Dravyagun jeerak - Cuminum cyminum , कृष्णजीरक (Carum bulbocastanum.)

1. जीरक
• Vd. Prajkta Abnave
PG scholar
Dravyaguna vigyan

2. श्वेतजीरक
 Latin name -Cuminum cyminum
 Family - Umbelliferae
 गण - शूलप्रशमन, शशरोशिरेचन (च.)
शिप्पल्याशि (सु.)
 जीरक-जिशि िेगेन गच्छशि शरीरं गुणः ।
- आिल्या गुणा द्वारे िेगाने शरीराि िोहोचिे
 अजाजी-अजं स्वाभाशिक मन्दाशित्वं अजशि शििशि इशि ।
- स्वाभाशिक मन्दाशि नाश

3. सं.-जीरक, जरण (िाचन करणारे), िीर्घजीरक,
गौरजीरक, अजाजी, कणाह्वा, कणजीणाघ, कणा, िीप्य,
शसिाजाजी, िीर्घकणा, शुक्लाजाजी, िीर्घक, करजीरक,िीर्घजीर
शहं.-जीरा, सफ
े ि जीरा बं.-जीरे. गु.-जीरु.
िा.-चीरकम् िे.-जीलकरी. फा.-जीरए सफ
े ि
English = क्युशमन सीड (Cumin seed).

4. गुण
गुण - लर्ु, रुि.
रस - कटु.
शििाक-कटु.
िीर्घ- उष्ण.
िोष कमघ
- उष्ण आहे त्यामुळे िािकफशामक ि शित्तिर्घक आहे.
कफिािशिकारांि उिर्ोगी.

5. स्वरूप
 र्ाचे लहानसे ०.३३ िे १ मी. उंचीचे झाड
बशडशेिाच्या झाडाप्रमाणे असिे.
 िाने - ििाकार ि लहान असिाि.
 फ
ु ले-िांढऱ्र्ा रंगाची फळ-लांबोडे, िांढरे, राखी
रंगाचे.
 थंडीच्या शेिटी फ
ु ले ि फळे लागिाि.
 उत्पशत्तस्थान - अखखल भारिाि शजऱ्र्ाची िैिास
होिे. त्यािल्यात्याि राजस्थान, िंजाब र्ाि
अशर्क. आशशर्ा मार्नर ि िशशघर्ा िेशािही
शजरे उत्पन्न होिे.

6. Cuminum cyminum

7. जीरक
ं कटुक
ं रुक्षं वातक
ृ द्दीपनं परम् ।
गुल्माध्मानाततसारघ्नं ग्रहणीक
ृ तमहृत् परम्॥ ध. तन.
तीक्ष्णोष्णं कटुक
ं पाक
े रुच्यं तपत्तातिवधधननम्।
कटु श्लेष्मातनलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम्॥सु. सू. ४६

8. स्रोिोगाशमत्व -िोष-िाििर्घक, शित्तिर्घक, श्लेष्मघ्न.
र्ािू - रक्त (रक्तिोष) रस = िुग्ध िृध्िी
मल- िुरीष (ग्राही, अशिसार)
अिर्ि - चिु , गभाघशर् (शुखध्िकर)
(िािक
ृ ि् असूनही गुल्मघ्न आहे हा शिशेष आहे)
(प्रभाि - िृशिक िंशािर जीरे + िूि + सैंर्ि लेि)
- िृशिकिंश - िेिना = जीरक सूक्ष्म चूणघ +र्ृि+ सैन्धिलिण = अशिसूक्ष्म मिघन
=शक
ं शचि् उष्ण कर िृशिक िंश स्थान लेि

