiqej që, me intervenime konkrete në legjislacionin penal, ta humanizojë politikën ndëshkimore. Kështu ajo e futi sistemin e dënimeve fikse, i cili parashihte dënime të njëjta për kryesit e veprave të njëjte penale, me të cilat përcaktohej përgjegjësia e njëjtë penale përmes aplikimit të postulatit indeterminues mbi vullnetin e lirë të barabartë me rastin e kryerjes së veprës penale. Krahas kësaj, hiqet (abrogohet) dënimi trupor (torturimi), kurse korniza ligjore për zbatimin e dënimit me 29
vdekje ngushtohet në mënyrë drastike. Zbatimi i dënimit me vdekje reduktohet vetëm në disa forma, kurse paralelisht, për herë të parë futet dënimi «heqje lirie». Para përcaktimit të dënimit, gjykata obligohet që dënimin ta shqiptojë në përputhje me natyrën e veprës së kryer penale, kurse barazia me rastin e shqiptimit të dënimit paraqitet si imperativ themelor, jo vetëm i gjykatës, por edhe i politikës së tërësishme të luftimit të kriminalitetit. Dënimet janë të parapara vetëm me ligj, kurse parashihen edhe dispozitat të cilat obligojnë për shqiptimin publik të dënimit, edhe në vendin e kryerjes së veprës penale. Politika ndëshkimore e Shkollës Klasike definohet me postulatin:”dënimi shqiptohet për shkak të gabimit e jo me qëllim që të mos gabohet”, gjegjësisht qëllimi i dënimit është i dyfishtë dhe ka të bëjë me: a) hakmarrja - nga aspekti i atij që ndëshkon; b) vuajtja e dënimit- nga aspekti i atij që dënohet. Në analizat e mëvonshme janë konstatuar edhe shumë lëshime dhe zemërime ndaj studimeve dhe praktikave të instituteve ligjore të Shkollës Klasike, kurse ndër to më të rëndësishmet ishin: paraqitja e veprave penale dhe dënimeve ekskluzivisht si fenomene juridike; fajtori ekzistonte jashtë realitetit në supozimet metafizike mbi veprat penale dhe ndëshkimet- harrohet personaliteti i fajtorit; përmes studimit mbi”vullnetin e lirë” plotësisht harrohen shkaqet që e shkaktojnë kriminalitetin; represioni ndëshkues është bazë në luftën kriminalo-politike për pengimin e kriminalitetit; karakteri shoqëror i kriminalitetit ka munguar plotësisht; nuk ekzistojnë parakushtet për hulumtimin shkencor të kriminalitetit. Është me rëndësi që këtu të theksohet roli dhe përmbajtjet themelore të drejtimit i cili paraqitet si përpjekje për tejkalimin e mangësive të Shkollës Klasike. Fjala është për të ashtuquajturën Shkollë Neoklasike, e cila u lind nën presionin e shoqërisë për shkak të mosefektivitetit të Shkollës Klasike në luftimin e kriminalitetit, nga njëra anë, dhe rezultateve gjithnjë më të rëndësishme të hulumtimeve shkencore nga fushat tjera të cilat tregonin se kriminaliteti si dukuri masive, gjegjësisht sjellja kriminale si fenomen individual nuk mund të shpjegoheshin me studime identerministe për vullnetin e lirë absolut si forcë lëvizëse themelore e aktiviteteve njerëzore, në anën tjetër. Në 30
vazhdim të tekstit, do tu kushtojmë vëmendje të posaçme në kapitullin në vijim këtyre studimeve empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale. Shkolla Klasike gradualisht largohet nga zgjidhjet dogmatike dhe metafizike të shkollës klasike, por edhe matej e ruan indeterminizmin. Duke ju falënderuar kësaj shkallëzohet edhe përgjegjësia penale: përgjegjësia; përgjegjësia e zvogëluar, dhe përgjegjësia e plotë. Në të drejtën penale për herë të parë përmendet instituti: tentim, bashkëpjesëmarrje, rrethanë, kurse karakteristikë negative është këtu se ky sistem i të peshuarit të vullnetit të lirë karakterizohet si abstrakt dhe joreal. 3.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisë Zhvillimi i kriminologjisë në dritën e studimit pozitivist të njeriut, sjelljes së tij dhe rrethit të tij, gjegjësisht lidhjeve shkak-pasojë, të cilat krijohen midis tyre e hap pjesën më të rëndësishme të zhvillimit të kësaj shkence në periudhën më të re kohore. Hulumtimet e kriminalitetit dhe sjelljes kriminale në metoda empirike i kontribuojnë krijimit të shumë drejtimeve, orientimeve dhe shkollave në etiologjinë e kriminalitetit. Shkolla pozitiviste e kriminologjisë supozon se sjellja njerëzore është e kushtëzuar (determinuar nga forcat të cilat janë jashtë kontrollit të individit ( individual), me ç’rast ekziston mundësia e përcaktimit të këtyre faktorëve. Përkundër studimit të kriminologjisë klasike e cila paraqitet pa hulumtime shkencore duke thënë se njerëzit me vetëdije e zgjedhin kryerjen e krimit, përfaqësuesit e kriminologjisë pozitiviste konsiderojnë se sjellja kriminale është rezultat i ndikimit të faktorëve biologjik, psikologjik, sociologjik. (Adler et al. 1991. fq 58). Paraqitjes dhe zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji i kanë kontribuar kushtet dhe rrethanat e ndryshme, mirëpo dy rrethana, gjithsesi i kanë kontribuar këtij trendi në mënyrë të posaçme. Rezultatet e studimeve të hershme empirike tregojnë për sjelljen e determinuar njerëzore-faktorët e ndryshëm ekzogjen dhe endogjen, në njërën anë, si dhe atë se problemi i kriminalitetit është problem gjithnjë e më i rëndësishëm, gjë që tregon për mosefikasitetin e politikës aktuale të luftimit të kriminalitetit të Shkollës dominante Klasike. Ky kapitull do të shpjegohet edhe përmes analizës së 31
kushteve themelore historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji, si dhe fokusimit në përmbajtjen dhe rëndësinë të cilën e kanë lënë studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale dhe do të paraqiten thekse esenciale të punës studimore të përfaqësuesve të shquar, themelues të pozitivizmit në kriminologji. Që në fillim të këtij kapitulli e konsiderojmë të rëndësishëm t’i cekim pikat më të rëndësishme të kontributit të pozitivizmit në kriminologji, siç janë: reaksioni në shkollën klasike, teoritë e reja mbi shkaqet e sjelljes kriminale, aplikimi i metodës pozitiviste në hulumtimin e kriminalitetit, orientimi kah kryesi i veprës penale dhe koncepti i ri i politikës ndëshkimore. 3.2.1 Rrethanat historike të zhvillimit pozitivizmit në kriminologji Kushtet e zhvillimit të shkollave kriminologjike në frymën e pozitivizmit mund të kërkohen në aspekte shumë të ndryshme, para së gjithash në ato historike, shoqërore, juridike e gjithsesi edhe shkencore. Të gjitha këto janë të drejtuara në qëllimin që asokohe parashtrohej para kriminologëve dhe ka të bëjnë me ndriçimin e problemit të kriminalitetit në përgjithësi, zbulimin e shkaqeve të sjelljes kriminale dhe gjetjen e mjeteve më adekuate për parandalimin e kriminalitetit. Sipas Mllagjenoviqit (1982), rrethanat e zhvillimit pozitivist në kriminologji në masën më të madhe mund të gjenden në kërkimin e rrugëve të reja për shërim nga sistemi brutal juridik i mesjetës, pastaj në rritjen e kriminalitetit i cili kërkon reformën e legjislacionit penal. Krahas këtyre të cekurave duhet theksuar edhe rëndësinë e paraqitjes së parakushteve shkencore për hulumtimin e kriminalitetit në bazë të studimeve të para statistikore, sociologjike, antropologjike, biologjike dhe psikologjike, si dhe futjes së metodës pozitiviste në shkencat shoqërore. “Shkaqet e kriminalitetit janë të thella dhe komplekse, sepse legjislacioni penal, i drejtuar në eliminimin e pasojave por jo edhe të shkaqeve, nuk ka mundur të ketë sukses në zvogëlimin e intensitetit të kriminalitetit”. Rritja e kriminalitetit shpjegohet me ndikimin e shumë faktorëve. Ndër këta faktorë, theksohet rëndësia e faktorit shoqëror (shtimi i popullsisë, zhvillimi i qyteteve, migracioni, zbulimet e mëdha shkencore dhe teknologjike, shtimi i lidhjeve të komunikacionit); 32
faktori social, (grumbullimi i masave dhe mungesa e kujdesit social), dhe faktorët juridik (zhvillimi rapid i komunikimit juridik, reglementimi i degëve të jetës juridike - paraqitja e një varg veprash të reja penale). 3.2.2 Studimet e hershme empirike të sjelljes kriminale dhe kriminalitetit Fundi i shek. XVIII dhe fillimi i shek. XIX shënojnë rilindjen dhe zhvillimin e shkencave shoqërore dhe atyre natyrore, kurse në bazë të metodës shkencore - pozitiviste e cila mbështetet në studimin e fakteve të cilat janë të kapshme për ne, pra të perceptimit sistematik dhe dhënies së rezultateve shkencërisht të bazuara - konstatimeve në bazë të të dhënave ekzakte. Rol të posaçëm në këtë proces ka pasur sidomos Auguste Comte, 1798-1857, i cili me veprën e tij “Course de philosophie pozitive”, 1830. Ai preferon aplikimin e metodave moderne të shkencave fizike në hulumtimin dhe interpretimin e fenomeneve sociologjike. Fusha e re “Fizika Shoqërore” paralajmëron pikërisht aplikimin e metodave shkencore për studimin e dukurive shoqërore si një sociologji pararendëse e caktuar. Në anën tjetër, Charles Darvin, 1809-1882, me veprën e tij ”revolucionare” mbi revolucionin e llojit “origin of spieces” e nxitë një zhvillim të pa frenuar të shkencave natyrore të cilat për lëndë të studimit e patën qenien njerëzore dhe, përkundër studimeve mbi njeriun asokohe ai i jep bazën biologjizmit, psikologjizmit, antropologjizmit, psikiatrizmit, etj. që me hulumtime t’i kontribuojnë zhvillimit të këtyre disiplinave shkencore. Gjithashtu kjo periudhë karakterizohet edhe me shtimin enorm të kriminalitetit, i cili vë në pyetje konceptin e politikës kriminale të Shkollës Klasike. Për mësimin e këtij fenomeni negativ shoqëror, kontribut të rëndësishëm dha zhvillimi i statistikës. Kjo periudhë karakterizohet edhe me regjistrimet e para të popullsisë në SHBA, Angli, dhe Francë. Këto regjistrime, ndër të tjera, ofruan të dhënat për masën, dinamikën dhe strukturën e kriminalitetit në tërësinë e tij. Për studimin e këtyre rezultateve meritë të posaçme kanë dy ekspert të statistikës Adolphe Quételet (1796-1874) me veprën e tij Phisique sociale ou essai sur le développement des facultes de l’homme (1835) dhe André Michel Guerry (1802-1866) me veprën e tij „ Essai sur la 33
statistique morale de la France (1833). Guerry studioi marrëdhëniet midis gjinive dhe moshave dhe i krahasoi ato me kriminalitetin, me ç’rast konstatoi se grupet e moshave të caktuara kryejnë vepra të njëjta penale dhe se kryesisht vepra të caktuara penale kryejnë edhe meshkujt edhe femrat. Sipas Adlerit (1991), Guerry, me studimin e tij të pavarur për lidhjet midis disa faktorëve me statistikën kriminale, siç janë varfëria, mosha, gjinia, raca, dhe kushtet klimatike, konstaton se shoqëria vendos për sjelljen kriminale e jo kryerësi i veprës kriminale me vendimin individual. (sikurse edhe Queteleti, vërejtje e autorit), Mllagjenoviqi, (1982) thekson se Guerry është marrë edhe me klasifikimin e kriminalitetit në disa pjesë të Francës, me ç’rast ka konstatuar se kushtet ekonomike të jetës janë faktor vendimtar në shkaktimin e veprave penale kundër pasurisë. Këto vepra penale më së shpeshti ndodhin në provincat më të pasura franceze të cilat dallohen pikërisht për nga shtresimi i qartë në bazë ekonomike, kurse në to më së tepërmi jeton popullsia e varfër. Pikërisht për shkak të këtyre konstatimeve, Guerry së bashku me Queteletin, konsiderohet themelues i të ashtuquajturës Shkollë Hartografike. Siç u theksua, Adolphe Quetelet, me rezultatet e hulumtimit të tij, apostrofonte rëndësinë e faktorëve të caktuar të cilët në një masë më të vogël apo më të madhe ndikojnë në kryerjen e veprave penale. Siç thekson edhe Adler (1991). Adolphe Quetelet, konstaton se kriminalitetin e karakterizon ligjshmëria e caktuar në shfaqjen e tij në shoqëri dhe nëse nuk ka çrregullime të mëdha shoqërore siç janë, fatkeqësitë elementare apo luftërat, shumë mirë mund të kontrollohet masa, struktura dhe dinamika e tij. Ky specialist statistikor belg, konstatimet e veta i bazon në analizat e kriminalitetit në Francë, Belgjikë, dhe Holandë, dhe ato kryesisht i quan indikator të të ashtuquajturës “statistikë morale”. Klasa sunduese qytetare e asaj kohe ballafaqohet me këto rezultate dhe detyrohet t’u kundërvihet përpjekjeve për të gjetur përgjigje në pyetjet: Përse kriminaliteti po shtohet? dhe Cilët janë arsyet vendimtare? Meqenëse, për shkak të sjelljes njerëzore në përgjithësi, tashmë popullsitë e caktuara i kishin themeluar shkencat natyrore, ndodhi që të zhvillohet edhe Teoria e Determinimit Biologjik dhe Psikologjik të Krimit. 34
Krahas karakteristikave të cekura, periudhën e përmendur e karakterizon edhe industrializimi i shpejtë i shoqërisë, dinamika dhe intensiteti i së cilës kushtëzojnë vendosjen e sistemit të ri të vlerave shoqërore. Ignjatoviq (1997) këtë e vë në pah si periudhë në të cilën brenda shoqërisë qytetare krijohen korporata të fuqishme ekonomike të cilat synojnë përfshirjen jo vetëm të tregjeve kombëtare por edhe ndërkombëtare. Idetë e konkurrencës dhe mundësive të barabarta për të gjithë i zëvendësoi teza për dominim dhe për nevojën e qartë dhe dallimin gjithnjë e më të madh në shoqëri të cilin e arsyetojnë dallimet natyrore midis njerëzve. Si pasojë e këtyre përpjekjeve shfaqet edhe qëndrimi mbi krimin si vepër e individit jo normal patologjik. Me shpejtësi asokohe rritet interesimi për këto hulumtime biologjike, mjekësore, dhe psikologjike, të cilat a priori nisen nga konstatimi se delinkuentët edhe sipas konstatimit bio-psikologjik dallojnë nga jo- delinkuentët (Ignjatoviq 2005, fq. 159). Në anën tjetër Adleri (1991) i thekson se dallimet metafizike duke thënë se shikuar historikisht, karakteristikat dhe pamjet fizike të individëve kanë qenë edhe bazë e shpalljes së të tillëve si të prirur për negativitete. Dokumentet e para të shkruara me të cilat paralajmërohet kjo lidhje e pamjen fizike të individit, janë shembulli i filozofit grek, Sokratit, i cili formën e zverkut dhe vijat e fytyrës i ndërlidh me prirjen për alkool dhe brutalitet. Në mësimet në vijim do të flasim për tezën mbi kontributin individual të studiuesve më markant të cilët për objekt studimi kanë pasur mostrat e sjelljes kriminale, kurse krimin e kanë lidhur për konstitucionin trupor. Giambaptista della Porta (1535-1615), në veprën e tij „The human phisiognomy“, (1586), trajton marrëdhëniet e sjelljes njerëzore në bazë të vijave të fytyrës së disa personave. Ai prirjen e caktuar të karaktereve të ndryshme e shpjegon në bazë të raportit dhe renditjes së pjesëve të ndryshme të fytyrës. Në të vërtetë ai p.sh. hajnat i përshkruan si persona me gojë të madhe dhe me shikim të vrazhdët. Në studimin e tij, ai e themelon Fizionominë si disiplinë e cila për disa shekuj më vonë do të aktualizohet në kërkimin e lidhjeve midis karakteristikave fizike dhe sjelljes devijante. 35
Johan Kaspar Lavater (1741-1801), teolog zviceran, autor i veprës “Les fragments physiognomiques“, (1775), gjithashtu i analizon tezat fizionomike të pararendësit të tij. Ai përpiqet, me anë të krahasimit, të dëshmojë ngjashmëritë e kokave të njerëzve, (sidomos delinkuentëve), me kokat e shtazëve të ndryshme dhe në këtë mënyrë i shënon tiparet e karaktereve të tyre. Ky gjithashtu konsiderohet edhe pararendës i një disipline tjetër të ngjashme - Frenologjisë, përmes së cilës gjithashtu bëhen përpjekje për studimin e sjelljes kriminale përmes formës dhe strukturës së trurit të njeriut. Millutinoviqi, (1988), në punimin e tij “Lavatera” thekson se njerëzit zhvillojnë aksione të këtilla apo të atilla pozitive apo negative, varësisht nga karakteri dhe struktura e trurit të tyre. Ai thotë se në pjesë të ndryshme të trurit janë të vendosura aftësitë (prirjet) e ndryshme të cilat shfaqen përmes ”vijave” të zverkut dhe manifestimeve të ngjashme fizike. Franz Josef Gall (1758-1828), në veprën „ The Anatomy and Physiology of the Nervous System in General, and of the Brain in Particular, (1791), dhe Johan Kaspar Spurzheim (1776-1832), duke u mbështetur në punimin e Lavaterit nga fusha e frenologjisë, hulumtojnë mundësinë e lidhjes së prirjes psikologjike me format e ndryshme të zverkut. Studimi i tyre gjithashtu mbështetet nga Charles Caldwell (1772-1853), i cili ka hulumtuar vartësinë e sjelljes njerëzore nga sistemimi i qelizave trunore. Këto studime në atë periudhë nuk kanë treguar bazueshmëri shkencore dhe merita e tyre më e madhe mund tu përshkruhet ideve të cilat kanë vënë në pah punimet e hulumtuesve të mëvonshëm. Henry Maudsley (1835-1918), autor i veprës „Responsibility in Mental Disease (1874), sikurse edhe pararendësi i tij James Cowels Prichard (1768-1842), autor i veprës „ A Tretise on Insanity and other Disorders Affecting the Mind“, si përfaqësues i teorisë psikiatrike, dhe psiko-patologjike, thekson sikurse edhe Horvatiq, (1981), se shkaqet e sjelljeve devijante gjenden në psiken e njeriut e cila në ato raste ka karakteristikat patologjike. Mirëpo edhe gjendja e shëndoshë psikike mund të jetë shkaktare e devijimit me rastin e anomalive të mëdha të parimeve morale të individëve, e cila e nxitë “marrëzinë morale” ndonëse me atë rast personat e tillë mund të jenë edhe shumë inteligjent. 36
Mllagjenoviq, (1982), thekson se gjendjet e tilla quhen zona të mesme në evolucionin e çrregullimit shoqëror, kurse i karakterizon mungesa e ndjenjës morale e cila rezulton me shfaqjen e ndjenjave të caktuara të çoroditura ose me instinkte të theksuara të ulëta. Pikërisht kjo karakteristikë është vendimtare për karakterizimin si psikozë kriminale, shfaqja e të cilit në të shumtën e rasteve varet nga kushtet e jashtme të jetesës. Pohimi se të gjithë kriminelet karakterizohen me këtë hasi në kundërshtime të mëdha dhe ndikoi në paqëndrueshmërinë e kësaj teorie. Jean Etienne Dominique Esquirol, me veprën e tij „ Mental maladies“: A treatise of insanity (1845), me Phillipe Pinela, autor i veprës „A Tretise of Insanity „(1806) dhe Isaac Raya (1807-1881), me veprën „The Medical Jurisprudence on Insanity“ (1838), gjithashtu kanë shpjeguar sjelljen kriminale përmes psikologjisë së fajtorit. Edhe këta studiues janë fokusuar në problemin e marrëzisë morale. Termin “marrëzi morale” e ka definuar Pineli, në studimin e tij në të cilin përfundon se midis 20 dhe 60 % të të burgosurve në burgjet shtetërore vuajnë nga ndonjë formë e çrregullimit shoqëror. Adleri më 1991. thekson më tutje se Ray, ka qenë psikiatri i parë forenzik në Amerikë, i cili është interesuar për aplikimin e psikiatrisë në drejtësi. Në veprën e tij ky angazhohet për shtrirjen e përmbajtjes dhe ndikimin e institutit të përgjegjësisë penale. Esuirol në studimin e tij ka trajtuar nocionin monomani. Ndërkaq, Mllagjenoviq, (1982), thekson se kjo gjendje mentale e rëndësishme për kriminalitetin, dallohet me disa instinkte të fuqishme dhe të pamposhtura të cilat personin e tillë thjesht e shtynë në kryerje të veprave të caktuara penale. Çrregullimet janë të pranishme vetëm në fushën e vullnetit. Si shembuj të këtyre çrregullimeve përmendet prirja e manisë homicide-drejtë vrasjeve, mania suicide - prirja për vetëvrasje, piromania - prirja për ndezje, kleptomania - prirja për vjedhje, dipsomania - prirja për alkoolizëm dhe forma e sotme narkomania - prirja për mjete narkotike. 3.2.3. Përfaqësuesit e shquar të pozitivizmit në kriminologji Studimi intensiv i kriminalitetit daton që nga fillimi i shek. të kaluar, fillimisht nga individët të cilët sipas arsimit të tyre ishin nga radhët e biologëve, mjekëve, psikologëve dhe psikiatër, gjegjësisht nga specialistët disa fushave shkencore dhe të veprimtarive praktike. 37
Kjo rrethanë e barazisë profesionale, e cila është aktuale në pjesën më të madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuar vetvetiu hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëm të elementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen. (Millutinoviq, 1988., fq. 89). Kjo rrethanë kryesisht profesionale, e cila është aktuale në pjesën më të madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuar vetvetiu edhe hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëm të elementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen. (Millutinoviq, 1988., fq. 89). Krahas kontributit të dhënë në zhvillimin e etiologjisë së orientuar kriminale, pionierët e hulumtimit biologjik të rrënjëve të sjelljes kriminale, kanë rëndësi edhe për “provokimin” shkencor të studiuesve nga fushat tjera shkencore. Pikërisht ky fakt i kontribuon shfaqjes së qëndrimit kritik ndaj studimeve me orientim biologjik mbi determinimin e sjelljes devijante, duke iniciuar njëherazi edhe një varg ndërmarrjesh hulumtuese në fushën e etiologjisë së kriminalitetit, me ç’rast janë theksuar sidomos studimet e determinantëve sociologjik dhe psikologjik të sjelljes së njeriut. Rëndësia e përgjithshme e shfaqjes së hulumtimeve kriminologjike të orientuara në mënyrë pozitiviste qëndron në njohjen dhe pranimin e rëndësisë së të gjitha dimensioneve të etiologjisë së kriminalitetit, gjegjësisht, paraqitjes dhe zhvillimit të qasjes pluraliste me rastin e shpjegimit të rrethanave dhe shkaqeve të fenomenit kriminal. 3.2.3.1. Cesare Lombroso Cesare Lombroso, (1836-1909), ka filluar studimet në fakultetin e mjekësisë dhe është orientuar në fushën e psikiatrisë, me të cilën merret gjatë afatit të shërbimit ushtarak dhe gjatë përvojave të para universitare si profesor në Torino (Adler, 1991). Përvojën që e kishte fituar në një burg italian e kishte inspiruar të interesohet edhe për antropologji dhe pas publikimit të punimeve të tij shkencore kishte fituar titullin profesor i Antropologjisë Kriminale. Cesare Lombroso konsiderohet babai i kriminologjisë moderne. Merita e tij më e madhe qëndron në transformimin e kriminologjisë (“shkencës mbi krimin”) nga fusha e interpretimit filozofik dhe të lirë të veprës penale, në hulumtimin shkencor të shkaqeve të sjelljes kriminale. Me veprën e tij “L’uomo delinquente“, të publikuar në 38
Milano më 1876 dhe diç më vonë edhe me veprën „The Female Offender“,të publikuar në Londër më 1895 i bashkoi hulumtimet e deriatëhershme pozitiviste të krimit me pikëpamjen antropologjike, (sidomos hulumtimet fizionomike dhe frenologjike), teorinë e përmendur mbi evolucionin e llojit të Charles Darwinit dhe rregullat e aplikimit të metodës pozitiviste të Auguste Comtes në kriminologji. Ishte themelues i shkollës antropologjike e cila më vonë u zhvillua në shkollën italiane të pozitivizmit. Studimi i tij bazohet në aplikimin e eksperimenteve dhe hulumtimeve shkencore me qëllim të kërkimit të sqarimit të sjelljes kriminale, e cila deri atëherë ishte shpjeguar ekskluzivisht sipas konceptit abstrakt të vullnetit të lirë, i cili duke vendosur në qendër të vëmendje kryesin e veprës dhe duke interpretuar mënyrën e tij të sjelljes me arsyet biologjike, para së gjithash të natyrës antropologjike, ky formoi konceptin e tij të “kriminelit të lindur” (Horvatiq, 1981, fq. 32). Me hulumtimet e tij ka përfshi analizën e 383 kafkave të kriminelëve të vdekur dhe të 5907 kafkave të të burgosurve të gjallë. Pas sistemimit të të rezultateve me një vëmendje të madhe, e ka paraqitur teorinë e tij. Ky kriminelin e paraqet si „gabim të evolucionit“ ; “njeri parahistorik që ka bredhë në civilizim“; „moralisht të krisur“ (Ignjatoviq, 1997). Kriminelët, thotë ky, në pamjen e tyre fiziologjike kanë karakteristika të caktuara të cilat i dallojnë ata nda njerëzit tjerë. Këto karakteristika te ata kanë lindur në procesin e trashëgimit nga të parët e largët (atavizmi), kurse qëndrojnë në skicat e dukshme anatomike apo/ose fiziologjike të cilat janë shenja të para të zvetënimit dhe shkatërrimit shpirtëror të vlerave morale dhe i quan ata „Stigmë degjenerimi“. Këto të meta biologjike (të kriminelëve të lindur) shprehen në dy dimensione përmes vetive fizike (trupore), siç janë: koka e vogël, balli i hedhur prapa, sinuset ballore të theksuara, trashësia e eshtrave të kafkës, masat e eshtrave të mollëzave dhe tëmblave, nofullat e qitura, gavrat e syve të qitura, flokë të dredhura dhe jo të drejta, vesh të mëdhenj, dhëmbë të rrallë, ngjashmëri seksuale, nga njëra anë, gjegjësisht përmes vetive psikike, siç janë: mosndiesia relative e dhembjes, topitja e shqisave të prekjes, të pamit shumë të mirë, ndjenjat e ndrydhura, pjekuria e parakohshme fizike (seksuale), përtacia, mungesa e ndërgjegjes, indolenca e shfaqur nganjëherë si trimëri, e nganjëherë edhe si qyqar, lukth të madh, prirje për bixhoz dhe alkool, epshe të forta dhe të shkurtra-kalimtare, në anën tjetër. Ignjatoviq, më (1997) megjithatë thekson se në të vërtetë është 39
vështirë ta gjesh njeriun i cili do t’i kishte të gjitha këto karakteristika, mirëpo në teori edhe thuhet se probabiliteti i aktivitetit kriminal është drejtpërdrejt i lidhur për numrin e karakteristikave të tilla të gjetura. Krahas kriminelit të lindur, në tipologjinë e vet, ai thekson edhe katër grupe delikuentesh, siç janë: grupi epileptik, kriminelët e papërgjegjshëm (personat anormal), dhe krimineloidët të cilët pastaj i ndanë në fajtor të rastit dhe fajtor nga shprehia. Secili nga këto grupe i ka karakteristikat e veta të posaçme, por siç është përshkruar në teori. të shfaqurat në masë të vogël edhe ekskluzivisht të lindura. Kjo sidomos ka të bëjë me të papërgjegjshmit të cilët bëhen kriminel për shkak të ndryshimeve të caktuara në trurin e tyre, të cilat reflektohen më tutje në zvogëlimin e mundësisë së dallimit të mirës dhe të keqes dhe shprehjes së rrethanave të jashtme dhe situatave në rastin e fajtorëve të rastit dhe të atyre nga shprehia Përveç meritave të shumta, të cilat Lambrosin e renditin në radhët e themeltarëve të kriminologjisë moderne, kritikët megjithatë perceptojnë gabimet e caktuara në teorinë e tij.. Pikërisht këto kritika janë bazë e studimit sistematik të mëtejmë të shkaqeve të kriminalitetit. Mllagjenoviq (1982) thekson se gabimi themelor i teorisë së Lambrosit mbi kriminelin e lindur qëndron në supozimin a priori të tij të abnormalitetit biopsikik të të gjithë fajtorëve. Ndonëse me metodën pozitiviste (të vëzhgimit) ka konstatuar një varg të metash të një numër kriminelësh, ai megjithatë me metodën thjeshtë deduktive i ka përgjithësuar perceptimet e veta për të gjithë fajtorët. Ai nuk e zbatonte metodën krahasimtare dhe nuk e merr për objekt të hulumtimeve shkencore edhe të personave jokriminel, por bënë analiza ekskluzive vetëm brenda një pjese të popullatës kriminale. 3.2.3.2. Enrico Ferri Enrico Ferri (1856-1929), ndonëse nxënës i Lombrosit dhe profesor i drejtësisë, me veprën e tij „Sociologia criminale“, të botuar në Torino më 1884. ai e themeloi qasjen pluraliste në hulumtimin e etiologjisë së fenomenit kriminal. Ai pohon se shkaqet e sjelljes delikuente gjenden si në vet njeriun,ashtu edhe në mjedisin e tij shoqëror, gjegjësisht sjellja devijante është rezultat i veprimit të prirjeve antropologjike, biologjike dhe psikologjike të kriminelit, në njërën anë, së bashku me ndikimin e njëkohshëm të rrethit social, në anën tjetër. Pra, Ferri e ka bërë sintezën e të gjitha studimeve të deriatëhershme të shkaqeve dhe 40
rrethanave të sjelljes kriminale dhe i ka unifikuar ato në një teori të përbashkët e cila bazohet në aspektet pluraliste të determinimit të sjelljes së njeriut. Faktorët të cilët shkaktojnë pjesëmarrjen më të madhe në sjelljen kriminale ai i ndanë më tutje në Individual antriopologjik, kozmik apo fizik dhe në faktorë social. Në tabelën në vijim është pasqyruar qasja e tij pluraliste e etiologjisë kriminale. Grupi i faktorëve Nëngrupet Faktorët kriminogjen Individuale Konstitucioni Anomalitë e zverkut, anomalitë e trurit, (antropologjike) organik anomalitë e sensibilitetit, anomalitë fizionomike Konstitucion Anomalitë e inteligjencës, anomalitë e psikik emocioneve, anomalitë e vetive personale Vetitë Raca, gjinia, mosha, gjendja martesore, personale profesioni, banimi, arsimimi, edukimi, vendbanimi, Kozmike (fizike) Klima, konfiguracioni i truallit, stina e vitit, variantet e temperaturës, shtypja atmosferike. Sociale Dendësia e banimit, gjendja e opinionit publik, religjioni, rregullimi i familjes, sistemi i edukimit, prodhimi industrial, alkoolizmi, orientimi ekonomik dhe politik, organizimi i administratës publike, sistemi i shëndetësisë së qytetarëve, sistemi i legjislacionit penal. Krahas etiologjisë kriminale, një vëmendje të madhe Ferri, i ka kushtuar edhe çështjes së fenomenologjisë kriminale dhe në këtë kuptim ai kriminalitetin e ka ndarë në vepra penale “mala in se”, dhe së bashku për të gjitha civilizimet me të cilat fyhen ndjenjat e përgjithshme të pranuara siç është morali, religjioni, patriotizmi etj. Grupin e dytë e përbëjnë veprat penale”mala prohibita”, apo kriminaliteti ligjor, gjegjësisht evolutiv. Në këtë grup ai radhit ato forma të sjelljes kriminale të cilat janë të drejtuara në rrezikimin e sigurisë së përgjithshme, të cilat në shoqëritë e caktuara dhe në kohë të caktuar konsiderohen forma ekonomike, politike dhe forma tjera të veprave penale. 41
Ferri, gjithashtu hulumtimet e tij i ka orientuar edhe në dimensionin tjetër të fenomenologjisë, gjegjësisht në kryesit e veprave penale. Ai fajtorët i ndanë në fajtorë endogjenë (të brendshëm), dhe fajtorë ekzogjenë (të jashtëm). Sistemimi i tij është i njohur me emrin pentagon, me ç’rast ai sistemimin e fajtorëve e bënë në: kriminel të lindur (deliquenti nati), kriminel të sëmurë psikik (deliquenti pazzi), delikuent të rastit (deliquenti d’occasione, delikuent nga shprehia (deliquenti abituali), dhe fajtorë nga pasioni (deliquenti per pasione). Duke pasur parasysh profesionin e tij të praktikantit, me ç’rast ishte pajisur me njohuri nga shkencat shoqërore, gjë që për dallim nga mësuesi i tij Lombrozo, ka qenë në pozitë që krahas zhvillimit të etiologjisë së kriminalitetit me faktorët social të bëjë një hap edhe në raport me politikën e luftimit të kriminalitetit. Në të vërtetë është i njohur sistemi i propozuar i tij i masave të mbrojtjes sociale, me të cilin ai përpiqet t’i kritikoj zgjidhjet të cilat në këtë sferë i përfaqësonte Shkolla klasike, gjegjësisht sistemin e reagimit ndaj krimit ekskluzivisht me anë të ndëshkimit, qëllimi i të cilit do të ishte ahmarrja dhe vuajtja, duke lënë pasdore njëkohësisht jo vetëm shkaqet e sjelljes kriminale por edhe trajtimin i cili do të duhej t’i kontribuonte përmirësimit të fajtorit. Esenca e konceptit të tij qëndron në tezën se, në raport me kontributin e madh të rrethit social në determinimin e sjelljes kriminale dhe njëkohësisht kritikës ndaj konceptit të ndëshkimit sipas doktrinës klasike, “... nëse sjellja e kryesit të veprës është plotësisht e përcaktuar nga faktorët e cekur, ai nuk mund të jetë moralisht i përgjegjshëm, as fajtorë, prandaj shoqëria nuk ka të drejtë ta ndëshkoi atë. Megjithatë meqenëse veprimi i tij është antisocial, shoqëria duhet të reagoj ndaj tij. Në këtë gjendje, sipas shoqërisë, të rrezikshme qëndron jo vetëm arsyeja e reagimit por edhe kriteri për zgjedhjen e sanksionit...”. Ky qëllimin e reagimit nuk e sheh në raport me të kaluarën dhe të tashmen (ndëshkimi për shkak të gabimit), por në raport me të ardhmen (ndëshkimi për të mos gabuar). Ai rëndësinë e ligjit penal e sheh në atë se para së gjithash duhet ta luan rolin e preventivës, ashtu që me metodën e detyrimit psikologjik ta pengoj pjesën ma të madhe të popullsisë që të mos kryej vepra penale. 42
Në të vërtetë, Ferri, masën e përgjithshme të shoqërisë e ndan në dy kategori shumë të vogla, me ç’rast njëri grup do t’i kryente veprat penale gjithmonë, pa marrë parasysh sesa do të jenë ligjet e ashpra, gjegjësisht grupacioni tjetër i cili nuk do të kryente vepra penale edhe sikur të mos ekzistonin ligjet fare. Megjithatë sipas Ferrit, numri më i madh i njerëzve i takon grupit të madh i cili në zonën kriminale nuk hynë mu për shkak të frikës nga sanksionet. Sistemi i masave të mbrojtjes sociale, strukturohet përmes masës preventive (policore, apo indirekte-ante delictum), masave reparature (eliminimi i pasojave të dëmit penal). Masat represive (burgu, dëbimi, dënimi me të holla-post delictum), dhe masat eliminatore (për kriminelet më të rrezikshëm- eliminimi nga shoqëria). Vëmendje e posaçme duhet të drejtohet në zbatimin dhe zhvillimin e studimit mjekësor-psikologjik dhe social të personalitetit të delinkuentit, sidomos në fazën e shqiptimit dhe ekzekutimit të sanksionit, si dhe kontrollin gjyqësor mbi trajtimin në fazën penitensiare për të cilën do të duhej të ngarkohej pushteti gjyqësore. 3.2.3.3. Raffaele Garofalo Raffaele Garofalo (1852-1934), veprën e parë e ka botuar me titull ”Criminologia”, në Napoli më 1885. Garofalo gjithashtu ishte nxënësi i themeluesit të kriminologjisë moderne Lombrozos, por edhe ky sikurse Ferri, në studimin e tij gradualisht shkëputet nga filozofia e mësuesit të tij. Etiologjia e tij kriminale është karakteristike për nga interpretimi sipas të cilës kryesi i veprës penale ka pengesa morale të cilat e kanë bazën organike dhe barten me trashëgimi. Sipas Horvatiqit (1981), Garofalo përfaqëson konceptin e “kriminalitetit natyror” me të cilin rrezikohen ndjenjat themelore morale të solidaritetit dhe dinjitetit të cilat shërbejnë si bazë për jetën e përbashkët të njerëzve në grupin e tyre shoqërorë. Delinkuenti ka në qenien e tij të natyrës organike të metat të cilat shpjegohen si anomali morale, ose p.sh. moszhvillimi i ndjenjës së keqardhjes te vrasësit apo ndjenjës së nderit te hajni. Ky në kriminologji e fut nocionin rrezik i delinkuentit (temibilitet), dhe të drejtën e shoqërisë për tu mbrojtur nga rreziku i tillë, sikur nga dy bisha, ose nga fatkeqësia elementare me të gjitha mjetet, nga shërimi deri te eliminimi pa marrë parasysh fajësinë e kryesit të tillë. Garofalo, gjithashtu e ka përpunuar fenomenologjinë e fajtorit, dhe në radhët e përfaqësuesve më të rëndësishëm të kriminelëve i rëndit vrasësit, kriminelët violentë dhe hajnat. Siç është thënë tashmë krahas 43
kriminalitetit natyror, veprat tjera penale i radhit në kategorinë e kriminalitetit ligjor që janë veti e shoqërive të caktuara në periudhat e caktuara kohore. 3.2.3.4. Gabriel Tarde Gabriele Tarde (1843-1904), është njëri ndër përfaqësuesit e të ashtuquajturës Shkollë e Lionit e Rrethit Social. Ky ka botuar dy vepra të rëndësishme për kriminologjinë: “La criminalité comparée“,- Paris 1886 dhe „La philosophie pénale“-Lion 1890. ky shkencëtarë është i njohur për nga konflikti i ashpër shkencor me teorinë e Lombrozos, mbi determinimin biologjik të sjelljes devijante dhe kriminale, duke ju kundërvënë teorisë së tij me teorinë mbi determinimin social- psikologjik të sjelljes njerëzore, së këndejmi gjithsesi edhe sjelljes kriminale. Duke u nisur nga ligjshmëria e imitimit si bazë teorike për shpjegimin e dukurive shoqërore, Tarde, konsideron se sjellja në rastin e krimit manifestohet në formë të konfliktit të ndërsjellë, me shkrirjen dhe ndërrimin e trendit dhe shprehive-krimi paraqitet në fillim si trend i cili pastaj kalon në shprehi duke u zhvilluar kështu me tendencë të zgjerimit të vazhdueshëm nga më të lartat kah të ulëtat dhe nga më të ulëtat kah të lartat. Ky për ilustrim thekson se bredhja, dehja, helmimi, vrasja në të cilat dikur kanë pasur të “drejtë”vetëm baronët dhe mbretërit, tashti paraqiten në të gjitha radhët e popullsisë. Me këtë rast Tarde, thotë se kjo sjellje realizohet, përveç në raste të rralla, në formë të ndërrimit të trendëve nga njëri në tjetrin të cilat paraqiten në rastet kur vije deri tek konflikti i pikëpamjeve të ndryshme-vrasja me thikë zëvendësohet me vrasjen me pushkë. Mendimet e Tardes, patën ndikim të madh në disa shkrimtarë të mëvonshëm të cilët mendimin e tyre mbi kriminalitetin e bazonin në konceptin e tij. Ky koncept ndikoj sidomos në teoritë bashkëkohore sociologjike mbi kriminalizimin dhe në teorinë mbi sjelljen kriminale. Ky ndikim qartë erdhi në shprehje në teorinë e Sutherlandit “Teorinë e asociacionit diferencues”, dhe trajtimin e tij të delinkuentëve profesional në veprën “Hajni profesional”, si dhe në mendimin e shumë shkrimtarëve të tjerë nga fusha e kriminologjisë (Millutinoviq, 1988, fq.118-119). Edhe Tarde, vëmendje të rëndësishme i kushtoi studimit të prirjeve kriminale dhe fajtorëve profesional, kurse në veprat e tij në mënyrë shumë kritike është sjellë ndaj politikës së 44
atëhershme ndëshkuese, reformën radikale të së cilës asokohe e mbështeste fortë dhe e nxiste. 3.2.3.5. A. Lacassagne Lacassagne (1834-1924), gjithashtu konsiderohet si njëri ndër themeluesit e Shkollës së Mjedisit Social, e cila paraqitet në Lion të Francës në fund të shek. XIX. Ky me profesion ishte mjek ligjor, dhe në fillim të punës së tij ishte mbrojtës i teorisë së Lombrozos mbi krimin (Mlladenoviq 1982). Mirëpo, pikëpamjet e veta mbi shkaqet e sjelljes kriminale së shpejti i orienton nga rëndësia individuale në rëndësinë prioritare të faktorëve shoqërorë. Bavcon 1966. thekson pohimet e Lacassagneut, sipas të cilave krimineli është produkt i mjedisit në të cilin jeton, e jo produkt i atavizmit. Është i njohur mendimi i tij se delinkuenti i ngjan bakteres e cila nuk mund të zhvillohet pa e pasur truallin e përshtatshëm, kurse ky “truall i përshtatshëm është rrethi social. Ndikimi i njerëzve në shoqëri i cili është bazë e përmbajtjes së rrethit apo mjedisit shoqërorë dhe i cili pasqyron karakterin e shoqërisë, është burimi themelor nga i cili lind kriminaliteti. Çdo shoqëri është specifike për nga marrëdhëniet e saj ekonomike, natyrore, morale, religjioze, dhe marrëdhëniet kulturore, dhe në bazë të strukturës së atyre marrëdhënieve lind edhe lloji gjegjës i kriminalitetit, karakteristik për atë shoqëri. Në këtë kontekst qëndron edhe deklarata e tij e njohur:”çdo shoqëri ka kriminalitet të atillë çfarë e meriton”. Teorinë e kriminelit të lindur e hedhë me pohimet se anomalitë të cilat janë gjetur te krimineli nuk janë specifikë vetëm për atë popullatë, por ato mund të gjenden edhe tek jo delinkuentët. Mirëpo, edhe pse gjenden te delinkuentët, lindja e tyre nuk mund të shpjegohet ekskluzivisht me teorinë e trashëgimit, por se ato janë rezultat edhe i rrethit social dhe kushteve në të cilat jeton ai personalitet. Këtu sidomos është menduar në ndikimin e ambientit-rrethit në bazën psikike të individit, e cila me marrëdhëniet e brendshme dhe rrethanat krijon truallin e përshtatshëm për lindjen dhe zhvillimin e krimit, pra përkundër Shkollës Antropologjike, si faktorë dominante për sjelljen kriminale, Lacassagne, potencon faktorët social, ndikimi i të cilëve në masën dhe strukturën e vet duhet të shikohet përmes të gjitha segmenteve të jetës sociale të një bashkësie. 45
3.3. Zhvillimi i kriminologjisë në shekullin XX Qasja teorike hulumtimit ka për detyrë të caktoj vendin e rezultateve empirike të cilat duhen ta vërtetojnë atë si konfirmuese dhe të qëndrueshme në raport me problemin e analizuar. Kriminaliteti ka shumë variabilitete. Shumësia e variabile e cila ndikon në kriminalitet tregon se kriminaliteti është dukuri komplekse shoqërore që do të thotë se qasja hulumtimit të tij është e mundur nga një varg këndvështrimesh. Asnjë qasje nuk mjafton vetvetiu për ta definuar kriminalitetin në tërësinë e tij. Kriminaliteti është”fakt total shoqërorë”dhe përputhet me një varg “faktesh totale shoqërore”tjera. Ai është i shkaktuar nga shoqëria por edhe vetvetiu shkakton dukuri. Faktorët e jashtëm objektiv të shkaktimit nuk mjaftojnë për shpjegimin e kriminalitetit. Kriminaliteti gjithashtu nuk mund të shpjegohet vetëm me kriminelët. Fjala është për raportin e përgjithshëm dhe të veçantë, objektiv dhe subjektiv, privat dhe publik, për dy “shkallë të ligjshmërisë dhe çdo tentim që të paraqitet dukuria e shkallës më të lartë të shpjegohet me ligjshmëritë e rendit më të ulët, ose anasjelltas, domosdo çon drejtë dështimit”13. Në shekullin e XX, me fenomenologji më të pasur të realitetit shoqërorë, kriminaliteti është bartur në fushën e teorisë së konflikteve dhe kacafytjeve si dhe të problemeve sociale, madje në atë moment kur sociologjia ka pranuar konfliktin shoqërorë si atribut të vetin të përhershëm (Karl Marks, Georg Simmel, Lewis Coser). Këtë fakt, se kriminaliteti është dukuri përcjellëse e përhershme e shoqërisë dhe së këndejmi edhe dukuri normale shoqërore kishte konstatuar qysh në kohën e vet Emil Dyrkemi, prej nga edhe niset studimi i teorisë sociologjike mbi kriminalitetin. Dyrkemi thotë:” një vepër është kriminale atëherë kur dëmton gjendjet fortë të definuar të vetëdijes kolektive... ne nuk e gjykojmë ndonjë akt për shkak se është kriminal, por ajo është kriminal për shkak se ne e dënojmë..., ndjenja e çfarëdo qoftë prejardhje dhe fati, është ngulitur në të gjitha mendjet deri në një shkallë të caktuar, në forcën dhe qartësinë dhe çdo vepër e cila e dëmton një gjë të tillë është krim14. 13 Mladen Zvonareviq: "Socijalna psihologija", Školska knjiga, Zagreb, 1978. godine, fq. 751 14 Emile Durkheim: "Forms of social solidarity-Repressive Solutions and Mechanical Solidarity", 123-127 in selected Writings, ed. Cambridge University Press, editor Anthony Giddens, 1972 46
Teoria e Dyrkemit, fuqishëm ndikoj në Shkollën Sociale Amerikane. Mabel A. Elliot, pohon se moment vendimtar për zhvillimin e kriminologjisë amerikane ka qenë mbajtja e Konferencës Nacionale për të Drejtën Penale dhe Kriminologjinë, në vitin 1909, në Fakultetin Juridik të Universitetit North Western në Chikago. Këtu ishin takuar për t’i zgjidhur problemet e grumbulluar të së drejtës dhe procedurës penale. Nga ajo konferencë lindi dhe u themelua Instituti Amerikan për të Drejtën Penale dhe Kriminologjinë. Deri në vitin 1917. janë përkthyer dy vepra kryesore nga kriminologjia evropiane, kurse në vitet e 20-ta kriminologjia amerikane bëhet e njohur përmes Edwin H. Sutherland, Kliford R. Shawa, Henri D. Mc Kay. Njëra ndër figurat sociologjike më të rëndësishme të asaj kohe është Robert E Park, i cili ishte lider ideor i Shkollës Urbane të Chikagos, nga e cila dolën autorët e lartpërmendur. Krahas teorisë së qytetit, çështjet kryesore për këtë shkollë ishin: kriminaliteti urban, grupet imigrante dhe problemet racore. Kjo shkollë, për një kohë ishte harruar, mirëpo tashti përsëri analizohet sepse problemet që ajo atëherë i ka trajtuar duket se vështirë mund të kontrollohen dhe të luftohen. Leon Radzinowicz, konsideron se filozofia kriminologjike amerikane deri në Luftën e II Botërore ka qenë në gjendje të imitimit të kriminologjisë evropiane, kurse gjatë viteve të 20-ta erdhi periudha e lulëzimit, ndërkaq pas Luftës së II Botërore, faza e konsolidimit dhe ekspansionit të vazhdueshëm. Kriminaliteti në kuptimin më të gjerë është kategori universale historike dhe botërore dhe është burim i përhershëm i interesimit të njerëzve për këtë dukuri. Thënë në mënyrë të vrazhdë interesimi për kriminalitetin është interesim për mënyrën e mbrojtjes shoqërore dhe mediale-publiciste dhe shkencore. Kriminaliteti është indikator i ndjeshëm dhe i rëndësishëm i gjendjes së shoqërisë, dhe këndi sociologjik i vështrimit shpreh aspektin shoqërorë dhe kushtëzimin e kriminalitetit, dhe dimensionin e tij socio-kulturorë dhe institucional, kurse fakti se shtresa e caktuar e njerëzve në pikëpamje sociale shprehet në kriminalitet, obligon sociologjinë që t’i analizojë elementet e societetit në vet esencën kriminale. 47
Tabela br.1.2.1 Orientimet Dominuese Teorike K. Marx M. Weber E. Durkheim Funksionaliz Orientimet Interaksionizmi mi Marksizmi Teoria e sistemit Teoria e sistemit Teoria e Marksizmi- Orientimi sistemit dhe Shkolla kriminologjia radikale fenomenologjik aksioni shoqëror Kriminaliteti Kriminalitetit Shkaqet e është gjendje e Shoqëria kapitaliste është kriminalitetit zgjedhur dhe funksional bëhet kulturë Programet e Aksioni Ndryshimet shoqërore përshtatjes shoqërorë në dhe konfiguracionet Mos-intervenimi sistemit, preventiven e institucionale të radikal ndryshimet në kriminalitetit shoqërisë sjellje Ndikimet e jashtme si faktorë të rëndësishëm teorik mund të renditen në disa grupe themelore: • ndikimet e shoqërisë globale janë shprehur më së miri në rregullativën ligjore që ka të bëjë me shkeljet penale dhe disa forma të tyre; • ndikimet që vijnë nga bashkësia lokale shoqërore; • ndikimet që reflektojnë grupet mikro-sociale (familja, farefisi, fqinjësia); • ndikimet e paparashikuara (trazirat politike dhe sociale, dezorganizimi, luftërat, e të ngjashme); • ndikimet që kanë të bëjnë me periudhën post-penale. Strukturën dhe zhvillimin e kriminologjisë në shek. XX, sistematikisht mund ta kuptojmë si kontinuitet të plotësimit të ndërsjellë. Në këtë kontekst dallohen: teoritë e presionit, teoritë e mbikëqyrjes, teoritë e konfliktit të klasave dhe kriminologjia radikale, teoritë e konfliktit të kulturave, teoritë e interaksionizmit simbolik, dhe kriminologjia feministe. Për të gjitha këto teori është bërë fjalë në këtë tekst, prandaj nuk ka nevojë që të bëhet rekapitullimi i bazës së tyre teorike, sepse nuk kemi hapësirë për një eksplikim të gjerë të kriminologjisë. 48
Në literaturën recesive kriminologjike paraqitet edhe kriminologjia post moderne e cila sintetizon përvojat e kaluara teorike, dhe ballafaqohet edhe me sfidat e reja të globalizimit dhe kriminalitetit përcjellës. Janë hapur perspektiva të reja teorike dhe po krijohet rrjet i ri konceptesh ngjashëm me shoqëritë e rrezikut, kapitalin social, dhe kulturën globale. Faktet empirike siç është kriminaliteti ndërkombëtarë, shpërthimet e migracioneve legale dhe ilegale, kriminaliteti i organizuar, përhapja e shpejtë e dukurive sociopatologjike me të cilat ushqehet kriminaliteti, terrorizmi etj. konfirmojnë këto orientime si relevante në zhvillimin më të ri të kriminologjisë. 4. Teoritë sociologjike Opusi sociologjik në interpretimin kriminal dhe kriminalitetit përpiqet të ndriçoj aktorët në kuadër të presioneve të cilat formojnë dukurinë e njohur si të tillë. Mirëpo përgjigjet dhe dilemat nuk janë të thjeshta, ndonëse teoria përpiqet të organizoj ide të ndryshme për të njëjtën dukuri. Për teorinë psikologjike kriminaliteti është rezultante e veprimit të njerëzve normal të cilët kryejnë vepra anormale. Sociologjia mendon se rrethanat në të cilat gjendet individi mund të kenë karakter anormal ose që ato për nga natyra të jenë thjeshtë problematike. Rrethanat e caktuara të papërshtatshme dhe presionet thjesht mund të rezultojnë me shkallë më të lartë të kriminalitetit në raport me rrethanat tjera. Në perspektiven sociologjike shtrohet dilema: rrethanat e këqija vetvetiu a krijojnë kriminalitet, dhe nëse kjo është ashtu, a janë kriminelët përgjegjës për veprat e tyre gjithnjë përderisa të mos ndryshohen apo përmirësohen rrethanat e tilla? Natyrisht se është lehtë të përgjigjemi me “jo”, mirëpo në këtë është vështirë të besohet. Në sociologji veprimi i individit si veprim kriminal konsiderohet më pak i rëndësishëm, kurse fokusimi bëhet më tepër në faktin e shikimit të rrethanave si kriminale, pastaj bëhen përpjekje që të vërehen trendët, organizimi grupor, struktura e vendeve/hapësirave/koha dhe logjika e sjelljes së aktorëve në hapësirë të caktuar. Në këtë kuptim këto përpjekje kanë rezultuar me konstrukte të shumta teorike si: „sick role“, „right guy“ dhe shumë të tjera. 49
Sociologjia përpiqet të t’i shoh më gjerësisht modelet se si ndodh dhe zhvillohet kriminaliteti, por në një distancë të mjaftueshme nga individi dhe teoritë psikologjike në njërën anë dhe distancë të mjaftueshme nga teoritë e përgjithshme të shoqërisë dhe të përgjithësuara të cilat nuk arrijnë deri te fenomeni i kriminalitetit. Sociologjia klasike dhe përfaqësuesit e saj kryesor, kryesisht kanë menduar për kriminalitetin në kategoritë e vendeve, mbeturinave brenda teorive të mëdha, para së gjithash për shkak se kriminalitetin nuk e kanë konsideruar si gjendje kryesore të shoqërisë. Situata kryesore e shoqërisë për Marksin ishte kapitalizmi dhe lufta e klasave brenda shteteve klasike kapitaliste; për Dyrkemin, gjithashtu kjo ishte kapitalizmi, por si kalim nga bashkësia mekanike në bashkësinë organike dhe bashkësi industriale. Për Weberin gjithashtu kapitalizmi ishte situata kryesore shoqërore dhe proceset siç janë racionalizimi dhe burokratizimi i shoqërisë. Fokusi i interesimit të tyre ishin aktorët kryesor të ndryshimeve dhe krizat në rrethanat e atëhershme. Dihotomni, karakterin e klasave shoqërore, të pasurit dhe të varfrit për Marksin, shoqëria urbane dhe rurale, si mekanike dhe organike për Dyrkemin, klasa e mesme dhe sunduese për Weberin, krejt këto sociologjinë e kualifikuan si shkencë mbi gjendjet shoqërore, ndryshimet dhe krizat. Të gjitha observimet mbi kriminalitetin janë mbeturina të këtyre mendimeve apo pasoja të gjendjeve kryesore. Pra, kriminelet dhe kriminaliteti nuk janë shikuar si aktorë kryesor në skenën shoqërore, por vetëm si pasojë e situatave kryesore. Studimet sociologjike të kriminalitetit fillojnë me hedhjen e konceptit antropologjik të”kriminelit të lindur”. Cesaro Lombrozo, ndonëse përfaqësues i rrymës antropologjke- pozitiviste, hap diskutimin sociologjik për kriminalitetin me pyetjen:”çfarë ka në strukturën e sistemit social, i cili e parasheh llojin e veprave kriminale të cilat shfaqin në ato sisteme dhe mënyrën në të cilën veprat e tilla janë të përhapura brenda sistemit?” në përgjithësi fusha e diskutimit sociologjik të kriminalitetit është e preokupuar me strukturën e sistemit interaktive jo vetëm me personat dhe distribuimin dhe artikulimin e ngjarjeve brenda atyre sistemeve.15 15 Albert K. Cohen: "The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior" in "Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks 50
Albert K. Coheni, ky përkufizim sociologjik i Cohenit lidhur me çështjen e kriminalitetit njëherazi na distancon nga disiplinat tjera që merren me kriminalitetin sikurse që edhe disiplinat tjera përpiqen të distancohen nga sociologjia. Edwin H. Sutherland, ka paraqitur tezën mbi asociacionin diferencues në procesin e shkaktimit të kriminalitetit, me pyetjen esenciale:”si njerëzit bëhen lloj i njerëzve të cilët kryejnë vepër kriminale?” Sutherland ka dhënë përgjigjen sociologjike; krimineli bëhet duke mësuar kriminalitetin nga kriminelët tjerë, i cili në të vërtetë është i afërt me konceptin psikologjik të mësimit, kurse psikologët janë përgjigjur se është në pyetje personaliteti. Psikologjia ka diskutime të mëdha lidhur me atë se ç’është personaliteti kriminal, sepse vetitë e personalitetit të kriminelit dhe jo kriminelit në numrin më të madh të faktorëve përputhen dhe është vështirë ta dallosh personalitetin kriminal nga ai jokriminel. Në këtë tekst e pranojmë përkufizimin e sjelljes devijante si burim për teorinë sociologjike të kriminalitetit”si sjellje që e dëmton të priturat e institucionalizuara, gjegjësisht të priturat të cilat janë të sistemuara dhe të njohura si legjitime brenda sistemit shoqërorë16. Ky përkufizim përcakton sjelljen devijante dhe kriminale në terminët e marrëdhënieve të veprimit ndaj të priturave të institucionalizuara, e jo në terminët e strukturës psikologjike të personalitetit. Gjendjet psikologjike”jo normale” janë gjendje vartësie (psikopatët, neurotikët, skizofrenët, etj.), të atyre personaliteteve nga gjendja psikologjike dhe nuk janë objekt i interesimit për sociologjinë e kriminalitetit. Personaliteti nuk është shumësi për sociologjinë, në të vërtetë masa e madhe e kriminalitetit ka të bëjë me popullsinë “normale”klinike e cila i shkel rregullat e institucionalizuara. Sociologjia e kriminalitetit është në lidhje të afërt me përvojat dhe konceptet e përpunuara të rrjetit të tillë. Teoritë mikro dhe makro- sociologjike nuk mund ta shpjegojnë në mënyrë të plotë dhe fleksibile kriminelin dhe kriminalitetin. Më të përdorurat janë teoritë e masës së mesme të cilat marrin në konsiderim përparësitë edhe të njërit edhe të tjetrit por janë të fokusuara në rrethana konkrete jetësore. Paradigmën të teorisë së masës së mesme (midle range theories), ka ofruar Robert K. Merton, në veprën e tij të shkurtë:”Mbi sociologjinë teorike”. 16 Albert K. Cohen teksti i përmendur 51
Mertoni, teoritë e përgjithshme i quan teori totale ose “all inclusive theories”.ai thekson:”detyra jonë kryesore sot është që të zhvillojmë teori speciale të zbatueshme në kornizën e kufizuar konceptuale-p.sh. teoritë e sjelljes devijante, të pasojave të papranueshme të veprimeve të qëllimshme, të perceptimit social, të grupeve referente, të institucioneve shoqërore të ndërvarura- e jo që menjëherë të kërkojmë strukturën totale konceptuale e cila është adekuate për zhvillimin e këtyre dhe teorive tjera të masës së mesme. Teoria sociologjike, nëse dëshiron të zhvillohet në mënyrë të dukshme duhet ta vazhdojë punën në këto rrafshe të ndërlidhura: (1) Me zhvillimin e teorive speciale nga të cilat nxirren hipotezat që mund të analizohen në aspektin empirik; 2) Me zhvillimin e jo me zbulimin e papritur të skemës progresive të përgjithshme konceptuale e cila është adekuate për konsolidimin e grupit të teorive speciale.17 Ndonëse se studimi është shfaqur në nivelin e mesëm të zhvillimit të kriminologjisë, kjo ka paralajmëruar për një kujdes teorik në mënyrë që në studim ta shohim idenë që në hulumtime të mos shkojmë kah përgjithësimi i problemeve të analizuara, por të fokusohemi në diskursin e tyre konkret. Këtu hapet mundësia e hulumtimeve të zbatueshme aplikative dhe empirike, dhe e konstatimit të pozicionit moral të problemit (p.sh. a e shkakton e keqja të keqen). Kjo qasje në përgjithësi ka rezultuar me një varg teorish të rëndësishme të cilat janë të dobishme nga aspekti i idesë se problemi i kriminalitetit është i kuptueshëm nëse janë kuptuar situatat themelore dhe problemet e shoqërisë. Disa teori konsiderojnë se presioni mbi të arriturat e qëllimeve të caktuara kulturore, dhe shoqërinë është shkak i kriminalitetit dhe e kundërta, se kriminaliteti mund ta shtoj kohezionin shoqërorë. Janë të ndryshme mundësitë teorike dhe për to do të flasim në vijim të këtij teksti 17 Robert K. Merton : “O teorijskoj sociologiji”, CDD, Zagreb, Zagreb, 1979.fq. 56. 52
4.1. Dezorganizimi Social Ideja e qëndrueshmërisë sociale rezulton nga fakti se te shumica e anëtarëve në shoqëri ekziston konsensus i qartë për të mirën e përbashkët, kurse kjo e mirë e përbashkët matet me kategoritë e parashikimeve, qëndrueshmërinë dhe sigurinë e rrjedhave sociale për shumicën në shoqëri. Përkundër qëndrueshmërisë së shoqërisë, dezorganizimi social ka të bëjë me çarjet në unitetin e qëllimeve dhe sjell deri te një gjendje e pa balancuar e shoqërisë. Fjala është në këtë rast për dezorientimet në rastet e ndryshimit të kushteve të jetesës dhe shfaqjes së papërshtatshmërisë në kushtet e reja. Me këtë rast rrethi jetësor merr konfiguracion patologjik nga krupet të cilat nuk janë në gjendje t’i pranojnë kushtet e reja. Hans fon Hentig konsideron se: " me vet faktin që në periudha të tilla krimet kundër pasurisë dhe pronës marrin përmasa rrëqethëse me një shpejtësi rapide, tregon se diç nuk është në rregull me organizimin tonë kulturor ".18 Porsa të vihet në pyetje aftësia e individit për tu përshtatur, nën presionin e madh të ndryshimeve, ai lëshon pe nga një varg përgjigjesh alternative për gjendjen, duke përqafuar krimin. Prandaj Teoria e Dezintegrimit social, kriminalitetin e lidhë kryesisht me ndryshimet, kurse ndryshimet çojnë drejtë mendimit dhe vlerave të reja, të cilat pastaj sjellin diferencimet e grupeve shoqërore. Shoqëria është një arenë e hapur e konflikteve dhe pothuaj ekziston papajtueshmëri maksimale rreth qëllimeve dhe vlerave. “Po diskutuam për marrëdhëniet e çrregulluara në kuadër të familjes, grup-moshave, gjinive brenda grupeve të komuniteteve të gjëra profesionale, çrregullimi shoqëror është në një lidhe të caktuar me kriminalitetin. Dhe marrëdhëniet e tilla krijojnë frustrime, të cilat pastaj i krijojnë stimulimet për vepra penale ekonomike. Institucionet të cilat nuk iu përgjigjen më nevojave të njerëzve, i kontribuojnë mossuksesit të individit për ta definuar situatën në mënyrën e cila është e pranueshme për shoqërinë. Çrregullimi shoqëror i cili është përgjegjës për krimin, shkaktohet në mungesë të standardit sikurse në rastin e personave të cilët rriten në rrethet e “Sllumit”, apo nga përpjekjet e organizuara të gangsterëve 18 Hans fon Hentig: "Zločin uzroci i uslovi", Veselin Maslesha, Sarajevë, 1959. fq. 25 53
rektorëve, politikanëve të korruptuar, dhe grupeve tjera antisociale, për t’i prishur institucionet shoqërore për qëllime egoiste të tyre”. 19 Dezintegrimin e shoqërisë mund ta paramendojmë njësoj, si pasojë dhe si shkak të kriminalitetit, gjegjësisht si një variabël të varur dhe të pavarur. Dr. Stanko Frank20 konsideron se dezorganizimi social është proces fizik, që do të thotë se shkatërrimit fizik i përgjigjet edhe shkatërrimi kulturor, (konflikti kulturor), duke tërhequr vërejtjen se kriminaliteti si asociacion e fiton njëfarë qëndrueshmërie. Ne e kemi pranuar përkufizimin e dezintegrimit social nga Roberta E. L. Farisa, sepse ky në mënyrë operacionale më së miri na e mbulon diskursin e paqëndrueshmërisë. Ky përkufizim është: „Dezintegrimi social është fundi i marrëdhënieve sociale midis anëtarëve të shoqërisë deri në shkallën e ngatërrimit me kryerjen e detyrave të pranueshme të grupit. Shkatërrimi i organizatës shoqërore, për ta arritur ndonjë qëllim, nuk nënkupton vetvetiu dezorganizimin, as që është faktor dezorganizues, sepse nëse rezulton nga rrethanat të cilat janë jashtë kontrollit, edhe nuk mund të konsiderohet fajësi e asnjë anëtari, shkatërrimi mund të jetë i pranuar edhe pa dobësimin e solidaritetit të grupit.“ 21 Farisi, krahas asaj që u tha në përkufizim, si simptome të përgjithshme të dezintegrimit në shoqëri përmend: 1. Formalizmin; 2. Elementet e mirënjohura të integrimit në shoqëri ndryshohen dhe imponohen vetitë dhe vlerat e reja si qendrore në sistemin e ri shoqëror, e të cilat me kohë e fitojnë rëndësinë e tyre mirënjohur. Shkatërrimi i vlerave të mirënjohura dhe të paprekshme i krijon rrugë dezorganizimit, (p.sh: shkatërrimi i RSFJ dhe krijimi i shteteve të reja nacionale); 19 Mejbl A. Eliot: "Zločin u savremenom društvu", Veselin Maslesha, Sarajevë, 1962.f q.. 316 20 Dr. Stanko Frank: "Teorija kaznenog prava", Školska knjiga“- Zagreb, 1955. fq.. 5 21 Robert E. L. Faris, Ibidem fq. .28-34. 54
3. Individualiteti i shijeve dhe interesave; 4. Rrethin jetësor i cili thekson dhe pranon liritë e tepruara personale dhe të drejtat individuale, është terren i përshtatshëm për lulëzimin e dezintegrimit gjë që nuk është karakteristikë e shoqërive të qëndrueshme ; 5. Sjelljen hedoniste; 6. Vështirësitë semantike kanë të bëjnë me dallimet më të vogla dhe artificiale në të njëjtën përvojë gjuhësore në kuadër të popullatave heterogjene (profesione të ndryshme, kombe, etj.) dhe vet i potencojnë dallimet tashmë ekzistuese; 7. Pabesinë reciproke midis grupeve, dhe popujve dhe pamundësinë për të arritur qëllimet e përbashkëta; 8. Fenomenin e trazirave: në periudhat e dezintegrimeve të përgjithshme, njerëzit janë të vetëdijshëm për diç që vet nuk janë në gjendje ta definojnë. Jeta nuk zhvillohet në mënyrë të zakonshme, kurse sjellja shprehë nervozen në shoqëri, por nuk ndihmon zgjidhjen e problemeve. Lëvizjet e popullsisë janë të mëdha dhe ato lëvizje shkaktojnë iluzionin e përmirësimit të kualitetit të jetës. Farisi, më tutje e bënë dallimin midis dezintegrimit social dhe katastrofës. Katastrofa, mund të ndikojë në organizimin shoqëror në shumë aspekte dhe mund të ndërpres funksionimin e koordinuar të anëtarëve të shoqërisë. Në rastet ekstreme paraqitet dezorganizimi i përkohshëm total shoqëror me shpërthim të dhunës dhe me plaçkitje. Ndërkaq, katastrofat natyrore mund ta sjellin organizatën shoqërore para testimit serioz Katastrofa natyrore nuk është pashmangshëm e lidhur për dezintegrimin shoqëror, por përkundrazi, fatkeqësitë ekstreme të një bashkësie, madje edhe mund ta forcojnë atë. Atje ku organizimi shoqëror ka qenë i shëndoshë, edhe shpërthimi i fatkeqësisë shkakton sasi më të vogël të trazirave 55
4.2. Teoria Anomisë (Durkheimi) Emile Durkheimi konsideron se kriminaliteti është dukuri normale shoqërore, sepse ky është atribut i përhershëm i çdo shoqërie. Pra, nuk ka shoqëri pa kriminalitet dhe kjo është dukuri e pashmangshme. Kriter i normal i kriminalitetit, sipas Durkheimit, është mesatarja, gjegjësisht përqindja mesatare me të cilën paraqitet kriminaliteti, kurse krimineli është “agjent i rregullt i shoqërisë”. Gjendja e cila sjell deri te shfaqja e kriminalitetit është gjendja e anomisë. Sipas Durkheimit, anomia është gjendje në të cilën shoqëria, në procesin e zhvillimit të saj, gjithnjë e më tepër i humbë forcat integruese, kurse forcat e kontrollit shoqëror dobësohen. Standardet dhe normat e mëhershme nuk lëshohen, ndërsa edhe të rejat pranohen. Shoqëria është e dezorganizuar, e fragmentuar dhe e atavizuar. Pra kjo është gjendje e pasigurisë, e trazirave, gjendje entropie dhe e kaosi. Kështu vjen deri te izolimi shoqëror i cili shtohet në proporcion me lëvizshmërinë gjithnjë e më të madhe shoqërore dhe në skenë del individi i cili jeton vetëm për vete dhe për qëllimet egoiste. Me këtë rast paraqiten krimet si përgjigje ndaj gjendjes kaotike. Krimi është shenjë e mungesës së solidaritetit, normave dhe vlerave të cilat shoqërinë e mbajnë të bashkuar. Gjendjen e anomisë, Durkheimi e operacionalizon me rastin e shpjegimit të vetëvrasjeve si ndërprerje përfundimtare e lidhjes së individit me shoqërinë. Ai thekson se vetëvrasjet ndodhin më e rrallë atje ku ka solidaritet të fortë (te katolikët), kurse përqindja e tyre është më e madhe atje ku solidariteti është më i dobët (te protestantët). Në rrethanat e izolimit të shtuar, shfaqet tipi i vetëvrasësit egoist. Atje ku njerëzit janë të lidhur tradicionalisht, me moral dhe me zakone dominohet tipi i vetëvrasësit altruist. Gjendjet e anomisë, p.sh: humbja e statusit, kalimi nga fshati në qytet, ritmet krahasuese të jetës rezultojnë me tipat anomik të vetëvrasjes. Durkheimi e thekson edhe tipin fatalist të vetëvrasësit i cili paraqitet në rastin e ndjenjave të ndryshme emocionale; për shkak të presionit të tepruar të rrethit jetësor (fizik), kur dëshirat dhe synimet janë të bllokuara. Ne do të shtonim edhe të ashtuquajturit tipa “veskim” të vetëvrasjes. Në të vërtetë disa fise eskimeze kanë ritualin e vetëvrasjes, atëherë kur nuk janë të dobishëm (funksional) për bashkësinë dhe kur e ndjejnë se janë bërë barrë e bashkësisë. 56
Gjatë luftës së shkuar në B. H. kemi vërejtur këtë tip të vetëvrasjeve, sidomos te personat e moshuar, të cilët kanë qenë të varur nga shërbimet mjekësore apo shërbimet e anëtarëve të familjes, sidomos gjatë periudhës së skamjes së madhe. nga koncepti i Durkheimit për anominë, kanë dalë teoritë e dezorganizimit dhe Teoria e Anomisë e R:K. Mortonit. Teoritë sociologjike e lidhin kriminalitetin me strukturën shoqërore, nga njëra anë, e nga ana tjetër përpiqen të japin përgjigje në pyetjen “si krijohet krimineli ?”. Sipas Teorisë së Grupit, shoqëria është përmbledhje grupesh në nivelin horizontal dhe vertikal. Të gjitha grupet i kanë normat e veta me të mund të ndikojnë në pjesëtarët e tyre. Pjesë e grupeve të caktuara janë edhe grupet kriminale dhe për këtë shkak ato janë entitete subkulturore. Donald Clemmer p.sh: e ka futur nocionin “shoqëri e të burgosurve” (prison community) dhe e ka zbuluar faktin se popullacioni i të burgosurve vërtetë funksionon si subkulturë konkrete me një hierarki dhe strukturë të caktuar. 4.3. Teoria e asociacionit diferencues Teorinë e “asociacionit diferencues” e ka themeluar Edwin H. Sutherland. Do ta përqendrojmë vëmendjen në tekstin “Teoria Sociologjike e Sjelljes kriminale” të cilin e ka punuar së bashku me Donald R. Cressey-n.22 Ai konsideron se shpjegimi shkencor i sjelljes kriminale mund të shprehet në terminet e procesit me të cilin operohet në momentin e paraqitjes së kriminalitetit ose megjithatë në terminët të cilat operojnë me “life history” përmes fakteve. Në rastin e parë, shpjegimi mund të quhej “mekanik”, “rrethanor”, apo dinamik, kurse në të dytin, “historik”, apo “gjenetik”. Shpjegimi “rrethanor” e izolon patologjinë individuale dhe shoqërore. Hulumtimet rrethanore rezultojnë me konstatimet se determinuesit e drejtpërdrejtë të sjelljes kriminale gjenden në kompleksin personalitet- situatë, kurse kriminelët përpiqen që këtë kështu edhe ta shpjegojnë. Situata objektive është e rëndësishme për shkak të sigurimit të rastit 22 Edwin H. Sutherland and Donald R. Cressey in "Principles of Criminology" 7th ed., Philadelphia, J. B. Lippincott Co., 1966 PP. 77-83 57
për aktin kriminal. Qëndrimi sociologjik nuk e përjashton situatën, sepse situata është e definuar nga personi i cili është i përfshirë në aktin kriminal, nëse situata është “kriminale e përfunduar”. Personat tjerë, situatën nuk e definojnë ashtu, që do të thotë se personat me përvojë të ndryshme jetësore i inklinojnë aftësitë, prandaj edhe rezistencën epo prirjen për akt kriminal. Përvojat e kaluara të personit në masën më të madhe të ta përcaktojnë mënyrën se si do të definohet situata. Sqarimi i sjelljes kriminale në terminët e përvojave të kaluara është i mundur në kategoritë e „life histories“. Sipas Sutherlandit, sjellja kriminale i ka përkufizimet si vijon: 1. sjellja kriminale është e fituar-kjo do të thotë se sjellja kriminale nuk është trashëguese si e tillë, pastaj gjithashtu personi i cili nuk është edukuar në kriminalitet nuk kryen veprime kriminale në situata (vërejtje e autorit); 2. sjellja kriminale mësohet në interaksion me personat tjerë në procesin e komunikimit. Ky komunikim është verbal në shumë pikëpamje, por përfshinë edhe “komunikimin gjestikulativ”; 3. pjesa esenciale e mësimit të sjelljes kriminale zhvillohet brenda grupeve të veçanta intime. Kjo do të thotë se komunikimet e ndërmjetësuara nderpersonale, siç janë filmat dhe gazetat, luajnë rol relativisht të parëndësishëm në origjinën e sjelljes kriminale; 4. kur sjellja kriminale është e mësuar, ajo përfshinë: a) ushtrimet teknike të kriminalitetit të cilat nganjëherë janë mjaftë të komplikuara, por edhe të rëndomta; b) kahja specifike e motivit, impulsit, racionalizimit dhe qëndrimeve; 5. drejtimi i posaçëm i motivit dhe impulsit mësohet varësisht nga definimet e rregullave ligjore dhe kodeve, si të dobishme dhe të padobishme. Në disa shoqëri individi është i rrethuar me persona të cilët në mënyrë të pa ndryshueshme i definojnë rregullat ligjore të cilave u përmbahen derisa në tjerat individi është i rrethuar me persona definimet e të cilit janë të prira për shkeljen e rregullave ligjore. Në shoqëri këto definicione janë të 58
ngatërruar me pasojat ashtu që manifestohen si konflikt kulturor lidhur me rregullat ligjore; 6. personi bëhet delikuent për shkak se thekson definicionin dhe shfrytëzon shkeljet ligjore mbi definicionet e padobishme për shkeljen e ligjit. kjo ka të bëjë me asociacione kriminale dhe antikriminale dhe kryhen si veprime kundër forcës kur personi bëhet kriminel ai këtë e bënë për shkak të kontaktit me modelin e tillë dhe gjithashtu për shkak të izolimit nga modelet antikriminale. Çdo person pashmangshëm asimilon kulturën e rrethit, nëse modelet tjera nuk janë në konflikt. Ky pohim i asociacionit diferencues nënkupton se asociacionet që janë neutrale, edhe nuk kanë ndikim në origjinën e sjelljes kriminale; 7. asociacioni diferencues mund të lëvizë për nga kohëzgjatja, shpeshtësia, përparësitë dhe intensiteti. Kjo do të thotë se asociacioni me sjellje kriminale dhe ai me sjellje antikriminale oshilojnë varësisht nga zgjedhja kritike të njërit nga modelet e sjelljes.” Përparësia”është e rëndësishme në kuptimin që sjellja ligjore është e zhvilluar në fëmijërinë e hershme dhe si e tillë mund të ekzistojë gjatë tërë jetës. Sjellja delikuente zhvillohet në fëmijërinë e hershme dhe mund të ekzistojë gjatë tërë jetës. Kjo njëherazi është edhe çështje e ndikimit të zgjedhur. “intensitetit”është zgjedhje prestigji e “sjelljes kriminale”, apo sjelljes antikriminale dhe përcillet me reagime emocionale të cilat i përkasin këtij asociacioni; 8. procesi i mësimit të sjelljes kriminale, përmes asociacionit sipas modeleve kriminale dhe antikriminale përfshinë të gjitha mekanizmat që janë të përfshirë në çdo mësim tjetër. Kjo do të thotë se mësimi i sjelljes kriminale nuk është i kufizuar në procesin e imitimit; 9. sjellja kriminale është shprehje e nevojave dhe vlerave si dhe sjellje antikriminale. Hajni vjedh për të siguruar të holla, mirëpo edhe puna e ndershme gjithashtu është në pajtim me qëllimin për të fituar të holla. Më tutje Sutherland, shpjegon se në fushat ku delikuenca është e lartë, i mituri (under age), i cili është sociabil, aktiv, me një probabilitet të madh do të vijë në kontakt me fqinjësinë dhe do të zgjedhë sjelljen 59
delikuente, për dallim nga i mituri i izoluar, introvert dhe inert, i cili mbetet në shtëpi dhe me shumë pak mundësi të kontaktoj me të miturit tjerë në fqinjësi dhe nuk bëhet delikuent. Mirëpo, i mituri i cili është komunikativ dhe nuk është i kyçur në sjellje delikuente, nënkupton se është nën ndikimin e familjes e cila respekton ligjin. Asociacionet personale janë të përcaktuara në kontekstin e përgjithshëm të organizimit shoqërorë. Fëmija zakonisht rritet në familje, vendbanimi e familjes në Amerikë, më së tepërmi përcaktohet nga të ardhurat dhe shkalla e delikuencës është p.sh. më e madhe në pjesët e qytetit ku banesat merren me qira. Shpjegimi i shkallës së lartë të kriminalitetit është në lidhje direkte me dezorganizimin social, dhe Sutherlandi, këtë e plotëson me nocionin”organizim social diferencues”. Postulati në të cilin mbështetet kjo teori, niset nga fakti se rrënja e kriminalitetit në organizimin social dhe në shprehjen e atij organizimi social të grupeve mund të jetë i organizuar për sjellje kriminale, ose i organizuar kundër sjelljes kriminale. Sutherlandi, duke analizuar këtë qëndrim zbuloj se sjellja kriminale është e përhapur gjerë e gjatë strukturave shoqërore. Struktura shoqërore nuk është imune ndaj kriminalitetit, dhe Sutehrland, zbulojë se krimin nuk e kryen vetëm klasat e ulëta, por ai është veti edhe e klasave të larta (p.sh. Kriminaliteti i” jakës së bardhë”). 4.4. Teoria e identifikimit diferencues. Shkalla e kriminalitetit është shprehje e distribucionit klasor dhe hapësinor e grupeve të organizuara. Daniel Glaser, thekson se kjo qasje nuk bënë dallim midis delikuenteve të zakonshëm profesional dhe delikuenteve të rastit. Glaseri i plotëson këto pikëpamje me modelin e identifikimit me grupe të ndryshme dhe me persona me sjellje kriminale apo normale, nëse personi konsideron se sjellja e tillë është e pranueshme. Së këndejmi ky angazhohet për nocionin”identifikim diferencues”në përpjekje për ta shpjeguar nivelin e dobisë së sjelljes së caktuar. 4.5. Teoria e konfliktit kulturor Kjo teori është e afërt me teorinë e konfliktit kulturor të Thorsten Selinit, e cila niset nga konflikti i kulturave dhe i normave kulturore si shkaktare të kriminalitetit. Sipas Thorsten Selinit, konfliktet kulturore 60
do të ndodhin:”së pari, kur këto kodekse kacafyten në kufirin e territore të kulturave fqinje; së dyti, kur, siç është rasti me normat ligjore, ligji i një grupi kulturor shtrihet edhe në territorin e grupit tjetër; së treti, kur anëtarët e një grupi shpërngulen në territorin e grupit tjetër”23. Konfliktet primare janë konflikte midis kulturave, kurse sekondaret janë konflikte brenda një kulture. Konfliktet sekondare përbëjnë një bashkësi homogjene të dezintegruar dhe jorezistente ndaj proceseve integruese dhe kohezive. Mirëpo mobiliteti i individit dhe ai statusor kushtëzon që individi t’u ekspozohet kulturave të ndryshme dhe varësisht nga situata ai realizon norma kulture që i përgjigjen pozicionit të tij momental. Kultura e individit ngritët nëse ai i takon modelit me numër më të madh të kulturave, por njëkohësisht këto kultura edhe mund të jenë në konflikt. Migranti me origjinë nga fshati, i cili nga lindja e ka marrë atë kulturë vije në mesin industrial dhe futet në lidhjen e kulturës urbane e cila për të është e huaj dhe e padurueshme, por ai është i detyruar ta kalojë atë që të mund të funksionoj, dhe në atë funksionim ta përfshijë edhe masën e dobishmërisë. Ne këtu do të ofrojmë vendosjen e “nocionit të hapësirës së dyfishtë”, me qëllim që faktet empirike të na konfirmojnë masën e përkatësisë një hapësire kulturore-sociale dhe që këto masa të krahasohen me vendin e origjinës dhe vendbanimin si fakte socio-kulturore. Duke pasur parasysh se hapësira socio-kulturore është më e fortë dhe më e qëndrueshme sesa individi në kuptimin që nga ai kërkon shërbime specifike, është e rëndësishme të përcaktohet edhe masa e përmbushjes së këtyre roleve që si variabël i kontrollit të jetë sjellja e vërtetë e individit. Së këndejmi do të ishte e mundur të flitet për konfliktin e roleve apo për identitetin e dyfishtë që mund të jetë i organizuar në pikëpamje strategjike për realizimin e qëllimit, interesit ose lidhjes me situatën e dëshiruar. Identiteti si strategji kulturore, shfaqet si instrument konformiteti. 4.6. Teoria e nënkulturës dhe kontra kulturës Teoria e “nënkulturës dhe kontrakulturës”konsideron se shoqëria është definuar me një kulturë dominante (në ShBA. Me kulturën e klasës së mesme). Nënkulturat dhe kontrakulturat paraqiten në shoqëritë klasore ku të gjithëve nuk u është mundësuar qasje në vlerat e proklamuara të 23 Sips Milan Milutinoviqit-ibidem fq. 127 61
