Tài liệu thảo luận về vai trò của giáo dục trong việc phát triển khả năng tư duy sáng tạo và nhận thức của con người. Nó chỉ ra rằng việc chỉ tìm kiếm một câu trả lời chính xác có thể giới hạn khả năng suy nghĩ và khám phá, khuyến khích việc tìm kiếm nhiều câu trả lời đúng khác nhau. Cuối cùng, tác giả nhấn mạnh rằng tư duy sáng tạo cần được nuôi dưỡng và phát triển thông qua giáo dục và trải nghiệm.

1. Cú đánh thức tỉnh trí sáng tạo 1
TRÍCH CÚ ĐÁNH TH C T NH TRÍ SÁNG T OỨ Ỉ Ạ

2. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 2
KHÓA TH NH TỔ Ứ Ấ
M t câu tr l iộ ả ờ
chính xác

3. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 3
Bài t p:ậ D i đây là năm hình v . Hãy ch n ra m t hìnhướ ẽ ọ ộ
khác v i nh ng hình còn l i.ớ ữ ạ
A)
E)
C)
D
)
B)

4. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 4
H c cách suy nghĩọ
“Tr em đ n tr ng nh nh ng d u h i và r i kh i đó nh nh ngẻ ế ườ ư ữ ấ ỏ ờ ỏ ư ữ
d u ch m.”ấ ấ
‒ Neil Postman, nhà giáo d cụ
u c s ng gi ng nh m t b a ti c linh đình và náo nhi t v i nh ng ti ng tròộ ố ố ư ộ ữ ệ ệ ớ ữ ế
chuy n, ti ng nh c x p xình và ti ng ly c c leng keng. Nh ng v i t t c nh ngệ ế ạ ậ ế ố ư ớ ấ ả ữ
âm thanh này, chúng ta v n có th nghe đ c m t ng i phía xa. Đó là do s chú ýẫ ể ượ ộ ườ ở ự
có ch n l a c a chúng ta – chúng ta có th h ng t i nh ng s v t nh t đ nh và quênọ ự ủ ể ướ ớ ữ ự ậ ấ ị
đi nh ng s v t khác.ữ ự ậ
C
Hãy nhìn quanh n i b n đang ng i và tìm b n s v t có “màu đ ”. B n s th y khiơ ạ ồ ố ự ậ ỏ ạ ẽ ấ
b n nghĩ đ n “màu đ ”, màu đ s ngay l p t c xu t hi n tr c m t b n: cu n sạ ế ỏ ỏ ẽ ậ ứ ấ ệ ướ ắ ạ ố ổ
đi n tho i màu đ , màu đ v t ph ng r p trên ngón tr c a b n, màu đ trên l ch vàệ ạ ỏ ỏ ở ế ỏ ộ ỏ ủ ạ ỏ ị
trên nhi u s v t khác. T ng t , c m i khi b n h c m t t m i, b n s nghe th y nóề ự ậ ươ ự ứ ỗ ạ ọ ộ ừ ớ ạ ẽ ấ
nhi u l n trong nh ng ngày sau đó. Đi u này cũng gi ng nh th i trang, ch c ch nề ầ ữ ề ố ư ờ ắ ắ
b n s nh n ra r ng sau khi có m t chi c ôtô m i, b n s th y nó kh p m i n i. Conạ ẽ ậ ằ ộ ế ớ ạ ẽ ấ ở ắ ọ ơ
ng i luôn tìm th y nh ng gì h tìm ki m. N u tìm ki m cái đ p, chúng ta s th yườ ấ ữ ọ ế ế ế ẹ ẽ ấ
cái đ p. N u tìm ki m âm m u, chúng ta s th y âm m u.ẹ ế ế ư ẽ ấ ư T t c ch là vi c cài đ tấ ả ỉ ở ệ ặ
kênh trí tu c a chính mìnhệ ủ .
Chúng ta h c cách cài đ t kênh trí tu c a mình thông qua quá trình giáo d c chínhọ ặ ệ ủ ụ
quy. đó, chúng ta đ c h c đi u gì thích h p, đi u gì không. Chúng ta h c đ cỞ ượ ọ ề ợ ề ọ ượ
nhi u đi u t nh ng câu h i đ t ra đ khám phá th gi i. Chúng ta h c đ bi t n iề ề ừ ữ ỏ ặ ể ế ớ ọ ể ế ơ
tìm ki m thông tin, nh ng ý t ng nào c n chú ý và cách suy nghĩ v chúng. Quáế ữ ưở ầ ề
trình h c t p đã mang l i cho chúng ta nhi u khái ni m đ có th s p x p và hi u thọ ậ ạ ề ệ ể ể ắ ế ể ế
gi i.ớ
Hãy quay tr l i bài t p trang tr c, b n đã ch n đáp án nào? N u b n ch n hìnhở ạ ậ ở ướ ạ ọ ế ạ ọ
B thì xin chúc m ng! B n đã tr l i đúng. Hình B là hình duy nh t có t t c các c nhừ ạ ả ờ ấ ấ ả ạ
đ u là đ ng th ng.ề ườ ẳ
Tuy nhiên, nh ng ai ch n hình C cũng chính xác, b i nó là hình duy nh t khôngữ ọ ở ấ
đ i x ng. Nh ng hình A cũng đúng b i đó là hình duy nh t không có góc nh n. Thố ứ ư ở ấ ọ ế
còn hình D? Đây cũng là m t câu tr l i đúng b i nó là hình duy nh t có c đ ngộ ả ờ ở ấ ả ườ

5. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 5
th ng và đ ng cong. Cu i cùng, E cũng là m t l a ch n chính xác b i nó là hình duyẳ ườ ố ộ ự ọ ở
nh t trông gi ng hình chi u c a m t tam giác phi -clit lên m t ph ng -clit. Nóiấ ố ế ủ ộ Ơ ặ ẳ Ơ
cách khác, t t c các hình đ u là câu tr l i đúng, tùy thu c vào quan đi m c a b nấ ả ề ả ờ ộ ể ủ ạ .
