SlideShare a Scribd company logo
Dr. sc. Kolë KRASNIQI




  TERRORIZMI
NDËRKOMBËTAR
        Botim i dytë




         Prishtinë
           2010
Dr. sc. Kolë KRASNIQI
TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR
                   Botim i dytë
Studim i lejuar nga Fakulteti Juridik i Universitetit të Vjenës
Version i zgjeruar i temës së doktoraturës “Terrorizmi ndërkombëtar me vështrim të
posaçëm të sulmeve terroriste në Austri dhe masave efikase për zbulimin dhe luftimin e
terrorizmit ndërkombëtar”, të mbrojtur në korrik të vitit 1998 në Fakultetin Juridik të
Universitetit të Vjenës

Mentorë:
Prof. Dr. Franz CSÀSZÁR
Prof Dr. Frank HÖPFEL

Terrorizmi Ndërkombëtar
Botim i dytë

Recensentë:
Uni. Prof. Dr. Franz CSÀSZÁR
Fakulteti Juridik i Universitetit të Vjenës
Prof. Dr. Ismet SALIHU
Fakulteti Juridik i Universitetit të Prishtinës
Uni. Prof. Dr. James F. ALBRECHT
St. John’s University (NYC), USA

Lektorë:
Dr. Ragip MULAKU
Instituti Albanologjik i Prishtinës
Dr. Shukrie RAMA
Universiteti për Paqe dhe Zhvillim i Kombeve të Bashkuara

Dizajni:
Hekuran Rexhepi




  Të drejtat e autorit mbrohen. Nuk është e lejuar rishtypja ose fotokopjimi i librit, në
                         tërësi ose pjesërisht, pa lejen e autorit.
Dr. sc. Kolë KRASNIQI




 TERRORIZMI
NDËRKOMBËTAR
      Botim i dytë




        Prishtinë
          2010
.: 4                                                     TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR




       Aprovimet e kërkesave për kryerjen e punës kërkimore - shkencore
FALËNDERIM                                                                        5 :.




                               FALËNDERIM
           Falënderoj të gjithë ata, që në çfarëdo mënyre kontribuuan në për-
fundimin e këtij studimi.
           Për ndihmën dhe këshillat e ofruara profesionale, falënderoj profesorët e
Fakultetit Juridik të Universitetit të Vjenës, Prof. Dr. Franz Császár dhe Prof. Dr.
Frank Höpfel. Ndërkaq, për përkrahjen e ofruar morale, falënderoj profesorin e
Fakultetit Juridik të Universitetit të Prishtinës, Prof. Dr. Ismet Salihun dhe Prof.
Dr. James F. Albrecht nga St. John's University të Nju Jorkut.
           Gjithashtu, çmoj lart edhe vendimet e Prokurorisë Austriake dhe ato të
kryetarit të Gjykatës Penale të Vjenës për lejimin e studimit të lëndëve dhe akteve të
ndryshme zyrtare, që ishin objekt i këtij studimi.
           Me një falënderim të posaçëm i drejtohem Kryetarit të Senatit të Gjykatës
së Lartë Civile të Vjenës Dr. Herald Krammer, i cili, edhe pse isha shtetas i huaj,
më punësoi në cilësinë e praktikantit gjyqësor në Gjykatën e Lartë të Vjenës, dhe
kështu ndikoi në zgjidhjen përfundimtare të problemeve të qëndrimit dhe financim-
it të studimeve të mia të doktoraturës në Austri.
           Për mirëkuptimin e treguar, falënderoj bashkëshorten time dhe fëmijët e mi.

                                                                Dr. Kolë KRASNIQI
.: 6   TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR
PËRMBAJTJA                                                                                                                      7 :.




                                                  PËRMBAJTJA
PARATHËNIE ............................................................................................................... 14
HYRJE ............................................................................................................................ 15

KRIMINALITETI POLITIK ....................................................................................... 18
    1. Kuptimi .............................................................................................................. 18
    2. Format e manifestimit të kriminalitetit politik .................................................. 19
    3. Terrorizmi si formë e kriminalitet politik .......................................................... 20

TERRORI DHE TERRORIZMI ................................................................................. 22
    1. Kuptimet historike ............................................................................................. 22
    2. Kufijtë e dallimit të terrorit nga terrorizmi ......................................................... 23
    2.1. Kuptimi i terrorit ............................................................................................. 24
    2.2. Kuptimi i terrorizmit ....................................................................................... 25
    3. Faktorët e shfaqjes së terrorizmit ....................................................................... 28
    3.1. Shkaqet sulmeve bashkëkohore terroriste ....................................................... 31
    4. Përpjekjet për përkufizimin e terrorizmit .......................................................... 32
    5. Tipologjia e dhunës terroriste ............................................................................. 34
    5.1. Terrorizmi nacionalist ..................................................................................... 36
    5.2. Lëvizjet terroriste si metodë e luftës nacionalçlirimtare ................................. 37
    5.3. Lëvizjet terroriste në shtetet demokratike .................................................... 38
    6. Dallimi në mes të terrorizmit dhe luftës guerile ............................................... 38
    7. Dallimi i terrorizmit dhe luftës guerile sipas të drejtës ndërkombëtare ............. 41
    7.1. Ushtria Çlirimtare e Kosovës sipas të drejtës ndërkombëtare ......................... 42
    8. Terrorizmi si alternativë e luftës së armatosur .................................................. 43

TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR NË VËSHTRIM TË PËRGJITHSHËM ....... 45
KUPTIMI I TERRORIZMIT NDËRKOMBËTAR ................................................... 45
    1. Kuptimi i përgjithshëm ...................................................................................... 45
    1.1. Kuptimi sipas objektit të veprimit ................................................................... 46
    1.2. Kuptimi sipas viktimës, vendit të ngjarjes, kryesit të veprës
        dhe qëllimit të veprimit .................................................................................... 46
    2. Qëllimet e veprimeve terroriste ndërkombëtare ................................................ 47
    3. Perkufizi.mi i terrorizmit ndërkombëtar ............................................................ 48
    4. Karakteri transnacional i terrorizmit ndërkombëtar ........................................... 50
    4.1. Elementet karakteristike të terrorizmit transnacional ......................................52
.: 8                                                                                            TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

         5. Terrorizmi ndërkombëtar si problem i paqes dhe sigurisë botërore ................... 53
         5.1. Kuptimi dhe përmbajtja e sigurisë shoqërore .................................................. 54
         5.2. Siguria nacionale dhe ndërkombëtare ............................................................. 55

TERRORIZMI BASHKËKOHOR NDËRKOMBËTAR .......................................... 57
    1. Rrymat terroriste ndërkombëtare ....................................................................... 59
    2. Bashkëpunimi terrorist ndërkombëtar ................................................................ 60
    3. Bashkëpunimi mes grupeve terroriste në Evropë (Euroterrorizmi) ................... 62
    3.1. Ideologjia e Euroterrorizmit ............................................................................ 64
    3.2. Koordinimi i dhunës terroriste në Evropë ....................................................... 65
    4. Terrorizmi postmodern ndërkombëtar ............................................................... 67

LËVIZJET TERRORISTE NDËRKOMBËTARE .................................................... 69
EUROTERRORISTËT .................................................................................................... 69
    1. Euroterroristët gjermanë .................................................................................... 69
    1.1. Fraksioni i Armatës së Kuqe ........................................................................... 71
    1.2. Celulat Revolucionare dhe Zora e Kuqe ......................................................... 77
    1.3. Kronikë e sulmeve terroriste të grupeve majtiste gjermane ............................ 80
    2. Euroterroristët francezë ...................................................................................... 83
    2.1. Aksioni Direkt (AD) ....................................................................................... 84
    3. Belgjikë .............................................................................................................. 86
    3.1. Celulat Komuniste Luftarake .......................................................................... 86
    4. Itali ..................................................................................................................... 88
    4.1. Brigadat e Kuqe .............................................................................................. 89

TERRORIZMI NACIONALIST .................................................................................. 94
    1. Irlanda Veriore ................................................................................................... 95
    1.1. Armata Republikane Irlandeze ........................................................................ 97
    1.2. Kronikë e sulmeve terroriste të IRA-s .......................................................... 102
    2. Spanjë .............................................................................................................. 105
    2.1. Euskadi Ta Askatasuna .................................................................................. 107
    2.2. Sulmet kryesore terroriste të Euskadi Ta Askatasuna .................................... 112

TERRORIZMI PALESTINEZ ................................................................................... 117
    1. Rrënjët historike ............................................................................................... 117
    1.1. Lëvizja cioniste dhe palestinezët ................................................................... 117
    1.2. Themelimi i shtetit izraelit ............................................................................ 118
    1.3. Lindja e Organizatave Çlirimtare Palestineze ............................................... 120
    2. Organizata për Çlirimin e Palestinës ................................................................ 121
    3. Levizja për Çlirimin e Palestinës ..................................................................... 125
    4. Fronti Popullor për Çlirimin e Palestinës (PFLP) ............................................ 127
PËRMBAJTJA                                                                                                                     9 :.

         4.1. Sulmet terroriste ndërkombëtare të „FPÇP“ ................................................ 131
         5. Vetëtima (Al - Saika) ....................................................................................... 134
         6. Shtatori i Zi ...................................................................................................... 135
         6.1. Sulmet terroriste ndërkombëtare të „Shtatorit të Zi“ ................................... 137
         7. NAYLP „Rinia Kombëtare Arabe për Çlirimin e Palestinës“ ......................... 139
         8. Brigadat e Martirëve Al - Aqsa ........................................................................ 140
         8.1. Kronikë e sulmeve të Brigadave të Martirëve Al - Aqsa ...............................143
         9. Grupi i Abu Nidalit .......................................................................................... 145
         9.1. Sulmet kryesore terroriste ndërkombëtare të grupit të Abu Nidalit ............. 150
         10. Grupet aktuale politike dhe formacionet e armatosura palestineze .............. 153
         11. Strategjia e operacioneve terroriste ndërkombëtare palestineze .................... 154
         12. Sulmet e grupeve tjera terroriste ndërkombëtare palestineze ......................... 156
         13. Bilanci i konfiktit izraelito – palestinez ......................................................... 157

TERRORIZMI ARMEN ............................................................................................. 159
    1. Grupet terroriste armene .................................................................................. 162
    2. Strategjia e sulmeve terroriste armene ............................................................ 165
    3. Metoda dhe taktika e sulmeve terroriste .......................................................... 167
    4. Sulmet gjakmarrëse të grupeve terroriste armene ............................................ 168

TERRORIZMI ISLAMIK .......................................................................................... 173
    1. Kontestet mbi ekzistimin e terrorizmit islamik ............................................... 173
    2. Rrënjët e terrorizmit islamik ............................................................................ 175
    3. Nocionet e ndryshme fetare në kontekst të terrorizmit islamik ........................ 178
    4. Karakteristikat themelore të terrorizmit islamik .............................................. 180
    5. Taktika e sulmeve vetëvrasëse ......................................................................... 181
    5.1. Aktorët e sulmeve vetëvrasëse ...................................................................... 183
    5.2. Taktikat e tjera të veprimit të terroristëve islamikë ........................................185
    6. Shfaqja e terrorizmit bashkëkohor islamik ....................................................... 188
    7. Irani dhe terrorizmi islamik .............................................................................. 189

ORGANIZATAT TERRORISTE ISLAMIKE .......................................................... 193
   1. Afwaj al-muqawama al-lubananiya (Al - Amal) .............................................. 193
   2. Hezb-Allah (Partia e Allahut) .......................................................................... 194
   2.1. Kronikë e raporteve ndërmjet organizatave Al - Amal dhe Hezb-Allah ..........200
   2.2. Kronikë e sulmeve terroriste të organizatave Al - Amal dhe Hezb-Allah ........ 201
   3. Harakat Al - Muquawama Al - Islamiya .......................................................... 203
   3.1. Kronikë e zgjedhur e sulmeve terrotiste të Hamasit ...................................... 209
   4. Xhihadi Islamik Palestinez .............................................................................. 215
    4.1. Kronikë e sulmeve terrotiste të Xhihadit Islamik Palestinez ...................... 218
   5. Al - Qa´ida ........................................................................................................ 221
.: 10                                                                                      TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

        5.1. Degët e Al-Qa´idës ........................................................................................ 232
        5.2. Kush është Osama bin Laden? .......................................................................236
        5.3. Sulmet terroriste që mund t’i përshkruhen Al - Qa’idas ............................... 243
        6. Vëllazërimi Mysliman ..................................................................................... 247
        7. Al-Gama’a al-Islamiyya ................................................................................... 251
        7.1. Kronikë e sulmeve terroriste të Grupit Islamik ............................................. 256
        8. Al-Jihad Al Islami ............................................................................................ 258
        8.1. Kronikë e zgjedhur e sulmeve terroriste të Al-Xhihad Al Islami ................ 261
        9. Procesi gjyqësor kundër „të dëbuarve nga Shqipëria” .................................... 262
        10. Front Islamique du Salut (FIS) ....................................................................... 264
        11. Mujahedeen-e Khalq (MEK) ........................................................................ 268
        12. Muxhahedinët arabë ....................................................................................... 270
        13. Grupet terroriste islamike pakistaneze .......................................................... 272
        14. Jemaah Islamiyah (JI) .................................................................................... 273
        15. Grupi Abu Sayyaf .......................................................................................... 276
        16. Ushtria Islamike nga Adeni ............................................................................ 279
        17. Sulmet e grupeve tjera terroriste islamike ...................................................... 280

TERRORIZMI DJATHTIST ...................................................................................... 290
    1. Kuptimi i ekstremizmit djathtist ...................................................................... 290
    2. Elementet ideologjike të ekstremizmit djathtist ............................................... 291
    3. Terrorizmi djathtist në Evropë ......................................................................... 292
    4. Eurofashizmi .................................................................................................... 294

SULMET E GRUPEVE TË TJERA TERRORISTE ................................................ 296
SULMET TERRORISTE NDËRKOMBËTARE NË AUSTRI ............................... 317
SULMET TERRORISTE PALESTINEZE NË AUSTRI ......................................... 319
    1. Rrëmbimi në Marchegg ................................................................................... 319
    2. Sulmi kundër selisë së OPEC-ut në Vjenë ....................................................... 320
    3. Sulmi kundër një sinagoge në Vjenë ................................................................ 325
    4. Atentati kundër Heinz Nittel ............................................................................ 325
    5. Sulmi i dytë kundër një sinagoge në Vjenë ...................................................... 325
    6. Sulmi terrorist në aeroportin e Vjenës ............................................................. 326
    7. Taktika e sulmeve terroriste palestineze në Austri .......................................... 327

SULMET TERRORISTE ARMENE NË AUSTRI ................................................... 328
    1. Vrasja e ambasadorit Tunligyl .......................................................................... 328
    2. Sulmi kundër Erdogan Özen ........................................................................... 329
    3. Atentati kundër Enver Ergun ........................................................................... 330
PËRMBAJTJA                                                                                                                 11 :.

SULMET TERRORISTE ISLAMIKE NË AUSTRI ................................................ 332
    1. Sulmi kundër përfaqësive franceze në Vjenë .................................................. 332
    2. Një sulm i pasqaruar terrorist .......................................................................... 332
    3. Rrëmbimi i një aeroplani të kompanisë Air France .......................................... 333
    4. Vrasja e te kurdëve në Vjenë ........................................................................... 333

SULMET E TERRORISTËVE MAJTISTË NË AUSTRI ...................................... 335
    1. Plaçkitja në Landek .......................................................................................... 335
    2. Plaçkitja e një banke në Vjenë ........................................................................ 335
    3. Sulmi kundër Drejtorisë së Policisë Federale të Vjenës ................................... 336
    4. Rrëmbimi i Palmersit ....................................................................................... 336

SULMET E TERRORISTËVE DJATHTISTË NË AUSTRI .................................. 339
    1. Montimi i bombës në shtëpinë e Simon Wiesenthalit ..................................... 339
    2. Montimi i një bombe në shtëpinë e prof. Alexander Giese ..............................339
    3. Sulmi kundër firmës Schöps në Salzburg ......................................................... 340
    4. Sulmi kundër firmës Schöps në Vjenë ............................................................. 340
    5. Sulmi kundër Qendrës Dokumentare Izraelite ................................................. 340

SULMET TJERA TERRORISTE NË AUSTRI ........................................................ 342
    1. Sulmi kundër përfaqësisë spanjolle të fluturimeve Iberia ................................ 342
    2. Vëna e zjarrit në Ambasadën e Afrikës Jugore ................................................. 342
    3. Sulmi kundër përfaqësive irakiane në Vjenë ................................................... 343
    4. Përpjekja për kryerjen e një sulmi terrorist në Vjenë ...................................... 343
    5. Sulmi kundër Ambasadës Angleze dhe përfaqësisë izraelite EL - AL ............ 345
    6. Përpjekja e parë për vrasjen e Al Ghadansit ..................................................... 346
    7. Bombardimi i një institucioni financiar hungarez në Vjenë ............................. 347
    8. Sulmi kundër Saudi-Arabien Airlinies në Vjenë ............................................ 347
    9. Ardhja e një letre të Allahut në Vjenë ............................................................... 348
    10. Përpjekja e dytë për vrasjen e Al Ghadansi .................................................... 348
    11. Sulmi terrorist kundër Ambasadës së Perusë në Vjenë .................................. 349
    12. Vendosja e zjarrit në përfaqësinë e një zyre turke të fluturimeve ................... 349
    13. Vrasja e Umar Israilov në Vjenë .................................................................... 350

ANALIZË E PËRGJITHSHME E SULMEVE TË HUAJA
TERRORRISTE NË AUSTRI ................................................................................... 351
    1. Koha e kryerjes ................................................................................................ 351
    2. Bartja e konflikteve nacionale në arenën ndërkombëtare ................................ 352
    3. Rekrutimi i terroristëve ndërkombëtarë ........................................................... 352
    4. Zgjedhja e objektit të sulmit terrorist ............................................................... 353
    5. Vrasjet .............................................................................................................. 353
.: 12                                                                                          TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

         6. Rrëmbimet e personave ................................................................................... 353
         7. Vënia e mjeteve eksplozive .............................................................................. 354
         8. Bilanci i sulmeve terroriste .............................................................................. 354
         9. Motivet e sulmeve terroriste ............................................................................ 355
         10. Sqarimi dhe reagimi ....................................................................................... 356

PERSONALITETI I TERRORISTIT NDËRKOMBËTAR .................................... 358
    1. Elementet subjektive ........................................................................................ 358
    2. Formimi i organizatave terroriste ..................................................................... 360
    2.1. Numri i anëtarëve të organizatave terroriste ................................................ 361
    2.2. Elementet kriminale në organizatat terroriste ............................................... 362
    2.3. Ndarja e organizatave terroriste .................................................................... 362
    3. Komandimi i organizatës terroriste .................................................................. 363
    4. Planifikimi i operacioneve terroriste ndërkombëtare ....................................... 364
    5. Burimet financiare të terroristëve ndërkombëtarë ............................................ 365
    6. Armatimi i terroristëve ndërkombëtarë ............................................................ 367

PËRKRAHJA E TERRORIZMIT NDËRKOMBËTAR ......................................... 370
    1. Irani .................................................................................................................. 371
    2. Kuba ................................................................................................................. 373
    3. Sudani .............................................................................................................. 374
    4. Siria .................................................................................................................. 375
    5. Libia ................................................................................................................. 377
    6. Iraku ................................................................................................................. 381

GRUPET TERRORISTE NDËRKOMBËTARE ..................................................... 384
RESUME ...................................................................................................................... 387
SHKURTESAT ............................................................................................................ 392
LITERATURA ............................................................................................................. 396
VORWORT                                                                         13 :.




                                 VORWORT
        „Internationaler Terrorismus“, also weltumspannend auftretende, oft
tödliche Gewalt zum Erreichen überindividueller politischer Ziele ist zum
Alltagsereignis geworden. Auf den unterschiedlichsten Ursachen beruhend und
in vielfältigen Formen auftretend, weist der Internationale Terrorismus allzu oft
ein durchgängiges Charakteristikum auf: Der hohe Blutzoll, den Unbeteiligte zu
entrichten haben, sei es, dass sie gezielt als Mittel zum Zweck missbraucht wer-
den, sei es, dass sie zufällig einem Anschlag zum Opfer fallen.
        Die vorliegende Arbeit von Professor Dr. Kolë Krasniqi beruht auf seiner
vor zehn Jahren in Wien verfassten Dissertation. Zwar entzieht sich letztlich das
Phänomen des Internationalen Terrorismus einer vollständigen und kategorial
klaren Erfassung nach eindeutigen Kriterien. Dr. Krasniqi ist aber eine wis-
senschaftlich fundierte, lebensnahe und anschauliche Darstellung gelungen von
Geschichte und Erscheinungsformen dieses universellen Krieges ohne Militär,
ohne Kriegsrecht und ohne Völkerrecht, der heute jeden von uns an jedem Platz
der Welt erreichen kann. In der Vielfalt der konkreten Vorfälle treten die zu
Grunde liegenden allgemeinen Kriterien hervor. Die weltweiten Bemühungen
zur Eindämmung des Internationalen Terrorismus werden dargestellt.
        In diesem letzteren Zusammenhang darf allerdings nicht verschwiegen wer-
den, dass viele der heute aktuellen oder diskutierten Bekämpfungsmaßnahmen
zugleich ein beträchtliches Gefahrenpotential für die Privatsphäre des Staatsbürgers
bergen. Dieses Risiko nimmt in dem Ausmaß zu, in dem der Internationale
Terrorismus seine Angriffe ausweitet und intensiviert. Staatliche Maßnahmen gegen
Terrorismus können so gerade jenes demokratisch-rechtsstaatliche Zusammenleben
schädigen, das sie schützen sollen. Sie dürfen daher stets nur nach kritischer, ver-
antwortungsbewusster Abwägung und äußerst maßhaltend eingesetzt werden.
        Ich freue mich, dass Dr. Krasniqi seine wissenschaftliche Karriere auf einem
theoretisch anspruchsvollen und praktisch sehr bedeutsamen Gebiet fortgesetzt hat.
Für seine akademische Lehrtätigkeit wird die Arbeit über den Internationalen
Terrorismus eine wertvolle Hilfe sein. Ich wünsche dem Buch viel Erfolg!


                                              Dr. Franz Császár
                                           Professor i. R. für Kriminologie
                              Universität Wien, Rechtswissenschaftliche Fakultät
.: 14                                                          TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR




                                PARATHËNIE
        „Terrorizmi ndërkombëtar“ si dhunë vdekjeprurëse, e manifestuar kudo në
botë me qëllim të realizimit së interesave jopersonale, është bërë dukuri e përdit-
shme. Ky fenomen që bazohet për shkaqe të shumta dhe paraqitet në forma të
ndryshme, ka një karakteristikë permanente: gjakderdhjen e njerëzve të pafajshëm,
si në rastet kur ata keqpërdoren si mjet për realizimin e qëllimeve të caktuara,
ashtu edhe në rastet kur ata bëhen viktima të rastësishme të një sulmi terrorist.
        Ky studim i profesor Dr. Kolë Krasniqit, është i bazuar në temën e tij të
doktoraturës së shkruar para dhjetë vjetëve në Vjenë. Fenomeni i terrorizmit
ndërkombëtar kohëve të fundit është paraqitur me një kuptim më të plotë dhe me
një përmbajtje më të diferencuar. Kështu edhe Dr. Krasniqi përmes këtij studimi
të thelluar shkencor, e ka përshkruar qartë dhe në mënyrë objektive zhvillimin
historik dhe format e manifestimit të kësaj lufte globale, që zhvillohet pa ushtri
dhe pa respektuar të drejtën ndërkombëtare të luftës dhe rregullat tjera të së
drejtës ndërkombëtare. Në këtë mënyrë terrorizmi ndërkombëtar mund të zbato-
het në të gjitha pjesët e botës dhe kundër çdo personi. Në shumëllojshmërinë e
rasteve të studiuara, janë manifestuar edhe kriteret e përgjithshme të terrorizmit
ndërkombëtar. Në këtë drejtim vërehen edhe përpjekjet e shtuara në nivel global
për pengimin e shfaqjes së terrorizmit ndërkombëtar.
        Në këtë aspekt nuk duhet heshtur përballë disa masave të kontestuara për
luftimin e terrorizmit, të cilat mund të paraqesin edhe rrezik potencial për të drejtat
dhe liritë private të qytetarit. Në realitet, këto masa mund të marrin përpjesëtime të
mëdha, vetëm atëherë kur terrorizmi ndërkombëtar i intensifikon dhe i zgjeron sul-
met e veta terroriste. Mirëpo, masat e tilla shtetërore në qoftë se zbatohen pa kritere
të caktuara atëherë mund ta dëmtojnë shtetin ligjor dhe demokratik, në vend që ta
mbrojnë atë. Për këto arsye, të gjitha masat shtetërore për luftimin e terrorizmit,
duhet zbatuar vetëm pas vlerësimit kritik të arsyeshmërisë së tyre dhe gjithmonë në
mënyrë adekuate dhe proporcionale me nevojat e tyre.
        Më vjen mirë që Dr. Krasniqi e ka vazhduar karrierën e vet shkencore në
këtë lëmi aq pretenduese teorike dhe aq kuptimore praktike. Padyshim se ky
studim i terrorizmit ndërkombëtar, do të jetë një ndihmesë e madhe për punën e
tij akademike. Andaj këtij libri i dëshiroj shumë suksese.
                                                      Dr. Franz Császár
                                                 Profesor i Kriminologjisë
                                            Fakulteti Juridik, Universiteti i Vjenës
HYRJE                                                                               15 :.