kulturës dominante. Clyde Kluckhohnu, dhe Alfred Kroeber, theksojnë se :”kultura përbëhet nga anët eksplicite dhe implicite dhe nga sjelljet e fituara, simbolet e transmetuara, të arriturat e llojit të vet të grupeve njerëzore, duke përfshirë këtu personifikimin e artit; esenca themelore e kulturës përbëhet nga idetë tradicionale (idetë e zhvilluara historikisht dhe të selektuara), dhe nga vlerat e posaçme që ju përkasin atyre. Sistemet kulturore nga njëra anë mund të trajtohen si prodhime të aksioneve, kurse në anën tjetër si elemente supozuese të ndonjë aksioni të ardhshëm”.24 Është e qartë se kultura ka “sasinë më të madhe të shoqërimit” për grupin me të cilin ka të bëjë, sepse unifikon kohën shoqërore(të kaluarën të tashmen dhe të ardhmen). Veprimet eksplicite janë pasojë e formave implicite të kulturës. Në shoqëritë e diferencuara gjithmonë ekzistojnë shumë forma të kulturës të cilat sipas Kluck Hohnit, janë të përgjigje të llojllojshme të kulturës ndaj këtyre kategorive universale të rrethit jetësor25: • furnizimi me kualitetet biologjike; • roli i dallimeve; • kontrolli efektiv e përdorimit të forcës; • komunikimi; • radhitja e orientimeve njohëse; • përmbledhja e artikuluar e përbashkët e qëllimeve; • rregullimi normativ i kuptimit; • rregullimi dhe krijimi i shprehjeve efektive; • socializmi. Pra, sipas Kluck Hohnit, kultura përpiqet ta organizojë rrethin e vet dhe ta formojë atë sipas formës së saj. Lidhur me këtë shtrohet çështja e dominimit të një kulture në raport me kulturën tjetër. Në shoqëritë e ndryshimeve dhe transparencave të mëdha, kulturat pashmangshëm vijnë në konflikt. Në peizazhin kulturorë shihet edhe kultura e kriminelëve e cila i ka normat e veta dhe të gjitha format e një kulture. Albert K. Cohen, në studimin e tij "Delinquent Boys: The Culture of the Gang", e ka zhvilluar një teori të tillë të konfliktit kulturorë dhe ka 24 Sipas Ivan Luçevit "Socijalni karakter i politička kultura", Sociologija, No 1, viti XVI, Beograd, 1974.. 25 Clyde Kluckhohnu "Culture and Behavior" in Handbook of Social Psychology, Addison- Wesley Publishing Company, P. 921-968 62
dëshmuar se nënkultura delikuente shfaqet si pasojë e strukturës klasore të shoqërisë. Lidhur me delikuencat e të miturve Walter. B. Miller26 postulon kulturën e klasës së ulët si sistem autonom kulturorë dhe e shpallë atë si rrethanë e cila krijon delikuencën e të miturve. Në këtë kuptim kultura e klasës më të ulët fokusohet rreth gjashtë situatave qendrore: • mynxyra-kjo paraqet situatat dhe sjelljet të cilat çojnë në kontakte të pakëndshme me përfaqësuesit e pushtetit (rrahjet, alkoolizmi, shtatzënësia jashtëmartesore); • qëndrueshmëria- ka të bëjë me forcën fizike dhe qëndrueshmërinë, burrërinë, trimërinë dhe shkathtësinë; • dinakëria-është aftësi që të tjerët të tejkalohen me mendje mprehtësi, me shkathtësi të fitimit të të hollave me mençuri, dhe gatishmëria për marrëveshje të shpejtë dhe mendjemprehtë; • mallëngjimi-gatishmëria për aventurë dhe rrezik, dëshira për ndryshime dhe aktivitete; • fati-vlera e lidhur për besimin se suksesi nuk është i mundur pa ndikimin e fuqisë mbi natyrore e cila është jashtë kontrollit të individit; • pavarësia-liria nga mbikëqyrja dhe autoriteti. 4.7. Teoria e anomisë e R. K. Mertonit. Teoria e “anomisë” gjithashtu jep dy përgjigje të rëndësishme lidhur me problemin e kriminalitetit, sepse është e lidhur për vlerat shoqërore. Sipas Dyrkemit” anomia është situatë derregullacioni apo mangësive relative të normave të një grupi social”.27 Nga teoritë më të reja „ të anomisë“ më e njohura është e Robert. K. Mertonit. Theksi i tij është i vendosur midis vlerave të cilat i imponon shoqëria dhe mundësive relative që i kanë njerëzit për t’i realizuar ato vlera. Për arritjen e qëllimeve janë paraparë mënyrat, mjetet dhe institucionet me anën e të cilave arrihen në mënyrë e pranueshme shoqërore, si dhe koha dhe vendi. Meqenëse shoqëria është e shtresuar 26 Walter B.Miller: Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in, „Gang delinquency and gang subcultures, ed, James F. Short, New York: Harper and Row, 1968. p.135-136. 27 Prema dr. Milici Petrovićq: “Vrijednosne orijentacije delinkvenata”, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd 1973. godine, fq. 16 63
dhe e strukturuar në klasa, shumësia e grupeve nuk mund t’i realizojnë dëshirat e tyre përmes institucioneve të parapara, sepse nuk u mundësohet qasja. Sjellja e ndaluar në aspektin sociologjik mund të shihet si simptomë desocioacioni midis aspiratave të parapara kulturore dhe daljeve të karakterizuara sociale për realizimin e këtyre aspiratave. R. K. Merton, i ka shqyrtuar pesë tipe të adaptimit të cilat në pikëpamje skematike janë treguar në tabelë ku (+) to të thotë”pranohen”, kurse (-) nënkupton refuzim i vlerave dominante dhe zëvendësimi i tyre me vlerat e reja në sistemin shoqërorë. Tipologjia e mënyrës së adaptimit individual: Mënyrat e adaptimit : Qëllimet kulturore Mjetet institucionale I konformiteti + + II inovacioni + - III ritualizmi - + IV tërheqja - - V rebelimi ± ± Nga kjo skemë shihet se konformiteti si mënyrë e adaptimit është paraparë si qëllim kulturorë dhe supozon mjetet institucionale. Konfiguracioni i institucioneve shoqërore shpjegon se cilat institucione ofrohen si mjete legale për arritjen e qëllimit. Inovacioni është i paraparë si qëllim kulturorë, mirëpo mjetet institucionale nuk e parashohin atë sepse inovacioni do të mund t’i dëmtonte mjetet institucionale. Ritualizmi nuk është paraparë si qëllim kulturorë por mjetet institucionale e parashohin atë (p.sh. funksioni i ceremonisë është që ta konfirmoj identitetin e grupit). Tërheqja nuk është e paraparë as si qëllim kulturorë, dhe as janë paraparë mjetet institucionale, ndërsa rebelimi bënë pjesë në zonën”pranim-refuzim”. Si qëllimit kulturorë për të cilin janë paraparë në strukturën e shoqërisë mjetet institucionale të cilat mund të pranojnë apo hedhin poshtë kësaj mënyre të adaptimit. 64
Varësisht nga pozita e individit në strukturën e shoqërisë, struktura shoqërore ushtron presion në një mënyrë apo në mënyrën tjetër të sjelljes. Alternativa e zgjedhur është pak a shumë përgjigje e qëndrueshme e individit ndaj presionit të kulturës shoqërore dhe nuk ka të bëjë me tipat e organizimit personal.28 Në kuadrin e qëllimeve të paarritura me metoda legale krijohen alternativat kriminale, me shkeljen e normave krijohet ambienti i anomisë, dhe përmes këtij ambienti realizohen qëllimet. Në bazë të këtyre njohurive, L. J. Srole, ka hartuar shkallën e anomisë që është aplikuar në një varg hulumtimesh të delikuencave. Në këto hulumtime është gjetur korrelacioni midis anomisë dhe statusit të ulët social me gjendje përcjellëse psikologjike të individit. 4.8. Teoria e interaksionizmit social. Teoria e interaksionizmit social dhe ajo e etiketimit (Howard Becker, Ervin Goffman), niset nga hipoteza se burim i deviacionit në interaksion midis personave që kanë kryer vepër dhe atyre që reagojnë ndaj veprës. Këta kanë dëshmuar se „bartësit e reaksionit ndaj popullatës kriminale“ edhe vetë janë të përfshirë në fenomenologjinë e kriminalitetit. Në të vërtetë në aktin e reagimit mekanizmat e etiketimit e shpallin një person delikuent në bazë të definimit të situatës si kriminale, kurse kornizë themelore e definimit janë normat penale të cilat i ka proklamuar dhe i mbron grupi politik udhëheqës në shoqëri. Shoqëria është e ndarë në konformistë, devijantë, të censuruar dhe censor, edukator dhe të edukuar, dhe në dominante dhe margjinal. Pasojat për individin e etiketuar janë afatgjata dhe më së shpeshti bie përsëri në zinxhirin e reagimeve të shoqërisë. P.sh. personi që ka qenë në burg ka më pak gjasë për tu punësuar sesa ai që nuk ka qenë. Kështu në këtë mënyrë të etiketuari gjithnjë e më tepër tjetërsohen nga normat e grupeve legjitime dhe shpesh e gjejnë daljen në grupin i cili është identifikuar si devijant. Do ta cekim si shembull një studim të dr. Ivan Jankoviqit,29, Kriminolg autoritativ i cili ka doktoruar te Donald R. Cressey, dhe te kritiku i mprehtë i kodit penal të RSFJ, lidhur me dënimin me vdekje, kurse studimi është i lidhur për aktin e etiketimit. 28 Robert K. Merton: “Social structure and Anomie”, Harper and Row, Publishers 1969. 29 Start Magazin nr. 531, Zagreb 1989. 65
Ish RSFJ, gjegjësisht kodi penal ka bërë pjesë në vendet retencioniste (vendet të cilat e zbatojnë dënimin me vdekje), për dallim nga vendet abolicioniste të cilat e ndalojnë zbatimin e dënimit me vdekje. Në të vërtetë Kodi penal i RSFJ, ka paraparë dënimin me vdekje në 45. Nene, nga gjithsej 141,nen të pjesës së posaçme, dhe si i tillë ka bërë pjesë në ligjet më represive në botë. Është vërejtur tendenca e ashpërsimit të represionit, gjegjësisht shtimit të këtij numri të neneve. Kodi penale i çdo republike dhe krahine ka paraparë dënimin me vdekje për forma të ndryshme të vrasjeve. Vepra të tilla kapitale ka pasur dy (Sllovenia dhe Kroacia), gjegjësisht nga tri të gjitha njësitë tjera federale (sot shtete), me përjashtim të Serbisë, e cila e ka miratuar edhe të katërtin. Në Serbi, më 1986, ai nen i katërt i përket veprës penale për të cilën është paraparë dënimi me vdekje:”dhuna me të cilën rrezikohen liritë dhe të drejtat e qytetarëve të rendit të dytë, kombësive apo grupeve etnike, nëse vepra për pasojë ka pas vrasjen e planifikuar të pjesëtarëve të popullit tjetër (par. 4. lidhur me par. 1, Neni 61. i Ligjit Penal të RSS). Jankoviqi konstaton se me këtë nen, krejt çka ka qenë e inkriminuar me të, që moti është ndaluar me ligjet penale mbi format e ndryshme të dhunës ndaj personalitetit, personit, apo simboleve. Neni i formuluar në këtë mënyrë sugjeron se dënimi shqiptohet për shkak të përkatësisë nacionale të kryesit dhe viktimës dhe përfundon se fjala është për një trashëgimi mesjetare të shoqërisë dhe të marrëdhënieve shoqërore. Siç është e ditur shkas për krijimin e këtij neni ishin tensionimet nacionale të shqiptarëve dhe serbëve në Kosovë. Teoria e interaksionizmit dhe etiketimit e fokuson interesimin e saj, përveç në definimin e situatës, edhe në institucione të cilat krijojnë interpretojnë dhe i zbatojnë rregullat për një grup sjelljes të cilat janë të pranueshme, ndërsa grupi tjetër i sjelljeve ndalohet dhe dënohet. Pyetja e tyre është:”përse një akt është i definuar si kriminal, kurse tjetri jo?”. William J. Chambiss, duke analizuar legjislacionin e Anglisë feudale nga shek. XV, e këndej, (sidomos “Ligjin mbi bredhësit”, dhe “Ligjit mbi hajninë”), që legjislacioni i New Yorkut, dhe Kalifornisë në vitet e 50-ta të shekullit të kaluar ka vërejtur se funksionojnë dy modele të përgjithshme të rregullave të krijimit të ligjit. Këto janë konsensusi i vlerave dhe “klasa sunduese”. Konsensusi i vlerave përputhet me konsensusin e bashkësisë, gjegjësisht bashkësia është forcë lëvizëse 66
për definimin e sjelljeve si të kriminelit dhe delikuentit, has në përkrahje të vogël në zhvillimin e të drejtës penale. Klasa sunduese udhëheq juridiksionin përmes masës pasive dhe ligjit duke shprehur interesat e atyre që sundojnë. Për shkak të pasivitetit të masës së klasës sunduese nuk mund të dominohet. Modelet alternative lindin së bashku me shoqëritë industriale të përbëra nga një varg klasash sociale dhe grupe interesash me konfliktin me të cilin garojnë për anim ndaj shtetit. Ligji në rrethin e tillë konfliktual merr format dhe përmbajtjet e tyre të pjesërishme. Kjo ndërmarrje është iniciuar në ndarjen e klasave të kundërta sociale (p.sh. Ligji mbi mëditjet), kur konflikti ka karakter klasor, atëherë shteti duhet të interpretoj ligjin në mënyrën që është perceptuar si zgjidhje e konfliktit. Gjatë kohës së manifestimit të konfliktit klasor legjislacioni dhe gjykatat njëkohësisht krijojnë të drejtën penale me qëllim të sigurimit të një kontrolli më të madh mbi ato grupe të cilat janë të lidhura dhe e thyejnë status quon. Krizat dhe konfliktet sociale rezultojnë me fokusimin e sërishëm të hapësirave substanciale të së drejtës penale. Së këndejmi kriminaliteti është fenomen politik me të cilin përcaktohen sjelljet delikuente apo kriminale dhe është rezultat i procesit politik brenda të cilit formohet definicioni për atë se çka është e ndaluar apo çka kërkohet që njerëzit të sillen në mënyrë të caktuar. Nëse e shpjegojmë kriminalitetin së pari duhet shpjeguar forcat sociale të cilat ndonjë akt e definojnë si kriminal, kurse tjetrin jo.30Kontributi më i rëndësishëm i teorisë së interaksionizmit social qëndron në hedhjen poshtë të koncepcionit të kriminalitetit dhe devijimit si diçka që është jashtë indit shoqërorë. Përveç kësaj interaksionistët i kanë kontribuar mirëkuptimit të reaksionit shoqërorë ndaj kriminalitetit. Analiza e reaksionit shoqërorë, ka rezultuar me kontrollin që institutet e kontrollit shoqërorë të kundërvihen nga një mekanizëm i tërë reagimesh. Tek interaksionistët kryesi i veprës dhe shfaqja e tij për veprën e kryer penale, është në fokus. Në këtë mënyrë kryesi shpjegon kuptimin e veprimit të tij përmes vetvetes, kurse lihen anash interpretët e tërthortë. Ajo që ne mendojmë është se devijanti mund të jetë vetëm konstrukt shoqërorë që ju ka imponuar kryesit. Qëllimi është që të vërtetohet definimi i situatës së tij. Teoricienët e këtij drejtimi paralajmërojnë se kur e ndëshkojnë ndonjë person duhet të pyesim vetën se cilat norma i përfaqësojmë. Me qasjet e këtilla interaksionistët 30 William J. Chambliss "The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent" in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago. 67
i kanë kontribuar demistifikimit të kryesit dhe kriminalitetit dhe kanë mundësuar perspektiva të reja teorike në kriminologji. 5.Teoritë biologjike Teza sipas të cilës vetitë biologjike të njeriut ndikojnë në sjelljen e tij, është bazë fillestare e teorive biologjike për shpjegimin e shkaqeve dhe rrethanave të lindjes së sjelljes kriminale. Teoritë biologjike në kriminologji apo teoritë biologjike si do t'i quajmë në tekstin më poshtë janë zhvilluar nën ndikimin e fortë të studimit mbi evolucionin e llojit të Çarls Darvinit (1809-1882), me të cilin për vetitë biologjike dhe origjinën biologjike të njeriut në përgjithësi është themeluar teoria e cila në esencë dallohet nga mendimet e atëhershme në këtë fushë. Ndonëse këto teori në kriminologji janë zhvilluar ekskluzivisht duke përfaqësuar drejtimin monist në shpjegimin e faktorëve kriminogjenë, sot në studimet teorike, sidomos në hulumtimet empirike përfaqësohet qëndrimi pluralist se sjellja kriminale është rezultat i veprimit të shumë grupeve të faktorëve. Qasja e atëhershme drejtë kërkimit të rrënjëve biologjike të sjelljeve kriminale ka qenë i ashtuquajturi drejtimi biosociologjik, kurse hetimet janë kryer duke analizuar ndikimin gjegjësisht lidhjet shkak- pasojë midis faktorëve të jashtëm-sociologjik dhe të brendshëm-biologjik dhe të sjelljes kriminale. Sipas skemës të cilën e paraqet Siegel, (2006), sjellja njerëzore e cila mund të jetë kriminale (e papranueshme), apo konform (e pranueshme) varet nga mundësitë e tij që të mësojë dhe të arrij qëllimet të cilat janë rezultat i veprimit të dy grupeve të mëdha faktorësh. Grupi i parë i faktorëve përfshinë vetitë personale të njeriut, e të cilat çdo person e bëjnë unikat e që kanë të bëjnë me strukturën biokimike, kodin gjenetik dhe gjendjen neurologjike dhe i cili krijon presionin e brendshëm që kërkon veprime të caktuara njerëzore. Në anën tjetër në sjelljen e njeriut në veprimin e vetive personale dukshëm ndikon edhe grupi i faktorëve të rrethit social ndër të cilët rolin themelues e luan ndikimi i prindit, grupet e vogla shoqërore, shkolla dhe rrethi. Teoritë, sidomos hulumtimet që janë ndërmarrë në kriminologji nga aspekti biologjik shpjegojnë sjelljen kriminale, dhe ato janë të shumta e në këtë rast do t’i caktojmë ato të cilat më së shpeshti arsyetohen në tekstet e kriminologjisë. Me qëllim të shpjegimit sistematik, këto teori 68
do të kërkohen në disa grupe dhe atë në teori të cilat theksojnë mangësitë, teori të cilat theksojnë rëndësinë e ndërtimit trupor, teori të cilat theksojnë dallimin dhe pengesat dhe teori të cilat theksojnë rëndësinë dhe rolin e kushteve biokimike. 5.1. Teoritë mbi mangësitë Ky grup i teorive biologjike niset nga teza se sjellja kriminale është rezultat i mangësisë në strukturën biologjike në organizmin e njeriut, i cili mund të jetë i trashëguar ose të fitohet gjatë jetës. Në këtë grup të teorive inkuadrohen edhe teoritë të cilat sjelljen kriminale e ndërlidhin me mosfunksionimin apo funksionin e çrregulluar të trurit dhe sistemit qendrorë nervorë, pastaj me vetitë e trashëguar biologjike, dhe me inteligjencë të pazhvilluar, gjë që për pasojë mund ta ketë sjelljen devijante, kurse në përfundim edhe sjelljen delikuente. Frenologjia është një nga disiplinat e para të orientuar biologjike, rezultatet e të cilave janë shfrytëzuar në kriminologji. Sipas kësaj teorie kriminale, sjellja është e kushtëzuar me vetitë psikike të cilat janë të determinuara për nga forma dhe parregullsia e zverkut, të cilat tregojnë edhe për parregullsitë në ndërtimin dhe strukturën e trurit. Në periudhën kur paraqitet kjo teori ka shkaktuar reaksione të furishme, por edhe përkundër veprimit inovativ dhe pasqyrues për shkak të mungesës së dëshmive shkencërisht të vërtetuara, kjo teori në atë kohë nuk ka dhënë një rëndësi të madhe për shpjegimin e shkakut të sjelljes kriminale. Megjithatë rëndësia e kësaj teorie qëndron në ato hulumtime të hershme është dëftuar për marrëdhënien e rëndësishme të ndërtimit dhe strukturës së trurit dhe funksionimit të këtij organi, gjegjësisht ndikimit në sjelljen njerëzore, me ç’rast janë theksuar të gjitha ato raste të sjelljes devijante të te cilat janë regjistruar deformimet apo ngecja e trurit. Atavizmi paraqet objektin e grupit tjetër të hulumtimeve të orientuara në kriminologji. Sipas këtij studimi sjellja kriminale është e kushtëzuar me ekzistimin e vetive psikike që ndikojnë në shfaqjen e sjelljes kriminale te personat të cilët ato veti i kanë trashëguar (nga të parët e afërm, apo nga njeriu parahistorik dhe shtaza). Pra në fokus të hulumtimit është prirja për devijim apo sjellje kriminale si veti e cila trashëgohet, gjegjësisht bartet në pasardhës. Edhe ky grup i teorive është paraqitur në fazat e mëhershme të zhvillimit të kriminologjisë 69
pozitiviste, kurse hulumtimet kryesisht kanë qenë të orientuara në kriminelët e papërmirësuar dhe të dënuar me burgim. Në kohën më të re këto supozime teorike kanë ndryshuar esencialisht ashtu që janë kryer një varg hulumtimesh për prirjet dhe mënyrat e sjelljes te binjakët (Johannes Lange-„Binjakët njëqelizor: 1929.; Karl Christiansen-„Binjakët“: 1977.), pastaj studimet për trashëgiminë dhe familjet kriminale, (Richard Dugdale-familja Juke: 1910. dhe 1916.;Henry Goddard-familja Kallikak:1912.;Charles Goring-etërit kriminel:1913.),dhe hulumtimet të cilat janë të orientuara në sjelljen e fëmijëve dhe të miturve në raport me origjinën e tyre biologjike dhe rrethin e tyre social (Glueck dhe Eleanor Glueck-të miturit:1956.;Sarnof Mednick-fëmijët e adoptuar: 1986.). Inteligjenca apo koeficienti i inteligjencës (ang. intelligence quotient, IQ), si tregues me të cilin kjo veti tentohet të matet, është karakteristikë e njeriut e cila ndikon esencialisht në jetën dhe sjelljen e tij të përditshme. Teza nga e cila është zhvilluar kjo teori në kriminologji, thotë se sjellja kriminale e individit shkaktohet nga koeficienti i ulët i inteligjencës së tij, me ç’rast theksohet se vërtetimi i shkencës mund të jetë vetëm në raport me disa vepra penale. Pra, kjo teori niset nga supozimi se kriminelët janë persona me koeficient të ulët të inteligjencës dhe se kjo veti ndikon në sjelljen e tyre kriminale. Teza e tillë nuk mund të pranohet edhe përkundër faktit se rezultatet e hulumtimit mbi të burgosurit tregojnë trende të tilla. Kjo nuk mund të pranohet për arsye të thjesht se shumë rrallë hulumtimet e tilla përfshijnë edhe ata delikuent veprat e tyre mbeten të paevidentuara, kurse në atë se ata janë shmangur reagimit formal social, me siguri rol të rëndësishëm luanë pikërisht shkalla e lartë e koeficientit të inteligjencës. Kritikat më të shpeshta ndaj këtyre teorive kanë të bëjnë me analizën e testeve si instrument i matjes IQ; gabimet metodologjike të shkaktimit (të burgosurit-të dënuarit; të pazbuluarit=?), a është inteligjenca:veti e trashëguar apo e fituar? Studimt me të njohura për koeficientin më të ulët të inteligjencës si faktorë të sjelljes kriminale janë të Henry Goddard (1914.); Simon Tulchin (1939.); William Shockley (inteligenca, gjenetika dhe raca: 1967.); Artur Jensen (inteligenca dhe raca: 1969.); Travis Hirschi i Michael Hindelang (inteligenca, përkatësia e klasës dhe e racës), Edwin Sutherland (1931.) dhe Hartman (1940.): “ IQ-të e ndryshme tek kryesit e veprave të ndryshme penale“. 70
5.2. Teoritë mbi rëndësinë e ndërtimit trupor (fizik) Teoritë të cilat krimin ndërlidhin me konstitucionin fizik të kryesit mund të ndahen në dy grupe. Në grupin e parë bëjnë pjesë ata kriminolog të cilët kriminelët i kanë konsideruar inferior në pikëpamje organike në raport me “qytetarët e ndershëm”. Përfaqësuesi më tipik i mendimit të tillë është E. Hooton (The American Criminal: An Anthropological Study, Cambridge, 1939.). Pas studimit të më tepër se 17.000, njerëzve nga 10 qytete të Amerikës, 14. mijë kanë qenë të burgosur, kurse të tjerët kanë bërë grupin e kontrollit, ai ka nxjerrë një përfundim të përgjithshëm se krimi është rezultat i skicës degjeneruese të konstitucionit trupor. Në grupin e dytë janë autorët të cilët konstitucionin trupor të njeriut e ndërlidhin me veprimtarinë e tij delikuente. I pari që ka folur për këtë ndërlidhje ka qenë Ernest Kretschmer (1888-1964), nën ndikimin e të cilit William Sheldon, 1940. i 1949. ka bërë hulumtimet e veta të cilat kanë rezultuar me rezultatin e tri tipave të ndërtimit trupor:ektomorf (njerëzit e gjatë dhe të thatë); endomorf (të shkurtë dhe të trashë); mezomorf (konstruksion atleti-Ignjatoviq, 2005. fq. 165). Sipas hulumtimeve të cilat i kanë këta dy shkencëtar janë zhvilluar tipologjitë në bazë të konstitucionit trupor, karakterit dhe prirjes për të kryer vepër të caktuar penale. Kështu Kretschmer, në veprën e tij “Physique and Character” (1926.), paraqet teorinë konstitucionale sipas të cilës personaliteti definohet si “unitet somatik-psikik”. Në tabelën në vazhdim është pasqyruar tipologjia sipas këtij autori: Konstitucioni TIPI ASTENIK APO TIPI ATLETIK TIPI PIKNIK trupor LEPTOZOM Vetitë psikikeTEMPERAMENTI TEMPERAMENTI TEMPERAMENTI SOZHOID VISKOZ CIKLOTIV Çrregullimet Skizofrenia Skizofrenia Psikoza depresive- psikike maniake Forma Veprat penale Veprat penale të Vepra penale e specifike e kundër nderit dhe dhunës deliktet mashtrimit vepra sjelljes prestigjit, fyerjet seksuale dhe deliktet e penale e falsifikimit devijante intrigat, hajnit gjakut 71
Kualifikim të ngjashëm ka bërë edhe William Sheldon, si rezultat i studimeve të zhvilluar në vitet 1940-1949. Në tabelën në vijim është pasqyruar tipologjia sipas këtij autori. Ektomorf- Cerebrotik Mezomorf- Endomorf-Viscelar Somatotonik Vetitë Të gjatë dhe të thatë Konstrukt atleti I shkurtë dhe i trashë Temperamenti Aftësia e fortë, e Agresiviteti inert ndaj Shoqërimi,grykësi, vetëkontrollit aftësia e të ndjenjave dhe dëshira për përmbajturit, karakteri i nevojave të tjerëve, komoditet, ngathtësi mbyllur, frika nga trimëria, dëshirojnë të në reagim ,emocione njerëzit, prirja për vetmi rrezikojnë dhe të stabile. sundojnë 5.3. Teoritë mbi dallime dhe pengesat Nga grupi i teorive që ndërlidhen me dallimet, pengesat dhe sjelljen delikuente do të ndajmë rolin dhe rëndësinë çrregullimeve hormonale, ndikimin e sindromit para menstrual, devijimet në strukturën hormonale dhe çrregullimet në funksionimit në sistemin qendror nervor. Sistemi hormonal si pjesë e sistemit endokrin e organizmit të njeriut përfshinë strukturën dhe punën e gjëndrave me tajim të brendshëm. Në shumë hulumtime mjekësore është konstatuar se ekziston lidhje e rëndësishme midis funksionimit të mirë dhe të keq të këtij sistemi dhe sjelljes së njeriut. Çrregullimet hormonale të cilat më së shpeshti ndikojnë në ndryshimet e sjelljes së njeriut ndodhen brenda sistemit të gjëndrave seksuale që kanë funksionin e instinktit seksual, apo instinktit të ruajtjes së llojit. Në kuadër të kësaj teorie ekziston teza sipas të cilës testosteroni (hormoni androgjen), nxitë sjellje agresive dhe të dhunshme te mashkulli. Tajimi i këtij hormoni mund të jetë i çrregulluar në formë kualitative dhe kuantitative, gjë që për pasojë mund ta ketë sjelljen devijante dhe të papranueshme për shoqërinë. Hiperpotenca dhe impotenca janë çrregullime të intensitetit të punës së këtyre gjëndrave. Në anën tjetër janë të njohura edhe çrregullime të shumta në kuptimin kualitativ ndër të cilat më të njohurat janë sadizmi dhe mazohizmi, format e ndryshme të ndërrimit të mekanizmit të kënaqësisë së epshit 72
seksual, dhe çoroditjet seksuale në formë të pedofilisë, zoofilisë, nekrofilisë, gerontofilisë, fetishizmit, narcizmit etj. Sindromi paramenstrual apo PMS, shënon fillimin e ciklit menstrual i cili tek gratë shkakton sasinë e shtuar të hormoneve femërore (estrogjenit), i cili sipas kësaj teorie mund të sjellë deri te sjellja antisociale dhe agresive. Hulumtimet më të rëndësishme në këtë fushë i ka kryer Diana Fishbein (1971), e cila ka konstatuar se midis të të hulumtuarve ekziston një numër sinjifikativ i grave të dënuara të cilat kanë kryer vepra penale në kohën e PMS, me përfundim se është i vogël numri i grave që janë të ndjeshme në ndryshimet hormonale të ciklit. Siç dallojnë Petroviqi dhe Meshku (2004), karakteristikat e zakonshme të sindromit paramenstrual dhe nervoza paramenstruale janë ndjeshmëria, brengosja, ndryshimi i disponimit, depresioni, migrena, marramendja, alergjitë dhe dobësimi. Konstatimet lidhur me karakteristikat e PMS, janë përdorë me shumë sukses në shumë raste të praktikës penale angleze kur të fajësuarat kanë pasur sukses ta rikualifikojnë veprën penale të vrasjes me paramendim në vepër penale të vrasjes së zakonshme. Kromozomi kriminal apo sindroma XYY, është shenjë devijimi në qiftin e 23. të kromozomit i cili te disa meshkuj, krahas qiftit normal XY, e ka edhe atë plotësues (devijant), kromozomin Y. Në të vërtetë Ignjatoviq (2005) thekson se kriminologjia bashkëkohore studion edhe çrregullimin e strukturës së kromozomeve dhe ndikimin e tij në sjelljen kriminale. Me rastin e studimit të përbërjes së kromozomit janë zbuluar njerëzit, skema e kromozomit XYY, te të cilët dallohet nga ai normal (XY-mashkulli, dhe XX, femra). Kjo dukuri është konstatuar më 1961, deri në mesin e viteve të 60-ta, nuk ka nxitur ndonjë vëmendje të posaçme. Kurse atëherë më 1965, në revistën e njohur shkencore ”Nature” është publikuar teksti i hulumtuesve shkencorë të cilët i kanë hulumtuar 197. të burgosur dhe në mesin e tyre kanë gjetur numër të madh të atyre me kromozom XYY. Ai studim pati ndikim të fuqishëm në kriminologji, prandaj edhe filluan hulumtimet prej të cilave disa treguan se meshkujt me këtë çrregullim kromozomi kanë prirjen për sjellje kriminale. Mirëpo, rezultate e studimeve të tilla janë marrë me rezervë të madhe për shkak të mostrave të vogla (nga aspekti metodologjik), mënyrat e pabesueshme të zgjedhjes së individëve për hulumtim. 73
Çrregullimet në funksionin e Sistemit Qendrorë Nervorë (SQN), sipas përfaqësuesve të këtij grupi të teorive, sjellin deri te çrregullimi i sjelljes, por edhe deri te sjellja antisociale dhe delikuenca. Siç është e ditur me funksionimin e tërësishëm të sistemit motorik të njeriut drejton truri së bashku me organet tjera që e përbëjnë Sistemin Qendrorë Nervorë. Në metodat më të reja, ndër të tjera edhe metoda EEG, (elektro-encefalografi), vërtetojnë dallimin në funksionimin e trurit te personat e prirë për sjellje delikuente, në krahasim me ata jo delikuent. Disfunksioni minimal cerebral (MCD) është paraqitur si mungesë e kujdesit me hiperaktivitet, i cili prodhon mënyra të sjelljes siç janë impulsi, hiperaktiviteti, agresiviteti, mendimi negativ për vetveten dhe shpërthimi i shpejtë (Petroviq 2004. fq. 117). Krahas MCD, lidhja e sjelljes kriminale dhe funksionimi i SQN, hulumtohet edhe në sferën e pasojave nga lëndimi i kësaj pjese të organizmit. Me hulumtime është konstatuar se lëndimet të cilat për pasojë mund të kenë çrregullimet në sjellja, mund të shkaktohen në faza të ndryshme të zhvillimit dhe jetës së njeriut. Kështu theksohen pasojat negative të lëndimit të trurit dhe SQN, në fazën e zhvillimit embrional, si dhe në vet momentin e lindjes. Format e ndryshme të helmimit, jeta dhe ushqimi i çrregullt mund të sjellin deri te dëmtimet e rënda të këtij sistemi te fryti dhe në natyrën e shtatzënës. Krahas kësaj lindja problematike, sidomos në rastet e mbështjelljes së kërthizës rreth qafës së bebes mund të sjell deri te ndërprerja e furnizimit të trurit me gjak, e me këtë edhe e ndërprerjes e oksigjenit, gjë që për pasojë mund të ketë çrregullime të rënda 5.4. Teoritë mbi rëndësinë dhe rolin e kushteve biokimike të jetesës. Ky grup i teorive hulumton kushtëzimin e sjelljes njerëzore nga kushtet biokimike të jetës së përditshme. Hulumtimet bëhen nga shumë aspekte të rrethit të njeriut, kurse rezultatet më të rëndësishme janë arritur në fushat të cilat analizojnë rolin dhe rëndësinë e ndikimeve kimike dhe minerale, pasojat e dietave në ushqim, rolin dhe rëndësinë e sheqerit në organizëm dhe ndikimet e dëmshme të plumbit në organizëm. Ndikimet kimike dhe minerale janë bërë objekt i hulumtimeve kriminologjike. Mungesa e mineraleve dhe kimikaleve në fazat e hershme të zhvillimit mund të sjellin probleme serioze në 74
funksionimin e trurit. Problemet kognitive, depresioni, mania, humbja e kujtesës dhe aktivitetit seksual anormal, mund të jenë shkaktuar në mungesë të natriumit, kalciumit, aminoacidi, monoamini dhe peptidi. Dieta dhe ushqimi mund të sjellin një varg pasojash negative të padëshirueshme. Ushqimi jo adekuat mund të sjell çrregullime serioze në funksionimin e organizmit, gjë që mund të ketë pasojë çrregullimin në sjellje. Në disa hulumtime, zakonisht në burgje është konstatuar sidomos ndikimi negativ nga mungesa e vitaminës C dhe B (B3 dhe B6), mineraleve dhe thartirave esenciale yndyrore (omega 3 dhe omega6). Sheqeri dhe hipoglykemia, si sëmundje kronike e lidhur me prezencën e sheqerit në organizëm i ka reflekset e veta edhe në sjelljen e njeriut, i cili ka zvogëlim të sheqerit në gjak. çrregullimi në metabolizmin e sheqerit, në kuptim të mungesës së tij (hipoglykemia) ndikon seriozisht në funksionin e trurit, gjë që sjell deri te sjelljet e çrregulluara dhe disfunksionale, të cilat mund të jenë të dhunshme, agresive dhe të pashpjegueshme. Siç vëren Petroviq dhe Meshku (2004), hipoglykemia është problem i zakonshëm shëndetësor i të burgosurve. Çrregullimi i sjelljes për shkak të hipoglykemisë shfaqet si e dhunshme dhe e befasishme, si sjellje e pashpjegueshme. Hipoglykemia shkakton edhe disa çrregullime të tjera në sjellje (depresionin, shqetësimin, nervozën, dyshimin, të menduarit jo të zakonshëm, halucinacionet dhe manit akcize. Te të burgosurit të cilët kanë pasur sheqerin e zvogëluar në gjak është konstatuar numër më i madh i veprave të dhunshme sesa te ata të cilët niveli i sheqerit në gjak ka qenë normal. Ndikimi i plumbit kohët e fundit po vihet në lidhje me gjendjen e organizmit dhe kualitetin e jetës, kurse lidhje të caktuar po kërkohen edhe me sjellje delikuente. Absorbimi i plumbit në organizëm mund të shkaktoj probleme të mëdha në funksionimin e trurit, kurse pasojë e kësaj janë çrregullimet në sjellje që manifestohen si aftësi e zvogëluar për ta dominuar problemin. Shumë hulumtime vërtetojnë se në territore me koncentrim të plumbit është evidentuar shumë më tepër numri i sjelljeve të formave antisociale, sidomos të atyre me elemente të dhunës. 75
6.Teoritë psikologjike Pikënisje themelore të teorive psikologjike të drejtuara në kriminologji në mënyrë shumë të qartë mund të tregohet përmes tezave të cilat i thekson Wilson i Herrnstain (1986), sipas të cilave njerëzit që shkelin ligjin janë zakonisht atipik në pikëpamje psikologjike. Kjo nuk do të thotë se janë të sëmurë (disa edhe janë). Hulumtimet tregojnë se kryesit e veprave penale në këtë aspekt dallohen fortë në pikëpamje statistikore nga jo kriminelët. Pra edhe ky grup i teorive është i ngjashëm sikurse edhe orientimi i teorisë biologjike në kriminologji, niset nga qëndrimi se vetitë psikologjike të njeriut ndikojnë në mënyrë esenciale në njeriun, dhe sjelljen e njeriut e kanalizojnë, gjë që nënkupton se ndikojnë edhe në determinimin e formave të sjelljes së papranueshme dhe kundërligjore të formës së sjelljes. Kjo teori është paraqitur në fillim të shek. XX. Kurse zhvillohet nga psikiatria dhe psikologjia. Problemi themelor me të cilin ballafaqohen është problemi i besimit në teste me të cilat matet raporti midis sjelljes delikuente dhe variabëlit psikologjik. Si drejtime më të përfaqësuara në hulumtimin e lidhjes midis personalitetit dhe lindjes së sjelljes kriminale, mund të theksohen hulumtimet të cilat drejtohen në dallime: kryesi i veprës penale,-të tjerët, pastaj e drejtuar në parashikimin e sjelljes së ardhme kriminale (dënimi me burg), si dhe në dinamikën e cila pasqyron fazat “e zhvillimit”, personat nga kategoria e jo kryesit në kategorinë e kryesit, dhe ato që hulumtojnë dallimet psikologjike të delikuenteve në raport me paraqitjen e këtyre formave. Me hulumtime janë identifikuar me shumë karaktere personale të cilat paraqiten te personat me prirje të sjelljes kriminale, kurse ndër më të pranishmit numërohen agresiviteti, autoriteti, anksioza , ekstraverti, dhe narcizmi. Në kriminologji zbatohen postulatet dhe njihen shumë teori psikologjike, kurse ato që më së shpeshti ndërlidhen me detektimin e kushteve dhe shkaqeve të sjelljes devijante dhe kriminale janë: • teoria psiko-analitike, • teoria e qarjes, • teoria e zhvillimit moral, • teoria e ndalimit të amësisë, dhe lidhja, • teoria e studimit social dhe teoria psikopatologjike. 76
6.1. Teoria psiko-analitike Psiko-analiza është degë e psikologjisë dhe metodë e trajtimit të çrregullimeve mentale dhe emocionale të cilat karakterizohen me shikim dinamik në të gjitha aspektet e jetës psikike. Qasja e saj mbështetet në studimin e individit si njësi e papërsëritur me aplikimin para së gjithash të metodës së studimit të ndonjë rasti individual, kurse në suaza të kësaj siç janë asociacionet e lira, introspektimet e të ngjashme (Ignjatoviq 2005. fq. 170). Derisa drejtimet e mëhershme në psikologji i kanë kushtuar më shumë vëmendje elementeve racionale të sjelljes së njeriut dhe mbi to ka ndërtuar qëndrimet e veta themelore, psikologjia më e re është e orientuar më tepër ka faktorët irracional (Ignjanoviq 1982. fq. 149). Themeluesi i teorisë psiko-analitike dhe së psikanalizës është Sigmund Freud (1856-1939). Ai me anë të libidos, që sipas tij paraqet energjinë e instinktit seksual (burimi themelor i energjisë) baraspeshon veprimin shpirtëror dhe orienton individin drejtë formave dhe sferave të ndryshme të kënaqësisë së epsheve, është përpjekur të vij deri te përgjigja për forcën lëvizëse të sjelljes së njeriut. Brenda teorisë psiko- analitike definohet edhe zhvillimi i personalitetit përmes tri fazave: id ego (atë), dhe super-ego (mbi unin). Psiko-analiza tregon për sqarimet e sjelljes kriminale në vijim: a) Krimineli ka “karakter antisocial”, është i socializuar keq, nuk është në gjendje t’i kuptojë kërkesat normative të rrethit të jashtëm shoqëror. Në konfliktin, i cili zhvillohet brenda tij, midis instinkteve personale dhe burimore dhe kërkesave të grupit shoqëror, ai person e zgjedh plotësimin e të parave; b) Krimi si formë e neurozës – kryesi i tij synon të shpallet fajtor dhe i dënuar; c) Krimi është pasojë e çrregullimit të baraspeshës, kurse kriminelët janë të frustruarit emocional (“të penguar”) dhe individ me psikikë të çrregulluar të cilët me vetëdije synojnë që problemet e tyre emocionale t’i zgjidhin përmes aktiviteteve të forcës, të cilat e kanë trashëguar apo bartur nga familja; 77
d) Krimineli ka karakter antisocial i cili mbështetet në vakumet e sistemit normativ (Super-Ego lacunae). Deri te ato vakume vjen duke falënderuar inkurajimin e pavetëdijshëm të prirjeve kriminale te fëmijët nga ana e prindërve; e) sqarimi i krimit dhe kriminalitetit me anë të mospajtimeve midis strukturës shoqërore dhe sistemit normativ, gjegjësisht kulturës. Sipas tij, struktura shoqërore gjeneron prirjen ndaj krimit përmes përzgjedhjes së individëve të cilët për shkak të pozitës shoqërore dhe strukturës psikike, nuk janë në gjendje që të përshtaten në mënyrë të drejtë në shoqëri. Ky sqarim i ofrohet teorisë së anomisë në kriminologjinë amerikane (Ignjatoviq, 2005, fq. 172). Motivi për delikuencë, siç e veçon edhe Petroviqi dhe Meshku (2004), gjendet në ndërdije të individit. Çdo individ është kryes potencial i veprës penale, porse a do të shfrytëzohet ai potencial i tillë varet nga vetëkontrolli i cili arrihet në fazën e edukimit të individit. Çdo individ, në vete ka instinktet apo prirjet të cilat mund t'i kënaq apo edhe t'i frenojë. Nga ky aspekt edhe mund të dallohen delikuentët nga jodelikuentët. Te delikuentët manifestohen instinktet kriminale. Pra, nën ndikimin e tyre, personat e socializuar gabimisht (keq të edukuar) u epen formave të veprimit kriminal apo sjelljeve delikuente. Ndjenja e “të padobishmit” te këta individ, në këtë rast është e mundur që të kompensohet me vepra penale; të hedhurit e dëshirave seksuale mund të manifestohet duke kryer ndonjë vepër penale. Në këto raste, problemi qëndron te socializmi jo i drejtë i individit, i cili sjell deri te veprimi kriminal. 6.2. Teoria e „greminës“ Teorinë e „greminës apo teorinë e "vetës" e ka zhvilluar Erik Erikson (1902-1984). Kjo teori është teori psiko-dinamike, gjegjësisht e ashtuquajtura teori “jo-unë”. Kjo teori, shpjegimet e sjelljes së njeriut i ndërlidhë me krizat e identitetit individual, të cilat janë prezent në të gjitha (tetë) fazat e zhvillimit psiko-social të njeriut. Në lindjen e sjelljes delikuente te individi, ndikon sidomos kriza e fazës së II-të, III-të, V-të dhe VI-të 78
Në tabelën në vijim janë pasqyruar fazat me shenjat karakteristike të zhvillimit psiko-social gjatë fazave: 2.faza (niveli) vetëkontrolli, pavarësia dhe autonomia – pasojë e (socializimi) 2-3 vjet marrëdhënies së prindit ndaj fëmijës 3.faza (niveli) Zhvillimi i iniciativës (nëse është jo adekuate - (periudha e lojës) 4-6 vjet pasiviteti, paaftësia seksuale, sjellja psikopate) 5.faza (niveli) 11-20 Identifikimi psiko-social i individit (mundësia e (adoleshenca) vjet identifikimit kriminal) 6. faza (niveli) Vendosja e themelit të jetës së pavarur familjare, apo e kriza (intime) 20-25 vjet kundërta – izolimi 6.3. Teoria e zhvillimit moral Themelues i teorisë së zhvillimit moral është Lawrenc Kohlberg, i cili në bazë të kësaj teorie i ka publikuar rezultatet e studimeve të zhvilluara gjatë vitit 1969, gjegjësisht 1973. Siç Petroviqi dhe Meshku (2004), teoria e zhvillimit moral paraqet zhvillimin moral të individit në tri nivele kryesore, kurse secili nga këto i ka edhe dy nën nivele. Çdo individ nuk e arrin nivelin e fundit, gjegjësisht nivelin post- konvencional. Pikërisht e kundërta ndodhë rrallë. Në tabelën në vijim janë dhënë nivelet e zhvillimit sipas kësaj teorie: a) “I respektoj rregullat për shkak se i frikësohem dënimit apo Niveli para- dëshiroj lëvdatë” konvencional (i moralit) b) “Rregullat i respektoj për të ardhur deri te qëllimi i dëshiruar” a) “Rregullave u përmbahem, sepse dëshiroj të jem nga të Niveli tjerët i pranuar si i barabartë, dëshiroj edhe respektin e konvencional tyre.“ b) “Rregullave u përmbahem, sepse ato ekzistojnë për të dominuar liria dhe rendi” a) “Rregullave u përmbahem, sepse kjo është më së miri për Niveli post- njerëzit dhe për marrëdhëniet midis tyre.” konvencional B) “Veproj sipas parimeve morale, sepse ato janë pjesë e imja, në të kundërtën do të më kishte vrarë ndërgjegjja ” 79
6.4. Teoria e ndalesës së ledhatimit amnor dhe kontakti Teoria e ndalesës së ledhatimit amnor dhe kontakti sjell deri te dy përfundime: 1) marrëdhëniet e ngrohta, të afërta dhe të forta midis nënës dhe fëmijës janë shumë të rëndësishme për shëndetin shpirtëror- psikik të fëmijës (njeriut); 2) ndarja dhe braktisja e fëmijës shkakton mosdëgjueshmërinë (rebelimin) e tij dhe ekziston mundësia e delikuencës së mëvonshme. Kjo teori ka lindur si rezultat i studimit të 44 hajnave të rinj të cilët kanë qenë të dërguar në trajtim klinik. Këtë grup e kanë krahasuar me grupin e jodelikuentëve dhe kanë konstatuar se 39% e fëmijëve ka përjetuar ndarjen nga prindërit në fëmijëri të hershme për shkak të delikuencës. Në mostrën e jodelikuencës kishte 5% të fëmijëve të cilët kishin qenë të ndarë nga prindërit (Petroviqi, Meshku, 2004, fq. 129). Të njëjtit autorë theksojnë se për teorinë e afrisë, janë të rëndësishëm shtatë faktorë – shtatë karakteristika: • Specificiteti: intimiteti (afërsia) është selektiv – i orientuar në një a më shumë persona me një renditje të prerë (hierarkia); • Kohëzgjatja: intimiteti (afërsia) zgjatë tërë jetën; • Investimi emotiv: afërsia intime – ndjenjat më të forta; • Ontogjeneza: Drejtimi i zhvillimit – nëna ia ofron kënaqësinë, kurse më vonë besimin dhe kontaktin; • Mësimi: afërsia intime zhvillohet përmes interaksionit themelor social, e jo si rezultat apo pasojë e shpërblimeve dhe dënimeve; • Organizimi: afërsia intime për njerëzit është shumë e rëndësishme gjatë tërë jetës; • Roli biologjik: bazë e afërsisë intime është përjetimi. 6.5. Teoria e mësimit (edukimit) social Teoria e mësimit social është një nga teoritë klasike psiko-sociale. Sipas kësaj teorie, sjellja delikuente si e tillë është e mësuar më herët, pra si sjellje komfore. Mësimi i sjelljes rrjedh nëpër tri forma: vëzhgimi, pjesëmarrja direkte dhe mbështetja e ndryshme. 80
Socializimi zhvillohet përmes procesit të identifikimit. Fëmija identifikohet me prindërit e vet dhe nga ata i merr normat morale dhe normat tjera; shprehitë dhe zakonet. Mësimi social nuk mbështetet në arsye, por më tepër në emocione. Para së gjithash, fëmija duhet të mësohet për të dashur, për të urrejtur dhe për tu frikësuar, kurse më vonë mësohet për ta kuptuar pozitën dhe reagimet emocionale. Me mësimin social nuk përcaktohet vetëm arritja apo mosarritja e normave, por edhe pjekuria emocionale e personit i cili tashmë i ka normat. Me këtë duhet arritur baraspesha midis mbështetje, shpërblimit dhe intervenimeve ndëshkimore gjatë procesit të socializimit. Sjellja rezistente, shpeshherë është vetëshkatrruese dhe përpjekje e pashpresë që urrejtja dhe rezistenca të kthehen kundër shoqërisë. Pra, njeriu, atë fenomen që dikur personalisht e ka përjetuar, ia kthen shoqërisë dhe rrethit jetësor. (Petroviqi, Meshku, 2004., fq. 130). Sipas Bandurit forcë lëvizëse e sjelljes agresive mund të jenë: • Faktorët incentiv nxitës (stimulues); • Faktorët modelues nxitës (stimulues); • Faktorët instruktiv nxitës (stimulues); • Faktorët averziv (armiqësor) nxitës (stimulues); • Gabimet, si faktor nxitës (stimulues). 6.6. Teoritë psiko-patologjike Kur flitet për etiologjinë subjektive të kriminalitetit, për vetitë e personalitetit, të lidhura për sjelljen delikuente, duhet të merren në konsideratë edhe ato cilësi personale të cilat nënkuptojnë largim nga psikika normale, sepse edhe ato mund të shfaqen në rrethana të prera , si faktor i sjelljes kriminale. Fjala është për forma të ndryshme të sëmundjeve mentale të cilat shpesh janë të ndërlidhura me disa vepra të kryera penale dhe të cilat quhen faktor etiopatogjen të sjelljes kriminale (Milutinoviqi, 1988., fq. 420). Teoritë psikopatologjike, sipas karakteristikave të cilat i hulumtojnë, mund të ndahen në disa grupe: a) çrregullimi i ndjenjave – çrregullimi emocional: marrëdhëniet e ndërsjella; krizat, problemet financiare; papunësia; sëmundja... 81
b) pengesa në kontrollimin e impulseve: kleptomania apo vjedhjet kompulsive; pirromania apo ndezjet kompulsive; çrregullimi i shpërthimit të pakontrolluar; c) të njohurit specifik – modeli i njohjes: intelekti; logjika, struktura shoqërore; arsyeja; përdorimi i gjuhës. 7. Fenomenologjia e kriminalitetit Fenomenologjia e kriminalitetit është shkenca mbi të manifestuarit e krimit. Qëllimi i saj është që të studiojë dhe të shkruajë format e shfaqjes së veprave penale, mënyrën e kryerjes së tyre, është e fokusuar në studimin e mënyrës së jetës së kriminelit, tipologjinë e tyre, strukturën, ndryshimet strukturale dhe dinamikën e kriminalitetit. Disa lloje të veprave penale, gjegjësisht kryesit e tyre kanë veti shumë pak të përbashkëta, gjegjësisht dallohen për nga format e tyre të paraqitjes. Me kontrollin e formave të paraqitjes së kriminalitetit merren dhe në këtë drejtim përpiqen të jenë sa më precize, legjislacionet aktuale penale të disa shteteve. Fenomenologjia kriminologjike e kriminalitetit përpiqet që t’i përfshijë të gjitha format e shfaqjes së kriminalitetit, mirëpo duke u thelluar kompleksiteti i shoqërisë edhe fenomenologjia e kriminalitetit zgjerohet. P.sh. deri para disa dekadave kriminaliteti kompjuterik nuk ka qenë i njohur dhe nuk kanë qenë të parapara instrumentet për sanksionimin e tij. Njëra ndër klasifikimet e shpeshta është edhe ajo e cila veprat penale i ndan sipas peshës dhe shkallës së rrezikshmërisë shoqërore; në vepra të lehta dhe të rënda penale. Në vepra të rënda penale bëjnë pjesë: vrasja, plaçkitja, hajnitë e dhunshme, dhunimet, falsifikimet, mashtrimet, terrorizmi etj. Këto vepra zakonisht janë të dënueshme me dënime të gjata me burg. Në vepra të lehta penale bëjnë pjesë; hajnitë e vogla, prishja e rendit dhe qetësisë publike, lëndimet e lehta trupore, kundërvajtjet në komunikacion etj. dhe për to parashihen dënime të lehta apo dënime të shkurta me burg. Është e qartë se kriter i këtij klasifikimi është lloji dhe masa e dënimit të paraparë. Mangësia e saj qëndron në atë se nuk e diferencon faktorin subjektiv, kryesin e veprës penale, sepse disa vepra të rënda penale i kryejnë njerëzit të cilët nuk janë të formuar si 82
kriminel profesional. Gjithashtu kriminelët profesional shpesh bëjnë kundërvajtje për të cilat parashihen dënime më të vogla. Model diç më preciz për klasifikimin e formave të paraqitura të kriminalitetit është ai i cili merr në konsideratë shkallën e rrezikshmërisë shoqërore si: - marrëdhënia e veprave të rënda, më pak të rënda dhe veprat e lehta penale - marrëdhënia e veprave penale sipas kaptinave të pjesës së posaçme të ligjit penal - proporcioni dhe marrëdhënia e veprave më frekuentuese penale - proporcioni i përsëritjes dhe kriminalitetit profesional - proporcioni i delikuencave jomadhore dhe kriminalitetit grupor - konsistenca e ndëshkimit të veprave penale - shtrirja territoriale dhe regjionale e kriminalitetit; - proporcioni i veprave penale të paramenduara dhe të atyre me pahir - motivi i veprave penale - vendi, koha, mënyra dhe rrethanat e kryerjes së veprës penale Struktura e formave të shfaqjes së kriminalitetit mund të jetë e klasifikuar edhe sipas kritereve tjera siç është natyra e veprës së kryer penale, karakteri dhe lloji i vlerës që është paraparë me aktin e veprës penale (kriteri moral i shkeljes), vetitë socio-demografike të kryesit dhe viktimës. Një nga klasifikimet e zakonshëm të fenomenologjisë kriminale qëndron në kriminalitetin konvencional dhe jokonvencional. Kriminaliteti konvencional është ai lloj i kriminalitetit i cili i atakon të mirat morale dhe materiale të cilat janë të njëjta në të gjitha shoqëritë sepse atë e gjykojnë pothuaj të gjitha shoqëritë dhe klasat. Ekziston një numër i caktuar i veprave të cilat pothuaj në të gjitha mjediset konsiderohen të dëmshme për shoqërinë. Këtu bëjnë pjesë: mashtrimet, vrasjet, vjedhjet, banditizmat, dhuna seksuale etj. Pjesa dërrmuese e klasifikimeve ka për qëllim që të formojë të ashtuquajturat konstruksione ideale të tipave të cilët në vete do të përmbanin karakteristika të ndërlidhura reciproke gjegjësisht një konstrukti duhet ti përkasin ato forma të kriminalitetit që i karakterizon probabiliteti se veprat e caktuara penale do t’i kryejë lloji i caktuar i njerëzve. Krahas klasifikimit ideal- tipik ekzistojnë edhe tipet “mikse”që paraqiten në rastet kur veprat e njëjta penale dhe kryesit e 83
tyre kanë karakteristika të dy apo më shumë llojeve. Krahas këtyre tipave mund të konstruohen edhe tipat paralele dhe transformuese. Për dallim nga shkenca penale-juridike, kriminologjia ka nevojë të marrë në konsideratë lidhjet korelative, vepër penale – kryes në mënyrë që të mund të vlerësojë lëvizjet në kriminologji. Pothuaj në të gjitha klasifikimet ekziston ndarja në kriminalitet ekonomik, politik, komunikacioni, kriminalitet recidiv, profesional, delikuencë e moshës jomadhore, terrorizëm, kriminalitet i organizuar, kompjuterik; dhuna në familje; kriminaliteti violent etj. Të gjitha këto grupe klasifikuese paraqesin edhe degë të posaçme kriminologjike të cilat janë formuar si disiplina të posaçme shkencore. 7.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetit Tipologjia sociale e sjelljes kriminale bashkë me rëndësinë e qëndrimit se kriminaliteti është shkelje e rregullave të institucionalizuara, krahas formës së kriminalitetit përfshin edhe reagimin shoqëror pamarre parasysh se rrafshi i përvojave bazohet në tipologjinë ligjore dhe juridike të veprave penale. Tipologjia sociologjike – kriminologjike e veprave penale është diç më e ndryshme dhe do të cekim lidhur me të atë që është më me rëndësi. Daniel Glaser31 konsideron se sistemet klasifikuese të veprave penale janë të ndryshme për atë që nxjerrë aktgjykimin, bënë regjistrimin e veprave penale, shpjegon veprat penale, dëshiron ta realizojë kontrollin e veprave të kryera penale apo dëshiron ta përmirësojë kryesin e veprave penale. Këto klasifikime varen nga qëllimet të cilat janë detyra në raport me kriminalitetin (për çka të gjitha klasifikimet kanë vlerë të kufizuar), sepse sjellja njerëzore është e komplikuar, kontradiktore dhe jo konsistente në kriminalitet (p.sh. institucionet korrektuese – edukuese në trajtimin e kriminelëve do të forcojë dhe aktualizojnë anët pozitive të personalitetit të tyre në bazë të reagimit në trajtim krijohen edhe klasifikime të ndryshme të kriminelëve). D. Glaser propozon që aspektet e klasifikimit të shqyrtohen në bazë të : I Klasifikimit të aktgjykimeve A Përmes përgjegjësisë 31 Daniel Glaser "The Classification of offends and offenders" in "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago 84
1.në bazë të moshës (p.sh. të miturit), 2.në bazë të shëndetit mental (i shëndoshë, i sëmurë mental, pothuaj i sëmurë mental): a) në bazë të inteligjencës; b) në bazë të klasifikimit jo të qartë në praktikë; B Aftësitë mendore gjatë procesit gjyqësor C Sipas mendjemprehtësisë maksimale dhe lartësisë së dënimit; D Përmes përgjegjësisë specifike të kryesit. II Klasifikimi evidentues A Deliktet të cilat janë zbuluar në bazë të ankesës së viktimës; B Deliktet të cilat shqetësojnë opinion; C Kundërvajtjet në transaksione private. III Klasifikimet sqaruese A Tipologjitë e idealizuara dhe ato me eksperiencë; B Dimensionet eksplanatore (sqarues): 1. dimensioni individual apo kolektiv i veprës penale; 2. dimensioni instrumental apo theksuar i veprës penale; 3. dimensioni profesional-rrethanor i relacionit kryes–vepër, Edwin Sutherland propozon tipat e kriminalitetit përmes konceptit “të sistemit të sjelljes në kriminalitet”. Ky ka identifikuar tre tipa të kriminalitetit: 1) Çdo bashkësi, bashkësi e akteve individuale, kodeve, traditave, frymës, marrëdhënieve sociale ndërmjet pjesëmarrësve direkt dhe indirekt. Si pika kryesore e kriminalitetit paraqitet mënyra e jetesës së grupit. Çdo bashkësi e rrjetit të komunikacionit intrasistemor; 2) Individi dallon nga bashkësia, bashkësia është “fakt social” sipas konceptit të Dyrkemit, gjegjësisht bashkësia ekziston pavarësisht nga individi i cili bën pjesë në të, bashkësinë e përbën presioni bihevioral mbi pjesëtarët e saj; 85
3) Ata të cilët sillen në mënyrë kriminogjene, e krijojnë vetëdijen e grupit gjegjësisht “ndjenjën e identifikimit të atyre të cilët marrin pjesë në të”. Një klasifikim të rëndësishëm empirik të kriminalitetit e ka bërë Roebuck (1970) në modelin e rastit prej 400 të burgosurve zezak të distriktit të Kolumbisë të burgut Lorton – Virgjinia dhe ka klasifikuar të burgosurit varësisht nga ajo se për të satën herë kanë qenë të burgosur (1 herë, 2 herë apo më shumë herë). Ai me këtë rast ka fituar rezultatin si vijon : - për herë të parë delikt kryen: narkomanët (50), hajnat (32), bixhozi (16); vjedhje të dhunshme (15), delikuencë seksuale (15), mashtrim (10), vjedhësit e veturave (8), falsifikim (4); - kriminel i dyfishtë: hajni dhe thyerje (64), sulm në gjendje të dehur (40), - kriminel i trefishtë: dehje, sulm dhe thyerje; - modeli miks; delikuenti i padiferencuar (Jack-of-all-trades offender); - pa model: (kundërvajtjet nuk janë treguar por të gjithë janë vartës të heroinës (32)) Vlera eksplanatore apo sqaruese e këtyre rezultateve qëndron në shmangien e definicioneve ligjore të veprave penale dhe në manirin antropologjik zbuloi subkultura të ndryshme. “Life histories” delikuenti i krahasuar me delikuentët në burgjet tjera ka dhënë një shkallë mjaft të lartë të përputhshmërisë. Të gjithë zezakët të fajësuar për shkak të plaçkitjes së armatosur kryesisht në fëmijërinë e hershme kanë pasur konflikte në shtëpi, pastaj edhe pjesëmarrje të tilla në rrugë ku dhuna ka siguruar burimin kryesor të reputacionit dhe vetëdijes. Don C. Gibbons32 ka identifikuar rolet e ndara në delikuencë dhe i ka ndërlidhur ato me variacionet në “background” të atyre të cilët kanë kryer deliktin me qëllim të dallimit të tipave të cilët i ka quajtur “roli i karrierës”. 32 Don C. Gibbons "Changing the Lawbreaker", The treatment of delinquents and criminals” Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC. 1965. 86
Ai ka konstatuar variacionet në vijim: - Delikuentët e pasurisë: hajnat profesional, kriminelët e “rëndë”, kriminelët gjysmëprofesional, hajnat amatorë të shitoreve, falsifikuesit naiv, hajnat e veturave, delikuenti i pasurisë “humbësi i dikurshëm”. - Kriminelët “qytetarë të respektuar”: kriminaliteti i jakës së bardhë, mashtruesi, dhunuesi profesional “i pispillosur”. - Vrasësit dhe sulmuesit: sulmuesit e personalitetit “humbësit” sulmuesit psikopat. - Devijantët seksual: „dhunuesi“ (rapist), sulmuesit seksual, sulmuesit jo të dhunshëm seksual, delikuentët incestual, homoseksualët. - Kriminelët tjerë: kriminelët e organizuar, vartësit e narkotikëve, alkoolistët “skid row”. Përparësinë e përkufizimit kriminologjik ndaj atij juridik për delikuencën kriminale e ka shpjeguar D. Cressey duke analizuar malverzuesit apo përfituesit e pandërgjegjshëm. Ai malverzimet i ka definuar si dhunë ndaj besimit të personit i cili para kundërvajtjes ka pasur karrierë të besueshme. Me këtë përkufizim ka përfshirë në eksperiment personat e dënuar për malverzim që kanë qenë kryesisht profesionistë të tillë. Ata janë persona të cilët kanë qenë nëpunës të çmueshëm bankar, broker me reputacion dhe nëpunës të zgjedhur publik. Njerëzit me atribute të tilla sociale në kohën e deliktit: 1.kanë pasur probleme financiare në aspektin e ruajtjes së statusit social; 2.në atë kohë kanë përpunuar në mënyrë precize skemën malverzuese dhe mënyrën e zgjidhjes së problemit; 3.kanë kryer deliktin vetëm pas zhvillimit të racionalizimit i cili ka mundur të interpretojë malverzimin si „në pajtim me moralin dhe jokriminal“. 87
Alfred R. Lindesmith dhe H. Warren Dunham33 e ndajnë kontinuitetin e sjelljes kriminale në individuale dhe sociale. Akt individual është ai të cilin individi e ka kryer për arsye personale dhe me një mbështetje të vogël kulturore. Tipi social i sjelljes kriminale është i mbështetur në pikëpamje kulturore dhe shpjegohet me normat grupore, dhe realizohet statusi dhe identiteti në grup. Krimineli social shfrytëzon kuptimet jolegjitime. Në kategoritë e individualizuara të kriminalitetit dominojnë kushtet rrethanore (shpesh te vrasësit). Në kategorinë sociale të kriminalitetit dominon profesionalizmi siç është p.sh. mashtrimi dhe raketimi. Tipi i tretë është kompozim shprehish – situatash dhe ky tip është përdorur për klasifikimin e atyre kriminelëve që nuk janë profesionist por tentojnë të jenë tipa rrethanor dhe të paparashikueshëm të delikuenteve. Ky tip i delinkuentëve përshkruhet si kundërvajtës dhe përderisa nuk bëhet kriminel profesional vazhdimisht ka telashe me autoritetit ligjore. Situatat e papritura fokusohen nga ana e aktorëve gjatë sjelljes tepër të lirë siç është rrahja apo banditizmi ose statusi i tij është në pajtim me të hyrat legjitime ekonomike. Don C. Gibbons dhe Donald L. Garrity34 propozojnë dallimet midis delinkuentit në bazë të moshës kriminologjike në të cilën është përkufizuar si i tillë nga ana e shoqërisë. Këta vënë në pah këto dallime si dikotomi: 1) Që grupi i delinkuentëve si i tillë përcaktohet nga koha kur është marrë me aktin e parë kriminal; 2) Që të ndahet grupi i cili ka kryer krimin në moshën e vjetër dhe që baza e dallimit të jetë periudhë relativisht e gjatë e ndikimit të grupeve jodelinkuente në këta individë. Walter C. Reckless,35 duke vërejtur se kriminaliteti është profesion dhe karrierë, ky i propozoi tri lloje të karrierës kriminale; 33 Alfred R. Lindesmith and Warren Dunham,"Some Principles of Criminal Typology", Social Farees, 19 March, 1941. 34 Don C. Gobbons and Donald L. Garrity, "Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in Criminology", Social Forces, 38 (October, 1963) 35 Walter C. Reckless "The Crime Problem”, 3 of ed. New York: Appleton Century-Croffs INC, 1961, Chap. 9. 88
1) E rëndomtë; 2) E organizuar dhe 3) Profesionale. Si karriera kriminale këta tre tipa janë të ngjashëm sepse përfshijnë kundërvajtjet e zakonshme pasurore për qëllime të përfitimeve ekonomike. Ata specializohen për kryerjen e disa delikteve që nënkupton ushtrimin dhe përvojën e tyre. Kriminaliteti, thjeshtë, është mënyrë e jetës dhe karriera e tij zgjatë për një periudhë të gjatë kohore. Në termet e dallimeve midis tipave të karrierës, kriminaliteti i rëndomtë paraqet nivel karriere. Kyçja në delikte siç është banditizmi, vjedhja dhe plaçkitja paraqesin ushtrim dhe aftësim të kufizuar. Kriminelit të rëndomtë i mungon organizimi për t’iu shmangur arrestimit nga ana e gjyqit. Kriminalitetin e organizuar e karakterizon shkallë e lartë e organizimit me mundësi shumë të vogla të arrestimit, gjykimit dhe burgosjes (p.sh. frikësimi, mito, kontrolli i bixhozit, prostitucioni, shpërndarja e drogës. Ruth Shonle Cavan36 ky si kriter të klasifikimit të delikteve merr reagimin publik dhe reagimin delinkuent ndaj publikut. Në këtë interaksion midis publikut dhe kriminalitetit ky i ka koncentruar 7 lloj reagimesh: - Kontra-kultura kriminale (kriminaliteti profesional, banditizmi, hajnia e dhunshme); - Jokonformistët ekstrem (p.sh. alkoolistët dhe pijanecët e kohëpaskohshëm); - Jokonformistët e vegjël ( p.sh. malverzuesit); - “Konformiteti” i mesëm (hajnitë e vogla); - Mbikonforiteti më i vogël (i nënshtrohen ligjit dhe kodeve); - Mbikonforiteti ekstrem (përpjekje për reformimin e shoqërisë me mjete legale); - Kontra-kultura ideologjike (përpjekjet këmbëngulëse për transformimin e shoqërisë me mjete jolegale) Reaksioni shoqëror është esencial për definimin e delinkuentit dhe sjelljes së tij. 36 Ruth Shanle Cavan “Criminology”, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company, 1962, Chop. 3. 89
Marshall B. Clinard dhe Richard Quinney37 kanë konstatuar 8 tipa të sjelljes kriminale të cilat edhe ne i kemi pranuar si meritore nga aspekti sociologjik – kriminologjik, sepse merr në konsideratë reagimin shoqëror dhe hapë mundësinë për kufizimin sociologjik të veprës penale gjegjësisht me aktin kriminal dëmtohet norma e institucionalizuar. Këta tipa janë: 1) Dhuna kriminale ndaj vetvetes: përfshinë vrasjen, sulmin dhe rrëmbimin e papritur. Kryesit veten nuk e kuptojnë si kriminel. Ata shpesh janë persona pa të kaluar kriminale por që krimin e kryejnë për shkak të rrethanave të caktuara. Nuk janë të ndihmuar drejtpërdrejt nga grupet. Sjelljet e tyre janë në kundërshtim të plotë me klasën e mesme dhe ndaj kryesve bëhet reagim i fortë. 2) Kriminaliteti periodik pasuror: përfshinë disa hajni nëpër shitore, vjedhje automobilash. Kryesit nuk e konsiderojnë veten si kriminel dhe janë në gjendje ta arsyetojnë sjelljen e tyre kriminale. Janë të prirë ndaj vlerave të përgjithshme shoqërore dhe ndaj qëllimeve, prandaj edhe hasin në përkrahje të vogël për sjelljen e tyre në normat grupore. Me rastin e kryerjes së veprave kriminale i thyejnë vlerat e pronës private. Reagimi shoqëror shpesh përfshinë arrestimin, sidomos për delinkuentët të cilët tashmë kanë kryer vepër kriminale. 3) Kriminaliteti si profesion: përfshinë malverzimin, shitje mashtruese, këshillat e rrejshme, dhunën me porosi dhe dhunën ndaj sigurisë. Këta nuk e konsiderojnë veten si kriminel dhe e arsyetojnë sjelljen e tyre si pjesë të jetës së tyre të përditshme. Sjellja është toleruar nga urdhërdhënësi i tij. Këta i pranojnë vlerat konvencionale dhe kërkojnë pjesëmarrje në ndarjen e shpërblimeve. Sjellja ilegale është në pajtim me filozofinë e të arriturave ekonomike dhe sociale dhe me qëllimet në shoqëri. Krimi është urdhëruar nga ana e personave me status më të lartë shoqëror dhe shpesh është i padukshëm për policinë. Reagimi i publikut ndaj këtij është i vogël pikërisht për shkak se nuk shihet. 37 Marshall B. Clinard and Richard Quinney, “Criminal Behavior Systems - a typology” Holt, Rinehart and Winston, INC – New York. 90
4) Kriminaliteti politik: përfshinë rebelimin, tradhtinë, sabotimin, dhunën ushtarake, kolaboracionizmin luftarak, radikalizmin dhe forma të tjera të ndryshme të cilat mund të përkufizohen si kriminalitet. Qëllimi i këtyre është ndryshimet në shoqëri. Sjellja e tyre është e paraparë dhe e ndihmuar nga ana e grupeve të tyre. Reagimi shoqëror është i madh sepse konsiderohet si rrezikim për shoqërinë. 5) Kriminaliteti ndaj rendit dhe qetësisë: përfshinë alkoolizmin, bredhjen apo huliganizmin, prishjen e rendit, prostitucionin, homoseksualizmin, kundërvajtjet në komunikacion dhe vartësinë ndaj narkotikëve. Kryesit e këtyre veprave vetën e kuptojnë si kriminel sa herë që e përsërisin deliktin. Këta edhe mund të luhaten midis vlerave kriminale dhe vlerave të rendit shoqëror. Bashkohen me delinkuentët tjerë. Disa forma të kundërvajtjeve ndaj rendit publik janë të dëshiruara nga disa pjesë të shoqërisë legjitime (p.sh. prostitucioni). Format tjera konsiderohen reprezentative (gabimet) e sistemit ekonomik. Reagimi ndaj këtyre veprave është arrestimi i kufizuar. 6) Kriminaliteti konvencional: përfshinë plaçkitjen, hajninë, thyerjet dhe hajnitë e dhunshme. Kryesit e kryejnë këtë vepër si pjesë të karrierës, kurse të ardhurat i plotësojnë me mjete legjitime. Shumë të rinj fillojnë me aktivitetin kriminal në grupe me një probabilitet të madh se do ta fitojnë subkulturën kriminale. Sjellja e këtyre është në pajtim me qëllimet e suksesit ekonomik, mirëpo shoqëria reagon sepse shkelet pronësia private. 7) Kriminaliteti i organizuar: përfshinë raketimin, prostitucionin e organizuar, bixhozin dhe kontrollin e narkotikëve. Delikuenti e kupton kriminalitetin si formë të bashkimit ekonomik. Në strukturat organizative veten e konsiderojnë si kriminel më të vogël. Janë të lidhur para së gjithash me kriminelët tjerë dhe janë të izoluar nga shoqëria e gjerë. Në shtresat e larta individët shoqërohen me personat e shoqërisë legjitime dhe shpesh vendosen në kuarte rezidenciale. Ekziston pajtueshmëri e përafërt midis aktiviteteve ilegale të kriminalitetit të organizuar dhe shoqërisë legjitime. Shkalla e gjerë e aktiviteteve të kriminalitetit të organizuar përcaktohet nga shoqëria legjitime. Shërbimet ilegale të kërkuara nga shoqëria legjitime janë të mbrojtura nga ana e kriminalitetit të organizuar. Publiku e 91
toleron kriminalitetin e organizuar pjesërisht për shkak se shërbimet e kërkuara mbrohen dhe pjesërisht për shkak se është vështirë të ndërmerren operacione çfarë mund t’i marrin kriminelët. 8) Kriminaliteti profesional: përfshinë lojërat e fshehta, vjedhjet nëpër shitore, hajnitë e gjepave, mashtrimet dhe falsifikimet. Kriminelët profesional ndjekin kriminalitetin si mënyrë të shprehjes dhe jetës së tyre. Konsiderohen kriminelë, shoqërohen me kriminelët tjerë dhe kanë status të lartë në botën e kriminalitetit. Kryesisht janë të izoluar nga shoqëria e gjerë dhe ndjekin karrierë kriminale. Ekziston një shkallë e caktuar e pajtimit midis kriminalitetit profesional dhe modelit dominues të sjelljes së tij. Në këtë grup nganjëherë “futen” ata të cilët përpiqen të fitojnë para në mënyrë të shpejtë. Reagimi shoqëror nuk është i madh. Disa vepra penale nga aspekti sociologjik mund të jenë neutrale apo të lejuara ose kundër normave ligjore p.sh. diç e tillë mund të jetë revolucioni, terrorizmi, delikti politik etj., mirëpo nëse motivet qëndrojnë në bazën sociale të orientuar në pikëpamje problematike dhe humaniste atëherë sociologjia të gjitha aktet nuk i trajton si vepra penale por si reagim në rrethinë apo nëse sjellja zhvillohet në drejtim të mohimit të ndonjë institucioni shoqëror (p.sh. refuzimi i shërbimit të obligimit ushtarak për shkak të bindjeve) nga aspekti sociologjik nuk bëhet fjalë për sjellje kriminale ndonëse ligji kriminal sjelljen e tillë e dënon. Sociologjia, në vepër penale të rrezikshme për shoqërinë i radhitë një varg dukurish shoqërore të cilat sipas probabilitetit statistikor kompozojnë ambientin për kryerje të veprës penale. Gjendje më e rrezikshme është dezintegrimi social sesa vet kryesi dhe janë të kota ndonëse të arsyeshme dënimet nëse rrethanat dhe gjendjet e dezorganizimit shoqëror nuk e bllokojnë atë si të tillë. Kryesi në një masë të konsiderueshme është vetëm pasojë e rrethanave sociale – psikologjike. Së këndejmi përpiqemi që vepra penale në kuptimin sociologjik të fjalës të paraqes komponentët e faktorit rrethanor i cili përfshinë sjelljen si rezultat të mësimit dhe përvojës në rrethin e caktuar shoqëror. Aspektin sociologjik të veprës penale gjegjësisht sjelljes kriminale sipas mendimit tonë e ka shprehur në mënyrë jo të 92
plotë J. S. Stumphauzer38 me formulën: repertori kriminalistik + situatat dhe nervozat + argumentimet e perceptuara = sjellja kriminale. Përkufizimi ka lindur nga shumë analiza eksperimentale të sjelljeve, kurse një nga ato është edhe “East side story” (tregim i anës lindore). Fjala është për anën lindore të Los Angjelesit me probleme të shumëfishta të shkallës së lartë të papunësisë, varfërisë, kriminalitetit dhe dhunës së theksuar të bandave të adoleshentëve. Programi “Tregime nga ana lindore” ka filluar me analizat e sjelljeve në tri nivele të dhunës së bandave në një lagje të Los Angjelesit me 15000 banorë në të cilin dukuritë e përditshme janë të shtënat me armë zjarri, grabitjet dhe kundërshtimet ndaj policisë. E para është kryer analiza e të gjitha pjesëve të kuartit me qëllim që të përcaktohet se cilat aspekte e luajnë rolin e caktuar për lindjen dhe zhvillimin e sjelljes së dhunshme të bandave adoleshente: pamja, forma, dhe mangësitë e kuartit, pozicionimi gjeografik si dhe ndikimet thelbësore sociale (prindërit, mësuesit, policia, kisha, njerëzit punonjës). Analiza e dytë e kryer ndaj bandës dominuese të banditëve është konstruktuar nga 400 të rinj në të cilën analizë është studiuar drejtpërdrejt se si anëtarët e dallojnë dhe e ruajnë apo kultivojnë sjelljen e dhunshme. Analiza e tretë është kryer me rininë jodelinkuente me qëllim të zbulimit të lindjes “spontane” të ndikimit i cili çon në drejtim të sjelljes të papërputhshme me delikuencën dhe lidhur me atë se a mund të përdoren ato ndikime në kuptim të delinkuencës. Kjo analizë e sjelljeve “tredimensionale ka dhënë një varg informatash lidhur me lindjen dhe kultivimin e sjelljes së dhunshme të bandave. P.sh. është zbuluar se: 1) Banda rivale hyn në territorin e bandës tjetër dhe e nxitë atë; 2) “Veterani” (anëtari më i vjetër i bandës) përshkruan hollësisht se çka punon dhe si do të vepronte në atë situatë; 3) “Të rinjtë” e bandës kryejnë operacione hakmarrëse ndaj bandës tjetër; 4) Moshatarët por edhe anëtarët tjerë të shoqërisë vërtetojnë sjelljen e tillë me një kujdes të treguar dhe me një respekt frika; 5) “Të rinjtë” e bandës përgjigjen në respektin nga frika me një krenari e cila duket sikurse një vetëbesim; 6) Policia edhe kur i ndalon delinkuentët më së shpeshti i lëshon ata (në kuptimin – janë rrahur pak fëmijët, le të çelikosen) dhe me 38 Prema Predragu Zarevskom:, “Modifikacija ponašanja u području kriminaliteta i penologije”, Penološke teme, 3-4, Zagreb 1989. 93
këtë në një farë dore edhe më tutje mbështetet sjellja e tillë e dhunshme. Në bazë të rezultateve preliminare të të gjitha analizave të kryera janë përcaktuar edhe procedurat. Qëllimi ka qenë angazhimi i “fanatikëve” anëtarë të bandës në sjellje jokompatibile me delikuencën (p.sh. kryerja e furnizimit për persona të moshuar) dhe kështu ai i mbron nga rreziku real që ndokush në rrugë t’i kidnapojë; punojnë në revitalizimin e kuartit të vet, shënohen vendet me rrezik të madh kriminal (p.sh. shtëpitë e braktisura etj.) dhe mësimi i mënyrës për ta përmirësuar situatën; janë formuar shoqata artistike të rrugëve në të cilat të rinjtë shkruajnë dhe shfaqin “drama antikriminale” për moshatarë por edhe për anëtarë tjerë të shoqërisë. Krahas zhvillimit të këtyre aktiviteteve programi përfshinë edhe largimin ose pengimin e disave që janë të dëshmuar delikuencë nga bandat adoleshente, pastaj kujdesi, dhurata, të mirat materiale dhe mbrojtja nga procedura gjyqësore, para së gjithash përmes formimit të grupeve të përbëra nga prindërit dhe rinia. Pas një viti të zhvillimit të programit është dëshmuar se të rinjtë e angazhuar në aktivitete që s’kanë të bëjnë me kriminalitetin në mënyrë drastike është organizuar sjellja e tyre kriminale. Eksperimenti ka dhënë rezultate të dëshirueshme por është përfunduar se është shumë i shtrenjtë. Nga formula shihet qartë se largimi i një faktori e zvogëlon përqindjen e kriminalitetit, gjegjësisht zhvillimin e repertorit jokriminel gjë që tregon shenja të suksesit por janë të padobishme dhe nuk shpaguhen. Nga kjo që u cek më lartë mund të përfundojmë se fenomenologjia e kriminalitetit është e lidhur me përhapjen e kriminalitetit për shkak të ndryshimeve klasore dhe hapësinore, gjegjësisht fenomenologjia e kriminalitetit në pikëpamje vizuale është më e pranishme në grupet më të ulëta dhe të pa kujdesura. 7.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetit Brenda tekstit në kuadër të dimensionit të fenomenologjisë së kriminalitetit do të përfshihen me shpjegim përmbajtjet nga fusha e fenomenologjisë kriminale,e statistikës dhe dinamikës së kriminalitetit si dhe tipologjia e kriminalitetit dhe të dhënat krahasuese mbi kriminalitetin. 94
