Presentación empregada no obradoiro "Cando o cinema comezou a falar" do programa de lecer de outono do Fórum Metropolitano

1. A chegada do
son ao cinema
Das experiencias
pioneiras ao triunfo
d'O cantor de jazz

2. A idea de combinar imaxes en
movemento e son é tan antiga
como o propio cinema. O rexistro e
reprodución de son era unha
realidade desde que Edison
inventase en 1877 o fonógrafo de
cilindros.
Uns anos despois, en 1889, Emile
Berliner presentou o gramófono,
que empregaba discos.

3. No camiño ao nacemento do
cinema, Edison apostou pola
visión individual dos filmes no
kinetoscopio. A fusión das imaxes
animadas co son gravado
previamente deu orixe ao
kinetophone.
Mais axiña chegaría a revolución
que supuxo o cinematógrafo dos
Lumière e a constatación de que o
negocio pasaba polo espectáculo
colectivo en sala.

4. A unión de cinema e son
presentaba, porén, severos
problemas:
­A sincronización exacta de imaxe
e son.
­O reducido tempo de gravación
(a capacidade dos cilindros e discos
non pasaba duns poucos minutos).
­A limitada fidelidade inicial dos
rexistros sonoros.
­No caso da proxección en salas, a
amplificación do son para recintos
grandes.
A vontade de experimentación non
se detivo ante estas dificultades,
mais o feito é que o cinema mudo
foi a norma durante algo máis de
tres décadas.
Alice Guy filma unha “fonoescena”, 1905

5. O inventor estadounidense Lee de Forest
(1873­1961), pioneiro da electrónica
considerado un dos pais da radio, dedicou
parte dos seus esforzos ao desenvolvemento do
cinema sonoro. En 1919 patentou o
Phonofilm, que integraba a banda de son na
fita cinematográfica. Catro anos máis tarde, en
abril de 1923, estreou unha serie de curtas
como demostración do novo sistema.

6. Outra tecnoloxía primitiva foi o Vitaphone,
que chegou a coñecer ampla distribución
grazas á calidade do rexistro sonoro. Neste
sistema o son non se imprimía no filme,
senón que ía en discos separados que ían en
sincronía coa proxección de imaxes.
A primeira longametraxe que se estreou en
salas con esta técnica foi o Don Juan de
Alan Crosland, con John Barrymore como
protagonista, concibido como filme mudo e
ao que se lle engadiron efectos de son e
música. O fundacional The Jazz Singer foi
tamén filmado co sistema Vitaphone.

7. The Jazz Singer estreouse o 6 de outubro de
1927. Na maior parte da súa metraxe era
un filme mudo máis, cos característicos
intertítulos; mais puntualmente incorporaba
son sincronizado en escenas musicais ou
con diálogos. A novidade tecnolóxica fixo
del un enorme triunfo comercial, malia o
seu rancio conservadurismo e nula calidade
fílmica.
Hollywood tomou boa nota deste éxito, se
ben a transformación da industria non
sucedeu da noite á mañá. Pasaron uns
meses até a chegada dos seguintes filmes
parcialmente falados, en 1928: Tenderloin,
Glorious Betsy, The Lion and the Mouse.

8. En xullo de 1928 chegou Lights of New
York, a primeira longametraxe 100%
falada. En outono dese ano Walt
Disney estreaba Steamboat Willie, curta
de animación sonora que supón a
primeira aparición dos famosos Mickey
e Minnie Mouse. A expectación que
seguían levantando os “talkies”
animou a outros grandes estudios a
lanzarse á produción de filmes falados
e a comezos de 1929 todas as “majors”
tiñan xa algún filme sonoro no seu
catálogo.

9. Con todo, o cinema mudo estaba
aínda moi vivo e os grandes
cineastas e as grandes estrelas
traballaban ao “vello estilo”. O
número de salas de cinema
adaptadas á proxección de filmes
sonoros multiplicouse en poucos
meses, mais seguían sendo unha
esmagadora maioría as “salas
silentes”.
Poucos sospeitaban daquela que o
triunfo do cinema sonoro sería
absoluto en pouquísimo tempo. De
moitos filmes había dobres versións,
muda e sonora, para adaptarse á
realidade dun tempo de transición.
Os filmes mudos, ademais,
resultaban máis vendíbeis no
estranxeiro, pois con eles era máis
doado resolver a cuestión do
idioma.

10. “Los cambios, al principio, fueron decididamente negativos.
Encerrada en pesados blindajes insonoros, la cámara retrocedió al
anquilosamiento e inmovilidad del protohistórico “teatro filmado”;
además, el ritmo de sus encuadres fijos, como las viejas estampitas
de Méliès, vio su fluir bruscamente frenado por su sujeción a
interminables canciones o diálogos (...) las voces y ruidos
esclavizaban a la imagen, convertida en insípida ilustración gráfica
de los dictados del gramófono.
(...) Pero a medida que la curiosidad del público fue cediendo y el
“sonido en conserva” dejó de ser una novedad, se fue revelando que
el cine sonoro podía ser algo más que un pariente pobre del music
hall y de la opereta. La cámara volvió a caminar, aunque con
dificultades”.
Román Gubern, Historia del cine (Anagrama)