                                      HYRJE
        Zbatimi i dhunës së motivuar politike kundër rendit juridik ndërkombëtar,
nuk është dukuri e re. Gjatë të gjitha kohëve të kaluara historike janë evidentuar
sulme të ndryshme terroriste, mirëpo për dallim nga sulmet e kohëve të mëparshme,
këto të fundit, për shkak të formave dhe përmasave të reja, që manifestohen në çdo
aksion terrorist, ndikojnë, jo vetëm në çorganizimin e jetës politike të një shteti, por
edhe në shkaktimin e krizave dhe konflikteve të ndryshme ndërshtetërore me paso-
ja të gjera ndërkombëtare. Kështu, për shembull, vrasja e Franc Ferdinandit në
Sarajevë shkaktoi Luftën e Parë Botërore; vrasja e 241 ushtarëve amerikanë në
Bejrut, solli tërheqjen e bazave ushtarake amerikane nga Libani; shpërthimi i një
bombe në Berlinin Perëndimor, provokoi sulmin ushtarak amerikan kundër Libisë;
minimi i disa ndërtesave në Rusi ishte shfrytëzuar si pretekst për okupimin e
Çeçenisë; sulmi i 11 shtatorit të vitit 2001, kundër ShBA-së, shkaktoi një recesion
global ekonomik të përcjellë me kriza të shumta politike; vendosja e mjeteve
shpërthyese në disa trena të udhëtarëve në Madrid, ndikoi në ndërrimin e forcave
politike në Spanjë dhe tërheqjen e ushtarëve të tyre nga Iraku, etj.
        Ky fenomen, i cili pa dyshim që hyn në radhën e veprave më të rënda krim-
inale, gjithmonë në të kaluarën historike është shfaqur atëherë, kur personat
radikalë ose grupe të ndryshme terroriste, të pakënaqura me raportet ekzistuese
nacionale ose ndërkombëtare, janë përpjekur për ndryshimin e tyre. Mirëpo, në
drejtim të realizimit të këtij qëllimi të tyre revolucionar, terroristët ose grupet e
ndryshme radikale politike, nacionale ose fetare, si dhe regjimet e shumta diktato-
riale, duke mos zotëruar mundësi (reale) institucionale, kanë zbatuar forma të
ndryshme të dhunës terroriste me qëllim të ndërrimit ose ruajtjes së raporteve të
caktuara politike. Në këtë drejtim, për njërën palë, zbatimi i dhunës terroriste kon-
siderohej si mjet i domosdoshëm dhe legjitim për fitimin e të drejtave të uzurpuara
politike, ndërsa për palën tjetër, vijimi i një politike agresive ndërkombëtare, të
karakterizuar edhe me mënjanimin fizik të kundërshtarëve politikë, kishte qëllim
parësor ruajtjen e stabilitetit, respektivisht forcimin e pushtetit të tyre shtetëror.
        Vala e konflikteve politike, e cila e kishte kapluar njerëzimin gjatë viteve
‘60 të shekullit XX, solli edhe kristalizimin e terrorizmit ndërkombëtar, duke i
dhënë atij një shkëlqim krejtësisht të ri. Posaçërisht shkalla e lartë e rreziksh-
mërisë, e shoqëruar me elementin tejet dinamik të ndërkombëtarizimit, kishin
.: 16                                                           TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

ndikuar që fenomeni terrorist, në asnjë variant të manifestimit të vet, tashmë të
mos kuptohej ose trajtohej vetëm si problem nacional, por si proces i filluar
ndërkombëtar, gjegjësisht si dukuri kriminale ndërkombëtare, e cila nuk respekton
rregulla të veprimit dhe kufij politikë. Kjo mund të kuptohet edhe nga fakti se
mjetet moderne të komunikimit dhe lidhjeve, me anën e të cilave, qytetarët bren-
da disa orëve mund të lëvizin nga njëra pjesë në pjesën tjetër të botës, u mundëso-
jnë edhe grupeve të ndryshme terroriste lëvizje maksimale dhe propagandë opti-
male gjatë kryerjes së veprave të tyre gjakatare. Këtu, pra, kemi të bëjmë me një
fenomen unikat kriminal, në të cilin vendi i veprimit dhe ai i pasojës mund të jenë
mijëra kilometra larg njëri-tjetrit.
        Numri gjithnjë e më i madh i grupeve terroriste, qëllimi dhe karakteri i tyre
i komplikuar politik, viktimat e shumta, si dhe kuptimet e ndryshme të nocionit ter-
rorist, e parashtrojnë kërkesën imperative për përkufizimin ekzakt të kuptimit të
terrorizmit në përgjithësi, dhe të atij ndërkombëtar, në veçanti. Pra, duhet flakur
praktikat e deritashme, kur i njëjti person, në të njëjtën kohë dhe për të njëjtën
vepër në njërën bashkësi shoqërore, është trajtuar dhe gjykuar si kriminel, ndërsa
në tjetrën është respektuar si hero dhe patriot. Një përkufizim universal i kuptimit
të terrorizmit, pa dyshim që do të kishte ndikuar në gjykimin unik dhe luftimin
efikas të këtij fenomeni kriminal ndërkombëtar.
                                        * * *
        Një studim i mirëfilltë i terrorizmit ndërkombëtar, për shkak të komplek-
siteteve të ndryshme, që përmbante në vete, nuk ishte e mundur që të bëhej duke
e vështruar këtë fenomen vetëm nga një kohë, pozicion ose aspekt i caktuar. Ky
realitet, e sidomos dëshira që të jap një kontribut modest shkencor, më detyruan që
nga pozita e një studiuesi pragmatik, të konsultoj literaturën e autorëve me pikë-
pamje dhe qëndrime të ndryshme ideologjike. Përveç shumë burimeve të tilla kra-
hasimtare, janë shfrytëzuar edhe materiale të shërbimeve të ndryshme profesion-
ale, si dhe raporte nga simpoziumet ndërkombëtare.
        Që në fillim të studimit të këtyre burimeve, ishte kuptuar mesazhi shqetë-
sues i prezantuar në hipotezën e skicuar si në vijim:
           - terrorizmi me tërë kompleksitetin dhe format e manifestimit të vet, gjith-
             monë kishte qenë produkt i konflikteve të ndryshme nacionale, gjegjë-
             sisht brendashtetërore ose i atyre ndërshtetërore;
           - terrorizmi ndërkombëtar nuk është asgjë tjetër veçse reflektim i konflik-
             teve të ndryshme nacionale, gjegjësisht brendashtetërore në arenën
             ndërkombëtare;
           - terrorizmi në të gjitha kohët dhe format e manifestimit të vet, ishte shfry-
HYRJE                                                                            17 :.

            tëzuar si mjet i luftës ideologjike në mes sistemeve ose rrymave të
            ndryshme politike.
                                          * * *
         Nga aspekti metodik, varësisht nga tematika e shqyrtuar, është bërë edhe
ndarja e këtij punimi në pjesë, kapituj dhe nënkapituj të ndryshëm. Këtu fillimisht
dhe në mënyrë të detajuar është shqyrtuar kuptimi i përgjithshëm i fenomenit ter-
rorist dhe kufijtë e ndarjes së tij nga të gjitha format e tjera të dhunës politike.
Pastaj janë shtjelluar karakteristikat themelore të terrorizmit nacional, në
përgjithësi, dhe atij ndërkombëtar, në veçanti, si dhe janë shpjeguar faktorët rele-
vantë dhe favorizues, që kanë ndikuar në paraqitjen e grupeve dhe autorëve të
ndryshëm terroristë. Me qëllim të kuptimit më të mirë të kësaj problematike, në
nënkapituj dhe kapituj të ndryshëm, varësisht nga tipi i tyre, janë paraqitur edhe
organizatat kryesore terroriste ndërkombëtare.
         Nisur nga fakti se kjo dukuri komplekse si temë e doktoraturës është studi-
uar në Fakultetin Juridik të Universitetit të Vjenës, me një vështrim të posaçëm,
janë analizuar edhe sulmet e grupeve të huaja terroriste në Austri. Për studimin e
këtyre rasteve, si burime shkencore janë shfrytëzuar aktet zyrtare të gjykatave,
prokurorive dhe organeve të tjera kompetente shtetërore si dhe materiali informa-
tiv i shërbimit të sigurimit shtetëror austriak. Ishte kënaqësi e veçantë kur në këto
akte, krahas përshkrimeve të detajuara të rrjedhës së ngjarjeve, ishin gjetur të
prezantuara edhe informacionet kryesore të siguruara nga shërbimet e ndryshme
profesionale nacionale dhe atyre ndërkombëtare, që kishin të bënin me organiz-
imin, veprimin dhe financimin e grupeve ose organizatave të huaja terroriste, të
cilat kishin vepruar në territorin austriak ose kundër interesave austriake. Në akte
të tilla zyrtare, ishin depozituar edhe dekretet shtetërore ose ishin përshkruar në
mënyrë të autorizuar qëndrimet e kreut shtetëror austriak lidhur me zgjidhjen e
krizave të ndryshme politike, përkatësisht diplomatike, të shkaktuara nga kryerja e
sulmeve të ndryshme terroriste ndërkombëtare në Austri. Në të njëjtat akte zyrtare,
në mënyrë tejet taksative, ishin paraqitur edhe autorizimet juridike në bazë të të
cilave, organet kompetente austriake i kishin ndërmarrë aksionet e tyre komplekse
taktiko-operative në drejtim të zbulimit ose burgosjes së personave dhe grupeve të
huaja terroriste, që kishin operuar në territorin austriak.
.: 18                                                                                        TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR




                                 KRIMINALITETI POLITIK
1. Kuptimi

        Termi ”kriminalitet politik“ për herë të parë është përdorur gjatë
Revolucionit Borgjez - Francez në kuptimin e përshkrimit të agjitacionit politik, i
cili zhvillohej kundër Republikës se Re1. Kriminaliteti politik, si aktivitet i orientu-
ar kundërshtetëror, pa dyshim që ka një motiv krejtësisht tjetër nga aktivitetet e
zakonshme kriminale si, p.sh., nga veprat penale kundër jetës dhe trupit, veprat
penale kundër pasurisë, veprat penale kundër shëndetit të qytetarëve, veprat penale
kundër sigurisë së personave dhe pasurisë së tyre, etj. Kjo do të thotë se veprat
penale politike, për dallim nga format e tjera të veprimit kriminal, janë të karakter-
izuara me motivimin politik të kryesve të tyre2.
        Motivi i kryerjes së veprave penale politike, sado që të jetë i fshehur në vendin
e ngjarjes, para gjykatës paraqitet qartë ngase kriminelët e rëndomtë, për dallim nga
kryesit e veprave penale politike, zakonisht me ndihmën e gënjeshtrave, korrupsionit
ose ndikimeve të ndryshme në dëshmitarë, përpiqen që t’i mohojnë veprat e tyre.
Ndërkaq, kryesit e veprave penale politike parimisht qëndrojnë pas veprave të kryera.
Këta, duke e mbrojtur publikisht doktrinën e tyre politike, pra edhe para trupit gjykues,
përpiqen edhe në këtë mënyrë të ndikojnë si në drejtim të rritjes së simpatisë së tyre
politike ashtu edhe në rekrutimin e anëtarëve të rinj.
        Në bazë të motivit të kryesve të veprave penale politike, mund të konkludo-
jmë se kriminaliteti politik në thelbin e vet nuk ka karakter privat, por është i natyrës
publike. Kjo do të thotë se këtu kemi të bëjmë me “një formë specifike të reagimit
ndaj rrethanave konkrete të jetës shoqërore, respektivisht me një alternativë të cak-
tuar politike“3. Përveç elementit specifik të motivit, kriminaliteti politik dallohet
nga të gjitha format e tjera të veprimit kriminal edhe në bazë të përkufizimit të tij.
Në shkencën bashkëkohore janë të njohura këto përkufizime të kriminalitetit politik:

1
    Polis; politikë; qytet - shtet në Greqinë e vjetër, Felchlin Peter, Das politische Delikt - Entwicklung, Band 3 der Zürcher
    Studien zum Strafrecht, Zürich 1979, f. 71; Krahaso: Dr. Wolf Middendorf, Der Fall Frankfurter, Zeitschrift für die gesamte
    Strafrechtswissenschaft, Nr. LXXXIX 1977, f. 571.
2
    Drik Blasius, Geschichte der politischen Kriminalität in Deutschland (1800 - 1980), Frankfurt am Main 1983, f. 12 - 13.
3
    Sven Papcke, Progressive Gewalt, Studien zum sozialen Widerstandsrecht, Frankfurt am Main 1973, f. 26.
KRIMINALITETI POLITIK                                                                                            19 :.

          - Përkufizimi juridiko-ligjor. Sipas këtij përcaktimi me nocionin krimi-
            nalitet politik, nënkuptohen të gjitha deliktet dhe veprat penale politike
            të cilat, si të tilla, shprehimisht janë të parapara me ligjin penal të një
            shteti.
          - Përkufizimi psikologjik. Në bazë të këtij përcaktimi, për karakterizimin
            e një vepre penale është me rëndësi vendimtare motivi i kryesit. Pra,
            pavarësisht nga vepra e kryer, në qoftë se autori i saj ka motiv politik,
            atëherë edhe vepra e tij duhet cilësuar si vepër penale politike.
          - Përkufizimi realist. Ky përcaktim, i quajtur edhe si psiko-sociald-
            inamik, e cilëson një vepër penale si politike në të gjitha rastet kur
            autori, viktima ose ndonjë institucion i strukturuar shoqëror e cilëson atë
            si vepër penale politike. Që nga çasti i cilësimit të parë të veprës së cak-
            tuar penale si politike, ajo duhet trajtuar si e tillë edhe nga pjesëmarrësit
            e tjerë në procedurë.
        Çdo shoqëri, kohë dhe shtet, e ka kriminalitetin e vet politik. Kjo formë e
veprimit kriminal është paraqitur gjithmonë kur forcat e caktuara politike me mjete
të ndryshme kriminale, janë përpjekur për ndërrimin ose ruajtjen e rendit ekzistues
shoqëroro-politik. Pra, në të gjitha kohët dhe shtetet ka ekzistuar një strukturë
alternative politike, manifestimet kriminale të së cilës, në dallim nga format e tjera
të aktivitetit kriminal, janë emërtuar si “kriminalitet politik“4. Thjesht, me nocionin
kriminalitet politik kuptohen të gjitha “aktivitetet kriminale të drejtuara kundër një
sistemi shtetëror, regjimeve politike, përfaqësuesve shtetërorë, vendimeve si dhe
orientimeve të ndryshme politike“5. Në shumë aspekte të jetës shoqërore, krimi-
naliteti politik është pasqyrë reale e sistemit politik.

2. Format e manifestimit të kriminalitetit politik

        Në dallim nga veprat e tjera penale, kriminaliteti politik zakonisht mani-
festohet në mënyrë kolektive. Kjo do të thotë se, shumë rrallë kryhen vepra penale
politike në mënyrë individuale. Pra, veprat penale politike, kryhen nga organizata
ose grupe të ndryshme personash, të cilët veprojnë jo me qëllim të zgjidhjes së
problemeve të tyre individuale, por për ndërrimin e raporteve të caktuara
shoqërore6.

4
  Politische Kriminalität, Mayers Enzyklopädisches Lexikon, Band 14, Wien 1987, f. 24.
5
  Në literaturën bashkëkohore janë shqyrtuar shumë pak veprat penale politike të kryera nga përfaqësuesit e regjimeve
  demokratike. Krahaso: Uwe Backes, Politischer Extremismus in demokratischen Verfassungsstaaten, Opladen 1989, f. 110.
6
  Cituar sipas L. J. Macfarlane, Political Disobedienze, London 1971, f. 12; Shiqo edhe Klaus von Beyme, Terrorismus
  Contra Rechtsstaat, f. 48.
.: 20                                                                                      TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

       Veprat penale politike kryesisht janë të karakterizuara me shkallë të lartë të
planifikimit, përgatitjes dhe ekzekutimit brutal të tyre. Zakonisht, ekzekutimi i
veprave penale, është i karakterizuar me një stil të pazakonshëm aksional të
shoqëruar me agresivitet, brutalitet dhe rrezikshmëri të lartë shoqërore. Pikërisht,
në bazë të këtyre elementeve jonormale, synohet edhe ndikimi në rritjen e sim-
patisë dhe përkrahjes së dëshiruar shoqërore.
       Në praktikën bashkëkohore, janë të njohura këto forma të manifestimit të
kriminalitetit politik:
         - Veprat penale politike, të kryera nga pushtetet demokratike ose në
           kuadër të tyre. Këto vepra zakonisht janë të drejtuara kundër qytetarëve
           ose sistemit shtetëror të një shteti demokratik, kundër qytetarëve të huaj
           ose shteteve të huaja. Karakteristikë kryesore e këtyre veprave penale
           është keqpërdorimi i aparatit shtetëror për interesa të ndryshme egoiste
           politike7. Këtu është fjala për korrupsionin dhe keqpërdorimet e shër-
           bimeve të ndryshme shtetërore në drejtim të spiunimit, dëmtimit dhe
           komprometimit të kundërshtarëve politikë.
         - Veprat penale politike, të drejtuara kundër aparatit shtetëror ose për-
           faqësuesve të tij. Këto vepra penale, zakonisht, kryhen nga grupe të
           ndryshme të rebeluara politike dhe, si të tilla, janë të parapara në mënyrë
           të qartë dhe taksative edhe me ligjin penal të një shteti. Këtu kemi të
           bëjmë me veprat klasike penale politike si, p.sh., atentatet, sabotimet,
           spiunimet, rrëmbimet, etj. Në bazë të elementit të dhunës së zbatuar
           politike, këto vepra penale quhen ndryshe edhe vepra terroriste.
         - Veprat penale politike të kryera nga aparati shtetëror i një shteti dik-
           tatorial kundër shtetasve të vet. Këtu është fjala për terrorin e ushtruar
           shtetëror, i cili zakonisht ushtrohet me qëllim të ruajtjes së pushtetit të
           caktuar politik8. Në shtetet e ndryshme totalitare shkelen në mënyra bru-
           tale të drejtat kushtetuese dhe ato elementare qytetare. Madje, nuk janë
           të rralla as rastet e improvizimit të kryerjes së veprave të ndryshme
           penale me qëllim të dënimit të kundërshtarëve politikë ose të krijimit të
           preteksteve për mënjanimin e tyre.

3. Terrorizmi si formë e kriminalitet politik

       Në përgjithësi, kuptimi i veprave penale politike varet nga sistemi politik i
një shteti. Në një shtet, një vepër penale mund të cilësohet si vepër terroriste, ndër-
7
    Mbi format e kriminalitetit politik: Hans J. Schneider, Kriminologie, Berlin 1987, f. 867 - 868.
8
    I. Fetscher u. a. , BMI. Analysen zum Terrorismus 1, Ideologien und Strategien, Opladen 1981, f. 17.
KRIMINALITETI POLITIK                                                                           21 :.

sa në të njëjtën kohë, në një shtet tjetër, vepra e njëjtë, mund të vlerësohet si akt
heroik ose anasjelltas. Ky rivalitet, në kuptimin ose karakterizimin e kriminalitet
politik, nuk ka ekzistuar vetëm në shtetet me sisteme të ndryshme shoqërore-poli-
tike. Ekzistojnë edhe rastet kur në të njëjtin shtet, një vepër e cilësuar si terroriste,
pas një kohe të caktuar është trajtuar dhe vlerësuar si heroike ose anasjelltas.
        Kjo vihet re sidomos kohëve të fundit kur kuptimi i veprave penale politike
dhe ai i terrorizmit gjithnjë e më tepër po merr kahje të njëanshme. Në realitet,
kuptimi i terrorizmit është shqyrtuar dhe analizuar në mënyra të ndryshme, mirëpo
shumë pak vërehen diskutimet kritike lidhur me veprat penale politike, të kryera
në kuadër ose nga përfaqësuesit e ndryshëm shtetërorë të sistemeve demokratike.
Në këtë drejtim vërehet edhe përpjekja e autorëve të ndryshëm për unifikimin e
kuptimit të kriminalitetit politik me terrorizmin dhe terrorizmit me lëvizjet revolu-
cionare, përkatësisht me luftërat çlirimtare. Këta autorë, në punimet e tyre të shum-
ta, nuk e kanë shqyrtuar terrorin shtetëror, por kryesisht janë orientuar në studimin
dhe gjykimin e veprave të ndryshme penale politike të drejtuara kundër shtetit.
Këtë mangësi shkencore, ata e argumentojnë me tezën se shumica e shteteve e zba-
tojnë terrorin shtetëror si përgjigje ose reagim natyror ndaj terrorizmit.
        Nga shumë aspekte, qëndrimet e tilla paraqesin vetëm njëanshmëri të qartë
politike. Këtu nuk synoj të kontestoj të drejtën e ndonjë autori për studimin e
dukurive të ndryshme kriminale dhe përgjithësisht shoqërore, nga aspekti i
dëshiruar, por të theksoj se në mes formave të ndryshme të veprimit terrorist, nuk
ekziston ndonjë dallim cilësor. Dallimi i vetëm që ekziston në mes terrorit shtetëror
dhe terrorizmit, ka të bëjë me organizimin dhe qëllimin e dhunës së ushtruar poli-
tike.
        Së paku dy elemente duhet të plotësohen në mënyrë që një vepër penale
politike të cilësohet ose të trajtohet në kontekst të veprës terroriste. Elementi i parë
ka të bëjë me shkallën, përkatësisht, nivelin e organizimit të kryerësit, ndërsa i dyti
ka të bëjë më strukturën dhe përmasat e reagimit shoqëror, respektivisht shtetëror
ndaj veprës së kryer. Pra, vetëm atëherë kur „aktiviteti i dhunshëm politik avanco-
het në qendër të vëmendjes, reagimit dhe të frikës shoqërore, flasim për aktivitet
terroriste“9. Të gjitha aktivitetet terroriste, duhet t’i nënshtrohen gjykimit të drejtë
dhe dënimit të merituar nga e tërë bashkësia ndërkombëtare.




9
    Fritz Sack, BMI. Analysen zum Terrorismus 4/2, Protest und Reaktion, Opladen 1884, f. 27.
.: 22                                                                                          TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR




                            TERRORI DHE TERRORIZMI
1. Kuptimet historike

        Terrori dhe terrorizmi janë nocione, kuptimi i plotë i të cilave në literaturën
shkencore ende nuk është sqaruar. Shikuar historikisht, fjala “terreur”, frikë,
panik, për herë të parë është përdorur gjatë Revolucionit Borgjez - Francez10, në
kuptim të dënimeve drakonike të shqiptuara nga gjykatat revolucionare, kundër
armiqve të Republikës së Re11. Që nga ajo kohë e deri në ditët e sotme, fjala “ter-
ror”, shërben si sinonim i gjendjes shpirtërore të frikës individuale, si pasojë e pre-
sionit të caktuar politik, si dhe për shpjegimin e pozicionit kolektiv përballë një
rreziku të caktuar (terreur panique)12.
        Tradicionalisht me fjalën “terror”, është kuptuar zbatimi i dhunës politike
me qëllim të mbrojtjes së interesave shtetërore gjatë fazave të ndryshme revolu-
cionare të karakterizuara me kërcënime dhe zbatime të ndryshme të dhunës poli-
tike. Këtu terrori, si dhunë e instrumentalizuar, zakonisht propagandohet në
mënyrë të stilizuar, si mjet i domosdoshëm për mënjanimin e konflikteve të
ndryshme politike, rivendosjen e rendit, qetësisë publike ose harmonisë
shoqërore“13.
        Ndërkaq, me fjalën “terrorizëm”, kuptohen veprat e ndryshme penale të
drejtuara kundër shtetit, të kryera nga individët ose grupet e ndryshme të person-
ave në shtetin e vet ose në shtetin e huaj, me qëllim të ndikimit në realizimin e qël-
limit të caktuar politik14.



10
   „Terreur“ do të thotë tmerr i shkaktuar nga frika. Gjendja shpirtërore dhe fizike e personit të frikësuar duhet të jetë në nivel
   të dridhjes së tij trupore. Më gjerësisht: Mario Wandruszka, Was weiß die Sprache von der Angst? Botuar në librin:
   Wilhelm Bitter, Angst und Schrecken in theologischer und psychotherapeutischer Sicht, Stuttgart 1959, f. 19.
11
   Nga tetori i vitit 1793 e deri në korrik të vitit 1794, nën udhëheqjen e Robespierres, pushteti Jakobin kishte likuiduar rreth
   16,500 persona. Ushtrimi i egër i terrorit shtetëror kundër kundërshtarëve politikë, kishte ndikuar në humbjen e simpatisë
   popullore ndaj Roberspierre. Me 28.07.1794, Roberspierre ishte rrëzuar nga pushteti dhe, në të njëjtën ditë ishte
   pushkatuar. Më gjerësisht: Iring Fetscher, Analysen zum Terrorismus 1, Ideologien und Strategien, Opladen 1981, f. 17.
12
   Handbuch politisch - sozialer Grundbegriffe in Frankreich 1680 - 1820, München 1985, f. 89 - 90.
13
   Peter Waldmann, Terrorizmus, Provokation der Macht, München 1998, f. 13 - 18.
14
   Kurt Rebmann, Probleme und Möglichkeiten der Bekämpfung des internationalen Terrorismus, Neue juristische
   Wochenschrift, Heft Nr. 30/1985, f. 1736.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                     23 :.