Tuy nhiên, ng i ta không d y b n bài t p này trong tr ng h c. Ph n l n hườ ạ ạ ậ ườ ọ ầ ớ ệ
th ng giáo d c c a chúng ta là đ d y cho con ng i tìm ra “m t câu tr l i chínhố ụ ủ ể ạ ườ ộ ả ờ
xác”. Trong su t quá trình h c t p, m t ng i bình th ng s ph i tr i qua 2.600 bàiố ọ ậ ộ ườ ườ ẽ ả ả
ki m tra, kỳ thi v n đáp và thi t lu n, và ph n l n nh ng kỳ thi đó gi ng nh bài t pể ấ ự ậ ầ ớ ữ ố ư ậ
b n đã làm. L i ti p c n “m t câu tr l i chính xác” đã tr nên thâm căn c đ trongạ ố ế ậ ộ ả ờ ở ố ế
t duy c a chúng ta. Đi u này có th t t cho m t s v n đ mang tính toán h c, n iư ủ ề ể ố ộ ố ấ ề ọ ơ
ch có duy nh t m t câu tr l i đúng. Nh ng v n đ là ch , cu c s ng không nhỉ ấ ộ ả ờ ư ấ ề ở ỗ ộ ố ư
v y. Cu c s ng r t m h ; có r t nhi u câu tr l i chính xác – t t c ph thu c vàoậ ộ ố ấ ơ ồ ấ ề ả ờ ấ ả ụ ộ
đi u mà b n tìm ki m. Nh ng n u b n luôn nghĩ r ng cu c s ng luôn ch có duyề ạ ế ư ế ạ ằ ộ ố ỉ
nh t m t câu tr l i chính xác, b n s d ng tìm ki m ngay sau khi tìm th y m t đápấ ộ ả ờ ạ ẽ ừ ế ấ ộ
án.
Khi tôi còn h c ph thông, cô giáo ti ng Anh c a tôi đã ch m m t d u nh b ngọ ổ ế ủ ấ ộ ấ ỏ ằ
ph n nh d i đây lên b ng.ấ ư ướ ả
Cô h i c l p đó là gì. M t h c sinh nói: “M t d u ch m b ng ph n trên b ng ”.ỏ ả ớ ộ ọ ộ ấ ấ ằ ấ ả ạ
Nh ng h c sinh còn l i trong l p c m th y an tâm khi đi u hi n nhiên đã đ c nói raữ ọ ạ ớ ả ấ ề ể ượ
và không ai mu n nói thêm gì n a. Cô giáo nói: “Cô r t ng c nhiên v các em. Hômố ữ ấ ạ ề
qua, cô đã giao bài t p t ng t cho m t nhóm h c sinh m u giáo và các em đó đãậ ươ ự ộ ọ ẫ
nghĩ đ c t i 50 s v t khác nhau: m t m t c a chim cú, đ u m u thu c lá, đ nh c tượ ớ ự ậ ộ ắ ủ ầ ẩ ố ỉ ộ
đi n tho i, m t ngôi sao, viên đá cu i, m t con b b đ p b p, m t qu tr ng ung…ệ ạ ộ ộ ộ ọ ị ậ ẹ ộ ả ứ
Chúng có trí t ng t ng th t phong phú”. Trong vòng 10 năm t khi h c l p m uưở ượ ậ ừ ọ ớ ẫ
giáo cho đ n ph thông, chúng ta không ch h c cách tìm ra m t câu tr l i chính xácế ổ ỉ ọ ộ ả ờ
mà còn m t đi kh năng tìm ki m nhi u câu tr l i đúng.ấ ả ế ề ả ờ Chúng ta h c cách đ tr nênọ ể ở
c th nh ng m t đi r t nhi u s c m nh c a trí t ng t ngụ ể ư ấ ấ ề ứ ạ ủ ưở ượ .

6. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 6
M t giáo viên ti u h c đã k cho tôi câu chuy n v m t đ ng nghi p khi giao bàiộ ể ọ ể ệ ề ộ ồ ệ
t p tô màu cho h c sinhậ ọ
l p 1:ớ
Cô giáo nói: “Trên t gi y này, các em s tìm th y hình v c a m t ngôi nhà, nh ng bôngờ ấ ẽ ấ ẽ ủ ộ ữ
hoa, đám mây và b u tr i. Hãy tô màu chúng b ng nh ng màu s c thích h p”.ầ ờ ằ ữ ắ ợ
Cô bé Patty đã dành r t nhi u công s c đ tô màu b c tranh c a mình. Khi nh n l i bài t p,ấ ề ứ ể ứ ủ ậ ạ ậ
cô bé r t ng c nhiên khi th y m t d u g ch “X” đen to trên đó. Cô bé h i cô giáo t i sao l iấ ạ ấ ộ ấ ạ ỏ ạ ạ
nh v y. Cô giáo tr l i: “Cô cho em m t d u ‘X’ vì em đã không làm theo l i ch d n. Cư ậ ả ờ ộ ấ ờ ỉ ẫ ỏ
màu xanh lá cây ch không ph i màu xám. B u tr i có màu xanh lam ch không ph i màuứ ả ầ ờ ứ ả
vàng nh em tô. T i sao em không dùng nh ng màu bình th ng hư ạ ữ ườ ả Patty?”