7.2.1 Fenomenologjia kriminale Siç u cek paraprakisht, fenomenologjia kriminale përbën një sferë të posaçme të kriminologjisë e cila studion format e kriminalitetit, strukturën e tij, strukturën e ndryshimit të kriminalitetit, dhe dinamikën e kriminalitetit. Kjo merret me studimin e shfaqjes së formave të veprave të kryera penale dhe me vetitë sociale-individuale të kryesve të veprave penale. Krahas këtij definimi kjo degë e kriminologjisë ka të bëjë edhe me studimin e formave e paraqitjes së veprimeve delikuente, përshkruan format e jashtme të disa veprave penale dhe shtrirjen e tyre, distribucionin kohor të tyre si dhe tendencat dhe përmasat, apo vëllimin. Karakteristikat themelore të kriminalitetit mund të ndahen në karakteristika regjionale të tij, karakteristika sezonale dhe periodike të kriminalitetit, si dhe në bazë të distribuimit të kriminalitetit edhe sipas moshës dhe gjinisë. Karakteristikat regjionale të kriminalitetit trajtohen në raport me shtrirjen e kësaj dukurie në nivele të ndryshme territoriale. Kështu sfera të veçanta të studimit përfshinë karakteristikat botërore të kriminalitetit, karakteristikat regjionale të kriminalitetit, kriminaliteti në relacionin fshat qytet dhe ekologjia e kriminalitetit në lagjet urbane. Duke shikuar të dhënat mbi kriminalitetin në raportet sezonale dhe karakteristikat periodike, mund të konstatohet se veprat penale ndaj pasurisë më së shpeshti kryhen në muajt e vjeshtës dhe dimrit, kurse veprat penale kundër personalitetit në muajt e pranverës, verës dhe të vjeshtës. Në anën tjetër deliktet e gjakut, kriminaliteti në komunikacion (kundërvajtjet) dhe veprat penale të shkaktuara nga përdorimi i mjeteve narkotike më së shpeshti shkaktohen ditëve të vikendit. Të dhënat statistikore gjithashtu tregojnë se veprat penale të cilat kryesisht kryhen natën:vjedhja e automobilave, thyerjet, banditizmi i rrugëve, dhunimi, dhe veprat e dhunshme. Distribuimi i kriminalitetit sipas moshës studiohet ndaras në kuadër të kriminalitetit, sipas grupmoshave të kryesve të veprave, ashtu që ndarja themelore bëhet në delikuent të moshës madhore dhe të moshës jomadhore. Disa sistemime juridike dhe kriminologjike sipas këtij kriteri ndarjen e bëjnë në shumë kategori, si p.sh: të mitur, të mitur madhor, të ri të-të rritur, dhe të rritur-të pjekur. Megjithatë disa hulumtime kriminologjike klasifikimin e plotësojnë edhe distribuimin e kriminalitetit sipas grupeve të moshave. Kështu shpesh mund të 95
hasen klasifikime sipas të cilave kategoria e moshës prej 20-25 vjet është më e përfaqësuara (i ashtuquajturi”kriminalitet maksimal”), pastaj vijnë grupet e moshave 25-30, dhe 30-35, vjeç, ku shënohet një rënie graduale e kriminalitetit, kurse krejt në fund janë grupet mbi 35. vjeç, për të cilat është karakteristik rënia progresive e kriminalitetit, si dhe kategoria mbi 50, gjegjësisht, 60 vjeç, ku shënohet rënie rapide e kriminalitetit. Në raport me ndarjen e kriminalitetit sipas gjinisë së kryesit në literaturë mund të vërehen tezat në vijim. Në të vërtetë konsiderohet se kriminalitetit është reaksion tipik i mashkullit, ndërsa konsiderohet se femra me përfshirjen e saj proporcionale në ekonomi dhe jetën shoqërore ka një pjesëmarrje të konsiderueshme. Megjithatë të dhënat statistikore tregojnë se femrat në një mënyrë të konsiderueshme marrin pjesë në nxitjen e veprave penale, veprave penale kundër pasurisë, fyerjeve, shantazheve, dëshmive të rrejshme në gjykatë, si dhe në vrasjet e fëmijëve dhe prostitucion. 7.2.2 Statistika dhe dinamika e kriminalitetit. Statistika dhe dinamika e kriminalitetit, kryesisht shfrytëzojnë shënimet nga evidencat zyrtare statistikore. Statistikat kriminale ofrojnë shënime të pazëvendësueshme për ata persona ndaj të cilëve në luftimin e kriminalitetit janë të angazhuara organet e kontrollit formal shoqëror. Statistika e fenomenit kriminal shprehet përmes strukturave të sjelljeve të cilat me një emër të përbashkët quhen kriminalitet. Struktura e kriminalitetit shikohet përmes grupimit të saj territorial (territoret dhe shtetet), dhe kryesisht ka të bëjë me veprat penale”klasike”. Kështu si shembull po i cekim dy baza referuese mbi kriminalitetin:Uniforme Crime Report (UCR, FBI), Indeks Crime Offences, par. I. I cili përfshinë shënimet mbi vrasjet, dhunimet, banditizmat, lëndimet trupore, hajnitë me forcë, vjedhjet e veturave, zjarret. Në Evropë, kohët e fundit zhvillohet Europian Source Book of Crime and Criminal Justice Statistic (ESCCJS), me të cilat grumbullohen dhe pasqyrohen të dhënat mbi vrasjet, lëndimet trupore, dhunimet banditizmat, vjedhjet keqpërdorimet e narkotikëve dhe deliktet në komunikacion. 96
Burimet e të dhënave mbi kriminalitetin që shfrytëzohen në analizat dhe studimet kriminologjike, janë të dhëna zyrtare në formë të regjistruar (statistika policore), mbi të akuzuarit (statistika e prokurorisë), mbi të gjykuarit (statistika e gjykatave), dhe mbi sanksionet e ekzekutuara penale (statistika e institucioneve për ekzekutimin e sanksioneve penale). Grupi tjetër i të dhënave ka të bëjë me shënimet mbi vlerësimin e “numrit të errët”(të pandriçuar), të cilat më së shpeshti mblidhen nga gjyqtarët, nga vet paraqitja/ vetakuzimi/, nga studimet viktimologjike, dhe nga studimet mbi frikën nga kriminaliteti. Shënimet e grumbulluara mund të shfrytëzohen për vlerësimin e vëllimit dhe dinamikës së problemeve të ndryshme në territorin e analizuar, të cilat janë indikator për atë se në kënd ndikon problemi, janë tregues të marrëdhënieve midis problemeve të ndryshme dhe mundësojnë sinjalet e paralajmërimit lidhur me problemet e studiuara. Dinamika e kriminalitetit merret me ndryshimet rreth distribuimit të kriminalitetit dhe vëllimit të tij, kurse ka të bëjë edhe me lëvizjet e kriminalitetit në një regjion, në një shtet apo në një qytet. 7.2.3. Tipologjitë e kriminalitetit Në mësimet paraprake u prezantuan përmbajtjet nga fusha e tipologjive në aspektin sociologjik, kurse në mësimet në vijim do të fokusohemi në disa karakteristika të përgjithshme të tipologjisë së kriminalitetit të cilat përdorën në kriminologji. Tipologjitë e kriminalitetit ndihmojnë që llojet e ndryshme të sjelljeve kriminale dhe kryesit e tyre në bazë të vetive të përbashkëta të sistemohen në grupe me çka mundësohet studimi më i lehtë i tyre. tipologjitë është e mundur të zhvillohen sipas kritereve të ndryshme, kurse klasifikimi më tipik në kriminologji është klasifikimi ligjor, klasifikimi sipas mjedisit shoqëror, klasifikimi klinik, dhe klasifikimi në bazë të motivit. Klasifikim ligjor përfshinë klasifikimin sipas veprave penale (objektit penalo-juridik), klasifikimin sipas kryesve të veprave penale (mosha, përgjegjshmëria, shkalla e fajësisë, recidivizmi, vetitë...). 97
Klasifikimi sipas rrethit shoqëror ka të bëjë me tipin e nënkulturës, ambientin ekonomik, rrethin politik dhe rrethin familjar. Klasifikimi klinik kryhet sipas shkallës “të normalitetit”në aspektin mjekoligjor, psikologjik dhe sociologjik. Ndërsa klasifikimi në bazë të motivit ka të bëjë me motivet kriminale me ç’rast më të theksuarat dhe më të rëndësishmet janë përfitimet, kënaqësitë seksuale, agresiviteti, ideologjitë, instinktet epshore, dhe lojërat dhe argëtimet. Në mësimet në vijim do t’i shpjegojmë disa nga tipologjitë e kriminalitetit të autorëve aktual. Kështu Ignjatoviq (2005), kriminalitetin e klasifikon në katër grupe: 1) kriminaliteti i dhunshëm (vrasjet, lëndimet trupore, dhunimet, banditizmat, vjedhjet e rënda, dhe dhuna në familje); 2) kriminaliteti kundër pasurisë a) kriminalitet konvencional dhe rrethanor; b) kriminaliteti i apelimeve - jaka e bardhë-korrupsioni dhe kriminaliteti kompjuterik; c) kriminaliteti i organizuar; 3) kriminaliteti politik -krimet ndaj pushtetit, dhe krimet nga pushteti (gjenocidi, terrorizmi, krimet e policisë, krimet kundër kundërshtarëve politik...), dhe 4) kriminaliteti në komunikacion (i qëllimshëm (i paramenduar) dhe i paqëllimshëm ). Petroviqi dhe Meshku (2004), japin këtë klasifikim: - veprat penale me shenjat të dhunës (vrasjet, dhunimet, dhuna në familje, abuzimi seksual dhe incesti, banditizmi, vjedhjet e rënda); - veprat e rënda kundër pasurisë (vjedhjet, mashtrimet, zjarret), dhe - kriminaliteti i organizuar (kriminaliteti i “jakës së bardhë”, veprat penale lidhur me sigurinë, mashtrimet e konsumatorëve, keqpërdorimi i pozitës, kriminaliteti kompjuterik, korrupsioni, kriminaliteti i organizuar). Në tabelat në vijim janë pasqyruar tipologjitë e kriminologëve të shquar amerikan; në tabelën 1. është tipologjia që e ka dhënë Siegeli (2006), kurse në tabelën numër 2. tipologjia të cilën e ka dhënë Adleri, 98
Muelleri, dhe Lauferi (1991) Tabela 1. Violent Crime Forcible Rape, Murder and Homicide, Assault and Battery, Robbery, Interpersonal Violence, Terrorism Property Crime Larceny/Theft, Credit Card Fraud, Burglary, Arson Enterprise Crime White-Collar Crime, Organized Crime, Cyber Crime, Internet Crime, Computer Crime Public Order Hompsexuality(?), Paraphilias, Prostitution, Pornography, Crime Substance Abuse Tabela 2. Violent Crimes Homicide, Assault, Family-Related Crimes, Rape and Sexual Assault, Robbery, Kidnaping and Terorism Property Crime Larceny (Shoplifting, Art Theft, Motor Vehicle Theft, Boat Theft), Fraud, Burglary, Arson, Enterprise Crime White-Collar Crime, Corporate Crime, Organized Crime Drug-, Alcohol-, and Drug Abuse, Alcohol and Crime, Sexual Morality Offences Sex-Related Crime 7.2.4. Të dhënat krahasimtare (komparative) mbi kriminalitetin Pikëpamjet e vrapit kulturor dhe shoqëror mbi krimin dhe kriminalizimin kanë rëndësi të shumëfishtë për sociologjinë, sidomos: a). Ndihmojnë ndërtimin e teorive të cilat kanë përdorim të gjerë; b). Kontribuojnë njohjes reciproke dhe studimit të inovacioneve në fushën e kontrollit të kriminalitetit; c) Në shtetet të cilat nuk kanë traditë të madhe kriminale, ndihmojnë ndërtimin e kriminologjisë si disiplinë akademike dhe ndërtimin e sistemit racional legjislativ. Krahasimi i të dhënave kryhet nga statistikat zyrtare të organizatave ndërkombëtare siç janë: Kombet e Bashkuara; Interpoli; Organizata Botërore e Shëndetësisë, dhe Këshilli i Evropës. Përveç të dhënave zyrtare, krahasohen edhe të dhënat e fituara nga hulumtimet 99
kriminologjike, kështu që midis kriminologëve studime shumë të popullarizuara janë: a) ICVS (International Crime Victimization Survey); b) ISRD (International Self-Reported Study); c) (Fear of Crime). Frika nga kriminaliteti. Një nga bazat e tilla të të dhënave formohet në bazë të projektit me titull “European Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics”, përmes të cilit mblidhen të dhënat mbi kriminalitetin dhe sistemet e legjislacionit penal nga vendet anëtare, kurse në botimin e vitit 2006. i cili përfshinë periudhën e viteve 2000-2003, kanë marrë pjesë: Shqipëria, Armenia, Austria, Belgjika, Bullgaria, Kroacia, Qipro, Çekia, Danimarka, Estonia, Finlanda, Franca, Gruzia, Gjermania, Greqia, Hungaria, Islanda, Irlanda, Italia, Lituania, Luksemburgu, Malta, Moldavia, Holanda, Polonia, Portugalia, Rumania, Rusia, Sllovakia, Sllovenia, Spanja, Suedia, Zvicra, Ukraina, dhe Mbretëria e Bashkuar. Me këtë projekt mblidhen të dhënat mbi përkufizimet e sjelljeve kriminale, statistikën policore, statistikën e prokurorisë, gjykatave dhe statistikën mbi ekzekutimin e sanksioneve penale. Definicionet e sjelljeve kriminale nuk është e domosdoshme të jenë definicione ligjore, por të tilla të cilat me përshkrimin e tyre kënaqin nevojat e krahasimeve statistikore ndërkombëtare, kurse kanë të bëjnë me vrasjet, lëndimet e rënda fizike, dhunimet, banditizmat, vjedhjet e veturave, vjedhjet e rënda, hajnitë, keqpërdorimet e substancave narkotike. Në anën tjetër, me statistikë janë përfshirë edhe shënimet mbi format e regjistruara të kriminalitetit (veprat e kryera kriminale), mbi karakteristikat e kryesve (të dyshuarve, të akuzuarve, të dënuarve), mbi resurset njerëzore, gjegjësisht kuadrin e policisë, prokurorisë, gjykatave. 8. Dimensioni etiologjik i kriminalitetit Etiologjia e kriminalitetit është fushë e kriminologjisë e cila merret me analizën e shkaqeve të kriminalitetit në një shoqëri të caktuar lidhur me atë se çka e shkakton sjelljen kriminale në planin objektiv dhe subjektiv, kurse këto dikotomi janë të njohura në përgjithësi si faktorë endogjen dhe ekzogjen të kriminalitetit. Shkurt, etiologjia e kriminalitetit analizon kriminalitetin si pasojë të gjendjeve të caktuara 100
shoqërore dhe personalitetin e kryesit të veprës penale-vetitë e tij psikologjike dhe psikiatrike, të cilat e kualifikojnë atë si kriminel. Në bazë të çështjeve kapitale të cilat i parashtron etiologjia e kriminalitetit, ajo renditet në njërën nga degët më të rëndësishme të kriminologjisë. Në bazë të faktorëve ekzogjen- të jashtëm apo shoqëror dhe faktorëve endogjen-të brendshëm apo psikik, është argumentuar me sukses korrelacioni ndërmjet tyre në kriminologji. E shohim të arsyeshme me këtë rast të nënvizojmë këtu studimin e Rudolph Muoos39, i cili në një varg hulumtimesh ka argumentuar rëndësinë e rrethit social në të cilin zhvillohet sjellja e tillë me anë të ndikimit aktual të rasteve rrethanore në sjelljen dhe përjetimin e rrethit social si të individit ashtu edhe grupit. Të ashtuquajturat determinonte rrethanore kanë fituar rëndësi dhe kanë arritur statusin e kriterit variabël, sepse me sukses kanë argumentuar se ndikojnë në sjelljen aktuale. Gjendja e grupit apo individit, krahas ndikimit të karakteristikave relativisht të pandryshueshme psikosociale është plotësuar edhe me analizën e determinantëve rrethanore të cilat kanë ndikimin më të madh relativ në sjelljen aktuale. Hulumtimet e zhvilluara në ambientet institucionale në të ashtuquajturat institucione të përgjithshme siç janë spitale, entet, burgjet, manastiret, vendet me shkallë të lartë kriminaliteti kanë treguar se parashikimi i sjelljes dukshëm varet nga variablet e situatave të cilat sociologjia klasike pak i ka marrë në konsiderim. Për këtë shkak Moos, konsideron se është e nevojshme që sistematikisht të kualifikohen dhe vlerësohen aspektet e ndryshme të rrethit social dhe fizik dhe të kombinohen ato me karakteristikat sociologjike të grupit që të mund të arrihet në predikim preciz i sjelljes. Marrëdhëniet e situatave rrethanore dhe sjelljes së njeriut janë objekt i shumë hulumtimeve dhe studimeve sociologjike në botë. Meqenëse bëhet fjalë këtu për ndikimet e ndërsjella shumë komplekse, është vështirë që të hulumtohen në mënyrë rigoroze, ndonëse pjesëmarrja e tyre është botërisht e qartë. P.sh. dominimi i luftës gjatë viteve të 90-ta në Ballkan, si faktorë i përgjithshëm rrethanor ka lindur edhe një varg fenomenesh tjera shoqërore, prandaj edhe strukturën dhe funksionimin e kriminalitetit në rrethanat e luftës. 39 Rudolf H. Moos, “Effects of the Social Climates of Correctional Institution”, University of California, 1960. 101
Në anën tjetër, periudha e pasluftës gjithashtu, si faktor rrethanor dominant e cila gërshetohet në sferën e kriminalitetit, na duket e udhës që edhe ne ta theksojmë këtë si racionale. Në bazë të tezës së Kurt Lewinovit se sjellja e njerëzve dhe përjetimet e tyre zënë fill jo vetëm në dy grupe të determinantëve; individuale dhe rrethanore të dhëna si shprehje P = f (I,O), vërejmë rëndësinë e rrethit për funksionimin e njeriut, kështu në një varg hulumtimesh është zbuluar se praktikisht nuk mund të arrihet një ndërlidhje më e madhe sesa r = 0,40 midis fakteve psikologjike të individit dhe kritereve të sjelljes, që do të thotë se pjesa dërrmuese e sjelljeve shpjegohet me ndikimin apo presionin e situatave rrethanore të rrethit shoqëror dhe se dominimi i situatave rrethanore, marrëdhënia universium brenda klimës sociale të shoqërisë, në pjesën më të madhe definohet si grup rregullash të ndryshueshme dhe kushtesh të rrethit të brendshëm shoqëror ashtu siç edhe i definojnë aktoret, gjegjësisht klima e tyre sociale. Situatat rrethanore apo presionet mund ta lehtësojnë apo pamundësojnë plotësimin e nevojave të individit (në këtë rast të të burgosurit ndaj të gjitha relacioneve të cekura në përkufizimin operacional), për ç’arsye kanë status të determinantit të sjelljes. Rrethanat apo presionet mund të jenë të natyrës sociale, por e kanë edhe anën empirike. Henry A. Murray40, p.sh. fletë për”presionet – alfa”dhe “presionet beta” të cilat për shkak të rrethit shoqëror kryesisht përputhen ndër veti. Kjo do të thotë se ekziston identiteti midis reles (“presionit alfa”), dhe interpretimi nga ana e akterit apo të definuara, pra të rrethit (“presioni beta”). Mospërputhja në interpretimin e presioneve “alfa “dhe”beta”, paralajmëron problemin rreth përshtatjes së individit pa marrë parasysh se mospërputhjet a janë të natyrës reale apo potenciale. pra, rrethanat e situatës-determinantet e situatës, statusin psikologjik të individit mund ta shpjegojmë si sjellje inkriminuese. Është shumë me rëndësi të theksohet, sepse në shkollat neobiologjike kriminologjike përsëri dominon mendimi se krimineli është i lindur, kurse harrohet fakti që rrethi e formon kriminelin. Natyrisht edhe njëri, edhe faktori tjetër e kompozojnë këtë dukuri, por ndikimi i rrethit është prevalent. Mirëpo, rrethanat e cekura nuk duhet kuptuar tekstualisht, sepse ekziston një varg rrethesh kriminogjene, raste situatash dhe veçori psikologjike të personalitetit të cilat me veprim të përbashkët mund të prodhojnë krim. Mirëpo nuk është edhe ashtu, sepse megjithatë shumica e njerëzve nuk janë kriminel. 40 H. A. Murray "Explorations in Personality" New York, Oxford University Press, 1938. 102
Në rrethin shoqëror të dezorganizuar, rendi dhe baraspesha lehtë prishen. Dendësia e stimuluesve dezorganizues (këtu bëjnë pjesë në rrafshin shoqëror sidomos mungesa e vlerave të përbashkëta dhe solidaritetit), ndikon që vepra kriminale të racionalizohet më lehtë nga ana e akterit. Dr. Mladen Zvonarević41, shkon më tej duke theksuar se disa karakteristika të shoqërisë, së drejti, janë kriminogjene në etiologjinë e komplikuar të kriminalitetit si dukuri sociale apo si problem. Këto janë: - Karakteri eksploatues i kapitalizmit; - Karakteri kompetitiv i marrëdhënieve shoqërore; - Lufta për status; - Roli i parasë; - Marrëdhënia negative ndaj punës; - Humbja e mbështetjes shoqërore; - Humbja e dallimit midis “të ndershmes “dhe “kriminalitetit”; - Toleromi i disa formave të aktivitetit ilegal. Shtrohet pyetja, përse, megjithatë shumica e njerëzve nuk kryejnë vepra penale ? Autori i njëjtë në këtë përgjigjet:42 a) Nuk kanë dëshira të “këqija” b) Nuk kanë rast; c) Nuk kanë dije, shkathtësi as aftësi; d) Nuk kanë energji dhe këmbëngulësi; e) Nuk kanë forcë emocionale; f) Kanë sistem normash morale; g) Kanë frikë nga sanksionet. Mirëpo vepra penale megjithatë kryhet, kurse mekanizmat të cilit e nxisin janë: a) afekti, b) optimizmi, kriminal; 41 Dr. Mladen Zvonareviq: “Kriminogene osobine šire društvene zajednice”, u “Socijalna psihologija”, grup autorësh, Beograd, 1968. fq. 280-285 42 Dr. Mladen Zvonarević: "Socijalno-psihološki faktori prijestupništva", u "Socijalna psihologija", grupa autora, Rad, Beograd, 1968. godine, fq. 1-295 103
c) rreziku i parallogaritur; d) sistemi i ndryshëm i normave etike, i kundërt me sistemin e standardizuar. Nga vargu i variableve që ndikojnë në fenomenin e kriminalitetit në hapësirën e dezorganizuar, me karakter kapital konsiderohen ato të cilat janë imanente për dezorganizimin, siç janë: • varfërimi masiv i pjesëve më të mëdha të popullsisë; • lufta dhe periudha e pasluftës; • multiplikimi i paaftësive të subjekteve që janë të goditura me probleme sociale (ndër të tjera edhe me kryerjen e veprës penale e cila edhe më tepër sforcon paaftësitë). Sjellja kriminale e shprehur me formulën: repertori kriminalistik + tendosjet dhe situata + perceptimi konkret = sjellja kriminale, plotësisht përputhet me impulset e cekura të dezorganizimit. Shumë programe të preventivave apo thënë më mirë të kontrollit të kriminalitetit, nuk kanë dhënë rezultate apo thjesht janë tepër të shtrenjta ( kategoria tipike të cilën e konstruktojnë institucionet e ngarkuara me preventivë me qëllim të racionalizimit të mossuksesit). Kriminaliteti, gjegjësisht rrethi shoqëror që e ka krijuar atë dhe që e krijon matej qartazi e ka autonominë e vet në kuptim të perzistencës dhe pamundësisë së zgjidhjes sidomos në shoqërinë me status quo, me një strukturë e cila përshtatjen dhe reformën i proklamon si kushte të ekzistencës. Mirëpo, do të ishte tepër mekanike të konceptohet realiteti konkret si i dhënë njëherë e përgjithmonë. E vërteta është se vargu i situatave dhe pozita e individit, në shumëçka përcaktojnë marrëdhënien e tij të tashme dhe të ardhshme ndaj këtij realiteti, mirëpo, megjithatë realiteti i shoqërive të pasluftërave është treguar si truall i përshtatshëm për lulëzimin e kriminalitetit. Për shkak të rëndësisë në fushën e pragmatikës kriminale, janë punuar të ashtuquajturat tabela pragmatike midis situatës kriminale dhe sociale dhe sjelljes kriminale të cilat kanë për qëllim ta parashohin sjelljen e ardhshme kriminale. Sipas Zhan Pinatelit43, në bazë të këtyre 43 Zhan Pinatel: “Kriminologija,” Enti i teksteve. fq. 109-117. 104
tabelave pragmatike, patologjia sociale shprehet në formë hipoteze lidhur me sjelljen e ardhshme kriminale. Ne i kemi marrë këto në konsiderim sepse janë treguar si metrika të besueshme në empirizëm. Tabela e Schwabit, Schidovit, dhe Meywerkovit përfshinë 15 faktorë dhe ka të bëjë me recidivizmin. Këta faktorë janë: 1. E meta e trashëguar; 2. Kriminaliteti në vijë të drejtë gjinore nga të parët; 3. Rrethanat e këqija të edukimit; 4. Suksesi i dobët në shkollë; 5. Shkolla e filluar dhe e papërfunduar; 6. Mungesa e punës së rregullt ; 7. Kriminaliteti para moshës 18. vjeçe; 8. I dënuar më tepër se 4. herë në të kaluarën; 9. Kthimi shumë i shpejtë; 10. Kriminaliteti ndërurban; 11. Psikopatia; 12. Alkoolizmi; 13. Sjellja e keqe në burg; 14. Lirimi nga burgu para moshës 36. vjeçe; 15. Rrethanat e këqija shoqërore dhe familjare pas lirimit nga burgu. Gerecke, në tabelën e tij të prognozës secilit nga këta faktorë i jep vlerën kualitative e cila shumëzohet me koeficientin në rënie prej 1 deri 4 Tabela nr: 1.3.4 Tabelat e prognozës së kriminalitetit sipas Gereckit Karakteristika Vlera Koeficient i (prej 1 deri 4) Për shkak të mungesës së qetësisë dhe rolit në 1. Varfëria afektive 10 shtëpinë e prindërve, në vendin e punës, deri në shfaqjen e frigjiditetit efektiv Mungesa e konstruktit të dëshiruar, 2. Mungesa e 8 qëndrueshmërisë, ekzistimi dhe nënshtrimi qëndrueshmërisë ndikimit deri te paqëndrueshmëria e plotë. 3. Aspekti tjetër Dëshira për ndikim, fanatizmi, sipas tipit dhe 7 psikopatologjik peshës 4. Dobësia (debiliteti) E vonuar (1). Subnormale (2). a) Pa abnormalitet të 2 Debiliteti i lehtë (3) Debiliteti i madh apo precizuar saktë imbecil (4) 105
b) Me abnormalitet të 6 precizuar saktë 5. Mosha e dënimit të 15-17 vjeç, (4); 18-20 vjeç (3); 9 parë 21-25 vjeç (2); deri 25 vjeç. (1) 6. numri i dënimeve të rënda, para 7 1 (1); 2-4 (2); 5-7 (3); më shumë se 7 (4) 25 vjeçe 7. Psikopatia në vijë 5 Sipas tipit(kriminaliteti , alkoolizmi) anësore të trashëgimisë 8. Kushtet konkrete 8 Shkolla, mësimi, puna, sjellja shoqërore jetësore 9. Ndikimet e këqija së jashtmi Shtëpia, mungesa e edukatës, rrethi kriminal, 2 a) Aktuale martesa, profesioni, miqtë 3 b) Të ardhme Froy merr në konsiderim tetë faktorë: - Trashëgues, - Anomalia e karakterit; - Rrethi edukues; - Vështirësitë edukative; - Ndërgjegjja dhe vetëkritika; - Vizita vendeve të këqija dhe shfrytëzimi i keq i kohës së lirë; - Lloji dhe pesha e deliktit të kryer; - Kriminaliteti i hershëm. Në trajtimin e këtyre faktorëve merret rënia kualitative prej 5 deri 50 (anomali të karakterit) i cili shumëzohet me koeficientin e rënies prej 1-5. Në bazë të këtyre tabelave Glueckovi, në veprën “Unraveling Juvenile Delinquency" konstatoi se tabelat parashohin në bazë të krahasimit dy grupe me nga 500 delikuent dhe 500 jodelikuent me të njëjtin karakter intelektual, dhe nga rrethi i ngjashëm ekologjik dhe ekonomik. Kanë konstatuar se brenda familjes duhet studiuar pesë faktorë me variacione të brendshme: 1.Disiplina ndaj fëmijës, e definuar nga babai; 2.Disiplina ndaj fëmijës, e definuar nga nëna; 3.Ndjenjat e babait ndaj fëmijës; 106
4.Ndjenjat e nënës ndaj fëmijës; 5.Kohezioni i familjes. Në nivelin psikologjik, me anë të testeve janë veçuar pesë veti të cilat brenda sferës psikologjike të personalitetit ndryshojnë oscilojnë, siç janë: - Afirmimi shoqëror; - Urrejtja; - Dyshimi; - prirja për rrënim - karakter impulsiv Në planin psikiatrik veçohen: - monotonia; - shprehja e lirë në veprim; - aftësia për të pranuar sugjerime; - këmbëngulësia; Në bazë të faktorit sociologjik, psikologjik dhe psikiatrik, çdonjëri nga të hulumtuarit është radhitur në faktorë përkatës, pastaj është llogaritur përqindja e delikuencës dhe jodelikuencës. Është konstatuar në këtë rast se përputhshmëria e tabelave nuk e kalon shkallën 70% të rasteve, dhe përputhja e tabelave me realitetin ka një shkallë prej 13,2% gabime44. Këto raporte janë konstatuar edhe në një varg hulumtimesh tjera. Nga tabelat e cekura mund të përfundohet se rrethanat sociale, të interpretuara nga aspekti psikologjik, kanë autonominë e vet mbi individët për çka duhet të kihen parasysh si pengesa reale për promovimin social, gjegjësisht si pengesë të cilën psikologët e quajnë mekanizëm mbrojtës. Mekanizmat mbrojtës luajnë një rol shumë të rëndësishëm në mobilizimin vertikal social të shtresave të ulëta. Pjesëtari i klasës së ulët gjithmonë është i detyruar ta investoj energjinë e caktuar në rrethin shoqëror, gjë që është dëshmi se megjithatë struktura nuk është e pathyeshme. Niveli “intelektual” paraqet konsumin më të vogël të energjisë, derisa ata të cilët përdorin agresionin apo ndonjë formë të somatizuar të energjisë kryesisht 44 Zhan Pinateli, Ibid. fq. 117 107
mbeten në të njëjtin nivel statusor. Ky është rast i zakonshëm me kriminelët të cilët vijnë nga shtresat e ulëta klasore, sepse ata në praktikën e kriminalitetit e fusin kulturën e varfërisë. Shumica e autorëve, si faktorë ekzogjen të kriminalitetit theksojnë faktorët shoqëror-ekonomik të shoqërisë ekzistuese e në këtë kuadër e veçojnë ndikimin e krizës ekonomike. Rrjedhimisht, si pasojë e krizave tjera siç është papunësia, migracionet e papritura dhe të paplanifikuara dhe dezorganizimi shoqëror shkaktojnë varfërinë e cila është njëri ndër faktorët e drejtpërdrejtë i shkaqeve të kriminalitetit. Papunësia është një gjendje e cila në mënyrë afatgjate shkakton truall të përshtatshëm për lindjen jo vetëm të kriminalitetit potencial, por edhe të kriminalitetit të vërtetë-real. Sipas definicionit të “rreptë”, të Organizatës Ndërkombëtare të Punës (ILO), të papunësuarit janë persona të cilët nuk kanë punë, ndërsa të cilët janë të gatshëm për punë brenda dy javëve të ardhshme, dhe të cilët kanë kërkuar punë në katër javët e fundit. Papunësia në kategoritë ekonomike paraqitet nëse ekzistojnë punëtorë të kualifikuar të cilët janë të gatshëm të punojnë sipas mëditjeve të përcaktuara me nivelet e tregut, por nuk mund të gjejnë punë. Pra, personat e papunësuar janë persona të moshës mbi 16. vjeç, të aftë dhe të gatshëm për të punuar dhe të cilët aktivisht kërkojnë punë, por nuk mund të gjejnë punë. Në këtë kontekst duhet dalluar papunësia vullnetare, dhe papunësia e detyrueshme. Papunësia vullnetare, lind atëherë kur punëtorët nuk dëshirojnë të punojnë sipas çmimeve aktuale të tregut të punës, ndërsa papunësia e dhunshme paraqitet atëherë kur punëtorët dëshirojnë të punojnë sipas mëditjeve të tregut të punës, por nuk mund të gjejnë punë. Sipas strukturës së tregut të punës ekzistojnë tri lloje të ndryshme të papunësisë: 1) papunësia frikcionale, paraqitet për shkak të lëvizjeve të vazhdueshme të njerëzve midis regjioneve dhe vendeve të punës apo përmes fazave të ndryshme të cikleve të jetës. 2) papunësia strukturale, papunësinë strukturale e shkakton disproporcioni midis ofertës dhe kërkesës në tregun e punës. Disproporcionet oscilojnë për shkak se kërkesa për llojin e caktuar të punës shtohet, kurse kërkesa për ndonjë lloj tjetër të punës zvogëlohet, ndërkaq oferta ose zvogëlohet ose ndryshohet; 108
3) papunësia ciklike, paraqitet kur kërkesa e tërësishme për punë është e në shkallë të ulët. Papunësia ciklike është vështirësia më e madhe, sepse nëse zgjatë, numër i madh i popullsisë mund të varfërohet, dhe me atë rast ndodhë ajo që në teori quhet “kurth e varfërisë”, kurse kriminaliteti është njëra ndër ato. Mediet, gjithashtu mund të ndikojnë në shtimin e kriminalitetit, sepse shpesh herë hiperbolizojnë skenën kriminale. Klimë sidomos të përshtatshme për lindjen e kulturës kriminale dhe kriminalitetit paraqet familja e dezorganizuar në rastet kur humben rolet sociale-klasore të anëtarëve të familjes dhe fëmijët zakonisht kërkojnë strehim dhe identitet në subkulturën e rrugës, në fqinjësi dhe në relacionet e mikrogrupëve. Përveç kësaj, narkomania, alkoolizmi, prostitucioni, dhe një varg gjendjesh tjera sociale-patologjike mund të shkaktojnë një shkallë më të lartë të kriminalitetit. Hulumtimet tregojnë se këto dukuri në realitetin e përditshëm janë të lidhura qartë ndër veti dhe e ushqejnë dhe nxisin njëra tjetrën. Ndikimi i luftës në kriminalitet posaçërisht është rigid. Në njërin nga hulumtimet tona45, kemi aplikuar vetëm analizën komparative midis periudhës së paraluftës dhe luftës në aspektin e kriminalitetit. Hulumtimet e kriminalitetit i kanë përkitur periudhës së paraluftës: - “periudha para lufës”( 1987 - IV/'92), në periudhën e vitit të parë të luftës; - “periudha ALFA” (IV/'92 - IV/'93), në periudhën e vitit të dytë të luftës; - “periudha BETA” (IV/'93 - IV-'94),- në periudhën e vitit të tretë të luftë; - “periudha GAMA” (IV/'94 - IV/'95)-periudha e vitit të katërt të luftës; - “periudha DELTA” (IV/'95 - XII/'95), në territorin e regjionit të 45 Alisabri Shabani: “Sociološki aspekti kriminaliteta na regiji Zenica u periodu 1987.-xii/1995.godine”, magistarski rad, FSHP, Sarajevë 1998g.fq.105-108. 109
Zenicës, është realizuar në bazë të mostrave të zgjedhura të cilat kanë mundësuar tendencat e vërejtura dinamike të publikuara dhe strukturat e dukurive kriminale në këtë territor. Hulumtimi ka rëndësi të posaçme për aplikim shoqëror dhe shkencor para së gjithash në aspektin e ndikimit të luftës në kriminalitet. Në bazë të rezultateve të fituara nga hulumtimi dhe analiza strukturale- komparative, kemi ardhur deri te këto përfundime të rëndësishme: - raporti i kryesve të veprave penale në entet ndëshkuese në periudhën e paraluftës është 1:3 (për një të dënuar në Shtëpinë Ndëshkuese Korrektuese-Zenicë tre persona janë evidentuar në CSB -Zenicë); - derisa në periudhën e luftës kjo distancë shënon 7,8% persona të evidentuar si kryes veprave penale në Shtëpinë Ndëshkuese, deri në 17,9% persona të periudhës BETA si ALFA qendrore. Vitet e hershme njëherazi janë më të “dezorganizuara” në pikëpamje të kriminalitetit; - në periudhën e vëzhguar janë të pranishme ndryshime të vogla në kryerjen e veprave penale te personat e gjinisë mashkullore dhe femërore, përveç në periudhën GAMA, ku ky raport ndryshon, pjesëtarët e gjinisë mashkullore kryen 84,8% të veprave penale, kurse pjesëtarët e gjinisë femërore kryejnë 15,2% të veprave penale. - personat e gjinisë mashkullore kanë dominuar në kryerjen e veprave penale në të gjitha periudhat e vëzhgimit; - mosha e strukturës së kryesve të veprave penale tregon se mosha mesatare e tyre në periudhën e paraluftës është 25,5 vjeç; në periudhën ALFA 28,6 vjeç; në periudhën BETA 31,5 vjeç; në periudhën GAMA 31, 25 vjeç; dhe në periudhën DELTA 31,3 vjeç. Është vërejtur edhe prania e moshës së vjetër deri në 20 vjeç, dhe në këtë pikëpamje kemi ardhur te rezultati i cili tregon se kjo grupmoshë është shumë aktive (n=362) ose 28,6 % të gjitha mostrat. Gjithashtu edhe mosha 21-40 vjeç në pikëpamje kriminale është aktive (n=730), ose 57,7% e të gjitha mostrave. Këto grupmosha në një masë më të vogël kanë një "background “(opus) 110
kriminal dhe kryesisht vepër penale kanë kryer për herë të parë. Në strukturat tjera prej 41 vjeç e tutje, (n=173), ose 13,6% marrin pjesë në një masë shumë më të vogël në kryerjen e veprave penale; Pjesëmarrja e personave në vepra kriminale sipas kualifikimit: - në periudhën e paraluftës, personat me përgatitje të ulët profesionale dominojnë në kryerjen e veprave penale; në periudhën ALFA, BETA dhe GAMA, dominojnë personat me përgatitje të mesme profesionale, në shkallë prej 11,1 - 41,7%, ndërsa në periudhën e paraluftës kanë marrë pjesë me gjithsej 2,2%. Pra, ky grup njerëzish në periudhën e luftës në pikëpamje kriminale kanë qenë më aktivët; - personat me përgatitje të ulët profesionale, në periudhën e vëzhguar të paraluftës kanë kryer vepra penale në shkallë prej 12,4- 27%, dhe zënë vendin e dytë ndër grupet aktive të kryerjes së veprave penale. Më së paku janë të pranishëm në periudhën DELTA 12,4%, mirëpo në periudhën e paraluftës janë tipik, (39%); Kryes të veprave penale sipas shënimeve profesionale kemi vërejtur tendencat si vijon: - personat pa profesion, në periudhën para luftës dominojnë me 33%, në periudhën ALFA me 33,3%, dhe pjesëmarrja e tyre zvogëlohet në periudhën BETA në 15%, kurse në periudhën GAMA ngritët në 20%. Në periudhën delta nuk janë vërejtur fare si grup i kryerjes së veprave penale në Shtëpinë Ndëshkuese. Mund të themi se në bazë të rezultatit paraprak ky grup është tipik për periudhën e paraluftës dhe për periudhën ALFA. - personat me profesionin e punëtorit në periudhën e paraluftës marrin pjesë me 27% të veprave penale, në periudhën ALFA 26,4%, në periudhën BETA, 30%, në periudhën GAMA, 29%, në periudhën DELTA, 21,6%. Në periudhën BETA, dhe GAMA prijnë në kryerjen e veprave penale, gjë që gjithashtu përputhet me rezultatin paraprak në pikëpamje të kualifikimit (punëtorë të kualifikuar dhe përgatitja e mesme profesionale). Edhe ky grup, është tipik për periudhën e luftës. Kryes të veprave penale sipas përkatësisë fshat-qytet është vërejtur: 111
- pjesëtarët banorë të qytetit dominojnë në të gjitha periudhat e vëzhguara, me distancë prej (69,6%) deri në (81%), gjë që është e kuptueshme duke pasur parasysh se në qytet koncentrimi i popullsisë është më i madh. - Pjesëtarët nga fshati dominojnë në aspektin e veprave penale specifike për fshatin-vrasje, mirëpo njëherazi janë përfshirë edhe në kryerjen tipike të veprave penale të qytetit-vjedhje; Bashkim për kryerje të veprave penale është vërejtur: - Personat që në mënyrë të pavarur kryejnë vepër penale, absolutisht dominojnë në të gjitha periudhat e kryerjes së veprave penale. Përqindja sillet prej 55,4% ALFA, deri në 64,7% DELTA. - Personat të cilët janë bashkuar në kryerjen e veprës penale prej 2 e më tepër persona gjithashtu tregojnë një barazim, kurse më së shpeshti bashkimi vërehet te dy persona dhe lëvizë në shkallë prej 35,3% DELTA, deri në 44,6% ALFA. Përqindja më e madhe e personave të bashkuar në kryerjen e veprave penale është në kohën e periudhës së luftës. - Në periudhën e luftës është vërejtur bashkim i personave në kryerjen e veprës penale prej 100 deri në 158 persona, ku bashkimi është bërë më së shpeshti me qëllim të veprimtarisë armiqësore. Strukturës e kriminalitetit sipas fushave është vërejtur si vijon: - Kriminaliteti i përgjithshëm dominon në të gjitha periudhat, por më i pranishëm është në periudhën e paraluftës, 90,8%, - Kriminaliteti ekonomik në periudhën e paraluftës është i pranishëm me 6%, në periudhën ALFA zvogëlohet në 2,9%, kurse në periudhën BETA, është 22,1%, në periudhën GAMA 25%, dhe në periudhën DELTA 16%; - Veprat penale kundër detyrës zyrtare dhe detyrës tjetër me përgjegjësi, në periudhën e paraluftës bëjnë në shkallë prej 3,2%, në periudhën ALFA ngritët në 4,9%, në periudhën BETA është e pranishme ngritja e mëtejme në 20,1%, në periudhën GAMA 112
21,6% dhe në periudhën DELTA 12,5%, të këtij lloji të delikteve penale. - Veprat penale kundër njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare, paraqiten menjëherë në periudhën ALFA në një shkallë prej 7,8%, kurse kanë tendencë të rënies me përmasimin e situatës së sigurisë, në regjionin i cili është vëzhguar, përqindja sillet në shkallë prej 7,8% deri në 2,4% në periudhën GAMA. Veprat penale kundër pasurisë: - Vjedhja e rëndë dominon në të gjitha periudhat përqindja sillet prej 47% në periudhën GAMA, deri në 68,7% në periudhën e paraluftës; - Rastet e rënda të banditizmit dhe vjedhjes së dhunshme, në periudhën e paraluftës zënë vend me 8%, kurse në periudhën ALFA ngritët në 13,7%, në periudhën BETA zvogëlohet në 9,7%, kurse në periudhën GAMA ky lloj i veprave penale zhduket plotësisht. Është shumë e dukshme se ky lloj i veprave penale, kulminacionin e vet e arrin në vitin e parë të luftës, kur ekzistonin shenja të theksuara agresiviteti, armët, uniforma, etj; - Veprat penale të mashtrimit është vërejtur një ngritje permanente prej 2,7% në periudhën e paraluftës deri në 11,8%, në periudhën GAMA. - Në aspektin e veprave penale të fshehjes së veprës së fshehjes së krimit është vërejtur rënie prej 20,6%, në periudhën e paraluftës në 6,9%, në periudhën BETA, kurse në periudhën DELTA është ngritur në 12,8%. Në strukturën e gjithëmbarshme të kryesve të veprave penale dominojnë ata që më herët nuk kanë qenë të dënuar, do të thotë, dominojnë në të gjitha periudhat me një shkallë prej 63,7% në periudhën ALFA, deri në 88,2%, në periudhën GAMA. Recidivistët në pikëpamje të periudhës janë më të pranishmit në periudhën ALFA, me 36,3%, kur ekzistonin kushtet relativisht më të përshtatshme për përsëritjen e veprës penale. Më së paku janë të pranishëm në periudhën GAMA, me 11,8%. Një shkallë të këtillë të 113
ulët të pranisë mund ta ndërlidhim me situatën relativisht të përshtatshme të sigurisë në këtë periudhë dhe me kujdesin më të shtuar të qytetarëve. Pothuajse të gjitha hipotezat statistikore alternative në aspektin e lëvizjeve të trajtuara tregojnë një dallim të rëndësishëm statistikor midis periudhës së paraluftës dhe periudhës së luftës. Analiza ka treguar një ndryshim struktural të periudhave të cilat janë dëshmuar përmes karakteristikave socio-demografike të kryesve të veprave penale, ndonëse forma e kriminalitetit, kryesisht është e njëjtë (dominimi i vjedhjes në qytet; kryesi primar më së shpeshti është i vetëm, në periudhën e paraluftës ishte i papunësuar dhe i moshës mesatare 25,5%, kurse në periudhën e luftës ishte punëtorë me përgatitje të mesme shkollore dhe kualifikim të mesëm, i moshës mesatare midis 28,6 - 31,25 vjeç. Përfundimi është se kriminaliteti si instrument i besueshëm i integrimit moral i bashkësisë dhe dezorganizimi, duhet zgjedhur në mënyrë sistematike e jo në formë konjukture. Prandaj, aksioni i planifikuar shoqëror ishte dashur të jetë i drejtuar ndaj masave të cilat janë në gjendje “shtimit të paaftësive”(M. Harington), kurse në pikëpamje edukative dhe të punës janë të aftë ta bartin barrën e ndërtimit të pasluftës. Këto hulumtime kanë treguar se: 1. në hulumtimet e kriminalitetit në territorin e regjionit të Zenicës, në periudhën e mbikëqyrur, delikuenca e të miturve zë vend të rëndësishëm në kryerjen e veprave penale,gjë që shton nevojën për një hulumtim të posaçëm të këtij grupi; 2. personat me përgatitje të ulët dhe të mesëm profesionale janë dominant në kryerjen e veprave penale kryesisht vjedhje. Me krijimin e kushteve elementare të volitshme për jetë kjo dukuri do të ulej në një masë, kurse do të ngritej integrimi moral i bashkësisë e cila dukshëm ka qenë e rrënuar në periudhën ALFA dhe BETA; 3. sipas angazhimeve, personat pa profesion në periudhën e paraluftës kanë qenë më së tepërmi aktiv në pikëpamje kriminale, mirëpo në luftë prijnë punëtorët. Është e dukshme se punëtorët në kryerjen e veprave penale janë përpjekur ta furnizojnë jo vetëm vetën por edhe anëtarët e familjes. Shkalla e lartë e deprivacionit dhe veprimi i gjatë i theksuar i saj ka përshpejtuar rrënimin e një varg normash. Përmes institucioneve të ngarkuara ishte dashur të 114
pengohet kriminaliteti, skamja të zvogëlohet, dhe të krijohen kushtet për punë, të vetë aktualizohet ndjenja e lidhjes për bashkësie etj. te kryesit potencial të veprave penale (nxënësit, të papunët), duhet kontrolluar kohën e lirë dhe plotësuar atë me përmbajtje dhe aktivitete edukative dhe kreative; 4.vepra penale e vjedhjes është më dominante në strukturën e gjithëmbarshme të kriminalitetit-zhvillohet më së shpeshti në qytet. Do të ishte e nevojshme një vetorganizim më i madh i qytetarëve përmes institucioneve; bashkësisë lokale, rojtarë shtëpisë, parkingjeve, kujdestarisë e të ngjashme. Shikuar në tërësi kriminaliteti i sistemuar në Zenicë, ai që shihet më së tepërmi, është mjaftë primitivë dhe fenomenologjia e tij rezulton nga kultura e vendit në të cilin ai zhvillohet. Krahas kësaj, reagimi i shoqërisë në kriminalitet është shumë i vogël, shoqëria nuk ka pasur reagime “reziduale” ndaj kriminalitetit gjatë luftës, dhe tregon se kriminaliteti në një masë të konsideruar është toleruar si mënyrë e jetës. Shkalla e zbulimit të kriminalitetit profesional dhe të organizuar është e vogël, i cili në masë të konsideruar i ka shfrytëzuar mjetet legale të funksionimit së bashku me instrumentet e shumta të tragjedisë së popullit të përvuajtur. Kjo shoqëri, nëse mendon të bëjë hapa të rëndësishëm, duhet të ofroj repertoare tjera më të rëndësishme të përgjigjeve, përveç kriminalitetit, sepse në të kundërtën kjo dukuri nuk ka kufij të brendshëm të saj. Këtë studim do ta përfundojmë me deklaratën e një kriminalisti profesional i cili shpreh shumë thuktë problemin:”Problemi i vërtetë i kriminelit nuk ka të bëjë me veprën penale, por me atë se nuk e di kur është mjaftë!” 9. Reagimi i shoqërisë ndaj kriminalitetit Një prej interesimeve qendrore të kriminologjisë, sot është kontrolli mbi kriminalitetin. Studimet kanë treguar se në çdo bashkësi njerëzore ekzistojnë sjellje që paraqesin sulm mbi vlerat themelore shoqërore, së këndejmi është e kuptueshme që edhe reagohet në to me qëllim të mbrojtjes kolektive të tyre (Ignjatoviq, 2005, fq. 324). Shqyrtimi i formave të reagimit shoqëror ndaj sjelljes kriminale mund të bëhet nga këndvështrime të ndryshme. Kështu kontrolli mbi kriminalitetin mund të vështrohet nga këndi i subjekteve që i zbatojnë këto masa, pastaj mund të vështrohet në raport me përmbajtjen e masave të cilat zbatohen në këtë drejtim, por kjo veprimtari e bashkësisë mund të 115
vështrohet edhe në raport me qëllimet dhe efektet të cilat dëshirohet të realizohen përmes formave të ndryshme të reagimit shoqëror ndaj kriminalitetit. Në raport me dimensionin e parë të cekur, kontrollin mbi kriminalitetin mund ta bëjnë strukturat shoqërore të cilat ne i quajmë subjekte të represionit penal, gjegjësisht subjekte të reagimit formal apo zyrtar ndaj krimit, ndërsa në anën tjetër reagimin mund ta bëjnë edhe strukturat e shoqërisë të cilat nuk janë në pikëpamje shoqërore përgjegjëse për të kryer aktivitete të tilla, kurse masat e tilla i quajmë aspekte jo formale të reagimit ndaj kriminalitetit. Këndvështrimi i dytë i këtij aspekti, gjegjësisht sistemimi i masave shoqërore reaguese ka të bëjë me përmbajtje të masave të cilat zbatohen gjatë reagimit në forma të ndryshme të sjelljes kriminale. Ky sistemim zakonisht nënkupton ashpërsinë e reagimit, gjegjësisht ashpërsinë e masave kërcënuese, masa këto të cilat zbatohen ndaj delikuenteve dhe të cilat përgjithësisht ndahen në penale (ndëshkuese), dhe jo penale (jo ndëshkuese). Reagimi shoqëror ndaj kriminalitetit mund të vështrohet edhe në raport me efektet dhe qëllimet që më parë të parashtruara, gjë që më vonë reflektohet edhe në strukturën dhe vëllimin e masave të cilat zbatohen. Varësisht nga qëllimi që dëshirohet të arrihet, ky sistemim i masave të kontrollit shoqëror mbi kriminalitetin mund të zbatohet përmes masave preventive dhe masave me karakter represiv. Qëllimi i masave preventive apo të pengimit, gjegjësisht zbatimi i masave konkrete ante delictum është që veprimet eventuale kriminale dhe qëllimet e tyre të dekurajohen, gjegjësisht që të zvogëloj mundësitë për kryerjen e veprimeve dhe sjelljeve kundër ligjore dhe këto masa i quajmë masa preventive. Në anën tjetër masa të cilat ndërmerren ose zbatohen post delictum, gjegjësisht pas kryerjes së aktit kundërligjor, kanë për qëllim reagimin ndaj krimit i cili reagim do t’i kontribuojë largimit apo zvogëlimit të kushteve për veprime të tilla të ardhme delikuente, me ç’rast efektet e këtyre masave duhet të reflektohen mbi delikuentët e atyre veprave penale, delikuentët potencial, viktimat e atyre veprave si dhe në tërë bashkësinë e cila duhet ta ketë dhe gëzojë një sistem juridik të cilin asaj ia garanton aparati shtetëror i ngarkuar me sistemin e gjithëmbarshëm legjislativ. Këto masa quhen masa të karakterit represiv dhe janë të drejtuara drejtë luftimit të sjelljeve apo veprimeve kundërligjore. Meqenëse formave të fundit të masave të reagimit social, preventiv dhe atyre me përmbajtje represive u është përkushtuar disiplina e posaçme me titull Politika e Luftimit të Kriminalitetit, e cila e përfshirë me plan- 116
programin mësimor të studimeve, në këtë pjesë të tekstit nuk do të flasim për përmbajtjen e cila e shtjellon këtë tematik. Përpunimi i masave ndaj përmbajtjes së reagimit gjendet në suaza të programeve studimore të dy disiplinave tjera- të Drejtës penale dhe Penologjisë, të cilat gjithashtu janë të përfshira në planin mësimor të këtyre studimeve, prandaj as koj problematik nuk do të shqyrtohet në këtë rast. Në shpjegimet në vijim do të shtjellohen përmbajtjet që kanë të bëjnë me grupimin e masave në masa formale dhe joformale të reagimit ndaj kriminalitetit dhe sjelljeve kriminale, gjegjësisht masave formale dhe joformale të kontrollit shoqëror. 9.1. Faktorët e reagimit shoqëror Zhvillimi i formës dhe përmbajtjes, gjegjësisht intensitetit dhe ashpërsisë së reagimit shoqëror kanë ndryshuar krahas ndryshimit të organizimit të gjithëmbarshëm të jetës në bashkësitë njerëzore. Në literaturë mund të hase sistematizimi i zhvillimit në dy periudha. Periudha e parë përfshinë jetën e njerëzve në bashkësitë primitive për të cilat është karakteristike reagimi privat i viktimës, gjegjësisht reagimi i grupit të tij. Periudha e dytë, të cilës në fund të fundit edhe ne i përkasim është periudha e cila ka ardhur me zhvillimin e civilizimit dhe me shtetet e themeluara në bazë të”kontratës shoqërore”të cilat gradualisht i përvetësojnë autorizimet për të ndëshkuar, kurse me norma të së drejtës penale i përcaktojnë kushtet për shfrytëzimin e atyre autorizimeve, si dhe mënyrën dhe procedurën e reagimit. Me këtë rast është e dobishme që të flitet edhe për botëkuptimet bashkëkohore mbi faktorët të cilët i kontribuojnë formimit dhe mënyrës së reagimit ndaj kriminalitetit dhe sjelljes kriminale, qoftë fjala për bartësit formal apo joformal të kontrollit shoqëror mbi kriminalitetin. Mendohet se në përditshmërinë tonë sot ekzistojnë dy grupe dominante faktorësh të cilët ndikojnë në mënyrën e reagimit shoqërorë ndaj kriminalitetit. Grupi i parë përfshinë konstatimet, provat, qëndrimet, informatat dhe rezultatet e marra nga hulumtimet e kryera shkencore të cilat e kanë për lëndë studimi si fenomenologjinë dhe etiologjinë e kriminalitetit, ashtu edhe ato që janë të orientuara në hulumtimin e organizimit dhe funksionimit, gjegjësisht në punën efikase të të gjitha strukturave shoqërore të cilat janë përgjegjëse për pengimin dhe luftimin e kriminalitetit. Për fat të keq sipas të dhënave në dispozicion ky grup i faktorëve ka rëndësi sekondare në krijimin e 117
politikës së gjithëmbarshme të reagimit ndaj delikuencës në raport me grupin e dytë të faktorëve i cili sipas shumë burimeve në bashkësinë e sotme luan rolin kyç në këtë veprimtari shoqërore. Grupi i dytë i faktorëve ka ndikim dominant në këtë proces dhe ka të bëjë me të gjitha ato burime të cilat krijojnë pamjen populiste apo imazhin mbi kriminalitetin dhe reagimin në përgjithësi ndaj kriminalitetit dhe sjelljes kriminale. Mashkulli i ri, i paarsimuar, i papunësuar dhe nëse bashkë me këtë është edhe pjesëtarë i pakicës etnike, atëherë ai është “armik i shoqërisë tipik”. Definicioni i cekur i “kriminelit të rrezikshëm” mesatar i cili mbështet në mitin, në esencë është krijesë ideologjike dhe i lidhur për atë që në literaturë quhet “realitetit shoqëror i krimit”.46 Kështu në mënyrë shumë të thjeshtë krijohet pamje e keqe dhe e shtrembëruar për krimin, sipas së cilës pjesa e varfër e popullsisë përbënë burimin kryesor të popullatës kriminale. Qytetarët, kriminalitetin në masën më të madhe e përjetojnë përmes këtyre burimeve dhe formave të prezantimit të cilat janë më frekuentueset në rrethin e tyre, gjegjësisht të cilat kanë pozitën më stabile në tregun e informatave, kurse këtu para së gjithash mendohet në formën politike e jo atë mediale të prezantimit me të cilat krijohet imazhi për krimin, gjegjësisht për reagimin ndaj këtij fenomeni të përditshëm negativ. Kështu, Ignjatoviq (2005), thekson se krijuesit e miteve janë mediet, kurse Sutherlandi, ato i konsideron si prodhuesit më të mëdhenj dhe më të fortë të tyre. mënyra e raportimit, zgjedhja “e lajmeve të ditës”, shtrembërimi i qëllimshëm, transformimi i ndonjë ngjarje në problem social si dhe senzacionalizmi me rastin e informimit të publikut, janë vetëm disa nga “mëkatet” e medieve. Ato kurrsesi nuk janë përgjegjësit e vetëm të lindjes së mitologjisë specifike e cila ndërthuret rreth krimit. Duke vepruar kështu në treg, për to kriteri i vetëm i suksesit është tirazhi. Edhe organet shtetërore sa edhe mediet marrin pjesë në atë proces të cilat përpiqen ta mbajnë definicionin dominant social mbi krimin dhe qëndrimin se disa grupe shoqërore dhe individ rrezikojnë vlerat themelore shoqërore. Vëmendjen duhet përqendruar në ta e jo në sistemin e kontrollit shoqëror, i cili në esencë është i mirë. Për këtë arsye, fushatat e medieve fillojnë nga kumtesat e organeve shtetërore. Në ato kumtesa vihet aksenti mbi të dhënat të cilat në opinionin publik do ta arrin përshtypjen e dëshiruar. Këtij tregimi i 118
bashkohen edhe bartësit e funksioneve politike të cilëve nuk iu interesojnë shkaqet e krimit dhe masat afatgjate për kontrollin mbi kriminalitetin. Ata e dinë se veshit të qytetarit më tepër i pëlqen populizmi ndëshkues (shtrëngimi i ligjit dhe fjalët e mëdha për luftën kundër kriminalitetit, të cilat nuk kushtojnë asgjë, kurse politikisht janë shkatërruese) dhe idenë për qërimin e ashpër të hesapeve me “huliganët dhe dështakët”. Për ta realizuar qëllimin, mitet duhet t’i kenë elementet në vijim: a) masën e caktuar devijante të identifikuar në mënyrë precize dhe të “shënjestruar”,(grupi i shënuar duhet të ndahet shumë qartë nga grupi dominant); b) viktimat “e pafajshme dhe të pafuqishme (njerëzit e rëndomta”sikurse ne”. Kategoritë e dashura janë gratë, fëmijët personat zyrtarë të sulmuar në kryerje të detyrës, “të pafajshmit”- biznesmenët viktima të kriminalitetit të nëntokës; c) heronj, djaloshar dhe trima; d) kërcënimin serioz sipas normave pozitive, vlerave dhe sipas stilit tradicional të jetesës. Në shpjegimet në vijim do t’i trajtojmë qëllimet themelore, përmbajtjet dhe instrumentet të cilat zbatohen në kuadër të dy segmenteve të strukturës shoqërore, e të cilat për ta realizuar qëllimin e veprimit të vet- shoqëri me më pak kriminalitet- duhet të jenë të harmonizuara me një shkallë të lartë koordinimi në veprimtarinë e përditshme. Ndarja e qenies shoqërore, të ngarkuar për luftimin e kriminalitetit, në pjesë formale dhe joformale të aparatit, duhet konsideruar vetëm si çështje teknike organizative e kurrsesi esenciale, për shkak të arsyes së thjesht se bashkëpunimi i këtyre segmenteve të bashkësisë për shkak të rrezikut dhe pasojave të kriminalitet është e domosdoshme. Ata janë të orientuar njëri në tjetrin. ________________________________ 46). ky është definicion i sjelljes së njeriut sipas të cilit shtresat më të fuqishme shoqërore, sjelljen e dikujt e shpallin si kriminale- v. quinney r.” Social Reality Of Crime”, Boston 1970, e marr nga Gj. Ignjatoviq:”Kriminologjia”, Beograd 2005.f q. 324 119
9.2. Kontrolli formal shoqëror Epokën bashkëkohore e karakterizon dominimi i reagimit formal ndaj krimit me anë të një veprimi të mbështetur në të drejtësi të subjekteve të represionit penal me qëllim të realizimit të kontrollit mbi këto sjellje (pengimi dhe luftimi i kriminalitetit-Ignjatoviq 2005. fq. 324). në masat e kontrollit formal shoqëror mund të radhiten të gjitha ato forma të aktiviteteve të organeve shtetërore të ndjekjes të cilat normat ligjore penalo-juridike i krijojnë dhe interpretojnë dhe në fund edhe i zbatojnë. Me konceptin krijim i normave penale-juridike, nënkuptojmë procesin e përcaktimit dhe definimin e të gjitha atyre sjelljeve të cilat në shoqërinë e caktuar dhe në kohën e caktuar ndalohen duke përcaktuar dhe paraparë njëkohësisht edhe sanksionet kërcënuese për kryesit potencial të atyre veprave. Kontrolli formal shoqëror mund të vështrohet në raport me fazat e veprimit reagues në sjelljet kriminale dhe lidhur me këtë edhe në strukturat shoqërore që janë të ngarkuara për zbatimin e të gjitha aktiviteteve të cekura të parapara brenda një faze. Ndonëse kjo fazë formale definitivisht përfshinë të gjitha ato veprime me të cilat ndonjë sjellje e njerëzve mund të konsiderohet si pjesë e zonës ndëshkuese, pra inkriminimit, megjithatë kur flitet në literaturë për procedurën parapenale dhe penale më së shpeshti nënkuptojmë dy faza të veçanta të cilat aplikohen me rastin e zbatimit të normave të parapara penale juridike. Norma e parë përfshinë të gjitha ato aktivitete që zbatohen me qëllim të zbulimit dhe ndriçimit të ngjarjes penale si dhe procesin e ndjekjes penale, gjegjësisht akuzimit dhe kryhen me aktgjykimin, gjegjësisht shqiptimin e vendimit gjyqësor të formës së prerë. Faza e dytë përfshinë aktivitetet e sistemit legjislativ për ekzekutimin e sanksioneve penale apo masave tjera të cilat i imponon vendimi i gjykatës. Sanksioni penalo-juridik nënkupton një varg të tërë aktivitetesh të strukturave relevante shoqërore me të cilat nga njëra anë precizohet gjerësia e zonës ndëshkuese (përcaktimi i kushteve për ekzistimin e fajësisë dhe veprës penale), gjegjësisht përcaktimi i ashpërsisë së represionit ndëshkues (përcaktimi i llojit dhe masës së sanksionit penale). Në literaturë mund të diferencohen qëndrimet sipas të cilave për precizimin e limiteve të represionit penal rol dominant ka vargu shkak-pasojë, me të cilin gjenden normat kulturore, sistemi i vlerave, 120
normat ligjore dhe e drejta penale të cilat në fund duhet të reagojnë në mënyrë adekuate në drejtim të precizimit të gjerësisë dhe ashpërsisë së represionit ndëshkues apo penal. Siç thekson Ignjatoviqi (2005), në zhvillimin e bashkësisë njerëzore mund të vërehen dy filozofi, për nga grupet dominante shoqërore, të cilat ndikojnë në formimin e sistemit ligjvënës. Këto janë: a) filozofia idealiste mbi vetëdijen kolektive, frymën e popullit dhe shpjegimeve të ngjashme e cila insiston në karakterin spontan të formimit të sistemit të vlerave; b) filozofia mbi ndarjen klasike e cila tregon për imponimin e atij sistemi anëtarëve të bashkësisë nga ana e klasës sunduese. Doktrina tradicionale penale-juridike proklamon tri funksione dhe karakteristika themelore të së drejtës penale, gjegjësisht funksionimin mbrojtës, karakterin e tij fragmentar, sipas të cilit mbrohen vetëm të mirat e përbashkëta dhe individuale më të rëndësishmet nga sulmuesit më të rrezikshëm,dhe që normat e të drejtës penale të zbatohen ekskluzivisht si mjet i fundit i reagimit, ose (ultima ratio), me çka para së gjithash dëshirohet të nxitet shoqëria për gjetjen dhe ndryshimin e atyre masave me të cilat do të veprohej në mënyrë preventive në kuptim të eliminimit të kushteve dhe shkaqeve të paraqitjes, gjegjësisht të pengimit të shfaqjes së sjelljes kriminale. Një nga tendencat negative e cila mund të vërehet në studimet penalo- juridike të teoricienëve të sotëm është kriza e sistemit të gjithëmbarshëm shoqëror, e cila në një masë të konsideruar ndikon në nxitjen e konflikteve në sferën normative. Kësaj krize i kontribuon procesi i vendosjes së vetëdijes ligjore i cili mbështetet në qëndrimin e subjekteve juridike (ligjvënësi dhe numri më i madh i pjesëtarëve të bashkësisë së caktuar), për çështjet kyçe të cilat njëkohësisht nxisin edhe mosmarrëveshje dhe konflikte, për rrethin e sjelljeve të cilat duhet inkriminuar, gjegjësisht në të cilat është e nevojshme të reagohet në pikëpamje penale-juridike. Sipas disave, e drejta penale bashkëkohore është e ngarkuar me shumë probleme shoqërore dhe juridike. Ndër këto probleme sidomos theksohet hiperinkriminimi, gjegjësisht numri i madh i veprave të ndryshme penale në ligjet penale, pastaj problemi i të ashtuquajturit kriminalitet i “rëndësisë së vogël”, 121
gjegjësisht atij kriminaliteti i cili gjendet në procedurën gjyqësore dhe i cili njëherazi e ngulfat sistemin legjislativ në një masë të madhe, kurse sipas shkallës së rrezikshmërisë shoqërore nuk ja vlen të trajtohet sikurse format tjera të veprimit të rëndë kriminal, dhe në fund numri i errët i kriminalitetit, pasojat gjithnjë e më tepër po e qëllojnë sistemin shoqëror të bazuar në të drejtën në tërësi. Proceset që e karakterizojnë zhvillimin dhe të cilat ishte dashur t’i kontribuojnë përparimit të sistemit penalo-juridik janë proceset e inkriminalizimit dhe dekriminalizimit. Sipas Ignjatoviqit (2005), dekriminalizimi paraqet vetëdijen për nevojën e pengimit dhe ndalimit të tendencave të shtrirjes jo kritike të zonës së ndëshkimit, gjegjësisht përjashtimin nga kompetencat e sistemit penal të sjelljes së caktuar e cila është e inkriminuar nga ana e së drejtës penale dhe legalizimi i saj. Këtu theksohen dy tipe të dekriminalizimit; ai i cili përfshinë procesin me të cilin sjelljet hiqen nga e drejta penale apo barten në degë tjera të së drejtës (mbeten kundërligjore), dhe atij me të cilin këto veprime hiqen krejtësisht nga zona kundërligjore (kalojnë në devijante). Në anën tjetër inkriminimi paraqet procesin e futjes së sjelljeve deri atëherë të pandëshkueshme në legjislacionin material penal. Fushat e reja të zgjerimit të inkriminimit të cilat paraqiten në studimet teorike, por gjithnjë edhe më shpesh edhe në studime praktike, nga njëra anë janë të njohura, fusha e ekonomisë, terrorizmit, grabitjes, kidnapimit, ekologjisë, jetës private, keqpërdorimi i stabilimenteve dhe të dhënave kompjuterike dhe fushat më të reja të inxhinjeringut gjenetik, gjegjësisht krijimit të kloneve njerëzore dhe ushqimit të modifikuar gjenetik. Grupi tjetër i aktiviteteve, reagimit formal penalo-juridik i përket ashpërsisë së represionit ndëshkues. Ky proces zhvillohet në dy nivele të ndryshme, si në raport me subjektet e aparatit shtetëror që e zbatojnë atë, ashtu edhe në raport me efektet që i japin ato. Grupi i parë i aktiviteteve ka të bëjë me parashikimin e reagimeve ndëshkuese nga ana e ligjvënësit i cili politikën e tij ndëshkimore e orienton nga njëra anë në gjykatë si udhëzim për zbatimin e dispozitave ndëshkimore dhe nga ana tjetër në tërë popullsinë dhe në kryes potencial, duke e theksuar qëndrimin e vet për atë se në çfarë mënyre do të reagojë shoqëria (sistemi gjyqësor), nëse vije deri te prishja e rendit ligjor me veprime kriminale të anëtarëve të saj. 122
Niveli tjetër i reagimit ndëshkimor është politika ndëshkimore e gjykatave të cilat nxjerrin aktgjykimet për veprat konkrete penale, kurse me të cilat në masën më të madhe goditen kryesit e atyre veprave, mirëpo ndikimin e këtij vendimi e shtrinë edhe në rrethin më të gjerë të popullsisë si formë e preventivës së përgjithshme dhe si segment i politikës së tërësishme preventive. Ndarja më e madhe e sanksioneve penale juridike bëhet në dënime, masa të sigurisë dhe masa shëruese apo vërejta gjyqësore. Me rastin e parashikimit apo sidomos shqiptimit të të gjitha këtyre sanksioneve penale juridike, subjektet të cilat i zbatojnë ato duhet ta kenë parasysh si ndikimin preventiv në të tjerët që ta respektojnë sistemin juridik dhe të mos kryejnë vepra penale, ashtu edhe në pengimin e kryesve për të bërë vepra penale dhe nxitjen e tyre për riedukim. Ndëshkimet si instrument penalo-juridik, me pasoja të rënda për delikuentët parashihen me ligje sipas llojit dhe kornizave të përgjithshme e të cilat mund t’i shqiptoj gjykata. Krahas kësaj, ligjvënësi, gjykatave u lë në dispozicion edhe në varg rregullash të ndryshme për vlerësimin e ndëshkimit me të cilat gjykatave nga njëra anë u lehtësohet puna, kurse në anën tjetër mbrohen delikuentet nga gabimet dhe keqpërdorimet eventuale, me çka dëshirohet t’i kontribuohet plotësimit të të dy dimensioneve në drejtim të vendosjes së qëllimit të ndëshkimit. Kështu në shumicën e sistemeve penale juridike mund t vërehen dispozita me të cilat dënimet janë absolutisht të përcaktuara, pastaj dispozita me të cilat dënimet janë relativisht të përcaktuara, dhe shumë rrallë dispozita me të cilat dënimet janë të pa definuara, si për nga lloji, ashtu edhe për nga masa. Më së shpeshti në zbatimin e normave me dënime relativisht të përcaktuara te të cilat për disa vepra penale parashihen minimume dhe maksimume të posaçme për shqiptimin e dënimit me përcaktimin njëkohësisht të rregullave mbi të gjitha rrethanat lehtësuese dhe rënduese të cilat gjykata duhet t’i marrë parasysh me rastin e përcaktimit për masën ndëshkuese. 9.3. Kontrolli joformal shoqëror Kontrolli joformal shoqëror në shpjegimin tonë paraqet formën tjetër të reagimit shoqëror ndaj sjelljes kriminale dhe kriminalitetit në përgjithësi. Me kontrollin joformal shoqëror mbi kriminalitetin mund të nënkuptojmë të gjitha ato dukuri në një shoqëri me të cilat anëtarët e 123
asaj shoqërie orientohen dhe nxisin sjelljen komfore, gjegjësisht respektimin e formave të sjelljes së mirënjohur për atë shoqëri. Instrumentet me të cilat arrihet kontrolli joformal shoqëror janë të ndryshme, kurse më së shpeshti shfaqen përmes mendimit të hapur kritik, përqeshjes, këshillave, bindjeve etj. kjo formë e reagimit ndaj kriminalitetit është e nxitur nga shumë faktorë, kurse ndikimin më të fuqishëm për këtë e kanë të dhënat mbi kriminalitetin të cilat i paraqiten një bashkësie. Të dhënat zyrtare mbi kriminalitetin kanë një pjesëmarrje të rëndësishme në formimin e vetëdijes së përgjithshme për sigurinë në një bashkësi, gjë që gjithsesi ndikon në formimin e qëndrimit për nevojën e pjesëmarrjes më aktive të qytetarëve në përmbushjen e nevojave individuale dh kolektive. Megjithatë studimet tregojnë se efekt shumë më të madh, në këtë kuptim kanë të dhënat për vlerësimin e shifrës së “numrit të errët të kriminalitetit”, gjegjësisht për vlerësimin e vëllimit dhe strukturës së formave të sjelljes kriminale në një bashkësi të cilat mbeten jashtë regjistrave zyrtare apo të pazbuluara. Sa më i theksuar që është vlerësimi për këtë numër aq më i pranishëm është interesimi i anëtarëve i asaj shoqërie për nevojën e pjesëmarrjes më aktive në luftimin e sjelljes kriminale. Në hulumtimet kriminologjike të drejtuara në hetimin e numri të errët të kriminalitetit, studimet e viktimizimit kriminal, studimet e vetakuzimit dhe studimet për frikën nga kriminaliteti janë më të popullarizuarat. Në të vërtetë është dëshmuar se studimet me të cilat matet dhe vlerësohet numri i errët i kriminalitetit në bazë të vlerave të dëshmuara të perceptimit të qytetarëve për frikën nga kriminaliteti, luajnë rol të rëndësishëm në përcaktimin e qytetarëve dhe të bashkësisë në inicimin dhe përfshirjen e tyre në forma të ndryshme të kontrollit joformal shoqëror mbi kriminalitetin. Sipas Mc Laughlinu (2001), frika nga kriminaliteti apo frika nga krimi (siç mund të haset shpesh në literaturë) paraqet gjendje racionale apo irracionale të panikut apo shqetësimit të ndonjë person, e cila është nxitur për shkak të besimit se është në rrezik që të viktimizohet nga krimi. Siç thekson Ignjatoviqi (2005), jeta në mjedise shumë të urbanizuara është e tjetërsuar dhe pa komunikime të sinqerta njerëzore, motivet për”të huajt e rrezikshëm”, keqpërdorimi i krimeve monstruoze nga ana e medieve (çfarë ndodh në çdo shoqëria), tekstet nga të cilat rezulton se janë të rrezikuar pjesëtarët e grupit të caktuar shoqëror(pleqtë, gratë, fëmijët), raportet për gjendjen e kriminalitetit dhe selektimi i të dhënave, të cilat potencojnë nevojën e sigurimit të 124
njerëzve me mjete të shtrenjta të mbrojtjes-tërë kjo bashkë me një varg faktorësh tjerë ndikojnë në paraqitjen e frikës ndaj krimit. Disa autorë janë përpjekur që edhe këta kryes t’i sistematizojnë. J. Coleman (1990)konsideron se në ndjenjën e frikës ndikojnë dy grupe faktorësh: a). makro faktorët (faktorët ekologjik), veprat e mëparshme, kushtet e përshtatshme për krim, organizimi i bashkësisë i cili do t’i përfshinte mediet, rrethin në të cilin jetohet, moshatarët dhe perceptimin e kryesve të veprave , gjegjësisht sjelljeve të tilla; b). Mikro (faktorët personal). Janë faktorë të cilët ndikojnë në vlerësimin e individit për shkallën e rrezikut të viktimizimit të tij personal, njohuritë personale për viktimizimin e të tjerëve dhe mjetet të cilat i ka në dispozicion për t’iu kundërvënë rrezikimit potencial (gjendja shëndetësore, lagja në të cilën jeton, ndihma e fqinjëve). Rëndësi të madhe në këtë pikëpamje kanë dy faktorë cilët janë në korrelacion negativ: mjedisi i pacivilizuar dhe kohezioni i tij. Të dhënat zyrtare për kriminalitetin tregojnë se ekziston rëndësia statistikore në relacionin midis shkallës së kriminalitetit dhe solidaritetit real midis pjesëtarëve të një shoqërie. Në të vërtetë, analizat tregojnë se mungesa e solidaritetit dhe e bashkëpunimit të qytetarëve jo vetëm në relacion me individin, por edhe lidhur me disa çështje tjera me interes për bashkësinë ndikojnë dukshëm në gjendjen e përgjithshme në atë shoqëri. Pikërisht në shoqëritë me shkallë të ulët të solidaritetit edhe shënohen përqindjet e mëdha të formave të sjelljes kriminale. Faktorët të cilët kanë trend pozitiv në zhvillimin e solidaritetit në një bashkësi gjithsesi janë lëvizja më e vogël e qytetarëve brenda një bashkësie, marrëdhëniet stabile në familje dhe marrëdhëniet e gjithëmbarshme aktive midis pjesëtarëve të asaj shoqërie. Në anën tjetër, integrimi i dobët shoqëror i banorëve që e përbëjnë bashkësinë e caktuar, gjithashtu është dëshmuar si faktorë i rëndësishëm i cili ndikon në formimin e solidaritetit të vërtetë në atë bashkësi. Në literaturën bashkëkohore kriminologjike gjithnjë e më shumë ka tekste të cilat përpunojnë shembuj të ndryshëm të pjesëmarrjes aktive 125
të qytetarëve në ndonjë formë të kontrollit joformal shoqëror mbi kriminalitetin. Kështu, Krivokapiq (2006), si shembuj pozitiv i thekson programet e mbikëqyrjes, patrullës qytetare dhe arradhave për përcjellje, kurse shembuj të ngjashëm thekson edhe Ignjatoviqi 92005), i cili fokusohet në disa shembuj të përgjigjes kolektive ndaj krimit, dhe atë në mënyrën e ashtuquajtur marrje e drejtësisë në duart e veta, vetorganizim i qytetarëve, gjegjësisht strategji e veprimit preventiv të bashkësisë dhe mbikëqyrja fqinjësore dhe grupe patrullash të qytetarëve. Marrja e drejtësisë në duart e veta theksohet si karakteristik e bashkësive “të vjetra, kurse në botën bashkëkohore janë të njohura rastet e dëshirimit së përgjithshme dhe të shtimit të vazhdueshëm të kriminalitetit (p.sh. në Brazil, deliktet seksuale dhe të pasurisë më 1995, në ShBA, tregtia me drogë në mesin e viteve të 80- a).vetorganizimit qytetarëve apo zbatimi i strategjisë së veprimit preventiv të qytetarëve supozon pjesëmarrjen e qytetarëve në vetëmbrojtjen e organizuar e cila sipas rregullit është e nivelit vullnetar dhe i ka karakteristikat e vet organizimit. Gjithashtu theksohen edhe faktorët që ndikojnë në mënyrë të tërthortë apo drejtpërdrejtë në vëllimin dhe intensitetin e pjesëmarrjes së qytetarëve në këto aktivitete, ndër të cilat nënvizohen tri grupe faktorësh: - Faktorët demografik (statusi material, statusi martesor, statusi i pronësisë së shtëpisë ,arsimimi, vendbanimi stabil); - Faktorët psikologjik(komunikimit,qytetarët e kënaqur dhe fatlum, aftësia e kontrollit, parashikimi); - Faktorët e bashkësisë (faktori homogjenë, shkalla e ulët e krimnlitetit struktura e klasave,). Një prej formave të angazhimit të kombinuar të strukturave formale dhe oformale të bashkësisë për kundërvënien ndaj kriminalitetit me narkotik në ShBA, të cilën Siegeli (2006), e nënvizon një varg rezultatesh pozitive është Programi Drug Abuse Resistance Education (DARE) i cili u destinohet nxënësve të shkollave fillore me qëllim të zhvillimit të rezistencës ndaj presioneve të eksperimentimeve me cigare, alkool, dhe drogave. Këtë program e zbatojnë policët e uniformuar të ngarkuar për promovimin e porosisë antidrogë, në radhët e nxënësve para se ata të shkojnë në nivele më të larta shkollore. 126
Programi është i bazuar në pesë sfera themelore:(1) sigurimi i informatave të sakta për cigaret, alkoolin dhe drogat; (2) edukimi i nxënësve për teknikat e rezistencës ndaj presioneve për t’i përdorur ato;(3)edukimi i nxënësve për rëndësinë e ligjit dhe zbatimit të tij;(4) dhënia e ideve studentëve për alternativat e shfrytëzimit të drogës dhe ;(5) krijimi(nxitja) e vetëbesimit të nxënësit. 127
L i t e r a t u r a: F.Adler,G.Mueller, W. Laufer, (1991) „Criminology“, New York (USA); Lj. Bavcon,(1966) „Pregled rezultata kriminološke nauke“, në „Kriminologija“ K.Vodopiveq, Zagreb; C. Beccaria: „O zločinima i kaznama“ ( përkthim i Antum Cvitanoviqit), Zagreb; R.S.Cavan,(1962) „Criminology“,3 of ed,New York,Y. Thomas „Crowell Company“; W.J. Chambliss, ( ) „The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent“, in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago; M.B.Clinard, R. Quinney, ( ): „Criminal Behavior Systems - a typology“, Holt, Rinehart and Winston, INC – NewYork; Albert K. Cohen, ( ) „The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior“ në "Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks; M.A. Eliot, (1962): „Zločin u savremenom društvu“ –„Veselin Masleša“, Sarajevë; S. Frank,(1955)„Teorija kaznenog prava“ – „Školska knjiga“, Zabreb; Gibbons (1965) „Changing the Lawbreaker“, „The treatment of delinquents and criminals“, Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC; 128
Gibbons,C.Don,D.LGarrity,(1963) „Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in Criminology“, Social Forces, 38; D.Glaser, ( ) „The Classification of offends and offenders“, në "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago; Hentig, H.von(1959) „Zločin uzroci i uslovi“-Veselin Maslesha, Sarajevë; ZH.Horvatiq, (1981) „Elementarna kriminologija“- Rijekë; Gj. Ignjatoviq, (1997):„Kriminološko nasleđe“, Beograd; Gj.Ignjatoviq,(2005) „Kriminologija“ Službeni glasnik, Beograd; M.Killias, et al (2006) „European Sourcebook of Crime and Criminal Justice Statistics Den Haag“; C.Kluckhohnu, ( ) „Culture and Behavior“ në „Handbook of Social Psychology“, Addison-Wesley Publishing Company; Kodi Penal i B.H.,Gazeta Zyrtare e B.H. nr.3/03, Sarajevë; V. Krivokapiq, (2006) „Prevencija kriminaliteta“, Sarajevë; A.R.Lindesmith,W.Dunham,(1941)„Some Principles of Criminal Typology“, „Social Farees“; I.Luëev, (1974) „Socijalni karakter i politička kultura“, „Sociologija, No 1“, vjetar XVI, Beograd; R.K.Merton, (1969) „Social structure and Anomie“, Harper and Row, Publishers; R.K.Merton, (1979) „O teorijskoj sociologiji“, CDD, Zagreb W.B.Miller, (1968) „Lower class as a generating mileu of gang delinquency“, në „Gang delinquency and gang 129
subcultures“, ed, James F. Short, New York: Harper and Row; M. Milutinoviq, (1988) „Kriminologija“, Beograd; R.Mlagjenoviq, (1982) „Kriminologija“, Sarajevë; E.Muratbegoviq, (2005) „Kriminološke metode prema prirodi podataka“, "Materijal za nastavu", Sarajevë; B.Petroviq,G.Meshko,(2006)„Kriminologija“,Fakulteti Juridik, Sarajevë; M.Petroviq,(1973) „Vrijednosne orijentacije delinkvenata“, Instituti për Hulumtime kriminologjike dhe sociologjike, Beograd; W.C.Reckless,(1961) „The Crime Problem“ 3 of ed., New York: Appleton Century-Croffs INC; J.L.Siegel,(2006) „Criminology Thomson Learning“, Belmont (USA); M.Singer, (1994) „Kriminologija“, Zagreb; N.Srzentiq,A.Stajiq,Lj.Lazareviq, (1988) „Krivično pravo - opšti dio“, Beograd; E.H.Sutherland,D.R.Cressey,(1966): „Principles of Criminology“ 7th ed, Philadelphia, J.B. Lippincott Co. 130