2. Kufijtë e dallimit të terrorit nga terrorizmi

         Nga aspekti shkencor, është më se i domosdoshëm shpjegimi dhe analizimi
i kuptimit dhe i raporteve që ekzistojnë në mes të këtyre dy termave të ngjashëm
gjuhësorë. Terrori dhe terrorizmi nuk kanë kuptim dhe nuk janë dukuri identike.
Dallimi që ekziston në mes të këtyre dy nocioneve, respektivisht në mes të këtyre
dy dukurive, ka të bëjë me faktin se terrori është dhunë shtetërore, e cila zbatohet
me qëllim të ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtetëror, ndërsa terrorizmi
është zbatimi i dhunës politike nga aktorët e ndryshëm jashtështetërorë me qëllim
të ndërrimit ose marrjes së pushtetit15. Këto dy dukuri, nga aspekti i dhunës së zbat-
uar dhe agresionit politik, qëndrojnë në raporte dialektike.
         Terrori dhe terrorizmi, i fillojnë operacionet e tyre luftarake, jo me qëllim të
luftimit të armikut të caktuar, por kundër qytetarëve të pafajshëm dhe të pambrojtur.
Këtu, konfrontimi që ekziston në mes terrorit dhe terrorizmit nuk ka për qëllim mar-
rjen ose sigurimin e pushtetit, por duke e zbatuar dhunën e pakufizuar kundër njëri-
tjetrit, synohet arritja vizionare e qëllimit të lartë politik. Në këtë drejtim, terrori,
ndonëse nuk është qëllim parësor, ai e praktikon zhdukjen sistematike të qytetarëve.
         Ndërkaq, terrorizmi shfrytëzohet si instrument për përgatitjen e një situate
revolucionare me qëllim të përmbysjes së pushtetit shtetëror. Në rast suksesi, nga
regjimi i ri zakonisht zbatohet terrori me qëllim të konstituimit të pushtetit të
sapokrijuar shtetëror.
         Pra terrori është mjet për mbajtjen e një pushteti totalitar, respektivisht
„është zbatim i dhunës politike nga institucionet e ndryshme shtetërore me qëllim
të ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtetëror, ndërsa terrorizmi është veprim
i organizuar i dhunës politike nga aktorë të ndryshëm jashtështetërorë, me qëllim
të ndërrimit të raporteve të caktuara shoqërore në drejtim të sigurimit të dinjitetit
të dëshiruar politik ose njerëzor“16.
         Kështu mund të konkludohet se terrori dhe terrorizmi, në format e shfaqjes
dhe në ndikimet e tyre psiko-politike, shpeshherë nuk dallojnë nga njëri-tjetri. Kjo
shihet sidomos atëherë, kur terrori përpiqet që të manifestohet si terrorizëm. Një
paqartësi e tillë mund të mënjanohet vetëm atëherë, kur, argumentohet qëllimi i
veprimit të dhunshëm politik. Në këtë drejtim, duhet pasur parasysh faktin se ter-
rorizmi gjithmonë vepron në drejtim të destabilizimit të pushtetit të caktuar
shtetëror, ndërsa terrori, vepron në drejtim të kundërt17. Nga kjo, mund të thuhet se
15
   Frank Besneler, Vorgesehene Lektionen zur Geschichte des Terrorismus, në: Rudolf Wasserman, Terrorismus contra
   Rechtsstaat, Darmstadt 1976, f. 15.
16
   Friedrich Hacker, Terror, Mythos - Realität - Analyse, Zürich 1973, f. 21.
17
   Ulrike Pesch, Aspekte des Internationalen Terrorismus, Doktorarbeit, Bonn 1977, f. 35.
.: 24                                                                               TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

terrori dallon nga kuptimi i terrorizmit dhe se dallimi themelor në mes këtyre dy
dukurive, qëndron në faktin se terrori ushtrohet nga lart, pra nga aparati shtetëror,
ndërsa terrorizmi zbatohet nga poshtë, respektivisht nga individët ose grupet e
ndryshme politike jashtështetërore, të cilët e orientojnë dhunën e tyre politike
kundër sistemit politik ose, kundër pushtetit shtetëror të një shteti të caktuar.

2.1. Kuptimi i terrorit

        Fjala “terror”, është internacionalizim i drejtpërdrejtë i fjalës latine me të
njëjtin emër, me të cilën nuk nënkuptohet vetëm gjendja shpirtërore e frikës ose
panikut shoqëror, por, para së gjithash, e ka kuptimin e veprimeve të ndërmarra
me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të tilla. Pra, terrori si formë e frikës individ-
uale ose panikut shoqëror, nuk do të thotë vetëm frikë e individit ose e disa indi-
vidëve të caktuar, por ndjenjë e frikës dhe e panikut kolektiv, të shkaktuara nga
kërcënimi i një rreziku konkret. Këtu duhet pasur parasysh faktin se edhe krizat
ekonomike ose katastrofat e ndryshme natyrore, mund të shkaktojnë frikë ose
panik shoqërore, mirëpo ato nuk ushtrojnë terror, ngaqë terrori është veprim
njerëzor i orientuar në drejtim të shkaktimit të ndjenjave (të tilla) të frikës
shoqërore18.
        Me këtë kuptim, terrori paraqitet si proces i caktuar shoqëroro-politik, në të
cilin përfshihen tri palë pjesëmarrëse: organet e ndjekjes, të ndjekurit politikë dhe,
pjesa tjetër e popullsisë, e cila nuk i takon asnjërës nga këto dy kategori.
        Në realitet, terrori nuk është vetëm raport në mes të të ndjekurit dhe
ndjekësit, por pasojat e ushtrimit të tij, reflektohen fuqishëm në opinionin e gjerë
shoqëror. Një dukuri e tillë njëherësh është edhe strategji politike e regjimeve
totalitare. Me zbatimin e terrorit, regjimet totalitare nuk dëshirojnë vetëm përhap-
jen e frikës dhe panikut në masat e gjera popullore. Pra, e keqja e këtyre
regjimeve nuk qëndron vetëm në sadizmin e tyre. Regjimet diktatoriale shumë më
tepër e zbatojnë terrorin si instrument për realizimin brutal të interesave të tyre
politike. Në këtë drejtim duhet kuptuar edhe motivin për zbatimin e terrorit. Një
motiv i tillë ka të bëjë edhe me dobësinë politike të regjimit. Regjimet diktatori-
ale e kanë të qartë faktin se, kundërshtari i tyre politik nuk mund të mënjanohet
vetëm me mjete demokratike. Gjithashtu, ato janë të bindura se në rast të konfron-
timit eventual publik me kundërshtarin e tyre politik, mund të shkaktohen edhe
revolta masive me pasoja të padëshirueshme. Nga këto arsye, regjimet diktatori-
ale, i autorizojnë mekanizmat e tyre të dhunës për ushtrimin e lirë të terrorit mbi

18
     Daniel Suter, Rechtsauslösung durch Angst und Schrecken, Berlin 1983, f. 22.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                                   25 :.

popull, me bindjen se vetëm me dhunë, mund të arrihen qëllimet ose efektet e
dëshiruara politike19.
        Terrori, si instrument i dhunës politike, zakonisht praktikohet gjatë dy
fazave të zhvillimeve politike:
          - Në fazën e konstituimit të regjimeve totalitare. - Gjatë kësaj faze, terrori
            shtetëror zbatohet si mjet për dalje nga krizat e ndryshme politike. Në këtë
            fazë të zhvillimeve shoqërore, respektivisht gjatë ose pas krizave serioze
            politike, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si mjet
            të reagimit (ashtu si propagandohet), ndaj terrorizmit të palës tjetër20.
          - Pas fazës së konsolidimit të regjimeve diktatoriale. - Gjatë kësaj faze, ter-
            rori shtetëror zbatohet si mjet i rivendosjes së stabilitetit të brendshëm
            politik. Për dallim nga situata e parë, e cila është kaotike (kryengritjet, rev-
            olucionet, grushtshtetet), dhe si e tillë as nga aspekti juridik e as nga ai
            politik, nuk është e mundur të kontrollohet ose të dirigjohet, në situatën e
            dytë, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si preven-
            tivë të përgjithshme duke i eliminuar kundërshtarët e ndryshëm politikë në
            emër të ligjit. Pra, në këtë fazë të pasigurisë politike, dhunën shtetërore e
            karakterizon brutaliteti dhe masiviteti i viktimave. Këtu procesi i mënja-
            nimit të kundërshtarëve politikë, merr përmasa shumë më dramatike sesa
            gjatë luftërave qytetare21. Kjo mund të kuptohet vetëm nëse i hedhim një
            vështrim praktikave të diktaturave të kaluara fashiste ose komuniste në
            Serbi, Irak, Iran, Afganistan, Turqi, Algjeri, Shqipëri, etj.
          Shumë regjime totalitare, në forma të ndryshme dhe mënyra të
kundërligjshme, i kanë torturuar dhe mënjanuar kundërshtarët e tyre politikë. Në këtë
mënyrë, regjimet e ndryshme totalitare e kishin zbatuar terrorin shtetëror si mjet të
frenimit të proceseve të filluara natyrore demokratike, gjegjësisht si mjet të detyrim-
it të popullsisë për besnikëri të caktuar politike. Në këtë mënyrë, terrori, duke e man-
ifestuar dhunën shtetërore të regjimeve totalitare, i argumenton ato edhe si regjime
destabilizuese.

2. 2. Kuptimi i terrorizmit

           Në kuptimin aktual, fjala “terrorizëm”, për herë të parë është përdorur në
19
   Terrori shtetëror duhet dalluar nga shteti policor dhe represioni shtetëror. Shteti policor (shteti + policia) nënkupton një
   formë të qeverisjes në të cilën udhëheqja shtetërore përmes organeve të veta ekzekutive e kontrollon dhe e mbikqyrë jetën
   private dhe publike të qytetarëve. Ndërsa represioni shtetëror ushtrohet atëherë kur shërbimet e ndryshme sekrete e
   mbikëqyrin jetën private dhe publike të qytetarëve, i ndjekin, i dënojnë dhe i torturojnë kundërshtarët e tyre politikë, etj.
20
   Franz Wöderman, Terrorismus, München 1977, f. 27.
21
   Daniel Suter, Rechtsauslösung durch Angst und Schrecken, Berlin 1983, f. 46.
.: 26                                                                                      TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

Rusi gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX. Që nga ajo kohë e deri në ditët e
sotme, format e ndryshme të dhunës politike të drejtuara kundër shtetit, kishin fil-
luar të emërtohen si „veprime terroriste“. Këtë kuptim „terrorizmi“ e ka ruajtur
deri në ditët e sotme. Në realitet, në kuptimin politiko-historik, me nocionin ter-
rorizëm, fillimisht janë kuptuar të gjitha format e dhunës politike të drejtuara
kundër shtetit22. Gjithashtu, edhe në kuptimin juridik dhe politik, me fjalën terror-
izëm, kuptohet zbatimi i formave të ndryshme të dhunës ilegale, me qëllim të
shkaktimit të ndjenjave të frikës dhe panikut shoqëror, si mjet të detyrimit për real-
izimin e qëllimit të caktuar poilitik23. Dallimi thelbësor në mes të veprave penale
terroriste dhe atyre klasike kriminale (vrasjet, rrëmbimet e personave, plaçkitjet,
etj.) ka të bëjë me qëllimin e tyre. Dhuna terroriste është e drejtuar zakonisht
kundër aparatit (të caktuar) shtetëror ose përfaqësuesve të tij me qëllim të ndikim-
it në realizimin e interesave të caktuara politike. Kjo do të thotë se, dhuna terror-
iste parimisht nuk është e drejtuar kundër qytetarëve të rëndomtë ose grupeve të
ndryshme shoqërore, por kundër shtetit dhe përfaqësuesve të tij24.
        Zbatimi i dhunës terroriste, zakonisht paraqitet në varësi dialektike me
fushatën politike, me kryengritjen e armatosur ose, me ndonjë përpjekje për
grushtshtet. Mirëpo, nuk janë të rralla as rastet kur terrorizmi paraqitet edhe në for-
mën e vet të pastër25. Në këto raste, aksionet terroriste dallohen nga kryengritjet e
armatosura dhe aksionet e tjera eruptive për marrjen e pushtetit (grushtshteteve),
në bazë të qëllimit të veprimit strategjik.
        Terrorizmi është veprim afatgjatë strategjik që ka një qëllim krejtësisht
tjetër nga luftërat ndërshtetërore, kryengritjet e armatosura, grushtshtetet ose
luftërat qytetare26. Qëllimi i terrorizmit nuk është okupimi, përkatësisht çlirimi i
territorit ose shkatërrimi i bazës materiale të armikut27. Terrorizmi nuk synon as
22
   Franklin Ford, Reflexionen über den politischen Mord in Europa im 19. und 20. Jahrhundert, në: Mommsen/Hirschfeld,
   Stuttgard 1982, f. 226.
23
   Iring Fetscher u. a., Analysen zum Terrorismus 1, Opladen 1981, f. 21.
24
   Autorë të veprave penale terroriste mund të jenë:
      - autorët individualë.- Këta veprojnë në mënyrë të veçantë dhe të pavarur nga të tjerët; nuk ekziston ndonjë raport
        konkret ose formë e bashkëpunimit në mes autorëve të veprës terroriste;
      - autorët e përbashkët.- (bashkëkryesit e veprës).- Edhe pse vepra terroriste është kryer në bashkëveprim, nuk ekziston
        identiteti i përbashkët grupor ose qëllimi për veprim të përbashkët dhe sistematik në mes aktorëve;
      - grupet terroriste.- Në mes anëtarëve te grupit, krijohen raporte të caktuara organizative me qëllim të veprimit të
        përbashkët terrorist. Anëtarët e këtyre grupeve, në raport me të tjerët, veprojnë me ndjenjën „ne“ respektivisht me
        identitetin e tyre grupor;
      - organizatat terroriste.- Këtu kemi të bëjmë me bashkimin e dy e më shumë grupeve të strukturuara në mënyrë
        organizative dhe hiearkike me qëllim të veprimit të përbashkët terrorist.
25
   Krahaso: Walter Laquer, Terrorismus, 1987, f. 95; Franz Wörderman, Terrorismus, 1977, f. 28 - 30; Iring Fetscher,
   Analysen zum Terrorismus 1/1981, f. 21 - 23.
26
   Carl Friedrich, Pathologie der Politik, në librin: Manfred Funke, Terrorismus, Athenäum 1977, f. 14.
27
   Wolfgang de Boor, Terrorismus, Der „Wahn“ der Gesunden, në librin: Ursachen des Terrorismus in der Bundesrepublik
   Deutschland, Berlin 1978, f. 123.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                          27 :.

dobësimin e pushtetit, ashtu si thuhet nganjëherë. Me sulmet e ndryshme terroriste,
shumë më tepër dëshirohet reagimi pozitiv i opinionit të caktuar publik ndaj
aksioneve të tilla28. Se cili është qëllimi i aksioneve terroriste, tregon edhe shem-
bulli i organizatës terroriste ruse „Narodnaja Volja“: „qëllimi i aksioneve tona
është komprometimi i aparatit shtetëror, argumentimi i mundësisë për organizimin
e një kryengritjeje të armatosur, ngritja e frymës revolucionare, forcimi i besimit
të popullit, si dhe krijimi i një kuadri luftarak“29.
        Ndërkaq, kuptimin dhe përmbajtjen e „terrorizmit“ në mënyrë bindëse e shp-
jegon eksperti i shquar anglez, prof. dr. Paul Willikson. Sipas tij, terrorizmi është:
          - armë e të pafuqishmit;
          - armë plotësuese (dhe jo e vetme) e një lëvizjeje revolucionare;
          - armë e përdorur në mënyrë konspirative nga grupe relativisht të vogla;
          - armë, e cila mund të ketë efekt të paparashikuar; dhuna terroriste mund
            të dalë jashtë kontrollit dhe të shndërrohet në forma të tjera të konflik-
            teve politike30.
        Nga ana tjetër, eksperti i njohur gjerman, Kreis, i përshkruan këto veçori
karakteristike të terrorizmit:
          - terrorizmi nuk është vetëm përpjekje për realizimin e ndryshimeve,
            respektivisht qëllimeve të caktuara politike, por është kërcënim ose zba-
            tim i drejtpërdrejtë i dhunës fizike;
          - është veprim i organizuar i personave. Kjo do të thotë se aktet e
            ndryshme terroriste zakonisht nuk kryhen nga autorë individualë por
            nga grupe të ndryshme të personave;
          - terrorizmi gjithmonë ka qëllim të caktuar politik, pavarësisht nga
            vlerësimi i tij si i drejtë dhe legjitim ose jo31.
        Nga kjo, mund të konkludohet se terrorizmi si dhunë e motivuar politike,
kryesisht është i drejtuar kundër organeve dhe institucioneve të ndryshme
shtetërore ose atyre ndërkombëtare. Vrasjet e përfaqësuesve shtetërorë ishin dhe
mbeten qëllim parësor i shumë lëvizjeve terroriste. Mirëpo, ekzistojnë edhe raste
kur „në kontekst të theksuar revolucionar”, vriten edhe qytetarët e thjeshtë ose
rivalët politikë. Vrasje të tilla shpeshherë e ngatërrojnë edhe kuptimin e terrorit me
terrorizmin32.
28
   Iring Fetscher u. a., Analysen zum Terrorismus 1, Opladen 1982, f. 21.
29
   Narodnaja Volja, 1880. Cituar sipas: Roland Gaucher, Saboteure und Attentäter, Köln 1967, f. 24; Krahaso: M. Funke,
   Terrorismus, Athenäum 1977, f. 15.
30
   Paul Willikson, Political Terrorism. London 1974, f. 126.
31
   Karl Markus Kreis, Der Internationale Terrorismus, Sicherheitspolitik vor neuen Ausgaben, Schriften des
   Forschungsinstitutes der Deutschen Gesellschaft für auswärtige Politik, Bonn 1979, f. 390.
32
   Giessmann, Hans J. , Terrorismus - Globales Problem und Herausforderung, në: Globalisierung und nationale
   Souverenität, Festschrift für Wilfried Röhricht, Dieter Lutz (Botues), Baden - Baden: Nomos 2000, f. 22 - 29.
.: 28                                                                                 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

        Konkretisht, me fjalën „terrorizëm“ kuptohet kërcënimi ose përdorimi i
dhunës fizike kundër personave ose kundër pasurisë së tyre, të kryera nga indi-
vidët ose grupe të ndryshme terroriste me qëllim të arritjes së efekteve të dëshiru-
ara politike. Në të shumtën e rasteve, aktet e ndryshme terroriste kryhen me
kërkesë të aparateve të ndryshme shtetërore ose kundër tyre. Kjo do të thotë se
aktorë terroristë nuk janë vetëm individët ose grupet e ndryshme aventuriere, mer-
cenare ose revolucionare, por edhe shtetet e caktuara, të cilat në forma të
ndryshme zbatojnë terrorizmin jo vetëm kundër popullit të tyre por edhe kundër
shteteve dhe popujve të tjerë33.
        Motivi i një shteti për zbatimin e terrorit shtetëror, është fakti se ai e ndien
veten të dobët për konfrontim politik me kundërshtarin. Nga kjo arsye, terrorizmi
praktikohet si strategji e përshtatshme e influencës së tërthortë34. Karakteristikë krye-
sore e kësaj forme të terrorizmit është organizimi dhe ekzekutimi i aksioneve terror-
iste me një precizion të lartë ushtarak, gjë që dëshmon edhe për nivelin profesional të
autorëve të tyre. Në të gjitha rastet, kur aktorët terroristë kontrollohen, ndihmohen ose
në mënyra të ndryshme influencohen nga një shtet i caktuar, kemi të bëjmë me dukur-
inë e terrorizmit shtetëror, përkatësisht, me përkrahjen shtetërore të terrorizmit35.

3. Faktorët e shfaqjes së terrorizmit

        Që nga fillimi i përdorimit praktik të termit „terrorizëm“, kishin filluar edhe
përpjekjet për studimin e faktorëve që kishin ndikuar në shfaqjen e tij. Mirëpo, për
shumë kohë me radhë, këto studime ishin zhvilluar nga pozita të njëanshme shken-
core, duke u bazuar kryesisht në vështrime të ndryshme individuale ose në ato
shoqërore, pa vërejtur faktin se terrorizmi shfaqet vetëm si kompleks i ndikimeve
dialektike të këtyre dy rrethanave.
        Në këtë pikëpamje, edhe Cesar Lombrozo kishte menduar se ekziston një
raport kushtëzues në mes bombahedhësve dhe sëmundjeve të ndryshme (të shkaktu-
ara nga mungesat e vitaminave), që ishin të përhapura kryesisht te popujt e viseve të
ndryshme të Evropës Jugore36. Në mënyrë të ngjashme kishin menduar edhe disa
shkencëtarë të tjerë, të cilët e kishin përshkruar terrorizmin si një të keqe absolute, si

33
   Hans Joachim Schneider, Kriminologie, Berlin 1987, f. 873.
34
   Tilmann Chladek, Die westlichen Demokraten im Kampf gegen den i. T. , Europa Archiv 1987, f. 577.
35
   Krahaso: Buchs, Thierry; Girardin, Luc und Hervé Sanglard, 2001 „Visuelle Konfliktanalyse - Ein
   Visualisierungswerkzeug für multidimensionale Konfliktanalyse“ ASMZ, Vol. 11, f. 17 - 21
36
   Sipas C. Meves, kryesisht dy elemente ndikojnë në krijimin e terroristit. Elementi i parë ka të bëjë me zhvillimet e
   deformuara neuro-psikologjike që nga fëmijëria, ndërsa i dyti me ndikimet e fuqishme të ambientit jetësor në kohën e
   pubertetit dhe adoleshencës. Krahaso: Christa Meves, Psychologische Voraussetzungen des Terrorismus, në: Wolfgang de
   Boor u. a. Ursachen des Terrorismus in der Bundesrepublik Deutschland, Berlin 1978, f. 73.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                                  29 :.

një formë të çmendurisë, që i ka rrënjët e veta kryesisht në sëmundjet e ndryshme
psikike. Sipas këtyre teorive, terroristët janë personalitete jonormalë, respektivisht
persona psikopatë dhe si argument të jetës së tyre jonormale, ishin përshkruar gjurmët
që mbesin pas çdo aksioni terrorist, si: fanatizmi, urrejtja e shfrenuar, ndjenja e lartë
e hakmarrjes, mungesa e mëshirës ose karakteri i ulët njerëzor37.
         Pos këtyre qëndrimeve, ekzistojnë edhe përpjekje shkencore për shpjegimin
e varfërisë, presionit të caktuar atmosferik, ndërrimin e fazave të hënës ose periud-
have të ndryshme të thatësisë - si faktorë kriminogjenë që ndikojnë në mënyrë të
drejtpërdrejtë në shfaqjen e terrorizmit. Në këtë drejtim ka edhe të tillë, si shkencë-
tari i njohur anglez, Willikson, i cili, si shkaktare të drejtpërdrejtë të shfaqjes së ter-
rorizmit e konsideron familjen e shkatërruar, ngaqë sipas tij „terroristët janë krye-
sisht tipa të dështuar në jetë“38.
         Pranimi i tezave të lartshënuara, të cilat e shpjegojnë shfaqjen e terrorizmit si
rezultat të çrregullimeve të ndryshme psiko-fizike ose të ndikimeve të ndryshme
kozmike, përkatësisht atmosferike, është i paarsyeshëm. Në të vërtetë, nuk mund të
kontestohet fakti se një numër i caktuar i terroristëve kanë vuajtur nga epilepsia,
tuberkulozi ose nga sëmundje të tjera. Në këto raste, terrorizmi mund të jetë manifes-
tuar edhe si variant special i deformimeve, përkatësisht i zhvillimit të mangët neuro-
psikik. Mirëpo, kjo nuk mund të përgjithësohet ngaqë analiza të shumta shkencore
kanë dhënë rezultate krejtësisht të kundërta. Në realitet, janë të paqarta argumentet
shkencore, të cilat i vënë në dyshim aftësitë dhe nivelin e lartë intelektual të terror-
istëve. Kështu, psikologu që kishte studiuar terroristin japonez, Koso Okamoto (i cili
në maj të vitit 1972 kishte shkaktuar një masakër në aeroportin izraelit, Lod), e për-
shkruante atë si personalitet absolutisht normal dhe racional psiko-fizik. Rezultate të
ngjashme japin edhe shumë analiza të tjera, të bëra në Gjermani te pjesëtarët e
ndryshëm të organizatës terroriste ”Fraksioni i Armatës së Kuqe”39.
         Gjithashtu edhe paraqitja e terrorizmit në kontinuitet të zhvillimit të ndjenjës
së individualizmit të tepruar, përhapjes së literaturës dekadente ose rrethanave të ten-
sionuara shoqërore, është i pakompletuar. Në këtë kontekst, Emma Goldman shpje-
gon se anarkistët terroristë nuk e kanë zbatuar dhunën politike vetëm nga indoktrin-
imi i tyre me literaturë ose propagandë anarkiste40, por nga presioni i lartë i
37
   Wolfgang de Boor, Terrorismus: Der „Wahn“ der Gesunden, në librin: Ursachen des Terrorismus in der Bundesrepublik
   Deutschland, Berlin 1978, f. 123.
38
   Willikson Paul, Terrorism and the Liberal State, Houndmils/Basingstoke: Macmillan Education, Second Edition, 1987, f. 34.
39
   Friedrich Hacker, Terror, Mythos - Realität - Analyse, München 1973, f. 131.
40
   Anarkizëm (sipas Imanuel Kannt) do të thot “rend pa pushtet”, ndërtimi dhe funksionimi i pushtetit shtetëror pa mekanizëm
   të dhunës. Fjala Anarki është edhe sinonim i kaosit politik që mbretëron në një shtet, p.sh., „në Bagdad mbretëron anarkia“.
   Kjo nuk do të thotë se atje funsionon një pushtet pa mekanizëm të dhunës por për zbatimin e kundërligjëshëm të dhunës dhe
   mosfunksionimin e pushtetit shtetror. Ndërkaq fjala indoktrinim do të thotë manipulim me vetëdijen e qytetarëve përmes
   zgjedhjes dhe servimit të informacioneve të caktuara me qëllim të arritjes së efekteve të caktuara ideologjike.
.: 30                                                                                       TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

rrethanave shoqërore, i cili ndikonte aq fuqishëm sa që për natyrën e ndjeshme të ter-
roristëve, jeta shoqërore bëhej e padurueshme41. Në kuadër të këtij qëndrimi, flet
edhe fakti se disa dukuri ose ngjarje politike, si dhuna brutale, gjegjësisht reprezal-
jet e përjetuara madje edhe luftërat e zhvilluara në një vend krejtësisht tjetër
(Vietnam, Lindje të Afërt, Çeçeni, Afganistan, Bosnje, Irak etj.) në disa raste kishin
ndikuar në identifikimin e elementeve të ndryshme sensibël me viktimën dhe i kishin
nxitur ata në aksione të ndryshme hakmarrëse. Në realitet, identifikimet e tilla dhe
ndjenjat e solidaritetit me viktimën, kishin ndikuar edhe në formimin e disa organi-
zatave të fuqishme terroriste në pjesë të ndryshme të botës42.
         Sipas shembujve të ndryshëm historikë, përpjekjet e popujve të ndryshëm
për liri politike ose fetare, gjegjësisht për barazi ose pavarësi nacionale, në të
shumtën e rasteve kanë rezultuar me kryengritje të armatosur ose terrorizëm.
Mirëpo, kjo dukuri nuk është një rregull. Ekzistojnë edhe raste, kur përpjekjet e
popujve të ndryshëm për një kohë të gjatë ose edhe përgjithmonë kanë mbetur
vetëm në kornizat e lejuara politike të diktatorit. Kjo do të thotë se, ekzistojnë
rrethana dhe faktorë të caktuar shoqërorë, të cilët ndikojnë në mënyrë të drejtpër-
drejtë në manifestimin e formave të caktuara të dhunës së organizuar politike. Se
cilët janë ata faktorë, tregon më së miri shkencëtari i mirënjohur anglez, prof. dr.
Walter Laqueur, i cili thotë: „terrorizmi gjithmonë i ka rrënjët atje ku ekzistojnë
regjimet totalitare, ku shtypen pakicat nacionale ose ku sovraniteti i popujve dhe
liria e tyre është vënë në dyshim. Mirëpo, pikërisht atje, paraqitja e dhunës terror-
iste është e kushtëzuar me ngritjen paralele të nacionalizmit dhe demokracisë”43.
         Si shembull konkret në këtë drejtim, prof. Laqueuri merr një studim
ndërkombëtar për efektet e zbatimit të dhunës politike në 84 shtete të botës. Në
këtë studim është konstatuar se „represioni i kufizuar gjithmonë kishte sjellë desta-
bilitet, ndërsa represioni i egër kishte sjellë efekte të kundërta“44. Ky konstatim nuk
është befasues ngaqë në situata të okupimit efektiv dhe të diktaturës së egër në të
cilën policia ka në dispozicion autorizime të pakufizuara, mundësitë për organiz-
imin e terrorizmit ose të një kryengritjeje të armatosur, janë minimale. Më
konkretisht, atje ku policia ka mundësi ta mbajë nën kontroll të plotë lëvizjen,
komunikimin, qarkullimin dhe aktivitetet politike të qytetarëve, lëvizjet politike
kundër pushtetit janë të pasuksesshme. Shembuj konkretë në këtë drejtim ofrojnë