Patty tr l i: “Vì đó là nh ng gì em trông th y khi em d y s m đ ng m bình minh ”.ả ờ ữ ấ ậ ớ ể ắ ạ
Cô giáo đã cho r ng ch có duy nh t m t câu tr l i chính xác.ằ ỉ ấ ộ ả ờ
Các k t quế ả
“Tôi s không quay tr l i tr phi ông cho s a nó”, Count Basie, nhóm tr ng c a m tẽ ở ạ ừ ử ưở ủ ộ
ban nh c, nói v i ch m t h p đêm, n i có chi c đàn piano luôn luôn l c đi u. M t thángạ ớ ủ ộ ộ ơ ế ạ ệ ộ
sau, Basie nh n đ c đi n tho i thông báo m i vi c đã n th a. Khi Basie quay tr l i,ậ ượ ệ ạ ọ ệ ổ ỏ ở ạ
chi c đàn piano v n không phát ra âm thanh trong tr o. “Ông nói là ông đã s a nó!” Basieế ẫ ẻ ử
gi n d nói. Ng i ch tr l i: “Tôi đã s a r i mà. Tôi đã s n l i nó”.ậ ữ ườ ủ ả ờ ử ồ ơ ạ
Tính th c ti n c a vi c tìm ki m “m t câu tr l i chính xác” có th mang l i nh ngự ễ ủ ệ ế ộ ả ờ ể ạ ữ
h u qu nghiêm tr ng, ngăn c n chúng ta suy nghĩ và gi i quy t các v n đ . M iậ ả ọ ả ả ế ấ ề ọ
ng i h u nh đ u không thích các v n đ và khi đ i m t v i chúng, h th ng gi iườ ầ ư ề ấ ề ố ặ ớ ọ ườ ả
quy t b ng gi i pháp đ u tiên mà h tìm ra – th m chí h gi i quy t v n đ nh cáchế ằ ả ầ ọ ậ ọ ả ế ấ ề ư
ng i ch h p đêm đã làm. Đi u này r t nguy hi m. N u b n ch có m t ý t ng, b nườ ủ ộ ề ấ ể ế ạ ỉ ộ ưở ạ
s ch th y duy nh t m t l i đi tr c m t và đi u đó r t m o hi m trong th gi i màẽ ỉ ấ ấ ộ ố ướ ắ ề ấ ạ ể ế ớ
s linh ho t là y u t s ng còn.ự ạ ế ố ố

7. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 7
M t ý t ng gi ng nh m t n t nh c. M t n t nh c ch có th đ c hi u trong m iộ ưở ố ư ộ ố ạ ộ ố ạ ỉ ể ượ ể ố
quan h v i nh ng n t khác (dù đó là m t ph n c a m t giai đi u hay h p âm). Ýệ ớ ữ ố ộ ầ ủ ộ ệ ợ
t ng cũng nh v y, nó ch có th đ c hi u đúng nh t khi đ t trong văn c nh cùngưở ư ậ ỉ ể ượ ể ấ ặ ả
v i nh ng ý t ng khác. N u b n ch có duy nh t m t ý t ng, b n không th soớ ữ ưở ế ạ ỉ ấ ộ ưở ạ ể
sánh nó v i đi u gì khác. B n không bi t nh ng đi m m nh và y u c a nó. Nhà tri tớ ề ạ ế ữ ể ạ ế ủ ế
h c ng i Pháp, Émile Chartier, đã đ c p tr c ti p đ n v n đ này khi ông nói:ọ ườ ề ậ ự ế ế ấ ề
“Không có gì nguy hi m h n m t ý t ng khi nó là ý t ng duyể ơ ộ ưở ưở
nh t chúng ta có.”ấ
Đ t duy hi u qu h n, chúng taể ư ệ ả ơ c n nhi u quanầ ề
đi m khác nhau. N u không, chúngể ế ta s b m c k tẽ ị ắ ẹ
trong vi c tìm ki m nh ng đi uệ ế ữ ề gi ng nhau vàố
không th nhìn nh n s vi c theoể ậ ự ệ m t h ng m i.ộ ướ ớ
Câu tr l i chínhả ờ xác thứ
hai
M t tr ng h c hàng đ u v kinhộ ườ ọ ầ ề doanh đã ti nế
hành m t nghiên c u và th y r ngộ ứ ấ ằ ban đ u, nh ngầ ữ
sinh viên t t nghi p c a tr ng làmố ệ ủ ườ vi c r t t t,ệ ấ ố
nh ng trong vòng 10 năm sau, h b m t nhóm ng i th c d ng và tinh ranh h n thayư ọ ị ộ ườ ự ụ ơ
th . Theo v giáo s , ng i đã th c hi n nghiên c u này, nguyên nhân là do: “Chúng tôi đãế ị ư ườ ự ệ ứ
d y h cách gi i quy t v n đ ch không ph i cách nh n bi t c h i. Khi c h i gõ c a, hạ ọ ả ế ấ ề ứ ả ậ ế ơ ộ ơ ộ ử ọ
l i treo t m bi n ‘Đ ng làm phi n’ bên ngoài.”ạ ấ ể ừ ề
Cách đây không lâu, tôi ti n hành hàng lo t bu i h i th o v t duy sáng t o choế ạ ổ ộ ả ề ư ạ
các nhân viên ban qu n tr c a m t công ty máy tính l n. V ch t ch đã g i cho tôi vìả ị ủ ộ ớ ị ủ ị ọ
ông lo l ng v môi tr ng t duy trì tr c a ban lãnh đ o. D ng nh b t c khi nàoắ ề ườ ư ệ ủ ạ ườ ư ấ ứ
nh ng c p d i c a ông đ a ra m t đ xu t thì đó là t t c nh ng gì h có – ch m tữ ấ ướ ủ ư ộ ề ấ ấ ả ữ ọ ỉ ộ
mà thôi. H không đ a ra b t kỳ ý t ng nào khác. Vì đ c đào t o đ tìm ki m m tọ ư ấ ưở ượ ạ ể ế ộ
câu tr l i chính xác nên h th ng không đi xa h n gi i pháp đ u tiên h tìm th y.ả ờ ọ ườ ơ ả ầ ọ ấ
V ch t ch bi t r ng s d dàng quy t đ nh m i vi c h n n u có th t nhi u ý t ngị ủ ị ế ằ ẽ ễ ế ị ọ ệ ơ ế ậ ề ưở
đ l a ch n. Ông cũng băn khoăn không bi t xu h ng “m t ý t ng” này s khi nể ự ọ ế ướ ộ ưở ẽ ế
cho t duy c a các nhân viên tr nên b o th đ n m c nào. N u m t ng i trình bàyư ủ ở ả ủ ế ứ ế ộ ườ
ch m t ý ki n,ỉ ộ ế nhìn chung anh ta s đ xu t “đi u ch c ch n” thay vì th m t ý t ng cóẽ ề ấ ề ắ ắ ử ộ ưở
v khác th ngẻ ườ .