More Related Content

DOC
88358475 kriminologji-rd
byzogaj
 
DOCX
Teoria e strukturave sociale
byJana511
 
PDF
Kriminologjia
byRefik Mustafa
 
DOC
Kriminologjia
bydritashala
 
PDF
16
byfakete duraku
 
DOCX
Kriminaliteti i organizuar dhe veqorite e tij kryesore
byDonikë Mjaki
 
DOC
Politika kriminale
bydritashala
 
DOCX
Penologjia
bydritashala
 
88358475 kriminologji-rd
byzogaj
 
Teoria e strukturave sociale
byJana511
 
Kriminologjia
byRefik Mustafa
 
Kriminologjia
bydritashala
 
16
byfakete duraku
 
Kriminaliteti i organizuar dhe veqorite e tij kryesore
byDonikë Mjaki
 
Politika kriminale
bydritashala
 
Penologjia
bydritashala
 

What's hot

DOCX
Kriminaliteti i organizuar
byAdis Shemsije Demiri
 
DOCX
Politika Kriminale Dhe Objekti I Saj
bybrendonas
 
PDF
Politika kriminale
byLavdrimi91
 
PDF
Psikologjia ligjore e krimit
byLavdrimi91
 
PDF
Kriminalistika
byRefik Mustafa
 
PDF
E DREJTA PENALE
byRefik Mustafa
 
DOCX
Korrupsioni ne kosove
byendritrrustemi9
 
DOC
Lnda drejta penale
byzogaj
 
PPTX
Hyrje Kriminalistik-Veprimtaria Hetimore e Policise RMV
byArlindEmini1
 
DOC
E Drejta Penale
byfidankryeziu
 
PDF
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
byMarjan DODAJ
 
DOCX
Politika Kriminale Slajd
byARMIDA
 
DOCX
Kriminalistika
bykosmaqi
 
DOC
D. penale
byzogaj
 
DOC
E Drejta Penale Pjesa E par
byukakush
 
DOC
E dr. penale
byzogaj
 
DOC
E drejta penale
byzogaj
 
DOCX
E drejta penale_e_krahasuar
byPristina University - Master Degree
 
DOCX
Trafikimi i qenieve njerezore
byendritrrustemi9
 
Kriminaliteti i organizuar
byAdis Shemsije Demiri
 
Politika Kriminale Dhe Objekti I Saj
bybrendonas
 
Politika kriminale
byLavdrimi91
 
Psikologjia ligjore e krimit
byLavdrimi91
 
Kriminalistika
byRefik Mustafa
 
E DREJTA PENALE
byRefik Mustafa
 
Korrupsioni ne kosove
byendritrrustemi9
 
Lnda drejta penale
byzogaj
 
Hyrje Kriminalistik-Veprimtaria Hetimore e Policise RMV
byArlindEmini1
 
E Drejta Penale
byfidankryeziu
 
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
byMarjan DODAJ
 
Politika Kriminale Slajd
byARMIDA
 
Kriminalistika
bykosmaqi
 
D. penale
byzogaj
 
E Drejta Penale Pjesa E par
byukakush
 
E dr. penale
byzogaj
 
E drejta penale
byzogaj
 
E drejta penale_e_krahasuar
byPristina University - Master Degree
 
Trafikimi i qenieve njerezore
byendritrrustemi9
 

Similar to Kriminologjia

PPTX
Mesnut Ademi 2023 Kriminologji Ligjerata .pptx
byAdeaAdemi1
 
PDF
26066395 k-r-i-m-i-n-a-l-i-s-t-i-k-aa
byzogaj
 
PDF
26066395 k-r-i-m-i-n-a-l-i-s-t-i-k-aa
byzogaj
 
DOCX
Politikakriminale slajd-100323082830-phpapp02
byArsiola DYRMISHI
 
DOCX
Krimi i Organizuar ne Republiken Maqedonis 1.0 (2020)
byKlubiKriminalistikesDheSiguris
 
PDF
Psikologji forenzike shqip
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Psikologjiforenzikeshqip 111216100617-phpapp02
byMinistry of Health
 
PPT
Java e 7 të
byEzona
 
Mesnut Ademi 2023 Kriminologji Ligjerata .pptx
byAdeaAdemi1
 
26066395 k-r-i-m-i-n-a-l-i-s-t-i-k-aa
byzogaj
 
26066395 k-r-i-m-i-n-a-l-i-s-t-i-k-aa
byzogaj
 
Politikakriminale slajd-100323082830-phpapp02
byArsiola DYRMISHI
 
Krimi i Organizuar ne Republiken Maqedonis 1.0 (2020)
byKlubiKriminalistikesDheSiguris
 
Psikologji forenzike shqip
byNasuf GËRMIZAJ
 
Psikologjiforenzikeshqip 111216100617-phpapp02
byMinistry of Health
 
Java e 7 të
byEzona
 

More from Nasuf GËRMIZAJ

PDF
Aforizma
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Si te shkruhet nje leter motivuese
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Planifikimi dhe vleresimi --gjuhe shqipe
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Autorizim
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
si behet nje Autorizim shembull
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Kerkese
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Terapi e njohjes
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Si behet CV
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
Organizatat nderkombtare ushtrime per provim
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Bazat e filozofise
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
M.H. Psikologji
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Etika e kriminalistikes
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Bazat e kriminalitetit ekonomik
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Siguria nacionale
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Hyrje ne drejtesi
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
E drejta policore
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
E drejta e procedures penale
byNasuf GËRMIZAJ
 