41
   Që nga Lombroso kishin filluar studimet e gjendjeve të ndryshme neuropsikologjike, si tërbimi, urrejtja dhe agresiviteti, si
   faktorë të mundshëm kriminogjenë që ndikojnë në shfaqjen e terrorizmit. Në këtë drejtim ishin vërejtur edhe studimet e
   rrethanave të ndryshme trashëguese. Sidomos matjet e kafkave të terroristëve kishin qenë të moderuara. Më gjerësisht: Walter
   Laqueur, Interpretationen des Terrorismus, Fakten, Fiktionen und politische Wissenschaft; M. Funke, Terrorismus 1977, f. 38.
42
   John Bunzl. Gewalt ohne Grenzen, ÖIIP, Wilhelm Braumüller 1992, f. 6.
43
   Walter Lauqeur, Terrorismus, Die globale Herausforderung, Ullstein 1987, f. 11 - 23.
44
   Walter Lauqeur, Terrorismus, Die globale Herausforderung, Ullstein 1987, f. 196.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                                  31 :.

edhe diktaturat e kaluara fashiste ose komuniste, të cilat deklaronin me krenari se
në territoret e tyre „nuk ka terrorizëm ose kriminalitet të organizuar“ (në Shqipëri,
në Bashkimin Sovjetik, në Kinë, etj.) . Ngjashëm kishte deklaruar në Deyton edhe
krimineli i luftës, Millosheviç për Kosovën. Mirëpo, si në Kosovë, ashtu edhe në
shumë vende të tjera të botës, në rrethanat e shfaqjes së mundësive të para, ishin
shfaqur edhe mekanizmat për „mbrojte ose çlirim nacional“.

3.1. Shkaqet e sulmeve bashkëkohore terroriste

         Sipas disa autorëve, njëri prej shkaqeve kryesore të sulmeve bashkëkohore ter-
roriste, është edhe pozita dhe roli udhëheqës i ShBA-së në botë45. Sipas tyre, gjatë deka-
dave të fundit, një numër shumë i madh i sulmeve terroriste, është i drejtuar kundër
interesave të ShBA-së. Këto sulme zakonisht “argumentohen” në lidhshmëri të
ndryshme me “hegjemonizmin amerikan” dhe arsyetohen me faktin se ShBA-të kanë
rol dominues në konfliktin Arabo-Izraelit”; në vitin 1953, së bashku me Britaninë e
Madhe e kishin udhëhequr „Operacionin Ajax“ në Iran, që kishte rezultuar me rrëzimin
e kryeministrit Mohammad Mossadegh dhe ardhjen në pushtet të Shahut Mohammad
Reza Pahlavi; në vitin 1992, kishin pushtuar Irakun, në vitin 2001, kishin pushtuar
Afganistanin dhe në vitin 2003, përsëri kishin pushtuar Irakun, etj.46
         Kështu, sipas disa mendimtarëve nga shtetet e Lindjes dhe bota arabe, këto inter-
venime të shpeshta ushtarake të ShBA-së dhe përkrahja e gjithanshme e Izraelit dhe
pushteteve të tjera “totalitare”, vlerësohen si shkaktarë kryesorë të sulmeve bashkëko-
hore terroriste kundër interesave të ShBA-së dhe aleatëve të saj perëndimorë47.
         Përveç këtyre shkaqeve, disa terroristë bashkëkohorë sulmojnë interesat e
ndryshme perëndimore edhe nga frustrimet e krijuara si për rolin gjithnjë e më të
fuqishëm dhe udhëheqës të ShBA-së në botë, ashtu edhe për bindjet e krijuara se,
popujt e tyre janë të privuar nga përfitimet që sjell rendi i ri botëror dhe globaliz-
mi48.


45
   Në fund të viteve ‚90 të shekullit të kaluar, ShBA-të për qëllime ushtarake, kishin investuar rreth 300 miliardë dollarë që
   do të thotë më shumë se 20 shtetet më të zhvilluara të botës, që kishin investuar si vijon: Britania e Madhe 37 miliardë,
   Franca 40 miliardë, Gjermania 33 miliardë, India 10 miliardë, Japonia 45 miliardë, Kina 12 miliardë $, etj. Më gjërësisht:
   Melanie Reddig, Analysen des transnationalen Terrorismus: soziologische Perspektiven, VS Verlag für
   Sozialwiesenschaften, Düseldorf 2007, f. 165.
46
   Melanie Reddig, Analysen des transnationalen Terrorismus: soziologische Perspektiven, VS Verlag für
   Sozialwiesenschaften, Düseldorf 2007, f, 58
47
   Që nga themelimi, shteti Izraelit ka pranuar ndihma të ndryshme amerikane, në vlerë 81.3 miliardë dollarë. Më gjërësisht:
   Melanie Reddig, Analysen des transnationalen Terrorismus: soziologische Perspektiven, VS Verlag für
   Sozialwiesenschaften, Düseldorf 2007, f. 105
48
   H.P. Kitschelt, Staatsversagen, Globalisierung und Regimekonflikt. Urspruenge des heutigen Internationalen Terrorismus
   im Nahe Osten, in Die Globale Frage. Empirische Befunde und ethische Herausforderungen, edited by Peter Koller (2006),
   Passagen Verlag, Wien 2006, f. 159
.: 32                                                                                     TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

        Është interesant të theksohet fakti se, për dallim nga sulmet e mëparshme
terroriste, këto të dekadave të fundit, zakonisht janë kryer nga terroristët e shtre-
save të mesme shoqërore, të cilët kanë vepruar si nga ndikimet e shkaqeve të
ndryshme subjektive ashtu edhe të faktorëve të ndryshëm objektivë, si p.sh.,
rrethanat ekonomike, zhvillimet shoqërore, konfliktet e ndryshme politike, kon-
fliktet kulturore, bindjet fetare, etj.
        Sipas mendimeve të paraqitura më lartë, mund të konstatohet fakti se zba-
timi i dhunës terroriste shfaqet kryesisht në rrethana të caktuara të jetës shoqërore
të karakterizuara me polarizim tejet të theksuar politik, respektivisht terrorizmi
është pasojë e një gjendjeje të krijuar shoqërore, në të cilën aktorët nuk shohin
mundësi të tjera për realizimin e qëllimeve të tyre politike. Kjo do të thotë se ter-
rorizmi paraqitet, ekziston dhe mund të ekzistojë vetëm atje, ku janë rrethanat e
favorshme për t’u shfaqur dhe ekzistuar.

4. Përpjekjet për përkufizimin e terrorizmit

        Me gjithë faktin e njohur se terrorizmi është një fenomen, i cili shumë më
lehtë përshkruhet sesa përkufizohet, shumë mendimtarë dhe institucione profesion-
ale janë përpjekur që të ofrojnë një përkufizim unik për kuptimin dhe përmbajtjen
e terrorizmit. Mirëpo, të gjitha këto përpjekje deri më tash kanë dështuar. Një studi-
ues amerikan (Alex P. Schmid) shkruan se kishte lexuar 109 përkufizime për kup-
timin dhe përmbajtjen e terrorizmit, të cilat nuk ishin identike49. Identike, në kupti-
min dhe përmbajtjen e terrorizmit, nuk janë as përkufizimet „nacionale“, e as ato
„ndërkombëtare“. Si shembull konkret në këtë drejtim ofrohen edhe përkufizimet e
shumta të hartuara nga qeveritë e ndryshme amerikane ose ato të Organizatës së
Kombeve të Bashkuara50.
        Është karakteristike të theksohet fakti se rezolutat e ofruara në
Organizatën e Kombeve të Bashkuara gjithmonë ishin refuzuar ngaqë pozi-
cionet politike të diplomatëve, respektivisht të shkencëtarëve të ndryshëm,
kishin qenë krejtësisht të kundërta51. Kështu, për mendimtarët amerikanë dhe
për ata nga Evropa, terrorizmi ishte „një veprim i koordinuar i dhunës politike

49
   Alex P. Schmid, Political Terrorism: A Research Guide to Concepts, Theories, Data Bases and Literature, Amsterdam
   1983, f. 70 - 111.
50
   Në vitin 1934, pas vrasjes së ministrit të Punëve të Jashtme të Francës, Barthou dhe mbretit jugosllav, Aleksandër,
   Bashkësia Ndërkombëtare për herë të parë ishte ballafaquar me dukurinë e terrorizmit. Kjo ngjarje kishte ndikuar në har-
   timin e „Konventës së Gjenevës për Mbrojtjen dhe Luftimin e Terrorizmit“, e cila ishte nënshkruar nga 24 shtete, mirëpo
   ishte ratifikuar vetëm nga India.
51
   Dr. Wolf Middendorf, Die Persönlichkeiten des Terroristen in historischer und kriminologischer Sicht, në: Terrorismus und
   Freiheit, Heidelberg 1978, f. 9.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                                      33 :.

kundër shtetit“52. Ndërkaq, shkencëtarët nga shtetet e ndryshme afrikane, terror-
izmin e kishin interpretuar si „dhunë sistematike të shtetit kundër popullsisë“53.
Në këtë drejtim, edhe pozicioni i mendimtarëve komunistë kishte qenë shumë i
largët. Komunistët e kishin trajtuar terrorizmin si „formë të luftës së armatosur“
- nëse kurorëzohet me sukses, ndërsa në rast dështimi - si „përpjekje për grusht-
shtet“54. Kështu, deri tash, nuk është ofruar, respektivisht nuk është aprovuar në
mënyrë unike ndonjë përkufizim i terrorizmit, ngaqë versionet e ofruara kishin
qenë në kundërshtim me ideologjitë e ndryshme politike ose nuk i kishin
ngërthyer të gjitha elementet e dëshiruara.
        Me gjithë vështirësitë e paraqitura, nga institucionet e ndryshme ndërkom-
bëtare deri tash janë ofruar disa përkufizime për kuptimin e terrorizmit. Këtu vlen
të përmendet përkufizimi i përpiluar në vitin 1979 nga Konferenca Ndërkombëtare
për Terrorizmin, e mbajtur në Jerusalem. Në këtë konferencë, ku merrnin pjesë
shkencëtarë dhe politikanë të shumtë perëndimorë, ofrohet një përkufizim rela-
tivisht i përgjithshëm për kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit. Sipas këtij
përkufizimi, terrorizmi definohet „si atakim, kërcënim ose vrasje e qëllimtë e per-
sonave të pafajshëm me qëllim të shkaktimit të frikës publike, që do të ndikonte në
realizimin e qëllimeve të caktuara politike“55.
        Ndërkaq, në aspektin shkencor terrorizmi mund të përkufizohet si „kërcën-
im ose zbatim i dhunës së motivuar politike kundër personave ose kundër të mirave
të tyre materiale, nga individët ose grupet e ndryshme të personave, me synim të
realizimit të qëllimit të caktuar politik“. Një përkufizim i tillë, i përmbledh të gjitha
elementet relevante, të cilat kanë të bëjnë me viktimën, përkatësisht objektin, for-
mën e veprimit, autorin, motivin e mundshëm dhe qëllimin e tij. Këtu shpjegohet
qartë se autorë të veprave penale terroriste mund të jenë jo vetëm individët dhe
grupet e ndryshme qytetare, por edhe partitë politike dhe shtetet56.
        Në këto qëndrime shkencore, janë bazuar shumica e përkufizimeve
bashkëkohore. Në mënyrë të ngjashme është formuluar edhe përkufizimi anglez
dhe ai gjerman për terrorizmin. Sipas këtyre përkufizimeve, terrorizmi është „zba-

52
   „Terrorizmi..., është çdo veprim i personit ose grupit të personave me qëllim të dëmtimit, respektivisht minimit të autoritetit
   të një shteti ose qeverisë së tij (pushteti)“, US Draft Convention for the International Terrorism; definicioni amerikan; ter-
   rorizmi është aplikim i formave të ndryshme të dhunës fizike me qëllim të shkaktimit të frikës masive që do të ndikonte edhe
   në vijimin e kursit të caktuar politik (cituar sipas Nettler, 1982, f. 226), në: Helmut Jansen, Sind „die Terroristen“ politisch
   motivierte Straftäter oder Terroristen? Kriminalistik, Nr. 1/84, f. 17.
53
   Terrorizmi është shkelje e të drejtave dhe lirive të njeriut nga ana e qeverive të ndryshme ose e pushteteve militante, Grupi
   i Pavarur i Shteteve Afrikane, në: Helmut Jansen, Kriminalistikë, Nr. 1/84, f. 17.
54
   Hans Josef Horchem, Terror in Europa, Beiträge zur Konfliktforschung, Nr. 1/1987, f. 31.
55
   Hans Josef Hoechen, Terror in Europa, Beiträge zur Konfliktforschung, Nr. 1/1987, f. 32, Benjamin Netanyahu, Terrorism.
   How the west can win, New York 1986, f. 6.
56
   Hans Joachim Schneider, Kriminologie, Berlin 1987, f. 873.
.: 34                                                                                    TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR

tim ose urdhërim për ushtrimin e presionit, gjegjësisht dhunës së caktuar fizike
kundër shtetit, opinionit publik, personave ose pasurisë së tyre, me qëllim të
ndikimit në realizimin e interesave të caktuara politike, fetare ose interesave të
tjera ideologjike“. Në bazë të të gjitha këtyre përkufizimeve, terrorizmi duhet të
kuptohet si metodë konkrete e shkaktimit të frikës shoqërore, e cila zbatohet nga
individët, grupet e personave ose aktorët e ndryshëm shtetërorë, me qëllim të
ndikimit në realizimin e interesit të caktuar politik.

5. Tipologjia e dhunës terroriste

        Pa dyshim që një tipologji e diferencuar e dhunës terroriste do ta kishte lehtë-
suar kuptimin e fenomenit terrorist. Në bazë të qëllimeve të ndryshme të dhunës poli-
tike, janë orientuar edhe përpjekjet për përcaktimin e një tipologjie terroriste. Nga ky
aspekt, shkencëtari anglez, Paul Willikson, ka bërë dallimin në mes lëvizjeve terror-
iste revolucionare, lëvizjeve terroriste pseudorevolucionare dhe atyre represive57.
        Lëvizjet terroriste revolucionare kanë për qëllim ndërrimin revolucionar të një
pushteti shtetëror, ndërsa ato pseudorevolucionare nuk kanë për qëllim përmbysjen e
një sistemi politik, por përmes dhunës së zbatuar terroriste përpiqen ta detyrojnë
aparatin shtetëror që të vazhdojë një politikë të caktuar. Në dallim nga këto lëvizje,
terrorizmi represiv e zbaton dhunën politike kundër personave ose grupeve të caktu-
ara shoqërore me qëllim të nënshtrimit të tyre. Këtu, aktor i dhunës represive terror-
iste është aparati shtetëror, organizatat politike ose grupet e ndryshme shoqërore.

                                                     Tabela 1
                                         Tipologjia e lëvizjeve terroriste:




                            Burimi: Mozaffari 1988, F.187, John Bunzl, 1992, F. 9

57
     Krahaso: Paul Willikson, Political Terrorism, London 1974, f. 19, 31 - 33; Werner Hahlweg, Moderner Guerillakrieg und
     Terrorismus, në librin: Manfred Funke, Terrorismus, Athenäum 1977, f. 124.
TERRORI DHE TERRORIZMI                                                                                  35 :.

        Gjatë përpjekjeve për klasifikimin tipologjik të dhunës terroriste, përkatë-
sisht të terroristëve si vrasës, shkencëtari anglez, Paul Willikson, gjithashtu dallon:
           - terrorizmin kundër një pushteti autokratik;
           - terrorizmin pseudorevolucionar;
           - terrorizmin si mjet i luftës nacionalçlirimtare;
           - terrorizmin si mjet efektiv kundër një pushteti totalitar;
           - terrorizmin kundër sistemit liberal dhe demokratik; dhe
           - terrorizmin ndërkombëtar.
        Me gjithë këto tipologji të ofruara, B. Crozier në bazë të motivit dhe ide-
ologjisë politike ka propozuar dallimin në mes:
           - grupeve terroriste etnike, fetare ose revolucionare;
           - grupeve terroriste marksiste - leniniste;
           - grupeve terroriste anarkiste;
           - individëve dhe grupeve terroriste patologjike;
           - individëve dhe grupeve terroriste neofashiste; dhe
           - mercenarëve të motivuar ideologjikë58.
        Ndërkaq, në bazë të studimeve ushtarake, dhuna terroriste zbatohet nga
motive, qëllime dhe aktorë të ndryshëm59. Në bazë të qëllimeve dhe aktorëve,
mund të dallojmë këtë tipologji të dhunës terroriste: Tabela 2.
                                                   Tabela 2




                                    Burimi: Albert A. Stahel, 1987,F. 21

      Varësisht nga qëllimi i dhunës së ushtruar terroriste (i cili ka të bëjë, që nga
mënjanimi i një gjendjeje të caktuar politike, rrëzimi dhe marrja e pushtetit e deri
58
     Cituar sipas: John Bunzl, Gewalt ohne Grenzen, Nahostterror und Osterreich, Wien 1992, f. 8.
59
     Albert A. Stahel, Marxistisch - leninistische Konzeptionen des Terrorismus und der Revolution, Allgemeine
     Schweizerische Militärzeitschrift, Frauenfeld 1987, f. 21 - 23.
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf
Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf

More Related Content

What's hot

Procedura Civile
Procedura CivileProcedura Civile
Procedura Civile
Refik Mustafa
 
E Drejta Trashëgimore
E Drejta TrashëgimoreE Drejta Trashëgimore
E Drejta Trashëgimore
Refik Mustafa
 
E Drejta Ndërkombtare Private
E Drejta Ndërkombtare PrivateE Drejta Ndërkombtare Private
E Drejta Ndërkombtare Private
Refik Mustafa
 
FAZAT E PROCEDURES PENALE
FAZAT E PROCEDURES PENALEFAZAT E PROCEDURES PENALE
FAZAT E PROCEDURES PENALE
Refik Mustafa
 
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistikeBazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
Nasuf GËRMIZAJ
 
E Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me Përgjigje
E Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me PërgjigjeE Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me Përgjigje
E Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me Përgjigje
Refik Mustafa
 
E Drejta Nderkombtare Private
E Drejta Nderkombtare PrivateE Drejta Nderkombtare Private
E Drejta Nderkombtare Private
Refik Mustafa
 
E Drejta Penale Procedurale
E Drejta Penale Procedurale   E Drejta Penale Procedurale
E Drejta Penale Procedurale
Refik Mustafa
 
E drejta administrative
E drejta administrativeE drejta administrative
E drejta administrative
petritzogaj
 
Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes
Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzesProcedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes
Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes
Durim Kërhanaj
 
Mjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penale
Mjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penaleMjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penale
Mjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penale
Donikë Mjaki
 
punim seminarik ne proceduren kontestimore
punim seminarik ne proceduren kontestimorepunim seminarik ne proceduren kontestimore
punim seminarik ne proceduren kontestimore
Donikë Mjaki
 
Burimet E Se Drejtes Publike Nderkombetare
Burimet E Se Drejtes Publike NderkombetareBurimet E Se Drejtes Publike Nderkombetare
Burimet E Se Drejtes Publike Nderkombetare
fidankryeziu
 
Kriminaliteti i organizuar
Kriminaliteti i organizuarKriminaliteti i organizuar
Kriminaliteti i organizuar
Adis Shemsije Demiri
 
Mbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- Shenime
Mbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- ShenimeMbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- Shenime
Mbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- Shenime
Verlona Pireci
 
E drejta ndërkombëtare private
E drejta ndërkombëtare privateE drejta ndërkombëtare private
E drejta ndërkombëtare private
dritashala
 
E Drejta e Procedures Penale
E Drejta e Procedures Penale E Drejta e Procedures Penale
E Drejta e Procedures Penale
Refik Mustafa
 
Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare
Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare
Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare
ArberSusuri
 

What's hot (20)

Procedura Civile
Procedura CivileProcedura Civile
Procedura Civile
 
E Drejta Trashëgimore
E Drejta TrashëgimoreE Drejta Trashëgimore
E Drejta Trashëgimore
 
Kriminologjia
KriminologjiaKriminologjia
Kriminologjia
 
E Drejta Ndërkombtare Private
E Drejta Ndërkombtare PrivateE Drejta Ndërkombtare Private
E Drejta Ndërkombtare Private
 
FAZAT E PROCEDURES PENALE
FAZAT E PROCEDURES PENALEFAZAT E PROCEDURES PENALE
FAZAT E PROCEDURES PENALE
 
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistikeBazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
Bazat e kriminalistikes me taktiken kriminalistike
 
E Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me Përgjigje
E Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me PërgjigjeE Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me Përgjigje
E Dreja e Procedures Penale - Pyetje Me Përgjigje
 
E Drejta Nderkombtare Private
E Drejta Nderkombtare PrivateE Drejta Nderkombtare Private
E Drejta Nderkombtare Private
 
E Drejta Penale Procedurale
E Drejta Penale Procedurale   E Drejta Penale Procedurale
E Drejta Penale Procedurale
 
E drejta administrative
E drejta administrativeE drejta administrative
E drejta administrative
 
Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes
Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzesProcedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes
Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes
 
Mjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penale
Mjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penaleMjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penale
Mjetet juridike të jashtëzakonshme në procedurë penale
 
punim seminarik ne proceduren kontestimore
punim seminarik ne proceduren kontestimorepunim seminarik ne proceduren kontestimore
punim seminarik ne proceduren kontestimore
 
Burimet E Se Drejtes Publike Nderkombetare
Burimet E Se Drejtes Publike NderkombetareBurimet E Se Drejtes Publike Nderkombetare
Burimet E Se Drejtes Publike Nderkombetare
 
Kriminaliteti i organizuar
Kriminaliteti i organizuarKriminaliteti i organizuar
Kriminaliteti i organizuar
 
Mbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- Shenime
Mbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- ShenimeMbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- Shenime
Mbrojtja Nderkombetare e te Drejtave te Njeriut- Shenime
 
E drejta ndërkombëtare private
E drejta ndërkombëtare privateE drejta ndërkombëtare private
E drejta ndërkombëtare private
 
E Drejta e Procedures Penale
E Drejta e Procedures Penale E Drejta e Procedures Penale
E Drejta e Procedures Penale
 
Kriminologjia
KriminologjiaKriminologjia
Kriminologjia
 
Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare
Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare
Punim seminarik - Gjykata Penale Nderkombetare
 

Viewers also liked

Punim seminarik,,,dsk
Punim seminarik,,,dskPunim seminarik,,,dsk
Punim seminarik,,,dsk
Adis Shemsije Demiri
 
Bazat e kriminalitetit ekonomik
Bazat e kriminalitetit ekonomikBazat e kriminalitetit ekonomik
Bazat e kriminalitetit ekonomik
Nasuf GËRMIZAJ
 
Kodi i procedurave administrative
Kodi i procedurave administrativeKodi i procedurave administrative
Kodi i procedurave administrative
Ersid Peri
 
Libra te Historise
Libra te HistoriseLibra te Historise
Libra te Historise
Marjan DODAJ
 
Adam Smith dhe koncepti i Drejtësisë Sociale
Adam Smith dhe koncepti i Drejtësisë SocialeAdam Smith dhe koncepti i Drejtësisë Sociale
Adam Smith dhe koncepti i Drejtësisë Sociale
Ardit Bido
 
Adam smith grupi i
Adam smith grupi iAdam smith grupi i
Adam smith grupi i
Ardit Bido
 
Punim seminarik sistemi udheheqes ne be
Punim seminarik sistemi udheheqes ne bePunim seminarik sistemi udheheqes ne be
Punim seminarik sistemi udheheqes ne be
Jasir Z
 