Tình tr ng này đã t o ra m t môi tr ng kém lý t ng cho vi c t o ra nh ng ýạ ạ ộ ườ ưở ệ ạ ữ
ki n đ i m i. Tôi nói v i h r ng có m t cách đ tr nên sáng t o h n, đó là:ế ổ ớ ớ ọ ằ ộ ể ở ạ ơ
ĐỪNG
LÀM
PHIỀN

8. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 8
“Tìm ki m câu tr l i chính xác th hai.”ế ả ờ ứ
Câu tr l i chính xác th hai th ng kỳ l ho c b t th ng nh ng l i là đi u b n c nả ờ ứ ườ ạ ặ ấ ườ ư ạ ề ạ ầ
đ gi i quy t v n đ theo m t cách m i m .ể ả ế ấ ề ộ ớ ẻ
Th thu t đ tìm ra câu tr l i chính xác th hai là thay đ i nh ng câu h i b n đ tủ ậ ể ả ờ ứ ổ ữ ỏ ạ ặ
ra đ thăm dò m t v n đ . Ví d , b n nghe th y ng i ta h i: “Câu tr l i là gì?”, “Ýể ộ ấ ề ụ ạ ấ ườ ỏ ả ờ
nghĩa c a đi u này là gì?” hay “K t qu là gì?” r t nhi u l n r i. Nh ng ng i nàyủ ề ế ả ấ ề ầ ồ ữ ườ
đang tìm ki mế m t câu tr l iộ ả ờ , m t ý nghĩaộ và m t k t quộ ế ả. Và đó cũng là t t c nh ngấ ả ữ
gì h s tìm th y –ọ ẽ ấ ch m t mà thôiỉ ộ . N u b n đ t ra nh ng câu h iế ạ ặ ữ ỏ thu hút nh ng câu trữ ả
l iờ nh “ư Các câu tr l iả ờ là gì?”, “Nh ng ý nghĩaữ là gì?” ho c “ặ Nh ng k t quữ ế ả là gì?”, b nạ
s th y m i ng i suy nghĩ sâu h n và đ a ra nhi u ý t ng h n. Nh Linus Pauling,ẽ ấ ọ ườ ơ ư ề ưở ơ ư
nhà hóa h c t ng đo t gi i Nobel, đã phát bi u:ọ ừ ạ ả ể
“Cách t t nh t đ có m t ý t ng hay là tìm ra th t nhi u ý t ng.”ố ấ ể ộ ưở ậ ề ưở
B n có th không s d ng t t c các ý t ng mình t o ra, nh ng t đó, b n có th tìmạ ể ử ụ ấ ả ưở ạ ư ừ ạ ể
th y m t vài ý ki n có giá tr . Đi u này gi i thích lý do t i sao các nhi p nh giaấ ộ ế ị ề ả ạ ế ả
chuyên nghi p ch p r t nhi u b c nh khi th y m t đ i t ng quan tr ng. H có thệ ụ ấ ề ứ ả ấ ộ ố ượ ọ ọ ể
ch p 20, 60 hay hàng nghìn b c nh. H s thay đ i ph ng h ng, ánh sáng, kínhụ ứ ả ọ ẽ ổ ươ ướ
l c… Đó là b i h bi t r ng trong nh ng b c nh ch p đ c, có th ch có m t vàiọ ở ọ ế ằ ữ ứ ả ụ ượ ể ỉ ộ
t m hình n m b t đ c đi u h đang tìm ki m. Nó t ng t v i t duy sáng t o:ấ ắ ắ ượ ề ọ ế ươ ự ớ ư ạ b nạ
c n t o ra th t nhi u ý t ng đ có đ c m t vài ý t ng t t.ầ ạ ậ ề ưở ể ượ ộ ưở ố
Nhà phát minh Ray Dolby (ng i đã tách đ c ti ng rít nh ra kh i nh c sau khiườ ượ ế ẹ ỏ ạ
ghi âm) đã nói:
Phát minh là k năng mà m t s ng i có và s khác thì không. Nh ng b n có th h c cáchỹ ộ ố ườ ố ư ạ ể ọ
phát minh. B n ph i quy t tâm, không v i vàng ch p nh n gi i pháp đ u tiên, b i gi i phápạ ả ế ộ ấ ậ ả ầ ở ả
phù h p có th ch quanh đâu đó. Nhà phát minh là ng i nói: “Vâng, đó là m t cách đợ ể ỉ ở ườ ộ ể
th c hi n, nh ng nó không ph i là gi i pháp t i u”. R i ông ta ti p t c suy nghĩ.ự ệ ư ả ả ố ư ồ ế ụ
Khi tìm ki m nhi u h n m t câu tr l i chính xác, b n khi n trí t ng t ng c aế ề ơ ộ ả ờ ạ ế ưở ượ ủ
mình đ c r ng m . Ví d : B n làm th nào đ cá không còn mùi tanh? N u nó ngayượ ộ ở ụ ạ ế ể ấ