DOC
E drejta e arbitrazhit 22
byNasuf GËRMIZAJ
 
PDF
Administrata publike
byNasuf GËRMIZAJ
 
Aforizma
byNasuf GËRMIZAJ
 
Si te shkruhet nje leter motivuese
byNasuf GËRMIZAJ
 
Planifikimi dhe vleresimi --gjuhe shqipe
byNasuf GËRMIZAJ
 
Autorizim
byNasuf GËRMIZAJ
 
si behet nje Autorizim shembull
byNasuf GËRMIZAJ
 
Kerkese
byNasuf GËRMIZAJ
 
Terapi e njohjes
byNasuf GËRMIZAJ
 
Si behet CV
byNasuf GËRMIZAJ
 
Organizatat nderkombtare ushtrime per provim
byNasuf GËRMIZAJ
 
Bazat e filozofise
byNasuf GËRMIZAJ
 
M.H. Psikologji
byNasuf GËRMIZAJ
 
Etika e kriminalistikes
byNasuf GËRMIZAJ
 
Bazat e kriminalitetit ekonomik
byNasuf GËRMIZAJ
 
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
byNasuf GËRMIZAJ
 
Siguria nacionale
byNasuf GËRMIZAJ
 
Hyrje ne drejtesi
byNasuf GËRMIZAJ
 
E drejta policore
byNasuf GËRMIZAJ
 
E drejta e procedures penale
byNasuf GËRMIZAJ
 
E drejta e arbitrazhit 22
byNasuf GËRMIZAJ
 
Administrata publike
byNasuf GËRMIZAJ
 

Kriminologjia

  • 1.
    KRIMINOLOGJIA AlisabriŠABANI Muhamed BUDIMLIÆ Përktheu nga kroatishtja: Prof. Mustafë Reçica SARAJEVË / PRISHTINË 2007
  • 2.
    Autorë: Prof. dr. sci.Alisabri Shabani Mr. sci. Muhamed Budimliq Ky dorëshkrim bashkautorësh i është destinuar zhvillimit të mësimit sipas modelit të Kriminologjisë në studimet themelore të Fakultetit të Shkencave Kriminalistike në Universitetin e Sarajevës. Teksti në fjalë është rezultat i bashkëpunimit të autorëve në procesin e zhvillimit të mësimit sipas programit mësimor të modelit në fjalë. Autorët Me rastin e shkrimit të dispensës së Kriminologjisë, autorët kanë zgjedhur këto fusha: Prof. dr. sci. Alisabri Shabani Pjesën: 4, 8 dhe kapitujt: 3.3, 7.1., Mr. sci. Muhamed Budimliq Pjesën: 1, 2, 5, 6, 9 dhe kapitujt: 3.1., 3.2., 7.2., 2
  • 3.
    P Ë RM B A J T J A: 1. Kriminaliteti dhe kriminologjia ..........................................................................5 1.1. Kriminologjia–shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale.......... 6 1.2. Kriminologjia – fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit............................9 2. Metodat e kriminologjisë...................................................................................14 2.1. Metodat Kriminologjike sipas karakterit të të dhënave......................................16 2.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike).......................18 3. Zhvillimi i kriminologjisë..................................................................................19 3.1. Periudha parashkencore.....................................................................................21 3.1.1. Periudha e mendimit të filozofik dhe humanist mbi kriminalitetin................21 3.1.2. Shkolla Klasike................................................................................................27 3.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisë.............................................................31 3.2.1. Kushtet historike të zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji............32 3.2.2. Studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale.............33 3.2.3. Përfaqësuesit e shquar të orientimit pozitivist në kriminologji......................37 3.2.3.1. Cesare Lombros ............................................................................................38 3.2.3.2. Enrico Ferri....................................................................................................40 3.2.3.3. Raffaele Garofalo...........................................................................................43 3.2.3.4. Gabriel Tarde.................................................................................................44 3.2.3.5. A. Lacassagne............................. .................................................................45 3.3. Zhvillimi i kriminologjisë në shekullin e XX ...................................................46 4. Teoritë sociologjike.............................................................................................49 4.1. Dezorganizimi social..........................................................................................53 4.2. Teoria e Anomisë e E. Durkheimit.....................................................................56 4.3. Teoria e asociacionit diferencues.......................................................................57 4.4. Teoria e identifikimit diferencues......................................................................60 4.5. Teoria e konfliktit kulturor.................................................................................60 4.6. Teoria e nënkulturës dhe kontrakulturës............................................................61 4.7. Teoria e Anomisë e R.K. Mertonit.....................................................................63 4.8. Teoria e interaksionizmit social.........................................................................65 5. Teoritë biologjike...............................................................................................68 5.1. Teoritë të cilat vejnë në pah mangësitë..............................................................69 3
  • 4.
    5.2. Teoritë mbirëndësinë e ndërtimit fizik (trupor)................................................71 5.3. Teoritë mbi dallimet dhe pengesat.....................................................................72 5.4. Teoritë mbi rolin dhe rëndësinë e kushteve biokimike të jetesës.......................74 5.5. Teoritë psikologjike............................................................................................76 5.6. Teoria Psiko-analitike.........................................................................................77 5.7. Teoria e „Greminës“ (Psikodinamike)...............................................................78 5.8. Teoria e Zhvillimit Moral...................................................................................79 5.9. Teoria e Shkëputjes së Kontaktit Amnor dhe kontakti amnor...........................80 5.10. Teoria e Aftësimit Social.................................................................................80 5.11. Teoritë psikopatologjike..................................................................................81 6. Fenomenologjia e kriminalitetit.......................................................................82 6.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetit............................................................84 6.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetit....................................................94 6.2.1. Fenomenologjia kriminale statika dhe dinamika e kriminalitetit...................95 6.2.2. Statistika dhe dinamika e kriminalitetit…………………………….....….. .. 96 6.2.3 Tipologjitë e kriminalitetit.................................................................................97 6.2.4 Të dhënat krahasuese mbi kriminalitetin ..........................................................99 7. Dimensioni etiologjik i kriminalitetit................................................................100 8. Reaksioni shoqëror ndaj kriminalitetit..............................................................115 8.1. Faktorët e reaksionit shoqëror..........................................................................117 8.2. Kontrolli formal shoqëror ...........................................................................120 8.3. Kontrolli joformal shoqëror..............................................................................124 L i t e r a t u r a..............................................................................................128 4
  • 5.
    1. Kriminaliteti dhekriminologjia “Përse njerëzit i bëjnë keq njëri tjetrit”? Kjo është një prej pyetjeve më të rëndësishme që shtrohet para kriminologëve. Por, kjo pyetje, njëherazi, është edhe pikënisja qendrore prej nga është zhvilluar edhe shkenca e kriminologjisë. Megjithatë, orvatja për ta kërkuar përgjigjen në këtë dhe në pyetjet tjera me përmbajtje të ngjashme ka ekzistuar edhe në periudhat shumë më të hershme, para se të paraqiteshin këto disiplina shkencore. Kërkimi i përgjigjes, shpjegimit dhe zgjidhjes efikase të problemeve të kriminalitetit gjatë historisë ka tërhequr në një masë të konsiderueshme vëmendjen e autoriteteve religjioze, shkrimtarëve, krijuesve të veprave artistike dhe filozofëve. Për fat të keq, sot ekziston një numër i madh kriminologësh të cilët e parashtrojnë këtë pyetje në një mënyrë më ndryshe. Në të vërtetë, sot, kur gara për pasuri materiale paraqet qëllimin themelor të “filozofisë” së funksionimit, jo vetëm të shumicës së individëve, por edhe të organizatave, e madje edhe shteteve, me ç’rast masa, struktura dhe dinamika e kriminalitetit shënon vlera të papara ndonjëherë, gjithnjë e më aktual bëhet parashtrimi i kësaj pyetjeje në mënyrën: ”Përse njerëzit nuk i bëjnë keq njeri tjetrit ?!”. Interesimi i njerëzve të rëndomtë për çështjen e hulumtimit të shkaqeve të sjelljes delikuente mund të reduktohet në disa fusha themelore. Para së gjithash fjala është për interesimin emocional të njerëzve, sepse pa dyshim se krimi, me të gjitha dimensionet e tij, i nxitë fort ndjenjat si të pjesëmarrësit të ngjarjes kriminale, ashtu edhe të të gjithë atyre që njoftohen për ngjarjen e tillë. Përveç kësaj, kriminaliteti paraqet edhe rrezik për sistemin e caktuar të vlerave etike, juridike dhe vlerave tjera shoqërore. Prandaj, për këtë arsye ky fenomen është edhe një nga sferat qendrore të interesimit shoqëror. Kriminaliteti, sidomos aparati shoqëror për luftimin e tij, e ka edhe çmimin e vet gjë që paraqet edhe një nga fushat e rëndësishme të interesimit shtesë të çdo individi apo anëtari të bashkësisë. Por, në fund të fundit mund të thuhet se kriminaliteti ka për pasojë edhe mirëkuptimin midis njerëzve, sepse hulumtimet kanë treguar se komunikimi ndërmjet njerëzve është përmirësuar dukshëm kur ata kenë qenë nën presionet e njëjta apo të ngjashme shoqërore, e kriminaliteti shkakton gjithsesi presion të intensitetit të fuqishëm te pjesa dërmuese anëtarëve të bashkësisë së caktuar. 5
  • 6.
    1.1 Kriminologjia - shkencë mbi kriminalitetin dhe kryesit e veprave penale. Kriminologjia, emrin e saj e ka marrë me bashkimin e dy fjalëve nga dy gjuhë të ndryshme: Crimem = lat. Krim dhe Logos = Shkencë (greq. vjetër). Këto e përbëjnë emrin e kësaj disipline. Kriminologjia, në kuptimin me të gjerë, edhe është shkenca mbi krimin. Mirëpo, megjithatë studimi i krimit është bartur edhe në shumë fusha tjera të hulumtimeve shkencore, gjë që për rrjedhojë ka pasur lindjen dhe zhvillimin e shumë disiplinave shkencore, të cilat me detyra dhe qasje të ndryshme metodologjike i janë futur hulumtimit të këtij fenomeni negativ. Për kriminologjinë thuhet se ajo analizon dhe studion kryesit e veprave penale, preventivën kriminale, sociologjinë e së drejtës, proceset shoqërore dhe shkaktarët e kriminalitetit. Prandaj, shumica e autorëve të fushës së kriminologjisë pajtohen se në objektin e kriminologjisë radhiten: krimi si dukuri individuale; krimineli (kryesi i krimit) si autorë i veprës; viktima e krimit - me ç’rast në fokus është marrëdhënia e kriminelit me viktimën; kriminaliteti si dukuri masive dhe reaksioni i individit dhe shoqërisë ndaj krimit dhe kriminalitetit. Sipas një përkufizimi, kriminaliteti paraqet grupin e të gjitha veprimeve që e rrezikojnë dhe/ose dëmtojnë vlerat themelore të njeriut (të mbrojtura me ligj). Ato vlera themelore mund të jenë individuale (jeta e njeriut, integriteti fizik apo trupor, liria, pasuria, siguria etj), apo kolektive - vlerat e përbashkëta (rregullimi shoqëror, siguria e shtetit / institucioni, sistemi ekonomik apo shoqëror i shtetit, etj. Ndonëse kriminologjia, si shumë disiplina tjera shkencore, nuk e ka një përkufizim të përgjithshëm, megjithatë ekzistojnë përkufizime që përfshijnë numrin minimal të elementeve të cilat gërshetohen në këtë shkencë. Këtu do t’i cekim disa karakteristika të cilat gjithsesi duhet të merren parasysh me rastin e tentimit jo vetëm të përkufizimit të kësaj shkence, por edhe me rastin e përcaktimit të detyrës së saj shoqërore dhe shkencore. - Kriminologjia është shkencë e cila analizës dhe studimit të dukurive të caktuara iu qaset në mënyrë inter-disciplinare, multi-disiplinare dhe multi-metodologjike. - Kriminologjia gjithashtu është shkencë edhe fenomenologjike edhe kauzale-gjenetike, sepse studion format e paraqitjes së 6
  • 7.
    objektit të sajtë studimit dhe hulumton shkaqet e atyre dukurive duke i përcjellë ato me zhvillimin e vet. - Kriminologjia nuk është shkencë juridike, por shkencë mbi përvojat, (shkencë empirike), e cila shërbehet me rezultatet e hulumtimeve empirike dhe me të arriturat e empirizmit. Në kuadrin e ideve dhe mendimeve të shumta lidhur me detyrat e kriminologjisë, dallojmë dy grupe sosh që janë: tradicionale - sipas të cilave detyra e kriminologjisë është zbulimi i shkaqeve të fenomenit krim, dhe botëkuptimi modern, sipas të cilit kriminologjia duhet të orientohet më tepër në çështjen e reagimit shoqëror ndaj kriminalitetit. Në anën tjetër, teoritë kriminologjike sistemohen gjithashtu edhe sipas karakteristikave të caktuara të përbashkëta, madje në masën më së shumti sipas qasjes themelore ndaj shpjegimit shkencor të kriminalitetit dhe luftimit të tij. Ndër përfaqësuesit më të shquar të teorive klasike kriminologjike përmendet Cesare Beccaria (1738-1794); i teorive pozitiviste - Cesare Lombroso (1835-1909), Ndërkaq si shkencëtari më i rëndësishëm i grupit të teorive të reaksionit shoqëror ndaj krimit shquhet Filipo Gramatica (1901-1979). Sot, pozitivistët, neoklasikët, radikalistët, konservativistët, devijantologët, kauzalistët, interaksionistët dhe përfaqësuesit e drejtimeve tjera i bashkon një drejtim i përbashkët - studimi i të gjitha dukurive që kanë karakteristikë “ndëshkimin nga ana e shtetit”. Sipas Petroviqit, dhe Meshkut (2004), vlera e teorive kriminologjike që e studiojnë natyrën e njeriut, psiken dhe prirjen e tij, faktorët ekonomik, kushtet dhe rrethanave sociale, etj. qëndron në përgjigjet e tyre në në çështjet kryesore të kriminalitetit; në konstatimet mbi mundësinë e vërtetimit të aspekteve empirike dhe në arsyeshmërinë e përgjithshme të teorisë si e tillë. Me rastin e vlerësimit të teorisë duhet të pasur parasysh vlerën e këtyre çështjeve dhe dobinë e tyre për zhvillimin e shkencës; mundësinë e falsifikimit të teorisë; përgjithësimet teorike; bashkimin e teorisë me faktet tashmë të njohura; mundësinë e realizimit të saj në jetën e përditshme; praktikat e respektuara dhe në fund mundësinë e realizimit praktik të saj. (aplikueshmërinë). Teoritë kriminologjike, në 7
  • 8.
    përgjithësi, merren mestudimin e problemeve të kriminalitetit; format e kriminalitetit; studimin e përgjithshëm të kriminalitetit; studimin dhe shpjegimin e sjelljeve individuale të delinkuentëve; pengimin e kriminalitetit dhe me trajtimin dhe ndëshkimin e delinkuentëve. Kriminaliteti si dukuri negative megjithatë ka role të shumëfishta. Një qëndrim kontraverz por shumë të rëndësishëm, lidhur me rolin e kriminalitetit në shoqëri, për zhvillimin historik të kriminologjisë e ka dhënë njëri ndër sociologët më të mëdhenj të kohës së re Emil Dyrkemi, (Emile Durkheim-1858-1917), sipas të cilit kriminaliteti është pjesë përbërëse e të gjitha shoqërive, prandaj, për këtë arsye, grupi që i prinë shoqërisë, format e caktuara të sjelljes i definon si të padëshirueshme dhe si të tilla të ndëshkueshme. Në çdo shoqëri njerëzit janë “individuum”, të cilët për shkak të sjelljes së tyre mund të marrin etiketën e delinkuentit apo kriminelit. Shoqëria e cila unifikon sjelljen dhe nuk lejon individualitetin, i ngjanë shoqërisë së perënduar dhe vendit ku dominon monotoni. Petroviqi dhe Meshku, (2004) kanë theksuar rolet më të rëndësishme që i realizon kriminaliteti në shoqëri duke theksuar se kriminaliteti ndikon në formimin e kriterit për vlerësimin e shoqërisë së mirë dhe shoqërisë së keqe, pra ai është industri e madhe dhe bashkon pjesë të ndryshme të popullatës duke i kontribuuar kështu efektivitetit të jetës shoqërore dhe njëkohësisht është paralajmërim se në shoqëri ka diç jo të mirë, të prapë dhe të keqe dhe paralajmëron se në shoqëri ka diçka të prapë me organizimin shoqëror, madje në fund të fundit masa e caktuar e dukurive kriminale vepron si “ventil sigurues”. Një çështje e rëndësishme për të cilën kriminologët janë duke diskutuar është edhe ajo e natyrës së ligjit dhe përkufizimit të kriminalitetit. Ligjet janë shprehje formale e sistemit të vlerave të forcës sunduese shoqërore të kulturës së caktuar, sipas të cilave, në kuptimin e ngushtë të fjalës, kriminaliteti më së shpeshti nënkuptohen veprat penale. Kështu p.sh. në Kodin Penal të B. H, thuhet se: ” Veprat penale dhe sanksionet penale juridike parashihen vetëm për ato veprime të cilat rrezikojnë apo dëmtojnë liritë dhe të drejtat personale të njeriut dhe të drejtat dhe vlerat tjera shoqërore të garantuara dhe të mbrojtura me Kushtetutën e B. H. dhe me të drejtën ndërkombëtare dhe se mbrojtja e tyre nuk do të mund të realizohej pa forcën penale 8
  • 9.
    juridike”1 (Neni .2,par. 1, KP i Bosnjës dhe Hercegovinës). Ligjet përcaktojnë kufirin formal ndërmjet sjelljeve dhe veprimeve të lejueshme dhe atyre të palejueshme. Në literaturë mund të dallohen dy forma të përkufizimit të kriminalitetit: 1) Përkufizimi Juridik i kriminalitetit - përfshinë veprat penale dhe sjelljet tjera të kundërligjshme dhe 2) Përkufizimi Sociologjik i kriminalitetit - përfshinë sjelljet amorale dhe asociale. Vepra penale janë ato vepra të cilat i plotësojnë këto kushte: (1) që ndokujt domosdo t’i jetë shkaktuar dëm; (2) vepra, në kohën e kryerjes, të jetë patjetër e ndaluar me ligj; (3) kundërvajtësi ta ketë pasur domosdo qëllim kriminal; (4) të ekzistojë lidhja midis veprimit dhe pasojës (shkak-pasojë); (5) Sanksioni për kryesin e veprës së tillë të jetë i paraparë me ligj, gjegjësisht vepra si e tillë të jetë kundërligjore e paraparë në bazë të ligjit si vepër penale dhe karakteristikat e saj (veprimi me vetëdije, pasoja, lidhja shkakore, fajësia), të jenë të përcaktuara me ligj, për të cilën ligji parasheh sanksionin penal-juridik, siç është rregulluar me Kodin aktual Penal të Bosnjës dhe Hercegovinës. Si kryes të veprave penale në hulumtimet kriminologjike mund trajtohen të dënuarit, të akuzuarit dhe fajtorët. 1.2. Kriminologjia - fushat dhe detyrat e studimit të kriminalitetit. Cilat dukuri dhe rrethana në kohë dhe hapësirë të caktuar mund të përkufizohen si shkaktarë apo faktorë të shkaktimit të sjelljes kriminale? Kërkimi i përgjigjes në këtë pyetje supozon marrjen parasysh të shqyrtimit të dilemave të shumta që paraqiten lidhur me krimin, e të cilat as për së afërmi nuk janë zgjidhur me studimet e deritashme shkencore mbi fenomenin kriminal apo sjelljen kriminale në përgjithësi. 1 Gazeta Zyrtare e Bosnjës dhe Hercegovinës, nr. 3/03, Neni 2., Par. 1. 9
  • 10.
    Sjellja kriminale sifenomen individual apo kriminaliteti si dukuri masive, nga pikëpamja shkencore, sot studiohet nga një varg disiplinash të shkencave shoqërore, natyrore dhe humanitare. Debatet të cilat zhvillohen lidhur me sjelljen kriminale dhe kriminalitetin fillojnë nga pikënisjet e ndryshme të argumentimeve shkencore gjë që rezulton me një varg të tërë përkufizimesh të cilat këtë fenomene e analizojnë nga aspekti sociologjik, psikologjik, biologjik, antropologjik, juridik, ekonomik dhe shumë aspekte të tjera. Me qëllim të përshkrimit të qasjes heterogjene teorike ndaj përkufizimit të sjelljes kriminale dhe kriminalitetit, në vazhdim të tekstit do të fokusohemi në disa përkufizime të autorëve të rëndësishëm nga mjedisi ynë shkencor, ku pjesa dërmuese e teorive të tilla është e drejtuar në vështrimin e këtij fenomeni nga këndi i ngushtë juridik apo nga këndi i gjerë sociologjik. Sipas Millutinoviqit (1988), i cili konsiderohet edhe pionier i kriminologjisë, në hapësirat e Ballkanit Perëndimor, “kriminalitetin e përbëjnë veprat penale të determinuara si shkelje normash të kodit penal nga ana e personave të cilët quhen delinkuentë (determinim juridik), dhe sjelljet kriminale si produkt i jetës shoqërore në përgjithësi (determinim sociologjik)”. Sipas Singerit, (1994), kriminaliteti “përfshinë grupin e të gjitha fakteve mbi krimin si fenomen individual dhe kriminalitetin si dukuri shoqërore, ...”. Delikti, gjithsesi është veprim i cili pa marrë parasysh a është përfshirë apo jo në kodin penal, si i tillë është në kundërshtim me atë që shoqëria e pret nga anëtari i saj. Me kriminalitetin nënkuptojmë tërësinë e të gjitha delikteve të cilat në një periudhë të caktuar kohore ndodhin në një territor. Një qasje të ngjashme e përfaqëson edhe Mlagjenoviq (1982), sipas të cilit këtij fenomeni duhet doemos t’i qasemi në dy dimensione: a) dimensioni i të kuptuarit të kriminalitetit si dukuri shoqërore dhe b) të kuptuarit e veprës penale dhe personalitetit të kryerësit të saj si fenomen individual. Horvatiq, (1981), gjithashtu niset nga aspekti i njëjtë, i cili thotë: ”Kriminaliteti i ka “dy fytyrat e veta”, gjegjësisht ai nuk është vetëm 10
  • 11.
    tërësi e sjelljevetë dënueshme, të ndaluara me kodin penal të një territori dhe të një vendi, por njëkohësisht është edhe dukuri shoqërore masive dhe sjellje individuale e disa anëtarëve të bashkësisë shoqërore në vendin dhe kohën e caktuar. Ignjatoviq, (....), megjithatë, përveç që krimin e konsideron si fenomen individual dhe kriminalitetin si dukuri masive, vëmendjen e tij përqendron në rëndësinë e studimit të delinkuentit si autor i veprës; viktimës së krimit dhe reaksionit të individëve dhe shoqërisë ndaj krimit dhe kriminalitetit. Pas tërë kësaj që u tha mund të përfundohet se kriminalitetin e karakterizojnë dy tipare esenciale: individualiteti i tij (vepra penale dhe kryerësi i saj); dhe tërësia e fenomeneve të tilla individuale në vendin dhe kohën e caktuar e cila karakterizohet me masivitet. Kriminaliteti si fenomen sociologjik e ka gjithashtu edhe karakterin e tij negativ, i cili e nxitë edhe reaksionin e domosdoshëm të bashkësisë, (përmes sistemit gjyqësor gjithsesi), dhe i jep atij dimensionin sociologjik-juridik. Pasi që kemi konstatuar përmbajtjen e fenomenit “kriminalitet”, në vazhdim është i pashmangshëm edhe konstatimi i rëndësisë dhe strukturës së dukurive të cilat i kontribuojnë shkaktimit apo zhvillimit të këtij fenomeni. Pra, dilema e cila më së shpeshti paraqitet gjatë diskutimeve për kriminalitetin i përket dimensionit etiologjik, gjegjësisht degës së kriminologjisë e cila merret me studimin apo analizën e shkaqeve dhe rrethanave të kriminalitetit. Si shembull ilustrues i cili përshkruan rëndësinë e këtij segmenti të kriminologjisë po përmendim Raportin e Komisionit të Kryesisë për Zbatim të Ligjit dhe Administratë Gjyqësore2, të vitit 1967. Pjesa e Raportit e cila e trajton tematikën e përmendur thotë: ”Pyetja më e natyrshme dhe më e zakonshme që e parashtrojnë njerëzit lidhur me krimin është: Përse? Ata këtë pyetje e parashtrojnë edhe kur është fjala për veprat individuale, por edhe kur është fjala për tërësinë e tyre. Në të dy rastet, pothuajse është e pamundur që në këtë të jepet përgjigje. Secili krim individual është përgjigje në situatën specifike të personalitetit. Ai është një tërësi psikologjike dhe emocionale e komplikuar pa masë, e cila iu nënshtrohet presioneve të jashtme komplekse dhe të pa fund. 2 "Crime in America", The Challange of Crime in a Free Society, Report by President's Comission on Law Enforcement and Administration of Justice, Washington, 1967., p.17, marrë nga Gj. Ignjatoviq., Kriminologija, fq. 219. 11
  • 12.
    Kriminaliteti përfaqëson njëmilion përgjigje të tilla. Të kërkosh “shkaqet e krimit vetëm në motivet njerëzore do të thotë të rrezikosh që ato të zhdukën “në pluhurin e padepërtueshëm të psikës njerëzore”. Do të mund të thuhej p.sh. se prirja apo epshi për bixhoz është shkaktar i keqpërdorimit apo përfitimit; ose se varësia nga droga është shkaktar i vjedhjes; ose marrëzia (të krisurit), është shkaktare e vrasjes. Mirëpo, shtrohet pyetja: Çka e ka nxitur epshin, vartësinë dhe marrëzinë? Përse këto janë manifestuar në atë mënyrë dhe në atë moment? Ka krime aq irracionale, të paparashikuara dhe eksplozive dhe aq të papërshtatshme për t’i analizuar dhe shpjeguar sa që vështirë është të pengohen dhe është vështirë për tu mbrojtur nga to, sikurse nga tërmeti apo valët e baticës. Shkaktarët e krimit pra janë të shumtë, të ndërthurur dhe të fshehtë. Për ta kuptuar këtë, individi duhet të grumbullojë të dhënat mbi masën dhe trendët e krimit, të përcaktojë “çmimin e krimit”, t’i studiojë dhe analizojë kushtet e jetës atje ku ai shpërthen, t’i identifikojë kriminelët dhe viktimat e tyre, të konstatohet qëndrimi i shoqërisë ndaj krimit. Asnjë mënyrë e përshkrimit të krimit nuk e skicon atë në mënyrë të mjaftueshme”. Pra, në mësimet në vijim do të përqendrohemi në arsyetimet e teorive mbi shkaqet e kriminalitetit në mënyrë që t’i japim një kontribut qasjes sa më serioze ndaj të gjitha hulumtimeve apo analizave të cilat merren me këtë çështje. Shkaku i krimit apo kriminalitetit mund të përkufizohet si ndryshim objektiv real i cili sjell deri te një dukuri tjetër reale, kurse e cila përsëri në rrjedhën e mëtejme të lëvizjes permanente në natyrë dhe shoqëri deri te ndryshimi i mëtejmë dhe kështu gjithnjë deri në pafundësi (Horvatiq, fq. 93). Ndërlikueshmëria e kriminalitetit të cilin e paraqitëm në mësimet e mëparshme përshkruan më së miri ndërlikueshmërinë e problemit me të cilin ballafaqohemi me rastin e shqyrtimit të shkaqeve të kriminalitetit. Studimin më kompleks për procesin e lindjes së kriminalitetit e ka dhënë Profesor Millan Millutinoviq, përmes sistemit të tij të etiologjisë kriminale, i cili atë sistem e paraqet përmes dy degëve: 1) Degës së Etiologjisë Ekzogjene dhe 2) Degës së Etiologjisë Endogjene.3 3 Sistematizim të ngjashëm hasim edhe te autorët tjerë. Shih te Mllagjenoviq (1982), 12
  • 13.
    Përcaktimi i vëllimitdhe intensitetit të veprimit të faktorëve kriminogjen, pas njohjes me përmbajtjen e tyre, paraqet hapin e ardhshëm të rëndësishëm në elaborimin e tematikës nga fusha e etiologjisë së kriminalitetit. Kur diskutohet për vëllimin e faktorëve kriminogjen, këtu, në këtë kuptim, dallojmë dy grupe më të mëdha. Grupi i parë është ai i cili përpiqet që aktivitetin kriminal ta shpjegojë përmes ndikimit të një faktori bazik dhe kjo na paraqitet me emrin «qasja moniste» apo «monokauzale», gjegjësisht interpretim monofaktorial. Interpretimet e këtilla kanë qenë të përfaqësuara edhe në fazat e më hershme të zhvillimit të kriminologjisë pozitiviste. Grupi i dytë, niset nga pikëpamja se për interpretimin e lindjes së kriminalitetit vëmendjen duhet përqendruar te ndikimi i shumë faktorëve të ndryshëm. Këto interpretime mund të quhen vështrime pluraliste të etiologjisë kriminale dhe i përkasin qasjes moderne të studimit, analizës së kushteve dhe shkaqeve të lindjes së kriminalitetit. Në anën tjetër në raport me llojin e ndikimit, mund të thuhet se edhe këtu ekzistojnë dy mënyra të qasjes. Etiologjia e kriminalitetit ka dy sfera të cilat organikisht janë të ndërlidhura. Njëra ka të bëjë me studimin e kriminalitetit nga këndvështrimi i caktuar i strukturës dhe kulturës shoqërore, kushteve të caktuara jetësore, ndikimi i faktorëve të ndryshëm kriminogjenë, ndikimi i botëkuptimeve të ndryshme mbi vlerat dhe konflikti i vlerave dhe çështjeve tjera të ngjashme. Kjo quhet etiologji ekzogjene. Tjetra studion procesin e formimit të personalitetit në drejtim të kryerjes së aktivitete delikuente dhe kriminale apo thënë më saktë studion procesin e “kriminalizimit”, i cili duhet të na sjellë deri te njohuria se përse disa persona kryejnë vepra penale dhe si është e mundur që kushtet e caktuara të një kulture, nga ata, të krijojnë kriminel dhe delinkuent. Në kuadër të kësaj studiohet ndikimi i elementeve dhe vetive personale në sjelljen kriminale. Kjo është sfera e të ashtuquajturës etiologji endogjene. (Millutinoviq 1988, fq. 254). Qasja e këtillë quhet pluralistike apo multifaktoriale dhe si e tillë për herë të parë na paraqitet në rreshtat e Enriko Ferrit, i cili konsiderohet edhe themeltar i këtij studimi në etiologjinë kriminale. Pas shfaqjes së Horvatiq (1981), Ignjatoviq (...) 13
  • 14.
    këtij orientimi multifaktorialparaqitet edhe interpretimi mbi intensitetin e veprimit të disa faktorëve apo të disa grupe faktorësh. Këtu gjithashtu mund të konstatohet edhe paraqitja e mendimeve të ndryshme, por përsëri mund të thuhet se pjesa dërmuese e autorëve, në fund të fundit, pajtohen për të ashtuquajturin ndikim zhvillimor të faktorëve të ndryshëm me mundësinë e ndarjes së faktorëve me ndikim më të madh në rastet e caktuara konkrete. Vërehet gjithashtu se në çdo situatë konkrete është e nevojshme që pjesën e vet ta kenë si faktorët individual ashtu edhe faktorët e jashtëm. Pikërisht kjo pikëpamje është edhe më e përfaqësuara, sipas së cilës çdo rast individual duhet të shqyrtohet dhe studiohet ndaras dhe vetëm pas analizës sistematike mund të konstatohet prezenca i ndonjë faktori i cili ka karakter më të madh ndikues. E dyta, dega e kriminologjisë, e pandashme nga etiologjia është fenomenologjia, gjegjësisht grupi i studimeve shkencore mbi fenomenologjinë e kriminalitetit. Kështu Millutinoviq, (1988), pohon se kjo sferë e posaçme e kriminologjisë studion dhe analizon format e dukurive, strukturën, paraqitjen strukturale dhe dinamikën e kriminalitetit. Ndonëse këto dy degë të kriminologjisë, në shikim të parë na paraqiten të ndara, megjithatë këto assesi nuk duhet shikuar si të ndara, para së gjithash për shkak të objektit të tyre të përbashkët të studimit me të cilin ato merren, gjegjësisht për shkak të qëllimit të përbashkët të cilin ato duhet ta përmbushin. Ai qëllim ka të bëjë me kontributin e madh të cilin ato duhet ta japin, përmes studimit sa më të thuktë shkencor, në luftën e gjithëmbarshme shoqërore kundër kriminalitetit. 3. Metodat e kriminologjisë Meqenëse kriminaliteti shfaqet në aspekte të ndryshme, edhe vet qasja ndaj hulumtimit të dimensionit fenomenologjik dhe etiologjik duhet të mbështetet në të arriturat e disiplinave të ndryshme shkencore. Sjellja kriminale si fenomen individual apo kriminaliteti si dukuri masive, në njërën anë, karakterizohet me tiparet biologjike, psikologjike dhe psikiatrike, kurse në anën tjetër me karakteristika sociologjike, juridike dhe ekonomike. Studimi i çdo rasti individual apo grupi të sjelljeve delinkuente, siç thekson Mllagjenoviq (1982), shtron nevojën e aplikimit të një numri të madh metodash të cilat aplikohen në shkencat e ndryshme, kurse në kriminologji sot kjo quhet hulumtim kompleks i fenomenit kriminal. 14
  • 15.
    Kriminologjia, zakonisht, kurstudion rastet individuale, shërbehet me metodat e studimit shkencor të shkencave të cilat për objekt të hulumtimit të tyre gjithashtu e kanë individin. Në anën tjetër, nëse është fjala për hulumtimin e kriminalitetit si dukuri masive shoqërore, atëherë kriminologjia i huazon metodat e atyre shkencave të cilat merren me studimin e shoqërive dhe të dukurive shoqërore. Metodologjia që përdorët më së shpeshti për hulumtime të cilat për objekt i kanë rastet individuale quhet “studim i rastit” apo “metodë klinike”. Studimet e rastit (ang. Case study), në të shumtën e rasteve aplikohen në hulumtimet që kryhen në entet ndëshkimore korrektuese, gjegjësisht në klinikat e specializuara. Me këtë lloj studimi, studiohet personaliteti i delinkuentit së paku nga këndi sociologjik, psikologjik dhe psikiatrik, kurse qëllimi i këtyre studimeve është, marrja e të dhënave mbi karakteristikat themelore të personalitetit të delinkuentit, motivet dhe impulset për kryerjen e veprës kriminale, të analizojë rrethanat në të cilat është kryer vepra kriminale dhe të analizojë karakteristikat e mjedisit social në të cilin kryesi i veprës ka jetuar. Studimet e këtilla shpesh përdoren edhe për hulumtimin e grupeve të delinkuentëve dhe bandave, me vështrim të posaçëm në hulumtimin e procesit të lindjes dhe veprimit të bandës dhe të studimit të rregullave të cilat dominojnë brenda saj. Janë të njohura edhe studimet me anë të aplikimit të ashtuquajturës metodë klinike, e cila analizat kryen në katër faza dhe atë: analiza mjekësore, psikologjike dhe sociale, përcaktimi i diagnozës klinike, dhënia e prognozës sociale për sjelljen e ardhshme të delinkuentit, dhe dhënia e propozimit për trajtimin penologjik të kryerësit të veprës. Metodologjia e hulumtimit të rasteve individuale në kriminologji është karakteristike edhe për nga veprimi metodologjik i cili aplikohet në kuadër të saj. Veprimet më të shpeshta të cilat aplikohen në këtë kuptim janë bisedat (biseda e orientuar, biseda e pa orientuar, pyetjet e qëllimshme dhe mikro-anamneza), vëzhgimi (perceptimi dhe interpretimi i sjelljes së ndonjë personi dhe të reagimeve të tij në rrethanat e caktuara, p.sh. gjatë bisedës, në gjykatë, etj, me ç’rast lëvizjet e vetëdijshme dhe të pavetëdijshme shprehin gjendjen e personalitetit të cilin jemi duke e vëzhguar), analiza psikologjike e veprës penale dhe mënyrës në të cilën është kryer ajo (personaliteti i njeriut shprehet përmes sjelljeve dhe veprimeve të tij, përmes të cilave mund ta njohim më mirë, p.sh. mënyra dhe karakteri i veprës së kryer penale, prirjet dhe motivet e kryerjes së veprës, rrethanat në të cilat 15
  • 16.
    është kryer veprae tillë, etj.), psiko-analiza e personalitetit (përdorimi i testeve të cilat i zhvillon psikologjia, sidomos testet e vetive (inteligjencës, aftësisë së koncentrimit, shpejtësisë së reagimit, testet verbale dhe jo verbale të personalitetit me të cilat respondenti duke dhënë mendimin e vet lidhur me ndonjë veprim, ai njëkohësisht zbulon edhe personalitetin e vet - të ashtuquajturat teste projektuese), analiza e kushteve jetësore (zhvillimi i personalitetit në rrethin social me ç’rast studiohen edhe kushtet objektive dhe subjektive të jetesës). Vëmendja e posaçme drejtohet në disa karakteristika të jetës së respondentit siç është gjendja shëndetësore e tij, rrethi familjar, gjendja ekonomike dhe sociale e familjes së tij, problemet e veçanta në familje, sëmundjet, prostitucioni, delikuenca, alkoolizmi, mësimi dhe puna e tij, shfrytëzimi i kohës së lirë dhe dënimi i mëhershëm i tij. Tërë kjo kryhet për të gjitha fazat e jetës së respondentit. Metodat e studimit të kriminalitetit si dukuri masive orientohen në studimin e strukturës, masës dhe dinamikës së kriminalitetit. Mllagjenoviq (1982) vë në pah, si një nga modelet klasike të këtij lloj hulumtimi, fazat hulumtuese në vijim: Përcaktimi i objektit të hulumtimit dhe qëllimin e hulumtimit; Parashtrimin e hipotezës (supozimet themelore dhe plotësuese); grumbullimin e informatave (përmes vëzhgimit: tërthorazi - dokumentet apo drejtpërdrejtë pjesëmarrja, eksperimenti, krahasimi dhe marrja në pyetje apo intervistomi) dhe në fund analiza dhe sinteza. Metodat statistikore të hulumtimit të kriminalitetit aplikohen me qëllim të përpunimit të informatave mbi kriminalitetin të cilat merren, në njërën anë, nga burimet zyrtare (policia, prokuroria, gjykatat, institucionet për zbatimin e sanksioneve penale) dhe në anën tjetër, nga burimet dhe studimet shkencore me të cilat synohet të arrihet deri te vlerësimi i numrit të errët të kriminalitetit në vendin dhe kohën e caktuar. 2.1. Metodat kriminologjike sipas karakterit të të dhënave Para se të shpjegojmë metodat sipas natyrës së të dhënave do të fokusohemi në disa aspekte themelore të të kuptuarit, njohja e të cilave paraqet supozimet e domosdoshme për fillimin e hulumtimeve kriminologjike. Kriminaliteti është numri i regjistruar i veprave penale 16
  • 17.
    në një venddhe në një kohë të caktuar, kurse koeficienti i kriminalitetit paraqet indeksin e veprave të regjistruara penale të pjesëtuar me numrin e popullsisë «së aftë» në pikëpamje kriminale në 100.000 banorë. Në dhjetë vjetët e fundit, kriminologjia i ka përsosur mjaftë mirë instrumentet e saj hulumtuese. Kjo disiplinë në këtë periudhë pa dyshim ka fituar numër shumë të madh kriminalistësh, sociologësh, psikologësh, pedagogësh dhe juristësh dhe i ka imponuar problemet e veta si diskurs primar i hulumtimit të shoqërisë moderne. Kjo për fat të keq paraqet edhe sfidën më të madhe dhe segmentin më të domosdoshëm të shkencave shoqërore në shekullin XXI. Arsimimi dhe aftësimi për hulumtime në fushën e analizës dhe sintezës të ashtuquajtur ”dukuri (pa) sigurie”, paraqet gurthemelin për studimet kriminologjike sot. Duke pasur parasysh punën në shërbim të zbatimit të ligjit, paraqet ”vetëm shkronjë të zezë në letër” për udhëheqësit në to, nëse harrohet ose shpërfillet arsimimi dhe aftësimi për të hulumtuar, i cili mund të kontribuojë së paku: - të kuptuarit dhe analizën kritike të rezultateve të hulumtimit; - qëllimet që edhe vet të hulumtojmë në mënyrë që t’i kontribuojmë punës më efikase të organeve të kontrollit formal social; - shfrytëzimin e rezultateve të hulumtimit me rastin e nxjerrjes së vendimeve (gjë që në realitet për fat të keq nuk është ashtu as madje 1% të rasteve. Logjika e hulumtimit kriminalistik sipas Gasinit, pasqyrohet përmes të ashtuquajturit ideal i hulumtimit kriminologjik, kurse i tillë është hulumtimi eksplikativ. Ky lloj hulumtimi ofron njohuri “absolute” për dukurinë të cilën e hulumtojmë përmes analizës së etiologjisë së dukurisë dhe të gjitha ligjshmërive të cilat i përkasin asaj dukurie. Të gjitha hulumtimet tjera paraqesin pjesën e eksplikacionit dhe praktikisht janë pjesë përbërëse të hulumtimeve eksplikative. Me hulumtimet eksplikative janë të lidhura edhe hulumtimet: • DESKRIPTIVE - me të cilat përshkruhet dukuria, por nuk shpjegohet ajo; • STRUKTURALE - me të cilat studiohet përbërja e objektit apo dukurisë; • PREDIKTIVE - e cila përdoret për parashikimin e zhvillimit të 17
  • 18.
    mëtejmë të dukurisësë hulumtuar; • EKSPLORATIVE - e cila përdoret si metodë provuese apo pilot- hulumtim; Si dhe: • PANELI - me të cilin verifikohen rezultatet që janë arritur nga hulumtimet e mëhershme; • METODOLOGJIKE - të cilat shërbejnë për vërtetimin e validitetit të ndonjë veprimi para se të aplikohet. Kriminologjia bashkëkohore sipas llojit të të dhënave që i hulumton dhe metodave që i zbaton, mund të ndahet njëkohësisht në: a)kriminologji kualitative dhe b)kuantitative. Kriminologjia kuantitative zhvillon analizën sintetike kurse në kuadër të saj edhe “statistikën e lidhjeve” (ang. Statistics of assotiation), e cila vërteton relacionet ndërmjet dy dukurive të ndryshueshme (p.sh. dukurive paralele të përcjelljes së koeficientit të korrelacionit ndërmjet kriminalitetit dhe standardit të jetesës, punësimit, nivelit të arsimimit e të ngjashme). Në anën tjetër me hulumtimet nga fusha e kriminologjisë kualitative, deri te objekti i hulumtimit, arrihet më së shpeshti me anë të të ashtuquajturës snow ball method. Në hulumtimet kriminologjike të dhënat të cilat hulumtohen mund të jenë: individuale dhe shoqërore; të mëhershme apo të tashme dhe primare apo sekondare. 2.2. Metodat e përfundimit (epilogu i hulumtimeve kriminologjike) Metodat e përfundimit apo konstatimit të cilat zakonisht përdorën jo vetëm në kriminologji por edhe në shkencat tjera janë: deduksioni dhe induksioni, analogjia, analiza dhe sinteza, abstraksioni dhe intuicioni si dhe përfundimi sipas probabilitetit. Përfundimi me anë të deduksionit vlen nëse dëshmojmë se një dukuri vlen për çdo masë të njëjtë në çdo kohë dhe kështu themi se ajo dukuri vlen edhe për çdo rast tjetër individual. Nëse ndonjë dukuri (kriminalitet) e hulumtojmë përmes disa prizmave të saj (fenomenologjike), dhe përfundojmë se krejt çka vlen për një rast (pak a shumë) vlen edhe për grupin e sjelljeve të tilla në tërësi, kjo është mënyra induktive të hulumtimit. 18
  • 19.
    Përfundimi sipas analogjisë,kryesisht, është mënyra më e shpeshtë e përfundimit, prandaj për këtë fakt është edhe “mysafiri më i shpeshtë i kriminologjisë” dhe rezulton nga proporcionaliteti i vetive të përbashkëta të vërejtura të një dukurie m ç’rast shkohet nga e veçanta te e veçanta. Analiza përbëhet nga zbërthimi real (objektiv) i elementeve të ndonjë dukurie duke ia shtuar të ashtuquajturin zbërthim ideor (subjektiv), në mënyrë që të njihet kauzaliteti i dukurisë dhe i pjesëve të saj përbërëse. Ndërkaq sinteza paraqet metodën analitike - sintetike të hulumtimit me të cilën elementet përbërëse të një dukurie globalizohen dhe konsiderohen si tërësi unike. Abstraksioni paraqet veprim ideor të ndarjes së të përbashkëtës, esenciales dhe të përgjithshmes duke e flakur njëherazi, te disa dukuri, individualen dhe të parëndësishmen. Në anën tjetër, intuicioni paraqet veti mendore të hulumtimit, talentin e saj i cili zakonisht është në proporcion të drejtpërdrejt me përvojën hulumtuese (numrin e tentimeve), të cilat sjellin deri te zgjidhja e problemit “rrugës së shkurt” pa e ditur “rrugën përmes së cilës është zgjidhur tërë kjo”. Përfundimi sipas probabilitetit është një veprim shumë i varur nga hipotezat dhe qëllimet tona të hulumtimit. 3. Zhvillimi i kriminologjisë Në zhvillimin e kriminologjisë si disiplinë e posaçme shkencore kanë lënë gjurmët dhe kontributin e tyre të madh shumë personalitete të njohura të kësaj fushe. Këtu ne do t’i përmendim tri personalitetet më të shquara, të cilët në mënyrë specifike i kanë kontribuuar zhvillimit të kësaj shkence me studimet e tyre për kriminalitetin dhe trajtimin e tij. Cessare Beccaria, me veprën “Dei Delitti Delle Pene“ (1764.), ka shënuar një periudhë të madhe dhe i ka dhënë kontribut të fuqishëm paraqitjes dhe zhvillimit të këtij drejtimi, i cili në literaturën kriminologjike por edhe në atë penale-juridike është i njohur si Shkollë Klasike. Personaliteti tjetër është Paul Topinard, i cili në veprën e tij „Antropologjia“ (1879), për herë të parë përmendi emrin kriminologji, me ç'rast edhe na paraqitet kjo fushë shkencore si sferë e veçantë. 19
  • 20.
    Dhe pikërisht nëkëtë drejtim edhe Raffaele Garofalo, e ka botuar veprën me titull „Kriminologjia“ (1885), me të cilën fillon një periudhë krejtësisht e re me të gjitha karakteristikat e saj në pikëpamje të shpjegimit dhe qasjes ndaj kriminalitetit, si dhe një periudhë me detyra të definuara rishtazi të cilat kjo shkencë i merr në zinxhirin e shkencave tjera që merren me dukurinë e krimit si fenomen individual, gjegjësisht me kriminalitetin si dukuri masive. Debatet e para shkencore lidhur me shkaqet e kriminalitetit paraqiten në fund të shekullit XIX. Mirëpo, megjithatë në atë periudhë rolin dominues në shpjegimin e këtyre dukurive e kishin përfaqësuesit e Shkollës Klasike. Shkolla Klasike, siç është e njohur mirë, ka lindur me aplikimin e parimeve të Revolucionit Borgjez Francez, në fushën e legjislacionit penal, kurse shpjegimet e veta i bazon ekskluzivisht në interpretimet dogmatike të veprës penale: ndëshkim dhe ligjit Pra, në fenomenet ligjore. Një qasje e tillë nuk dha rezultate të rëndësishme, sidomos gjatë shekullit të XIX, prandaj shoqëria e atëhershme e përfshirë nga vala e furishme e Revolucionit Industrial dhe zhvillimit të komunikimeve, u ballafaqua me një ngritje të theksuar të kriminalitetit. Mos efikasiteti i sistemit në reagimet ndaj sjelljeve kriminale, gjithnjë e më tepër, e shtyri Shkollën Klasike që të propozojë metoda dhe qasje të reja në përgjithësi në aspektin e trajtimit të këtij fenomeni negativ shoqëror. Zhvillimit pozitivist të kriminologjisë një shtytje të rëndësishme asokohe i dha edhe zhvillimi i gjithëmbarshëm i disiplinave të ndryshme të shkencave natyrore dhe shoqërore. Kurse në këtë drejtim, sidomos, kontributin më të madh e dha aplikimi i metodës së hulumtimit empirik në shkencat shoqërore. Është mirë e njohur se metodat pozitiviste aplikimin e vet të parë e gjeten në shkencat natyrore si: fizikë, kimi, biologji, duke i gjetur shumë shpejtë përkrahësit e tyre edhe në radhët e sociologëve. Me qëllim të një vështrimi më të qartë të zhvillimit të kriminologjisë si sferë e posaçme shkencore, këtë segment do ta trajtojmë me rastin e shpjegimit të karakteristikave të zhvillimit në të ashtuquajturën periudhë parashkencore; periudhë shkencore apo periudhë të kriminologjisë pozitiviste. 20
  • 21.
    3.1. Periudha parashkencore. Kriminologëttradicionalisht pajtohen se fusha e tyre si shkencë ka lindur në shekullin e XVIII, kur Cessare Beccaria, themeloi shkollën të cilën ne e njohim si Shkollë Klasike e kriminologjisë. Mirëpo, nëse shikojmë se çfarë kanë thënë disa mendimtarë shumë më herët për krimin, atëherë duhet edhe ta rishqyrtojmë këtë qëndrim. T’i kthehemi p.sh. për një çast tezës: ”Fëmijët e dëshirojnë bollëkun. Ata kanë qëndrim të keq, i shpërfillin të vjetrit. Ata u kundërvihen prindërve të tyre duke llomotitur para se të socializohen... dhe i tiranizojnë mësuesit e tyre...”, e cila mund të pasqyrojë përshkrimin e parë modern të delikuencës së të miturve të cilin e ka vënë në pah Sokrati para afër 2300. vjetësh, 470-399. p.e.s, (Adler et al. 1991. fq. 57). Ndonëse shpesh pranohet se kriminologjia bashkëkohore është zhvilluar kryesisht pas themelimit të Shkollës Klasike, ekziston një varg dokumentesh për kriminalitetin, (shkaqet, format, trajtimi i tij, etj.) nga periudhat e mëhershme të cilat në mënyrë të konsiderueshme i kanë kontribuar zhvillimit të gjithëmbarshëm të kësaj shkence. Nëse shikojmë në retrospektivë të historisë do të vërejmë se filozofët dhe mendimtarët si Sokrati, Platoni dhe Aristoteli kanë dhënë mendime të rëndësishme lidhur me këtë fenomen, madje disa ide që ata qysh atëherë i kanë plasuar, e kanë gjetur vendin e tyre në shkencën tonë edhe në ditët e sotme. Sidomos janë të rëndësishme ato ide të cilat kanë të bëjnë me shkaqet e lindjes së krimit, për të cilat lirisht mund të themi se si të tilla janë ndërtuar dhe plotësuar ndër shekuj deri në ditët e sotme. Për këtë arsye këtu edhe ne do të fokusohemi në shkrimet e kësaj fushe nga kohërat e mëhershme të civilizimit të cilat përmenden më së shpeshti, duke i trajtuar ato më hollësisht në kapitullin: “Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik dhe humanist mbi kriminalitetin”. 3.1.1. Periudha e mendimit të përgjithshëm filozofik-humanist mbi kriminalitetin Hamurabi ka qenë një sundimtar i cili ka vdekur në vitin 1750. p.e.s.4 Ky sundimtar biblik është i njohur si autor i Kodit i cili ishte shkruar në shtylla të larta 2,25 metra. Ky Kod përmbante 282 nene, kurse si 4 Mbreti i Babilonisë i cili ika shkruar ligjet e shteteve të vjetra Sumerit dhe Mesapotamisë. 21
  • 22.
    qëllim themelor nëtë theksohej mbrojtja e sistemit shoqëror përmes pengimit të dhunës së më të fuqishmëve mbi ata më të dobëtit (me çka është theksuar parimi i së drejtës). Për kriminelët kanë qenë të parapara dënime të ashpra, siç ishe dënimi me vdekje, prerja e ekstremiteteve, djegia me hekur të skuqur, dëbimi, kurse ky kod ka dhënë edhe shpjegimet lidhur me shkaqet e krimit, gjegjësisht lidhur me dhunën e keqe të kryerësve e cila është e domosdoshme të ndëshkohet për tu shmangur hakmarrja, gjegjësisht për t’iu siguruar satisfaksioni viktimës. Kësaj kategorie të fundit, gjegjësisht viktimave gjithashtu u është kushtuar një vëmendje e rëndësishme dhe është e njohur se ky Kod, i është kushtuar viktima, sepse dispozitat e tij kanë obliguar edhe kompensimin e dëmit të shkaktuar me vepër penale. Platoni,5 (428-347 p.e.s) pohonte se kriminaliteti është shprehje e përbuzjes e cila rezulton nga natyra njerëzore, kurse për dënimin pohonte se ai e ka preventivën si funksion themelor. Ky, në masën më të madhe, njihet si themeltar i individualizmit për shkak të tezës së tij të njohur sipas së cilës ”krimi është pasojë e faktorëve të brendshëm, për çka dënimin duhet përshtatur gjendjes psikike të kryerësit konkret të tij”. Aristoteli6 (384-322 p.e.s) i ka klasifikuar ligjet në ligje natyrale dhe artificiale. Sipas tij ligjet natyrale duhet t'i mbrojnë vlerat universale, të pranuara. Ndërsa me ligje artificiale duhet të krijohet barazia dhe drejtësia. Sipas tezës së tij “njeriu nuk do të bëhej kriminel sikur ta kuptonte se nga vepra penale ka më tepër dëm sesa dobi“. Ky merret si themeltar i utilitarizmit në fushën e luftimit të krimit, sepse si shkaktar themelor të krimit e thekson çoroditjen morale të individit në kushte të caktuara të jetës shoqërore. Ciceroni7 (106-43 p.e.s.), si një nga shkaqet kryesore të krimit e konsideronte mosndëshkimin e tij. Prandaj, ai insistonte në dënim të pashmangshëm, duke potencuar nivelin e lartë të përgjegjësisë së të gjitha strukturave të bashkësisë, të ngarkuara për zbatim të ligjit. Seneka8 (viti 4 p.e.s- 65 pas. e. s). Është e njohur thënia e tij: 5 Filozof i vjetër i Shtetit të Athinës, nxënës i Sokratit dhe mësues i Aristotelit. 6 Një nga filozofët më të mëdhenj të Athinës së lashtë, nxënës i Platonit, kurse mësues i prijësit ushtarak, të famshmit Aleksandër i madh (Alexander the Great). 7 Marcus Tullius Cicero, senator i njohur i shtetit të Romës së Vjetër. 8 Lucius Annaeus Seneca, senator dhe filozof i njohur romak. 22
  • 23.
    „Meqenëse krimi ështëshprehje e gabimit të individit, si qëllim kryesor i dënimit duhet të jetë përmirësimi“. Për këtë arsye, ky mund të konsiderohet si njëri nga pionierët e mendimit resocializues si qëllim kyç i aplikimit të sanksionit penal. Periudha e mesjetës9 shënon një pikëpamje pothuaj krejtësisht të ndryshme ndaj studimit dhe interpretimit të shoqërisë dhe dukurive që e rrethojnë njeriun në raport me mendimet e njohura dhe të shkruara të periudhave të mëhershme. Në atë periudhë rolin dominues edhe në këtë segment të jetës njerëzore e kishin institucionet religjioze. Në pikëpamje të studimit të kriminalitetit dhe krimit si dhe të trajtimit të gjithëmbarshëm të krimit dhe hulumtimit të tij, gjykimit dhe ndëshkimit të tij, në literaturën kriminalistike mund të hasen një varg karakteristikash të kësaj periudhe. Më të rëndësishmet nga këto janë: të gjitha idetë për kriminalitetin e periudhës së mëhershme plotësisht u flakën dhe u harruan; nuk ekzistojnë ligje të shkruara nga ajo periudhë; në atë periudhë mbrohej interesi i shtetit dhe sundimtarit, religjioni, morali, personaliteti dhe prona; dominonte juridiksioni i kishës, zbatimi i të drejtës kanonike; hipertrofia e inkriminimit religjioz; pabarazia para gjykatës; inkuizicioni; zbatimi i dënimeve të mizore. Ky segment në zhvillimin e studimit njerëzor të krimit dhe reagimi lidhur me këtë është i rëndësishëm në masën më të madhe sepse asokohe pikërisht Shkolla Klasike paraqitet si reaguese e fuqishme ndaj këtij sistemi. Në literaturën kriminologjike shënohen disa teza nga jeta e dy autoriteteve teologjike të asaj periudhe: Shën Augustinit dhe Toma Akuinit. Shën Augustini10, (354-430). Është e njohur vepra e tij “Mbi Shtetin e Zotit” (Drejtësia Hyjnore). Ai konsideron dhe angazhohet për dënimin dhe shpërblimin si qëllime të ndëshkimit për krimin e kryer. I kundërvihet dënimit me vdekje duke pohuar se kryesi me anë të këtij dënimi lirohet nga vuajtja të cilën ai me krim e ka “merituar”. Shën Toma Akuini (Thomas Acuinas)11 (1225-1274). Është e njohur vepra e tij me titull “Summa Theologica”. Ky ndër të tjera, është 9 Zakonisht përfshinë periudhën kohore prej shek.V p.e.s., e shënuar me rënien e Perandorisë Romake të Perëndimit, e deri në fund të shek. XVIII, gjegjësisht revolucioneve borgjeze në Evropë. 10 Saint Augustine , njëri ndër shenjtërit më të famshëm të kohës së vjetër i kishës katolike.. 11 Saint Thomas Aquinas , teolog Italian i njohur si Doctor of the Church. 23
  • 24.
    angazhohet për njëtë drejtë ndëshkimore relative, pra për ndëshkimin e veprave të cilat rrezikojnë shoqërinë njerëzore dhe të cilat për këtë fakt janë të drejtuara kundër vullnetit të zotit. Periudha e gjatë e inercionit dhe e asfiksisë intelektuale e shekujve të mesjetës e cila edhe mendimin kriminologjik e mbylli në suazat e ngushta të rezonimit mistik dhe tradicional, nxiti vërshimin e vërtetë të filozofisë dhe shpërthimin e aktivitetit të filozofëve dhe shkencëtarëve që në fillim të shekullit të XVI. Prandaj, shumë ide përparimtare mbi humanizimin e legjislacionit penal u manifestuan qysh në kohën e sistemit shoqëror feudal për të vazhduar në kontinuitet me punimet e filozofëve progresiv të mëvonshëm dhe të juristëve, empiristëve, racionalistëve e shumë mendimtarëve tjerë shoqëror, të ndryshëm, të shekullit XVII-XVIII, (Mllagjenoviq, 1982, fq. 49). Kështu, Karzovi, në Gjermani propozoi aplikimin e metodave empirike në të drejtën penale, kurse në anën tjetër, Ejro, në Francë, thekson idetë përparimtare për të drejtën procedurale më efikase, ndërkaq Mateus, në Holandë, angazhohet për aplikimin e metodave sintetike ligjore në të drejtën penale. Në këtë periudhë drejtohen edhe kritikat e para në llogari të ”glosatorit”12 në Itali. Madje nga inspirimi me idetë e reja përparimtare, në Rusi më 1648. nxirret përmbledhja e re e ligjore e quajtur ”Depozitimi”. Për themelimin dhe të bazuarit e shkollës klasike dhe për nismën e gjithëmbarshme të ndryshimeve që u kurorëzuan në fillim të shekullit XVIII dhe në fund të shekullit XIX me revolucionet borgjeze në Evropë meritat më të mëdha u përkasin punimeve dhe studimeve të plejadës së filozofëve dhe mendimtarëve të asaj kohe. Në vazhdim të tekstit do të vejmë në pah personalitetet e shquara të cilat kanë lënë gjurmët më të thella në zhvillimin jo vetëm të kriminologjisë, por edhe të shkencave shoqërore dhe penale-juridike në përgjithësi. Tomas Mori (1478-1535). Është autor i “Utopisë” së njohur. Konsiderohet si njëri ndër themeluesit e etiologjisë kriminale, sepse ai duke studiuar rrethanat ekonomike në Angli, u përpoq t’i konstatojë shkaqet e veprave penale kundër pasurisë. Gjithashtu i prirë nga humanizmi ky propozoi shndërrimin e dënimit me vdekje, në dënim me punë të detyrueshme. Pra, kërkonte që dënimi t’i kontribuonte 12 Glosatorët, interpretuesit e kodit fetar-"Kanonit” 24
  • 25.
    qëllimit të përmirësimittë kryerësit të veprës, me çka zë fill ideja e dënimit «privim nga liria». (Ignjatoviq 2005. fq. 149). Ky është përfaqësues i madh i tezës se ”shkaqet e kriminalitetit gjenden në shoqëri”, prandaj angazhohet për zbutjen e sistemit të ndëshkimit. Frensis Bekoni (Francis Bacon) (1478 – 1535). Ky propozon reformën e sistemit, deri te e cila do të arrihej me studimin e sistemit shtetëror, me ç’rast qëllimi kryesor do të ishte vendosja e një drejtësie të tillë prej së cilës shoqëria do të kishte dobi. Hugo Grotius (1583-1645). Ky është personalitet shumë i rëndësishëm në zhvillimin e mendimit kriminologjik, kurse me teoritë u angazhua për vendosjen e masës së arsyeshme të sanksionimit duke propozuar që dënimi të formohet ashtu që të ndikojë në përmirësimin e fajtorit. Është përfaqësues i teorisë së të drejtës natyrore, sipas së cilës prioritet shoqëror do të ishte mbrojtja penalo-juridike e të drejtave të mirënjohura, në mesin e të cilave nuk llogaritet e drejta e besimit (ana teologjike), me çka ai kritikoi rolin dhe “rëndësinë” e institucioneve religjioze dhe atë jo vetëm në sistemin penalo-juridik, por edhe në sistemin shtetëror në përgjithësi. Thomas Hobbes (1588-1679). Është materialist i njohur anglez dhe filozof politik. Ky është angazhuar për një sistem kundër torturës, kundër zbatimit të dënimit masiv me vdekje dhe kritikonte disproporcionin midis peshës së dënimit dhe peshës së veprës penale. Angazhohej për ligje të ashpra, të cilat do ta mbanin rendin në shoqëri dhe do të hartoheshin nga individët “egoist”. Xhon Lloku (John Locke, 1632-1704). Është filozof dhe empirist anglez i cili konsideronte se dija themelore buron nga përvoja duke theksuar se vetëm ligji mund të jetë bazë për ndëshkim. Ai pohonte se të gjithë qytetarët janë të barabartë para ligjit dhe se duhet të ekzistojë proporcionaliteti midis peshës së veprës penale dhe llojit apo masës së dënimit. Karl Monteskie (Charle Montesquieu, 1689-1755). Është filozof politik francez dhe protagonist i idesë së ndarjes së pushtetit ekzekutiv nga gjyqësori dhe legjislativi. Është i njohur me veprën e tij “Fryma e Ligjit”, në të cilën kritikon arbitraritetin gjyqësor të ligjvënësit. 25
  • 26.
    Gjithashtu ky ishteangazhuar për humanizimin e procedurës penale dhe ishte kundër dënimit mizor, kundër formalizmit dhe abstraksionit të ligjit penal. Ky kërkonte që “ligji penal duhet të jetë në frymën e specifikave historike, shoqërore, dhe specifikave tjera të vendit”. Francois Voltaire (1694 - 1788). Ishte shkrimtar francez që iu kundërvu legjislacionit absolutist penal feudal, mostolerancës dhe skëterrës religjioze. Krahas kësaj ky u angazhua fuqishëm për individualizimin e ndëshkimit dhe për përshtatjen e tij prirjeve të fajtorit të cilat ai i ka manifestuar me rastin e kryerjes së veprës kriminale. Zhan Zhak Russo (Jean-Jacques Rousseau, 1712 - 1778). Është filozof dhe shkrimtar francez, idetë e të cilit e inspiruan Revolucionin Borgjez Francez. Është autor i veprës së njohur ”Mbi Kontratën Shoqërore”. Idetë e veta mbi kontratën shoqërore, (të qytetarëve dhe shtetit), i shfaq përmes tezës: - çdo njeri ka të drejtë të mbrohet nga çdo sulm; - individi heq dorë nga e drejta e mbrojtjes në dobi të bashkësisë; - shoqëria/shteti e ka të drejtën e represionit (merr përgjegjësinë për të), duke aplikuar dënimet ndaj kryesve të veprave penale. Immanuel Kant (1727-1804) dhe Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 - 1831). Këta dy filozof gjerman janë përfaqësues të rrymës reaksionare të cilët theksojnë se dënimi duhet ta ketë funksionin e dhunës dhe se ky duhet të jetë qëllim i tij; se me ndëshkim vendoset sistemi i çrregulluar moral (p.sh. për veprat penale të vrasjes propozojnë dënimin me vdekje; për dhunim propozojnë kastrimin, etj.) Cesare Beccaria (1738 - 1794). Ky iluminist italian në veprën e tij të njohur “Dei Delitti e Delle Pene“, kritikon ashpër arbitraritetin e gjyqtarëve të atëhershëm dhe angazhohet për afirmimin e të drejtave individuale të njeriut në sferën e legjislacionit penal, duke kritikuar njëherazi edhe aplikimin masiv të dënimit me vdekje dhe dënimit të fëmijëve dhe të sëmurëve psikik. 26
  • 27.
    Esej, para sëgjithash i është përkushtuar zgjidhjes së çështjeve politike dhe kriminale. Beccaria krahas kërkesës për respektimin e ligjshmërisë (“çdo qytetarë duhet të njoftohet për fajësinë dhe pafajësinë e vet”, paraqitet kundër të drejtës së gjykatës për ta interpretuar kuptimin e dispozitës dhe shfrytëzimin e analogjisë). Ky ka shqyrtuar dhe legjitimitetin e normave të së drejtës penale me ç’rast thotë: “As ai i cili është kompetent për nxjerrjen e tyre në këtë aspekt nuk duhet të jetë plotësisht i lirë. Vullneti i tij duhet të jetë i kufizuar me arsyeshmërinë etike të normave”. Ligjet duhet të bazohen në moral, gjegjësisht në përshtatjen e natyrës biologjike të njeriut dhe instinktit të tij për të qenë i lirë me kërkesat e jetës shoqërore. (Ignjatoviq, 2005. fq. 150). Përveç kësaj, ky ka theksuar se dënimet duhet të jenë të dobishme dhe t’i plotësojnë kushtet si vijon: domosdoshmëria; proporcionaliteti; zbatimi pa përjashtim; urgjenca; shqiptimi publik; karakteri personal. Ky është marrë edhe me shkaqet e krimit, preventivën e dënimit, llojet e dënimeve ligjore-krimianle dhe me tipologjinë e krimit. Anselm Foeurbach (1775-1833). Është i njohur si themelues i Teorisë mbi qëllimin e dënimit/ preventiva e përgjithshme me detyrim psikik. Është autor edhe i parimit themelor penal-juridik ”Nullum Crimen Nulla Poena Sine Lege” i cili ka lindur si sintezë e punimeve të pararendësve të tij: (Platon, Aristotel, Grotius, Beccaria) pra, si sintezë e idesë mbi theksin e rëndësisë së detyrimit psikik si element themelor i ndëshkimit. 3.1.2. Shkolla Klasike Të menduarit sistematik mbi krimin dhe mënyrat e luftimit të tij fillon me Shkollën Klasike. Ajo paraqet formën e parë adekuate apo sistemin e të menduarit kriminologjik për, mu sikurse hebraishtja, greqishtja dhe latinishtja që shënojnë gjuhët klasike, sepse me to edhe fillon të shprehurit e të gjitha kategorive të mendimeve abstrakte. Nga aspekti i klasifikimit të orientimeve teorike në shkencat penale, kjo Shkollë, më parë do të ishte penale-juridike se sa shkollë kriminologjike. Mirëpo, edhe përkundër asaj që nuk merret në mënyrë eksplicite me shkaqet dhe format e paraqitura të sjelljes kriminale, në kriminologji duhet të flitet për Shkollën Klasike sepse ajo ka krijuar supozimet për zhvillimin e kësaj shkence (Ignjatoviq,2005,fq..149-150). 27
  • 28.
    Nga fundi ishekullit XVIII deri në gjysmën e shek. XIX, shkenca e të drejtës penale zhvillohet në një sistem krejtësisht logjik dhe të rrumbullakuar, të njohur me emrin Shkolla Klasike e të drejtës penale. Sipas saj, të drejtat e njeriut dhe të qytetarit janë në plan të parë të të gjitha preokupimeve të shkencës penale-juridike. Me fjalë tjera, Shkolla Klasike e të Drejtës Penale ka lindur në procesin e luftës për mbrojtje të ligjshmërisë dhe personalitetit, gjë që në të vërtetë, kjo e përfaqësonte përmbajtjen e Programit Politik të Revolucionit Borgjez Francez (Mllagjenoviq, 1982, fq. 53). Me Revolucionin Borgjez francez u proklamuan tri parime kyçe në organizimin e bashkësisë shtetërore, të cilat ishin: a) ligjshmëria; b) liria; c) barazia. E inspiruar nga ky parim, më 26.08.1789, u lind edhe e ashtuquajtura “Deklaratë mbi të Drejtat e Njeriut dhe Qytetarit”, përmbajtja themelore e së cilës ishte: - përgjegjësia nuk mund të shtrihet në bindjet e individit; - me ligj rregullohen vetëm sanksionet e nevojshme dhe të domosdoshme; - ndëshkimi po, por vetëm sipas ligjit; - dënimi të jetë proporcional me peshën e veprës; - të gjithë qytetarët janë të barabartë në aspektin e ndëshkimit dhe të mbrojtjes; - individualizimi i dënimit; - dënimi me vdekje pa torturë. Shkolla klasike në pjesën më të madhe të saj ishte reaksion ndaj të “drejtës penale feudale”, ndërsa ishte e orientuar sidomos në ndryshimet e disa negacioneve të kësaj periudhe siç ishin: - mosekzistimi i ligjit të shkruar penal; - arbitrariteti i pakufizuar i gjykatës; - pabarazia para gjykatës; - numri i madh i inkriminimeve religjioze; - ngushtimi i kornizës ligjore të aplikimit të dënimit me vdekje; - ndarja e kishës nga shteti; 28
  • 29.
    - aplikimi idënimeve mizore. Tezat kyçe të Shkollës Klasike ishin: • të gjithë njerëzit,(prandaj edhe kriminelët), zgjedhin lirisht rrugën e vet midis konformizmit dhe kriminalitetit, varësisht nga ajo se cila rrugë besojnë ata do t'iu sjell më tepër fitim; • Kryesit e veprave penale nuk janë viktima të rrethit të tyre; • Kryesit e veprave penale nuk janë të pafuqishëm dhe në ta nuk ndikojnë fuqitë mbinatyrore; • Çdo vepër penale është pasojë e vullnetit të lirë sepse është kryer me vetëdije, kurse motivi ka qenë i kushtëzuar, para së gjithash, me parimin e dhembjes dhe kënaqësisë. Sistemi i ri juridiko-penal i instaluar me Shkollën Klasike ka pasur ligjet e ndara në dy pjesë: 1) Pjesa e dënimeve (e përgjithshme); dhe 2) Pjesa e veprave penale dhe dënimeve (e posaçme). Një sistemim i ngjashëm njihet edhe te ligjet bashkëkohore penale. Legjislacioni i ri penal gjithashtu karakterizohet me norma të cilat udhëzojnë në ndëshkim human; parashihet regjimi i ri ndëshkues për të mitur, pastaj parashihen dispozitat mbi përgjegjësinë penale të bashkëpjesëmarrësve. Në ligje penale është themeluar instituti i përgjegjësisë penale, kurse veprat me paramendim dhe me pahir janë futur në pjesë të posaçme të ligjit penal. Vepra penale dhe dënimi, konsiderohen ekskluzivisht si fenomene juridike, kurse gjykata është ekskluzivisht e kufizuar, pra që të shqiptojë dënimin rreptësisht sipas ligjit. Në frymën e humanizimit të gjithëmbarshëm të marrëdhënieve midis njerëzve, në shtetet e reja borgjeze, Shkolla Klasike përpiqej që, me intervenime konkrete në legjislacionin penal, ta humanizojë politikën ndëshkimore. Kështu ajo e futi sistemin e dënimeve fikse, i cili parashihte dënime të njëjta për kryesit e veprave të njëjte penale, me të cilat përcaktohej përgjegjësia e njëjtë penale përmes aplikimit të postulatit indeterminues mbi vullnetin e lirë të barabartë me rastin e kryerjes së veprës penale. Krahas kësaj, hiqet (abrogohet) dënimi trupor (torturimi), kurse korniza ligjore për zbatimin e dënimit me 29
  • 30.
    vdekje ngushtohet nëmënyrë drastike. Zbatimi i dënimit me vdekje reduktohet vetëm në disa forma, kurse paralelisht, për herë të parë futet dënimi «heqje lirie». Para përcaktimit të dënimit, gjykata obligohet që dënimin ta shqiptojë në përputhje me natyrën e veprës së kryer penale, kurse barazia me rastin e shqiptimit të dënimit paraqitet si imperativ themelor, jo vetëm i gjykatës, por edhe i politikës së tërësishme të luftimit të kriminalitetit. Dënimet janë të parapara vetëm me ligj, kurse parashihen edhe dispozitat të cilat obligojnë për shqiptimin publik të dënimit, edhe në vendin e kryerjes së veprës penale. Politika ndëshkimore e Shkollës Klasike definohet me postulatin:”dënimi shqiptohet për shkak të gabimit e jo me qëllim që të mos gabohet”, gjegjësisht qëllimi i dënimit është i dyfishtë dhe ka të bëjë me: a) hakmarrja - nga aspekti i atij që ndëshkon; b) vuajtja e dënimit- nga aspekti i atij që dënohet. Në analizat e mëvonshme janë konstatuar edhe shumë lëshime dhe zemërime ndaj studimeve dhe praktikave të instituteve ligjore të Shkollës Klasike, kurse ndër to më të rëndësishmet ishin: paraqitja e veprave penale dhe dënimeve ekskluzivisht si fenomene juridike; fajtori ekzistonte jashtë realitetit në supozimet metafizike mbi veprat penale dhe ndëshkimet- harrohet personaliteti i fajtorit; përmes studimit mbi”vullnetin e lirë” plotësisht harrohen shkaqet që e shkaktojnë kriminalitetin; represioni ndëshkues është bazë në luftën kriminalo-politike për pengimin e kriminalitetit; karakteri shoqëror i kriminalitetit ka munguar plotësisht; nuk ekzistojnë parakushtet për hulumtimin shkencor të kriminalitetit. Është me rëndësi që këtu të theksohet roli dhe përmbajtjet themelore të drejtimit i cili paraqitet si përpjekje për tejkalimin e mangësive të Shkollës Klasike. Fjala është për të ashtuquajturën Shkollë Neoklasike, e cila u lind nën presionin e shoqërisë për shkak të mosefektivitetit të Shkollës Klasike në luftimin e kriminalitetit, nga njëra anë, dhe rezultateve gjithnjë më të rëndësishme të hulumtimeve shkencore nga fushat tjera të cilat tregonin se kriminaliteti si dukuri masive, gjegjësisht sjellja kriminale si fenomen individual nuk mund të shpjegoheshin me studime identerministe për vullnetin e lirë absolut si forcë lëvizëse themelore e aktiviteteve njerëzore, në anën tjetër. Në 30
  • 31.
    vazhdim të tekstit,do tu kushtojmë vëmendje të posaçme në kapitullin në vijim këtyre studimeve empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale. Shkolla Klasike gradualisht largohet nga zgjidhjet dogmatike dhe metafizike të shkollës klasike, por edhe matej e ruan indeterminizmin. Duke ju falënderuar kësaj shkallëzohet edhe përgjegjësia penale: përgjegjësia; përgjegjësia e zvogëluar, dhe përgjegjësia e plotë. Në të drejtën penale për herë të parë përmendet instituti: tentim, bashkëpjesëmarrje, rrethanë, kurse karakteristikë negative është këtu se ky sistem i të peshuarit të vullnetit të lirë karakterizohet si abstrakt dhe joreal. 3.2. Periudha pozitiviste e kriminologjisë Zhvillimi i kriminologjisë në dritën e studimit pozitivist të njeriut, sjelljes së tij dhe rrethit të tij, gjegjësisht lidhjeve shkak-pasojë, të cilat krijohen midis tyre e hap pjesën më të rëndësishme të zhvillimit të kësaj shkence në periudhën më të re kohore. Hulumtimet e kriminalitetit dhe sjelljes kriminale në metoda empirike i kontribuojnë krijimit të shumë drejtimeve, orientimeve dhe shkollave në etiologjinë e kriminalitetit. Shkolla pozitiviste e kriminologjisë supozon se sjellja njerëzore është e kushtëzuar (determinuar nga forcat të cilat janë jashtë kontrollit të individit ( individual), me ç’rast ekziston mundësia e përcaktimit të këtyre faktorëve. Përkundër studimit të kriminologjisë klasike e cila paraqitet pa hulumtime shkencore duke thënë se njerëzit me vetëdije e zgjedhin kryerjen e krimit, përfaqësuesit e kriminologjisë pozitiviste konsiderojnë se sjellja kriminale është rezultat i ndikimit të faktorëve biologjik, psikologjik, sociologjik. (Adler et al. 1991. fq 58). Paraqitjes dhe zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji i kanë kontribuar kushtet dhe rrethanat e ndryshme, mirëpo dy rrethana, gjithsesi i kanë kontribuar këtij trendi në mënyrë të posaçme. Rezultatet e studimeve të hershme empirike tregojnë për sjelljen e determinuar njerëzore-faktorët e ndryshëm ekzogjen dhe endogjen, në njërën anë, si dhe atë se problemi i kriminalitetit është problem gjithnjë e më i rëndësishëm, gjë që tregon për mosefikasitetin e politikës aktuale të luftimit të kriminalitetit të Shkollës dominante Klasike. Ky kapitull do të shpjegohet edhe përmes analizës së 31
  • 32.
    kushteve themelore historiketë zhvillimit të drejtimit pozitivist në kriminologji, si dhe fokusimit në përmbajtjen dhe rëndësinë të cilën e kanë lënë studimet e hershme empirike të kriminalitetit dhe sjelljes kriminale dhe do të paraqiten thekse esenciale të punës studimore të përfaqësuesve të shquar, themelues të pozitivizmit në kriminologji. Që në fillim të këtij kapitulli e konsiderojmë të rëndësishëm t’i cekim pikat më të rëndësishme të kontributit të pozitivizmit në kriminologji, siç janë: reaksioni në shkollën klasike, teoritë e reja mbi shkaqet e sjelljes kriminale, aplikimi i metodës pozitiviste në hulumtimin e kriminalitetit, orientimi kah kryesi i veprës penale dhe koncepti i ri i politikës ndëshkimore. 3.2.1 Rrethanat historike të zhvillimit pozitivizmit në kriminologji Kushtet e zhvillimit të shkollave kriminologjike në frymën e pozitivizmit mund të kërkohen në aspekte shumë të ndryshme, para së gjithash në ato historike, shoqërore, juridike e gjithsesi edhe shkencore. Të gjitha këto janë të drejtuara në qëllimin që asokohe parashtrohej para kriminologëve dhe ka të bëjnë me ndriçimin e problemit të kriminalitetit në përgjithësi, zbulimin e shkaqeve të sjelljes kriminale dhe gjetjen e mjeteve më adekuate për parandalimin e kriminalitetit. Sipas Mllagjenoviqit (1982), rrethanat e zhvillimit pozitivist në kriminologji në masën më të madhe mund të gjenden në kërkimin e rrugëve të reja për shërim nga sistemi brutal juridik i mesjetës, pastaj në rritjen e kriminalitetit i cili kërkon reformën e legjislacionit penal. Krahas këtyre të cekurave duhet theksuar edhe rëndësinë e paraqitjes së parakushteve shkencore për hulumtimin e kriminalitetit në bazë të studimeve të para statistikore, sociologjike, antropologjike, biologjike dhe psikologjike, si dhe futjes së metodës pozitiviste në shkencat shoqërore. “Shkaqet e kriminalitetit janë të thella dhe komplekse, sepse legjislacioni penal, i drejtuar në eliminimin e pasojave por jo edhe të shkaqeve, nuk ka mundur të ketë sukses në zvogëlimin e intensitetit të kriminalitetit”. Rritja e kriminalitetit shpjegohet me ndikimin e shumë faktorëve. Ndër këta faktorë, theksohet rëndësia e faktorit shoqëror (shtimi i popullsisë, zhvillimi i qyteteve, migracioni, zbulimet e mëdha shkencore dhe teknologjike, shtimi i lidhjeve të komunikacionit); 32