9. बाहा कमघ –
 लेि, लेखन, शोथहर ि िेिनास्थािन
• िेिनार्ुक्त सुजेि शजऱ्र्ाचा लेि करिाि.
• त्वग्रोगाि िणघशिक
ृ िी असिाना उिर्ोगी. िसेच कच्छु , िामा (खरजेचे प्रकार) र्ांि
शजऱ्र्ाचा लेि उिर्ोगी िडिो. शजऱ्र्ाच्या काढ्याने र्ा त्वग्रोगांचे र्ािनही उिर्ोग िडिे.
• अशाघि र्ाचा लेि र्ालिाि.
• नेत्ररोगाि शजऱ्र्ाचे खूि बारीक क
े लेले चूणघ अंजन म्हणून र्ालिाि.
• शिंचिाच्या िंशामुळे झालेल्या िेिनांिर र्ाचा लेि र्ालिाि.
• मुखिाक असिा, गलिाक असिाना शजरे िोंडाि र्रुन चर्ळले असिा उिर्ोग
होिो. सूज, लाली कमी होिे. हे कार्घ शजऱ्र्ािील िेलाने होिे.

10. संस्थातनक कमधन
• िाचनसंस्थान - रोचन, िीिन, िाचन, िािानुलोमन, शूलप्रशमन, ग्राही ि क
ृ शमघ्न आहे. म्हणून
अरुची, िांिी, अशिमांद्य, अजीणघ आध्मान, िोटिुखी, ग्रहणी, अशघ आिी अशिशिक
ृ शिजन्य
शिकारांि उिर्ोगी.
• जीरक + र्ान्यक कल्क शसद्ध र्ृि प्रशिशिन र्थार्ोग्य मात्रा सेिन = अम्लशित्त, मन्दाशि,
अरुशच, िशम, कफ-शित्त शिकार आशि नाश अम्लशित्त =
- शजरे भाजून त्याचे चूणघ मर्ाि चाटशििाि.
- उचकीि िूि + शजरे र्ांची शिडी करुन ओढल्यास उचकी थांबिे.
• रक्तिहसंस्थान - उत्तेजक ि रक्तशुखध्िकारक आहे. स्तन्य
सुटण्यासाठी, हृद्रोग ि रक्तशिकारांि उिर्ोगी िडिे.

11. • मूत्रिहसंस्थान - मूत्रल आहे. मूत्रार्ाि, िूर्मेह अश्मरी र्ांि शजऱ्र्ाचे चूणघ साखरेबरोबर
िेिाि.
- थंड िाण्याि शजरे िाटू न त्याचे सरबिही उिर्ोगी िडिे.
• प्रजननसंस्थान - गभाघशर्ाची सूज कमी करिे. त्याचप्रमाणे स्तन्यजनन ि िृष्यही आहे.
- श्वेिप्रिरामध्ये ि िाजीकरणासाठी र्ाचा उिर्ोग करिाि. िू र् िाढशिण्यासाठी
गूळ ि शजऱ्र्ाचे चूणघ िेिाि.
- निप्रसूिांना गभाघशर्शुध्िी, स्तन्यिर्घन, शक्ती िाढशिणे र्ा कामासाठी जीरक
िेिाि

12. • िािक्रम = ज्वरघ्न
- नव्या िा जीणघज्वराि उिर्ोगी.
- िािप्रर्ान ज्वराि अशर्क उिर्ोगी.
शिषमज्वर / मन्दाशि / िार्ुशिकार-गुड़ +जीरकचूणघ (चक्रित्त)
िािकफज्वर –गुड़ / मर्ु + जीरकचूणघ (चक्रित्त)
• सात्मीकरण - कटुिौशिक म्हणून र्ाचे रसार्नासारखे कार्घ
होिे. थोड्या प्रमाणाि िेि राशहल्यास क्रमाने शक्ती र्ेि जािे.