sau khi b t đ c, p đông l nh, gói vào t gi y, th vào trong n c, chuy n sang ănắ ượ ướ ạ ờ ấ ả ướ ể
món gà, đ m t con mèo quanh qu n g n đó, đ t h ng hay c t b mi ng cá.ể ộ ẩ ầ ố ươ ắ ỏ ệ

9. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 9
Th thu t đ tìm đ c nhi u câu tr l i h n là thay đ i t ng trong câu h i. N uủ ậ ể ượ ề ả ờ ơ ổ ừ ữ ỏ ế
m t ki n trúc s đang tìm ki m m t cách đ n i hai căn phòng nghĩ: “Mình nên sộ ế ư ế ộ ể ố ử
d ng lo iụ ạ c aử nào đ n i thông nh ng căn phòng này?” Đó là nh ng gì cô ta s thi tể ố ữ ữ ẽ ế
k m t cái c a. Nh ng n u nghĩ “Mình nên đ t lo iế ‒ ộ ử ư ế ặ ạ l i điố nào đây?” cô ta có th sở ể ẽ
thi t k m t đi u gì đó khác bi t nh m t “hành lang”, m t “đ ng h m” hay là m tế ế ộ ề ệ ư ộ ộ ườ ầ ộ
“kho ng sân nh ”. Nh ng t ng khác nhau mang l i nh ng nh n đ nh khác nhau vàả ỏ ữ ừ ữ ạ ữ ậ ị
d n t duy c a b n theo nh ng h ng khác nhau.ẫ ư ủ ạ ữ ướ
M t chi n l c nh trên có th có tác d ng nh sau. Nhi u th k tr c, m t b nhộ ế ượ ư ể ụ ư ề ế ỷ ướ ộ ệ
d ch ch t ng i kỳ l đã t n công vào m t ngôi làng Lithuania. Đi u kỳ l c a cănị ế ườ ạ ấ ộ ở ề ạ ủ
b nh này là tác đ ng c a nó lên n n nhân; khi m t ng i nhi m b nh, anh ta sệ ở ộ ủ ạ ộ ườ ễ ệ ẽ
chìm vào c n hôn mê sâu, g n nh đã ch t. H u h t ng i b nh ch t trong vài ngày,ơ ầ ư ế ầ ế ườ ệ ế
nh ng m t s ng i có tinh th n m nh m có th bình ph c m t cách kỳ di u. Trìnhư ộ ố ườ ầ ạ ẽ ể ụ ộ ệ
đ y h c th k XVIII không th t s phát tri n, nên nh ng ng i kh e m nh ph iộ ọ ở ế ỷ ậ ự ể ữ ườ ỏ ạ ả
thăm dò xem n n nhân đã ch t hay còn s ng.ạ ế ố
Tuy nhiên, m t hôm ng i ta phát hi n ra có ng i sau khi chôn c t v n còn s ng.ộ ườ ệ ườ ấ ẫ ố
Đi u đó khi n nh ng ng i trong th tr n lo s và tri u t p m t cu c h p quy t đ nhề ế ữ ườ ị ấ ợ ệ ậ ộ ộ ọ ế ị
nên làm gì đ ngăn tình hu ng trên l p l i. Sau r t nhi u tranh cãi, h u h t m i ng iể ố ặ ạ ấ ề ầ ế ọ ườ
ng h ý ki n đ th c ăn và n c u ng vào quan tài. Th m chí, h còn đ c m t lủ ộ ế ể ứ ướ ố ậ ọ ụ ộ ỗ
thông h i t n p quan tài lên m t đ t. Gi i pháp này t n kém nh ng s c u đ cơ ừ ắ ặ ấ ả ố ư ẽ ứ ượ
nhi u m ng s ng. M t nhóm khác đ xu t gi i pháp r ti n h n: đóng m t chi c đinhề ạ ố ộ ề ấ ả ẻ ề ơ ộ ế
nh n vào m t trong c a n p quan tài, chính xác v trí tim c a n n nhân. Khi đóngọ ặ ủ ắ ở ị ủ ạ
n p áo quan, dù tình tr ng c a n n nhân ra sao, h cũng s yên ngh . Đi u khi n choắ ạ ủ ạ ọ ẽ ỉ ề ế
nh ng gi i pháp tr nên khác nhau chính là nh ng câu h i đ c đ t ra. Trong khiữ ả ở ữ ỏ ượ ặ
nhóm th nh t đ t ra câu h i: “Chúng ta s làm gì n u chôn m t ai đó cònứ ấ ặ ỏ ẽ ế ộ s ngố ?”, thì
nhóm th hai l i đ t ra câu h i: “Chúng ta làm gì đ ch c ch n m i ng i đ c chônứ ạ ặ ỏ ể ắ ắ ọ ườ ượ
đ uề ch tế ?”

10. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 10
Quên đi nh ng nh n đ nh c a b nữ ậ ị ủ ạ
Năm 542 tr c Công nguyên, Croesus, ng i tr vì cu i cùng c a đ ch Lydia đã h i ýướ ườ ị ố ủ ế ế ỏ
ki n nhà tiên tri x Delphi v cách đ i phó v i ng i Ba T . Ngài nh n đ c l i d báo:ế ứ ề ố ớ ườ ư ậ ượ ờ ự
“N u ngài t n công, m t đ ch vĩ đ i s b phá h y”. Croesus cho r ng đây là m t d uế ấ ộ ế ế ạ ẽ ị ủ ằ ộ ấ
hi u tích c c và d n quân đ i t n công Ba T . Ngài nh n đ nh mình s phá h y đ ch Baệ ự ẫ ộ ấ ư ậ ị ẽ ủ ế ế
T . Nh ng thay vào đó, ngài đã th t b i th m h i và đ ch Lydia đã bi n m t.ư ư ấ ạ ả ạ ế ế ế ấ
S băng hà c a Croesus minh h a cho h u qu có th x y ra khi chúng ta b ngự ủ ọ ậ ả ể ả ằ
lòng v i câu tr l i chính xác đ u tiên – đ c bi t, n u đó là câu tr l i mà chúng taớ ả ờ ầ ặ ệ ế ả ờ
nh n đ nhậ ị m t cách ch quan r ng s tìm th y. Tri t gia Hy L p c đ i Heraclitus đãộ ủ ằ ẽ ấ ế ạ ổ ạ
nói:
“M i s v t đ u thích gi u gi mọ ự ậ ề ấ ế
b n ch t th t s c a mình.”ả ấ ậ ự ủ
Heraclitus đã nói đ n v n đ mà chúng ta đang đ c p. Nh ng ý nghĩ và âm m uế ấ ề ề ậ ữ ư
ti m n đ u quanh chúng ta. Trong t nhiên, đ ng v t t ng y trang đ tr n tránhề ẩ ề ở ự ộ ậ ự ụ ể ố
nh ng loài ăn th t, và nh ng đ ng v t ăn th t l i che gi u m c đích c a mình đ đánhữ ị ữ ộ ậ ị ạ ấ ụ ủ ể
b y con m i. Trong chi n tranh, các nhà lãnh đ o quân s gi v y u th đ d n dẫ ồ ế ạ ự ả ờ ế ế ể ẫ ụ
đ i ph ng vào tr n đ a hay phô tr ng s c m nh gi t o đ tránh s t n công c aố ươ ậ ị ươ ứ ạ ả ạ ể ự ấ ủ
quân đ ch. Trong th thao, các đ i tuy n che gi u l i ch i c a mình b ng cách ch iị ể ộ ể ấ ố ơ ủ ằ ơ

11. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 11
theo ki u khác khi n đ i th nh m l n. Nh ng ng i vi t câu đ đánh l a nh ngể ế ố ủ ầ ẫ ữ ườ ế ố ừ ữ
ng i thích gi i đ v i nh ng d ki nườ ả ố ớ ữ ữ ệ khó hi u. Và cácể
chính tr gia khi n nh ng c tri l c l iị ế ữ ử ạ ố b ng nh ng tuyênằ ữ
b nh p nh ng.ố ậ ằ
Chúng ta b m t ph ng h ng trongị ấ ươ ướ cách di n đ t cácễ ạ
tình hu ng trên b i nh ng nh n đ nhố ở ở ữ ậ ị r t h u hi u đ i v iấ ữ ệ ố ớ
chúng ta. Nh tôi đã nói trong ch ngư ươ m đ u, trí tu c aở ầ ệ ủ
chúng ta b nh ng câu tr l i có s nị ữ ả ờ ẵ chi m ch . Khi g pế ỗ ặ
nh ng tình hu ng t ng t nh ng gìữ ố ươ ự ữ chúng ta đã tr i qua,ả
chúng ta m c nhiên cho r ng chúng sặ ằ ẽ có m t k t quộ ế ả
t ng t nh k t qu tr c đóươ ự ư ế ả ướ (Croesus đã t ng t nừ ấ
công các k thù khác và đ u giànhẻ ề chi n th ngế ắ ).
Cách x lý nh ng nh n đ nhử ữ ậ ị c a chúng ta là l điủ ờ
ho c “quên đi” các câu tr l iặ ả ờ chính xác xu t hi nấ ệ
đ u tiên khi chúng ta g p m tầ ặ ộ v n đ t ng t . Sauấ ề ươ ự
đó, chúng ta có th tìm ra nh ngể ữ câu tr l i đúngả ờ
khác. Lý thuy t gia Henry Millerế đã nói:
“Đ i v i thành công c aố ớ ủ tôi, ‘b quên’ cóộ
vai trò quan tr ng t ng đ ng b nh .”ọ ươ ươ ộ ớ
Qu th c, quên đi nh ng đi u chúng ta bi t – t i m t th i đi m thích h p – là m tả ự ữ ề ế ạ ộ ờ ể ợ ộ
ph ng ti n quan tr ng đ thu đ c nh ng hi u bi t sâu s c. Đây là m t ví d . Tôi r tươ ệ ọ ể ượ ữ ể ế ắ ộ ụ ấ
thích bài t p g p máy bay gi y trong các h i ngh chuyên đ . Đây là cách th c hi n:ậ ấ ấ ộ ị ề ự ệ
Chia nh ng ng i tham gia thành nhi u đ i và trao cho m i đ i 50 t gi y. Sau đó, tôiữ ườ ề ộ ỗ ộ ờ ấ
k m t đ ng th ng cu i phòng. M i đ i có 5 phút đ phi máy bay bay qua v chẻ ộ ườ ẳ ở ố ỗ ộ ể ạ
đích. Và đ i có s máy bay bay qua v ch nhi u nh t là đ i chi n th ng. Thông th ng,ộ ố ạ ề ấ ộ ế ắ ườ
nh ng ng i tham gia đ u g p các t gi y thành hình m t chi c máy thông th ng.ữ ườ ề ấ ờ ấ ộ ế ườ