  • 33.
    faktori social, (grumbullimii masave dhe mungesa e kujdesit social), dhe faktorët juridik (zhvillimi rapid i komunikimit juridik, reglementimi i degëve të jetës juridike - paraqitja e një varg veprash të reja penale). 3.2.2 Studimet e hershme empirike të sjelljes kriminale dhe kriminalitetit Fundi i shek. XVIII dhe fillimi i shek. XIX shënojnë rilindjen dhe zhvillimin e shkencave shoqërore dhe atyre natyrore, kurse në bazë të metodës shkencore - pozitiviste e cila mbështetet në studimin e fakteve të cilat janë të kapshme për ne, pra të perceptimit sistematik dhe dhënies së rezultateve shkencërisht të bazuara - konstatimeve në bazë të të dhënave ekzakte. Rol të posaçëm në këtë proces ka pasur sidomos Auguste Comte, 1798-1857, i cili me veprën e tij “Course de philosophie pozitive”, 1830. Ai preferon aplikimin e metodave moderne të shkencave fizike në hulumtimin dhe interpretimin e fenomeneve sociologjike. Fusha e re “Fizika Shoqërore” paralajmëron pikërisht aplikimin e metodave shkencore për studimin e dukurive shoqërore si një sociologji pararendëse e caktuar. Në anën tjetër, Charles Darvin, 1809-1882, me veprën e tij ”revolucionare” mbi revolucionin e llojit “origin of spieces” e nxitë një zhvillim të pa frenuar të shkencave natyrore të cilat për lëndë të studimit e patën qenien njerëzore dhe, përkundër studimeve mbi njeriun asokohe ai i jep bazën biologjizmit, psikologjizmit, antropologjizmit, psikiatrizmit, etj. që me hulumtime t’i kontribuojnë zhvillimit të këtyre disiplinave shkencore. Gjithashtu kjo periudhë karakterizohet edhe me shtimin enorm të kriminalitetit, i cili vë në pyetje konceptin e politikës kriminale të Shkollës Klasike. Për mësimin e këtij fenomeni negativ shoqëror, kontribut të rëndësishëm dha zhvillimi i statistikës. Kjo periudhë karakterizohet edhe me regjistrimet e para të popullsisë në SHBA, Angli, dhe Francë. Këto regjistrime, ndër të tjera, ofruan të dhënat për masën, dinamikën dhe strukturën e kriminalitetit në tërësinë e tij. Për studimin e këtyre rezultateve meritë të posaçme kanë dy ekspert të statistikës Adolphe Quételet (1796-1874) me veprën e tij Phisique sociale ou essai sur le développement des facultes de l’homme (1835) dhe André Michel Guerry (1802-1866) me veprën e tij „ Essai sur la 33
  • 34.
    statistique morale dela France (1833). Guerry studioi marrëdhëniet midis gjinive dhe moshave dhe i krahasoi ato me kriminalitetin, me ç’rast konstatoi se grupet e moshave të caktuara kryejnë vepra të njëjta penale dhe se kryesisht vepra të caktuara penale kryejnë edhe meshkujt edhe femrat. Sipas Adlerit (1991), Guerry, me studimin e tij të pavarur për lidhjet midis disa faktorëve me statistikën kriminale, siç janë varfëria, mosha, gjinia, raca, dhe kushtet klimatike, konstaton se shoqëria vendos për sjelljen kriminale e jo kryerësi i veprës kriminale me vendimin individual. (sikurse edhe Queteleti, vërejtje e autorit), Mllagjenoviqi, (1982) thekson se Guerry është marrë edhe me klasifikimin e kriminalitetit në disa pjesë të Francës, me ç’rast ka konstatuar se kushtet ekonomike të jetës janë faktor vendimtar në shkaktimin e veprave penale kundër pasurisë. Këto vepra penale më së shpeshti ndodhin në provincat më të pasura franceze të cilat dallohen pikërisht për nga shtresimi i qartë në bazë ekonomike, kurse në to më së tepërmi jeton popullsia e varfër. Pikërisht për shkak të këtyre konstatimeve, Guerry së bashku me Queteletin, konsiderohet themelues i të ashtuquajturës Shkollë Hartografike. Siç u theksua, Adolphe Quetelet, me rezultatet e hulumtimit të tij, apostrofonte rëndësinë e faktorëve të caktuar të cilët në një masë më të vogël apo më të madhe ndikojnë në kryerjen e veprave penale. Siç thekson edhe Adler (1991). Adolphe Quetelet, konstaton se kriminalitetin e karakterizon ligjshmëria e caktuar në shfaqjen e tij në shoqëri dhe nëse nuk ka çrregullime të mëdha shoqërore siç janë, fatkeqësitë elementare apo luftërat, shumë mirë mund të kontrollohet masa, struktura dhe dinamika e tij. Ky specialist statistikor belg, konstatimet e veta i bazon në analizat e kriminalitetit në Francë, Belgjikë, dhe Holandë, dhe ato kryesisht i quan indikator të të ashtuquajturës “statistikë morale”. Klasa sunduese qytetare e asaj kohe ballafaqohet me këto rezultate dhe detyrohet t’u kundërvihet përpjekjeve për të gjetur përgjigje në pyetjet: Përse kriminaliteti po shtohet? dhe Cilët janë arsyet vendimtare? Meqenëse, për shkak të sjelljes njerëzore në përgjithësi, tashmë popullsitë e caktuara i kishin themeluar shkencat natyrore, ndodhi që të zhvillohet edhe Teoria e Determinimit Biologjik dhe Psikologjik të Krimit. 34
  • 35.
    Krahas karakteristikave tëcekura, periudhën e përmendur e karakterizon edhe industrializimi i shpejtë i shoqërisë, dinamika dhe intensiteti i së cilës kushtëzojnë vendosjen e sistemit të ri të vlerave shoqërore. Ignjatoviq (1997) këtë e vë në pah si periudhë në të cilën brenda shoqërisë qytetare krijohen korporata të fuqishme ekonomike të cilat synojnë përfshirjen jo vetëm të tregjeve kombëtare por edhe ndërkombëtare. Idetë e konkurrencës dhe mundësive të barabarta për të gjithë i zëvendësoi teza për dominim dhe për nevojën e qartë dhe dallimin gjithnjë e më të madh në shoqëri të cilin e arsyetojnë dallimet natyrore midis njerëzve. Si pasojë e këtyre përpjekjeve shfaqet edhe qëndrimi mbi krimin si vepër e individit jo normal patologjik. Me shpejtësi asokohe rritet interesimi për këto hulumtime biologjike, mjekësore, dhe psikologjike, të cilat a priori nisen nga konstatimi se delinkuentët edhe sipas konstatimit bio-psikologjik dallojnë nga jo- delinkuentët (Ignjatoviq 2005, fq. 159). Në anën tjetër Adleri (1991) i thekson se dallimet metafizike duke thënë se shikuar historikisht, karakteristikat dhe pamjet fizike të individëve kanë qenë edhe bazë e shpalljes së të tillëve si të prirur për negativitete. Dokumentet e para të shkruara me të cilat paralajmërohet kjo lidhje e pamjen fizike të individit, janë shembulli i filozofit grek, Sokratit, i cili formën e zverkut dhe vijat e fytyrës i ndërlidh me prirjen për alkool dhe brutalitet. Në mësimet në vijim do të flasim për tezën mbi kontributin individual të studiuesve më markant të cilët për objekt studimi kanë pasur mostrat e sjelljes kriminale, kurse krimin e kanë lidhur për konstitucionin trupor. Giambaptista della Porta (1535-1615), në veprën e tij „The human phisiognomy“, (1586), trajton marrëdhëniet e sjelljes njerëzore në bazë të vijave të fytyrës së disa personave. Ai prirjen e caktuar të karaktereve të ndryshme e shpjegon në bazë të raportit dhe renditjes së pjesëve të ndryshme të fytyrës. Në të vërtetë ai p.sh. hajnat i përshkruan si persona me gojë të madhe dhe me shikim të vrazhdët. Në studimin e tij, ai e themelon Fizionominë si disiplinë e cila për disa shekuj më vonë do të aktualizohet në kërkimin e lidhjeve midis karakteristikave fizike dhe sjelljes devijante. 35
  • 36.
    Johan Kaspar Lavater(1741-1801), teolog zviceran, autor i veprës “Les fragments physiognomiques“, (1775), gjithashtu i analizon tezat fizionomike të pararendësit të tij. Ai përpiqet, me anë të krahasimit, të dëshmojë ngjashmëritë e kokave të njerëzve, (sidomos delinkuentëve), me kokat e shtazëve të ndryshme dhe në këtë mënyrë i shënon tiparet e karaktereve të tyre. Ky gjithashtu konsiderohet edhe pararendës i një disipline tjetër të ngjashme - Frenologjisë, përmes së cilës gjithashtu bëhen përpjekje për studimin e sjelljes kriminale përmes formës dhe strukturës së trurit të njeriut. Millutinoviqi, (1988), në punimin e tij “Lavatera” thekson se njerëzit zhvillojnë aksione të këtilla apo të atilla pozitive apo negative, varësisht nga karakteri dhe struktura e trurit të tyre. Ai thotë se në pjesë të ndryshme të trurit janë të vendosura aftësitë (prirjet) e ndryshme të cilat shfaqen përmes ”vijave” të zverkut dhe manifestimeve të ngjashme fizike. Franz Josef Gall (1758-1828), në veprën „ The Anatomy and Physiology of the Nervous System in General, and of the Brain in Particular, (1791), dhe Johan Kaspar Spurzheim (1776-1832), duke u mbështetur në punimin e Lavaterit nga fusha e frenologjisë, hulumtojnë mundësinë e lidhjes së prirjes psikologjike me format e ndryshme të zverkut. Studimi i tyre gjithashtu mbështetet nga Charles Caldwell (1772-1853), i cili ka hulumtuar vartësinë e sjelljes njerëzore nga sistemimi i qelizave trunore. Këto studime në atë periudhë nuk kanë treguar bazueshmëri shkencore dhe merita e tyre më e madhe mund tu përshkruhet ideve të cilat kanë vënë në pah punimet e hulumtuesve të mëvonshëm. Henry Maudsley (1835-1918), autor i veprës „Responsibility in Mental Disease (1874), sikurse edhe pararendësi i tij James Cowels Prichard (1768-1842), autor i veprës „ A Tretise on Insanity and other Disorders Affecting the Mind“, si përfaqësues i teorisë psikiatrike, dhe psiko-patologjike, thekson sikurse edhe Horvatiq, (1981), se shkaqet e sjelljeve devijante gjenden në psiken e njeriut e cila në ato raste ka karakteristikat patologjike. Mirëpo edhe gjendja e shëndoshë psikike mund të jetë shkaktare e devijimit me rastin e anomalive të mëdha të parimeve morale të individëve, e cila e nxitë “marrëzinë morale” ndonëse me atë rast personat e tillë mund të jenë edhe shumë inteligjent. 36
  • 37.
    Mllagjenoviq, (1982), theksonse gjendjet e tilla quhen zona të mesme në evolucionin e çrregullimit shoqëror, kurse i karakterizon mungesa e ndjenjës morale e cila rezulton me shfaqjen e ndjenjave të caktuara të çoroditura ose me instinkte të theksuara të ulëta. Pikërisht kjo karakteristikë është vendimtare për karakterizimin si psikozë kriminale, shfaqja e të cilit në të shumtën e rasteve varet nga kushtet e jashtme të jetesës. Pohimi se të gjithë kriminelet karakterizohen me këtë hasi në kundërshtime të mëdha dhe ndikoi në paqëndrueshmërinë e kësaj teorie. Jean Etienne Dominique Esquirol, me veprën e tij „ Mental maladies“: A treatise of insanity (1845), me Phillipe Pinela, autor i veprës „A Tretise of Insanity „(1806) dhe Isaac Raya (1807-1881), me veprën „The Medical Jurisprudence on Insanity“ (1838), gjithashtu kanë shpjeguar sjelljen kriminale përmes psikologjisë së fajtorit. Edhe këta studiues janë fokusuar në problemin e marrëzisë morale. Termin “marrëzi morale” e ka definuar Pineli, në studimin e tij në të cilin përfundon se midis 20 dhe 60 % të të burgosurve në burgjet shtetërore vuajnë nga ndonjë formë e çrregullimit shoqëror. Adleri më 1991. thekson më tutje se Ray, ka qenë psikiatri i parë forenzik në Amerikë, i cili është interesuar për aplikimin e psikiatrisë në drejtësi. Në veprën e tij ky angazhohet për shtrirjen e përmbajtjes dhe ndikimin e institutit të përgjegjësisë penale. Esuirol në studimin e tij ka trajtuar nocionin monomani. Ndërkaq, Mllagjenoviq, (1982), thekson se kjo gjendje mentale e rëndësishme për kriminalitetin, dallohet me disa instinkte të fuqishme dhe të pamposhtura të cilat personin e tillë thjesht e shtynë në kryerje të veprave të caktuara penale. Çrregullimet janë të pranishme vetëm në fushën e vullnetit. Si shembuj të këtyre çrregullimeve përmendet prirja e manisë homicide-drejtë vrasjeve, mania suicide - prirja për vetëvrasje, piromania - prirja për ndezje, kleptomania - prirja për vjedhje, dipsomania - prirja për alkoolizëm dhe forma e sotme narkomania - prirja për mjete narkotike. 3.2.3. Përfaqësuesit e shquar të pozitivizmit në kriminologji Studimi intensiv i kriminalitetit daton që nga fillimi i shek. të kaluar, fillimisht nga individët të cilët sipas arsimit të tyre ishin nga radhët e biologëve, mjekëve, psikologëve dhe psikiatër, gjegjësisht nga specialistët disa fushave shkencore dhe të veprimtarive praktike. 37
  • 38.
    Kjo rrethanë ebarazisë profesionale, e cila është aktuale në pjesën më të madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuar vetvetiu hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëm të elementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen. (Millutinoviq, 1988., fq. 89). Kjo rrethanë kryesisht profesionale, e cila është aktuale në pjesën më të madhe të literaturës bashkëkohore kriminalistike, e ka orientuar vetvetiu edhe hulumtimin drejt vënies në pah të ndikimit të njëanshëm të elementeve biologjike, psikike dhe të faktorëve kriminogjen. (Millutinoviq, 1988., fq. 89). Krahas kontributit të dhënë në zhvillimin e etiologjisë së orientuar kriminale, pionierët e hulumtimit biologjik të rrënjëve të sjelljes kriminale, kanë rëndësi edhe për “provokimin” shkencor të studiuesve nga fushat tjera shkencore. Pikërisht ky fakt i kontribuon shfaqjes së qëndrimit kritik ndaj studimeve me orientim biologjik mbi determinimin e sjelljes devijante, duke iniciuar njëherazi edhe një varg ndërmarrjesh hulumtuese në fushën e etiologjisë së kriminalitetit, me ç’rast janë theksuar sidomos studimet e determinantëve sociologjik dhe psikologjik të sjelljes së njeriut. Rëndësia e përgjithshme e shfaqjes së hulumtimeve kriminologjike të orientuara në mënyrë pozitiviste qëndron në njohjen dhe pranimin e rëndësisë së të gjitha dimensioneve të etiologjisë së kriminalitetit, gjegjësisht, paraqitjes dhe zhvillimit të qasjes pluraliste me rastin e shpjegimit të rrethanave dhe shkaqeve të fenomenit kriminal. 3.2.3.1. Cesare Lombroso Cesare Lombroso, (1836-1909), ka filluar studimet në fakultetin e mjekësisë dhe është orientuar në fushën e psikiatrisë, me të cilën merret gjatë afatit të shërbimit ushtarak dhe gjatë përvojave të para universitare si profesor në Torino (Adler, 1991). Përvojën që e kishte fituar në një burg italian e kishte inspiruar të interesohet edhe për antropologji dhe pas publikimit të punimeve të tij shkencore kishte fituar titullin profesor i Antropologjisë Kriminale. Cesare Lombroso konsiderohet babai i kriminologjisë moderne. Merita e tij më e madhe qëndron në transformimin e kriminologjisë (“shkencës mbi krimin”) nga fusha e interpretimit filozofik dhe të lirë të veprës penale, në hulumtimin shkencor të shkaqeve të sjelljes kriminale. Me veprën e tij “L’uomo delinquente“, të publikuar në 38
  • 39.
    Milano më 1876dhe diç më vonë edhe me veprën „The Female Offender“,të publikuar në Londër më 1895 i bashkoi hulumtimet e deriatëhershme pozitiviste të krimit me pikëpamjen antropologjike, (sidomos hulumtimet fizionomike dhe frenologjike), teorinë e përmendur mbi evolucionin e llojit të Charles Darwinit dhe rregullat e aplikimit të metodës pozitiviste të Auguste Comtes në kriminologji. Ishte themelues i shkollës antropologjike e cila më vonë u zhvillua në shkollën italiane të pozitivizmit. Studimi i tij bazohet në aplikimin e eksperimenteve dhe hulumtimeve shkencore me qëllim të kërkimit të sqarimit të sjelljes kriminale, e cila deri atëherë ishte shpjeguar ekskluzivisht sipas konceptit abstrakt të vullnetit të lirë, i cili duke vendosur në qendër të vëmendje kryesin e veprës dhe duke interpretuar mënyrën e tij të sjelljes me arsyet biologjike, para së gjithash të natyrës antropologjike, ky formoi konceptin e tij të “kriminelit të lindur” (Horvatiq, 1981, fq. 32). Me hulumtimet e tij ka përfshi analizën e 383 kafkave të kriminelëve të vdekur dhe të 5907 kafkave të të burgosurve të gjallë. Pas sistemimit të të rezultateve me një vëmendje të madhe, e ka paraqitur teorinë e tij. Ky kriminelin e paraqet si „gabim të evolucionit“ ; “njeri parahistorik që ka bredhë në civilizim“; „moralisht të krisur“ (Ignjatoviq, 1997). Kriminelët, thotë ky, në pamjen e tyre fiziologjike kanë karakteristika të caktuara të cilat i dallojnë ata nda njerëzit tjerë. Këto karakteristika te ata kanë lindur në procesin e trashëgimit nga të parët e largët (atavizmi), kurse qëndrojnë në skicat e dukshme anatomike apo/ose fiziologjike të cilat janë shenja të para të zvetënimit dhe shkatërrimit shpirtëror të vlerave morale dhe i quan ata „Stigmë degjenerimi“. Këto të meta biologjike (të kriminelëve të lindur) shprehen në dy dimensione përmes vetive fizike (trupore), siç janë: koka e vogël, balli i hedhur prapa, sinuset ballore të theksuara, trashësia e eshtrave të kafkës, masat e eshtrave të mollëzave dhe tëmblave, nofullat e qitura, gavrat e syve të qitura, flokë të dredhura dhe jo të drejta, vesh të mëdhenj, dhëmbë të rrallë, ngjashmëri seksuale, nga njëra anë, gjegjësisht përmes vetive psikike, siç janë: mosndiesia relative e dhembjes, topitja e shqisave të prekjes, të pamit shumë të mirë, ndjenjat e ndrydhura, pjekuria e parakohshme fizike (seksuale), përtacia, mungesa e ndërgjegjes, indolenca e shfaqur nganjëherë si trimëri, e nganjëherë edhe si qyqar, lukth të madh, prirje për bixhoz dhe alkool, epshe të forta dhe të shkurtra-kalimtare, në anën tjetër. Ignjatoviq, më (1997) megjithatë thekson se në të vërtetë është 39
  • 40.
    vështirë ta gjeshnjeriun i cili do t’i kishte të gjitha këto karakteristika, mirëpo në teori edhe thuhet se probabiliteti i aktivitetit kriminal është drejtpërdrejt i lidhur për numrin e karakteristikave të tilla të gjetura. Krahas kriminelit të lindur, në tipologjinë e vet, ai thekson edhe katër grupe delikuentesh, siç janë: grupi epileptik, kriminelët e papërgjegjshëm (personat anormal), dhe krimineloidët të cilët pastaj i ndanë në fajtor të rastit dhe fajtor nga shprehia. Secili nga këto grupe i ka karakteristikat e veta të posaçme, por siç është përshkruar në teori. të shfaqurat në masë të vogël edhe ekskluzivisht të lindura. Kjo sidomos ka të bëjë me të papërgjegjshmit të cilët bëhen kriminel për shkak të ndryshimeve të caktuara në trurin e tyre, të cilat reflektohen më tutje në zvogëlimin e mundësisë së dallimit të mirës dhe të keqes dhe shprehjes së rrethanave të jashtme dhe situatave në rastin e fajtorëve të rastit dhe të atyre nga shprehia Përveç meritave të shumta, të cilat Lambrosin e renditin në radhët e themeltarëve të kriminologjisë moderne, kritikët megjithatë perceptojnë gabimet e caktuara në teorinë e tij.. Pikërisht këto kritika janë bazë e studimit sistematik të mëtejmë të shkaqeve të kriminalitetit. Mllagjenoviq (1982) thekson se gabimi themelor i teorisë së Lambrosit mbi kriminelin e lindur qëndron në supozimin a priori të tij të abnormalitetit biopsikik të të gjithë fajtorëve. Ndonëse me metodën pozitiviste (të vëzhgimit) ka konstatuar një varg të metash të një numër kriminelësh, ai megjithatë me metodën thjeshtë deduktive i ka përgjithësuar perceptimet e veta për të gjithë fajtorët. Ai nuk e zbatonte metodën krahasimtare dhe nuk e merr për objekt të hulumtimeve shkencore edhe të personave jokriminel, por bënë analiza ekskluzive vetëm brenda një pjese të popullatës kriminale. 3.2.3.2. Enrico Ferri Enrico Ferri (1856-1929), ndonëse nxënës i Lombrosit dhe profesor i drejtësisë, me veprën e tij „Sociologia criminale“, të botuar në Torino më 1884. ai e themeloi qasjen pluraliste në hulumtimin e etiologjisë së fenomenit kriminal. Ai pohon se shkaqet e sjelljes delikuente gjenden si në vet njeriun,ashtu edhe në mjedisin e tij shoqëror, gjegjësisht sjellja devijante është rezultat i veprimit të prirjeve antropologjike, biologjike dhe psikologjike të kriminelit, në njërën anë, së bashku me ndikimin e njëkohshëm të rrethit social, në anën tjetër. Pra, Ferri e ka bërë sintezën e të gjitha studimeve të deriatëhershme të shkaqeve dhe 40
  • 41.
    rrethanave të sjelljeskriminale dhe i ka unifikuar ato në një teori të përbashkët e cila bazohet në aspektet pluraliste të determinimit të sjelljes së njeriut. Faktorët të cilët shkaktojnë pjesëmarrjen më të madhe në sjelljen kriminale ai i ndanë më tutje në Individual antriopologjik, kozmik apo fizik dhe në faktorë social. Në tabelën në vijim është pasqyruar qasja e tij pluraliste e etiologjisë kriminale. Grupi i faktorëve Nëngrupet Faktorët kriminogjen Individuale Konstitucioni Anomalitë e zverkut, anomalitë e trurit, (antropologjike) organik anomalitë e sensibilitetit, anomalitë fizionomike Konstitucion Anomalitë e inteligjencës, anomalitë e psikik emocioneve, anomalitë e vetive personale Vetitë Raca, gjinia, mosha, gjendja martesore, personale profesioni, banimi, arsimimi, edukimi, vendbanimi, Kozmike (fizike) Klima, konfiguracioni i truallit, stina e vitit, variantet e temperaturës, shtypja atmosferike. Sociale Dendësia e banimit, gjendja e opinionit publik, religjioni, rregullimi i familjes, sistemi i edukimit, prodhimi industrial, alkoolizmi, orientimi ekonomik dhe politik, organizimi i administratës publike, sistemi i shëndetësisë së qytetarëve, sistemi i legjislacionit penal. Krahas etiologjisë kriminale, një vëmendje të madhe Ferri, i ka kushtuar edhe çështjes së fenomenologjisë kriminale dhe në këtë kuptim ai kriminalitetin e ka ndarë në vepra penale “mala in se”, dhe së bashku për të gjitha civilizimet me të cilat fyhen ndjenjat e përgjithshme të pranuara siç është morali, religjioni, patriotizmi etj. Grupin e dytë e përbëjnë veprat penale”mala prohibita”, apo kriminaliteti ligjor, gjegjësisht evolutiv. Në këtë grup ai radhit ato forma të sjelljes kriminale të cilat janë të drejtuara në rrezikimin e sigurisë së përgjithshme, të cilat në shoqëritë e caktuara dhe në kohë të caktuar konsiderohen forma ekonomike, politike dhe forma tjera të veprave penale. 41
  • 42.
    Ferri, gjithashtu hulumtimete tij i ka orientuar edhe në dimensionin tjetër të fenomenologjisë, gjegjësisht në kryesit e veprave penale. Ai fajtorët i ndanë në fajtorë endogjenë (të brendshëm), dhe fajtorë ekzogjenë (të jashtëm). Sistemimi i tij është i njohur me emrin pentagon, me ç’rast ai sistemimin e fajtorëve e bënë në: kriminel të lindur (deliquenti nati), kriminel të sëmurë psikik (deliquenti pazzi), delikuent të rastit (deliquenti d’occasione, delikuent nga shprehia (deliquenti abituali), dhe fajtorë nga pasioni (deliquenti per pasione). Duke pasur parasysh profesionin e tij të praktikantit, me ç’rast ishte pajisur me njohuri nga shkencat shoqërore, gjë që për dallim nga mësuesi i tij Lombrozo, ka qenë në pozitë që krahas zhvillimit të etiologjisë së kriminalitetit me faktorët social të bëjë një hap edhe në raport me politikën e luftimit të kriminalitetit. Në të vërtetë është i njohur sistemi i propozuar i tij i masave të mbrojtjes sociale, me të cilin ai përpiqet t’i kritikoj zgjidhjet të cilat në këtë sferë i përfaqësonte Shkolla klasike, gjegjësisht sistemin e reagimit ndaj krimit ekskluzivisht me anë të ndëshkimit, qëllimi i të cilit do të ishte ahmarrja dhe vuajtja, duke lënë pasdore njëkohësisht jo vetëm shkaqet e sjelljes kriminale por edhe trajtimin i cili do të duhej t’i kontribuonte përmirësimit të fajtorit. Esenca e konceptit të tij qëndron në tezën se, në raport me kontributin e madh të rrethit social në determinimin e sjelljes kriminale dhe njëkohësisht kritikës ndaj konceptit të ndëshkimit sipas doktrinës klasike, “... nëse sjellja e kryesit të veprës është plotësisht e përcaktuar nga faktorët e cekur, ai nuk mund të jetë moralisht i përgjegjshëm, as fajtorë, prandaj shoqëria nuk ka të drejtë ta ndëshkoi atë. Megjithatë meqenëse veprimi i tij është antisocial, shoqëria duhet të reagoj ndaj tij. Në këtë gjendje, sipas shoqërisë, të rrezikshme qëndron jo vetëm arsyeja e reagimit por edhe kriteri për zgjedhjen e sanksionit...”. Ky qëllimin e reagimit nuk e sheh në raport me të kaluarën dhe të tashmen (ndëshkimi për shkak të gabimit), por në raport me të ardhmen (ndëshkimi për të mos gabuar). Ai rëndësinë e ligjit penal e sheh në atë se para së gjithash duhet ta luan rolin e preventivës, ashtu që me metodën e detyrimit psikologjik ta pengoj pjesën ma të madhe të popullsisë që të mos kryej vepra penale. 42
  • 43.
    Në të vërtetë,Ferri, masën e përgjithshme të shoqërisë e ndan në dy kategori shumë të vogla, me ç’rast njëri grup do t’i kryente veprat penale gjithmonë, pa marrë parasysh sesa do të jenë ligjet e ashpra, gjegjësisht grupacioni tjetër i cili nuk do të kryente vepra penale edhe sikur të mos ekzistonin ligjet fare. Megjithatë sipas Ferrit, numri më i madh i njerëzve i takon grupit të madh i cili në zonën kriminale nuk hynë mu për shkak të frikës nga sanksionet. Sistemi i masave të mbrojtjes sociale, strukturohet përmes masës preventive (policore, apo indirekte-ante delictum), masave reparature (eliminimi i pasojave të dëmit penal). Masat represive (burgu, dëbimi, dënimi me të holla-post delictum), dhe masat eliminatore (për kriminelet më të rrezikshëm- eliminimi nga shoqëria). Vëmendje e posaçme duhet të drejtohet në zbatimin dhe zhvillimin e studimit mjekësor-psikologjik dhe social të personalitetit të delinkuentit, sidomos në fazën e shqiptimit dhe ekzekutimit të sanksionit, si dhe kontrollin gjyqësor mbi trajtimin në fazën penitensiare për të cilën do të duhej të ngarkohej pushteti gjyqësore. 3.2.3.3. Raffaele Garofalo Raffaele Garofalo (1852-1934), veprën e parë e ka botuar me titull ”Criminologia”, në Napoli më 1885. Garofalo gjithashtu ishte nxënësi i themeluesit të kriminologjisë moderne Lombrozos, por edhe ky sikurse Ferri, në studimin e tij gradualisht shkëputet nga filozofia e mësuesit të tij. Etiologjia e tij kriminale është karakteristike për nga interpretimi sipas të cilës kryesi i veprës penale ka pengesa morale të cilat e kanë bazën organike dhe barten me trashëgimi. Sipas Horvatiqit (1981), Garofalo përfaqëson konceptin e “kriminalitetit natyror” me të cilin rrezikohen ndjenjat themelore morale të solidaritetit dhe dinjitetit të cilat shërbejnë si bazë për jetën e përbashkët të njerëzve në grupin e tyre shoqërorë. Delinkuenti ka në qenien e tij të natyrës organike të metat të cilat shpjegohen si anomali morale, ose p.sh. moszhvillimi i ndjenjës së keqardhjes te vrasësit apo ndjenjës së nderit te hajni. Ky në kriminologji e fut nocionin rrezik i delinkuentit (temibilitet), dhe të drejtën e shoqërisë për tu mbrojtur nga rreziku i tillë, sikur nga dy bisha, ose nga fatkeqësia elementare me të gjitha mjetet, nga shërimi deri te eliminimi pa marrë parasysh fajësinë e kryesit të tillë. Garofalo, gjithashtu e ka përpunuar fenomenologjinë e fajtorit, dhe në radhët e përfaqësuesve më të rëndësishëm të kriminelëve i rëndit vrasësit, kriminelët violentë dhe hajnat. Siç është thënë tashmë krahas 43
  • 44.
    kriminalitetit natyror, veprattjera penale i radhit në kategorinë e kriminalitetit ligjor që janë veti e shoqërive të caktuara në periudhat e caktuara kohore. 3.2.3.4. Gabriel Tarde Gabriele Tarde (1843-1904), është njëri ndër përfaqësuesit e të ashtuquajturës Shkollë e Lionit e Rrethit Social. Ky ka botuar dy vepra të rëndësishme për kriminologjinë: “La criminalité comparée“,- Paris 1886 dhe „La philosophie pénale“-Lion 1890. ky shkencëtarë është i njohur për nga konflikti i ashpër shkencor me teorinë e Lombrozos, mbi determinimin biologjik të sjelljes devijante dhe kriminale, duke ju kundërvënë teorisë së tij me teorinë mbi determinimin social- psikologjik të sjelljes njerëzore, së këndejmi gjithsesi edhe sjelljes kriminale. Duke u nisur nga ligjshmëria e imitimit si bazë teorike për shpjegimin e dukurive shoqërore, Tarde, konsideron se sjellja në rastin e krimit manifestohet në formë të konfliktit të ndërsjellë, me shkrirjen dhe ndërrimin e trendit dhe shprehive-krimi paraqitet në fillim si trend i cili pastaj kalon në shprehi duke u zhvilluar kështu me tendencë të zgjerimit të vazhdueshëm nga më të lartat kah të ulëtat dhe nga më të ulëtat kah të lartat. Ky për ilustrim thekson se bredhja, dehja, helmimi, vrasja në të cilat dikur kanë pasur të “drejtë”vetëm baronët dhe mbretërit, tashti paraqiten në të gjitha radhët e popullsisë. Me këtë rast Tarde, thotë se kjo sjellje realizohet, përveç në raste të rralla, në formë të ndërrimit të trendëve nga njëri në tjetrin të cilat paraqiten në rastet kur vije deri tek konflikti i pikëpamjeve të ndryshme-vrasja me thikë zëvendësohet me vrasjen me pushkë. Mendimet e Tardes, patën ndikim të madh në disa shkrimtarë të mëvonshëm të cilët mendimin e tyre mbi kriminalitetin e bazonin në konceptin e tij. Ky koncept ndikoj sidomos në teoritë bashkëkohore sociologjike mbi kriminalizimin dhe në teorinë mbi sjelljen kriminale. Ky ndikim qartë erdhi në shprehje në teorinë e Sutherlandit “Teorinë e asociacionit diferencues”, dhe trajtimin e tij të delinkuentëve profesional në veprën “Hajni profesional”, si dhe në mendimin e shumë shkrimtarëve të tjerë nga fusha e kriminologjisë (Millutinoviq, 1988, fq.118-119). Edhe Tarde, vëmendje të rëndësishme i kushtoi studimit të prirjeve kriminale dhe fajtorëve profesional, kurse në veprat e tij në mënyrë shumë kritike është sjellë ndaj politikës së 44
  • 45.
    atëhershme ndëshkuese, reformënradikale të së cilës asokohe e mbështeste fortë dhe e nxiste. 3.2.3.5. A. Lacassagne Lacassagne (1834-1924), gjithashtu konsiderohet si njëri ndër themeluesit e Shkollës së Mjedisit Social, e cila paraqitet në Lion të Francës në fund të shek. XIX. Ky me profesion ishte mjek ligjor, dhe në fillim të punës së tij ishte mbrojtës i teorisë së Lombrozos mbi krimin (Mlladenoviq 1982). Mirëpo, pikëpamjet e veta mbi shkaqet e sjelljes kriminale së shpejti i orienton nga rëndësia individuale në rëndësinë prioritare të faktorëve shoqërorë. Bavcon 1966. thekson pohimet e Lacassagneut, sipas të cilave krimineli është produkt i mjedisit në të cilin jeton, e jo produkt i atavizmit. Është i njohur mendimi i tij se delinkuenti i ngjan bakteres e cila nuk mund të zhvillohet pa e pasur truallin e përshtatshëm, kurse ky “truall i përshtatshëm është rrethi social. Ndikimi i njerëzve në shoqëri i cili është bazë e përmbajtjes së rrethit apo mjedisit shoqërorë dhe i cili pasqyron karakterin e shoqërisë, është burimi themelor nga i cili lind kriminaliteti. Çdo shoqëri është specifike për nga marrëdhëniet e saj ekonomike, natyrore, morale, religjioze, dhe marrëdhëniet kulturore, dhe në bazë të strukturës së atyre marrëdhënieve lind edhe lloji gjegjës i kriminalitetit, karakteristik për atë shoqëri. Në këtë kontekst qëndron edhe deklarata e tij e njohur:”çdo shoqëri ka kriminalitet të atillë çfarë e meriton”. Teorinë e kriminelit të lindur e hedhë me pohimet se anomalitë të cilat janë gjetur te krimineli nuk janë specifikë vetëm për atë popullatë, por ato mund të gjenden edhe tek jo delinkuentët. Mirëpo, edhe pse gjenden te delinkuentët, lindja e tyre nuk mund të shpjegohet ekskluzivisht me teorinë e trashëgimit, por se ato janë rezultat edhe i rrethit social dhe kushteve në të cilat jeton ai personalitet. Këtu sidomos është menduar në ndikimin e ambientit-rrethit në bazën psikike të individit, e cila me marrëdhëniet e brendshme dhe rrethanat krijon truallin e përshtatshëm për lindjen dhe zhvillimin e krimit, pra përkundër Shkollës Antropologjike, si faktorë dominante për sjelljen kriminale, Lacassagne, potencon faktorët social, ndikimi i të cilëve në masën dhe strukturën e vet duhet të shikohet përmes të gjitha segmenteve të jetës sociale të një bashkësie. 45
  • 46.
    3.3. Zhvillimi ikriminologjisë në shekullin XX Qasja teorike hulumtimit ka për detyrë të caktoj vendin e rezultateve empirike të cilat duhen ta vërtetojnë atë si konfirmuese dhe të qëndrueshme në raport me problemin e analizuar. Kriminaliteti ka shumë variabilitete. Shumësia e variabile e cila ndikon në kriminalitet tregon se kriminaliteti është dukuri komplekse shoqërore që do të thotë se qasja hulumtimit të tij është e mundur nga një varg këndvështrimesh. Asnjë qasje nuk mjafton vetvetiu për ta definuar kriminalitetin në tërësinë e tij. Kriminaliteti është”fakt total shoqërorë”dhe përputhet me një varg “faktesh totale shoqërore”tjera. Ai është i shkaktuar nga shoqëria por edhe vetvetiu shkakton dukuri. Faktorët e jashtëm objektiv të shkaktimit nuk mjaftojnë për shpjegimin e kriminalitetit. Kriminaliteti gjithashtu nuk mund të shpjegohet vetëm me kriminelët. Fjala është për raportin e përgjithshëm dhe të veçantë, objektiv dhe subjektiv, privat dhe publik, për dy “shkallë të ligjshmërisë dhe çdo tentim që të paraqitet dukuria e shkallës më të lartë të shpjegohet me ligjshmëritë e rendit më të ulët, ose anasjelltas, domosdo çon drejtë dështimit”13. Në shekullin e XX, me fenomenologji më të pasur të realitetit shoqërorë, kriminaliteti është bartur në fushën e teorisë së konflikteve dhe kacafytjeve si dhe të problemeve sociale, madje në atë moment kur sociologjia ka pranuar konfliktin shoqërorë si atribut të vetin të përhershëm (Karl Marks, Georg Simmel, Lewis Coser). Këtë fakt, se kriminaliteti është dukuri përcjellëse e përhershme e shoqërisë dhe së këndejmi edhe dukuri normale shoqërore kishte konstatuar qysh në kohën e vet Emil Dyrkemi, prej nga edhe niset studimi i teorisë sociologjike mbi kriminalitetin. Dyrkemi thotë:” një vepër është kriminale atëherë kur dëmton gjendjet fortë të definuar të vetëdijes kolektive... ne nuk e gjykojmë ndonjë akt për shkak se është kriminal, por ajo është kriminal për shkak se ne e dënojmë..., ndjenja e çfarëdo qoftë prejardhje dhe fati, është ngulitur në të gjitha mendjet deri në një shkallë të caktuar, në forcën dhe qartësinë dhe çdo vepër e cila e dëmton një gjë të tillë është krim14. 13 Mladen Zvonareviq: "Socijalna psihologija", Školska knjiga, Zagreb, 1978. godine, fq. 751 14 Emile Durkheim: "Forms of social solidarity-Repressive Solutions and Mechanical Solidarity", 123-127 in selected Writings, ed. Cambridge University Press, editor Anthony Giddens, 1972 46
  • 47.
    Teoria e Dyrkemit,fuqishëm ndikoj në Shkollën Sociale Amerikane. Mabel A. Elliot, pohon se moment vendimtar për zhvillimin e kriminologjisë amerikane ka qenë mbajtja e Konferencës Nacionale për të Drejtën Penale dhe Kriminologjinë, në vitin 1909, në Fakultetin Juridik të Universitetit North Western në Chikago. Këtu ishin takuar për t’i zgjidhur problemet e grumbulluar të së drejtës dhe procedurës penale. Nga ajo konferencë lindi dhe u themelua Instituti Amerikan për të Drejtën Penale dhe Kriminologjinë. Deri në vitin 1917. janë përkthyer dy vepra kryesore nga kriminologjia evropiane, kurse në vitet e 20-ta kriminologjia amerikane bëhet e njohur përmes Edwin H. Sutherland, Kliford R. Shawa, Henri D. Mc Kay. Njëra ndër figurat sociologjike më të rëndësishme të asaj kohe është Robert E Park, i cili ishte lider ideor i Shkollës Urbane të Chikagos, nga e cila dolën autorët e lartpërmendur. Krahas teorisë së qytetit, çështjet kryesore për këtë shkollë ishin: kriminaliteti urban, grupet imigrante dhe problemet racore. Kjo shkollë, për një kohë ishte harruar, mirëpo tashti përsëri analizohet sepse problemet që ajo atëherë i ka trajtuar duket se vështirë mund të kontrollohen dhe të luftohen. Leon Radzinowicz, konsideron se filozofia kriminologjike amerikane deri në Luftën e II Botërore ka qenë në gjendje të imitimit të kriminologjisë evropiane, kurse gjatë viteve të 20-ta erdhi periudha e lulëzimit, ndërkaq pas Luftës së II Botërore, faza e konsolidimit dhe ekspansionit të vazhdueshëm. Kriminaliteti në kuptimin më të gjerë është kategori universale historike dhe botërore dhe është burim i përhershëm i interesimit të njerëzve për këtë dukuri. Thënë në mënyrë të vrazhdë interesimi për kriminalitetin është interesim për mënyrën e mbrojtjes shoqërore dhe mediale-publiciste dhe shkencore. Kriminaliteti është indikator i ndjeshëm dhe i rëndësishëm i gjendjes së shoqërisë, dhe këndi sociologjik i vështrimit shpreh aspektin shoqërorë dhe kushtëzimin e kriminalitetit, dhe dimensionin e tij socio-kulturorë dhe institucional, kurse fakti se shtresa e caktuar e njerëzve në pikëpamje sociale shprehet në kriminalitet, obligon sociologjinë që t’i analizojë elementet e societetit në vet esencën kriminale. 47
  • 48.
    Tabela br.1.2.1 OrientimetDominuese Teorike K. Marx M. Weber E. Durkheim Funksionaliz Orientimet Interaksionizmi mi Marksizmi Teoria e sistemit Teoria e sistemit Teoria e Marksizmi- Orientimi sistemit dhe Shkolla kriminologjia radikale fenomenologjik aksioni shoqëror Kriminaliteti Kriminalitetit Shkaqet e është gjendje e Shoqëria kapitaliste është kriminalitetit zgjedhur dhe funksional bëhet kulturë Programet e Aksioni Ndryshimet shoqërore përshtatjes shoqërorë në dhe konfiguracionet Mos-intervenimi sistemit, preventiven e institucionale të radikal ndryshimet në kriminalitetit shoqërisë sjellje Ndikimet e jashtme si faktorë të rëndësishëm teorik mund të renditen në disa grupe themelore: • ndikimet e shoqërisë globale janë shprehur më së miri në rregullativën ligjore që ka të bëjë me shkeljet penale dhe disa forma të tyre; • ndikimet që vijnë nga bashkësia lokale shoqërore; • ndikimet që reflektojnë grupet mikro-sociale (familja, farefisi, fqinjësia); • ndikimet e paparashikuara (trazirat politike dhe sociale, dezorganizimi, luftërat, e të ngjashme); • ndikimet që kanë të bëjnë me periudhën post-penale. Strukturën dhe zhvillimin e kriminologjisë në shek. XX, sistematikisht mund ta kuptojmë si kontinuitet të plotësimit të ndërsjellë. Në këtë kontekst dallohen: teoritë e presionit, teoritë e mbikëqyrjes, teoritë e konfliktit të klasave dhe kriminologjia radikale, teoritë e konfliktit të kulturave, teoritë e interaksionizmit simbolik, dhe kriminologjia feministe. Për të gjitha këto teori është bërë fjalë në këtë tekst, prandaj nuk ka nevojë që të bëhet rekapitullimi i bazës së tyre teorike, sepse nuk kemi hapësirë për një eksplikim të gjerë të kriminologjisë. 48
  • 49.
    Në literaturën recesivekriminologjike paraqitet edhe kriminologjia post moderne e cila sintetizon përvojat e kaluara teorike, dhe ballafaqohet edhe me sfidat e reja të globalizimit dhe kriminalitetit përcjellës. Janë hapur perspektiva të reja teorike dhe po krijohet rrjet i ri konceptesh ngjashëm me shoqëritë e rrezikut, kapitalin social, dhe kulturën globale. Faktet empirike siç është kriminaliteti ndërkombëtarë, shpërthimet e migracioneve legale dhe ilegale, kriminaliteti i organizuar, përhapja e shpejtë e dukurive sociopatologjike me të cilat ushqehet kriminaliteti, terrorizmi etj. konfirmojnë këto orientime si relevante në zhvillimin më të ri të kriminologjisë. 4. Teoritë sociologjike Opusi sociologjik në interpretimin kriminal dhe kriminalitetit përpiqet të ndriçoj aktorët në kuadër të presioneve të cilat formojnë dukurinë e njohur si të tillë. Mirëpo përgjigjet dhe dilemat nuk janë të thjeshta, ndonëse teoria përpiqet të organizoj ide të ndryshme për të njëjtën dukuri. Për teorinë psikologjike kriminaliteti është rezultante e veprimit të njerëzve normal të cilët kryejnë vepra anormale. Sociologjia mendon se rrethanat në të cilat gjendet individi mund të kenë karakter anormal ose që ato për nga natyra të jenë thjeshtë problematike. Rrethanat e caktuara të papërshtatshme dhe presionet thjesht mund të rezultojnë me shkallë më të lartë të kriminalitetit në raport me rrethanat tjera. Në perspektiven sociologjike shtrohet dilema: rrethanat e këqija vetvetiu a krijojnë kriminalitet, dhe nëse kjo është ashtu, a janë kriminelët përgjegjës për veprat e tyre gjithnjë përderisa të mos ndryshohen apo përmirësohen rrethanat e tilla? Natyrisht se është lehtë të përgjigjemi me “jo”, mirëpo në këtë është vështirë të besohet. Në sociologji veprimi i individit si veprim kriminal konsiderohet më pak i rëndësishëm, kurse fokusimi bëhet më tepër në faktin e shikimit të rrethanave si kriminale, pastaj bëhen përpjekje që të vërehen trendët, organizimi grupor, struktura e vendeve/hapësirave/koha dhe logjika e sjelljes së aktorëve në hapësirë të caktuar. Në këtë kuptim këto përpjekje kanë rezultuar me konstrukte të shumta teorike si: „sick role“, „right guy“ dhe shumë të tjera. 49
  • 50.
    Sociologjia përpiqet tët’i shoh më gjerësisht modelet se si ndodh dhe zhvillohet kriminaliteti, por në një distancë të mjaftueshme nga individi dhe teoritë psikologjike në njërën anë dhe distancë të mjaftueshme nga teoritë e përgjithshme të shoqërisë dhe të përgjithësuara të cilat nuk arrijnë deri te fenomeni i kriminalitetit. Sociologjia klasike dhe përfaqësuesit e saj kryesor, kryesisht kanë menduar për kriminalitetin në kategoritë e vendeve, mbeturinave brenda teorive të mëdha, para së gjithash për shkak se kriminalitetin nuk e kanë konsideruar si gjendje kryesore të shoqërisë. Situata kryesore e shoqërisë për Marksin ishte kapitalizmi dhe lufta e klasave brenda shteteve klasike kapitaliste; për Dyrkemin, gjithashtu kjo ishte kapitalizmi, por si kalim nga bashkësia mekanike në bashkësinë organike dhe bashkësi industriale. Për Weberin gjithashtu kapitalizmi ishte situata kryesore shoqërore dhe proceset siç janë racionalizimi dhe burokratizimi i shoqërisë. Fokusi i interesimit të tyre ishin aktorët kryesor të ndryshimeve dhe krizat në rrethanat e atëhershme. Dihotomni, karakterin e klasave shoqërore, të pasurit dhe të varfrit për Marksin, shoqëria urbane dhe rurale, si mekanike dhe organike për Dyrkemin, klasa e mesme dhe sunduese për Weberin, krejt këto sociologjinë e kualifikuan si shkencë mbi gjendjet shoqërore, ndryshimet dhe krizat. Të gjitha observimet mbi kriminalitetin janë mbeturina të këtyre mendimeve apo pasoja të gjendjeve kryesore. Pra, kriminelet dhe kriminaliteti nuk janë shikuar si aktorë kryesor në skenën shoqërore, por vetëm si pasojë e situatave kryesore. Studimet sociologjike të kriminalitetit fillojnë me hedhjen e konceptit antropologjik të”kriminelit të lindur”. Cesaro Lombrozo, ndonëse përfaqësues i rrymës antropologjke- pozitiviste, hap diskutimin sociologjik për kriminalitetin me pyetjen:”çfarë ka në strukturën e sistemit social, i cili e parasheh llojin e veprave kriminale të cilat shfaqin në ato sisteme dhe mënyrën në të cilën veprat e tilla janë të përhapura brenda sistemit?” në përgjithësi fusha e diskutimit sociologjik të kriminalitetit është e preokupuar me strukturën e sistemit interaktive jo vetëm me personat dhe distribuimin dhe artikulimin e ngjarjeve brenda atyre sistemeve.15 15 Albert K. Cohen: "The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior" in "Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks 50
  • 51.
    Albert K. Coheni,ky përkufizim sociologjik i Cohenit lidhur me çështjen e kriminalitetit njëherazi na distancon nga disiplinat tjera që merren me kriminalitetin sikurse që edhe disiplinat tjera përpiqen të distancohen nga sociologjia. Edwin H. Sutherland, ka paraqitur tezën mbi asociacionin diferencues në procesin e shkaktimit të kriminalitetit, me pyetjen esenciale:”si njerëzit bëhen lloj i njerëzve të cilët kryejnë vepër kriminale?” Sutherland ka dhënë përgjigjen sociologjike; krimineli bëhet duke mësuar kriminalitetin nga kriminelët tjerë, i cili në të vërtetë është i afërt me konceptin psikologjik të mësimit, kurse psikologët janë përgjigjur se është në pyetje personaliteti. Psikologjia ka diskutime të mëdha lidhur me atë se ç’është personaliteti kriminal, sepse vetitë e personalitetit të kriminelit dhe jo kriminelit në numrin më të madh të faktorëve përputhen dhe është vështirë ta dallosh personalitetin kriminal nga ai jokriminel. Në këtë tekst e pranojmë përkufizimin e sjelljes devijante si burim për teorinë sociologjike të kriminalitetit”si sjellje që e dëmton të priturat e institucionalizuara, gjegjësisht të priturat të cilat janë të sistemuara dhe të njohura si legjitime brenda sistemit shoqërorë16. Ky përkufizim përcakton sjelljen devijante dhe kriminale në terminët e marrëdhënieve të veprimit ndaj të priturave të institucionalizuara, e jo në terminët e strukturës psikologjike të personalitetit. Gjendjet psikologjike”jo normale” janë gjendje vartësie (psikopatët, neurotikët, skizofrenët, etj.), të atyre personaliteteve nga gjendja psikologjike dhe nuk janë objekt i interesimit për sociologjinë e kriminalitetit. Personaliteti nuk është shumësi për sociologjinë, në të vërtetë masa e madhe e kriminalitetit ka të bëjë me popullsinë “normale”klinike e cila i shkel rregullat e institucionalizuara. Sociologjia e kriminalitetit është në lidhje të afërt me përvojat dhe konceptet e përpunuara të rrjetit të tillë. Teoritë mikro dhe makro- sociologjike nuk mund ta shpjegojnë në mënyrë të plotë dhe fleksibile kriminelin dhe kriminalitetin. Më të përdorurat janë teoritë e masës së mesme të cilat marrin në konsiderim përparësitë edhe të njërit edhe të tjetrit por janë të fokusuara në rrethana konkrete jetësore. Paradigmën të teorisë së masës së mesme (midle range theories), ka ofruar Robert K. Merton, në veprën e tij të shkurtë:”Mbi sociologjinë teorike”. 16 Albert K. Cohen teksti i përmendur 51
  • 52.
    Mertoni, teoritë epërgjithshme i quan teori totale ose “all inclusive theories”.ai thekson:”detyra jonë kryesore sot është që të zhvillojmë teori speciale të zbatueshme në kornizën e kufizuar konceptuale-p.sh. teoritë e sjelljes devijante, të pasojave të papranueshme të veprimeve të qëllimshme, të perceptimit social, të grupeve referente, të institucioneve shoqërore të ndërvarura- e jo që menjëherë të kërkojmë strukturën totale konceptuale e cila është adekuate për zhvillimin e këtyre dhe teorive tjera të masës së mesme. Teoria sociologjike, nëse dëshiron të zhvillohet në mënyrë të dukshme duhet ta vazhdojë punën në këto rrafshe të ndërlidhura: (1) Me zhvillimin e teorive speciale nga të cilat nxirren hipotezat që mund të analizohen në aspektin empirik; 2) Me zhvillimin e jo me zbulimin e papritur të skemës progresive të përgjithshme konceptuale e cila është adekuate për konsolidimin e grupit të teorive speciale.17 Ndonëse se studimi është shfaqur në nivelin e mesëm të zhvillimit të kriminologjisë, kjo ka paralajmëruar për një kujdes teorik në mënyrë që në studim ta shohim idenë që në hulumtime të mos shkojmë kah përgjithësimi i problemeve të analizuara, por të fokusohemi në diskursin e tyre konkret. Këtu hapet mundësia e hulumtimeve të zbatueshme aplikative dhe empirike, dhe e konstatimit të pozicionit moral të problemit (p.sh. a e shkakton e keqja të keqen). Kjo qasje në përgjithësi ka rezultuar me një varg teorish të rëndësishme të cilat janë të dobishme nga aspekti i idesë se problemi i kriminalitetit është i kuptueshëm nëse janë kuptuar situatat themelore dhe problemet e shoqërisë. Disa teori konsiderojnë se presioni mbi të arriturat e qëllimeve të caktuara kulturore, dhe shoqërinë është shkak i kriminalitetit dhe e kundërta, se kriminaliteti mund ta shtoj kohezionin shoqërorë. Janë të ndryshme mundësitë teorike dhe për to do të flasim në vijim të këtij teksti 17 Robert K. Merton : “O teorijskoj sociologiji”, CDD, Zagreb, Zagreb, 1979.fq. 56. 52
  • 53.
    4.1. Dezorganizimi Social Idejae qëndrueshmërisë sociale rezulton nga fakti se te shumica e anëtarëve në shoqëri ekziston konsensus i qartë për të mirën e përbashkët, kurse kjo e mirë e përbashkët matet me kategoritë e parashikimeve, qëndrueshmërinë dhe sigurinë e rrjedhave sociale për shumicën në shoqëri. Përkundër qëndrueshmërisë së shoqërisë, dezorganizimi social ka të bëjë me çarjet në unitetin e qëllimeve dhe sjell deri te një gjendje e pa balancuar e shoqërisë. Fjala është në këtë rast për dezorientimet në rastet e ndryshimit të kushteve të jetesës dhe shfaqjes së papërshtatshmërisë në kushtet e reja. Me këtë rast rrethi jetësor merr konfiguracion patologjik nga krupet të cilat nuk janë në gjendje t’i pranojnë kushtet e reja. Hans fon Hentig konsideron se: " me vet faktin që në periudha të tilla krimet kundër pasurisë dhe pronës marrin përmasa rrëqethëse me një shpejtësi rapide, tregon se diç nuk është në rregull me organizimin tonë kulturor ".18 Porsa të vihet në pyetje aftësia e individit për tu përshtatur, nën presionin e madh të ndryshimeve, ai lëshon pe nga një varg përgjigjesh alternative për gjendjen, duke përqafuar krimin. Prandaj Teoria e Dezintegrimit social, kriminalitetin e lidhë kryesisht me ndryshimet, kurse ndryshimet çojnë drejtë mendimit dhe vlerave të reja, të cilat pastaj sjellin diferencimet e grupeve shoqërore. Shoqëria është një arenë e hapur e konflikteve dhe pothuaj ekziston papajtueshmëri maksimale rreth qëllimeve dhe vlerave. “Po diskutuam për marrëdhëniet e çrregulluara në kuadër të familjes, grup-moshave, gjinive brenda grupeve të komuniteteve të gjëra profesionale, çrregullimi shoqëror është në një lidhe të caktuar me kriminalitetin. Dhe marrëdhëniet e tilla krijojnë frustrime, të cilat pastaj i krijojnë stimulimet për vepra penale ekonomike. Institucionet të cilat nuk iu përgjigjen më nevojave të njerëzve, i kontribuojnë mossuksesit të individit për ta definuar situatën në mënyrën e cila është e pranueshme për shoqërinë. Çrregullimi shoqëror i cili është përgjegjës për krimin, shkaktohet në mungesë të standardit sikurse në rastin e personave të cilët rriten në rrethet e “Sllumit”, apo nga përpjekjet e organizuara të gangsterëve 18 Hans fon Hentig: "Zločin uzroci i uslovi", Veselin Maslesha, Sarajevë, 1959. fq. 25 53
  • 54.
    rektorëve, politikanëve tëkorruptuar, dhe grupeve tjera antisociale, për t’i prishur institucionet shoqërore për qëllime egoiste të tyre”. 19 Dezintegrimin e shoqërisë mund ta paramendojmë njësoj, si pasojë dhe si shkak të kriminalitetit, gjegjësisht si një variabël të varur dhe të pavarur. Dr. Stanko Frank20 konsideron se dezorganizimi social është proces fizik, që do të thotë se shkatërrimit fizik i përgjigjet edhe shkatërrimi kulturor, (konflikti kulturor), duke tërhequr vërejtjen se kriminaliteti si asociacion e fiton njëfarë qëndrueshmërie. Ne e kemi pranuar përkufizimin e dezintegrimit social nga Roberta E. L. Farisa, sepse ky në mënyrë operacionale më së miri na e mbulon diskursin e paqëndrueshmërisë. Ky përkufizim është: „Dezintegrimi social është fundi i marrëdhënieve sociale midis anëtarëve të shoqërisë deri në shkallën e ngatërrimit me kryerjen e detyrave të pranueshme të grupit. Shkatërrimi i organizatës shoqërore, për ta arritur ndonjë qëllim, nuk nënkupton vetvetiu dezorganizimin, as që është faktor dezorganizues, sepse nëse rezulton nga rrethanat të cilat janë jashtë kontrollit, edhe nuk mund të konsiderohet fajësi e asnjë anëtari, shkatërrimi mund të jetë i pranuar edhe pa dobësimin e solidaritetit të grupit.“ 21 Farisi, krahas asaj që u tha në përkufizim, si simptome të përgjithshme të dezintegrimit në shoqëri përmend: 1. Formalizmin; 2. Elementet e mirënjohura të integrimit në shoqëri ndryshohen dhe imponohen vetitë dhe vlerat e reja si qendrore në sistemin e ri shoqëror, e të cilat me kohë e fitojnë rëndësinë e tyre mirënjohur. Shkatërrimi i vlerave të mirënjohura dhe të paprekshme i krijon rrugë dezorganizimit, (p.sh: shkatërrimi i RSFJ dhe krijimi i shteteve të reja nacionale); 19 Mejbl A. Eliot: "Zločin u savremenom društvu", Veselin Maslesha, Sarajevë, 1962.f q.. 316 20 Dr. Stanko Frank: "Teorija kaznenog prava", Školska knjiga“- Zagreb, 1955. fq.. 5 21 Robert E. L. Faris, Ibidem fq. .28-34. 54
  • 55.
    3. Individualiteti ishijeve dhe interesave; 4. Rrethin jetësor i cili thekson dhe pranon liritë e tepruara personale dhe të drejtat individuale, është terren i përshtatshëm për lulëzimin e dezintegrimit gjë që nuk është karakteristikë e shoqërive të qëndrueshme ; 5. Sjelljen hedoniste; 6. Vështirësitë semantike kanë të bëjnë me dallimet më të vogla dhe artificiale në të njëjtën përvojë gjuhësore në kuadër të popullatave heterogjene (profesione të ndryshme, kombe, etj.) dhe vet i potencojnë dallimet tashmë ekzistuese; 7. Pabesinë reciproke midis grupeve, dhe popujve dhe pamundësinë për të arritur qëllimet e përbashkëta; 8. Fenomenin e trazirave: në periudhat e dezintegrimeve të përgjithshme, njerëzit janë të vetëdijshëm për diç që vet nuk janë në gjendje ta definojnë. Jeta nuk zhvillohet në mënyrë të zakonshme, kurse sjellja shprehë nervozen në shoqëri, por nuk ndihmon zgjidhjen e problemeve. Lëvizjet e popullsisë janë të mëdha dhe ato lëvizje shkaktojnë iluzionin e përmirësimit të kualitetit të jetës. Farisi, më tutje e bënë dallimin midis dezintegrimit social dhe katastrofës. Katastrofa, mund të ndikojë në organizimin shoqëror në shumë aspekte dhe mund të ndërpres funksionimin e koordinuar të anëtarëve të shoqërisë. Në rastet ekstreme paraqitet dezorganizimi i përkohshëm total shoqëror me shpërthim të dhunës dhe me plaçkitje. Ndërkaq, katastrofat natyrore mund ta sjellin organizatën shoqërore para testimit serioz Katastrofa natyrore nuk është pashmangshëm e lidhur për dezintegrimin shoqëror, por përkundrazi, fatkeqësitë ekstreme të një bashkësie, madje edhe mund ta forcojnë atë. Atje ku organizimi shoqëror ka qenë i shëndoshë, edhe shpërthimi i fatkeqësisë shkakton sasi më të vogël të trazirave 55
  • 56.
    4.2. Teoria Anomisë(Durkheimi) Emile Durkheimi konsideron se kriminaliteti është dukuri normale shoqërore, sepse ky është atribut i përhershëm i çdo shoqërie. Pra, nuk ka shoqëri pa kriminalitet dhe kjo është dukuri e pashmangshme. Kriter i normal i kriminalitetit, sipas Durkheimit, është mesatarja, gjegjësisht përqindja mesatare me të cilën paraqitet kriminaliteti, kurse krimineli është “agjent i rregullt i shoqërisë”. Gjendja e cila sjell deri te shfaqja e kriminalitetit është gjendja e anomisë. Sipas Durkheimit, anomia është gjendje në të cilën shoqëria, në procesin e zhvillimit të saj, gjithnjë e më tepër i humbë forcat integruese, kurse forcat e kontrollit shoqëror dobësohen. Standardet dhe normat e mëhershme nuk lëshohen, ndërsa edhe të rejat pranohen. Shoqëria është e dezorganizuar, e fragmentuar dhe e atavizuar. Pra kjo është gjendje e pasigurisë, e trazirave, gjendje entropie dhe e kaosi. Kështu vjen deri te izolimi shoqëror i cili shtohet në proporcion me lëvizshmërinë gjithnjë e më të madhe shoqërore dhe në skenë del individi i cili jeton vetëm për vete dhe për qëllimet egoiste. Me këtë rast paraqiten krimet si përgjigje ndaj gjendjes kaotike. Krimi është shenjë e mungesës së solidaritetit, normave dhe vlerave të cilat shoqërinë e mbajnë të bashkuar. Gjendjen e anomisë, Durkheimi e operacionalizon me rastin e shpjegimit të vetëvrasjeve si ndërprerje përfundimtare e lidhjes së individit me shoqërinë. Ai thekson se vetëvrasjet ndodhin më e rrallë atje ku ka solidaritet të fortë (te katolikët), kurse përqindja e tyre është më e madhe atje ku solidariteti është më i dobët (te protestantët). Në rrethanat e izolimit të shtuar, shfaqet tipi i vetëvrasësit egoist. Atje ku njerëzit janë të lidhur tradicionalisht, me moral dhe me zakone dominohet tipi i vetëvrasësit altruist. Gjendjet e anomisë, p.sh: humbja e statusit, kalimi nga fshati në qytet, ritmet krahasuese të jetës rezultojnë me tipat anomik të vetëvrasjes. Durkheimi e thekson edhe tipin fatalist të vetëvrasësit i cili paraqitet në rastin e ndjenjave të ndryshme emocionale; për shkak të presionit të tepruar të rrethit jetësor (fizik), kur dëshirat dhe synimet janë të bllokuara. Ne do të shtonim edhe të ashtuquajturit tipa “veskim” të vetëvrasjes. Në të vërtetë disa fise eskimeze kanë ritualin e vetëvrasjes, atëherë kur nuk janë të dobishëm (funksional) për bashkësinë dhe kur e ndjejnë se janë bërë barrë e bashkësisë. 56
  • 57.
    Gjatë luftës sëshkuar në B. H. kemi vërejtur këtë tip të vetëvrasjeve, sidomos te personat e moshuar, të cilët kanë qenë të varur nga shërbimet mjekësore apo shërbimet e anëtarëve të familjes, sidomos gjatë periudhës së skamjes së madhe. nga koncepti i Durkheimit për anominë, kanë dalë teoritë e dezorganizimit dhe Teoria e Anomisë e R:K. Mortonit. Teoritë sociologjike e lidhin kriminalitetin me strukturën shoqërore, nga njëra anë, e nga ana tjetër përpiqen të japin përgjigje në pyetjen “si krijohet krimineli ?”. Sipas Teorisë së Grupit, shoqëria është përmbledhje grupesh në nivelin horizontal dhe vertikal. Të gjitha grupet i kanë normat e veta me të mund të ndikojnë në pjesëtarët e tyre. Pjesë e grupeve të caktuara janë edhe grupet kriminale dhe për këtë shkak ato janë entitete subkulturore. Donald Clemmer p.sh: e ka futur nocionin “shoqëri e të burgosurve” (prison community) dhe e ka zbuluar faktin se popullacioni i të burgosurve vërtetë funksionon si subkulturë konkrete me një hierarki dhe strukturë të caktuar. 4.3. Teoria e asociacionit diferencues Teorinë e “asociacionit diferencues” e ka themeluar Edwin H. Sutherland. Do ta përqendrojmë vëmendjen në tekstin “Teoria Sociologjike e Sjelljes kriminale” të cilin e ka punuar së bashku me Donald R. Cressey-n.22 Ai konsideron se shpjegimi shkencor i sjelljes kriminale mund të shprehet në terminet e procesit me të cilin operohet në momentin e paraqitjes së kriminalitetit ose megjithatë në terminët të cilat operojnë me “life history” përmes fakteve. Në rastin e parë, shpjegimi mund të quhej “mekanik”, “rrethanor”, apo dinamik, kurse në të dytin, “historik”, apo “gjenetik”. Shpjegimi “rrethanor” e izolon patologjinë individuale dhe shoqërore. Hulumtimet rrethanore rezultojnë me konstatimet se determinuesit e drejtpërdrejtë të sjelljes kriminale gjenden në kompleksin personalitet- situatë, kurse kriminelët përpiqen që këtë kështu edhe ta shpjegojnë. Situata objektive është e rëndësishme për shkak të sigurimit të rastit 22 Edwin H. Sutherland and Donald R. Cressey in "Principles of Criminology" 7th ed., Philadelphia, J. B. Lippincott Co., 1966 PP. 77-83 57
  • 58.
    për aktin kriminal.Qëndrimi sociologjik nuk e përjashton situatën, sepse situata është e definuar nga personi i cili është i përfshirë në aktin kriminal, nëse situata është “kriminale e përfunduar”. Personat tjerë, situatën nuk e definojnë ashtu, që do të thotë se personat me përvojë të ndryshme jetësore i inklinojnë aftësitë, prandaj edhe rezistencën epo prirjen për akt kriminal. Përvojat e kaluara të personit në masën më të madhe të ta përcaktojnë mënyrën se si do të definohet situata. Sqarimi i sjelljes kriminale në terminët e përvojave të kaluara është i mundur në kategoritë e „life histories“. Sipas Sutherlandit, sjellja kriminale i ka përkufizimet si vijon: 1. sjellja kriminale është e fituar-kjo do të thotë se sjellja kriminale nuk është trashëguese si e tillë, pastaj gjithashtu personi i cili nuk është edukuar në kriminalitet nuk kryen veprime kriminale në situata (vërejtje e autorit); 2. sjellja kriminale mësohet në interaksion me personat tjerë në procesin e komunikimit. Ky komunikim është verbal në shumë pikëpamje, por përfshinë edhe “komunikimin gjestikulativ”; 3. pjesa esenciale e mësimit të sjelljes kriminale zhvillohet brenda grupeve të veçanta intime. Kjo do të thotë se komunikimet e ndërmjetësuara nderpersonale, siç janë filmat dhe gazetat, luajnë rol relativisht të parëndësishëm në origjinën e sjelljes kriminale; 4. kur sjellja kriminale është e mësuar, ajo përfshinë: a) ushtrimet teknike të kriminalitetit të cilat nganjëherë janë mjaftë të komplikuara, por edhe të rëndomta; b) kahja specifike e motivit, impulsit, racionalizimit dhe qëndrimeve; 5. drejtimi i posaçëm i motivit dhe impulsit mësohet varësisht nga definimet e rregullave ligjore dhe kodeve, si të dobishme dhe të padobishme. Në disa shoqëri individi është i rrethuar me persona të cilët në mënyrë të pa ndryshueshme i definojnë rregullat ligjore të cilave u përmbahen derisa në tjerat individi është i rrethuar me persona definimet e të cilit janë të prira për shkeljen e rregullave ligjore. Në shoqëri këto definicione janë të 58
  • 59.
    ngatërruar me pasojatashtu që manifestohen si konflikt kulturor lidhur me rregullat ligjore; 6. personi bëhet delikuent për shkak se thekson definicionin dhe shfrytëzon shkeljet ligjore mbi definicionet e padobishme për shkeljen e ligjit. kjo ka të bëjë me asociacione kriminale dhe antikriminale dhe kryhen si veprime kundër forcës kur personi bëhet kriminel ai këtë e bënë për shkak të kontaktit me modelin e tillë dhe gjithashtu për shkak të izolimit nga modelet antikriminale. Çdo person pashmangshëm asimilon kulturën e rrethit, nëse modelet tjera nuk janë në konflikt. Ky pohim i asociacionit diferencues nënkupton se asociacionet që janë neutrale, edhe nuk kanë ndikim në origjinën e sjelljes kriminale; 7. asociacioni diferencues mund të lëvizë për nga kohëzgjatja, shpeshtësia, përparësitë dhe intensiteti. Kjo do të thotë se asociacioni me sjellje kriminale dhe ai me sjellje antikriminale oshilojnë varësisht nga zgjedhja kritike të njërit nga modelet e sjelljes.” Përparësia”është e rëndësishme në kuptimin që sjellja ligjore është e zhvilluar në fëmijërinë e hershme dhe si e tillë mund të ekzistojë gjatë tërë jetës. Sjellja delikuente zhvillohet në fëmijërinë e hershme dhe mund të ekzistojë gjatë tërë jetës. Kjo njëherazi është edhe çështje e ndikimit të zgjedhur. “intensitetit”është zgjedhje prestigji e “sjelljes kriminale”, apo sjelljes antikriminale dhe përcillet me reagime emocionale të cilat i përkasin këtij asociacioni; 8. procesi i mësimit të sjelljes kriminale, përmes asociacionit sipas modeleve kriminale dhe antikriminale përfshinë të gjitha mekanizmat që janë të përfshirë në çdo mësim tjetër. Kjo do të thotë se mësimi i sjelljes kriminale nuk është i kufizuar në procesin e imitimit; 9. sjellja kriminale është shprehje e nevojave dhe vlerave si dhe sjellje antikriminale. Hajni vjedh për të siguruar të holla, mirëpo edhe puna e ndershme gjithashtu është në pajtim me qëllimin për të fituar të holla. Më tutje Sutherland, shpjegon se në fushat ku delikuenca është e lartë, i mituri (under age), i cili është sociabil, aktiv, me një probabilitet të madh do të vijë në kontakt me fqinjësinë dhe do të zgjedhë sjelljen 59
  • 60.
    delikuente, për dallimnga i mituri i izoluar, introvert dhe inert, i cili mbetet në shtëpi dhe me shumë pak mundësi të kontaktoj me të miturit tjerë në fqinjësi dhe nuk bëhet delikuent. Mirëpo, i mituri i cili është komunikativ dhe nuk është i kyçur në sjellje delikuente, nënkupton se është nën ndikimin e familjes e cila respekton ligjin. Asociacionet personale janë të përcaktuara në kontekstin e përgjithshëm të organizimit shoqërorë. Fëmija zakonisht rritet në familje, vendbanimi e familjes në Amerikë, më së tepërmi përcaktohet nga të ardhurat dhe shkalla e delikuencës është p.sh. më e madhe në pjesët e qytetit ku banesat merren me qira. Shpjegimi i shkallës së lartë të kriminalitetit është në lidhje direkte me dezorganizimin social, dhe Sutherlandi, këtë e plotëson me nocionin”organizim social diferencues”. Postulati në të cilin mbështetet kjo teori, niset nga fakti se rrënja e kriminalitetit në organizimin social dhe në shprehjen e atij organizimi social të grupeve mund të jetë i organizuar për sjellje kriminale, ose i organizuar kundër sjelljes kriminale. Sutherlandi, duke analizuar këtë qëndrim zbuloj se sjellja kriminale është e përhapur gjerë e gjatë strukturave shoqërore. Struktura shoqërore nuk është imune ndaj kriminalitetit, dhe Sutehrland, zbulojë se krimin nuk e kryen vetëm klasat e ulëta, por ai është veti edhe e klasave të larta (p.sh. Kriminaliteti i” jakës së bardhë”). 4.4. Teoria e identifikimit diferencues. Shkalla e kriminalitetit është shprehje e distribucionit klasor dhe hapësinor e grupeve të organizuara. Daniel Glaser, thekson se kjo qasje nuk bënë dallim midis delikuenteve të zakonshëm profesional dhe delikuenteve të rastit. Glaseri i plotëson këto pikëpamje me modelin e identifikimit me grupe të ndryshme dhe me persona me sjellje kriminale apo normale, nëse personi konsideron se sjellja e tillë është e pranueshme. Së këndejmi ky angazhohet për nocionin”identifikim diferencues”në përpjekje për ta shpjeguar nivelin e dobisë së sjelljes së caktuar. 4.5. Teoria e konfliktit kulturor Kjo teori është e afërt me teorinë e konfliktit kulturor të Thorsten Selinit, e cila niset nga konflikti i kulturave dhe i normave kulturore si shkaktare të kriminalitetit. Sipas Thorsten Selinit, konfliktet kulturore 60
  • 61.
    do të ndodhin:”sëpari, kur këto kodekse kacafyten në kufirin e territore të kulturave fqinje; së dyti, kur, siç është rasti me normat ligjore, ligji i një grupi kulturor shtrihet edhe në territorin e grupit tjetër; së treti, kur anëtarët e një grupi shpërngulen në territorin e grupit tjetër”23. Konfliktet primare janë konflikte midis kulturave, kurse sekondaret janë konflikte brenda një kulture. Konfliktet sekondare përbëjnë një bashkësi homogjene të dezintegruar dhe jorezistente ndaj proceseve integruese dhe kohezive. Mirëpo mobiliteti i individit dhe ai statusor kushtëzon që individi t’u ekspozohet kulturave të ndryshme dhe varësisht nga situata ai realizon norma kulture që i përgjigjen pozicionit të tij momental. Kultura e individit ngritët nëse ai i takon modelit me numër më të madh të kulturave, por njëkohësisht këto kultura edhe mund të jenë në konflikt. Migranti me origjinë nga fshati, i cili nga lindja e ka marrë atë kulturë vije në mesin industrial dhe futet në lidhjen e kulturës urbane e cila për të është e huaj dhe e padurueshme, por ai është i detyruar ta kalojë atë që të mund të funksionoj, dhe në atë funksionim ta përfshijë edhe masën e dobishmërisë. Ne këtu do të ofrojmë vendosjen e “nocionit të hapësirës së dyfishtë”, me qëllim që faktet empirike të na konfirmojnë masën e përkatësisë një hapësire kulturore-sociale dhe që këto masa të krahasohen me vendin e origjinës dhe vendbanimin si fakte socio-kulturore. Duke pasur parasysh se hapësira socio-kulturore është më e fortë dhe më e qëndrueshme sesa individi në kuptimin që nga ai kërkon shërbime specifike, është e rëndësishme të përcaktohet edhe masa e përmbushjes së këtyre roleve që si variabël i kontrollit të jetë sjellja e vërtetë e individit. Së këndejmi do të ishte e mundur të flitet për konfliktin e roleve apo për identitetin e dyfishtë që mund të jetë i organizuar në pikëpamje strategjike për realizimin e qëllimit, interesit ose lidhjes me situatën e dëshiruar. Identiteti si strategji kulturore, shfaqet si instrument konformiteti. 4.6. Teoria e nënkulturës dhe kontra kulturës Teoria e “nënkulturës dhe kontrakulturës”konsideron se shoqëria është definuar me një kulturë dominante (në ShBA. Me kulturën e klasës së mesme). Nënkulturat dhe kontrakulturat paraqiten në shoqëritë klasore ku të gjithëve nuk u është mundësuar qasje në vlerat e proklamuara të 23 Sips Milan Milutinoviqit-ibidem fq. 127 61
  • 62.
    kulturës dominante. ClydeKluckhohnu, dhe Alfred Kroeber, theksojnë se :”kultura përbëhet nga anët eksplicite dhe implicite dhe nga sjelljet e fituara, simbolet e transmetuara, të arriturat e llojit të vet të grupeve njerëzore, duke përfshirë këtu personifikimin e artit; esenca themelore e kulturës përbëhet nga idetë tradicionale (idetë e zhvilluara historikisht dhe të selektuara), dhe nga vlerat e posaçme që ju përkasin atyre. Sistemet kulturore nga njëra anë mund të trajtohen si prodhime të aksioneve, kurse në anën tjetër si elemente supozuese të ndonjë aksioni të ardhshëm”.24 Është e qartë se kultura ka “sasinë më të madhe të shoqërimit” për grupin me të cilin ka të bëjë, sepse unifikon kohën shoqërore(të kaluarën të tashmen dhe të ardhmen). Veprimet eksplicite janë pasojë e formave implicite të kulturës. Në shoqëritë e diferencuara gjithmonë ekzistojnë shumë forma të kulturës të cilat sipas Kluck Hohnit, janë të përgjigje të llojllojshme të kulturës ndaj këtyre kategorive universale të rrethit jetësor25: • furnizimi me kualitetet biologjike; • roli i dallimeve; • kontrolli efektiv e përdorimit të forcës; • komunikimi; • radhitja e orientimeve njohëse; • përmbledhja e artikuluar e përbashkët e qëllimeve; • rregullimi normativ i kuptimit; • rregullimi dhe krijimi i shprehjeve efektive; • socializmi. Pra, sipas Kluck Hohnit, kultura përpiqet ta organizojë rrethin e vet dhe ta formojë atë sipas formës së saj. Lidhur me këtë shtrohet çështja e dominimit të një kulture në raport me kulturën tjetër. Në shoqëritë e ndryshimeve dhe transparencave të mëdha, kulturat pashmangshëm vijnë në konflikt. Në peizazhin kulturorë shihet edhe kultura e kriminelëve e cila i ka normat e veta dhe të gjitha format e një kulture. Albert K. Cohen, në studimin e tij "Delinquent Boys: The Culture of the Gang", e ka zhvilluar një teori të tillë të konfliktit kulturorë dhe ka 24 Sipas Ivan Luçevit "Socijalni karakter i politička kultura", Sociologija, No 1, viti XVI, Beograd, 1974.. 25 Clyde Kluckhohnu "Culture and Behavior" in Handbook of Social Psychology, Addison- Wesley Publishing Company, P. 921-968 62
  • 63.
    dëshmuar se nënkulturadelikuente shfaqet si pasojë e strukturës klasore të shoqërisë. Lidhur me delikuencat e të miturve Walter. B. Miller26 postulon kulturën e klasës së ulët si sistem autonom kulturorë dhe e shpallë atë si rrethanë e cila krijon delikuencën e të miturve. Në këtë kuptim kultura e klasës më të ulët fokusohet rreth gjashtë situatave qendrore: • mynxyra-kjo paraqet situatat dhe sjelljet të cilat çojnë në kontakte të pakëndshme me përfaqësuesit e pushtetit (rrahjet, alkoolizmi, shtatzënësia jashtëmartesore); • qëndrueshmëria- ka të bëjë me forcën fizike dhe qëndrueshmërinë, burrërinë, trimërinë dhe shkathtësinë; • dinakëria-është aftësi që të tjerët të tejkalohen me mendje mprehtësi, me shkathtësi të fitimit të të hollave me mençuri, dhe gatishmëria për marrëveshje të shpejtë dhe mendjemprehtë; • mallëngjimi-gatishmëria për aventurë dhe rrezik, dëshira për ndryshime dhe aktivitete; • fati-vlera e lidhur për besimin se suksesi nuk është i mundur pa ndikimin e fuqisë mbi natyrore e cila është jashtë kontrollit të individit; • pavarësia-liria nga mbikëqyrja dhe autoriteti. 4.7. Teoria e anomisë e R. K. Mertonit. Teoria e “anomisë” gjithashtu jep dy përgjigje të rëndësishme lidhur me problemin e kriminalitetit, sepse është e lidhur për vlerat shoqërore. Sipas Dyrkemit” anomia është situatë derregullacioni apo mangësive relative të normave të një grupi social”.27 Nga teoritë më të reja „ të anomisë“ më e njohura është e Robert. K. Mertonit. Theksi i tij është i vendosur midis vlerave të cilat i imponon shoqëria dhe mundësive relative që i kanë njerëzit për t’i realizuar ato vlera. Për arritjen e qëllimeve janë paraparë mënyrat, mjetet dhe institucionet me anën e të cilave arrihen në mënyrë e pranueshme shoqërore, si dhe koha dhe vendi. Meqenëse shoqëria është e shtresuar 26 Walter B.Miller: Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in, „Gang delinquency and gang subcultures, ed, James F. Short, New York: Harper and Row, 1968. p.135-136. 27 Prema dr. Milici Petrovićq: “Vrijednosne orijentacije delinkvenata”, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd 1973. godine, fq. 16 63