“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI
“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI
“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI
Marjan DODAJ
 
Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)
Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)
Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)
coupletea
 
Mjeksi pp pyetje-skripte
Mjeksi pp pyetje-skripteMjeksi pp pyetje-skripte
Mjeksi pp pyetje-skripte
Arton Feta
 
Metodologji e hulumtimeve Skripta Master
Metodologji e hulumtimeve Skripta MasterMetodologji e hulumtimeve Skripta Master
Metodologji e hulumtimeve Skripta Master
Muhamet Sopa
 
Dallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitative
Dallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitativeDallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitative
Dallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitative
Besfort N Haziri - Prishtine
 
Projekt seminari metodologjia e hulumtimeve lulzim jaha
Projekt  seminari  metodologjia e hulumtimeve   lulzim jahaProjekt  seminari  metodologjia e hulumtimeve   lulzim jaha
Projekt seminari metodologjia e hulumtimeve lulzim jaha
Lulzim Jaha
 
Stop Dhuna
Stop DhunaStop Dhuna
Stop Dhuna
Ergi Nushi
 
E Drejta Kushtetuese
E Drejta KushtetueseE Drejta Kushtetuese
E Drejta Kushtetuese
Refik Mustafa
 
Metodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali Jakupi
Metodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali JakupiMetodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali Jakupi
Metodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali Jakupi
Menaxherat
 

Viewers also liked (16)

Punim seminarik,,,dsk
Punim seminarik,,,dskPunim seminarik,,,dsk
Punim seminarik,,,dsk
 
Bazat e kriminalitetit ekonomik
Bazat e kriminalitetit ekonomikBazat e kriminalitetit ekonomik
Bazat e kriminalitetit ekonomik
 
Kodi i procedurave administrative
Kodi i procedurave administrativeKodi i procedurave administrative
Kodi i procedurave administrative
 
Libra te Historise
Libra te HistoriseLibra te Historise
Libra te Historise
 
Adam Smith dhe koncepti i Drejtësisë Sociale
Adam Smith dhe koncepti i Drejtësisë SocialeAdam Smith dhe koncepti i Drejtësisë Sociale
Adam Smith dhe koncepti i Drejtësisë Sociale
 
Adam smith grupi i
Adam smith grupi iAdam smith grupi i
Adam smith grupi i
 
Punim seminarik sistemi udheheqes ne be
Punim seminarik sistemi udheheqes ne bePunim seminarik sistemi udheheqes ne be
Punim seminarik sistemi udheheqes ne be
 
“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI
“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI
“OH SHQIPËRI, SHQIPËRIA IME E MJERË!” NGA J. W. PANDELI
 
Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)
Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)
Menaxhmenti strategjik -f 279 (1)
 
Mjeksi pp pyetje-skripte
Mjeksi pp pyetje-skripteMjeksi pp pyetje-skripte
Mjeksi pp pyetje-skripte
 
Metodologji e hulumtimeve Skripta Master
Metodologji e hulumtimeve Skripta MasterMetodologji e hulumtimeve Skripta Master
Metodologji e hulumtimeve Skripta Master
 
Dallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitative
Dallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitativeDallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitative
Dallimi ndermjet kerkimeve kuantitative dhe kualitative
 
Projekt seminari metodologjia e hulumtimeve lulzim jaha
Projekt  seminari  metodologjia e hulumtimeve   lulzim jahaProjekt  seminari  metodologjia e hulumtimeve   lulzim jaha
Projekt seminari metodologjia e hulumtimeve lulzim jaha
 
Stop Dhuna
Stop DhunaStop Dhuna
Stop Dhuna
 
E Drejta Kushtetuese
E Drejta KushtetueseE Drejta Kushtetuese
E Drejta Kushtetuese
 
Metodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali Jakupi
Metodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali JakupiMetodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali Jakupi
Metodologjia kerkimore shkencore, prof. dr. Ali Jakupi
 

More from Marjan DODAJ

Kodi i procedurës penale i kosoves
Kodi i procedurës penale i kosovesKodi i procedurës penale i kosoves
Kodi i procedurës penale i kosoves
Marjan DODAJ
 
Kodi penal i kosoves
Kodi penal i kosovesKodi penal i kosoves
Kodi penal i kosoves
Marjan DODAJ
 
FLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTES
FLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTESFLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTES
FLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTES
Marjan DODAJ
 
110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI
 110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI 110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI
110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI
Marjan DODAJ
 
110 vjet ma pare ka le dijetari at donat kurti
110 vjet  ma pare  ka  le  dijetari    at donat kurti110 vjet  ma pare  ka  le  dijetari    at donat kurti
110 vjet ma pare ka le dijetari at donat kurti
Marjan DODAJ
 
Pranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter Logoreci
Pranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter LogoreciPranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter Logoreci
Pranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter Logoreci
Marjan DODAJ
 
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe ShqiptaretPashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Marjan DODAJ
 
Te pavertetat dhe faktet rreth Pjeter Bogdanit
Te pavertetat dhe faktet rreth Pjeter BogdanitTe pavertetat dhe faktet rreth Pjeter Bogdanit
Te pavertetat dhe faktet rreth Pjeter Bogdanit
Marjan DODAJ
 
GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...
GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...
GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...
Marjan DODAJ
 
ROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANIN
ROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANINROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANIN
ROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANIN
Marjan DODAJ
 
Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi
 Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi
Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi
Marjan DODAJ
 
Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)
Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)
Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)
Marjan DODAJ
 
OLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQI
OLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQIOLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQI
OLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQI
Marjan DODAJ
 
Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar
Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar
Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar
Marjan DODAJ
 
libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”
libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”
libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”
Marjan DODAJ
 
Kosova nje veper kapitale historiografike shkruan ramadan musliu
Kosova nje veper kapitale historiografike   shkruan ramadan musliuKosova nje veper kapitale historiografike   shkruan ramadan musliu
Kosova nje veper kapitale historiografike shkruan ramadan musliu
Marjan DODAJ
 
Agim Gashi - N`aeroplan Zotin e luta
Agim Gashi - N`aeroplan Zotin e lutaAgim Gashi - N`aeroplan Zotin e luta
Agim Gashi - N`aeroplan Zotin e luta
Marjan DODAJ
 
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim matureLetersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Marjan DODAJ
 
ZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz Radovani
ZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz RadovaniZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz Radovani
ZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz Radovani
Marjan DODAJ
 

More from Marjan DODAJ (20)

Kalkulator-i
Kalkulator-iKalkulator-i
Kalkulator-i
 
Kodi i procedurës penale i kosoves
Kodi i procedurës penale i kosovesKodi i procedurës penale i kosoves
Kodi i procedurës penale i kosoves
 
Kodi penal i kosoves
Kodi penal i kosovesKodi penal i kosoves
Kodi penal i kosoves
 
FLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTES
FLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTESFLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTES
FLAGS OF THE WORLD - FLAMUJT E BOTES
 
110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI
 110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI 110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI
110 VJET MA PARE KA LE DIJETARI AT DONAT KURTI Shkruan nga Fritz RADOVANI
 
110 vjet ma pare ka le dijetari at donat kurti
110 vjet  ma pare  ka  le  dijetari    at donat kurti110 vjet  ma pare  ka  le  dijetari    at donat kurti
110 vjet ma pare ka le dijetari at donat kurti
 
Pranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter Logoreci
Pranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter LogoreciPranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter Logoreci
Pranvera e Demokracise greva e 1991 nga Pjeter Logoreci
 
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe ShqiptaretPashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
 
Te pavertetat dhe faktet rreth Pjeter Bogdanit
Te pavertetat dhe faktet rreth Pjeter BogdanitTe pavertetat dhe faktet rreth Pjeter Bogdanit
Te pavertetat dhe faktet rreth Pjeter Bogdanit
 
GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...
GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...
GRADAT apo INSIGNIA per Forcat e Armatosura te Shqiperise - Albanian Armed Fo...
 
ROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANIN
ROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANINROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANIN
ROZAFA NJE VIT PA DON SIMON JUBANIN
 
Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi
 Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi
Angjelina Krasniqi Bardhaj - Nene TEREZA - poezi
 
Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)
Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)
Xhenc Bezhi - At Gjergj Fishtes (poezi)
 
OLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQI
OLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQIOLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQI
OLIMPI SHQIPTAR liber nga Flori BRUQI
 
Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar
Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar
Dom Nikolle Kacorri nje gur themeli per shtetin shqyptar
 
libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”
libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”
libri i autorit Gjon KEKA ”Vetëplotësimi i Kombit”
 
Kosova nje veper kapitale historiografike shkruan ramadan musliu
Kosova nje veper kapitale historiografike   shkruan ramadan musliuKosova nje veper kapitale historiografike   shkruan ramadan musliu
Kosova nje veper kapitale historiografike shkruan ramadan musliu
 
Agim Gashi - N`aeroplan Zotin e luta
Agim Gashi - N`aeroplan Zotin e lutaAgim Gashi - N`aeroplan Zotin e luta
Agim Gashi - N`aeroplan Zotin e luta
 
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim matureLetersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
 
ZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz Radovani
ZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz RadovaniZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz Radovani
ZBATIM I SAKTE I KANUNIT TE MALEVE TONA ... SOT - nga Fritz Radovani
 