Nh ng vo tròn t gi y thành qu bóng là cách thi t k hi u qu nh t. Nh ng qu bóngư ờ ấ ả ế ế ệ ả ấ ữ ả
gi y lúc nào cũng “bay” qua v ch đích – tiêu chí duy nh t c n đ t đ c trong bài t p.ấ ạ ấ ầ ạ ượ ậ
Và nh ng đ i thua cu c ngay l p t c hi u ra đi u khi n cho t duy c a h b tr c tr cữ ộ ộ ậ ứ ể ề ế ư ủ ọ ị ụ ặ
chính là cách h nh n đ nh hình dáng c a m t chi c máy bay gi y. Ban đ u, các đ iọ ậ ị ủ ộ ế ấ ầ ộ
th ng cũng có nh ng nh n đ nh đó, nh ng r i h đãắ ữ ậ ị ư ồ ọ quên đi u đóề vào th i đi m thíchờ ể
h p.ợ
M t ví d khác là tr ng h p c a tri t gia Hy L p c đ i Pythagoras. M t ngày,ộ ụ ườ ợ ủ ế ạ ổ ạ ộ
trong cu c đi d o th ng xuyên c a mình, khi đi qua x ng c a ng i th rèn trênộ ạ ườ ủ ưở ủ ườ ợ
đ o Samos, ông đ t nhiênả ộ quên m t nh ng âm thanh m ĩ do búa đ p vào s t th ngấ ữ ầ ậ ắ ườ
đ c g i là “ti ng n”, nh ph n ng bình th ng c a ông – mà thay vào đó, ôngượ ọ ế ồ ư ả ứ ườ ủ
nghe chúng nh “thông tin”. Ông nhanh chóng phát hi n ra r ng nh ng âm thanh kiaư ệ ằ ữ

12. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 12
có m t câu tr l i chính xác th hai, đó là c ng đ âm là m t hàm s c a đ dài v tộ ả ờ ứ ườ ộ ộ ố ủ ộ ậ
li u khi b đ p – và đi u này đã tr thành nguyên lý toán h c đ u tiên c a ông.ệ ị ậ ề ở ọ ầ ủ
Ý t ng quên đi nh ng nh n đ nh đ khám phá ra nh ng câu tr l i khác đ c thưở ữ ậ ị ể ữ ả ờ ượ ể
hi n trong câu nói dí d m tuy t v i c a Heraclitus:ệ ỏ ệ ờ ủ
“Khi không có m t tr i,ặ ờ
chúng ta có th th y nh ng vì sao.”ể ấ ữ
Trong câu nói n d trên, “ẩ ụ m t tr i” t ng tr ng cho đi m đ c tr ng n i tr i c a m tặ ờ ượ ư ể ặ ư ổ ộ ủ ộ
tình hu ngố . Ví d : m t ti ng n át t t c nh ng âm thanh khác, m t c u th t a sáng átụ ộ ế ồ ấ ả ữ ộ ầ ủ ỏ
đi nh ng đ ng đ i khác, m t gia v m nh l n át các h ng v khác c a món ăn hayữ ồ ộ ộ ị ạ ấ ươ ị ủ
m t ho t đ ng chi m h t th i gian làm vi c khác.ộ ạ ộ ế ế ờ ệ
“Nh ng vì sao” t ng tr ng cho nh ng khía c nh ít rõ ràng h n trong tình hu ngữ ượ ư ữ ạ ơ ố
đó. Chúng ta không nhìn th y chúng b i “m t tr i” quá sáng. Nh ng khi không cóấ ở ặ ờ ư
“m t tr i” (nghĩa là đi m đ c tr ng n i tr i b lo i b ), chúng ta có th nhìn th yặ ờ ể ặ ư ổ ộ ị ạ ỏ ể ấ
nh ng ngôi sao này – chúng ta tr nên có ý th c v nh ng âm thanh khác, c u thữ ở ứ ề ữ ầ ủ
khác, h ng v khác và ho t đ ng khác.ươ ị ạ ộ
Chúng ta có th áp d ng hình t ng “m t tr i và nh ng vì sao” vào l i suy nghĩ vể ụ ượ ặ ờ ữ ố ề
các v n đ c a chúng ta. N u có m t khuynh h ng nh n đ nh (“m t tr i”) v m tấ ề ủ ế ộ ướ ậ ị ặ ờ ề ộ
tình hu ng, chúng ta s ít nghĩ v nh ng đi u khác (“nh ng vì sao”). Nh ng khi quanố ẽ ề ữ ề ữ ư
đi m n i tr i b che khu t, nh ng l i t duy thay th d ng nh tr nên rõ ràng h n.ể ổ ộ ị ấ ữ ố ư ế ườ ư ở ơ
Nói cách khác, s khám phá th ng có hé m nh ng gì luôn luôn đó nh ng b che khu tự ườ ở ữ ở ư ị ấ
b i nh ng đi u khác.ở ữ ề
Tôi đã k t h p l i suy nghĩ “m t tr i và nh ng vì sao” vào chi n l c sáng t oế ợ ố ặ ờ ữ ế ượ ạ
d i đây. M i khi mu n có m t quan đi m khác v m t tình hu ng, tôi th ng t h i:ướ ỗ ố ộ ể ề ộ ố ườ ự ỏ
“’M t tr i’ặ ờ
hay đi m đ c tr ng n i tr i c a tình hu ng này là gì? ‘Nh ng ngôi sao’ m i nào xu tể ặ ư ổ ộ ủ ố ữ ớ ấ
hi n khi tôi không chú ý đ n nó?”ệ ế 
Nhà thi t k đ h a n i ti ng Paul Rand cũng s d ng ph ng pháp t ng t đế ế ồ ọ ổ ế ử ụ ươ ươ ự ể
quên đi nh ng nh n đ nh c a mình. Khi làm vi c v i m t thi t k mà ông c m th yữ ậ ị ủ ệ ớ ộ ế ế ả ấ
không “th t s h p” v i mình, Rand s tách ph n mà ông a thích ra kh i thi t k .ậ ự ợ ớ ẽ ầ ư ỏ ế ế