  • 64.
    dhe e strukturuarnë klasa, shumësia e grupeve nuk mund t’i realizojnë dëshirat e tyre përmes institucioneve të parapara, sepse nuk u mundësohet qasja. Sjellja e ndaluar në aspektin sociologjik mund të shihet si simptomë desocioacioni midis aspiratave të parapara kulturore dhe daljeve të karakterizuara sociale për realizimin e këtyre aspiratave. R. K. Merton, i ka shqyrtuar pesë tipe të adaptimit të cilat në pikëpamje skematike janë treguar në tabelë ku (+) to të thotë”pranohen”, kurse (-) nënkupton refuzim i vlerave dominante dhe zëvendësimi i tyre me vlerat e reja në sistemin shoqërorë. Tipologjia e mënyrës së adaptimit individual: Mënyrat e adaptimit : Qëllimet kulturore Mjetet institucionale I konformiteti + + II inovacioni + - III ritualizmi - + IV tërheqja - - V rebelimi ± ± Nga kjo skemë shihet se konformiteti si mënyrë e adaptimit është paraparë si qëllim kulturorë dhe supozon mjetet institucionale. Konfiguracioni i institucioneve shoqërore shpjegon se cilat institucione ofrohen si mjete legale për arritjen e qëllimit. Inovacioni është i paraparë si qëllim kulturorë, mirëpo mjetet institucionale nuk e parashohin atë sepse inovacioni do të mund t’i dëmtonte mjetet institucionale. Ritualizmi nuk është paraparë si qëllim kulturorë por mjetet institucionale e parashohin atë (p.sh. funksioni i ceremonisë është që ta konfirmoj identitetin e grupit). Tërheqja nuk është e paraparë as si qëllim kulturorë, dhe as janë paraparë mjetet institucionale, ndërsa rebelimi bënë pjesë në zonën”pranim-refuzim”. Si qëllimit kulturorë për të cilin janë paraparë në strukturën e shoqërisë mjetet institucionale të cilat mund të pranojnë apo hedhin poshtë kësaj mënyre të adaptimit. 64
  • 65.
    Varësisht nga pozitae individit në strukturën e shoqërisë, struktura shoqërore ushtron presion në një mënyrë apo në mënyrën tjetër të sjelljes. Alternativa e zgjedhur është pak a shumë përgjigje e qëndrueshme e individit ndaj presionit të kulturës shoqërore dhe nuk ka të bëjë me tipat e organizimit personal.28 Në kuadrin e qëllimeve të paarritura me metoda legale krijohen alternativat kriminale, me shkeljen e normave krijohet ambienti i anomisë, dhe përmes këtij ambienti realizohen qëllimet. Në bazë të këtyre njohurive, L. J. Srole, ka hartuar shkallën e anomisë që është aplikuar në një varg hulumtimesh të delikuencave. Në këto hulumtime është gjetur korrelacioni midis anomisë dhe statusit të ulët social me gjendje përcjellëse psikologjike të individit. 4.8. Teoria e interaksionizmit social. Teoria e interaksionizmit social dhe ajo e etiketimit (Howard Becker, Ervin Goffman), niset nga hipoteza se burim i deviacionit në interaksion midis personave që kanë kryer vepër dhe atyre që reagojnë ndaj veprës. Këta kanë dëshmuar se „bartësit e reaksionit ndaj popullatës kriminale“ edhe vetë janë të përfshirë në fenomenologjinë e kriminalitetit. Në të vërtetë në aktin e reagimit mekanizmat e etiketimit e shpallin një person delikuent në bazë të definimit të situatës si kriminale, kurse kornizë themelore e definimit janë normat penale të cilat i ka proklamuar dhe i mbron grupi politik udhëheqës në shoqëri. Shoqëria është e ndarë në konformistë, devijantë, të censuruar dhe censor, edukator dhe të edukuar, dhe në dominante dhe margjinal. Pasojat për individin e etiketuar janë afatgjata dhe më së shpeshti bie përsëri në zinxhirin e reagimeve të shoqërisë. P.sh. personi që ka qenë në burg ka më pak gjasë për tu punësuar sesa ai që nuk ka qenë. Kështu në këtë mënyrë të etiketuari gjithnjë e më tepër tjetërsohen nga normat e grupeve legjitime dhe shpesh e gjejnë daljen në grupin i cili është identifikuar si devijant. Do ta cekim si shembull një studim të dr. Ivan Jankoviqit,29, Kriminolg autoritativ i cili ka doktoruar te Donald R. Cressey, dhe te kritiku i mprehtë i kodit penal të RSFJ, lidhur me dënimin me vdekje, kurse studimi është i lidhur për aktin e etiketimit. 28 Robert K. Merton: “Social structure and Anomie”, Harper and Row, Publishers 1969. 29 Start Magazin nr. 531, Zagreb 1989. 65
  • 66.
    Ish RSFJ, gjegjësishtkodi penal ka bërë pjesë në vendet retencioniste (vendet të cilat e zbatojnë dënimin me vdekje), për dallim nga vendet abolicioniste të cilat e ndalojnë zbatimin e dënimit me vdekje. Në të vërtetë Kodi penal i RSFJ, ka paraparë dënimin me vdekje në 45. Nene, nga gjithsej 141,nen të pjesës së posaçme, dhe si i tillë ka bërë pjesë në ligjet më represive në botë. Është vërejtur tendenca e ashpërsimit të represionit, gjegjësisht shtimit të këtij numri të neneve. Kodi penale i çdo republike dhe krahine ka paraparë dënimin me vdekje për forma të ndryshme të vrasjeve. Vepra të tilla kapitale ka pasur dy (Sllovenia dhe Kroacia), gjegjësisht nga tri të gjitha njësitë tjera federale (sot shtete), me përjashtim të Serbisë, e cila e ka miratuar edhe të katërtin. Në Serbi, më 1986, ai nen i katërt i përket veprës penale për të cilën është paraparë dënimi me vdekje:”dhuna me të cilën rrezikohen liritë dhe të drejtat e qytetarëve të rendit të dytë, kombësive apo grupeve etnike, nëse vepra për pasojë ka pas vrasjen e planifikuar të pjesëtarëve të popullit tjetër (par. 4. lidhur me par. 1, Neni 61. i Ligjit Penal të RSS). Jankoviqi konstaton se me këtë nen, krejt çka ka qenë e inkriminuar me të, që moti është ndaluar me ligjet penale mbi format e ndryshme të dhunës ndaj personalitetit, personit, apo simboleve. Neni i formuluar në këtë mënyrë sugjeron se dënimi shqiptohet për shkak të përkatësisë nacionale të kryesit dhe viktimës dhe përfundon se fjala është për një trashëgimi mesjetare të shoqërisë dhe të marrëdhënieve shoqërore. Siç është e ditur shkas për krijimin e këtij neni ishin tensionimet nacionale të shqiptarëve dhe serbëve në Kosovë. Teoria e interaksionizmit dhe etiketimit e fokuson interesimin e saj, përveç në definimin e situatës, edhe në institucione të cilat krijojnë interpretojnë dhe i zbatojnë rregullat për një grup sjelljes të cilat janë të pranueshme, ndërsa grupi tjetër i sjelljeve ndalohet dhe dënohet. Pyetja e tyre është:”përse një akt është i definuar si kriminal, kurse tjetri jo?”. William J. Chambiss, duke analizuar legjislacionin e Anglisë feudale nga shek. XV, e këndej, (sidomos “Ligjin mbi bredhësit”, dhe “Ligjit mbi hajninë”), që legjislacioni i New Yorkut, dhe Kalifornisë në vitet e 50-ta të shekullit të kaluar ka vërejtur se funksionojnë dy modele të përgjithshme të rregullave të krijimit të ligjit. Këto janë konsensusi i vlerave dhe “klasa sunduese”. Konsensusi i vlerave përputhet me konsensusin e bashkësisë, gjegjësisht bashkësia është forcë lëvizëse 66
  • 67.
    për definimin esjelljeve si të kriminelit dhe delikuentit, has në përkrahje të vogël në zhvillimin e të drejtës penale. Klasa sunduese udhëheq juridiksionin përmes masës pasive dhe ligjit duke shprehur interesat e atyre që sundojnë. Për shkak të pasivitetit të masës së klasës sunduese nuk mund të dominohet. Modelet alternative lindin së bashku me shoqëritë industriale të përbëra nga një varg klasash sociale dhe grupe interesash me konfliktin me të cilin garojnë për anim ndaj shtetit. Ligji në rrethin e tillë konfliktual merr format dhe përmbajtjet e tyre të pjesërishme. Kjo ndërmarrje është iniciuar në ndarjen e klasave të kundërta sociale (p.sh. Ligji mbi mëditjet), kur konflikti ka karakter klasor, atëherë shteti duhet të interpretoj ligjin në mënyrën që është perceptuar si zgjidhje e konfliktit. Gjatë kohës së manifestimit të konfliktit klasor legjislacioni dhe gjykatat njëkohësisht krijojnë të drejtën penale me qëllim të sigurimit të një kontrolli më të madh mbi ato grupe të cilat janë të lidhura dhe e thyejnë status quon. Krizat dhe konfliktet sociale rezultojnë me fokusimin e sërishëm të hapësirave substanciale të së drejtës penale. Së këndejmi kriminaliteti është fenomen politik me të cilin përcaktohen sjelljet delikuente apo kriminale dhe është rezultat i procesit politik brenda të cilit formohet definicioni për atë se çka është e ndaluar apo çka kërkohet që njerëzit të sillen në mënyrë të caktuar. Nëse e shpjegojmë kriminalitetin së pari duhet shpjeguar forcat sociale të cilat ndonjë akt e definojnë si kriminal, kurse tjetrin jo.30Kontributi më i rëndësishëm i teorisë së interaksionizmit social qëndron në hedhjen poshtë të koncepcionit të kriminalitetit dhe devijimit si diçka që është jashtë indit shoqërorë. Përveç kësaj interaksionistët i kanë kontribuar mirëkuptimit të reaksionit shoqërorë ndaj kriminalitetit. Analiza e reaksionit shoqërorë, ka rezultuar me kontrollin që institutet e kontrollit shoqërorë të kundërvihen nga një mekanizëm i tërë reagimesh. Tek interaksionistët kryesi i veprës dhe shfaqja e tij për veprën e kryer penale, është në fokus. Në këtë mënyrë kryesi shpjegon kuptimin e veprimit të tij përmes vetvetes, kurse lihen anash interpretët e tërthortë. Ajo që ne mendojmë është se devijanti mund të jetë vetëm konstrukt shoqërorë që ju ka imponuar kryesit. Qëllimi është që të vërtetohet definimi i situatës së tij. Teoricienët e këtij drejtimi paralajmërojnë se kur e ndëshkojnë ndonjë person duhet të pyesim vetën se cilat norma i përfaqësojmë. Me qasjet e këtilla interaksionistët 30 William J. Chambliss "The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent" in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago. 67
  • 68.
    i kanë kontribuardemistifikimit të kryesit dhe kriminalitetit dhe kanë mundësuar perspektiva të reja teorike në kriminologji. 5.Teoritë biologjike Teza sipas të cilës vetitë biologjike të njeriut ndikojnë në sjelljen e tij, është bazë fillestare e teorive biologjike për shpjegimin e shkaqeve dhe rrethanave të lindjes së sjelljes kriminale. Teoritë biologjike në kriminologji apo teoritë biologjike si do t'i quajmë në tekstin më poshtë janë zhvilluar nën ndikimin e fortë të studimit mbi evolucionin e llojit të Çarls Darvinit (1809-1882), me të cilin për vetitë biologjike dhe origjinën biologjike të njeriut në përgjithësi është themeluar teoria e cila në esencë dallohet nga mendimet e atëhershme në këtë fushë. Ndonëse këto teori në kriminologji janë zhvilluar ekskluzivisht duke përfaqësuar drejtimin monist në shpjegimin e faktorëve kriminogjenë, sot në studimet teorike, sidomos në hulumtimet empirike përfaqësohet qëndrimi pluralist se sjellja kriminale është rezultat i veprimit të shumë grupeve të faktorëve. Qasja e atëhershme drejtë kërkimit të rrënjëve biologjike të sjelljeve kriminale ka qenë i ashtuquajturi drejtimi biosociologjik, kurse hetimet janë kryer duke analizuar ndikimin gjegjësisht lidhjet shkak- pasojë midis faktorëve të jashtëm-sociologjik dhe të brendshëm-biologjik dhe të sjelljes kriminale. Sipas skemës të cilën e paraqet Siegel, (2006), sjellja njerëzore e cila mund të jetë kriminale (e papranueshme), apo konform (e pranueshme) varet nga mundësitë e tij që të mësojë dhe të arrij qëllimet të cilat janë rezultat i veprimit të dy grupeve të mëdha faktorësh. Grupi i parë i faktorëve përfshinë vetitë personale të njeriut, e të cilat çdo person e bëjnë unikat e që kanë të bëjnë me strukturën biokimike, kodin gjenetik dhe gjendjen neurologjike dhe i cili krijon presionin e brendshëm që kërkon veprime të caktuara njerëzore. Në anën tjetër në sjelljen e njeriut në veprimin e vetive personale dukshëm ndikon edhe grupi i faktorëve të rrethit social ndër të cilët rolin themelues e luan ndikimi i prindit, grupet e vogla shoqërore, shkolla dhe rrethi. Teoritë, sidomos hulumtimet që janë ndërmarrë në kriminologji nga aspekti biologjik shpjegojnë sjelljen kriminale, dhe ato janë të shumta e në këtë rast do t’i caktojmë ato të cilat më së shpeshti arsyetohen në tekstet e kriminologjisë. Me qëllim të shpjegimit sistematik, këto teori 68
  • 69.
    do të kërkohennë disa grupe dhe atë në teori të cilat theksojnë mangësitë, teori të cilat theksojnë rëndësinë e ndërtimit trupor, teori të cilat theksojnë dallimin dhe pengesat dhe teori të cilat theksojnë rëndësinë dhe rolin e kushteve biokimike. 5.1. Teoritë mbi mangësitë Ky grup i teorive biologjike niset nga teza se sjellja kriminale është rezultat i mangësisë në strukturën biologjike në organizmin e njeriut, i cili mund të jetë i trashëguar ose të fitohet gjatë jetës. Në këtë grup të teorive inkuadrohen edhe teoritë të cilat sjelljen kriminale e ndërlidhin me mosfunksionimin apo funksionin e çrregulluar të trurit dhe sistemit qendrorë nervorë, pastaj me vetitë e trashëguar biologjike, dhe me inteligjencë të pazhvilluar, gjë që për pasojë mund ta ketë sjelljen devijante, kurse në përfundim edhe sjelljen delikuente. Frenologjia është një nga disiplinat e para të orientuar biologjike, rezultatet e të cilave janë shfrytëzuar në kriminologji. Sipas kësaj teorie kriminale, sjellja është e kushtëzuar me vetitë psikike të cilat janë të determinuara për nga forma dhe parregullsia e zverkut, të cilat tregojnë edhe për parregullsitë në ndërtimin dhe strukturën e trurit. Në periudhën kur paraqitet kjo teori ka shkaktuar reaksione të furishme, por edhe përkundër veprimit inovativ dhe pasqyrues për shkak të mungesës së dëshmive shkencërisht të vërtetuara, kjo teori në atë kohë nuk ka dhënë një rëndësi të madhe për shpjegimin e shkakut të sjelljes kriminale. Megjithatë rëndësia e kësaj teorie qëndron në ato hulumtime të hershme është dëftuar për marrëdhënien e rëndësishme të ndërtimit dhe strukturës së trurit dhe funksionimit të këtij organi, gjegjësisht ndikimit në sjelljen njerëzore, me ç’rast janë theksuar të gjitha ato raste të sjelljes devijante të te cilat janë regjistruar deformimet apo ngecja e trurit. Atavizmi paraqet objektin e grupit tjetër të hulumtimeve të orientuara në kriminologji. Sipas këtij studimi sjellja kriminale është e kushtëzuar me ekzistimin e vetive psikike që ndikojnë në shfaqjen e sjelljes kriminale te personat të cilët ato veti i kanë trashëguar (nga të parët e afërm, apo nga njeriu parahistorik dhe shtaza). Pra në fokus të hulumtimit është prirja për devijim apo sjellje kriminale si veti e cila trashëgohet, gjegjësisht bartet në pasardhës. Edhe ky grup i teorive është paraqitur në fazat e mëhershme të zhvillimit të kriminologjisë 69
  • 70.
    pozitiviste, kurse hulumtimetkryesisht kanë qenë të orientuara në kriminelët e papërmirësuar dhe të dënuar me burgim. Në kohën më të re këto supozime teorike kanë ndryshuar esencialisht ashtu që janë kryer një varg hulumtimesh për prirjet dhe mënyrat e sjelljes te binjakët (Johannes Lange-„Binjakët njëqelizor: 1929.; Karl Christiansen-„Binjakët“: 1977.), pastaj studimet për trashëgiminë dhe familjet kriminale, (Richard Dugdale-familja Juke: 1910. dhe 1916.;Henry Goddard-familja Kallikak:1912.;Charles Goring-etërit kriminel:1913.),dhe hulumtimet të cilat janë të orientuara në sjelljen e fëmijëve dhe të miturve në raport me origjinën e tyre biologjike dhe rrethin e tyre social (Glueck dhe Eleanor Glueck-të miturit:1956.;Sarnof Mednick-fëmijët e adoptuar: 1986.). Inteligjenca apo koeficienti i inteligjencës (ang. intelligence quotient, IQ), si tregues me të cilin kjo veti tentohet të matet, është karakteristikë e njeriut e cila ndikon esencialisht në jetën dhe sjelljen e tij të përditshme. Teza nga e cila është zhvilluar kjo teori në kriminologji, thotë se sjellja kriminale e individit shkaktohet nga koeficienti i ulët i inteligjencës së tij, me ç’rast theksohet se vërtetimi i shkencës mund të jetë vetëm në raport me disa vepra penale. Pra, kjo teori niset nga supozimi se kriminelët janë persona me koeficient të ulët të inteligjencës dhe se kjo veti ndikon në sjelljen e tyre kriminale. Teza e tillë nuk mund të pranohet edhe përkundër faktit se rezultatet e hulumtimit mbi të burgosurit tregojnë trende të tilla. Kjo nuk mund të pranohet për arsye të thjesht se shumë rrallë hulumtimet e tilla përfshijnë edhe ata delikuent veprat e tyre mbeten të paevidentuara, kurse në atë se ata janë shmangur reagimit formal social, me siguri rol të rëndësishëm luanë pikërisht shkalla e lartë e koeficientit të inteligjencës. Kritikat më të shpeshta ndaj këtyre teorive kanë të bëjnë me analizën e testeve si instrument i matjes IQ; gabimet metodologjike të shkaktimit (të burgosurit-të dënuarit; të pazbuluarit=?), a është inteligjenca:veti e trashëguar apo e fituar? Studimt me të njohura për koeficientin më të ulët të inteligjencës si faktorë të sjelljes kriminale janë të Henry Goddard (1914.); Simon Tulchin (1939.); William Shockley (inteligenca, gjenetika dhe raca: 1967.); Artur Jensen (inteligenca dhe raca: 1969.); Travis Hirschi i Michael Hindelang (inteligenca, përkatësia e klasës dhe e racës), Edwin Sutherland (1931.) dhe Hartman (1940.): “ IQ-të e ndryshme tek kryesit e veprave të ndryshme penale“. 70
  • 71.
    5.2. Teoritë mbirëndësinë e ndërtimit trupor (fizik) Teoritë të cilat krimin ndërlidhin me konstitucionin fizik të kryesit mund të ndahen në dy grupe. Në grupin e parë bëjnë pjesë ata kriminolog të cilët kriminelët i kanë konsideruar inferior në pikëpamje organike në raport me “qytetarët e ndershëm”. Përfaqësuesi më tipik i mendimit të tillë është E. Hooton (The American Criminal: An Anthropological Study, Cambridge, 1939.). Pas studimit të më tepër se 17.000, njerëzve nga 10 qytete të Amerikës, 14. mijë kanë qenë të burgosur, kurse të tjerët kanë bërë grupin e kontrollit, ai ka nxjerrë një përfundim të përgjithshëm se krimi është rezultat i skicës degjeneruese të konstitucionit trupor. Në grupin e dytë janë autorët të cilët konstitucionin trupor të njeriut e ndërlidhin me veprimtarinë e tij delikuente. I pari që ka folur për këtë ndërlidhje ka qenë Ernest Kretschmer (1888-1964), nën ndikimin e të cilit William Sheldon, 1940. i 1949. ka bërë hulumtimet e veta të cilat kanë rezultuar me rezultatin e tri tipave të ndërtimit trupor:ektomorf (njerëzit e gjatë dhe të thatë); endomorf (të shkurtë dhe të trashë); mezomorf (konstruksion atleti-Ignjatoviq, 2005. fq. 165). Sipas hulumtimeve të cilat i kanë këta dy shkencëtar janë zhvilluar tipologjitë në bazë të konstitucionit trupor, karakterit dhe prirjes për të kryer vepër të caktuar penale. Kështu Kretschmer, në veprën e tij “Physique and Character” (1926.), paraqet teorinë konstitucionale sipas të cilës personaliteti definohet si “unitet somatik-psikik”. Në tabelën në vazhdim është pasqyruar tipologjia sipas këtij autori: Konstitucioni TIPI ASTENIK APO TIPI ATLETIK TIPI PIKNIK trupor LEPTOZOM Vetitë psikikeTEMPERAMENTI TEMPERAMENTI TEMPERAMENTI SOZHOID VISKOZ CIKLOTIV Çrregullimet Skizofrenia Skizofrenia Psikoza depresive- psikike maniake Forma Veprat penale Veprat penale të Vepra penale e specifike e kundër nderit dhe dhunës deliktet mashtrimit vepra sjelljes prestigjit, fyerjet seksuale dhe deliktet e penale e falsifikimit devijante intrigat, hajnit gjakut 71
  • 72.
    Kualifikim të ngjashëmka bërë edhe William Sheldon, si rezultat i studimeve të zhvilluar në vitet 1940-1949. Në tabelën në vijim është pasqyruar tipologjia sipas këtij autori. Ektomorf- Cerebrotik Mezomorf- Endomorf-Viscelar Somatotonik Vetitë Të gjatë dhe të thatë Konstrukt atleti I shkurtë dhe i trashë Temperamenti Aftësia e fortë, e Agresiviteti inert ndaj Shoqërimi,grykësi, vetëkontrollit aftësia e të ndjenjave dhe dëshira për përmbajturit, karakteri i nevojave të tjerëve, komoditet, ngathtësi mbyllur, frika nga trimëria, dëshirojnë të në reagim ,emocione njerëzit, prirja për vetmi rrezikojnë dhe të stabile. sundojnë 5.3. Teoritë mbi dallime dhe pengesat Nga grupi i teorive që ndërlidhen me dallimet, pengesat dhe sjelljen delikuente do të ndajmë rolin dhe rëndësinë çrregullimeve hormonale, ndikimin e sindromit para menstrual, devijimet në strukturën hormonale dhe çrregullimet në funksionimit në sistemin qendror nervor. Sistemi hormonal si pjesë e sistemit endokrin e organizmit të njeriut përfshinë strukturën dhe punën e gjëndrave me tajim të brendshëm. Në shumë hulumtime mjekësore është konstatuar se ekziston lidhje e rëndësishme midis funksionimit të mirë dhe të keq të këtij sistemi dhe sjelljes së njeriut. Çrregullimet hormonale të cilat më së shpeshti ndikojnë në ndryshimet e sjelljes së njeriut ndodhen brenda sistemit të gjëndrave seksuale që kanë funksionin e instinktit seksual, apo instinktit të ruajtjes së llojit. Në kuadër të kësaj teorie ekziston teza sipas të cilës testosteroni (hormoni androgjen), nxitë sjellje agresive dhe të dhunshme te mashkulli. Tajimi i këtij hormoni mund të jetë i çrregulluar në formë kualitative dhe kuantitative, gjë që për pasojë mund ta ketë sjelljen devijante dhe të papranueshme për shoqërinë. Hiperpotenca dhe impotenca janë çrregullime të intensitetit të punës së këtyre gjëndrave. Në anën tjetër janë të njohura edhe çrregullime të shumta në kuptimin kualitativ ndër të cilat më të njohurat janë sadizmi dhe mazohizmi, format e ndryshme të ndërrimit të mekanizmit të kënaqësisë së epshit 72
  • 73.
    seksual, dhe çoroditjetseksuale në formë të pedofilisë, zoofilisë, nekrofilisë, gerontofilisë, fetishizmit, narcizmit etj. Sindromi paramenstrual apo PMS, shënon fillimin e ciklit menstrual i cili tek gratë shkakton sasinë e shtuar të hormoneve femërore (estrogjenit), i cili sipas kësaj teorie mund të sjellë deri te sjellja antisociale dhe agresive. Hulumtimet më të rëndësishme në këtë fushë i ka kryer Diana Fishbein (1971), e cila ka konstatuar se midis të të hulumtuarve ekziston një numër sinjifikativ i grave të dënuara të cilat kanë kryer vepra penale në kohën e PMS, me përfundim se është i vogël numri i grave që janë të ndjeshme në ndryshimet hormonale të ciklit. Siç dallojnë Petroviqi dhe Meshku (2004), karakteristikat e zakonshme të sindromit paramenstrual dhe nervoza paramenstruale janë ndjeshmëria, brengosja, ndryshimi i disponimit, depresioni, migrena, marramendja, alergjitë dhe dobësimi. Konstatimet lidhur me karakteristikat e PMS, janë përdorë me shumë sukses në shumë raste të praktikës penale angleze kur të fajësuarat kanë pasur sukses ta rikualifikojnë veprën penale të vrasjes me paramendim në vepër penale të vrasjes së zakonshme. Kromozomi kriminal apo sindroma XYY, është shenjë devijimi në qiftin e 23. të kromozomit i cili te disa meshkuj, krahas qiftit normal XY, e ka edhe atë plotësues (devijant), kromozomin Y. Në të vërtetë Ignjatoviq (2005) thekson se kriminologjia bashkëkohore studion edhe çrregullimin e strukturës së kromozomeve dhe ndikimin e tij në sjelljen kriminale. Me rastin e studimit të përbërjes së kromozomit janë zbuluar njerëzit, skema e kromozomit XYY, te të cilët dallohet nga ai normal (XY-mashkulli, dhe XX, femra). Kjo dukuri është konstatuar më 1961, deri në mesin e viteve të 60-ta, nuk ka nxitur ndonjë vëmendje të posaçme. Kurse atëherë më 1965, në revistën e njohur shkencore ”Nature” është publikuar teksti i hulumtuesve shkencorë të cilët i kanë hulumtuar 197. të burgosur dhe në mesin e tyre kanë gjetur numër të madh të atyre me kromozom XYY. Ai studim pati ndikim të fuqishëm në kriminologji, prandaj edhe filluan hulumtimet prej të cilave disa treguan se meshkujt me këtë çrregullim kromozomi kanë prirjen për sjellje kriminale. Mirëpo, rezultate e studimeve të tilla janë marrë me rezervë të madhe për shkak të mostrave të vogla (nga aspekti metodologjik), mënyrat e pabesueshme të zgjedhjes së individëve për hulumtim. 73
  • 74.
    Çrregullimet në funksionine Sistemit Qendrorë Nervorë (SQN), sipas përfaqësuesve të këtij grupi të teorive, sjellin deri te çrregullimi i sjelljes, por edhe deri te sjellja antisociale dhe delikuenca. Siç është e ditur me funksionimin e tërësishëm të sistemit motorik të njeriut drejton truri së bashku me organet tjera që e përbëjnë Sistemin Qendrorë Nervorë. Në metodat më të reja, ndër të tjera edhe metoda EEG, (elektro-encefalografi), vërtetojnë dallimin në funksionimin e trurit te personat e prirë për sjellje delikuente, në krahasim me ata jo delikuent. Disfunksioni minimal cerebral (MCD) është paraqitur si mungesë e kujdesit me hiperaktivitet, i cili prodhon mënyra të sjelljes siç janë impulsi, hiperaktiviteti, agresiviteti, mendimi negativ për vetveten dhe shpërthimi i shpejtë (Petroviq 2004. fq. 117). Krahas MCD, lidhja e sjelljes kriminale dhe funksionimi i SQN, hulumtohet edhe në sferën e pasojave nga lëndimi i kësaj pjese të organizmit. Me hulumtime është konstatuar se lëndimet të cilat për pasojë mund të kenë çrregullimet në sjellja, mund të shkaktohen në faza të ndryshme të zhvillimit dhe jetës së njeriut. Kështu theksohen pasojat negative të lëndimit të trurit dhe SQN, në fazën e zhvillimit embrional, si dhe në vet momentin e lindjes. Format e ndryshme të helmimit, jeta dhe ushqimi i çrregullt mund të sjellin deri te dëmtimet e rënda të këtij sistemi te fryti dhe në natyrën e shtatzënës. Krahas kësaj lindja problematike, sidomos në rastet e mbështjelljes së kërthizës rreth qafës së bebes mund të sjell deri te ndërprerja e furnizimit të trurit me gjak, e me këtë edhe e ndërprerjes e oksigjenit, gjë që për pasojë mund të ketë çrregullime të rënda 5.4. Teoritë mbi rëndësinë dhe rolin e kushteve biokimike të jetesës. Ky grup i teorive hulumton kushtëzimin e sjelljes njerëzore nga kushtet biokimike të jetës së përditshme. Hulumtimet bëhen nga shumë aspekte të rrethit të njeriut, kurse rezultatet më të rëndësishme janë arritur në fushat të cilat analizojnë rolin dhe rëndësinë e ndikimeve kimike dhe minerale, pasojat e dietave në ushqim, rolin dhe rëndësinë e sheqerit në organizëm dhe ndikimet e dëmshme të plumbit në organizëm. Ndikimet kimike dhe minerale janë bërë objekt i hulumtimeve kriminologjike. Mungesa e mineraleve dhe kimikaleve në fazat e hershme të zhvillimit mund të sjellin probleme serioze në 74
  • 75.
    funksionimin e trurit.Problemet kognitive, depresioni, mania, humbja e kujtesës dhe aktivitetit seksual anormal, mund të jenë shkaktuar në mungesë të natriumit, kalciumit, aminoacidi, monoamini dhe peptidi. Dieta dhe ushqimi mund të sjellin një varg pasojash negative të padëshirueshme. Ushqimi jo adekuat mund të sjell çrregullime serioze në funksionimin e organizmit, gjë që mund të ketë pasojë çrregullimin në sjellje. Në disa hulumtime, zakonisht në burgje është konstatuar sidomos ndikimi negativ nga mungesa e vitaminës C dhe B (B3 dhe B6), mineraleve dhe thartirave esenciale yndyrore (omega 3 dhe omega6). Sheqeri dhe hipoglykemia, si sëmundje kronike e lidhur me prezencën e sheqerit në organizëm i ka reflekset e veta edhe në sjelljen e njeriut, i cili ka zvogëlim të sheqerit në gjak. çrregullimi në metabolizmin e sheqerit, në kuptim të mungesës së tij (hipoglykemia) ndikon seriozisht në funksionin e trurit, gjë që sjell deri te sjelljet e çrregulluara dhe disfunksionale, të cilat mund të jenë të dhunshme, agresive dhe të pashpjegueshme. Siç vëren Petroviq dhe Meshku (2004), hipoglykemia është problem i zakonshëm shëndetësor i të burgosurve. Çrregullimi i sjelljes për shkak të hipoglykemisë shfaqet si e dhunshme dhe e befasishme, si sjellje e pashpjegueshme. Hipoglykemia shkakton edhe disa çrregullime të tjera në sjellje (depresionin, shqetësimin, nervozën, dyshimin, të menduarit jo të zakonshëm, halucinacionet dhe manit akcize. Te të burgosurit të cilët kanë pasur sheqerin e zvogëluar në gjak është konstatuar numër më i madh i veprave të dhunshme sesa te ata të cilët niveli i sheqerit në gjak ka qenë normal. Ndikimi i plumbit kohët e fundit po vihet në lidhje me gjendjen e organizmit dhe kualitetin e jetës, kurse lidhje të caktuar po kërkohen edhe me sjellje delikuente. Absorbimi i plumbit në organizëm mund të shkaktoj probleme të mëdha në funksionimin e trurit, kurse pasojë e kësaj janë çrregullimet në sjellje që manifestohen si aftësi e zvogëluar për ta dominuar problemin. Shumë hulumtime vërtetojnë se në territore me koncentrim të plumbit është evidentuar shumë më tepër numri i sjelljeve të formave antisociale, sidomos të atyre me elemente të dhunës. 75
  • 76.
    6.Teoritë psikologjike Pikënisje themeloretë teorive psikologjike të drejtuara në kriminologji në mënyrë shumë të qartë mund të tregohet përmes tezave të cilat i thekson Wilson i Herrnstain (1986), sipas të cilave njerëzit që shkelin ligjin janë zakonisht atipik në pikëpamje psikologjike. Kjo nuk do të thotë se janë të sëmurë (disa edhe janë). Hulumtimet tregojnë se kryesit e veprave penale në këtë aspekt dallohen fortë në pikëpamje statistikore nga jo kriminelët. Pra edhe ky grup i teorive është i ngjashëm sikurse edhe orientimi i teorisë biologjike në kriminologji, niset nga qëndrimi se vetitë psikologjike të njeriut ndikojnë në mënyrë esenciale në njeriun, dhe sjelljen e njeriut e kanalizojnë, gjë që nënkupton se ndikojnë edhe në determinimin e formave të sjelljes së papranueshme dhe kundërligjore të formës së sjelljes. Kjo teori është paraqitur në fillim të shek. XX. Kurse zhvillohet nga psikiatria dhe psikologjia. Problemi themelor me të cilin ballafaqohen është problemi i besimit në teste me të cilat matet raporti midis sjelljes delikuente dhe variabëlit psikologjik. Si drejtime më të përfaqësuara në hulumtimin e lidhjes midis personalitetit dhe lindjes së sjelljes kriminale, mund të theksohen hulumtimet të cilat drejtohen në dallime: kryesi i veprës penale,-të tjerët, pastaj e drejtuar në parashikimin e sjelljes së ardhme kriminale (dënimi me burg), si dhe në dinamikën e cila pasqyron fazat “e zhvillimit”, personat nga kategoria e jo kryesit në kategorinë e kryesit, dhe ato që hulumtojnë dallimet psikologjike të delikuenteve në raport me paraqitjen e këtyre formave. Me hulumtime janë identifikuar me shumë karaktere personale të cilat paraqiten te personat me prirje të sjelljes kriminale, kurse ndër më të pranishmit numërohen agresiviteti, autoriteti, anksioza , ekstraverti, dhe narcizmi. Në kriminologji zbatohen postulatet dhe njihen shumë teori psikologjike, kurse ato që më së shpeshti ndërlidhen me detektimin e kushteve dhe shkaqeve të sjelljes devijante dhe kriminale janë: • teoria psiko-analitike, • teoria e qarjes, • teoria e zhvillimit moral, • teoria e ndalimit të amësisë, dhe lidhja, • teoria e studimit social dhe teoria psikopatologjike. 76
  • 77.
    6.1. Teoria psiko-analitike Psiko-analizaështë degë e psikologjisë dhe metodë e trajtimit të çrregullimeve mentale dhe emocionale të cilat karakterizohen me shikim dinamik në të gjitha aspektet e jetës psikike. Qasja e saj mbështetet në studimin e individit si njësi e papërsëritur me aplikimin para së gjithash të metodës së studimit të ndonjë rasti individual, kurse në suaza të kësaj siç janë asociacionet e lira, introspektimet e të ngjashme (Ignjatoviq 2005. fq. 170). Derisa drejtimet e mëhershme në psikologji i kanë kushtuar më shumë vëmendje elementeve racionale të sjelljes së njeriut dhe mbi to ka ndërtuar qëndrimet e veta themelore, psikologjia më e re është e orientuar më tepër ka faktorët irracional (Ignjanoviq 1982. fq. 149). Themeluesi i teorisë psiko-analitike dhe së psikanalizës është Sigmund Freud (1856-1939). Ai me anë të libidos, që sipas tij paraqet energjinë e instinktit seksual (burimi themelor i energjisë) baraspeshon veprimin shpirtëror dhe orienton individin drejtë formave dhe sferave të ndryshme të kënaqësisë së epsheve, është përpjekur të vij deri te përgjigja për forcën lëvizëse të sjelljes së njeriut. Brenda teorisë psiko- analitike definohet edhe zhvillimi i personalitetit përmes tri fazave: id ego (atë), dhe super-ego (mbi unin). Psiko-analiza tregon për sqarimet e sjelljes kriminale në vijim: a) Krimineli ka “karakter antisocial”, është i socializuar keq, nuk është në gjendje t’i kuptojë kërkesat normative të rrethit të jashtëm shoqëror. Në konfliktin, i cili zhvillohet brenda tij, midis instinkteve personale dhe burimore dhe kërkesave të grupit shoqëror, ai person e zgjedh plotësimin e të parave; b) Krimi si formë e neurozës – kryesi i tij synon të shpallet fajtor dhe i dënuar; c) Krimi është pasojë e çrregullimit të baraspeshës, kurse kriminelët janë të frustruarit emocional (“të penguar”) dhe individ me psikikë të çrregulluar të cilët me vetëdije synojnë që problemet e tyre emocionale t’i zgjidhin përmes aktiviteteve të forcës, të cilat e kanë trashëguar apo bartur nga familja; 77
  • 78.
    d) Krimineli kakarakter antisocial i cili mbështetet në vakumet e sistemit normativ (Super-Ego lacunae). Deri te ato vakume vjen duke falënderuar inkurajimin e pavetëdijshëm të prirjeve kriminale te fëmijët nga ana e prindërve; e) sqarimi i krimit dhe kriminalitetit me anë të mospajtimeve midis strukturës shoqërore dhe sistemit normativ, gjegjësisht kulturës. Sipas tij, struktura shoqërore gjeneron prirjen ndaj krimit përmes përzgjedhjes së individëve të cilët për shkak të pozitës shoqërore dhe strukturës psikike, nuk janë në gjendje që të përshtaten në mënyrë të drejtë në shoqëri. Ky sqarim i ofrohet teorisë së anomisë në kriminologjinë amerikane (Ignjatoviq, 2005, fq. 172). Motivi për delikuencë, siç e veçon edhe Petroviqi dhe Meshku (2004), gjendet në ndërdije të individit. Çdo individ është kryes potencial i veprës penale, porse a do të shfrytëzohet ai potencial i tillë varet nga vetëkontrolli i cili arrihet në fazën e edukimit të individit. Çdo individ, në vete ka instinktet apo prirjet të cilat mund t'i kënaq apo edhe t'i frenojë. Nga ky aspekt edhe mund të dallohen delikuentët nga jodelikuentët. Te delikuentët manifestohen instinktet kriminale. Pra, nën ndikimin e tyre, personat e socializuar gabimisht (keq të edukuar) u epen formave të veprimit kriminal apo sjelljeve delikuente. Ndjenja e “të padobishmit” te këta individ, në këtë rast është e mundur që të kompensohet me vepra penale; të hedhurit e dëshirave seksuale mund të manifestohet duke kryer ndonjë vepër penale. Në këto raste, problemi qëndron te socializmi jo i drejtë i individit, i cili sjell deri te veprimi kriminal. 6.2. Teoria e „greminës“ Teorinë e „greminës apo teorinë e "vetës" e ka zhvilluar Erik Erikson (1902-1984). Kjo teori është teori psiko-dinamike, gjegjësisht e ashtuquajtura teori “jo-unë”. Kjo teori, shpjegimet e sjelljes së njeriut i ndërlidhë me krizat e identitetit individual, të cilat janë prezent në të gjitha (tetë) fazat e zhvillimit psiko-social të njeriut. Në lindjen e sjelljes delikuente te individi, ndikon sidomos kriza e fazës së II-të, III-të, V-të dhe VI-të 78
  • 79.
    Në tabelën nëvijim janë pasqyruar fazat me shenjat karakteristike të zhvillimit psiko-social gjatë fazave: 2.faza (niveli) vetëkontrolli, pavarësia dhe autonomia – pasojë e (socializimi) 2-3 vjet marrëdhënies së prindit ndaj fëmijës 3.faza (niveli) Zhvillimi i iniciativës (nëse është jo adekuate - (periudha e lojës) 4-6 vjet pasiviteti, paaftësia seksuale, sjellja psikopate) 5.faza (niveli) 11-20 Identifikimi psiko-social i individit (mundësia e (adoleshenca) vjet identifikimit kriminal) 6. faza (niveli) Vendosja e themelit të jetës së pavarur familjare, apo e kriza (intime) 20-25 vjet kundërta – izolimi 6.3. Teoria e zhvillimit moral Themelues i teorisë së zhvillimit moral është Lawrenc Kohlberg, i cili në bazë të kësaj teorie i ka publikuar rezultatet e studimeve të zhvilluara gjatë vitit 1969, gjegjësisht 1973. Siç Petroviqi dhe Meshku (2004), teoria e zhvillimit moral paraqet zhvillimin moral të individit në tri nivele kryesore, kurse secili nga këto i ka edhe dy nën nivele. Çdo individ nuk e arrin nivelin e fundit, gjegjësisht nivelin post- konvencional. Pikërisht e kundërta ndodhë rrallë. Në tabelën në vijim janë dhënë nivelet e zhvillimit sipas kësaj teorie: a) “I respektoj rregullat për shkak se i frikësohem dënimit apo Niveli para- dëshiroj lëvdatë” konvencional (i moralit) b) “Rregullat i respektoj për të ardhur deri te qëllimi i dëshiruar” a) “Rregullave u përmbahem, sepse dëshiroj të jem nga të Niveli tjerët i pranuar si i barabartë, dëshiroj edhe respektin e konvencional tyre.“ b) “Rregullave u përmbahem, sepse ato ekzistojnë për të dominuar liria dhe rendi” a) “Rregullave u përmbahem, sepse kjo është më së miri për Niveli post- njerëzit dhe për marrëdhëniet midis tyre.” konvencional B) “Veproj sipas parimeve morale, sepse ato janë pjesë e imja, në të kundërtën do të më kishte vrarë ndërgjegjja ” 79
  • 80.
    6.4. Teoria endalesës së ledhatimit amnor dhe kontakti Teoria e ndalesës së ledhatimit amnor dhe kontakti sjell deri te dy përfundime: 1) marrëdhëniet e ngrohta, të afërta dhe të forta midis nënës dhe fëmijës janë shumë të rëndësishme për shëndetin shpirtëror- psikik të fëmijës (njeriut); 2) ndarja dhe braktisja e fëmijës shkakton mosdëgjueshmërinë (rebelimin) e tij dhe ekziston mundësia e delikuencës së mëvonshme. Kjo teori ka lindur si rezultat i studimit të 44 hajnave të rinj të cilët kanë qenë të dërguar në trajtim klinik. Këtë grup e kanë krahasuar me grupin e jodelikuentëve dhe kanë konstatuar se 39% e fëmijëve ka përjetuar ndarjen nga prindërit në fëmijëri të hershme për shkak të delikuencës. Në mostrën e jodelikuencës kishte 5% të fëmijëve të cilët kishin qenë të ndarë nga prindërit (Petroviqi, Meshku, 2004, fq. 129). Të njëjtit autorë theksojnë se për teorinë e afrisë, janë të rëndësishëm shtatë faktorë – shtatë karakteristika: • Specificiteti: intimiteti (afërsia) është selektiv – i orientuar në një a më shumë persona me një renditje të prerë (hierarkia); • Kohëzgjatja: intimiteti (afërsia) zgjatë tërë jetën; • Investimi emotiv: afërsia intime – ndjenjat më të forta; • Ontogjeneza: Drejtimi i zhvillimit – nëna ia ofron kënaqësinë, kurse më vonë besimin dhe kontaktin; • Mësimi: afërsia intime zhvillohet përmes interaksionit themelor social, e jo si rezultat apo pasojë e shpërblimeve dhe dënimeve; • Organizimi: afërsia intime për njerëzit është shumë e rëndësishme gjatë tërë jetës; • Roli biologjik: bazë e afërsisë intime është përjetimi. 6.5. Teoria e mësimit (edukimit) social Teoria e mësimit social është një nga teoritë klasike psiko-sociale. Sipas kësaj teorie, sjellja delikuente si e tillë është e mësuar më herët, pra si sjellje komfore. Mësimi i sjelljes rrjedh nëpër tri forma: vëzhgimi, pjesëmarrja direkte dhe mbështetja e ndryshme. 80
  • 81.
    Socializimi zhvillohet përmesprocesit të identifikimit. Fëmija identifikohet me prindërit e vet dhe nga ata i merr normat morale dhe normat tjera; shprehitë dhe zakonet. Mësimi social nuk mbështetet në arsye, por më tepër në emocione. Para së gjithash, fëmija duhet të mësohet për të dashur, për të urrejtur dhe për tu frikësuar, kurse më vonë mësohet për ta kuptuar pozitën dhe reagimet emocionale. Me mësimin social nuk përcaktohet vetëm arritja apo mosarritja e normave, por edhe pjekuria emocionale e personit i cili tashmë i ka normat. Me këtë duhet arritur baraspesha midis mbështetje, shpërblimit dhe intervenimeve ndëshkimore gjatë procesit të socializimit. Sjellja rezistente, shpeshherë është vetëshkatrruese dhe përpjekje e pashpresë që urrejtja dhe rezistenca të kthehen kundër shoqërisë. Pra, njeriu, atë fenomen që dikur personalisht e ka përjetuar, ia kthen shoqërisë dhe rrethit jetësor. (Petroviqi, Meshku, 2004., fq. 130). Sipas Bandurit forcë lëvizëse e sjelljes agresive mund të jenë: • Faktorët incentiv nxitës (stimulues); • Faktorët modelues nxitës (stimulues); • Faktorët instruktiv nxitës (stimulues); • Faktorët averziv (armiqësor) nxitës (stimulues); • Gabimet, si faktor nxitës (stimulues). 6.6. Teoritë psiko-patologjike Kur flitet për etiologjinë subjektive të kriminalitetit, për vetitë e personalitetit, të lidhura për sjelljen delikuente, duhet të merren në konsideratë edhe ato cilësi personale të cilat nënkuptojnë largim nga psikika normale, sepse edhe ato mund të shfaqen në rrethana të prera , si faktor i sjelljes kriminale. Fjala është për forma të ndryshme të sëmundjeve mentale të cilat shpesh janë të ndërlidhura me disa vepra të kryera penale dhe të cilat quhen faktor etiopatogjen të sjelljes kriminale (Milutinoviqi, 1988., fq. 420). Teoritë psikopatologjike, sipas karakteristikave të cilat i hulumtojnë, mund të ndahen në disa grupe: a) çrregullimi i ndjenjave – çrregullimi emocional: marrëdhëniet e ndërsjella; krizat, problemet financiare; papunësia; sëmundja... 81
  • 82.
    b) pengesa nëkontrollimin e impulseve: kleptomania apo vjedhjet kompulsive; pirromania apo ndezjet kompulsive; çrregullimi i shpërthimit të pakontrolluar; c) të njohurit specifik – modeli i njohjes: intelekti; logjika, struktura shoqërore; arsyeja; përdorimi i gjuhës. 7. Fenomenologjia e kriminalitetit Fenomenologjia e kriminalitetit është shkenca mbi të manifestuarit e krimit. Qëllimi i saj është që të studiojë dhe të shkruajë format e shfaqjes së veprave penale, mënyrën e kryerjes së tyre, është e fokusuar në studimin e mënyrës së jetës së kriminelit, tipologjinë e tyre, strukturën, ndryshimet strukturale dhe dinamikën e kriminalitetit. Disa lloje të veprave penale, gjegjësisht kryesit e tyre kanë veti shumë pak të përbashkëta, gjegjësisht dallohen për nga format e tyre të paraqitjes. Me kontrollin e formave të paraqitjes së kriminalitetit merren dhe në këtë drejtim përpiqen të jenë sa më precize, legjislacionet aktuale penale të disa shteteve. Fenomenologjia kriminologjike e kriminalitetit përpiqet që t’i përfshijë të gjitha format e shfaqjes së kriminalitetit, mirëpo duke u thelluar kompleksiteti i shoqërisë edhe fenomenologjia e kriminalitetit zgjerohet. P.sh. deri para disa dekadave kriminaliteti kompjuterik nuk ka qenë i njohur dhe nuk kanë qenë të parapara instrumentet për sanksionimin e tij. Njëra ndër klasifikimet e shpeshta është edhe ajo e cila veprat penale i ndan sipas peshës dhe shkallës së rrezikshmërisë shoqërore; në vepra të lehta dhe të rënda penale. Në vepra të rënda penale bëjnë pjesë: vrasja, plaçkitja, hajnitë e dhunshme, dhunimet, falsifikimet, mashtrimet, terrorizmi etj. Këto vepra zakonisht janë të dënueshme me dënime të gjata me burg. Në vepra të lehta penale bëjnë pjesë; hajnitë e vogla, prishja e rendit dhe qetësisë publike, lëndimet e lehta trupore, kundërvajtjet në komunikacion etj. dhe për to parashihen dënime të lehta apo dënime të shkurta me burg. Është e qartë se kriter i këtij klasifikimi është lloji dhe masa e dënimit të paraparë. Mangësia e saj qëndron në atë se nuk e diferencon faktorin subjektiv, kryesin e veprës penale, sepse disa vepra të rënda penale i kryejnë njerëzit të cilët nuk janë të formuar si 82
  • 83.
    kriminel profesional. Gjithashtukriminelët profesional shpesh bëjnë kundërvajtje për të cilat parashihen dënime më të vogla. Model diç më preciz për klasifikimin e formave të paraqitura të kriminalitetit është ai i cili merr në konsideratë shkallën e rrezikshmërisë shoqërore si: - marrëdhënia e veprave të rënda, më pak të rënda dhe veprat e lehta penale - marrëdhënia e veprave penale sipas kaptinave të pjesës së posaçme të ligjit penal - proporcioni dhe marrëdhënia e veprave më frekuentuese penale - proporcioni i përsëritjes dhe kriminalitetit profesional - proporcioni i delikuencave jomadhore dhe kriminalitetit grupor - konsistenca e ndëshkimit të veprave penale - shtrirja territoriale dhe regjionale e kriminalitetit; - proporcioni i veprave penale të paramenduara dhe të atyre me pahir - motivi i veprave penale - vendi, koha, mënyra dhe rrethanat e kryerjes së veprës penale Struktura e formave të shfaqjes së kriminalitetit mund të jetë e klasifikuar edhe sipas kritereve tjera siç është natyra e veprës së kryer penale, karakteri dhe lloji i vlerës që është paraparë me aktin e veprës penale (kriteri moral i shkeljes), vetitë socio-demografike të kryesit dhe viktimës. Një nga klasifikimet e zakonshëm të fenomenologjisë kriminale qëndron në kriminalitetin konvencional dhe jokonvencional. Kriminaliteti konvencional është ai lloj i kriminalitetit i cili i atakon të mirat morale dhe materiale të cilat janë të njëjta në të gjitha shoqëritë sepse atë e gjykojnë pothuaj të gjitha shoqëritë dhe klasat. Ekziston një numër i caktuar i veprave të cilat pothuaj në të gjitha mjediset konsiderohen të dëmshme për shoqërinë. Këtu bëjnë pjesë: mashtrimet, vrasjet, vjedhjet, banditizmat, dhuna seksuale etj. Pjesa dërrmuese e klasifikimeve ka për qëllim që të formojë të ashtuquajturat konstruksione ideale të tipave të cilët në vete do të përmbanin karakteristika të ndërlidhura reciproke gjegjësisht një konstrukti duhet ti përkasin ato forma të kriminalitetit që i karakterizon probabiliteti se veprat e caktuara penale do t’i kryejë lloji i caktuar i njerëzve. Krahas klasifikimit ideal- tipik ekzistojnë edhe tipet “mikse”që paraqiten në rastet kur veprat e njëjta penale dhe kryesit e 83
  • 84.
    tyre kanë karakteristikatë dy apo më shumë llojeve. Krahas këtyre tipave mund të konstruohen edhe tipat paralele dhe transformuese. Për dallim nga shkenca penale-juridike, kriminologjia ka nevojë të marrë në konsideratë lidhjet korelative, vepër penale – kryes në mënyrë që të mund të vlerësojë lëvizjet në kriminologji. Pothuaj në të gjitha klasifikimet ekziston ndarja në kriminalitet ekonomik, politik, komunikacioni, kriminalitet recidiv, profesional, delikuencë e moshës jomadhore, terrorizëm, kriminalitet i organizuar, kompjuterik; dhuna në familje; kriminaliteti violent etj. Të gjitha këto grupe klasifikuese paraqesin edhe degë të posaçme kriminologjike të cilat janë formuar si disiplina të posaçme shkencore. 7.1. Tipologjia sociologjike e kriminalitetit Tipologjia sociale e sjelljes kriminale bashkë me rëndësinë e qëndrimit se kriminaliteti është shkelje e rregullave të institucionalizuara, krahas formës së kriminalitetit përfshin edhe reagimin shoqëror pamarre parasysh se rrafshi i përvojave bazohet në tipologjinë ligjore dhe juridike të veprave penale. Tipologjia sociologjike – kriminologjike e veprave penale është diç më e ndryshme dhe do të cekim lidhur me të atë që është më me rëndësi. Daniel Glaser31 konsideron se sistemet klasifikuese të veprave penale janë të ndryshme për atë që nxjerrë aktgjykimin, bënë regjistrimin e veprave penale, shpjegon veprat penale, dëshiron ta realizojë kontrollin e veprave të kryera penale apo dëshiron ta përmirësojë kryesin e veprave penale. Këto klasifikime varen nga qëllimet të cilat janë detyra në raport me kriminalitetin (për çka të gjitha klasifikimet kanë vlerë të kufizuar), sepse sjellja njerëzore është e komplikuar, kontradiktore dhe jo konsistente në kriminalitet (p.sh. institucionet korrektuese – edukuese në trajtimin e kriminelëve do të forcojë dhe aktualizojnë anët pozitive të personalitetit të tyre në bazë të reagimit në trajtim krijohen edhe klasifikime të ndryshme të kriminelëve). D. Glaser propozon që aspektet e klasifikimit të shqyrtohen në bazë të : I Klasifikimit të aktgjykimeve A Përmes përgjegjësisë 31 Daniel Glaser "The Classification of offends and offenders" in "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago 84
  • 85.
    1.në bazë tëmoshës (p.sh. të miturit), 2.në bazë të shëndetit mental (i shëndoshë, i sëmurë mental, pothuaj i sëmurë mental): a) në bazë të inteligjencës; b) në bazë të klasifikimit jo të qartë në praktikë; B Aftësitë mendore gjatë procesit gjyqësor C Sipas mendjemprehtësisë maksimale dhe lartësisë së dënimit; D Përmes përgjegjësisë specifike të kryesit. II Klasifikimi evidentues A Deliktet të cilat janë zbuluar në bazë të ankesës së viktimës; B Deliktet të cilat shqetësojnë opinion; C Kundërvajtjet në transaksione private. III Klasifikimet sqaruese A Tipologjitë e idealizuara dhe ato me eksperiencë; B Dimensionet eksplanatore (sqarues): 1. dimensioni individual apo kolektiv i veprës penale; 2. dimensioni instrumental apo theksuar i veprës penale; 3. dimensioni profesional-rrethanor i relacionit kryes–vepër, Edwin Sutherland propozon tipat e kriminalitetit përmes konceptit “të sistemit të sjelljes në kriminalitet”. Ky ka identifikuar tre tipa të kriminalitetit: 1) Çdo bashkësi, bashkësi e akteve individuale, kodeve, traditave, frymës, marrëdhënieve sociale ndërmjet pjesëmarrësve direkt dhe indirekt. Si pika kryesore e kriminalitetit paraqitet mënyra e jetesës së grupit. Çdo bashkësi e rrjetit të komunikacionit intrasistemor; 2) Individi dallon nga bashkësia, bashkësia është “fakt social” sipas konceptit të Dyrkemit, gjegjësisht bashkësia ekziston pavarësisht nga individi i cili bën pjesë në të, bashkësinë e përbën presioni bihevioral mbi pjesëtarët e saj; 85
  • 86.
    3) Ata tëcilët sillen në mënyrë kriminogjene, e krijojnë vetëdijen e grupit gjegjësisht “ndjenjën e identifikimit të atyre të cilët marrin pjesë në të”. Një klasifikim të rëndësishëm empirik të kriminalitetit e ka bërë Roebuck (1970) në modelin e rastit prej 400 të burgosurve zezak të distriktit të Kolumbisë të burgut Lorton – Virgjinia dhe ka klasifikuar të burgosurit varësisht nga ajo se për të satën herë kanë qenë të burgosur (1 herë, 2 herë apo më shumë herë). Ai me këtë rast ka fituar rezultatin si vijon : - për herë të parë delikt kryen: narkomanët (50), hajnat (32), bixhozi (16); vjedhje të dhunshme (15), delikuencë seksuale (15), mashtrim (10), vjedhësit e veturave (8), falsifikim (4); - kriminel i dyfishtë: hajni dhe thyerje (64), sulm në gjendje të dehur (40), - kriminel i trefishtë: dehje, sulm dhe thyerje; - modeli miks; delikuenti i padiferencuar (Jack-of-all-trades offender); - pa model: (kundërvajtjet nuk janë treguar por të gjithë janë vartës të heroinës (32)) Vlera eksplanatore apo sqaruese e këtyre rezultateve qëndron në shmangien e definicioneve ligjore të veprave penale dhe në manirin antropologjik zbuloi subkultura të ndryshme. “Life histories” delikuenti i krahasuar me delikuentët në burgjet tjera ka dhënë një shkallë mjaft të lartë të përputhshmërisë. Të gjithë zezakët të fajësuar për shkak të plaçkitjes së armatosur kryesisht në fëmijërinë e hershme kanë pasur konflikte në shtëpi, pastaj edhe pjesëmarrje të tilla në rrugë ku dhuna ka siguruar burimin kryesor të reputacionit dhe vetëdijes. Don C. Gibbons32 ka identifikuar rolet e ndara në delikuencë dhe i ka ndërlidhur ato me variacionet në “background” të atyre të cilët kanë kryer deliktin me qëllim të dallimit të tipave të cilët i ka quajtur “roli i karrierës”. 32 Don C. Gibbons "Changing the Lawbreaker", The treatment of delinquents and criminals” Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC. 1965. 86
  • 87.
    Ai ka konstatuarvariacionet në vijim: - Delikuentët e pasurisë: hajnat profesional, kriminelët e “rëndë”, kriminelët gjysmëprofesional, hajnat amatorë të shitoreve, falsifikuesit naiv, hajnat e veturave, delikuenti i pasurisë “humbësi i dikurshëm”. - Kriminelët “qytetarë të respektuar”: kriminaliteti i jakës së bardhë, mashtruesi, dhunuesi profesional “i pispillosur”. - Vrasësit dhe sulmuesit: sulmuesit e personalitetit “humbësit” sulmuesit psikopat. - Devijantët seksual: „dhunuesi“ (rapist), sulmuesit seksual, sulmuesit jo të dhunshëm seksual, delikuentët incestual, homoseksualët. - Kriminelët tjerë: kriminelët e organizuar, vartësit e narkotikëve, alkoolistët “skid row”. Përparësinë e përkufizimit kriminologjik ndaj atij juridik për delikuencën kriminale e ka shpjeguar D. Cressey duke analizuar malverzuesit apo përfituesit e pandërgjegjshëm. Ai malverzimet i ka definuar si dhunë ndaj besimit të personit i cili para kundërvajtjes ka pasur karrierë të besueshme. Me këtë përkufizim ka përfshirë në eksperiment personat e dënuar për malverzim që kanë qenë kryesisht profesionistë të tillë. Ata janë persona të cilët kanë qenë nëpunës të çmueshëm bankar, broker me reputacion dhe nëpunës të zgjedhur publik. Njerëzit me atribute të tilla sociale në kohën e deliktit: 1.kanë pasur probleme financiare në aspektin e ruajtjes së statusit social; 2.në atë kohë kanë përpunuar në mënyrë precize skemën malverzuese dhe mënyrën e zgjidhjes së problemit; 3.kanë kryer deliktin vetëm pas zhvillimit të racionalizimit i cili ka mundur të interpretojë malverzimin si „në pajtim me moralin dhe jokriminal“. 87
  • 88.
    Alfred R. Lindesmithdhe H. Warren Dunham33 e ndajnë kontinuitetin e sjelljes kriminale në individuale dhe sociale. Akt individual është ai të cilin individi e ka kryer për arsye personale dhe me një mbështetje të vogël kulturore. Tipi social i sjelljes kriminale është i mbështetur në pikëpamje kulturore dhe shpjegohet me normat grupore, dhe realizohet statusi dhe identiteti në grup. Krimineli social shfrytëzon kuptimet jolegjitime. Në kategoritë e individualizuara të kriminalitetit dominojnë kushtet rrethanore (shpesh te vrasësit). Në kategorinë sociale të kriminalitetit dominon profesionalizmi siç është p.sh. mashtrimi dhe raketimi. Tipi i tretë është kompozim shprehish – situatash dhe ky tip është përdorur për klasifikimin e atyre kriminelëve që nuk janë profesionist por tentojnë të jenë tipa rrethanor dhe të paparashikueshëm të delikuenteve. Ky tip i delinkuentëve përshkruhet si kundërvajtës dhe përderisa nuk bëhet kriminel profesional vazhdimisht ka telashe me autoritetit ligjore. Situatat e papritura fokusohen nga ana e aktorëve gjatë sjelljes tepër të lirë siç është rrahja apo banditizmi ose statusi i tij është në pajtim me të hyrat legjitime ekonomike. Don C. Gibbons dhe Donald L. Garrity34 propozojnë dallimet midis delinkuentit në bazë të moshës kriminologjike në të cilën është përkufizuar si i tillë nga ana e shoqërisë. Këta vënë në pah këto dallime si dikotomi: 1) Që grupi i delinkuentëve si i tillë përcaktohet nga koha kur është marrë me aktin e parë kriminal; 2) Që të ndahet grupi i cili ka kryer krimin në moshën e vjetër dhe që baza e dallimit të jetë periudhë relativisht e gjatë e ndikimit të grupeve jodelinkuente në këta individë. Walter C. Reckless,35 duke vërejtur se kriminaliteti është profesion dhe karrierë, ky i propozoi tri lloje të karrierës kriminale; 33 Alfred R. Lindesmith and Warren Dunham,"Some Principles of Criminal Typology", Social Farees, 19 March, 1941. 34 Don C. Gobbons and Donald L. Garrity, "Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in Criminology", Social Forces, 38 (October, 1963) 35 Walter C. Reckless "The Crime Problem”, 3 of ed. New York: Appleton Century-Croffs INC, 1961, Chap. 9. 88
  • 89.
    1) E rëndomtë; 2) E organizuar dhe 3) Profesionale. Si karriera kriminale këta tre tipa janë të ngjashëm sepse përfshijnë kundërvajtjet e zakonshme pasurore për qëllime të përfitimeve ekonomike. Ata specializohen për kryerjen e disa delikteve që nënkupton ushtrimin dhe përvojën e tyre. Kriminaliteti, thjeshtë, është mënyrë e jetës dhe karriera e tij zgjatë për një periudhë të gjatë kohore. Në termet e dallimeve midis tipave të karrierës, kriminaliteti i rëndomtë paraqet nivel karriere. Kyçja në delikte siç është banditizmi, vjedhja dhe plaçkitja paraqesin ushtrim dhe aftësim të kufizuar. Kriminelit të rëndomtë i mungon organizimi për t’iu shmangur arrestimit nga ana e gjyqit. Kriminalitetin e organizuar e karakterizon shkallë e lartë e organizimit me mundësi shumë të vogla të arrestimit, gjykimit dhe burgosjes (p.sh. frikësimi, mito, kontrolli i bixhozit, prostitucioni, shpërndarja e drogës. Ruth Shonle Cavan36 ky si kriter të klasifikimit të delikteve merr reagimin publik dhe reagimin delinkuent ndaj publikut. Në këtë interaksion midis publikut dhe kriminalitetit ky i ka koncentruar 7 lloj reagimesh: - Kontra-kultura kriminale (kriminaliteti profesional, banditizmi, hajnia e dhunshme); - Jokonformistët ekstrem (p.sh. alkoolistët dhe pijanecët e kohëpaskohshëm); - Jokonformistët e vegjël ( p.sh. malverzuesit); - “Konformiteti” i mesëm (hajnitë e vogla); - Mbikonforiteti më i vogël (i nënshtrohen ligjit dhe kodeve); - Mbikonforiteti ekstrem (përpjekje për reformimin e shoqërisë me mjete legale); - Kontra-kultura ideologjike (përpjekjet këmbëngulëse për transformimin e shoqërisë me mjete jolegale) Reaksioni shoqëror është esencial për definimin e delinkuentit dhe sjelljes së tij. 36 Ruth Shanle Cavan “Criminology”, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company, 1962, Chop. 3. 89
  • 90.
    Marshall B. Clinarddhe Richard Quinney37 kanë konstatuar 8 tipa të sjelljes kriminale të cilat edhe ne i kemi pranuar si meritore nga aspekti sociologjik – kriminologjik, sepse merr në konsideratë reagimin shoqëror dhe hapë mundësinë për kufizimin sociologjik të veprës penale gjegjësisht me aktin kriminal dëmtohet norma e institucionalizuar. Këta tipa janë: 1) Dhuna kriminale ndaj vetvetes: përfshinë vrasjen, sulmin dhe rrëmbimin e papritur. Kryesit veten nuk e kuptojnë si kriminel. Ata shpesh janë persona pa të kaluar kriminale por që krimin e kryejnë për shkak të rrethanave të caktuara. Nuk janë të ndihmuar drejtpërdrejt nga grupet. Sjelljet e tyre janë në kundërshtim të plotë me klasën e mesme dhe ndaj kryesve bëhet reagim i fortë. 2) Kriminaliteti periodik pasuror: përfshinë disa hajni nëpër shitore, vjedhje automobilash. Kryesit nuk e konsiderojnë veten si kriminel dhe janë në gjendje ta arsyetojnë sjelljen e tyre kriminale. Janë të prirë ndaj vlerave të përgjithshme shoqërore dhe ndaj qëllimeve, prandaj edhe hasin në përkrahje të vogël për sjelljen e tyre në normat grupore. Me rastin e kryerjes së veprave kriminale i thyejnë vlerat e pronës private. Reagimi shoqëror shpesh përfshinë arrestimin, sidomos për delinkuentët të cilët tashmë kanë kryer vepër kriminale. 3) Kriminaliteti si profesion: përfshinë malverzimin, shitje mashtruese, këshillat e rrejshme, dhunën me porosi dhe dhunën ndaj sigurisë. Këta nuk e konsiderojnë veten si kriminel dhe e arsyetojnë sjelljen e tyre si pjesë të jetës së tyre të përditshme. Sjellja është toleruar nga urdhërdhënësi i tij. Këta i pranojnë vlerat konvencionale dhe kërkojnë pjesëmarrje në ndarjen e shpërblimeve. Sjellja ilegale është në pajtim me filozofinë e të arriturave ekonomike dhe sociale dhe me qëllimet në shoqëri. Krimi është urdhëruar nga ana e personave me status më të lartë shoqëror dhe shpesh është i padukshëm për policinë. Reagimi i publikut ndaj këtij është i vogël pikërisht për shkak se nuk shihet. 37 Marshall B. Clinard and Richard Quinney, “Criminal Behavior Systems - a typology” Holt, Rinehart and Winston, INC – New York. 90
  • 91.
    4) Kriminaliteti politik:përfshinë rebelimin, tradhtinë, sabotimin, dhunën ushtarake, kolaboracionizmin luftarak, radikalizmin dhe forma të tjera të ndryshme të cilat mund të përkufizohen si kriminalitet. Qëllimi i këtyre është ndryshimet në shoqëri. Sjellja e tyre është e paraparë dhe e ndihmuar nga ana e grupeve të tyre. Reagimi shoqëror është i madh sepse konsiderohet si rrezikim për shoqërinë. 5) Kriminaliteti ndaj rendit dhe qetësisë: përfshinë alkoolizmin, bredhjen apo huliganizmin, prishjen e rendit, prostitucionin, homoseksualizmin, kundërvajtjet në komunikacion dhe vartësinë ndaj narkotikëve. Kryesit e këtyre veprave vetën e kuptojnë si kriminel sa herë që e përsërisin deliktin. Këta edhe mund të luhaten midis vlerave kriminale dhe vlerave të rendit shoqëror. Bashkohen me delinkuentët tjerë. Disa forma të kundërvajtjeve ndaj rendit publik janë të dëshiruara nga disa pjesë të shoqërisë legjitime (p.sh. prostitucioni). Format tjera konsiderohen reprezentative (gabimet) e sistemit ekonomik. Reagimi ndaj këtyre veprave është arrestimi i kufizuar. 6) Kriminaliteti konvencional: përfshinë plaçkitjen, hajninë, thyerjet dhe hajnitë e dhunshme. Kryesit e kryejnë këtë vepër si pjesë të karrierës, kurse të ardhurat i plotësojnë me mjete legjitime. Shumë të rinj fillojnë me aktivitetin kriminal në grupe me një probabilitet të madh se do ta fitojnë subkulturën kriminale. Sjellja e këtyre është në pajtim me qëllimet e suksesit ekonomik, mirëpo shoqëria reagon sepse shkelet pronësia private. 7) Kriminaliteti i organizuar: përfshinë raketimin, prostitucionin e organizuar, bixhozin dhe kontrollin e narkotikëve. Delikuenti e kupton kriminalitetin si formë të bashkimit ekonomik. Në strukturat organizative veten e konsiderojnë si kriminel më të vogël. Janë të lidhur para së gjithash me kriminelët tjerë dhe janë të izoluar nga shoqëria e gjerë. Në shtresat e larta individët shoqërohen me personat e shoqërisë legjitime dhe shpesh vendosen në kuarte rezidenciale. Ekziston pajtueshmëri e përafërt midis aktiviteteve ilegale të kriminalitetit të organizuar dhe shoqërisë legjitime. Shkalla e gjerë e aktiviteteve të kriminalitetit të organizuar përcaktohet nga shoqëria legjitime. Shërbimet ilegale të kërkuara nga shoqëria legjitime janë të mbrojtura nga ana e kriminalitetit të organizuar. Publiku e 91
  • 92.
    toleron kriminalitetin eorganizuar pjesërisht për shkak se shërbimet e kërkuara mbrohen dhe pjesërisht për shkak se është vështirë të ndërmerren operacione çfarë mund t’i marrin kriminelët. 8) Kriminaliteti profesional: përfshinë lojërat e fshehta, vjedhjet nëpër shitore, hajnitë e gjepave, mashtrimet dhe falsifikimet. Kriminelët profesional ndjekin kriminalitetin si mënyrë të shprehjes dhe jetës së tyre. Konsiderohen kriminelë, shoqërohen me kriminelët tjerë dhe kanë status të lartë në botën e kriminalitetit. Kryesisht janë të izoluar nga shoqëria e gjerë dhe ndjekin karrierë kriminale. Ekziston një shkallë e caktuar e pajtimit midis kriminalitetit profesional dhe modelit dominues të sjelljes së tij. Në këtë grup nganjëherë “futen” ata të cilët përpiqen të fitojnë para në mënyrë të shpejtë. Reagimi shoqëror nuk është i madh. Disa vepra penale nga aspekti sociologjik mund të jenë neutrale apo të lejuara ose kundër normave ligjore p.sh. diç e tillë mund të jetë revolucioni, terrorizmi, delikti politik etj., mirëpo nëse motivet qëndrojnë në bazën sociale të orientuar në pikëpamje problematike dhe humaniste atëherë sociologjia të gjitha aktet nuk i trajton si vepra penale por si reagim në rrethinë apo nëse sjellja zhvillohet në drejtim të mohimit të ndonjë institucioni shoqëror (p.sh. refuzimi i shërbimit të obligimit ushtarak për shkak të bindjeve) nga aspekti sociologjik nuk bëhet fjalë për sjellje kriminale ndonëse ligji kriminal sjelljen e tillë e dënon. Sociologjia, në vepër penale të rrezikshme për shoqërinë i radhitë një varg dukurish shoqërore të cilat sipas probabilitetit statistikor kompozojnë ambientin për kryerje të veprës penale. Gjendje më e rrezikshme është dezintegrimi social sesa vet kryesi dhe janë të kota ndonëse të arsyeshme dënimet nëse rrethanat dhe gjendjet e dezorganizimit shoqëror nuk e bllokojnë atë si të tillë. Kryesi në një masë të konsiderueshme është vetëm pasojë e rrethanave sociale – psikologjike. Së këndejmi përpiqemi që vepra penale në kuptimin sociologjik të fjalës të paraqes komponentët e faktorit rrethanor i cili përfshinë sjelljen si rezultat të mësimit dhe përvojës në rrethin e caktuar shoqëror. Aspektin sociologjik të veprës penale gjegjësisht sjelljes kriminale sipas mendimit tonë e ka shprehur në mënyrë jo të 92
  • 93.
    plotë J. S.Stumphauzer38 me formulën: repertori kriminalistik + situatat dhe nervozat + argumentimet e perceptuara = sjellja kriminale. Përkufizimi ka lindur nga shumë analiza eksperimentale të sjelljeve, kurse një nga ato është edhe “East side story” (tregim i anës lindore). Fjala është për anën lindore të Los Angjelesit me probleme të shumëfishta të shkallës së lartë të papunësisë, varfërisë, kriminalitetit dhe dhunës së theksuar të bandave të adoleshentëve. Programi “Tregime nga ana lindore” ka filluar me analizat e sjelljeve në tri nivele të dhunës së bandave në një lagje të Los Angjelesit me 15000 banorë në të cilin dukuritë e përditshme janë të shtënat me armë zjarri, grabitjet dhe kundërshtimet ndaj policisë. E para është kryer analiza e të gjitha pjesëve të kuartit me qëllim që të përcaktohet se cilat aspekte e luajnë rolin e caktuar për lindjen dhe zhvillimin e sjelljes së dhunshme të bandave adoleshente: pamja, forma, dhe mangësitë e kuartit, pozicionimi gjeografik si dhe ndikimet thelbësore sociale (prindërit, mësuesit, policia, kisha, njerëzit punonjës). Analiza e dytë e kryer ndaj bandës dominuese të banditëve është konstruktuar nga 400 të rinj në të cilën analizë është studiuar drejtpërdrejt se si anëtarët e dallojnë dhe e ruajnë apo kultivojnë sjelljen e dhunshme. Analiza e tretë është kryer me rininë jodelinkuente me qëllim të zbulimit të lindjes “spontane” të ndikimit i cili çon në drejtim të sjelljes të papërputhshme me delikuencën dhe lidhur me atë se a mund të përdoren ato ndikime në kuptim të delinkuencës. Kjo analizë e sjelljeve “tredimensionale ka dhënë një varg informatash lidhur me lindjen dhe kultivimin e sjelljes së dhunshme të bandave. P.sh. është zbuluar se: 1) Banda rivale hyn në territorin e bandës tjetër dhe e nxitë atë; 2) “Veterani” (anëtari më i vjetër i bandës) përshkruan hollësisht se çka punon dhe si do të vepronte në atë situatë; 3) “Të rinjtë” e bandës kryejnë operacione hakmarrëse ndaj bandës tjetër; 4) Moshatarët por edhe anëtarët tjerë të shoqërisë vërtetojnë sjelljen e tillë me një kujdes të treguar dhe me një respekt frika; 5) “Të rinjtë” e bandës përgjigjen në respektin nga frika me një krenari e cila duket sikurse një vetëbesim; 6) Policia edhe kur i ndalon delinkuentët më së shpeshti i lëshon ata (në kuptimin – janë rrahur pak fëmijët, le të çelikosen) dhe me 38 Prema Predragu Zarevskom:, “Modifikacija ponašanja u području kriminaliteta i penologije”, Penološke teme, 3-4, Zagreb 1989. 93
  • 94.
    këtë në njëfarë dore edhe më tutje mbështetet sjellja e tillë e dhunshme. Në bazë të rezultateve preliminare të të gjitha analizave të kryera janë përcaktuar edhe procedurat. Qëllimi ka qenë angazhimi i “fanatikëve” anëtarë të bandës në sjellje jokompatibile me delikuencën (p.sh. kryerja e furnizimit për persona të moshuar) dhe kështu ai i mbron nga rreziku real që ndokush në rrugë t’i kidnapojë; punojnë në revitalizimin e kuartit të vet, shënohen vendet me rrezik të madh kriminal (p.sh. shtëpitë e braktisura etj.) dhe mësimi i mënyrës për ta përmirësuar situatën; janë formuar shoqata artistike të rrugëve në të cilat të rinjtë shkruajnë dhe shfaqin “drama antikriminale” për moshatarë por edhe për anëtarë tjerë të shoqërisë. Krahas zhvillimit të këtyre aktiviteteve programi përfshinë edhe largimin ose pengimin e disave që janë të dëshmuar delikuencë nga bandat adoleshente, pastaj kujdesi, dhurata, të mirat materiale dhe mbrojtja nga procedura gjyqësore, para së gjithash përmes formimit të grupeve të përbëra nga prindërit dhe rinia. Pas një viti të zhvillimit të programit është dëshmuar se të rinjtë e angazhuar në aktivitete që s’kanë të bëjnë me kriminalitetin në mënyrë drastike është organizuar sjellja e tyre kriminale. Eksperimenti ka dhënë rezultate të dëshirueshme por është përfunduar se është shumë i shtrenjtë. Nga formula shihet qartë se largimi i një faktori e zvogëlon përqindjen e kriminalitetit, gjegjësisht zhvillimin e repertorit jokriminel gjë që tregon shenja të suksesit por janë të padobishme dhe nuk shpaguhen. Nga kjo që u cek më lartë mund të përfundojmë se fenomenologjia e kriminalitetit është e lidhur me përhapjen e kriminalitetit për shkak të ndryshimeve klasore dhe hapësinore, gjegjësisht fenomenologjia e kriminalitetit në pikëpamje vizuale është më e pranishme në grupet më të ulëta dhe të pa kujdesura. 7.2. Dimensioni fenomenologjik i kriminalitetit Brenda tekstit në kuadër të dimensionit të fenomenologjisë së kriminalitetit do të përfshihen me shpjegim përmbajtjet nga fusha e fenomenologjisë kriminale,e statistikës dhe dinamikës së kriminalitetit si dhe tipologjia e kriminalitetit dhe të dhënat krahasuese mbi kriminalitetin. 94
  • 95.
    7.2.1 Fenomenologjia kriminale Siçu cek paraprakisht, fenomenologjia kriminale përbën një sferë të posaçme të kriminologjisë e cila studion format e kriminalitetit, strukturën e tij, strukturën e ndryshimit të kriminalitetit, dhe dinamikën e kriminalitetit. Kjo merret me studimin e shfaqjes së formave të veprave të kryera penale dhe me vetitë sociale-individuale të kryesve të veprave penale. Krahas këtij definimi kjo degë e kriminologjisë ka të bëjë edhe me studimin e formave e paraqitjes së veprimeve delikuente, përshkruan format e jashtme të disa veprave penale dhe shtrirjen e tyre, distribucionin kohor të tyre si dhe tendencat dhe përmasat, apo vëllimin. Karakteristikat themelore të kriminalitetit mund të ndahen në karakteristika regjionale të tij, karakteristika sezonale dhe periodike të kriminalitetit, si dhe në bazë të distribuimit të kriminalitetit edhe sipas moshës dhe gjinisë. Karakteristikat regjionale të kriminalitetit trajtohen në raport me shtrirjen e kësaj dukurie në nivele të ndryshme territoriale. Kështu sfera të veçanta të studimit përfshinë karakteristikat botërore të kriminalitetit, karakteristikat regjionale të kriminalitetit, kriminaliteti në relacionin fshat qytet dhe ekologjia e kriminalitetit në lagjet urbane. Duke shikuar të dhënat mbi kriminalitetin në raportet sezonale dhe karakteristikat periodike, mund të konstatohet se veprat penale ndaj pasurisë më së shpeshti kryhen në muajt e vjeshtës dhe dimrit, kurse veprat penale kundër personalitetit në muajt e pranverës, verës dhe të vjeshtës. Në anën tjetër deliktet e gjakut, kriminaliteti në komunikacion (kundërvajtjet) dhe veprat penale të shkaktuara nga përdorimi i mjeteve narkotike më së shpeshti shkaktohen ditëve të vikendit. Të dhënat statistikore gjithashtu tregojnë se veprat penale të cilat kryesisht kryhen natën:vjedhja e automobilave, thyerjet, banditizmi i rrugëve, dhunimi, dhe veprat e dhunshme. Distribuimi i kriminalitetit sipas moshës studiohet ndaras në kuadër të kriminalitetit, sipas grupmoshave të kryesve të veprave, ashtu që ndarja themelore bëhet në delikuent të moshës madhore dhe të moshës jomadhore. Disa sistemime juridike dhe kriminologjike sipas këtij kriteri ndarjen e bëjnë në shumë kategori, si p.sh: të mitur, të mitur madhor, të ri të-të rritur, dhe të rritur-të pjekur. Megjithatë disa hulumtime kriminologjike klasifikimin e plotësojnë edhe distribuimin e kriminalitetit sipas grupeve të moshave. Kështu shpesh mund të 95
  • 96.