13. उिर्ुक्तांग - बी.
मात्रा-१ िे ३ ग्रॅम
शिशशिकल्प - जीरकाशि मोिक,
जीरकाशि चूणघ,
जीरकाद्यिैल,
जीरकाद्यररि

14. कृ ष्णजीरक
क
ु ल - शििुष्पाक
ु ल (Umbellifereae.)
लॅशटन. नाि - (Carum bulbocastanum.)
िर्ाघर् - काश्मीरजीरक जरणा िांशिशोशर्नी,
नीलकणा, क
ृ ष्णाजाजी
म. - शहाशजरे.
प्रकार - जीरक, क
ृ ष्णजीरक आशण कारिी अशा शजऱ्र्ाच्या भािप्रकाशाने िीन
जािी सांशगिल्या आहेि. त्यािील कारिी (िृथ्वीका, उिक
ु शिका) ही Carum
Carvi नािाची िनस्पिी असािी.

15. स्वरूप = ०.७५ िे १ मीटर उंचीचे िुकिुकीि शिसणारे
िुि.
िणघ - रेखाकार, ित्रार्ारा िन्तुर. िुष्प - छत्राकार.
फल ०.३ िे ०.४ सें.मी. लांब, शििळसर र्ुरकट रंगाचे. बी -
काळसर. शजऱ्र्ािेिा लहान ि रु
ं िीला कमी.
शिशशि कडिट उग्र सुगंर्.
उत्पशत्तस्थान - काश्मीर, गढिाल, क
ु माऊ
ँ टेकड्यांचा प्रिेश,
अफगाशणस्थान ि बलुशचस्तानाि २ िे ४ हजार मीटर
उंचीिर्ंि

16. गुण-
रस - कटु.
विपाक - कटु.
िीर्य - उष्ण.
गुण - लर्ु. ि शिग.
कमघ ि उिर्ोग
शिग्ध िगळिा सिघ गुणानी कफघ्न. उष्ण ि शिग्ध असल्याने िािघ्न.
स्थाशनन - शिशशि सुगंर् असल्याने मुखिुगंर्ीमध्ये चर्ळण्यासाठी िािर करािा.

17. आभ्यंतर -
• अन्न ि िुरीषिह -
कटुरसामुळे रुशचकर, कटुरसशििाक ि उष्ण असल्याने िािानुलोमन. कटुरसाने
अशििीिन ि उष्णत्वाने िक्वाशर्ािील क्लेिाचे शोषण करीि असल्याने ग्राही. म्हणून
अशिमांद्य, अजीणघ, आध्मान, संग्रहणी, अरुची र्ांमध्ये िािर करािा.
- आमाशर्ािील िुिकफाचे िाचन ि छे िन आशण अनुलोमन करीि असल्याने छिीमध्ये
उिर्ोगी
• रसरक्तिह-
- जीणघज्वर - रसगि िुिकफाचे िाचन, शमन ि अशििीिन होि असल्याने जीणघज्वराि
उिर्ोगी.
- स्तन्यजनन- कटुरसाने रस ि त्याचा उिर्ािू स्तन्य शनमाघण होिो.

18. • हृद्य - कटुरसशििाकी ि उष्ण असल्याने हृिर्ाचे िोषण सुर्ारिे ि कार्घ उत्तेशजि
होि असल्याने हृद्दौबघल्याि िािर करािा.
• उिकिह-
- शोथ - क्लेिाचा नाश करीि असल्याने मध्यम मागाघिील स्रोिोरोर् िू र करून
कलेिाचे मूत्रािाटे िहन झाल्याने शोथाि उिर्ोगी.
अशििीिन झाल्याने क्लेिाच्या शनशमघिीलाही िार्बंि बसिो.
• शुक्रािघििह -
कटु ि उष्ण असल्याने गभाघशर्शोर्न असल्यामुळे प्रसूिीनंिर गभाघशर्ाचे. शोर्न होऊन
गभाघशर्स्रािांचे र्थार्ोग्य उत्सजघन होण्यासाठी क
ृ ष्णजीरकाचा िािर करािा.

19. मात्रा - चूणघ - १ िे ३ ग्रॅम.
िेल - २ िे ५ थेंब
अक
घ - ५ िे १० शमशल.
कल्प - िेल, अक
घ