Đôi khi, vi c đó s giúp c i thi n tình hình nh ng đôi khi l i khi n thi t k tr nênệ ẽ ả ệ ư ạ ế ế ế ở
th t b i. Nh ng Rand nh n th y chi n l c này giúp ông có c h i đ xem xét nh ngấ ạ ư ậ ấ ế ượ ơ ộ ể ữ
ph ng án thay th .ươ ế
 M t ph ng pháp khác độ ươ ể
lo i tr “m t tr i” làạ ừ ặ ờ hoàn toàn thoát kh i v n đỏ ấ ề. Đ hi u thêm v ph ng pháp này, hãy đ c ph nể ể ề ươ ọ ầ
“T m d ng m t chút”. Ph ng pháp tôi yêu thích đ “che khu t m t tr i” là “h i m t anh h ” và tôi đã dành m tạ ừ ộ ươ ể ấ ặ ờ ỏ ộ ề ộ
ch ng cho v n đ này: “Đ ng ngu ng c”.ươ ấ ề ừ ố

13. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 13
M t ví d thú vộ ụ ị
Tôi mu n k t thúc ch ng này b ng m t câu chuy n v m t v quan tòa c a đ oố ế ươ ằ ộ ệ ề ộ ị ủ ạ
H i mà tôi a thích.ồ ư
Hai ng i đàn ông tranh cãi v i nhau. Đ gi i quy t v n đ , h đ n g p quan tòa đ phânườ ớ ể ả ế ấ ề ọ ế ặ ể
x . Ng i ki n trình bày tr ng h p c a mình. Ông ta đ a ra nh ng lý l h t s c thuy tử ườ ệ ườ ợ ủ ư ữ ẽ ế ứ ế
ph c. Khi ng i đó nói xong, quan tòa đ ng g t đ u đ ng tình và nói: “Anh đúng”.ụ ườ ồ ậ ầ ồ
Nghe th y đi u này, ng i b ki n kêu lên: “Đ i m t chút đã, th a quan tòa, ông ch a ngheấ ề ườ ị ệ ợ ộ ư ư
v vi c t quan đi m c a tôi”. Do đó, quan tòa b o ng i kia trình bày tr ng h p c aụ ệ ừ ể ủ ả ườ ườ ợ ủ
mình. Nh ng đi u ông ta nói cũng h t s c thuy t ph c. Khi ng i này nói xong, quan tòaữ ề ế ứ ế ụ ườ
tuyên b : “Anh đúng”.ố
Viên th l i nghe th y th li n kêu lên: “Th a quan tòa, h không th cùng đúng đ c”.ư ạ ấ ế ề ư ọ ể ượ
Quan tòa nhìn viên th l i và nói: “Anh đúng”.ư ạ
Bài h c:ọ S th t luôn quanh b n; v n đ quan tr ng là b n t p trung vào ch nào.ự ậ ở ạ ấ ề ọ ạ ậ ỗ
Tóm t tắ
H th ng giáo d c c a chúng ta ch d y con ng i tìm ki m m t câu tr l i chính xác.ệ ố ụ ủ ỉ ạ ườ ế ộ ả ờ
Ph ng pháp ti p c n này t t trong m t s tr ng h p, nh ng đa s chúng ta có xuươ ế ậ ố ộ ố ườ ợ ư ố
h ng không tìm ki m nh ng đáp án chính xác khác sau khi tìm ra câu tr l i đúngướ ế ữ ả ờ
đ u tiên. Đi u này có r t nhi u r i ro b i thông th ng, câu tr l i đúng th hai, th baầ ề ấ ề ủ ở ườ ả ờ ứ ứ
ho c th m i m i là đi u chúng ta c n đ gi i quy t v n đ theo m t cách th c m i.ặ ứ ườ ớ ề ầ ể ả ế ấ ề ộ ứ ớ
Có r t nhi u ph ng pháp đ tìm ra câu tr l i chính xác th hai nh đ t câu h i:ấ ề ươ ể ả ờ ứ ư ặ ỏ
“N u… thì sao?”, đóng vai anh h , đ o ng c v n đ , phá v nh ng lu t l … Đóế ề ả ượ ấ ề ỡ ữ ậ ệ
chính là nh ng đi u mà cu n sách này mu n đ c p. Và đi u quan tr ng là b n ph iữ ề ố ố ề ậ ề ọ ạ ả
tìm ki m câu tr l i chính xác th hai b i n u không, b n s không bao gi tìm th yế ả ờ ứ ở ế ạ ẽ ờ ấ
nó.
L i khuyên:ờ Nh ng câu tr l i c a b n ph thu c vào câu h i mà b n đ t ra. Hãy l aữ ả ờ ủ ạ ụ ộ ỏ ạ ặ ự
ch n t ng đ có đ c nh ng câu tr l i khác nhau. Hãy thu hút nhi u câu tr l i vàọ ừ ữ ể ượ ữ ả ờ ề ả ờ
Câu trả lời
chính xác
Câu trả lời
chính xác

14. Ổ khóa thứ nhất: Một câu trả lời chính xác 14
đ t nh ng câu h i đánh th c t duy. M t ph n nói v i tôi r ng, bà có m t ng i trặ ữ ỏ ứ ư ộ ụ ữ ớ ằ ộ ườ ợ
lý luôn giúp cho đ u óc c a bà s n sàng hành đ ng b ng cách đ t ra nh ng câu h iầ ủ ẵ ộ ằ ặ ữ ỏ
nh : “Ba đi u mà bà c m th y hoàn toàn trung l p là gì?” và “Nh ng ph n nào trongư ề ả ấ ậ ữ ầ
v n đ mà bà c m th y có th liên t ng đ n vi c thanh toán thu và ph n nào thì g nấ ề ả ấ ể ưở ế ệ ế ầ ắ
v i th ca?”ớ ơ
L i khuyên:ờ Nh ng hi u bi t thông th ng nào b n đang tin t ng? Đi u gì s x yữ ể ế ườ ạ ưở ề ẽ ả
ra n u b n quên nh ng câu tr l i có s n trong đ u và tìm ki m nh ng ph ng ánế ạ ữ ả ờ ẵ ầ ế ữ ươ
m i?ớ