    hasen klasifikime sipastë cilave kategoria e moshës prej 20-25 vjet është më e përfaqësuara (i ashtuquajturi”kriminalitet maksimal”), pastaj vijnë grupet e moshave 25-30, dhe 30-35, vjeç, ku shënohet një rënie graduale e kriminalitetit, kurse krejt në fund janë grupet mbi 35. vjeç, për të cilat është karakteristik rënia progresive e kriminalitetit, si dhe kategoria mbi 50, gjegjësisht, 60 vjeç, ku shënohet rënie rapide e kriminalitetit. Në raport me ndarjen e kriminalitetit sipas gjinisë së kryesit në literaturë mund të vërehen tezat në vijim. Në të vërtetë konsiderohet se kriminalitetit është reaksion tipik i mashkullit, ndërsa konsiderohet se femra me përfshirjen e saj proporcionale në ekonomi dhe jetën shoqërore ka një pjesëmarrje të konsiderueshme. Megjithatë të dhënat statistikore tregojnë se femrat në një mënyrë të konsiderueshme marrin pjesë në nxitjen e veprave penale, veprave penale kundër pasurisë, fyerjeve, shantazheve, dëshmive të rrejshme në gjykatë, si dhe në vrasjet e fëmijëve dhe prostitucion. 7.2.2 Statistika dhe dinamika e kriminalitetit. Statistika dhe dinamika e kriminalitetit, kryesisht shfrytëzojnë shënimet nga evidencat zyrtare statistikore. Statistikat kriminale ofrojnë shënime të pazëvendësueshme për ata persona ndaj të cilëve në luftimin e kriminalitetit janë të angazhuara organet e kontrollit formal shoqëror. Statistika e fenomenit kriminal shprehet përmes strukturave të sjelljeve të cilat me një emër të përbashkët quhen kriminalitet. Struktura e kriminalitetit shikohet përmes grupimit të saj territorial (territoret dhe shtetet), dhe kryesisht ka të bëjë me veprat penale”klasike”. Kështu si shembull po i cekim dy baza referuese mbi kriminalitetin:Uniforme Crime Report (UCR, FBI), Indeks Crime Offences, par. I. I cili përfshinë shënimet mbi vrasjet, dhunimet, banditizmat, lëndimet trupore, hajnitë me forcë, vjedhjet e veturave, zjarret. Në Evropë, kohët e fundit zhvillohet Europian Source Book of Crime and Criminal Justice Statistic (ESCCJS), me të cilat grumbullohen dhe pasqyrohen të dhënat mbi vrasjet, lëndimet trupore, dhunimet banditizmat, vjedhjet keqpërdorimet e narkotikëve dhe deliktet në komunikacion. 96
  • 97.
    Burimet e tëdhënave mbi kriminalitetin që shfrytëzohen në analizat dhe studimet kriminologjike, janë të dhëna zyrtare në formë të regjistruar (statistika policore), mbi të akuzuarit (statistika e prokurorisë), mbi të gjykuarit (statistika e gjykatave), dhe mbi sanksionet e ekzekutuara penale (statistika e institucioneve për ekzekutimin e sanksioneve penale). Grupi tjetër i të dhënave ka të bëjë me shënimet mbi vlerësimin e “numrit të errët”(të pandriçuar), të cilat më së shpeshti mblidhen nga gjyqtarët, nga vet paraqitja/ vetakuzimi/, nga studimet viktimologjike, dhe nga studimet mbi frikën nga kriminaliteti. Shënimet e grumbulluara mund të shfrytëzohen për vlerësimin e vëllimit dhe dinamikës së problemeve të ndryshme në territorin e analizuar, të cilat janë indikator për atë se në kënd ndikon problemi, janë tregues të marrëdhënieve midis problemeve të ndryshme dhe mundësojnë sinjalet e paralajmërimit lidhur me problemet e studiuara. Dinamika e kriminalitetit merret me ndryshimet rreth distribuimit të kriminalitetit dhe vëllimit të tij, kurse ka të bëjë edhe me lëvizjet e kriminalitetit në një regjion, në një shtet apo në një qytet. 7.2.3. Tipologjitë e kriminalitetit Në mësimet paraprake u prezantuan përmbajtjet nga fusha e tipologjive në aspektin sociologjik, kurse në mësimet në vijim do të fokusohemi në disa karakteristika të përgjithshme të tipologjisë së kriminalitetit të cilat përdorën në kriminologji. Tipologjitë e kriminalitetit ndihmojnë që llojet e ndryshme të sjelljeve kriminale dhe kryesit e tyre në bazë të vetive të përbashkëta të sistemohen në grupe me çka mundësohet studimi më i lehtë i tyre. tipologjitë është e mundur të zhvillohen sipas kritereve të ndryshme, kurse klasifikimi më tipik në kriminologji është klasifikimi ligjor, klasifikimi sipas mjedisit shoqëror, klasifikimi klinik, dhe klasifikimi në bazë të motivit. Klasifikim ligjor përfshinë klasifikimin sipas veprave penale (objektit penalo-juridik), klasifikimin sipas kryesve të veprave penale (mosha, përgjegjshmëria, shkalla e fajësisë, recidivizmi, vetitë...). 97
  • 98.
    Klasifikimi sipas rrethitshoqëror ka të bëjë me tipin e nënkulturës, ambientin ekonomik, rrethin politik dhe rrethin familjar. Klasifikimi klinik kryhet sipas shkallës “të normalitetit”në aspektin mjekoligjor, psikologjik dhe sociologjik. Ndërsa klasifikimi në bazë të motivit ka të bëjë me motivet kriminale me ç’rast më të theksuarat dhe më të rëndësishmet janë përfitimet, kënaqësitë seksuale, agresiviteti, ideologjitë, instinktet epshore, dhe lojërat dhe argëtimet. Në mësimet në vijim do t’i shpjegojmë disa nga tipologjitë e kriminalitetit të autorëve aktual. Kështu Ignjatoviq (2005), kriminalitetin e klasifikon në katër grupe: 1) kriminaliteti i dhunshëm (vrasjet, lëndimet trupore, dhunimet, banditizmat, vjedhjet e rënda, dhe dhuna në familje); 2) kriminaliteti kundër pasurisë a) kriminalitet konvencional dhe rrethanor; b) kriminaliteti i apelimeve - jaka e bardhë-korrupsioni dhe kriminaliteti kompjuterik; c) kriminaliteti i organizuar; 3) kriminaliteti politik -krimet ndaj pushtetit, dhe krimet nga pushteti (gjenocidi, terrorizmi, krimet e policisë, krimet kundër kundërshtarëve politik...), dhe 4) kriminaliteti në komunikacion (i qëllimshëm (i paramenduar) dhe i paqëllimshëm ). Petroviqi dhe Meshku (2004), japin këtë klasifikim: - veprat penale me shenjat të dhunës (vrasjet, dhunimet, dhuna në familje, abuzimi seksual dhe incesti, banditizmi, vjedhjet e rënda); - veprat e rënda kundër pasurisë (vjedhjet, mashtrimet, zjarret), dhe - kriminaliteti i organizuar (kriminaliteti i “jakës së bardhë”, veprat penale lidhur me sigurinë, mashtrimet e konsumatorëve, keqpërdorimi i pozitës, kriminaliteti kompjuterik, korrupsioni, kriminaliteti i organizuar). Në tabelat në vijim janë pasqyruar tipologjitë e kriminologëve të shquar amerikan; në tabelën 1. është tipologjia që e ka dhënë Siegeli (2006), kurse në tabelën numër 2. tipologjia të cilën e ka dhënë Adleri, 98
  • 99.
    Muelleri, dhe Lauferi(1991) Tabela 1. Violent Crime Forcible Rape, Murder and Homicide, Assault and Battery, Robbery, Interpersonal Violence, Terrorism Property Crime Larceny/Theft, Credit Card Fraud, Burglary, Arson Enterprise Crime White-Collar Crime, Organized Crime, Cyber Crime, Internet Crime, Computer Crime Public Order Hompsexuality(?), Paraphilias, Prostitution, Pornography, Crime Substance Abuse Tabela 2. Violent Crimes Homicide, Assault, Family-Related Crimes, Rape and Sexual Assault, Robbery, Kidnaping and Terorism Property Crime Larceny (Shoplifting, Art Theft, Motor Vehicle Theft, Boat Theft), Fraud, Burglary, Arson, Enterprise Crime White-Collar Crime, Corporate Crime, Organized Crime Drug-, Alcohol-, and Drug Abuse, Alcohol and Crime, Sexual Morality Offences Sex-Related Crime 7.2.4. Të dhënat krahasimtare (komparative) mbi kriminalitetin Pikëpamjet e vrapit kulturor dhe shoqëror mbi krimin dhe kriminalizimin kanë rëndësi të shumëfishtë për sociologjinë, sidomos: a). Ndihmojnë ndërtimin e teorive të cilat kanë përdorim të gjerë; b). Kontribuojnë njohjes reciproke dhe studimit të inovacioneve në fushën e kontrollit të kriminalitetit; c) Në shtetet të cilat nuk kanë traditë të madhe kriminale, ndihmojnë ndërtimin e kriminologjisë si disiplinë akademike dhe ndërtimin e sistemit racional legjislativ. Krahasimi i të dhënave kryhet nga statistikat zyrtare të organizatave ndërkombëtare siç janë: Kombet e Bashkuara; Interpoli; Organizata Botërore e Shëndetësisë, dhe Këshilli i Evropës. Përveç të dhënave zyrtare, krahasohen edhe të dhënat e fituara nga hulumtimet 99
  • 100.
    kriminologjike, kështu qëmidis kriminologëve studime shumë të popullarizuara janë: a) ICVS (International Crime Victimization Survey); b) ISRD (International Self-Reported Study); c) (Fear of Crime). Frika nga kriminaliteti. Një nga bazat e tilla të të dhënave formohet në bazë të projektit me titull “European Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics”, përmes të cilit mblidhen të dhënat mbi kriminalitetin dhe sistemet e legjislacionit penal nga vendet anëtare, kurse në botimin e vitit 2006. i cili përfshinë periudhën e viteve 2000-2003, kanë marrë pjesë: Shqipëria, Armenia, Austria, Belgjika, Bullgaria, Kroacia, Qipro, Çekia, Danimarka, Estonia, Finlanda, Franca, Gruzia, Gjermania, Greqia, Hungaria, Islanda, Irlanda, Italia, Lituania, Luksemburgu, Malta, Moldavia, Holanda, Polonia, Portugalia, Rumania, Rusia, Sllovakia, Sllovenia, Spanja, Suedia, Zvicra, Ukraina, dhe Mbretëria e Bashkuar. Me këtë projekt mblidhen të dhënat mbi përkufizimet e sjelljeve kriminale, statistikën policore, statistikën e prokurorisë, gjykatave dhe statistikën mbi ekzekutimin e sanksioneve penale. Definicionet e sjelljeve kriminale nuk është e domosdoshme të jenë definicione ligjore, por të tilla të cilat me përshkrimin e tyre kënaqin nevojat e krahasimeve statistikore ndërkombëtare, kurse kanë të bëjnë me vrasjet, lëndimet e rënda fizike, dhunimet, banditizmat, vjedhjet e veturave, vjedhjet e rënda, hajnitë, keqpërdorimet e substancave narkotike. Në anën tjetër, me statistikë janë përfshirë edhe shënimet mbi format e regjistruara të kriminalitetit (veprat e kryera kriminale), mbi karakteristikat e kryesve (të dyshuarve, të akuzuarve, të dënuarve), mbi resurset njerëzore, gjegjësisht kuadrin e policisë, prokurorisë, gjykatave. 8. Dimensioni etiologjik i kriminalitetit Etiologjia e kriminalitetit është fushë e kriminologjisë e cila merret me analizën e shkaqeve të kriminalitetit në një shoqëri të caktuar lidhur me atë se çka e shkakton sjelljen kriminale në planin objektiv dhe subjektiv, kurse këto dikotomi janë të njohura në përgjithësi si faktorë endogjen dhe ekzogjen të kriminalitetit. Shkurt, etiologjia e kriminalitetit analizon kriminalitetin si pasojë të gjendjeve të caktuara 100
  • 101.
    shoqërore dhe personalitetine kryesit të veprës penale-vetitë e tij psikologjike dhe psikiatrike, të cilat e kualifikojnë atë si kriminel. Në bazë të çështjeve kapitale të cilat i parashtron etiologjia e kriminalitetit, ajo renditet në njërën nga degët më të rëndësishme të kriminologjisë. Në bazë të faktorëve ekzogjen- të jashtëm apo shoqëror dhe faktorëve endogjen-të brendshëm apo psikik, është argumentuar me sukses korrelacioni ndërmjet tyre në kriminologji. E shohim të arsyeshme me këtë rast të nënvizojmë këtu studimin e Rudolph Muoos39, i cili në një varg hulumtimesh ka argumentuar rëndësinë e rrethit social në të cilin zhvillohet sjellja e tillë me anë të ndikimit aktual të rasteve rrethanore në sjelljen dhe përjetimin e rrethit social si të individit ashtu edhe grupit. Të ashtuquajturat determinonte rrethanore kanë fituar rëndësi dhe kanë arritur statusin e kriterit variabël, sepse me sukses kanë argumentuar se ndikojnë në sjelljen aktuale. Gjendja e grupit apo individit, krahas ndikimit të karakteristikave relativisht të pandryshueshme psikosociale është plotësuar edhe me analizën e determinantëve rrethanore të cilat kanë ndikimin më të madh relativ në sjelljen aktuale. Hulumtimet e zhvilluara në ambientet institucionale në të ashtuquajturat institucione të përgjithshme siç janë spitale, entet, burgjet, manastiret, vendet me shkallë të lartë kriminaliteti kanë treguar se parashikimi i sjelljes dukshëm varet nga variablet e situatave të cilat sociologjia klasike pak i ka marrë në konsiderim. Për këtë shkak Moos, konsideron se është e nevojshme që sistematikisht të kualifikohen dhe vlerësohen aspektet e ndryshme të rrethit social dhe fizik dhe të kombinohen ato me karakteristikat sociologjike të grupit që të mund të arrihet në predikim preciz i sjelljes. Marrëdhëniet e situatave rrethanore dhe sjelljes së njeriut janë objekt i shumë hulumtimeve dhe studimeve sociologjike në botë. Meqenëse bëhet fjalë këtu për ndikimet e ndërsjella shumë komplekse, është vështirë që të hulumtohen në mënyrë rigoroze, ndonëse pjesëmarrja e tyre është botërisht e qartë. P.sh. dominimi i luftës gjatë viteve të 90-ta në Ballkan, si faktorë i përgjithshëm rrethanor ka lindur edhe një varg fenomenesh tjera shoqërore, prandaj edhe strukturën dhe funksionimin e kriminalitetit në rrethanat e luftës. 39 Rudolf H. Moos, “Effects of the Social Climates of Correctional Institution”, University of California, 1960. 101
  • 102.
    Në anën tjetër,periudha e pasluftës gjithashtu, si faktor rrethanor dominant e cila gërshetohet në sferën e kriminalitetit, na duket e udhës që edhe ne ta theksojmë këtë si racionale. Në bazë të tezës së Kurt Lewinovit se sjellja e njerëzve dhe përjetimet e tyre zënë fill jo vetëm në dy grupe të determinantëve; individuale dhe rrethanore të dhëna si shprehje P = f (I,O), vërejmë rëndësinë e rrethit për funksionimin e njeriut, kështu në një varg hulumtimesh është zbuluar se praktikisht nuk mund të arrihet një ndërlidhje më e madhe sesa r = 0,40 midis fakteve psikologjike të individit dhe kritereve të sjelljes, që do të thotë se pjesa dërrmuese e sjelljeve shpjegohet me ndikimin apo presionin e situatave rrethanore të rrethit shoqëror dhe se dominimi i situatave rrethanore, marrëdhënia universium brenda klimës sociale të shoqërisë, në pjesën më të madhe definohet si grup rregullash të ndryshueshme dhe kushtesh të rrethit të brendshëm shoqëror ashtu siç edhe i definojnë aktoret, gjegjësisht klima e tyre sociale. Situatat rrethanore apo presionet mund ta lehtësojnë apo pamundësojnë plotësimin e nevojave të individit (në këtë rast të të burgosurit ndaj të gjitha relacioneve të cekura në përkufizimin operacional), për ç’arsye kanë status të determinantit të sjelljes. Rrethanat apo presionet mund të jenë të natyrës sociale, por e kanë edhe anën empirike. Henry A. Murray40, p.sh. fletë për”presionet – alfa”dhe “presionet beta” të cilat për shkak të rrethit shoqëror kryesisht përputhen ndër veti. Kjo do të thotë se ekziston identiteti midis reles (“presionit alfa”), dhe interpretimi nga ana e akterit apo të definuara, pra të rrethit (“presioni beta”). Mospërputhja në interpretimin e presioneve “alfa “dhe”beta”, paralajmëron problemin rreth përshtatjes së individit pa marrë parasysh se mospërputhjet a janë të natyrës reale apo potenciale. pra, rrethanat e situatës-determinantet e situatës, statusin psikologjik të individit mund ta shpjegojmë si sjellje inkriminuese. Është shumë me rëndësi të theksohet, sepse në shkollat neobiologjike kriminologjike përsëri dominon mendimi se krimineli është i lindur, kurse harrohet fakti që rrethi e formon kriminelin. Natyrisht edhe njëri, edhe faktori tjetër e kompozojnë këtë dukuri, por ndikimi i rrethit është prevalent. Mirëpo, rrethanat e cekura nuk duhet kuptuar tekstualisht, sepse ekziston një varg rrethesh kriminogjene, raste situatash dhe veçori psikologjike të personalitetit të cilat me veprim të përbashkët mund të prodhojnë krim. Mirëpo nuk është edhe ashtu, sepse megjithatë shumica e njerëzve nuk janë kriminel. 40 H. A. Murray "Explorations in Personality" New York, Oxford University Press, 1938. 102
  • 103.
    Në rrethin shoqërortë dezorganizuar, rendi dhe baraspesha lehtë prishen. Dendësia e stimuluesve dezorganizues (këtu bëjnë pjesë në rrafshin shoqëror sidomos mungesa e vlerave të përbashkëta dhe solidaritetit), ndikon që vepra kriminale të racionalizohet më lehtë nga ana e akterit. Dr. Mladen Zvonarević41, shkon më tej duke theksuar se disa karakteristika të shoqërisë, së drejti, janë kriminogjene në etiologjinë e komplikuar të kriminalitetit si dukuri sociale apo si problem. Këto janë: - Karakteri eksploatues i kapitalizmit; - Karakteri kompetitiv i marrëdhënieve shoqërore; - Lufta për status; - Roli i parasë; - Marrëdhënia negative ndaj punës; - Humbja e mbështetjes shoqërore; - Humbja e dallimit midis “të ndershmes “dhe “kriminalitetit”; - Toleromi i disa formave të aktivitetit ilegal. Shtrohet pyetja, përse, megjithatë shumica e njerëzve nuk kryejnë vepra penale ? Autori i njëjtë në këtë përgjigjet:42 a) Nuk kanë dëshira të “këqija” b) Nuk kanë rast; c) Nuk kanë dije, shkathtësi as aftësi; d) Nuk kanë energji dhe këmbëngulësi; e) Nuk kanë forcë emocionale; f) Kanë sistem normash morale; g) Kanë frikë nga sanksionet. Mirëpo vepra penale megjithatë kryhet, kurse mekanizmat të cilit e nxisin janë: a) afekti, b) optimizmi, kriminal; 41 Dr. Mladen Zvonareviq: “Kriminogene osobine šire društvene zajednice”, u “Socijalna psihologija”, grup autorësh, Beograd, 1968. fq. 280-285 42 Dr. Mladen Zvonarević: "Socijalno-psihološki faktori prijestupništva", u "Socijalna psihologija", grupa autora, Rad, Beograd, 1968. godine, fq. 1-295 103
  • 104.
    c) rreziku iparallogaritur; d) sistemi i ndryshëm i normave etike, i kundërt me sistemin e standardizuar. Nga vargu i variableve që ndikojnë në fenomenin e kriminalitetit në hapësirën e dezorganizuar, me karakter kapital konsiderohen ato të cilat janë imanente për dezorganizimin, siç janë: • varfërimi masiv i pjesëve më të mëdha të popullsisë; • lufta dhe periudha e pasluftës; • multiplikimi i paaftësive të subjekteve që janë të goditura me probleme sociale (ndër të tjera edhe me kryerjen e veprës penale e cila edhe më tepër sforcon paaftësitë). Sjellja kriminale e shprehur me formulën: repertori kriminalistik + tendosjet dhe situata + perceptimi konkret = sjellja kriminale, plotësisht përputhet me impulset e cekura të dezorganizimit. Shumë programe të preventivave apo thënë më mirë të kontrollit të kriminalitetit, nuk kanë dhënë rezultate apo thjesht janë tepër të shtrenjta ( kategoria tipike të cilën e konstruktojnë institucionet e ngarkuara me preventivë me qëllim të racionalizimit të mossuksesit). Kriminaliteti, gjegjësisht rrethi shoqëror që e ka krijuar atë dhe që e krijon matej qartazi e ka autonominë e vet në kuptim të perzistencës dhe pamundësisë së zgjidhjes sidomos në shoqërinë me status quo, me një strukturë e cila përshtatjen dhe reformën i proklamon si kushte të ekzistencës. Mirëpo, do të ishte tepër mekanike të konceptohet realiteti konkret si i dhënë njëherë e përgjithmonë. E vërteta është se vargu i situatave dhe pozita e individit, në shumëçka përcaktojnë marrëdhënien e tij të tashme dhe të ardhshme ndaj këtij realiteti, mirëpo, megjithatë realiteti i shoqërive të pasluftërave është treguar si truall i përshtatshëm për lulëzimin e kriminalitetit. Për shkak të rëndësisë në fushën e pragmatikës kriminale, janë punuar të ashtuquajturat tabela pragmatike midis situatës kriminale dhe sociale dhe sjelljes kriminale të cilat kanë për qëllim ta parashohin sjelljen e ardhshme kriminale. Sipas Zhan Pinatelit43, në bazë të këtyre 43 Zhan Pinatel: “Kriminologija,” Enti i teksteve. fq. 109-117. 104
  • 105.
    tabelave pragmatike, patologjiasociale shprehet në formë hipoteze lidhur me sjelljen e ardhshme kriminale. Ne i kemi marrë këto në konsiderim sepse janë treguar si metrika të besueshme në empirizëm. Tabela e Schwabit, Schidovit, dhe Meywerkovit përfshinë 15 faktorë dhe ka të bëjë me recidivizmin. Këta faktorë janë: 1. E meta e trashëguar; 2. Kriminaliteti në vijë të drejtë gjinore nga të parët; 3. Rrethanat e këqija të edukimit; 4. Suksesi i dobët në shkollë; 5. Shkolla e filluar dhe e papërfunduar; 6. Mungesa e punës së rregullt ; 7. Kriminaliteti para moshës 18. vjeçe; 8. I dënuar më tepër se 4. herë në të kaluarën; 9. Kthimi shumë i shpejtë; 10. Kriminaliteti ndërurban; 11. Psikopatia; 12. Alkoolizmi; 13. Sjellja e keqe në burg; 14. Lirimi nga burgu para moshës 36. vjeçe; 15. Rrethanat e këqija shoqërore dhe familjare pas lirimit nga burgu. Gerecke, në tabelën e tij të prognozës secilit nga këta faktorë i jep vlerën kualitative e cila shumëzohet me koeficientin në rënie prej 1 deri 4 Tabela nr: 1.3.4 Tabelat e prognozës së kriminalitetit sipas Gereckit Karakteristika Vlera Koeficient i (prej 1 deri 4) Për shkak të mungesës së qetësisë dhe rolit në 1. Varfëria afektive 10 shtëpinë e prindërve, në vendin e punës, deri në shfaqjen e frigjiditetit efektiv Mungesa e konstruktit të dëshiruar, 2. Mungesa e 8 qëndrueshmërisë, ekzistimi dhe nënshtrimi qëndrueshmërisë ndikimit deri te paqëndrueshmëria e plotë. 3. Aspekti tjetër Dëshira për ndikim, fanatizmi, sipas tipit dhe 7 psikopatologjik peshës 4. Dobësia (debiliteti) E vonuar (1). Subnormale (2). a) Pa abnormalitet të 2 Debiliteti i lehtë (3) Debiliteti i madh apo precizuar saktë imbecil (4) 105
  • 106.
    b) Me abnormalitettë 6 precizuar saktë 5. Mosha e dënimit të 15-17 vjeç, (4); 18-20 vjeç (3); 9 parë 21-25 vjeç (2); deri 25 vjeç. (1) 6. numri i dënimeve të rënda, para 7 1 (1); 2-4 (2); 5-7 (3); më shumë se 7 (4) 25 vjeçe 7. Psikopatia në vijë 5 Sipas tipit(kriminaliteti , alkoolizmi) anësore të trashëgimisë 8. Kushtet konkrete 8 Shkolla, mësimi, puna, sjellja shoqërore jetësore 9. Ndikimet e këqija së jashtmi Shtëpia, mungesa e edukatës, rrethi kriminal, 2 a) Aktuale martesa, profesioni, miqtë 3 b) Të ardhme Froy merr në konsiderim tetë faktorë: - Trashëgues, - Anomalia e karakterit; - Rrethi edukues; - Vështirësitë edukative; - Ndërgjegjja dhe vetëkritika; - Vizita vendeve të këqija dhe shfrytëzimi i keq i kohës së lirë; - Lloji dhe pesha e deliktit të kryer; - Kriminaliteti i hershëm. Në trajtimin e këtyre faktorëve merret rënia kualitative prej 5 deri 50 (anomali të karakterit) i cili shumëzohet me koeficientin e rënies prej 1-5. Në bazë të këtyre tabelave Glueckovi, në veprën “Unraveling Juvenile Delinquency" konstatoi se tabelat parashohin në bazë të krahasimit dy grupe me nga 500 delikuent dhe 500 jodelikuent me të njëjtin karakter intelektual, dhe nga rrethi i ngjashëm ekologjik dhe ekonomik. Kanë konstatuar se brenda familjes duhet studiuar pesë faktorë me variacione të brendshme: 1.Disiplina ndaj fëmijës, e definuar nga babai; 2.Disiplina ndaj fëmijës, e definuar nga nëna; 3.Ndjenjat e babait ndaj fëmijës; 106
  • 107.
    4.Ndjenjat e nënësndaj fëmijës; 5.Kohezioni i familjes. Në nivelin psikologjik, me anë të testeve janë veçuar pesë veti të cilat brenda sferës psikologjike të personalitetit ndryshojnë oscilojnë, siç janë: - Afirmimi shoqëror; - Urrejtja; - Dyshimi; - prirja për rrënim - karakter impulsiv Në planin psikiatrik veçohen: - monotonia; - shprehja e lirë në veprim; - aftësia për të pranuar sugjerime; - këmbëngulësia; Në bazë të faktorit sociologjik, psikologjik dhe psikiatrik, çdonjëri nga të hulumtuarit është radhitur në faktorë përkatës, pastaj është llogaritur përqindja e delikuencës dhe jodelikuencës. Është konstatuar në këtë rast se përputhshmëria e tabelave nuk e kalon shkallën 70% të rasteve, dhe përputhja e tabelave me realitetin ka një shkallë prej 13,2% gabime44. Këto raporte janë konstatuar edhe në një varg hulumtimesh tjera. Nga tabelat e cekura mund të përfundohet se rrethanat sociale, të interpretuara nga aspekti psikologjik, kanë autonominë e vet mbi individët për çka duhet të kihen parasysh si pengesa reale për promovimin social, gjegjësisht si pengesë të cilën psikologët e quajnë mekanizëm mbrojtës. Mekanizmat mbrojtës luajnë një rol shumë të rëndësishëm në mobilizimin vertikal social të shtresave të ulëta. Pjesëtari i klasës së ulët gjithmonë është i detyruar ta investoj energjinë e caktuar në rrethin shoqëror, gjë që është dëshmi se megjithatë struktura nuk është e pathyeshme. Niveli “intelektual” paraqet konsumin më të vogël të energjisë, derisa ata të cilët përdorin agresionin apo ndonjë formë të somatizuar të energjisë kryesisht 44 Zhan Pinateli, Ibid. fq. 117 107
  • 108.
    mbeten në tënjëjtin nivel statusor. Ky është rast i zakonshëm me kriminelët të cilët vijnë nga shtresat e ulëta klasore, sepse ata në praktikën e kriminalitetit e fusin kulturën e varfërisë. Shumica e autorëve, si faktorë ekzogjen të kriminalitetit theksojnë faktorët shoqëror-ekonomik të shoqërisë ekzistuese e në këtë kuadër e veçojnë ndikimin e krizës ekonomike. Rrjedhimisht, si pasojë e krizave tjera siç është papunësia, migracionet e papritura dhe të paplanifikuara dhe dezorganizimi shoqëror shkaktojnë varfërinë e cila është njëri ndër faktorët e drejtpërdrejtë i shkaqeve të kriminalitetit. Papunësia është një gjendje e cila në mënyrë afatgjate shkakton truall të përshtatshëm për lindjen jo vetëm të kriminalitetit potencial, por edhe të kriminalitetit të vërtetë-real. Sipas definicionit të “rreptë”, të Organizatës Ndërkombëtare të Punës (ILO), të papunësuarit janë persona të cilët nuk kanë punë, ndërsa të cilët janë të gatshëm për punë brenda dy javëve të ardhshme, dhe të cilët kanë kërkuar punë në katër javët e fundit. Papunësia në kategoritë ekonomike paraqitet nëse ekzistojnë punëtorë të kualifikuar të cilët janë të gatshëm të punojnë sipas mëditjeve të përcaktuara me nivelet e tregut, por nuk mund të gjejnë punë. Pra, personat e papunësuar janë persona të moshës mbi 16. vjeç, të aftë dhe të gatshëm për të punuar dhe të cilët aktivisht kërkojnë punë, por nuk mund të gjejnë punë. Në këtë kontekst duhet dalluar papunësia vullnetare, dhe papunësia e detyrueshme. Papunësia vullnetare, lind atëherë kur punëtorët nuk dëshirojnë të punojnë sipas çmimeve aktuale të tregut të punës, ndërsa papunësia e dhunshme paraqitet atëherë kur punëtorët dëshirojnë të punojnë sipas mëditjeve të tregut të punës, por nuk mund të gjejnë punë. Sipas strukturës së tregut të punës ekzistojnë tri lloje të ndryshme të papunësisë: 1) papunësia frikcionale, paraqitet për shkak të lëvizjeve të vazhdueshme të njerëzve midis regjioneve dhe vendeve të punës apo përmes fazave të ndryshme të cikleve të jetës. 2) papunësia strukturale, papunësinë strukturale e shkakton disproporcioni midis ofertës dhe kërkesës në tregun e punës. Disproporcionet oscilojnë për shkak se kërkesa për llojin e caktuar të punës shtohet, kurse kërkesa për ndonjë lloj tjetër të punës zvogëlohet, ndërkaq oferta ose zvogëlohet ose ndryshohet; 108
  • 109.
    3) papunësia ciklike,paraqitet kur kërkesa e tërësishme për punë është e në shkallë të ulët. Papunësia ciklike është vështirësia më e madhe, sepse nëse zgjatë, numër i madh i popullsisë mund të varfërohet, dhe me atë rast ndodhë ajo që në teori quhet “kurth e varfërisë”, kurse kriminaliteti është njëra ndër ato. Mediet, gjithashtu mund të ndikojnë në shtimin e kriminalitetit, sepse shpesh herë hiperbolizojnë skenën kriminale. Klimë sidomos të përshtatshme për lindjen e kulturës kriminale dhe kriminalitetit paraqet familja e dezorganizuar në rastet kur humben rolet sociale-klasore të anëtarëve të familjes dhe fëmijët zakonisht kërkojnë strehim dhe identitet në subkulturën e rrugës, në fqinjësi dhe në relacionet e mikrogrupëve. Përveç kësaj, narkomania, alkoolizmi, prostitucioni, dhe një varg gjendjesh tjera sociale-patologjike mund të shkaktojnë një shkallë më të lartë të kriminalitetit. Hulumtimet tregojnë se këto dukuri në realitetin e përditshëm janë të lidhura qartë ndër veti dhe e ushqejnë dhe nxisin njëra tjetrën. Ndikimi i luftës në kriminalitet posaçërisht është rigid. Në njërin nga hulumtimet tona45, kemi aplikuar vetëm analizën komparative midis periudhës së paraluftës dhe luftës në aspektin e kriminalitetit. Hulumtimet e kriminalitetit i kanë përkitur periudhës së paraluftës: - “periudha para lufës”( 1987 - IV/'92), në periudhën e vitit të parë të luftës; - “periudha ALFA” (IV/'92 - IV/'93), në periudhën e vitit të dytë të luftës; - “periudha BETA” (IV/'93 - IV-'94),- në periudhën e vitit të tretë të luftë; - “periudha GAMA” (IV/'94 - IV/'95)-periudha e vitit të katërt të luftës; - “periudha DELTA” (IV/'95 - XII/'95), në territorin e regjionit të 45 Alisabri Shabani: “Sociološki aspekti kriminaliteta na regiji Zenica u periodu 1987.-xii/1995.godine”, magistarski rad, FSHP, Sarajevë 1998g.fq.105-108. 109
  • 110.
    Zenicës, është realizuarnë bazë të mostrave të zgjedhura të cilat kanë mundësuar tendencat e vërejtura dinamike të publikuara dhe strukturat e dukurive kriminale në këtë territor. Hulumtimi ka rëndësi të posaçme për aplikim shoqëror dhe shkencor para së gjithash në aspektin e ndikimit të luftës në kriminalitet. Në bazë të rezultateve të fituara nga hulumtimi dhe analiza strukturale- komparative, kemi ardhur deri te këto përfundime të rëndësishme: - raporti i kryesve të veprave penale në entet ndëshkuese në periudhën e paraluftës është 1:3 (për një të dënuar në Shtëpinë Ndëshkuese Korrektuese-Zenicë tre persona janë evidentuar në CSB -Zenicë); - derisa në periudhën e luftës kjo distancë shënon 7,8% persona të evidentuar si kryes veprave penale në Shtëpinë Ndëshkuese, deri në 17,9% persona të periudhës BETA si ALFA qendrore. Vitet e hershme njëherazi janë më të “dezorganizuara” në pikëpamje të kriminalitetit; - në periudhën e vëzhguar janë të pranishme ndryshime të vogla në kryerjen e veprave penale te personat e gjinisë mashkullore dhe femërore, përveç në periudhën GAMA, ku ky raport ndryshon, pjesëtarët e gjinisë mashkullore kryen 84,8% të veprave penale, kurse pjesëtarët e gjinisë femërore kryejnë 15,2% të veprave penale. - personat e gjinisë mashkullore kanë dominuar në kryerjen e veprave penale në të gjitha periudhat e vëzhgimit; - mosha e strukturës së kryesve të veprave penale tregon se mosha mesatare e tyre në periudhën e paraluftës është 25,5 vjeç; në periudhën ALFA 28,6 vjeç; në periudhën BETA 31,5 vjeç; në periudhën GAMA 31, 25 vjeç; dhe në periudhën DELTA 31,3 vjeç. Është vërejtur edhe prania e moshës së vjetër deri në 20 vjeç, dhe në këtë pikëpamje kemi ardhur te rezultati i cili tregon se kjo grupmoshë është shumë aktive (n=362) ose 28,6 % të gjitha mostrat. Gjithashtu edhe mosha 21-40 vjeç në pikëpamje kriminale është aktive (n=730), ose 57,7% e të gjitha mostrave. Këto grupmosha në një masë më të vogël kanë një "background “(opus) 110
  • 111.
    kriminal dhe kryesishtvepër penale kanë kryer për herë të parë. Në strukturat tjera prej 41 vjeç e tutje, (n=173), ose 13,6% marrin pjesë në një masë shumë më të vogël në kryerjen e veprave penale; Pjesëmarrja e personave në vepra kriminale sipas kualifikimit: - në periudhën e paraluftës, personat me përgatitje të ulët profesionale dominojnë në kryerjen e veprave penale; në periudhën ALFA, BETA dhe GAMA, dominojnë personat me përgatitje të mesme profesionale, në shkallë prej 11,1 - 41,7%, ndërsa në periudhën e paraluftës kanë marrë pjesë me gjithsej 2,2%. Pra, ky grup njerëzish në periudhën e luftës në pikëpamje kriminale kanë qenë më aktivët; - personat me përgatitje të ulët profesionale, në periudhën e vëzhguar të paraluftës kanë kryer vepra penale në shkallë prej 12,4- 27%, dhe zënë vendin e dytë ndër grupet aktive të kryerjes së veprave penale. Më së paku janë të pranishëm në periudhën DELTA 12,4%, mirëpo në periudhën e paraluftës janë tipik, (39%); Kryes të veprave penale sipas shënimeve profesionale kemi vërejtur tendencat si vijon: - personat pa profesion, në periudhën para luftës dominojnë me 33%, në periudhën ALFA me 33,3%, dhe pjesëmarrja e tyre zvogëlohet në periudhën BETA në 15%, kurse në periudhën GAMA ngritët në 20%. Në periudhën delta nuk janë vërejtur fare si grup i kryerjes së veprave penale në Shtëpinë Ndëshkuese. Mund të themi se në bazë të rezultatit paraprak ky grup është tipik për periudhën e paraluftës dhe për periudhën ALFA. - personat me profesionin e punëtorit në periudhën e paraluftës marrin pjesë me 27% të veprave penale, në periudhën ALFA 26,4%, në periudhën BETA, 30%, në periudhën GAMA, 29%, në periudhën DELTA, 21,6%. Në periudhën BETA, dhe GAMA prijnë në kryerjen e veprave penale, gjë që gjithashtu përputhet me rezultatin paraprak në pikëpamje të kualifikimit (punëtorë të kualifikuar dhe përgatitja e mesme profesionale). Edhe ky grup, është tipik për periudhën e luftës. Kryes të veprave penale sipas përkatësisë fshat-qytet është vërejtur: 111
  • 112.
    - pjesëtarët banorëtë qytetit dominojnë në të gjitha periudhat e vëzhguara, me distancë prej (69,6%) deri në (81%), gjë që është e kuptueshme duke pasur parasysh se në qytet koncentrimi i popullsisë është më i madh. - Pjesëtarët nga fshati dominojnë në aspektin e veprave penale specifike për fshatin-vrasje, mirëpo njëherazi janë përfshirë edhe në kryerjen tipike të veprave penale të qytetit-vjedhje; Bashkim për kryerje të veprave penale është vërejtur: - Personat që në mënyrë të pavarur kryejnë vepër penale, absolutisht dominojnë në të gjitha periudhat e kryerjes së veprave penale. Përqindja sillet prej 55,4% ALFA, deri në 64,7% DELTA. - Personat të cilët janë bashkuar në kryerjen e veprës penale prej 2 e më tepër persona gjithashtu tregojnë një barazim, kurse më së shpeshti bashkimi vërehet te dy persona dhe lëvizë në shkallë prej 35,3% DELTA, deri në 44,6% ALFA. Përqindja më e madhe e personave të bashkuar në kryerjen e veprave penale është në kohën e periudhës së luftës. - Në periudhën e luftës është vërejtur bashkim i personave në kryerjen e veprës penale prej 100 deri në 158 persona, ku bashkimi është bërë më së shpeshti me qëllim të veprimtarisë armiqësore. Strukturës e kriminalitetit sipas fushave është vërejtur si vijon: - Kriminaliteti i përgjithshëm dominon në të gjitha periudhat, por më i pranishëm është në periudhën e paraluftës, 90,8%, - Kriminaliteti ekonomik në periudhën e paraluftës është i pranishëm me 6%, në periudhën ALFA zvogëlohet në 2,9%, kurse në periudhën BETA, është 22,1%, në periudhën GAMA 25%, dhe në periudhën DELTA 16%; - Veprat penale kundër detyrës zyrtare dhe detyrës tjetër me përgjegjësi, në periudhën e paraluftës bëjnë në shkallë prej 3,2%, në periudhën ALFA ngritët në 4,9%, në periudhën BETA është e pranishme ngritja e mëtejme në 20,1%, në periudhën GAMA 112
  • 113.
    21,6% dhe nëperiudhën DELTA 12,5%, të këtij lloji të delikteve penale. - Veprat penale kundër njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare, paraqiten menjëherë në periudhën ALFA në një shkallë prej 7,8%, kurse kanë tendencë të rënies me përmasimin e situatës së sigurisë, në regjionin i cili është vëzhguar, përqindja sillet në shkallë prej 7,8% deri në 2,4% në periudhën GAMA. Veprat penale kundër pasurisë: - Vjedhja e rëndë dominon në të gjitha periudhat përqindja sillet prej 47% në periudhën GAMA, deri në 68,7% në periudhën e paraluftës; - Rastet e rënda të banditizmit dhe vjedhjes së dhunshme, në periudhën e paraluftës zënë vend me 8%, kurse në periudhën ALFA ngritët në 13,7%, në periudhën BETA zvogëlohet në 9,7%, kurse në periudhën GAMA ky lloj i veprave penale zhduket plotësisht. Është shumë e dukshme se ky lloj i veprave penale, kulminacionin e vet e arrin në vitin e parë të luftës, kur ekzistonin shenja të theksuara agresiviteti, armët, uniforma, etj; - Veprat penale të mashtrimit është vërejtur një ngritje permanente prej 2,7% në periudhën e paraluftës deri në 11,8%, në periudhën GAMA. - Në aspektin e veprave penale të fshehjes së veprës së fshehjes së krimit është vërejtur rënie prej 20,6%, në periudhën e paraluftës në 6,9%, në periudhën BETA, kurse në periudhën DELTA është ngritur në 12,8%. Në strukturën e gjithëmbarshme të kryesve të veprave penale dominojnë ata që më herët nuk kanë qenë të dënuar, do të thotë, dominojnë në të gjitha periudhat me një shkallë prej 63,7% në periudhën ALFA, deri në 88,2%, në periudhën GAMA. Recidivistët në pikëpamje të periudhës janë më të pranishmit në periudhën ALFA, me 36,3%, kur ekzistonin kushtet relativisht më të përshtatshme për përsëritjen e veprës penale. Më së paku janë të pranishëm në periudhën GAMA, me 11,8%. Një shkallë të këtillë të 113
  • 114.
    ulët të pranisëmund ta ndërlidhim me situatën relativisht të përshtatshme të sigurisë në këtë periudhë dhe me kujdesin më të shtuar të qytetarëve. Pothuajse të gjitha hipotezat statistikore alternative në aspektin e lëvizjeve të trajtuara tregojnë një dallim të rëndësishëm statistikor midis periudhës së paraluftës dhe periudhës së luftës. Analiza ka treguar një ndryshim struktural të periudhave të cilat janë dëshmuar përmes karakteristikave socio-demografike të kryesve të veprave penale, ndonëse forma e kriminalitetit, kryesisht është e njëjtë (dominimi i vjedhjes në qytet; kryesi primar më së shpeshti është i vetëm, në periudhën e paraluftës ishte i papunësuar dhe i moshës mesatare 25,5%, kurse në periudhën e luftës ishte punëtorë me përgatitje të mesme shkollore dhe kualifikim të mesëm, i moshës mesatare midis 28,6 - 31,25 vjeç. Përfundimi është se kriminaliteti si instrument i besueshëm i integrimit moral i bashkësisë dhe dezorganizimi, duhet zgjedhur në mënyrë sistematike e jo në formë konjukture. Prandaj, aksioni i planifikuar shoqëror ishte dashur të jetë i drejtuar ndaj masave të cilat janë në gjendje “shtimit të paaftësive”(M. Harington), kurse në pikëpamje edukative dhe të punës janë të aftë ta bartin barrën e ndërtimit të pasluftës. Këto hulumtime kanë treguar se: 1. në hulumtimet e kriminalitetit në territorin e regjionit të Zenicës, në periudhën e mbikëqyrur, delikuenca e të miturve zë vend të rëndësishëm në kryerjen e veprave penale,gjë që shton nevojën për një hulumtim të posaçëm të këtij grupi; 2. personat me përgatitje të ulët dhe të mesëm profesionale janë dominant në kryerjen e veprave penale kryesisht vjedhje. Me krijimin e kushteve elementare të volitshme për jetë kjo dukuri do të ulej në një masë, kurse do të ngritej integrimi moral i bashkësisë e cila dukshëm ka qenë e rrënuar në periudhën ALFA dhe BETA; 3. sipas angazhimeve, personat pa profesion në periudhën e paraluftës kanë qenë më së tepërmi aktiv në pikëpamje kriminale, mirëpo në luftë prijnë punëtorët. Është e dukshme se punëtorët në kryerjen e veprave penale janë përpjekur ta furnizojnë jo vetëm vetën por edhe anëtarët e familjes. Shkalla e lartë e deprivacionit dhe veprimi i gjatë i theksuar i saj ka përshpejtuar rrënimin e një varg normash. Përmes institucioneve të ngarkuara ishte dashur të 114
  • 115.
    pengohet kriminaliteti, skamjatë zvogëlohet, dhe të krijohen kushtet për punë, të vetë aktualizohet ndjenja e lidhjes për bashkësie etj. te kryesit potencial të veprave penale (nxënësit, të papunët), duhet kontrolluar kohën e lirë dhe plotësuar atë me përmbajtje dhe aktivitete edukative dhe kreative; 4.vepra penale e vjedhjes është më dominante në strukturën e gjithëmbarshme të kriminalitetit-zhvillohet më së shpeshti në qytet. Do të ishte e nevojshme një vetorganizim më i madh i qytetarëve përmes institucioneve; bashkësisë lokale, rojtarë shtëpisë, parkingjeve, kujdestarisë e të ngjashme. Shikuar në tërësi kriminaliteti i sistemuar në Zenicë, ai që shihet më së tepërmi, është mjaftë primitivë dhe fenomenologjia e tij rezulton nga kultura e vendit në të cilin ai zhvillohet. Krahas kësaj, reagimi i shoqërisë në kriminalitet është shumë i vogël, shoqëria nuk ka pasur reagime “reziduale” ndaj kriminalitetit gjatë luftës, dhe tregon se kriminaliteti në një masë të konsideruar është toleruar si mënyrë e jetës. Shkalla e zbulimit të kriminalitetit profesional dhe të organizuar është e vogël, i cili në masë të konsideruar i ka shfrytëzuar mjetet legale të funksionimit së bashku me instrumentet e shumta të tragjedisë së popullit të përvuajtur. Kjo shoqëri, nëse mendon të bëjë hapa të rëndësishëm, duhet të ofroj repertoare tjera më të rëndësishme të përgjigjeve, përveç kriminalitetit, sepse në të kundërtën kjo dukuri nuk ka kufij të brendshëm të saj. Këtë studim do ta përfundojmë me deklaratën e një kriminalisti profesional i cili shpreh shumë thuktë problemin:”Problemi i vërtetë i kriminelit nuk ka të bëjë me veprën penale, por me atë se nuk e di kur është mjaftë!” 9. Reagimi i shoqërisë ndaj kriminalitetit Një prej interesimeve qendrore të kriminologjisë, sot është kontrolli mbi kriminalitetin. Studimet kanë treguar se në çdo bashkësi njerëzore ekzistojnë sjellje që paraqesin sulm mbi vlerat themelore shoqërore, së këndejmi është e kuptueshme që edhe reagohet në to me qëllim të mbrojtjes kolektive të tyre (Ignjatoviq, 2005, fq. 324). Shqyrtimi i formave të reagimit shoqëror ndaj sjelljes kriminale mund të bëhet nga këndvështrime të ndryshme. Kështu kontrolli mbi kriminalitetin mund të vështrohet nga këndi i subjekteve që i zbatojnë këto masa, pastaj mund të vështrohet në raport me përmbajtjen e masave të cilat zbatohen në këtë drejtim, por kjo veprimtari e bashkësisë mund të 115
  • 116.
    vështrohet edhe nëraport me qëllimet dhe efektet të cilat dëshirohet të realizohen përmes formave të ndryshme të reagimit shoqëror ndaj kriminalitetit. Në raport me dimensionin e parë të cekur, kontrollin mbi kriminalitetin mund ta bëjnë strukturat shoqërore të cilat ne i quajmë subjekte të represionit penal, gjegjësisht subjekte të reagimit formal apo zyrtar ndaj krimit, ndërsa në anën tjetër reagimin mund ta bëjnë edhe strukturat e shoqërisë të cilat nuk janë në pikëpamje shoqërore përgjegjëse për të kryer aktivitete të tilla, kurse masat e tilla i quajmë aspekte jo formale të reagimit ndaj kriminalitetit. Këndvështrimi i dytë i këtij aspekti, gjegjësisht sistemimi i masave shoqërore reaguese ka të bëjë me përmbajtje të masave të cilat zbatohen gjatë reagimit në forma të ndryshme të sjelljes kriminale. Ky sistemim zakonisht nënkupton ashpërsinë e reagimit, gjegjësisht ashpërsinë e masave kërcënuese, masa këto të cilat zbatohen ndaj delikuenteve dhe të cilat përgjithësisht ndahen në penale (ndëshkuese), dhe jo penale (jo ndëshkuese). Reagimi shoqëror ndaj kriminalitetit mund të vështrohet edhe në raport me efektet dhe qëllimet që më parë të parashtruara, gjë që më vonë reflektohet edhe në strukturën dhe vëllimin e masave të cilat zbatohen. Varësisht nga qëllimi që dëshirohet të arrihet, ky sistemim i masave të kontrollit shoqëror mbi kriminalitetin mund të zbatohet përmes masave preventive dhe masave me karakter represiv. Qëllimi i masave preventive apo të pengimit, gjegjësisht zbatimi i masave konkrete ante delictum është që veprimet eventuale kriminale dhe qëllimet e tyre të dekurajohen, gjegjësisht që të zvogëloj mundësitë për kryerjen e veprimeve dhe sjelljeve kundër ligjore dhe këto masa i quajmë masa preventive. Në anën tjetër masa të cilat ndërmerren ose zbatohen post delictum, gjegjësisht pas kryerjes së aktit kundërligjor, kanë për qëllim reagimin ndaj krimit i cili reagim do t’i kontribuojë largimit apo zvogëlimit të kushteve për veprime të tilla të ardhme delikuente, me ç’rast efektet e këtyre masave duhet të reflektohen mbi delikuentët e atyre veprave penale, delikuentët potencial, viktimat e atyre veprave si dhe në tërë bashkësinë e cila duhet ta ketë dhe gëzojë një sistem juridik të cilin asaj ia garanton aparati shtetëror i ngarkuar me sistemin e gjithëmbarshëm legjislativ. Këto masa quhen masa të karakterit represiv dhe janë të drejtuara drejtë luftimit të sjelljeve apo veprimeve kundërligjore. Meqenëse formave të fundit të masave të reagimit social, preventiv dhe atyre me përmbajtje represive u është përkushtuar disiplina e posaçme me titull Politika e Luftimit të Kriminalitetit, e cila e përfshirë me plan- 116
  • 117.
    programin mësimor tëstudimeve, në këtë pjesë të tekstit nuk do të flasim për përmbajtjen e cila e shtjellon këtë tematik. Përpunimi i masave ndaj përmbajtjes së reagimit gjendet në suaza të programeve studimore të dy disiplinave tjera- të Drejtës penale dhe Penologjisë, të cilat gjithashtu janë të përfshira në planin mësimor të këtyre studimeve, prandaj as koj problematik nuk do të shqyrtohet në këtë rast. Në shpjegimet në vijim do të shtjellohen përmbajtjet që kanë të bëjnë me grupimin e masave në masa formale dhe joformale të reagimit ndaj kriminalitetit dhe sjelljeve kriminale, gjegjësisht masave formale dhe joformale të kontrollit shoqëror. 9.1. Faktorët e reagimit shoqëror Zhvillimi i formës dhe përmbajtjes, gjegjësisht intensitetit dhe ashpërsisë së reagimit shoqëror kanë ndryshuar krahas ndryshimit të organizimit të gjithëmbarshëm të jetës në bashkësitë njerëzore. Në literaturë mund të hase sistematizimi i zhvillimit në dy periudha. Periudha e parë përfshinë jetën e njerëzve në bashkësitë primitive për të cilat është karakteristike reagimi privat i viktimës, gjegjësisht reagimi i grupit të tij. Periudha e dytë, të cilës në fund të fundit edhe ne i përkasim është periudha e cila ka ardhur me zhvillimin e civilizimit dhe me shtetet e themeluara në bazë të”kontratës shoqërore”të cilat gradualisht i përvetësojnë autorizimet për të ndëshkuar, kurse me norma të së drejtës penale i përcaktojnë kushtet për shfrytëzimin e atyre autorizimeve, si dhe mënyrën dhe procedurën e reagimit. Me këtë rast është e dobishme që të flitet edhe për botëkuptimet bashkëkohore mbi faktorët të cilët i kontribuojnë formimit dhe mënyrës së reagimit ndaj kriminalitetit dhe sjelljes kriminale, qoftë fjala për bartësit formal apo joformal të kontrollit shoqëror mbi kriminalitetin. Mendohet se në përditshmërinë tonë sot ekzistojnë dy grupe dominante faktorësh të cilët ndikojnë në mënyrën e reagimit shoqërorë ndaj kriminalitetit. Grupi i parë përfshinë konstatimet, provat, qëndrimet, informatat dhe rezultatet e marra nga hulumtimet e kryera shkencore të cilat e kanë për lëndë studimi si fenomenologjinë dhe etiologjinë e kriminalitetit, ashtu edhe ato që janë të orientuara në hulumtimin e organizimit dhe funksionimit, gjegjësisht në punën efikase të të gjitha strukturave shoqërore të cilat janë përgjegjëse për pengimin dhe luftimin e kriminalitetit. Për fat të keq sipas të dhënave në dispozicion ky grup i faktorëve ka rëndësi sekondare në krijimin e 117
  • 118.
    politikës së gjithëmbarshmetë reagimit ndaj delikuencës në raport me grupin e dytë të faktorëve i cili sipas shumë burimeve në bashkësinë e sotme luan rolin kyç në këtë veprimtari shoqërore. Grupi i dytë i faktorëve ka ndikim dominant në këtë proces dhe ka të bëjë me të gjitha ato burime të cilat krijojnë pamjen populiste apo imazhin mbi kriminalitetin dhe reagimin në përgjithësi ndaj kriminalitetit dhe sjelljes kriminale. Mashkulli i ri, i paarsimuar, i papunësuar dhe nëse bashkë me këtë është edhe pjesëtarë i pakicës etnike, atëherë ai është “armik i shoqërisë tipik”. Definicioni i cekur i “kriminelit të rrezikshëm” mesatar i cili mbështet në mitin, në esencë është krijesë ideologjike dhe i lidhur për atë që në literaturë quhet “realitetit shoqëror i krimit”.46 Kështu në mënyrë shumë të thjeshtë krijohet pamje e keqe dhe e shtrembëruar për krimin, sipas së cilës pjesa e varfër e popullsisë përbënë burimin kryesor të popullatës kriminale. Qytetarët, kriminalitetin në masën më të madhe e përjetojnë përmes këtyre burimeve dhe formave të prezantimit të cilat janë më frekuentueset në rrethin e tyre, gjegjësisht të cilat kanë pozitën më stabile në tregun e informatave, kurse këtu para së gjithash mendohet në formën politike e jo atë mediale të prezantimit me të cilat krijohet imazhi për krimin, gjegjësisht për reagimin ndaj këtij fenomeni të përditshëm negativ. Kështu, Ignjatoviq (2005), thekson se krijuesit e miteve janë mediet, kurse Sutherlandi, ato i konsideron si prodhuesit më të mëdhenj dhe më të fortë të tyre. mënyra e raportimit, zgjedhja “e lajmeve të ditës”, shtrembërimi i qëllimshëm, transformimi i ndonjë ngjarje në problem social si dhe senzacionalizmi me rastin e informimit të publikut, janë vetëm disa nga “mëkatet” e medieve. Ato kurrsesi nuk janë përgjegjësit e vetëm të lindjes së mitologjisë specifike e cila ndërthuret rreth krimit. Duke vepruar kështu në treg, për to kriteri i vetëm i suksesit është tirazhi. Edhe organet shtetërore sa edhe mediet marrin pjesë në atë proces të cilat përpiqen ta mbajnë definicionin dominant social mbi krimin dhe qëndrimin se disa grupe shoqërore dhe individ rrezikojnë vlerat themelore shoqërore. Vëmendjen duhet përqendruar në ta e jo në sistemin e kontrollit shoqëror, i cili në esencë është i mirë. Për këtë arsye, fushatat e medieve fillojnë nga kumtesat e organeve shtetërore. Në ato kumtesa vihet aksenti mbi të dhënat të cilat në opinionin publik do ta arrin përshtypjen e dëshiruar. Këtij tregimi i 118
  • 119.
    bashkohen edhe bartësite funksioneve politike të cilëve nuk iu interesojnë shkaqet e krimit dhe masat afatgjate për kontrollin mbi kriminalitetin. Ata e dinë se veshit të qytetarit më tepër i pëlqen populizmi ndëshkues (shtrëngimi i ligjit dhe fjalët e mëdha për luftën kundër kriminalitetit, të cilat nuk kushtojnë asgjë, kurse politikisht janë shkatërruese) dhe idenë për qërimin e ashpër të hesapeve me “huliganët dhe dështakët”. Për ta realizuar qëllimin, mitet duhet t’i kenë elementet në vijim: a) masën e caktuar devijante të identifikuar në mënyrë precize dhe të “shënjestruar”,(grupi i shënuar duhet të ndahet shumë qartë nga grupi dominant); b) viktimat “e pafajshme dhe të pafuqishme (njerëzit e rëndomta”sikurse ne”. Kategoritë e dashura janë gratë, fëmijët personat zyrtarë të sulmuar në kryerje të detyrës, “të pafajshmit”- biznesmenët viktima të kriminalitetit të nëntokës; c) heronj, djaloshar dhe trima; d) kërcënimin serioz sipas normave pozitive, vlerave dhe sipas stilit tradicional të jetesës. Në shpjegimet në vijim do t’i trajtojmë qëllimet themelore, përmbajtjet dhe instrumentet të cilat zbatohen në kuadër të dy segmenteve të strukturës shoqërore, e të cilat për ta realizuar qëllimin e veprimit të vet- shoqëri me më pak kriminalitet- duhet të jenë të harmonizuara me një shkallë të lartë koordinimi në veprimtarinë e përditshme. Ndarja e qenies shoqërore, të ngarkuar për luftimin e kriminalitetit, në pjesë formale dhe joformale të aparatit, duhet konsideruar vetëm si çështje teknike organizative e kurrsesi esenciale, për shkak të arsyes së thjesht se bashkëpunimi i këtyre segmenteve të bashkësisë për shkak të rrezikut dhe pasojave të kriminalitet është e domosdoshme. Ata janë të orientuar njëri në tjetrin. ________________________________ 46). ky është definicion i sjelljes së njeriut sipas të cilit shtresat më të fuqishme shoqërore, sjelljen e dikujt e shpallin si kriminale- v. quinney r.” Social Reality Of Crime”, Boston 1970, e marr nga Gj. Ignjatoviq:”Kriminologjia”, Beograd 2005.f q. 324 119
  • 120.
    9.2. Kontrolli formalshoqëror Epokën bashkëkohore e karakterizon dominimi i reagimit formal ndaj krimit me anë të një veprimi të mbështetur në të drejtësi të subjekteve të represionit penal me qëllim të realizimit të kontrollit mbi këto sjellje (pengimi dhe luftimi i kriminalitetit-Ignjatoviq 2005. fq. 324). në masat e kontrollit formal shoqëror mund të radhiten të gjitha ato forma të aktiviteteve të organeve shtetërore të ndjekjes të cilat normat ligjore penalo-juridike i krijojnë dhe interpretojnë dhe në fund edhe i zbatojnë. Me konceptin krijim i normave penale-juridike, nënkuptojmë procesin e përcaktimit dhe definimin e të gjitha atyre sjelljeve të cilat në shoqërinë e caktuar dhe në kohën e caktuar ndalohen duke përcaktuar dhe paraparë njëkohësisht edhe sanksionet kërcënuese për kryesit potencial të atyre veprave. Kontrolli formal shoqëror mund të vështrohet në raport me fazat e veprimit reagues në sjelljet kriminale dhe lidhur me këtë edhe në strukturat shoqërore që janë të ngarkuara për zbatimin e të gjitha aktiviteteve të cekura të parapara brenda një faze. Ndonëse kjo fazë formale definitivisht përfshinë të gjitha ato veprime me të cilat ndonjë sjellje e njerëzve mund të konsiderohet si pjesë e zonës ndëshkuese, pra inkriminimit, megjithatë kur flitet në literaturë për procedurën parapenale dhe penale më së shpeshti nënkuptojmë dy faza të veçanta të cilat aplikohen me rastin e zbatimit të normave të parapara penale juridike. Norma e parë përfshinë të gjitha ato aktivitete që zbatohen me qëllim të zbulimit dhe ndriçimit të ngjarjes penale si dhe procesin e ndjekjes penale, gjegjësisht akuzimit dhe kryhen me aktgjykimin, gjegjësisht shqiptimin e vendimit gjyqësor të formës së prerë. Faza e dytë përfshinë aktivitetet e sistemit legjislativ për ekzekutimin e sanksioneve penale apo masave tjera të cilat i imponon vendimi i gjykatës. Sanksioni penalo-juridik nënkupton një varg të tërë aktivitetesh të strukturave relevante shoqërore me të cilat nga njëra anë precizohet gjerësia e zonës ndëshkuese (përcaktimi i kushteve për ekzistimin e fajësisë dhe veprës penale), gjegjësisht përcaktimi i ashpërsisë së represionit ndëshkues (përcaktimi i llojit dhe masës së sanksionit penale). Në literaturë mund të diferencohen qëndrimet sipas të cilave për precizimin e limiteve të represionit penal rol dominant ka vargu shkak-pasojë, me të cilin gjenden normat kulturore, sistemi i vlerave, 120
  • 121.
    normat ligjore dhee drejta penale të cilat në fund duhet të reagojnë në mënyrë adekuate në drejtim të precizimit të gjerësisë dhe ashpërsisë së represionit ndëshkues apo penal. Siç thekson Ignjatoviqi (2005), në zhvillimin e bashkësisë njerëzore mund të vërehen dy filozofi, për nga grupet dominante shoqërore, të cilat ndikojnë në formimin e sistemit ligjvënës. Këto janë: a) filozofia idealiste mbi vetëdijen kolektive, frymën e popullit dhe shpjegimeve të ngjashme e cila insiston në karakterin spontan të formimit të sistemit të vlerave; b) filozofia mbi ndarjen klasike e cila tregon për imponimin e atij sistemi anëtarëve të bashkësisë nga ana e klasës sunduese. Doktrina tradicionale penale-juridike proklamon tri funksione dhe karakteristika themelore të së drejtës penale, gjegjësisht funksionimin mbrojtës, karakterin e tij fragmentar, sipas të cilit mbrohen vetëm të mirat e përbashkëta dhe individuale më të rëndësishmet nga sulmuesit më të rrezikshëm,dhe që normat e të drejtës penale të zbatohen ekskluzivisht si mjet i fundit i reagimit, ose (ultima ratio), me çka para së gjithash dëshirohet të nxitet shoqëria për gjetjen dhe ndryshimin e atyre masave me të cilat do të veprohej në mënyrë preventive në kuptim të eliminimit të kushteve dhe shkaqeve të paraqitjes, gjegjësisht të pengimit të shfaqjes së sjelljes kriminale. Një nga tendencat negative e cila mund të vërehet në studimet penalo- juridike të teoricienëve të sotëm është kriza e sistemit të gjithëmbarshëm shoqëror, e cila në një masë të konsideruar ndikon në nxitjen e konflikteve në sferën normative. Kësaj krize i kontribuon procesi i vendosjes së vetëdijes ligjore i cili mbështetet në qëndrimin e subjekteve juridike (ligjvënësi dhe numri më i madh i pjesëtarëve të bashkësisë së caktuar), për çështjet kyçe të cilat njëkohësisht nxisin edhe mosmarrëveshje dhe konflikte, për rrethin e sjelljeve të cilat duhet inkriminuar, gjegjësisht në të cilat është e nevojshme të reagohet në pikëpamje penale-juridike. Sipas disave, e drejta penale bashkëkohore është e ngarkuar me shumë probleme shoqërore dhe juridike. Ndër këto probleme sidomos theksohet hiperinkriminimi, gjegjësisht numri i madh i veprave të ndryshme penale në ligjet penale, pastaj problemi i të ashtuquajturit kriminalitet i “rëndësisë së vogël”, 121
  • 122.
    gjegjësisht atij kriminalitetii cili gjendet në procedurën gjyqësore dhe i cili njëherazi e ngulfat sistemin legjislativ në një masë të madhe, kurse sipas shkallës së rrezikshmërisë shoqërore nuk ja vlen të trajtohet sikurse format tjera të veprimit të rëndë kriminal, dhe në fund numri i errët i kriminalitetit, pasojat gjithnjë e më tepër po e qëllojnë sistemin shoqëror të bazuar në të drejtën në tërësi. Proceset që e karakterizojnë zhvillimin dhe të cilat ishte dashur t’i kontribuojnë përparimit të sistemit penalo-juridik janë proceset e inkriminalizimit dhe dekriminalizimit. Sipas Ignjatoviqit (2005), dekriminalizimi paraqet vetëdijen për nevojën e pengimit dhe ndalimit të tendencave të shtrirjes jo kritike të zonës së ndëshkimit, gjegjësisht përjashtimin nga kompetencat e sistemit penal të sjelljes së caktuar e cila është e inkriminuar nga ana e së drejtës penale dhe legalizimi i saj. Këtu theksohen dy tipe të dekriminalizimit; ai i cili përfshinë procesin me të cilin sjelljet hiqen nga e drejta penale apo barten në degë tjera të së drejtës (mbeten kundërligjore), dhe atij me të cilin këto veprime hiqen krejtësisht nga zona kundërligjore (kalojnë në devijante). Në anën tjetër inkriminimi paraqet procesin e futjes së sjelljeve deri atëherë të pandëshkueshme në legjislacionin material penal. Fushat e reja të zgjerimit të inkriminimit të cilat paraqiten në studimet teorike, por gjithnjë edhe më shpesh edhe në studime praktike, nga njëra anë janë të njohura, fusha e ekonomisë, terrorizmit, grabitjes, kidnapimit, ekologjisë, jetës private, keqpërdorimi i stabilimenteve dhe të dhënave kompjuterike dhe fushat më të reja të inxhinjeringut gjenetik, gjegjësisht krijimit të kloneve njerëzore dhe ushqimit të modifikuar gjenetik. Grupi tjetër i aktiviteteve, reagimit formal penalo-juridik i përket ashpërsisë së represionit ndëshkues. Ky proces zhvillohet në dy nivele të ndryshme, si në raport me subjektet e aparatit shtetëror që e zbatojnë atë, ashtu edhe në raport me efektet që i japin ato. Grupi i parë i aktiviteteve ka të bëjë me parashikimin e reagimeve ndëshkuese nga ana e ligjvënësit i cili politikën e tij ndëshkimore e orienton nga njëra anë në gjykatë si udhëzim për zbatimin e dispozitave ndëshkimore dhe nga ana tjetër në tërë popullsinë dhe në kryes potencial, duke e theksuar qëndrimin e vet për atë se në çfarë mënyre do të reagojë shoqëria (sistemi gjyqësor), nëse vije deri te prishja e rendit ligjor me veprime kriminale të anëtarëve të saj. 122
  • 123.
    Niveli tjetër ireagimit ndëshkimor është politika ndëshkimore e gjykatave të cilat nxjerrin aktgjykimet për veprat konkrete penale, kurse me të cilat në masën më të madhe goditen kryesit e atyre veprave, mirëpo ndikimin e këtij vendimi e shtrinë edhe në rrethin më të gjerë të popullsisë si formë e preventivës së përgjithshme dhe si segment i politikës së tërësishme preventive. Ndarja më e madhe e sanksioneve penale juridike bëhet në dënime, masa të sigurisë dhe masa shëruese apo vërejta gjyqësore. Me rastin e parashikimit apo sidomos shqiptimit të të gjitha këtyre sanksioneve penale juridike, subjektet të cilat i zbatojnë ato duhet ta kenë parasysh si ndikimin preventiv në të tjerët që ta respektojnë sistemin juridik dhe të mos kryejnë vepra penale, ashtu edhe në pengimin e kryesve për të bërë vepra penale dhe nxitjen e tyre për riedukim. Ndëshkimet si instrument penalo-juridik, me pasoja të rënda për delikuentët parashihen me ligje sipas llojit dhe kornizave të përgjithshme e të cilat mund t’i shqiptoj gjykata. Krahas kësaj, ligjvënësi, gjykatave u lë në dispozicion edhe në varg rregullash të ndryshme për vlerësimin e ndëshkimit me të cilat gjykatave nga njëra anë u lehtësohet puna, kurse në anën tjetër mbrohen delikuentet nga gabimet dhe keqpërdorimet eventuale, me çka dëshirohet t’i kontribuohet plotësimit të të dy dimensioneve në drejtim të vendosjes së qëllimit të ndëshkimit. Kështu në shumicën e sistemeve penale juridike mund t vërehen dispozita me të cilat dënimet janë absolutisht të përcaktuara, pastaj dispozita me të cilat dënimet janë relativisht të përcaktuara, dhe shumë rrallë dispozita me të cilat dënimet janë të pa definuara, si për nga lloji, ashtu edhe për nga masa. Më së shpeshti në zbatimin e normave me dënime relativisht të përcaktuara te të cilat për disa vepra penale parashihen minimume dhe maksimume të posaçme për shqiptimin e dënimit me përcaktimin njëkohësisht të rregullave mbi të gjitha rrethanat lehtësuese dhe rënduese të cilat gjykata duhet t’i marrë parasysh me rastin e përcaktimit për masën ndëshkuese. 9.3. Kontrolli joformal shoqëror Kontrolli joformal shoqëror në shpjegimin tonë paraqet formën tjetër të reagimit shoqëror ndaj sjelljes kriminale dhe kriminalitetit në përgjithësi. Me kontrollin joformal shoqëror mbi kriminalitetin mund të nënkuptojmë të gjitha ato dukuri në një shoqëri me të cilat anëtarët e 123
  • 124.
    asaj shoqërie orientohendhe nxisin sjelljen komfore, gjegjësisht respektimin e formave të sjelljes së mirënjohur për atë shoqëri. Instrumentet me të cilat arrihet kontrolli joformal shoqëror janë të ndryshme, kurse më së shpeshti shfaqen përmes mendimit të hapur kritik, përqeshjes, këshillave, bindjeve etj. kjo formë e reagimit ndaj kriminalitetit është e nxitur nga shumë faktorë, kurse ndikimin më të fuqishëm për këtë e kanë të dhënat mbi kriminalitetin të cilat i paraqiten një bashkësie. Të dhënat zyrtare mbi kriminalitetin kanë një pjesëmarrje të rëndësishme në formimin e vetëdijes së përgjithshme për sigurinë në një bashkësi, gjë që gjithsesi ndikon në formimin e qëndrimit për nevojën e pjesëmarrjes më aktive të qytetarëve në përmbushjen e nevojave individuale dh kolektive. Megjithatë studimet tregojnë se efekt shumë më të madh, në këtë kuptim kanë të dhënat për vlerësimin e shifrës së “numrit të errët të kriminalitetit”, gjegjësisht për vlerësimin e vëllimit dhe strukturës së formave të sjelljes kriminale në një bashkësi të cilat mbeten jashtë regjistrave zyrtare apo të pazbuluara. Sa më i theksuar që është vlerësimi për këtë numër aq më i pranishëm është interesimi i anëtarëve i asaj shoqërie për nevojën e pjesëmarrjes më aktive në luftimin e sjelljes kriminale. Në hulumtimet kriminologjike të drejtuara në hetimin e numri të errët të kriminalitetit, studimet e viktimizimit kriminal, studimet e vetakuzimit dhe studimet për frikën nga kriminaliteti janë më të popullarizuarat. Në të vërtetë është dëshmuar se studimet me të cilat matet dhe vlerësohet numri i errët i kriminalitetit në bazë të vlerave të dëshmuara të perceptimit të qytetarëve për frikën nga kriminaliteti, luajnë rol të rëndësishëm në përcaktimin e qytetarëve dhe të bashkësisë në inicimin dhe përfshirjen e tyre në forma të ndryshme të kontrollit joformal shoqëror mbi kriminalitetin. Sipas Mc Laughlinu (2001), frika nga kriminaliteti apo frika nga krimi (siç mund të haset shpesh në literaturë) paraqet gjendje racionale apo irracionale të panikut apo shqetësimit të ndonjë person, e cila është nxitur për shkak të besimit se është në rrezik që të viktimizohet nga krimi. Siç thekson Ignjatoviqi (2005), jeta në mjedise shumë të urbanizuara është e tjetërsuar dhe pa komunikime të sinqerta njerëzore, motivet për”të huajt e rrezikshëm”, keqpërdorimi i krimeve monstruoze nga ana e medieve (çfarë ndodh në çdo shoqëria), tekstet nga të cilat rezulton se janë të rrezikuar pjesëtarët e grupit të caktuar shoqëror(pleqtë, gratë, fëmijët), raportet për gjendjen e kriminalitetit dhe selektimi i të dhënave, të cilat potencojnë nevojën e sigurimit të 124
  • 125.
    njerëzve me mjetetë shtrenjta të mbrojtjes-tërë kjo bashkë me një varg faktorësh tjerë ndikojnë në paraqitjen e frikës ndaj krimit. Disa autorë janë përpjekur që edhe këta kryes t’i sistematizojnë. J. Coleman (1990)konsideron se në ndjenjën e frikës ndikojnë dy grupe faktorësh: a). makro faktorët (faktorët ekologjik), veprat e mëparshme, kushtet e përshtatshme për krim, organizimi i bashkësisë i cili do t’i përfshinte mediet, rrethin në të cilin jetohet, moshatarët dhe perceptimin e kryesve të veprave , gjegjësisht sjelljeve të tilla; b). Mikro (faktorët personal). Janë faktorë të cilët ndikojnë në vlerësimin e individit për shkallën e rrezikut të viktimizimit të tij personal, njohuritë personale për viktimizimin e të tjerëve dhe mjetet të cilat i ka në dispozicion për t’iu kundërvënë rrezikimit potencial (gjendja shëndetësore, lagja në të cilën jeton, ndihma e fqinjëve). Rëndësi të madhe në këtë pikëpamje kanë dy faktorë cilët janë në korrelacion negativ: mjedisi i pacivilizuar dhe kohezioni i tij. Të dhënat zyrtare për kriminalitetin tregojnë se ekziston rëndësia statistikore në relacionin midis shkallës së kriminalitetit dhe solidaritetit real midis pjesëtarëve të një shoqërie. Në të vërtetë, analizat tregojnë se mungesa e solidaritetit dhe e bashkëpunimit të qytetarëve jo vetëm në relacion me individin, por edhe lidhur me disa çështje tjera me interes për bashkësinë ndikojnë dukshëm në gjendjen e përgjithshme në atë shoqëri. Pikërisht në shoqëritë me shkallë të ulët të solidaritetit edhe shënohen përqindjet e mëdha të formave të sjelljes kriminale. Faktorët të cilët kanë trend pozitiv në zhvillimin e solidaritetit në një bashkësi gjithsesi janë lëvizja më e vogël e qytetarëve brenda një bashkësie, marrëdhëniet stabile në familje dhe marrëdhëniet e gjithëmbarshme aktive midis pjesëtarëve të asaj shoqërie. Në anën tjetër, integrimi i dobët shoqëror i banorëve që e përbëjnë bashkësinë e caktuar, gjithashtu është dëshmuar si faktorë i rëndësishëm i cili ndikon në formimin e solidaritetit të vërtetë në atë bashkësi. Në literaturën bashkëkohore kriminologjike gjithnjë e më shumë ka tekste të cilat përpunojnë shembuj të ndryshëm të pjesëmarrjes aktive 125
  • 126.
    të qytetarëve nëndonjë formë të kontrollit joformal shoqëror mbi kriminalitetin. Kështu, Krivokapiq (2006), si shembuj pozitiv i thekson programet e mbikëqyrjes, patrullës qytetare dhe arradhave për përcjellje, kurse shembuj të ngjashëm thekson edhe Ignjatoviqi 92005), i cili fokusohet në disa shembuj të përgjigjes kolektive ndaj krimit, dhe atë në mënyrën e ashtuquajtur marrje e drejtësisë në duart e veta, vetorganizim i qytetarëve, gjegjësisht strategji e veprimit preventiv të bashkësisë dhe mbikëqyrja fqinjësore dhe grupe patrullash të qytetarëve. Marrja e drejtësisë në duart e veta theksohet si karakteristik e bashkësive “të vjetra, kurse në botën bashkëkohore janë të njohura rastet e dëshirimit së përgjithshme dhe të shtimit të vazhdueshëm të kriminalitetit (p.sh. në Brazil, deliktet seksuale dhe të pasurisë më 1995, në ShBA, tregtia me drogë në mesin e viteve të 80- a).vetorganizimit qytetarëve apo zbatimi i strategjisë së veprimit preventiv të qytetarëve supozon pjesëmarrjen e qytetarëve në vetëmbrojtjen e organizuar e cila sipas rregullit është e nivelit vullnetar dhe i ka karakteristikat e vet organizimit. Gjithashtu theksohen edhe faktorët që ndikojnë në mënyrë të tërthortë apo drejtpërdrejtë në vëllimin dhe intensitetin e pjesëmarrjes së qytetarëve në këto aktivitete, ndër të cilat nënvizohen tri grupe faktorësh: - Faktorët demografik (statusi material, statusi martesor, statusi i pronësisë së shtëpisë ,arsimimi, vendbanimi stabil); - Faktorët psikologjik(komunikimit,qytetarët e kënaqur dhe fatlum, aftësia e kontrollit, parashikimi); - Faktorët e bashkësisë (faktori homogjenë, shkalla e ulët e krimnlitetit struktura e klasave,). Një prej formave të angazhimit të kombinuar të strukturave formale dhe oformale të bashkësisë për kundërvënien ndaj kriminalitetit me narkotik në ShBA, të cilën Siegeli (2006), e nënvizon një varg rezultatesh pozitive është Programi Drug Abuse Resistance Education (DARE) i cili u destinohet nxënësve të shkollave fillore me qëllim të zhvillimit të rezistencës ndaj presioneve të eksperimentimeve me cigare, alkool, dhe drogave. Këtë program e zbatojnë policët e uniformuar të ngarkuar për promovimin e porosisë antidrogë, në radhët e nxënësve para se ata të shkojnë në nivele më të larta shkollore. 126
  • 127.
    Programi është ibazuar në pesë sfera themelore:(1) sigurimi i informatave të sakta për cigaret, alkoolin dhe drogat; (2) edukimi i nxënësve për teknikat e rezistencës ndaj presioneve për t’i përdorur ato;(3)edukimi i nxënësve për rëndësinë e ligjit dhe zbatimit të tij;(4) dhënia e ideve studentëve për alternativat e shfrytëzimit të drogës dhe ;(5) krijimi(nxitja) e vetëbesimit të nxënësit. 127
  • 128.
    L i te r a t u r a: F.Adler,G.Mueller, W. Laufer, (1991) „Criminology“, New York (USA); Lj. Bavcon,(1966) „Pregled rezultata kriminološke nauke“, në „Kriminologija“ K.Vodopiveq, Zagreb; C. Beccaria: „O zločinima i kaznama“ ( përkthim i Antum Cvitanoviqit), Zagreb; R.S.Cavan,(1962) „Criminology“,3 of ed,New York,Y. Thomas „Crowell Company“; W.J. Chambliss, ( ) „The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent“, in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago; M.B.Clinard, R. Quinney, ( ): „Criminal Behavior Systems - a typology“, Holt, Rinehart and Winston, INC – NewYork; Albert K. Cohen, ( ) „The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior“ në "Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks; M.A. Eliot, (1962): „Zločin u savremenom društvu“ –„Veselin Masleša“, Sarajevë; S. Frank,(1955)„Teorija kaznenog prava“ – „Školska knjiga“, Zabreb; Gibbons (1965) „Changing the Lawbreaker“, „The treatment of delinquents and criminals“, Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC; 128
  • 129.
    Gibbons,C.Don,D.LGarrity,(1963) „Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in Criminology“, Social Forces, 38; D.Glaser, ( ) „The Classification of offends and offenders“, në "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago; Hentig, H.von(1959) „Zločin uzroci i uslovi“-Veselin Maslesha, Sarajevë; ZH.Horvatiq, (1981) „Elementarna kriminologija“- Rijekë; Gj. Ignjatoviq, (1997):„Kriminološko nasleđe“, Beograd; Gj.Ignjatoviq,(2005) „Kriminologija“ Službeni glasnik, Beograd; M.Killias, et al (2006) „European Sourcebook of Crime and Criminal Justice Statistics Den Haag“; C.Kluckhohnu, ( ) „Culture and Behavior“ në „Handbook of Social Psychology“, Addison-Wesley Publishing Company; Kodi Penal i B.H.,Gazeta Zyrtare e B.H. nr.3/03, Sarajevë; V. Krivokapiq, (2006) „Prevencija kriminaliteta“, Sarajevë; A.R.Lindesmith,W.Dunham,(1941)„Some Principles of Criminal Typology“, „Social Farees“; I.Luëev, (1974) „Socijalni karakter i politička kultura“, „Sociologija, No 1“, vjetar XVI, Beograd; R.K.Merton, (1969) „Social structure and Anomie“, Harper and Row, Publishers; R.K.Merton, (1979) „O teorijskoj sociologiji“, CDD, Zagreb W.B.Miller, (1968) „Lower class as a generating mileu of gang delinquency“, në „Gang delinquency and gang 129
  • 130.
    subcultures“, ed, JamesF. Short, New York: Harper and Row; M. Milutinoviq, (1988) „Kriminologija“, Beograd; R.Mlagjenoviq, (1982) „Kriminologija“, Sarajevë; E.Muratbegoviq, (2005) „Kriminološke metode prema prirodi podataka“, "Materijal za nastavu", Sarajevë; B.Petroviq,G.Meshko,(2006)„Kriminologija“,Fakulteti Juridik, Sarajevë; M.Petroviq,(1973) „Vrijednosne orijentacije delinkvenata“, Instituti për Hulumtime kriminologjike dhe sociologjike, Beograd; W.C.Reckless,(1961) „The Crime Problem“ 3 of ed., New York: Appleton Century-Croffs INC; J.L.Siegel,(2006) „Criminology Thomson Learning“, Belmont (USA); M.Singer, (1994) „Kriminologija“, Zagreb; N.Srzentiq,A.Stajiq,Lj.Lazareviq, (1988) „Krivično pravo - opšti dio“, Beograd; E.H.Sutherland,D.R.Cressey,(1966): „Principles of Criminology“ 7th ed, Philadelphia, J.B. Lippincott Co. 130