Dr. sc. Kole KRASNIQI - Terrorizmi Nderkombetar - 2010.pdf

  • 1. Dr. sc. Kolë KRASNIQI TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Botim i dytë Prishtinë 2010
  • 2. Dr. sc. Kolë KRASNIQI TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Botim i dytë
  • 3. Studim i lejuar nga Fakulteti Juridik i Universitetit të Vjenës Version i zgjeruar i temës së doktoraturës “Terrorizmi ndërkombëtar me vështrim të posaçëm të sulmeve terroriste në Austri dhe masave efikase për zbulimin dhe luftimin e terrorizmit ndërkombëtar”, të mbrojtur në korrik të vitit 1998 në Fakultetin Juridik të Universitetit të Vjenës Mentorë: Prof. Dr. Franz CSÀSZÁR Prof Dr. Frank HÖPFEL Terrorizmi Ndërkombëtar Botim i dytë Recensentë: Uni. Prof. Dr. Franz CSÀSZÁR Fakulteti Juridik i Universitetit të Vjenës Prof. Dr. Ismet SALIHU Fakulteti Juridik i Universitetit të Prishtinës Uni. Prof. Dr. James F. ALBRECHT St. John’s University (NYC), USA Lektorë: Dr. Ragip MULAKU Instituti Albanologjik i Prishtinës Dr. Shukrie RAMA Universiteti për Paqe dhe Zhvillim i Kombeve të Bashkuara Dizajni: Hekuran Rexhepi Të drejtat e autorit mbrohen. Nuk është e lejuar rishtypja ose fotokopjimi i librit, në tërësi ose pjesërisht, pa lejen e autorit.
  • 4. Dr. sc. Kolë KRASNIQI TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Botim i dytë Prishtinë 2010
  • 5. .: 4 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Aprovimet e kërkesave për kryerjen e punës kërkimore - shkencore
  • 6. FALËNDERIM 5 :. FALËNDERIM Falënderoj të gjithë ata, që në çfarëdo mënyre kontribuuan në për- fundimin e këtij studimi. Për ndihmën dhe këshillat e ofruara profesionale, falënderoj profesorët e Fakultetit Juridik të Universitetit të Vjenës, Prof. Dr. Franz Császár dhe Prof. Dr. Frank Höpfel. Ndërkaq, për përkrahjen e ofruar morale, falënderoj profesorin e Fakultetit Juridik të Universitetit të Prishtinës, Prof. Dr. Ismet Salihun dhe Prof. Dr. James F. Albrecht nga St. John's University të Nju Jorkut. Gjithashtu, çmoj lart edhe vendimet e Prokurorisë Austriake dhe ato të kryetarit të Gjykatës Penale të Vjenës për lejimin e studimit të lëndëve dhe akteve të ndryshme zyrtare, që ishin objekt i këtij studimi. Me një falënderim të posaçëm i drejtohem Kryetarit të Senatit të Gjykatës së Lartë Civile të Vjenës Dr. Herald Krammer, i cili, edhe pse isha shtetas i huaj, më punësoi në cilësinë e praktikantit gjyqësor në Gjykatën e Lartë të Vjenës, dhe kështu ndikoi në zgjidhjen përfundimtare të problemeve të qëndrimit dhe financim- it të studimeve të mia të doktoraturës në Austri. Për mirëkuptimin e treguar, falënderoj bashkëshorten time dhe fëmijët e mi. Dr. Kolë KRASNIQI
  • 7. .: 6 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR
  • 8. PËRMBAJTJA 7 :. PËRMBAJTJA PARATHËNIE ............................................................................................................... 14 HYRJE ............................................................................................................................ 15 KRIMINALITETI POLITIK ....................................................................................... 18 1. Kuptimi .............................................................................................................. 18 2. Format e manifestimit të kriminalitetit politik .................................................. 19 3. Terrorizmi si formë e kriminalitet politik .......................................................... 20 TERRORI DHE TERRORIZMI ................................................................................. 22 1. Kuptimet historike ............................................................................................. 22 2. Kufijtë e dallimit të terrorit nga terrorizmi ......................................................... 23 2.1. Kuptimi i terrorit ............................................................................................. 24 2.2. Kuptimi i terrorizmit ....................................................................................... 25 3. Faktorët e shfaqjes së terrorizmit ....................................................................... 28 3.1. Shkaqet sulmeve bashkëkohore terroriste ....................................................... 31 4. Përpjekjet për përkufizimin e terrorizmit .......................................................... 32 5. Tipologjia e dhunës terroriste ............................................................................. 34 5.1. Terrorizmi nacionalist ..................................................................................... 36 5.2. Lëvizjet terroriste si metodë e luftës nacionalçlirimtare ................................. 37 5.3. Lëvizjet terroriste në shtetet demokratike .................................................... 38 6. Dallimi në mes të terrorizmit dhe luftës guerile ............................................... 38 7. Dallimi i terrorizmit dhe luftës guerile sipas të drejtës ndërkombëtare ............. 41 7.1. Ushtria Çlirimtare e Kosovës sipas të drejtës ndërkombëtare ......................... 42 8. Terrorizmi si alternativë e luftës së armatosur .................................................. 43 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR NË VËSHTRIM TË PËRGJITHSHËM ....... 45 KUPTIMI I TERRORIZMIT NDËRKOMBËTAR ................................................... 45 1. Kuptimi i përgjithshëm ...................................................................................... 45 1.1. Kuptimi sipas objektit të veprimit ................................................................... 46 1.2. Kuptimi sipas viktimës, vendit të ngjarjes, kryesit të veprës dhe qëllimit të veprimit .................................................................................... 46 2. Qëllimet e veprimeve terroriste ndërkombëtare ................................................ 47 3. Perkufizi.mi i terrorizmit ndërkombëtar ............................................................ 48 4. Karakteri transnacional i terrorizmit ndërkombëtar ........................................... 50 4.1. Elementet karakteristike të terrorizmit transnacional ......................................52
  • 9. .: 8 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR 5. Terrorizmi ndërkombëtar si problem i paqes dhe sigurisë botërore ................... 53 5.1. Kuptimi dhe përmbajtja e sigurisë shoqërore .................................................. 54 5.2. Siguria nacionale dhe ndërkombëtare ............................................................. 55 TERRORIZMI BASHKËKOHOR NDËRKOMBËTAR .......................................... 57 1. Rrymat terroriste ndërkombëtare ....................................................................... 59 2. Bashkëpunimi terrorist ndërkombëtar ................................................................ 60 3. Bashkëpunimi mes grupeve terroriste në Evropë (Euroterrorizmi) ................... 62 3.1. Ideologjia e Euroterrorizmit ............................................................................ 64 3.2. Koordinimi i dhunës terroriste në Evropë ....................................................... 65 4. Terrorizmi postmodern ndërkombëtar ............................................................... 67 LËVIZJET TERRORISTE NDËRKOMBËTARE .................................................... 69 EUROTERRORISTËT .................................................................................................... 69 1. Euroterroristët gjermanë .................................................................................... 69 1.1. Fraksioni i Armatës së Kuqe ........................................................................... 71 1.2. Celulat Revolucionare dhe Zora e Kuqe ......................................................... 77 1.3. Kronikë e sulmeve terroriste të grupeve majtiste gjermane ............................ 80 2. Euroterroristët francezë ...................................................................................... 83 2.1. Aksioni Direkt (AD) ....................................................................................... 84 3. Belgjikë .............................................................................................................. 86 3.1. Celulat Komuniste Luftarake .......................................................................... 86 4. Itali ..................................................................................................................... 88 4.1. Brigadat e Kuqe .............................................................................................. 89 TERRORIZMI NACIONALIST .................................................................................. 94 1. Irlanda Veriore ................................................................................................... 95 1.1. Armata Republikane Irlandeze ........................................................................ 97 1.2. Kronikë e sulmeve terroriste të IRA-s .......................................................... 102 2. Spanjë .............................................................................................................. 105 2.1. Euskadi Ta Askatasuna .................................................................................. 107 2.2. Sulmet kryesore terroriste të Euskadi Ta Askatasuna .................................... 112 TERRORIZMI PALESTINEZ ................................................................................... 117 1. Rrënjët historike ............................................................................................... 117 1.1. Lëvizja cioniste dhe palestinezët ................................................................... 117 1.2. Themelimi i shtetit izraelit ............................................................................ 118 1.3. Lindja e Organizatave Çlirimtare Palestineze ............................................... 120 2. Organizata për Çlirimin e Palestinës ................................................................ 121 3. Levizja për Çlirimin e Palestinës ..................................................................... 125 4. Fronti Popullor për Çlirimin e Palestinës (PFLP) ............................................ 127
  • 10. PËRMBAJTJA 9 :. 4.1. Sulmet terroriste ndërkombëtare të „FPÇP“ ................................................ 131 5. Vetëtima (Al - Saika) ....................................................................................... 134 6. Shtatori i Zi ...................................................................................................... 135 6.1. Sulmet terroriste ndërkombëtare të „Shtatorit të Zi“ ................................... 137 7. NAYLP „Rinia Kombëtare Arabe për Çlirimin e Palestinës“ ......................... 139 8. Brigadat e Martirëve Al - Aqsa ........................................................................ 140 8.1. Kronikë e sulmeve të Brigadave të Martirëve Al - Aqsa ...............................143 9. Grupi i Abu Nidalit .......................................................................................... 145 9.1. Sulmet kryesore terroriste ndërkombëtare të grupit të Abu Nidalit ............. 150 10. Grupet aktuale politike dhe formacionet e armatosura palestineze .............. 153 11. Strategjia e operacioneve terroriste ndërkombëtare palestineze .................... 154 12. Sulmet e grupeve tjera terroriste ndërkombëtare palestineze ......................... 156 13. Bilanci i konfiktit izraelito – palestinez ......................................................... 157 TERRORIZMI ARMEN ............................................................................................. 159 1. Grupet terroriste armene .................................................................................. 162 2. Strategjia e sulmeve terroriste armene ............................................................ 165 3. Metoda dhe taktika e sulmeve terroriste .......................................................... 167 4. Sulmet gjakmarrëse të grupeve terroriste armene ............................................ 168 TERRORIZMI ISLAMIK .......................................................................................... 173 1. Kontestet mbi ekzistimin e terrorizmit islamik ............................................... 173 2. Rrënjët e terrorizmit islamik ............................................................................ 175 3. Nocionet e ndryshme fetare në kontekst të terrorizmit islamik ........................ 178 4. Karakteristikat themelore të terrorizmit islamik .............................................. 180 5. Taktika e sulmeve vetëvrasëse ......................................................................... 181 5.1. Aktorët e sulmeve vetëvrasëse ...................................................................... 183 5.2. Taktikat e tjera të veprimit të terroristëve islamikë ........................................185 6. Shfaqja e terrorizmit bashkëkohor islamik ....................................................... 188 7. Irani dhe terrorizmi islamik .............................................................................. 189 ORGANIZATAT TERRORISTE ISLAMIKE .......................................................... 193 1. Afwaj al-muqawama al-lubananiya (Al - Amal) .............................................. 193 2. Hezb-Allah (Partia e Allahut) .......................................................................... 194 2.1. Kronikë e raporteve ndërmjet organizatave Al - Amal dhe Hezb-Allah ..........200 2.2. Kronikë e sulmeve terroriste të organizatave Al - Amal dhe Hezb-Allah ........ 201 3. Harakat Al - Muquawama Al - Islamiya .......................................................... 203 3.1. Kronikë e zgjedhur e sulmeve terrotiste të Hamasit ...................................... 209 4. Xhihadi Islamik Palestinez .............................................................................. 215 4.1. Kronikë e sulmeve terrotiste të Xhihadit Islamik Palestinez ...................... 218 5. Al - Qa´ida ........................................................................................................ 221
  • 11. .: 10 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR 5.1. Degët e Al-Qa´idës ........................................................................................ 232 5.2. Kush është Osama bin Laden? .......................................................................236 5.3. Sulmet terroriste që mund t’i përshkruhen Al - Qa’idas ............................... 243 6. Vëllazërimi Mysliman ..................................................................................... 247 7. Al-Gama’a al-Islamiyya ................................................................................... 251 7.1. Kronikë e sulmeve terroriste të Grupit Islamik ............................................. 256 8. Al-Jihad Al Islami ............................................................................................ 258 8.1. Kronikë e zgjedhur e sulmeve terroriste të Al-Xhihad Al Islami ................ 261 9. Procesi gjyqësor kundër „të dëbuarve nga Shqipëria” .................................... 262 10. Front Islamique du Salut (FIS) ....................................................................... 264 11. Mujahedeen-e Khalq (MEK) ........................................................................ 268 12. Muxhahedinët arabë ....................................................................................... 270 13. Grupet terroriste islamike pakistaneze .......................................................... 272 14. Jemaah Islamiyah (JI) .................................................................................... 273 15. Grupi Abu Sayyaf .......................................................................................... 276 16. Ushtria Islamike nga Adeni ............................................................................ 279 17. Sulmet e grupeve tjera terroriste islamike ...................................................... 280 TERRORIZMI DJATHTIST ...................................................................................... 290 1. Kuptimi i ekstremizmit djathtist ...................................................................... 290 2. Elementet ideologjike të ekstremizmit djathtist ............................................... 291 3. Terrorizmi djathtist në Evropë ......................................................................... 292 4. Eurofashizmi .................................................................................................... 294 SULMET E GRUPEVE TË TJERA TERRORISTE ................................................ 296 SULMET TERRORISTE NDËRKOMBËTARE NË AUSTRI ............................... 317 SULMET TERRORISTE PALESTINEZE NË AUSTRI ......................................... 319 1. Rrëmbimi në Marchegg ................................................................................... 319 2. Sulmi kundër selisë së OPEC-ut në Vjenë ....................................................... 320 3. Sulmi kundër një sinagoge në Vjenë ................................................................ 325 4. Atentati kundër Heinz Nittel ............................................................................ 325 5. Sulmi i dytë kundër një sinagoge në Vjenë ...................................................... 325 6. Sulmi terrorist në aeroportin e Vjenës ............................................................. 326 7. Taktika e sulmeve terroriste palestineze në Austri .......................................... 327 SULMET TERRORISTE ARMENE NË AUSTRI ................................................... 328 1. Vrasja e ambasadorit Tunligyl .......................................................................... 328 2. Sulmi kundër Erdogan Özen ........................................................................... 329 3. Atentati kundër Enver Ergun ........................................................................... 330
  • 12. PËRMBAJTJA 11 :. SULMET TERRORISTE ISLAMIKE NË AUSTRI ................................................ 332 1. Sulmi kundër përfaqësive franceze në Vjenë .................................................. 332 2. Një sulm i pasqaruar terrorist .......................................................................... 332 3. Rrëmbimi i një aeroplani të kompanisë Air France .......................................... 333 4. Vrasja e te kurdëve në Vjenë ........................................................................... 333 SULMET E TERRORISTËVE MAJTISTË NË AUSTRI ...................................... 335 1. Plaçkitja në Landek .......................................................................................... 335 2. Plaçkitja e një banke në Vjenë ........................................................................ 335 3. Sulmi kundër Drejtorisë së Policisë Federale të Vjenës ................................... 336 4. Rrëmbimi i Palmersit ....................................................................................... 336 SULMET E TERRORISTËVE DJATHTISTË NË AUSTRI .................................. 339 1. Montimi i bombës në shtëpinë e Simon Wiesenthalit ..................................... 339 2. Montimi i një bombe në shtëpinë e prof. Alexander Giese ..............................339 3. Sulmi kundër firmës Schöps në Salzburg ......................................................... 340 4. Sulmi kundër firmës Schöps në Vjenë ............................................................. 340 5. Sulmi kundër Qendrës Dokumentare Izraelite ................................................. 340 SULMET TJERA TERRORISTE NË AUSTRI ........................................................ 342 1. Sulmi kundër përfaqësisë spanjolle të fluturimeve Iberia ................................ 342 2. Vëna e zjarrit në Ambasadën e Afrikës Jugore ................................................. 342 3. Sulmi kundër përfaqësive irakiane në Vjenë ................................................... 343 4. Përpjekja për kryerjen e një sulmi terrorist në Vjenë ...................................... 343 5. Sulmi kundër Ambasadës Angleze dhe përfaqësisë izraelite EL - AL ............ 345 6. Përpjekja e parë për vrasjen e Al Ghadansit ..................................................... 346 7. Bombardimi i një institucioni financiar hungarez në Vjenë ............................. 347 8. Sulmi kundër Saudi-Arabien Airlinies në Vjenë ............................................ 347 9. Ardhja e një letre të Allahut në Vjenë ............................................................... 348 10. Përpjekja e dytë për vrasjen e Al Ghadansi .................................................... 348 11. Sulmi terrorist kundër Ambasadës së Perusë në Vjenë .................................. 349 12. Vendosja e zjarrit në përfaqësinë e një zyre turke të fluturimeve ................... 349 13. Vrasja e Umar Israilov në Vjenë .................................................................... 350 ANALIZË E PËRGJITHSHME E SULMEVE TË HUAJA TERRORRISTE NË AUSTRI ................................................................................... 351 1. Koha e kryerjes ................................................................................................ 351 2. Bartja e konflikteve nacionale në arenën ndërkombëtare ................................ 352 3. Rekrutimi i terroristëve ndërkombëtarë ........................................................... 352 4. Zgjedhja e objektit të sulmit terrorist ............................................................... 353 5. Vrasjet .............................................................................................................. 353
  • 13. .: 12 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR 6. Rrëmbimet e personave ................................................................................... 353 7. Vënia e mjeteve eksplozive .............................................................................. 354 8. Bilanci i sulmeve terroriste .............................................................................. 354 9. Motivet e sulmeve terroriste ............................................................................ 355 10. Sqarimi dhe reagimi ....................................................................................... 356 PERSONALITETI I TERRORISTIT NDËRKOMBËTAR .................................... 358 1. Elementet subjektive ........................................................................................ 358 2. Formimi i organizatave terroriste ..................................................................... 360 2.1. Numri i anëtarëve të organizatave terroriste ................................................ 361 2.2. Elementet kriminale në organizatat terroriste ............................................... 362 2.3. Ndarja e organizatave terroriste .................................................................... 362 3. Komandimi i organizatës terroriste .................................................................. 363 4. Planifikimi i operacioneve terroriste ndërkombëtare ....................................... 364 5. Burimet financiare të terroristëve ndërkombëtarë ............................................ 365 6. Armatimi i terroristëve ndërkombëtarë ............................................................ 367 PËRKRAHJA E TERRORIZMIT NDËRKOMBËTAR ......................................... 370 1. Irani .................................................................................................................. 371 2. Kuba ................................................................................................................. 373 3. Sudani .............................................................................................................. 374 4. Siria .................................................................................................................. 375 5. Libia ................................................................................................................. 377 6. Iraku ................................................................................................................. 381 GRUPET TERRORISTE NDËRKOMBËTARE ..................................................... 384 RESUME ...................................................................................................................... 387 SHKURTESAT ............................................................................................................ 392 LITERATURA ............................................................................................................. 396
  • 14. VORWORT 13 :. VORWORT „Internationaler Terrorismus“, also weltumspannend auftretende, oft tödliche Gewalt zum Erreichen überindividueller politischer Ziele ist zum Alltagsereignis geworden. Auf den unterschiedlichsten Ursachen beruhend und in vielfältigen Formen auftretend, weist der Internationale Terrorismus allzu oft ein durchgängiges Charakteristikum auf: Der hohe Blutzoll, den Unbeteiligte zu entrichten haben, sei es, dass sie gezielt als Mittel zum Zweck missbraucht wer- den, sei es, dass sie zufällig einem Anschlag zum Opfer fallen. Die vorliegende Arbeit von Professor Dr. Kolë Krasniqi beruht auf seiner vor zehn Jahren in Wien verfassten Dissertation. Zwar entzieht sich letztlich das Phänomen des Internationalen Terrorismus einer vollständigen und kategorial klaren Erfassung nach eindeutigen Kriterien. Dr. Krasniqi ist aber eine wis- senschaftlich fundierte, lebensnahe und anschauliche Darstellung gelungen von Geschichte und Erscheinungsformen dieses universellen Krieges ohne Militär, ohne Kriegsrecht und ohne Völkerrecht, der heute jeden von uns an jedem Platz der Welt erreichen kann. In der Vielfalt der konkreten Vorfälle treten die zu Grunde liegenden allgemeinen Kriterien hervor. Die weltweiten Bemühungen zur Eindämmung des Internationalen Terrorismus werden dargestellt. In diesem letzteren Zusammenhang darf allerdings nicht verschwiegen wer- den, dass viele der heute aktuellen oder diskutierten Bekämpfungsmaßnahmen zugleich ein beträchtliches Gefahrenpotential für die Privatsphäre des Staatsbürgers bergen. Dieses Risiko nimmt in dem Ausmaß zu, in dem der Internationale Terrorismus seine Angriffe ausweitet und intensiviert. Staatliche Maßnahmen gegen Terrorismus können so gerade jenes demokratisch-rechtsstaatliche Zusammenleben schädigen, das sie schützen sollen. Sie dürfen daher stets nur nach kritischer, ver- antwortungsbewusster Abwägung und äußerst maßhaltend eingesetzt werden. Ich freue mich, dass Dr. Krasniqi seine wissenschaftliche Karriere auf einem theoretisch anspruchsvollen und praktisch sehr bedeutsamen Gebiet fortgesetzt hat. Für seine akademische Lehrtätigkeit wird die Arbeit über den Internationalen Terrorismus eine wertvolle Hilfe sein. Ich wünsche dem Buch viel Erfolg! Dr. Franz Császár Professor i. R. für Kriminologie Universität Wien, Rechtswissenschaftliche Fakultät
  • 15. .: 14 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR PARATHËNIE „Terrorizmi ndërkombëtar“ si dhunë vdekjeprurëse, e manifestuar kudo në botë me qëllim të realizimit së interesave jopersonale, është bërë dukuri e përdit- shme. Ky fenomen që bazohet për shkaqe të shumta dhe paraqitet në forma të ndryshme, ka një karakteristikë permanente: gjakderdhjen e njerëzve të pafajshëm, si në rastet kur ata keqpërdoren si mjet për realizimin e qëllimeve të caktuara, ashtu edhe në rastet kur ata bëhen viktima të rastësishme të një sulmi terrorist. Ky studim i profesor Dr. Kolë Krasniqit, është i bazuar në temën e tij të doktoraturës së shkruar para dhjetë vjetëve në Vjenë. Fenomeni i terrorizmit ndërkombëtar kohëve të fundit është paraqitur me një kuptim më të plotë dhe me një përmbajtje më të diferencuar. Kështu edhe Dr. Krasniqi përmes këtij studimi të thelluar shkencor, e ka përshkruar qartë dhe në mënyrë objektive zhvillimin historik dhe format e manifestimit të kësaj lufte globale, që zhvillohet pa ushtri dhe pa respektuar të drejtën ndërkombëtare të luftës dhe rregullat tjera të së drejtës ndërkombëtare. Në këtë mënyrë terrorizmi ndërkombëtar mund të zbato- het në të gjitha pjesët e botës dhe kundër çdo personi. Në shumëllojshmërinë e rasteve të studiuara, janë manifestuar edhe kriteret e përgjithshme të terrorizmit ndërkombëtar. Në këtë drejtim vërehen edhe përpjekjet e shtuara në nivel global për pengimin e shfaqjes së terrorizmit ndërkombëtar. Në këtë aspekt nuk duhet heshtur përballë disa masave të kontestuara për luftimin e terrorizmit, të cilat mund të paraqesin edhe rrezik potencial për të drejtat dhe liritë private të qytetarit. Në realitet, këto masa mund të marrin përpjesëtime të mëdha, vetëm atëherë kur terrorizmi ndërkombëtar i intensifikon dhe i zgjeron sul- met e veta terroriste. Mirëpo, masat e tilla shtetërore në qoftë se zbatohen pa kritere të caktuara atëherë mund ta dëmtojnë shtetin ligjor dhe demokratik, në vend që ta mbrojnë atë. Për këto arsye, të gjitha masat shtetërore për luftimin e terrorizmit, duhet zbatuar vetëm pas vlerësimit kritik të arsyeshmërisë së tyre dhe gjithmonë në mënyrë adekuate dhe proporcionale me nevojat e tyre. Më vjen mirë që Dr. Krasniqi e ka vazhduar karrierën e vet shkencore në këtë lëmi aq pretenduese teorike dhe aq kuptimore praktike. Padyshim se ky studim i terrorizmit ndërkombëtar, do të jetë një ndihmesë e madhe për punën e tij akademike. Andaj këtij libri i dëshiroj shumë suksese. Dr. Franz Császár Profesor i Kriminologjisë Fakulteti Juridik, Universiteti i Vjenës
  • 16. HYRJE 15 :. HYRJE Zbatimi i dhunës së motivuar politike kundër rendit juridik ndërkombëtar, nuk është dukuri e re. Gjatë të gjitha kohëve të kaluara historike janë evidentuar sulme të ndryshme terroriste, mirëpo për dallim nga sulmet e kohëve të mëparshme, këto të fundit, për shkak të formave dhe përmasave të reja, që manifestohen në çdo aksion terrorist, ndikojnë, jo vetëm në çorganizimin e jetës politike të një shteti, por edhe në shkaktimin e krizave dhe konflikteve të ndryshme ndërshtetërore me paso- ja të gjera ndërkombëtare. Kështu, për shembull, vrasja e Franc Ferdinandit në Sarajevë shkaktoi Luftën e Parë Botërore; vrasja e 241 ushtarëve amerikanë në Bejrut, solli tërheqjen e bazave ushtarake amerikane nga Libani; shpërthimi i një bombe në Berlinin Perëndimor, provokoi sulmin ushtarak amerikan kundër Libisë; minimi i disa ndërtesave në Rusi ishte shfrytëzuar si pretekst për okupimin e Çeçenisë; sulmi i 11 shtatorit të vitit 2001, kundër ShBA-së, shkaktoi një recesion global ekonomik të përcjellë me kriza të shumta politike; vendosja e mjeteve shpërthyese në disa trena të udhëtarëve në Madrid, ndikoi në ndërrimin e forcave politike në Spanjë dhe tërheqjen e ushtarëve të tyre nga Iraku, etj. Ky fenomen, i cili pa dyshim që hyn në radhën e veprave më të rënda krim- inale, gjithmonë në të kaluarën historike është shfaqur atëherë, kur personat radikalë ose grupe të ndryshme terroriste, të pakënaqura me raportet ekzistuese nacionale ose ndërkombëtare, janë përpjekur për ndryshimin e tyre. Mirëpo, në drejtim të realizimit të këtij qëllimi të tyre revolucionar, terroristët ose grupet e ndryshme radikale politike, nacionale ose fetare, si dhe regjimet e shumta diktato- riale, duke mos zotëruar mundësi (reale) institucionale, kanë zbatuar forma të ndryshme të dhunës terroriste me qëllim të ndërrimit ose ruajtjes së raporteve të caktuara politike. Në këtë drejtim, për njërën palë, zbatimi i dhunës terroriste kon- siderohej si mjet i domosdoshëm dhe legjitim për fitimin e të drejtave të uzurpuara politike, ndërsa për palën tjetër, vijimi i një politike agresive ndërkombëtare, të karakterizuar edhe me mënjanimin fizik të kundërshtarëve politikë, kishte qëllim parësor ruajtjen e stabilitetit, respektivisht forcimin e pushtetit të tyre shtetëror. Vala e konflikteve politike, e cila e kishte kapluar njerëzimin gjatë viteve ‘60 të shekullit XX, solli edhe kristalizimin e terrorizmit ndërkombëtar, duke i dhënë atij një shkëlqim krejtësisht të ri. Posaçërisht shkalla e lartë e rreziksh- mërisë, e shoqëruar me elementin tejet dinamik të ndërkombëtarizimit, kishin
  • 17. .: 16 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR ndikuar që fenomeni terrorist, në asnjë variant të manifestimit të vet, tashmë të mos kuptohej ose trajtohej vetëm si problem nacional, por si proces i filluar ndërkombëtar, gjegjësisht si dukuri kriminale ndërkombëtare, e cila nuk respekton rregulla të veprimit dhe kufij politikë. Kjo mund të kuptohet edhe nga fakti se mjetet moderne të komunikimit dhe lidhjeve, me anën e të cilave, qytetarët bren- da disa orëve mund të lëvizin nga njëra pjesë në pjesën tjetër të botës, u mundëso- jnë edhe grupeve të ndryshme terroriste lëvizje maksimale dhe propagandë opti- male gjatë kryerjes së veprave të tyre gjakatare. Këtu, pra, kemi të bëjmë me një fenomen unikat kriminal, në të cilin vendi i veprimit dhe ai i pasojës mund të jenë mijëra kilometra larg njëri-tjetrit. Numri gjithnjë e më i madh i grupeve terroriste, qëllimi dhe karakteri i tyre i komplikuar politik, viktimat e shumta, si dhe kuptimet e ndryshme të nocionit ter- rorist, e parashtrojnë kërkesën imperative për përkufizimin ekzakt të kuptimit të terrorizmit në përgjithësi, dhe të atij ndërkombëtar, në veçanti. Pra, duhet flakur praktikat e deritashme, kur i njëjti person, në të njëjtën kohë dhe për të njëjtën vepër në njërën bashkësi shoqërore, është trajtuar dhe gjykuar si kriminel, ndërsa në tjetrën është respektuar si hero dhe patriot. Një përkufizim universal i kuptimit të terrorizmit, pa dyshim që do të kishte ndikuar në gjykimin unik dhe luftimin efikas të këtij fenomeni kriminal ndërkombëtar. * * * Një studim i mirëfilltë i terrorizmit ndërkombëtar, për shkak të komplek- siteteve të ndryshme, që përmbante në vete, nuk ishte e mundur që të bëhej duke e vështruar këtë fenomen vetëm nga një kohë, pozicion ose aspekt i caktuar. Ky realitet, e sidomos dëshira që të jap një kontribut modest shkencor, më detyruan që nga pozita e një studiuesi pragmatik, të konsultoj literaturën e autorëve me pikë- pamje dhe qëndrime të ndryshme ideologjike. Përveç shumë burimeve të tilla kra- hasimtare, janë shfrytëzuar edhe materiale të shërbimeve të ndryshme profesion- ale, si dhe raporte nga simpoziumet ndërkombëtare. Që në fillim të studimit të këtyre burimeve, ishte kuptuar mesazhi shqetë- sues i prezantuar në hipotezën e skicuar si në vijim: - terrorizmi me tërë kompleksitetin dhe format e manifestimit të vet, gjith- monë kishte qenë produkt i konflikteve të ndryshme nacionale, gjegjë- sisht brendashtetërore ose i atyre ndërshtetërore; - terrorizmi ndërkombëtar nuk është asgjë tjetër veçse reflektim i konflik- teve të ndryshme nacionale, gjegjësisht brendashtetërore në arenën ndërkombëtare; - terrorizmi në të gjitha kohët dhe format e manifestimit të vet, ishte shfry-
  • 18. HYRJE 17 :. tëzuar si mjet i luftës ideologjike në mes sistemeve ose rrymave të ndryshme politike. * * * Nga aspekti metodik, varësisht nga tematika e shqyrtuar, është bërë edhe ndarja e këtij punimi në pjesë, kapituj dhe nënkapituj të ndryshëm. Këtu fillimisht dhe në mënyrë të detajuar është shqyrtuar kuptimi i përgjithshëm i fenomenit ter- rorist dhe kufijtë e ndarjes së tij nga të gjitha format e tjera të dhunës politike. Pastaj janë shtjelluar karakteristikat themelore të terrorizmit nacional, në përgjithësi, dhe atij ndërkombëtar, në veçanti, si dhe janë shpjeguar faktorët rele- vantë dhe favorizues, që kanë ndikuar në paraqitjen e grupeve dhe autorëve të ndryshëm terroristë. Me qëllim të kuptimit më të mirë të kësaj problematike, në nënkapituj dhe kapituj të ndryshëm, varësisht nga tipi i tyre, janë paraqitur edhe organizatat kryesore terroriste ndërkombëtare. Nisur nga fakti se kjo dukuri komplekse si temë e doktoraturës është studi- uar në Fakultetin Juridik të Universitetit të Vjenës, me një vështrim të posaçëm, janë analizuar edhe sulmet e grupeve të huaja terroriste në Austri. Për studimin e këtyre rasteve, si burime shkencore janë shfrytëzuar aktet zyrtare të gjykatave, prokurorive dhe organeve të tjera kompetente shtetërore si dhe materiali informa- tiv i shërbimit të sigurimit shtetëror austriak. Ishte kënaqësi e veçantë kur në këto akte, krahas përshkrimeve të detajuara të rrjedhës së ngjarjeve, ishin gjetur të prezantuara edhe informacionet kryesore të siguruara nga shërbimet e ndryshme profesionale nacionale dhe atyre ndërkombëtare, që kishin të bënin me organiz- imin, veprimin dhe financimin e grupeve ose organizatave të huaja terroriste, të cilat kishin vepruar në territorin austriak ose kundër interesave austriake. Në akte të tilla zyrtare, ishin depozituar edhe dekretet shtetërore ose ishin përshkruar në mënyrë të autorizuar qëndrimet e kreut shtetëror austriak lidhur me zgjidhjen e krizave të ndryshme politike, përkatësisht diplomatike, të shkaktuara nga kryerja e sulmeve të ndryshme terroriste ndërkombëtare në Austri. Në të njëjtat akte zyrtare, në mënyrë tejet taksative, ishin paraqitur edhe autorizimet juridike në bazë të të cilave, organet kompetente austriake i kishin ndërmarrë aksionet e tyre komplekse taktiko-operative në drejtim të zbulimit ose burgosjes së personave dhe grupeve të huaja terroriste, që kishin operuar në territorin austriak.
  • 19. .: 18 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR KRIMINALITETI POLITIK 1. Kuptimi Termi ”kriminalitet politik“ për herë të parë është përdorur gjatë Revolucionit Borgjez - Francez në kuptimin e përshkrimit të agjitacionit politik, i cili zhvillohej kundër Republikës se Re1. Kriminaliteti politik, si aktivitet i orientu- ar kundërshtetëror, pa dyshim që ka një motiv krejtësisht tjetër nga aktivitetet e zakonshme kriminale si, p.sh., nga veprat penale kundër jetës dhe trupit, veprat penale kundër pasurisë, veprat penale kundër shëndetit të qytetarëve, veprat penale kundër sigurisë së personave dhe pasurisë së tyre, etj. Kjo do të thotë se veprat penale politike, për dallim nga format e tjera të veprimit kriminal, janë të karakter- izuara me motivimin politik të kryesve të tyre2. Motivi i kryerjes së veprave penale politike, sado që të jetë i fshehur në vendin e ngjarjes, para gjykatës paraqitet qartë ngase kriminelët e rëndomtë, për dallim nga kryesit e veprave penale politike, zakonisht me ndihmën e gënjeshtrave, korrupsionit ose ndikimeve të ndryshme në dëshmitarë, përpiqen që t’i mohojnë veprat e tyre. Ndërkaq, kryesit e veprave penale politike parimisht qëndrojnë pas veprave të kryera. Këta, duke e mbrojtur publikisht doktrinën e tyre politike, pra edhe para trupit gjykues, përpiqen edhe në këtë mënyrë të ndikojnë si në drejtim të rritjes së simpatisë së tyre politike ashtu edhe në rekrutimin e anëtarëve të rinj. Në bazë të motivit të kryesve të veprave penale politike, mund të konkludo- jmë se kriminaliteti politik në thelbin e vet nuk ka karakter privat, por është i natyrës publike. Kjo do të thotë se këtu kemi të bëjmë me “një formë specifike të reagimit ndaj rrethanave konkrete të jetës shoqërore, respektivisht me një alternativë të cak- tuar politike“3. Përveç elementit specifik të motivit, kriminaliteti politik dallohet nga të gjitha format e tjera të veprimit kriminal edhe në bazë të përkufizimit të tij. Në shkencën bashkëkohore janë të njohura këto përkufizime të kriminalitetit politik: 1 Polis; politikë; qytet - shtet në Greqinë e vjetër, Felchlin Peter, Das politische Delikt - Entwicklung, Band 3 der Zürcher Studien zum Strafrecht, Zürich 1979, f. 71; Krahaso: Dr. Wolf Middendorf, Der Fall Frankfurter, Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft, Nr. LXXXIX 1977, f. 571. 2 Drik Blasius, Geschichte der politischen Kriminalität in Deutschland (1800 - 1980), Frankfurt am Main 1983, f. 12 - 13. 3 Sven Papcke, Progressive Gewalt, Studien zum sozialen Widerstandsrecht, Frankfurt am Main 1973, f. 26.
  • 20. KRIMINALITETI POLITIK 19 :. - Përkufizimi juridiko-ligjor. Sipas këtij përcaktimi me nocionin krimi- nalitet politik, nënkuptohen të gjitha deliktet dhe veprat penale politike të cilat, si të tilla, shprehimisht janë të parapara me ligjin penal të një shteti. - Përkufizimi psikologjik. Në bazë të këtij përcaktimi, për karakterizimin e një vepre penale është me rëndësi vendimtare motivi i kryesit. Pra, pavarësisht nga vepra e kryer, në qoftë se autori i saj ka motiv politik, atëherë edhe vepra e tij duhet cilësuar si vepër penale politike. - Përkufizimi realist. Ky përcaktim, i quajtur edhe si psiko-sociald- inamik, e cilëson një vepër penale si politike në të gjitha rastet kur autori, viktima ose ndonjë institucion i strukturuar shoqëror e cilëson atë si vepër penale politike. Që nga çasti i cilësimit të parë të veprës së cak- tuar penale si politike, ajo duhet trajtuar si e tillë edhe nga pjesëmarrësit e tjerë në procedurë. Çdo shoqëri, kohë dhe shtet, e ka kriminalitetin e vet politik. Kjo formë e veprimit kriminal është paraqitur gjithmonë kur forcat e caktuara politike me mjete të ndryshme kriminale, janë përpjekur për ndërrimin ose ruajtjen e rendit ekzistues shoqëroro-politik. Pra, në të gjitha kohët dhe shtetet ka ekzistuar një strukturë alternative politike, manifestimet kriminale të së cilës, në dallim nga format e tjera të aktivitetit kriminal, janë emërtuar si “kriminalitet politik“4. Thjesht, me nocionin kriminalitet politik kuptohen të gjitha “aktivitetet kriminale të drejtuara kundër një sistemi shtetëror, regjimeve politike, përfaqësuesve shtetërorë, vendimeve si dhe orientimeve të ndryshme politike“5. Në shumë aspekte të jetës shoqërore, krimi- naliteti politik është pasqyrë reale e sistemit politik. 2. Format e manifestimit të kriminalitetit politik Në dallim nga veprat e tjera penale, kriminaliteti politik zakonisht mani- festohet në mënyrë kolektive. Kjo do të thotë se, shumë rrallë kryhen vepra penale politike në mënyrë individuale. Pra, veprat penale politike, kryhen nga organizata ose grupe të ndryshme personash, të cilët veprojnë jo me qëllim të zgjidhjes së problemeve të tyre individuale, por për ndërrimin e raporteve të caktuara shoqërore6. 4 Politische Kriminalität, Mayers Enzyklopädisches Lexikon, Band 14, Wien 1987, f. 24. 5 Në literaturën bashkëkohore janë shqyrtuar shumë pak veprat penale politike të kryera nga përfaqësuesit e regjimeve demokratike. Krahaso: Uwe Backes, Politischer Extremismus in demokratischen Verfassungsstaaten, Opladen 1989, f. 110. 6 Cituar sipas L. J. Macfarlane, Political Disobedienze, London 1971, f. 12; Shiqo edhe Klaus von Beyme, Terrorismus Contra Rechtsstaat, f. 48.
  • 21. .: 20 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Veprat penale politike kryesisht janë të karakterizuara me shkallë të lartë të planifikimit, përgatitjes dhe ekzekutimit brutal të tyre. Zakonisht, ekzekutimi i veprave penale, është i karakterizuar me një stil të pazakonshëm aksional të shoqëruar me agresivitet, brutalitet dhe rrezikshmëri të lartë shoqërore. Pikërisht, në bazë të këtyre elementeve jonormale, synohet edhe ndikimi në rritjen e sim- patisë dhe përkrahjes së dëshiruar shoqërore. Në praktikën bashkëkohore, janë të njohura këto forma të manifestimit të kriminalitetit politik: - Veprat penale politike, të kryera nga pushtetet demokratike ose në kuadër të tyre. Këto vepra zakonisht janë të drejtuara kundër qytetarëve ose sistemit shtetëror të një shteti demokratik, kundër qytetarëve të huaj ose shteteve të huaja. Karakteristikë kryesore e këtyre veprave penale është keqpërdorimi i aparatit shtetëror për interesa të ndryshme egoiste politike7. Këtu është fjala për korrupsionin dhe keqpërdorimet e shër- bimeve të ndryshme shtetërore në drejtim të spiunimit, dëmtimit dhe komprometimit të kundërshtarëve politikë. - Veprat penale politike, të drejtuara kundër aparatit shtetëror ose për- faqësuesve të tij. Këto vepra penale, zakonisht, kryhen nga grupe të ndryshme të rebeluara politike dhe, si të tilla, janë të parapara në mënyrë të qartë dhe taksative edhe me ligjin penal të një shteti. Këtu kemi të bëjmë me veprat klasike penale politike si, p.sh., atentatet, sabotimet, spiunimet, rrëmbimet, etj. Në bazë të elementit të dhunës së zbatuar politike, këto vepra penale quhen ndryshe edhe vepra terroriste. - Veprat penale politike të kryera nga aparati shtetëror i një shteti dik- tatorial kundër shtetasve të vet. Këtu është fjala për terrorin e ushtruar shtetëror, i cili zakonisht ushtrohet me qëllim të ruajtjes së pushtetit të caktuar politik8. Në shtetet e ndryshme totalitare shkelen në mënyra bru- tale të drejtat kushtetuese dhe ato elementare qytetare. Madje, nuk janë të rralla as rastet e improvizimit të kryerjes së veprave të ndryshme penale me qëllim të dënimit të kundërshtarëve politikë ose të krijimit të preteksteve për mënjanimin e tyre. 3. Terrorizmi si formë e kriminalitet politik Në përgjithësi, kuptimi i veprave penale politike varet nga sistemi politik i një shteti. Në një shtet, një vepër penale mund të cilësohet si vepër terroriste, ndër- 7 Mbi format e kriminalitetit politik: Hans J. Schneider, Kriminologie, Berlin 1987, f. 867 - 868. 8 I. Fetscher u. a. , BMI. Analysen zum Terrorismus 1, Ideologien und Strategien, Opladen 1981, f. 17.
  • 22. KRIMINALITETI POLITIK 21 :. sa në të njëjtën kohë, në një shtet tjetër, vepra e njëjtë, mund të vlerësohet si akt heroik ose anasjelltas. Ky rivalitet, në kuptimin ose karakterizimin e kriminalitet politik, nuk ka ekzistuar vetëm në shtetet me sisteme të ndryshme shoqërore-poli- tike. Ekzistojnë edhe rastet kur në të njëjtin shtet, një vepër e cilësuar si terroriste, pas një kohe të caktuar është trajtuar dhe vlerësuar si heroike ose anasjelltas. Kjo vihet re sidomos kohëve të fundit kur kuptimi i veprave penale politike dhe ai i terrorizmit gjithnjë e më tepër po merr kahje të njëanshme. Në realitet, kuptimi i terrorizmit është shqyrtuar dhe analizuar në mënyra të ndryshme, mirëpo shumë pak vërehen diskutimet kritike lidhur me veprat penale politike, të kryera në kuadër ose nga përfaqësuesit e ndryshëm shtetërorë të sistemeve demokratike. Në këtë drejtim vërehet edhe përpjekja e autorëve të ndryshëm për unifikimin e kuptimit të kriminalitetit politik me terrorizmin dhe terrorizmit me lëvizjet revolu- cionare, përkatësisht me luftërat çlirimtare. Këta autorë, në punimet e tyre të shum- ta, nuk e kanë shqyrtuar terrorin shtetëror, por kryesisht janë orientuar në studimin dhe gjykimin e veprave të ndryshme penale politike të drejtuara kundër shtetit. Këtë mangësi shkencore, ata e argumentojnë me tezën se shumica e shteteve e zba- tojnë terrorin shtetëror si përgjigje ose reagim natyror ndaj terrorizmit. Nga shumë aspekte, qëndrimet e tilla paraqesin vetëm njëanshmëri të qartë politike. Këtu nuk synoj të kontestoj të drejtën e ndonjë autori për studimin e dukurive të ndryshme kriminale dhe përgjithësisht shoqërore, nga aspekti i dëshiruar, por të theksoj se në mes formave të ndryshme të veprimit terrorist, nuk ekziston ndonjë dallim cilësor. Dallimi i vetëm që ekziston në mes terrorit shtetëror dhe terrorizmit, ka të bëjë me organizimin dhe qëllimin e dhunës së ushtruar poli- tike. Së paku dy elemente duhet të plotësohen në mënyrë që një vepër penale politike të cilësohet ose të trajtohet në kontekst të veprës terroriste. Elementi i parë ka të bëjë me shkallën, përkatësisht, nivelin e organizimit të kryerësit, ndërsa i dyti ka të bëjë më strukturën dhe përmasat e reagimit shoqëror, respektivisht shtetëror ndaj veprës së kryer. Pra, vetëm atëherë kur „aktiviteti i dhunshëm politik avanco- het në qendër të vëmendjes, reagimit dhe të frikës shoqërore, flasim për aktivitet terroriste“9. Të gjitha aktivitetet terroriste, duhet t’i nënshtrohen gjykimit të drejtë dhe dënimit të merituar nga e tërë bashkësia ndërkombëtare. 9 Fritz Sack, BMI. Analysen zum Terrorismus 4/2, Protest und Reaktion, Opladen 1884, f. 27.
  • 23. .: 22 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR TERRORI DHE TERRORIZMI 1. Kuptimet historike Terrori dhe terrorizmi janë nocione, kuptimi i plotë i të cilave në literaturën shkencore ende nuk është sqaruar. Shikuar historikisht, fjala “terreur”, frikë, panik, për herë të parë është përdorur gjatë Revolucionit Borgjez - Francez10, në kuptim të dënimeve drakonike të shqiptuara nga gjykatat revolucionare, kundër armiqve të Republikës së Re11. Që nga ajo kohë e deri në ditët e sotme, fjala “ter- ror”, shërben si sinonim i gjendjes shpirtërore të frikës individuale, si pasojë e pre- sionit të caktuar politik, si dhe për shpjegimin e pozicionit kolektiv përballë një rreziku të caktuar (terreur panique)12. Tradicionalisht me fjalën “terror”, është kuptuar zbatimi i dhunës politike me qëllim të mbrojtjes së interesave shtetërore gjatë fazave të ndryshme revolu- cionare të karakterizuara me kërcënime dhe zbatime të ndryshme të dhunës poli- tike. Këtu terrori, si dhunë e instrumentalizuar, zakonisht propagandohet në mënyrë të stilizuar, si mjet i domosdoshëm për mënjanimin e konflikteve të ndryshme politike, rivendosjen e rendit, qetësisë publike ose harmonisë shoqërore“13. Ndërkaq, me fjalën “terrorizëm”, kuptohen veprat e ndryshme penale të drejtuara kundër shtetit, të kryera nga individët ose grupet e ndryshme të person- ave në shtetin e vet ose në shtetin e huaj, me qëllim të ndikimit në realizimin e qël- limit të caktuar politik14. 10 „Terreur“ do të thotë tmerr i shkaktuar nga frika. Gjendja shpirtërore dhe fizike e personit të frikësuar duhet të jetë në nivel të dridhjes së tij trupore. Më gjerësisht: Mario Wandruszka, Was weiß die Sprache von der Angst? Botuar në librin: Wilhelm Bitter, Angst und Schrecken in theologischer und psychotherapeutischer Sicht, Stuttgart 1959, f. 19. 11 Nga tetori i vitit 1793 e deri në korrik të vitit 1794, nën udhëheqjen e Robespierres, pushteti Jakobin kishte likuiduar rreth 16,500 persona. Ushtrimi i egër i terrorit shtetëror kundër kundërshtarëve politikë, kishte ndikuar në humbjen e simpatisë popullore ndaj Roberspierre. Me 28.07.1794, Roberspierre ishte rrëzuar nga pushteti dhe, në të njëjtën ditë ishte pushkatuar. Më gjerësisht: Iring Fetscher, Analysen zum Terrorismus 1, Ideologien und Strategien, Opladen 1981, f. 17. 12 Handbuch politisch - sozialer Grundbegriffe in Frankreich 1680 - 1820, München 1985, f. 89 - 90. 13 Peter Waldmann, Terrorizmus, Provokation der Macht, München 1998, f. 13 - 18. 14 Kurt Rebmann, Probleme und Möglichkeiten der Bekämpfung des internationalen Terrorismus, Neue juristische Wochenschrift, Heft Nr. 30/1985, f. 1736.
  • 24. TERRORI DHE TERRORIZMI 23 :. 2. Kufijtë e dallimit të terrorit nga terrorizmi Nga aspekti shkencor, është më se i domosdoshëm shpjegimi dhe analizimi i kuptimit dhe i raporteve që ekzistojnë në mes të këtyre dy termave të ngjashëm gjuhësorë. Terrori dhe terrorizmi nuk kanë kuptim dhe nuk janë dukuri identike. Dallimi që ekziston në mes të këtyre dy nocioneve, respektivisht në mes të këtyre dy dukurive, ka të bëjë me faktin se terrori është dhunë shtetërore, e cila zbatohet me qëllim të ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtetëror, ndërsa terrorizmi është zbatimi i dhunës politike nga aktorët e ndryshëm jashtështetërorë me qëllim të ndërrimit ose marrjes së pushtetit15. Këto dy dukuri, nga aspekti i dhunës së zbat- uar dhe agresionit politik, qëndrojnë në raporte dialektike. Terrori dhe terrorizmi, i fillojnë operacionet e tyre luftarake, jo me qëllim të luftimit të armikut të caktuar, por kundër qytetarëve të pafajshëm dhe të pambrojtur. Këtu, konfrontimi që ekziston në mes terrorit dhe terrorizmit nuk ka për qëllim mar- rjen ose sigurimin e pushtetit, por duke e zbatuar dhunën e pakufizuar kundër njëri- tjetrit, synohet arritja vizionare e qëllimit të lartë politik. Në këtë drejtim, terrori, ndonëse nuk është qëllim parësor, ai e praktikon zhdukjen sistematike të qytetarëve. Ndërkaq, terrorizmi shfrytëzohet si instrument për përgatitjen e një situate revolucionare me qëllim të përmbysjes së pushtetit shtetëror. Në rast suksesi, nga regjimi i ri zakonisht zbatohet terrori me qëllim të konstituimit të pushtetit të sapokrijuar shtetëror. Pra terrori është mjet për mbajtjen e një pushteti totalitar, respektivisht „është zbatim i dhunës politike nga institucionet e ndryshme shtetërore me qëllim të ruajtjes ose të rivendosjes së pushtetit shtetëror, ndërsa terrorizmi është veprim i organizuar i dhunës politike nga aktorë të ndryshëm jashtështetërorë, me qëllim të ndërrimit të raporteve të caktuara shoqërore në drejtim të sigurimit të dinjitetit të dëshiruar politik ose njerëzor“16. Kështu mund të konkludohet se terrori dhe terrorizmi, në format e shfaqjes dhe në ndikimet e tyre psiko-politike, shpeshherë nuk dallojnë nga njëri-tjetri. Kjo shihet sidomos atëherë, kur terrori përpiqet që të manifestohet si terrorizëm. Një paqartësi e tillë mund të mënjanohet vetëm atëherë, kur, argumentohet qëllimi i veprimit të dhunshëm politik. Në këtë drejtim, duhet pasur parasysh faktin se ter- rorizmi gjithmonë vepron në drejtim të destabilizimit të pushtetit të caktuar shtetëror, ndërsa terrori, vepron në drejtim të kundërt17. Nga kjo, mund të thuhet se 15 Frank Besneler, Vorgesehene Lektionen zur Geschichte des Terrorismus, në: Rudolf Wasserman, Terrorismus contra Rechtsstaat, Darmstadt 1976, f. 15. 16 Friedrich Hacker, Terror, Mythos - Realität - Analyse, Zürich 1973, f. 21. 17 Ulrike Pesch, Aspekte des Internationalen Terrorismus, Doktorarbeit, Bonn 1977, f. 35.
  • 25. .: 24 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR terrori dallon nga kuptimi i terrorizmit dhe se dallimi themelor në mes këtyre dy dukurive, qëndron në faktin se terrori ushtrohet nga lart, pra nga aparati shtetëror, ndërsa terrorizmi zbatohet nga poshtë, respektivisht nga individët ose grupet e ndryshme politike jashtështetërore, të cilët e orientojnë dhunën e tyre politike kundër sistemit politik ose, kundër pushtetit shtetëror të një shteti të caktuar. 2.1. Kuptimi i terrorit Fjala “terror”, është internacionalizim i drejtpërdrejtë i fjalës latine me të njëjtin emër, me të cilën nuk nënkuptohet vetëm gjendja shpirtërore e frikës ose panikut shoqëror, por, para së gjithash, e ka kuptimin e veprimeve të ndërmarra me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të tilla. Pra, terrori si formë e frikës individ- uale ose panikut shoqëror, nuk do të thotë vetëm frikë e individit ose e disa indi- vidëve të caktuar, por ndjenjë e frikës dhe e panikut kolektiv, të shkaktuara nga kërcënimi i një rreziku konkret. Këtu duhet pasur parasysh faktin se edhe krizat ekonomike ose katastrofat e ndryshme natyrore, mund të shkaktojnë frikë ose panik shoqërore, mirëpo ato nuk ushtrojnë terror, ngaqë terrori është veprim njerëzor i orientuar në drejtim të shkaktimit të ndjenjave (të tilla) të frikës shoqërore18. Me këtë kuptim, terrori paraqitet si proces i caktuar shoqëroro-politik, në të cilin përfshihen tri palë pjesëmarrëse: organet e ndjekjes, të ndjekurit politikë dhe, pjesa tjetër e popullsisë, e cila nuk i takon asnjërës nga këto dy kategori. Në realitet, terrori nuk është vetëm raport në mes të të ndjekurit dhe ndjekësit, por pasojat e ushtrimit të tij, reflektohen fuqishëm në opinionin e gjerë shoqëror. Një dukuri e tillë njëherësh është edhe strategji politike e regjimeve totalitare. Me zbatimin e terrorit, regjimet totalitare nuk dëshirojnë vetëm përhap- jen e frikës dhe panikut në masat e gjera popullore. Pra, e keqja e këtyre regjimeve nuk qëndron vetëm në sadizmin e tyre. Regjimet diktatoriale shumë më tepër e zbatojnë terrorin si instrument për realizimin brutal të interesave të tyre politike. Në këtë drejtim duhet kuptuar edhe motivin për zbatimin e terrorit. Një motiv i tillë ka të bëjë edhe me dobësinë politike të regjimit. Regjimet diktatori- ale e kanë të qartë faktin se, kundërshtari i tyre politik nuk mund të mënjanohet vetëm me mjete demokratike. Gjithashtu, ato janë të bindura se në rast të konfron- timit eventual publik me kundërshtarin e tyre politik, mund të shkaktohen edhe revolta masive me pasoja të padëshirueshme. Nga këto arsye, regjimet diktatori- ale, i autorizojnë mekanizmat e tyre të dhunës për ushtrimin e lirë të terrorit mbi 18 Daniel Suter, Rechtsauslösung durch Angst und Schrecken, Berlin 1983, f. 22.
  • 26. TERRORI DHE TERRORIZMI 25 :. popull, me bindjen se vetëm me dhunë, mund të arrihen qëllimet ose efektet e dëshiruara politike19. Terrori, si instrument i dhunës politike, zakonisht praktikohet gjatë dy fazave të zhvillimeve politike: - Në fazën e konstituimit të regjimeve totalitare. - Gjatë kësaj faze, terrori shtetëror zbatohet si mjet për dalje nga krizat e ndryshme politike. Në këtë fazë të zhvillimeve shoqërore, respektivisht gjatë ose pas krizave serioze politike, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si mjet të reagimit (ashtu si propagandohet), ndaj terrorizmit të palës tjetër20. - Pas fazës së konsolidimit të regjimeve diktatoriale. - Gjatë kësaj faze, ter- rori shtetëror zbatohet si mjet i rivendosjes së stabilitetit të brendshëm politik. Për dallim nga situata e parë, e cila është kaotike (kryengritjet, rev- olucionet, grushtshtetet), dhe si e tillë as nga aspekti juridik e as nga ai politik, nuk është e mundur të kontrollohet ose të dirigjohet, në situatën e dytë, shtetet e ndryshme totalitare e zbatojnë terrorin shtetëror, si preven- tivë të përgjithshme duke i eliminuar kundërshtarët e ndryshëm politikë në emër të ligjit. Pra, në këtë fazë të pasigurisë politike, dhunën shtetërore e karakterizon brutaliteti dhe masiviteti i viktimave. Këtu procesi i mënja- nimit të kundërshtarëve politikë, merr përmasa shumë më dramatike sesa gjatë luftërave qytetare21. Kjo mund të kuptohet vetëm nëse i hedhim një vështrim praktikave të diktaturave të kaluara fashiste ose komuniste në Serbi, Irak, Iran, Afganistan, Turqi, Algjeri, Shqipëri, etj. Shumë regjime totalitare, në forma të ndryshme dhe mënyra të kundërligjshme, i kanë torturuar dhe mënjanuar kundërshtarët e tyre politikë. Në këtë mënyrë, regjimet e ndryshme totalitare e kishin zbatuar terrorin shtetëror si mjet të frenimit të proceseve të filluara natyrore demokratike, gjegjësisht si mjet të detyrim- it të popullsisë për besnikëri të caktuar politike. Në këtë mënyrë, terrori, duke e man- ifestuar dhunën shtetërore të regjimeve totalitare, i argumenton ato edhe si regjime destabilizuese. 2. 2. Kuptimi i terrorizmit Në kuptimin aktual, fjala “terrorizëm”, për herë të parë është përdorur në 19 Terrori shtetëror duhet dalluar nga shteti policor dhe represioni shtetëror. Shteti policor (shteti + policia) nënkupton një formë të qeverisjes në të cilën udhëheqja shtetërore përmes organeve të veta ekzekutive e kontrollon dhe e mbikqyrë jetën private dhe publike të qytetarëve. Ndërsa represioni shtetëror ushtrohet atëherë kur shërbimet e ndryshme sekrete e mbikëqyrin jetën private dhe publike të qytetarëve, i ndjekin, i dënojnë dhe i torturojnë kundërshtarët e tyre politikë, etj. 20 Franz Wöderman, Terrorismus, München 1977, f. 27. 21 Daniel Suter, Rechtsauslösung durch Angst und Schrecken, Berlin 1983, f. 46.
  • 27. .: 26 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Rusi gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX. Që nga ajo kohë e deri në ditët e sotme, format e ndryshme të dhunës politike të drejtuara kundër shtetit, kishin fil- luar të emërtohen si „veprime terroriste“. Këtë kuptim „terrorizmi“ e ka ruajtur deri në ditët e sotme. Në realitet, në kuptimin politiko-historik, me nocionin ter- rorizëm, fillimisht janë kuptuar të gjitha format e dhunës politike të drejtuara kundër shtetit22. Gjithashtu, edhe në kuptimin juridik dhe politik, me fjalën terror- izëm, kuptohet zbatimi i formave të ndryshme të dhunës ilegale, me qëllim të shkaktimit të ndjenjave të frikës dhe panikut shoqëror, si mjet të detyrimit për real- izimin e qëllimit të caktuar poilitik23. Dallimi thelbësor në mes të veprave penale terroriste dhe atyre klasike kriminale (vrasjet, rrëmbimet e personave, plaçkitjet, etj.) ka të bëjë me qëllimin e tyre. Dhuna terroriste është e drejtuar zakonisht kundër aparatit (të caktuar) shtetëror ose përfaqësuesve të tij me qëllim të ndikim- it në realizimin e interesave të caktuara politike. Kjo do të thotë se, dhuna terror- iste parimisht nuk është e drejtuar kundër qytetarëve të rëndomtë ose grupeve të ndryshme shoqërore, por kundër shtetit dhe përfaqësuesve të tij24. Zbatimi i dhunës terroriste, zakonisht paraqitet në varësi dialektike me fushatën politike, me kryengritjen e armatosur ose, me ndonjë përpjekje për grushtshtet. Mirëpo, nuk janë të rralla as rastet kur terrorizmi paraqitet edhe në for- mën e vet të pastër25. Në këto raste, aksionet terroriste dallohen nga kryengritjet e armatosura dhe aksionet e tjera eruptive për marrjen e pushtetit (grushtshteteve), në bazë të qëllimit të veprimit strategjik. Terrorizmi është veprim afatgjatë strategjik që ka një qëllim krejtësisht tjetër nga luftërat ndërshtetërore, kryengritjet e armatosura, grushtshtetet ose luftërat qytetare26. Qëllimi i terrorizmit nuk është okupimi, përkatësisht çlirimi i territorit ose shkatërrimi i bazës materiale të armikut27. Terrorizmi nuk synon as 22 Franklin Ford, Reflexionen über den politischen Mord in Europa im 19. und 20. Jahrhundert, në: Mommsen/Hirschfeld, Stuttgard 1982, f. 226. 23 Iring Fetscher u. a., Analysen zum Terrorismus 1, Opladen 1981, f. 21. 24 Autorë të veprave penale terroriste mund të jenë: - autorët individualë.- Këta veprojnë në mënyrë të veçantë dhe të pavarur nga të tjerët; nuk ekziston ndonjë raport konkret ose formë e bashkëpunimit në mes autorëve të veprës terroriste; - autorët e përbashkët.- (bashkëkryesit e veprës).- Edhe pse vepra terroriste është kryer në bashkëveprim, nuk ekziston identiteti i përbashkët grupor ose qëllimi për veprim të përbashkët dhe sistematik në mes aktorëve; - grupet terroriste.- Në mes anëtarëve te grupit, krijohen raporte të caktuara organizative me qëllim të veprimit të përbashkët terrorist. Anëtarët e këtyre grupeve, në raport me të tjerët, veprojnë me ndjenjën „ne“ respektivisht me identitetin e tyre grupor; - organizatat terroriste.- Këtu kemi të bëjmë me bashkimin e dy e më shumë grupeve të strukturuara në mënyrë organizative dhe hiearkike me qëllim të veprimit të përbashkët terrorist. 25 Krahaso: Walter Laquer, Terrorismus, 1987, f. 95; Franz Wörderman, Terrorismus, 1977, f. 28 - 30; Iring Fetscher, Analysen zum Terrorismus 1/1981, f. 21 - 23. 26 Carl Friedrich, Pathologie der Politik, në librin: Manfred Funke, Terrorismus, Athenäum 1977, f. 14. 27 Wolfgang de Boor, Terrorismus, Der „Wahn“ der Gesunden, në librin: Ursachen des Terrorismus in der Bundesrepublik Deutschland, Berlin 1978, f. 123.
  • 28. TERRORI DHE TERRORIZMI 27 :. dobësimin e pushtetit, ashtu si thuhet nganjëherë. Me sulmet e ndryshme terroriste, shumë më tepër dëshirohet reagimi pozitiv i opinionit të caktuar publik ndaj aksioneve të tilla28. Se cili është qëllimi i aksioneve terroriste, tregon edhe shem- bulli i organizatës terroriste ruse „Narodnaja Volja“: „qëllimi i aksioneve tona është komprometimi i aparatit shtetëror, argumentimi i mundësisë për organizimin e një kryengritjeje të armatosur, ngritja e frymës revolucionare, forcimi i besimit të popullit, si dhe krijimi i një kuadri luftarak“29. Ndërkaq, kuptimin dhe përmbajtjen e „terrorizmit“ në mënyrë bindëse e shp- jegon eksperti i shquar anglez, prof. dr. Paul Willikson. Sipas tij, terrorizmi është: - armë e të pafuqishmit; - armë plotësuese (dhe jo e vetme) e një lëvizjeje revolucionare; - armë e përdorur në mënyrë konspirative nga grupe relativisht të vogla; - armë, e cila mund të ketë efekt të paparashikuar; dhuna terroriste mund të dalë jashtë kontrollit dhe të shndërrohet në forma të tjera të konflik- teve politike30. Nga ana tjetër, eksperti i njohur gjerman, Kreis, i përshkruan këto veçori karakteristike të terrorizmit: - terrorizmi nuk është vetëm përpjekje për realizimin e ndryshimeve, respektivisht qëllimeve të caktuara politike, por është kërcënim ose zba- tim i drejtpërdrejtë i dhunës fizike; - është veprim i organizuar i personave. Kjo do të thotë se aktet e ndryshme terroriste zakonisht nuk kryhen nga autorë individualë por nga grupe të ndryshme të personave; - terrorizmi gjithmonë ka qëllim të caktuar politik, pavarësisht nga vlerësimi i tij si i drejtë dhe legjitim ose jo31. Nga kjo, mund të konkludohet se terrorizmi si dhunë e motivuar politike, kryesisht është i drejtuar kundër organeve dhe institucioneve të ndryshme shtetërore ose atyre ndërkombëtare. Vrasjet e përfaqësuesve shtetërorë ishin dhe mbeten qëllim parësor i shumë lëvizjeve terroriste. Mirëpo, ekzistojnë edhe raste kur „në kontekst të theksuar revolucionar”, vriten edhe qytetarët e thjeshtë ose rivalët politikë. Vrasje të tilla shpeshherë e ngatërrojnë edhe kuptimin e terrorit me terrorizmin32. 28 Iring Fetscher u. a., Analysen zum Terrorismus 1, Opladen 1982, f. 21. 29 Narodnaja Volja, 1880. Cituar sipas: Roland Gaucher, Saboteure und Attentäter, Köln 1967, f. 24; Krahaso: M. Funke, Terrorismus, Athenäum 1977, f. 15. 30 Paul Willikson, Political Terrorism. London 1974, f. 126. 31 Karl Markus Kreis, Der Internationale Terrorismus, Sicherheitspolitik vor neuen Ausgaben, Schriften des Forschungsinstitutes der Deutschen Gesellschaft für auswärtige Politik, Bonn 1979, f. 390. 32 Giessmann, Hans J. , Terrorismus - Globales Problem und Herausforderung, në: Globalisierung und nationale Souverenität, Festschrift für Wilfried Röhricht, Dieter Lutz (Botues), Baden - Baden: Nomos 2000, f. 22 - 29.
  • 29. .: 28 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Konkretisht, me fjalën „terrorizëm“ kuptohet kërcënimi ose përdorimi i dhunës fizike kundër personave ose kundër pasurisë së tyre, të kryera nga indi- vidët ose grupe të ndryshme terroriste me qëllim të arritjes së efekteve të dëshiru- ara politike. Në të shumtën e rasteve, aktet e ndryshme terroriste kryhen me kërkesë të aparateve të ndryshme shtetërore ose kundër tyre. Kjo do të thotë se aktorë terroristë nuk janë vetëm individët ose grupet e ndryshme aventuriere, mer- cenare ose revolucionare, por edhe shtetet e caktuara, të cilat në forma të ndryshme zbatojnë terrorizmin jo vetëm kundër popullit të tyre por edhe kundër shteteve dhe popujve të tjerë33. Motivi i një shteti për zbatimin e terrorit shtetëror, është fakti se ai e ndien veten të dobët për konfrontim politik me kundërshtarin. Nga kjo arsye, terrorizmi praktikohet si strategji e përshtatshme e influencës së tërthortë34. Karakteristikë krye- sore e kësaj forme të terrorizmit është organizimi dhe ekzekutimi i aksioneve terror- iste me një precizion të lartë ushtarak, gjë që dëshmon edhe për nivelin profesional të autorëve të tyre. Në të gjitha rastet, kur aktorët terroristë kontrollohen, ndihmohen ose në mënyra të ndryshme influencohen nga një shtet i caktuar, kemi të bëjmë me dukur- inë e terrorizmit shtetëror, përkatësisht, me përkrahjen shtetërore të terrorizmit35. 3. Faktorët e shfaqjes së terrorizmit Që nga fillimi i përdorimit praktik të termit „terrorizëm“, kishin filluar edhe përpjekjet për studimin e faktorëve që kishin ndikuar në shfaqjen e tij. Mirëpo, për shumë kohë me radhë, këto studime ishin zhvilluar nga pozita të njëanshme shken- core, duke u bazuar kryesisht në vështrime të ndryshme individuale ose në ato shoqërore, pa vërejtur faktin se terrorizmi shfaqet vetëm si kompleks i ndikimeve dialektike të këtyre dy rrethanave. Në këtë pikëpamje, edhe Cesar Lombrozo kishte menduar se ekziston një raport kushtëzues në mes bombahedhësve dhe sëmundjeve të ndryshme (të shkaktu- ara nga mungesat e vitaminave), që ishin të përhapura kryesisht te popujt e viseve të ndryshme të Evropës Jugore36. Në mënyrë të ngjashme kishin menduar edhe disa shkencëtarë të tjerë, të cilët e kishin përshkruar terrorizmin si një të keqe absolute, si 33 Hans Joachim Schneider, Kriminologie, Berlin 1987, f. 873. 34 Tilmann Chladek, Die westlichen Demokraten im Kampf gegen den i. T. , Europa Archiv 1987, f. 577. 35 Krahaso: Buchs, Thierry; Girardin, Luc und Hervé Sanglard, 2001 „Visuelle Konfliktanalyse - Ein Visualisierungswerkzeug für multidimensionale Konfliktanalyse“ ASMZ, Vol. 11, f. 17 - 21 36 Sipas C. Meves, kryesisht dy elemente ndikojnë në krijimin e terroristit. Elementi i parë ka të bëjë me zhvillimet e deformuara neuro-psikologjike që nga fëmijëria, ndërsa i dyti me ndikimet e fuqishme të ambientit jetësor në kohën e pubertetit dhe adoleshencës. Krahaso: Christa Meves, Psychologische Voraussetzungen des Terrorismus, në: Wolfgang de Boor u. a. Ursachen des Terrorismus in der Bundesrepublik Deutschland, Berlin 1978, f. 73.
  • 30. TERRORI DHE TERRORIZMI 29 :. një formë të çmendurisë, që i ka rrënjët e veta kryesisht në sëmundjet e ndryshme psikike. Sipas këtyre teorive, terroristët janë personalitete jonormalë, respektivisht persona psikopatë dhe si argument të jetës së tyre jonormale, ishin përshkruar gjurmët që mbesin pas çdo aksioni terrorist, si: fanatizmi, urrejtja e shfrenuar, ndjenja e lartë e hakmarrjes, mungesa e mëshirës ose karakteri i ulët njerëzor37. Pos këtyre qëndrimeve, ekzistojnë edhe përpjekje shkencore për shpjegimin e varfërisë, presionit të caktuar atmosferik, ndërrimin e fazave të hënës ose periud- have të ndryshme të thatësisë - si faktorë kriminogjenë që ndikojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë në shfaqjen e terrorizmit. Në këtë drejtim ka edhe të tillë, si shkencë- tari i njohur anglez, Willikson, i cili, si shkaktare të drejtpërdrejtë të shfaqjes së ter- rorizmit e konsideron familjen e shkatërruar, ngaqë sipas tij „terroristët janë krye- sisht tipa të dështuar në jetë“38. Pranimi i tezave të lartshënuara, të cilat e shpjegojnë shfaqjen e terrorizmit si rezultat të çrregullimeve të ndryshme psiko-fizike ose të ndikimeve të ndryshme kozmike, përkatësisht atmosferike, është i paarsyeshëm. Në të vërtetë, nuk mund të kontestohet fakti se një numër i caktuar i terroristëve kanë vuajtur nga epilepsia, tuberkulozi ose nga sëmundje të tjera. Në këto raste, terrorizmi mund të jetë manifes- tuar edhe si variant special i deformimeve, përkatësisht i zhvillimit të mangët neuro- psikik. Mirëpo, kjo nuk mund të përgjithësohet ngaqë analiza të shumta shkencore kanë dhënë rezultate krejtësisht të kundërta. Në realitet, janë të paqarta argumentet shkencore, të cilat i vënë në dyshim aftësitë dhe nivelin e lartë intelektual të terror- istëve. Kështu, psikologu që kishte studiuar terroristin japonez, Koso Okamoto (i cili në maj të vitit 1972 kishte shkaktuar një masakër në aeroportin izraelit, Lod), e për- shkruante atë si personalitet absolutisht normal dhe racional psiko-fizik. Rezultate të ngjashme japin edhe shumë analiza të tjera, të bëra në Gjermani te pjesëtarët e ndryshëm të organizatës terroriste ”Fraksioni i Armatës së Kuqe”39. Gjithashtu edhe paraqitja e terrorizmit në kontinuitet të zhvillimit të ndjenjës së individualizmit të tepruar, përhapjes së literaturës dekadente ose rrethanave të ten- sionuara shoqërore, është i pakompletuar. Në këtë kontekst, Emma Goldman shpje- gon se anarkistët terroristë nuk e kanë zbatuar dhunën politike vetëm nga indoktrin- imi i tyre me literaturë ose propagandë anarkiste40, por nga presioni i lartë i 37 Wolfgang de Boor, Terrorismus: Der „Wahn“ der Gesunden, në librin: Ursachen des Terrorismus in der Bundesrepublik Deutschland, Berlin 1978, f. 123. 38 Willikson Paul, Terrorism and the Liberal State, Houndmils/Basingstoke: Macmillan Education, Second Edition, 1987, f. 34. 39 Friedrich Hacker, Terror, Mythos - Realität - Analyse, München 1973, f. 131. 40 Anarkizëm (sipas Imanuel Kannt) do të thot “rend pa pushtet”, ndërtimi dhe funksionimi i pushtetit shtetëror pa mekanizëm të dhunës. Fjala Anarki është edhe sinonim i kaosit politik që mbretëron në një shtet, p.sh., „në Bagdad mbretëron anarkia“. Kjo nuk do të thotë se atje funsionon një pushtet pa mekanizëm të dhunës por për zbatimin e kundërligjëshëm të dhunës dhe mosfunksionimin e pushtetit shtetror. Ndërkaq fjala indoktrinim do të thotë manipulim me vetëdijen e qytetarëve përmes zgjedhjes dhe servimit të informacioneve të caktuara me qëllim të arritjes së efekteve të caktuara ideologjike.
  • 31. .: 30 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR rrethanave shoqërore, i cili ndikonte aq fuqishëm sa që për natyrën e ndjeshme të ter- roristëve, jeta shoqërore bëhej e padurueshme41. Në kuadër të këtij qëndrimi, flet edhe fakti se disa dukuri ose ngjarje politike, si dhuna brutale, gjegjësisht reprezal- jet e përjetuara madje edhe luftërat e zhvilluara në një vend krejtësisht tjetër (Vietnam, Lindje të Afërt, Çeçeni, Afganistan, Bosnje, Irak etj.) në disa raste kishin ndikuar në identifikimin e elementeve të ndryshme sensibël me viktimën dhe i kishin nxitur ata në aksione të ndryshme hakmarrëse. Në realitet, identifikimet e tilla dhe ndjenjat e solidaritetit me viktimën, kishin ndikuar edhe në formimin e disa organi- zatave të fuqishme terroriste në pjesë të ndryshme të botës42. Sipas shembujve të ndryshëm historikë, përpjekjet e popujve të ndryshëm për liri politike ose fetare, gjegjësisht për barazi ose pavarësi nacionale, në të shumtën e rasteve kanë rezultuar me kryengritje të armatosur ose terrorizëm. Mirëpo, kjo dukuri nuk është një rregull. Ekzistojnë edhe raste, kur përpjekjet e popujve të ndryshëm për një kohë të gjatë ose edhe përgjithmonë kanë mbetur vetëm në kornizat e lejuara politike të diktatorit. Kjo do të thotë se, ekzistojnë rrethana dhe faktorë të caktuar shoqërorë, të cilët ndikojnë në mënyrë të drejtpër- drejtë në manifestimin e formave të caktuara të dhunës së organizuar politike. Se cilët janë ata faktorë, tregon më së miri shkencëtari i mirënjohur anglez, prof. dr. Walter Laqueur, i cili thotë: „terrorizmi gjithmonë i ka rrënjët atje ku ekzistojnë regjimet totalitare, ku shtypen pakicat nacionale ose ku sovraniteti i popujve dhe liria e tyre është vënë në dyshim. Mirëpo, pikërisht atje, paraqitja e dhunës terror- iste është e kushtëzuar me ngritjen paralele të nacionalizmit dhe demokracisë”43. Si shembull konkret në këtë drejtim, prof. Laqueuri merr një studim ndërkombëtar për efektet e zbatimit të dhunës politike në 84 shtete të botës. Në këtë studim është konstatuar se „represioni i kufizuar gjithmonë kishte sjellë desta- bilitet, ndërsa represioni i egër kishte sjellë efekte të kundërta“44. Ky konstatim nuk është befasues ngaqë në situata të okupimit efektiv dhe të diktaturës së egër në të cilën policia ka në dispozicion autorizime të pakufizuara, mundësitë për organiz- imin e terrorizmit ose të një kryengritjeje të armatosur, janë minimale. Më konkretisht, atje ku policia ka mundësi ta mbajë nën kontroll të plotë lëvizjen, komunikimin, qarkullimin dhe aktivitetet politike të qytetarëve, lëvizjet politike kundër pushtetit janë të pasuksesshme. Shembuj konkretë në këtë drejtim ofrojnë 41 Që nga Lombroso kishin filluar studimet e gjendjeve të ndryshme neuropsikologjike, si tërbimi, urrejtja dhe agresiviteti, si faktorë të mundshëm kriminogjenë që ndikojnë në shfaqjen e terrorizmit. Në këtë drejtim ishin vërejtur edhe studimet e rrethanave të ndryshme trashëguese. Sidomos matjet e kafkave të terroristëve kishin qenë të moderuara. Më gjerësisht: Walter Laqueur, Interpretationen des Terrorismus, Fakten, Fiktionen und politische Wissenschaft; M. Funke, Terrorismus 1977, f. 38. 42 John Bunzl. Gewalt ohne Grenzen, ÖIIP, Wilhelm Braumüller 1992, f. 6. 43 Walter Lauqeur, Terrorismus, Die globale Herausforderung, Ullstein 1987, f. 11 - 23. 44 Walter Lauqeur, Terrorismus, Die globale Herausforderung, Ullstein 1987, f. 196.
  • 32. TERRORI DHE TERRORIZMI 31 :. edhe diktaturat e kaluara fashiste ose komuniste, të cilat deklaronin me krenari se në territoret e tyre „nuk ka terrorizëm ose kriminalitet të organizuar“ (në Shqipëri, në Bashkimin Sovjetik, në Kinë, etj.) . Ngjashëm kishte deklaruar në Deyton edhe krimineli i luftës, Millosheviç për Kosovën. Mirëpo, si në Kosovë, ashtu edhe në shumë vende të tjera të botës, në rrethanat e shfaqjes së mundësive të para, ishin shfaqur edhe mekanizmat për „mbrojte ose çlirim nacional“. 3.1. Shkaqet e sulmeve bashkëkohore terroriste Sipas disa autorëve, njëri prej shkaqeve kryesore të sulmeve bashkëkohore ter- roriste, është edhe pozita dhe roli udhëheqës i ShBA-së në botë45. Sipas tyre, gjatë deka- dave të fundit, një numër shumë i madh i sulmeve terroriste, është i drejtuar kundër interesave të ShBA-së. Këto sulme zakonisht “argumentohen” në lidhshmëri të ndryshme me “hegjemonizmin amerikan” dhe arsyetohen me faktin se ShBA-të kanë rol dominues në konfliktin Arabo-Izraelit”; në vitin 1953, së bashku me Britaninë e Madhe e kishin udhëhequr „Operacionin Ajax“ në Iran, që kishte rezultuar me rrëzimin e kryeministrit Mohammad Mossadegh dhe ardhjen në pushtet të Shahut Mohammad Reza Pahlavi; në vitin 1992, kishin pushtuar Irakun, në vitin 2001, kishin pushtuar Afganistanin dhe në vitin 2003, përsëri kishin pushtuar Irakun, etj.46 Kështu, sipas disa mendimtarëve nga shtetet e Lindjes dhe bota arabe, këto inter- venime të shpeshta ushtarake të ShBA-së dhe përkrahja e gjithanshme e Izraelit dhe pushteteve të tjera “totalitare”, vlerësohen si shkaktarë kryesorë të sulmeve bashkëko- hore terroriste kundër interesave të ShBA-së dhe aleatëve të saj perëndimorë47. Përveç këtyre shkaqeve, disa terroristë bashkëkohorë sulmojnë interesat e ndryshme perëndimore edhe nga frustrimet e krijuara si për rolin gjithnjë e më të fuqishëm dhe udhëheqës të ShBA-së në botë, ashtu edhe për bindjet e krijuara se, popujt e tyre janë të privuar nga përfitimet që sjell rendi i ri botëror dhe globaliz- mi48. 45 Në fund të viteve ‚90 të shekullit të kaluar, ShBA-të për qëllime ushtarake, kishin investuar rreth 300 miliardë dollarë që do të thotë më shumë se 20 shtetet më të zhvilluara të botës, që kishin investuar si vijon: Britania e Madhe 37 miliardë, Franca 40 miliardë, Gjermania 33 miliardë, India 10 miliardë, Japonia 45 miliardë, Kina 12 miliardë $, etj. Më gjërësisht: Melanie Reddig, Analysen des transnationalen Terrorismus: soziologische Perspektiven, VS Verlag für Sozialwiesenschaften, Düseldorf 2007, f. 165. 46 Melanie Reddig, Analysen des transnationalen Terrorismus: soziologische Perspektiven, VS Verlag für Sozialwiesenschaften, Düseldorf 2007, f, 58 47 Që nga themelimi, shteti Izraelit ka pranuar ndihma të ndryshme amerikane, në vlerë 81.3 miliardë dollarë. Më gjërësisht: Melanie Reddig, Analysen des transnationalen Terrorismus: soziologische Perspektiven, VS Verlag für Sozialwiesenschaften, Düseldorf 2007, f. 105 48 H.P. Kitschelt, Staatsversagen, Globalisierung und Regimekonflikt. Urspruenge des heutigen Internationalen Terrorismus im Nahe Osten, in Die Globale Frage. Empirische Befunde und ethische Herausforderungen, edited by Peter Koller (2006), Passagen Verlag, Wien 2006, f. 159
  • 33. .: 32 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR Është interesant të theksohet fakti se, për dallim nga sulmet e mëparshme terroriste, këto të dekadave të fundit, zakonisht janë kryer nga terroristët e shtre- save të mesme shoqërore, të cilët kanë vepruar si nga ndikimet e shkaqeve të ndryshme subjektive ashtu edhe të faktorëve të ndryshëm objektivë, si p.sh., rrethanat ekonomike, zhvillimet shoqërore, konfliktet e ndryshme politike, kon- fliktet kulturore, bindjet fetare, etj. Sipas mendimeve të paraqitura më lartë, mund të konstatohet fakti se zba- timi i dhunës terroriste shfaqet kryesisht në rrethana të caktuara të jetës shoqërore të karakterizuara me polarizim tejet të theksuar politik, respektivisht terrorizmi është pasojë e një gjendjeje të krijuar shoqërore, në të cilën aktorët nuk shohin mundësi të tjera për realizimin e qëllimeve të tyre politike. Kjo do të thotë se ter- rorizmi paraqitet, ekziston dhe mund të ekzistojë vetëm atje, ku janë rrethanat e favorshme për t’u shfaqur dhe ekzistuar. 4. Përpjekjet për përkufizimin e terrorizmit Me gjithë faktin e njohur se terrorizmi është një fenomen, i cili shumë më lehtë përshkruhet sesa përkufizohet, shumë mendimtarë dhe institucione profesion- ale janë përpjekur që të ofrojnë një përkufizim unik për kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit. Mirëpo, të gjitha këto përpjekje deri më tash kanë dështuar. Një studi- ues amerikan (Alex P. Schmid) shkruan se kishte lexuar 109 përkufizime për kup- timin dhe përmbajtjen e terrorizmit, të cilat nuk ishin identike49. Identike, në kupti- min dhe përmbajtjen e terrorizmit, nuk janë as përkufizimet „nacionale“, e as ato „ndërkombëtare“. Si shembull konkret në këtë drejtim ofrohen edhe përkufizimet e shumta të hartuara nga qeveritë e ndryshme amerikane ose ato të Organizatës së Kombeve të Bashkuara50. Është karakteristike të theksohet fakti se rezolutat e ofruara në Organizatën e Kombeve të Bashkuara gjithmonë ishin refuzuar ngaqë pozi- cionet politike të diplomatëve, respektivisht të shkencëtarëve të ndryshëm, kishin qenë krejtësisht të kundërta51. Kështu, për mendimtarët amerikanë dhe për ata nga Evropa, terrorizmi ishte „një veprim i koordinuar i dhunës politike 49 Alex P. Schmid, Political Terrorism: A Research Guide to Concepts, Theories, Data Bases and Literature, Amsterdam 1983, f. 70 - 111. 50 Në vitin 1934, pas vrasjes së ministrit të Punëve të Jashtme të Francës, Barthou dhe mbretit jugosllav, Aleksandër, Bashkësia Ndërkombëtare për herë të parë ishte ballafaquar me dukurinë e terrorizmit. Kjo ngjarje kishte ndikuar në har- timin e „Konventës së Gjenevës për Mbrojtjen dhe Luftimin e Terrorizmit“, e cila ishte nënshkruar nga 24 shtete, mirëpo ishte ratifikuar vetëm nga India. 51 Dr. Wolf Middendorf, Die Persönlichkeiten des Terroristen in historischer und kriminologischer Sicht, në: Terrorismus und Freiheit, Heidelberg 1978, f. 9.
  • 34. TERRORI DHE TERRORIZMI 33 :. kundër shtetit“52. Ndërkaq, shkencëtarët nga shtetet e ndryshme afrikane, terror- izmin e kishin interpretuar si „dhunë sistematike të shtetit kundër popullsisë“53. Në këtë drejtim, edhe pozicioni i mendimtarëve komunistë kishte qenë shumë i largët. Komunistët e kishin trajtuar terrorizmin si „formë të luftës së armatosur“ - nëse kurorëzohet me sukses, ndërsa në rast dështimi - si „përpjekje për grusht- shtet“54. Kështu, deri tash, nuk është ofruar, respektivisht nuk është aprovuar në mënyrë unike ndonjë përkufizim i terrorizmit, ngaqë versionet e ofruara kishin qenë në kundërshtim me ideologjitë e ndryshme politike ose nuk i kishin ngërthyer të gjitha elementet e dëshiruara. Me gjithë vështirësitë e paraqitura, nga institucionet e ndryshme ndërkom- bëtare deri tash janë ofruar disa përkufizime për kuptimin e terrorizmit. Këtu vlen të përmendet përkufizimi i përpiluar në vitin 1979 nga Konferenca Ndërkombëtare për Terrorizmin, e mbajtur në Jerusalem. Në këtë konferencë, ku merrnin pjesë shkencëtarë dhe politikanë të shumtë perëndimorë, ofrohet një përkufizim rela- tivisht i përgjithshëm për kuptimin dhe përmbajtjen e terrorizmit. Sipas këtij përkufizimi, terrorizmi definohet „si atakim, kërcënim ose vrasje e qëllimtë e per- sonave të pafajshëm me qëllim të shkaktimit të frikës publike, që do të ndikonte në realizimin e qëllimeve të caktuara politike“55. Ndërkaq, në aspektin shkencor terrorizmi mund të përkufizohet si „kërcën- im ose zbatim i dhunës së motivuar politike kundër personave ose kundër të mirave të tyre materiale, nga individët ose grupet e ndryshme të personave, me synim të realizimit të qëllimit të caktuar politik“. Një përkufizim i tillë, i përmbledh të gjitha elementet relevante, të cilat kanë të bëjnë me viktimën, përkatësisht objektin, for- mën e veprimit, autorin, motivin e mundshëm dhe qëllimin e tij. Këtu shpjegohet qartë se autorë të veprave penale terroriste mund të jenë jo vetëm individët dhe grupet e ndryshme qytetare, por edhe partitë politike dhe shtetet56. Në këto qëndrime shkencore, janë bazuar shumica e përkufizimeve bashkëkohore. Në mënyrë të ngjashme është formuluar edhe përkufizimi anglez dhe ai gjerman për terrorizmin. Sipas këtyre përkufizimeve, terrorizmi është „zba- 52 „Terrorizmi..., është çdo veprim i personit ose grupit të personave me qëllim të dëmtimit, respektivisht minimit të autoritetit të një shteti ose qeverisë së tij (pushteti)“, US Draft Convention for the International Terrorism; definicioni amerikan; ter- rorizmi është aplikim i formave të ndryshme të dhunës fizike me qëllim të shkaktimit të frikës masive që do të ndikonte edhe në vijimin e kursit të caktuar politik (cituar sipas Nettler, 1982, f. 226), në: Helmut Jansen, Sind „die Terroristen“ politisch motivierte Straftäter oder Terroristen? Kriminalistik, Nr. 1/84, f. 17. 53 Terrorizmi është shkelje e të drejtave dhe lirive të njeriut nga ana e qeverive të ndryshme ose e pushteteve militante, Grupi i Pavarur i Shteteve Afrikane, në: Helmut Jansen, Kriminalistikë, Nr. 1/84, f. 17. 54 Hans Josef Horchem, Terror in Europa, Beiträge zur Konfliktforschung, Nr. 1/1987, f. 31. 55 Hans Josef Hoechen, Terror in Europa, Beiträge zur Konfliktforschung, Nr. 1/1987, f. 32, Benjamin Netanyahu, Terrorism. How the west can win, New York 1986, f. 6. 56 Hans Joachim Schneider, Kriminologie, Berlin 1987, f. 873.
  • 35. .: 34 TERRORIZMI NDËRKOMBËTAR tim ose urdhërim për ushtrimin e presionit, gjegjësisht dhunës së caktuar fizike kundër shtetit, opinionit publik, personave ose pasurisë së tyre, me qëllim të ndikimit në realizimin e interesave të caktuara politike, fetare ose interesave të tjera ideologjike“. Në bazë të të gjitha këtyre përkufizimeve, terrorizmi duhet të kuptohet si metodë konkrete e shkaktimit të frikës shoqërore, e cila zbatohet nga individët, grupet e personave ose aktorët e ndryshëm shtetërorë, me qëllim të ndikimit në realizimin e interesit të caktuar politik. 5. Tipologjia e dhunës terroriste Pa dyshim që një tipologji e diferencuar e dhunës terroriste do ta kishte lehtë- suar kuptimin e fenomenit terrorist. Në bazë të qëllimeve të ndryshme të dhunës poli- tike, janë orientuar edhe përpjekjet për përcaktimin e një tipologjie terroriste. Nga ky aspekt, shkencëtari anglez, Paul Willikson, ka bërë dallimin në mes lëvizjeve terror- iste revolucionare, lëvizjeve terroriste pseudorevolucionare dhe atyre represive57. Lëvizjet terroriste revolucionare kanë për qëllim ndërrimin revolucionar të një pushteti shtetëror, ndërsa ato pseudorevolucionare nuk kanë për qëllim përmbysjen e një sistemi politik, por përmes dhunës së zbatuar terroriste përpiqen ta detyrojnë aparatin shtetëror që të vazhdojë një politikë të caktuar. Në dallim nga këto lëvizje, terrorizmi represiv e zbaton dhunën politike kundër personave ose grupeve të caktu- ara shoqërore me qëllim të nënshtrimit të tyre. Këtu, aktor i dhunës represive terror- iste është aparati shtetëror, organizatat politike ose grupet e ndryshme shoqërore. Tabela 1 Tipologjia e lëvizjeve terroriste: Burimi: Mozaffari 1988, F.187, John Bunzl, 1992, F. 9 57 Krahaso: Paul Willikson, Political Terrorism, London 1974, f. 19, 31 - 33; Werner Hahlweg, Moderner Guerillakrieg und Terrorismus, në librin: Manfred Funke, Terrorismus, Athenäum 1977, f. 124.
  • 36. TERRORI DHE TERRORIZMI 35 :. Gjatë përpjekjeve për klasifikimin tipologjik të dhunës terroriste, përkatë- sisht të terroristëve si vrasës, shkencëtari anglez, Paul Willikson, gjithashtu dallon: - terrorizmin kundër një pushteti autokratik; - terrorizmin pseudorevolucionar; - terrorizmin si mjet i luftës nacionalçlirimtare; - terrorizmin si mjet efektiv kundër një pushteti totalitar; - terrorizmin kundër sistemit liberal dhe demokratik; dhe - terrorizmin ndërkombëtar. Me gjithë këto tipologji të ofruara, B. Crozier në bazë të motivit dhe ide- ologjisë politike ka propozuar dallimin në mes: - grupeve terroriste etnike, fetare ose revolucionare; - grupeve terroriste marksiste - leniniste; - grupeve terroriste anarkiste; - individëve dhe grupeve terroriste patologjike; - individëve dhe grupeve terroriste neofashiste; dhe - mercenarëve të motivuar ideologjikë58. Ndërkaq, në bazë të studimeve ushtarake, dhuna terroriste zbatohet nga motive, qëllime dhe aktorë të ndryshëm59. Në bazë të qëllimeve dhe aktorëve, mund të dallojmë këtë tipologji të dhunës terroriste: Tabela 2. Tabela 2 Burimi: Albert A. Stahel, 1987,F. 21 Varësisht nga qëllimi i dhunës së ushtruar terroriste (i cili ka të bëjë, që nga mënjanimi i një gjendjeje të caktuar politike, rrëzimi dhe marrja e pushtetit e deri 58 Cituar sipas: John Bunzl, Gewalt ohne Grenzen, Nahostterror und Osterreich, Wien 1992, f. 8. 59 Albert A. Stahel, Marxistisch - leninistische Konzeptionen des Terrorismus und der Revolution, Allgemeine Schweizerische Militärzeitschrift, Frauenfeld 1987, f. 21 - 23.