Toekomstvisie 2030

3,447 views

Published on

Ondernemen is vooruitzien. De vraag is niet alleen wat de klant nu wil, maar vooral wat hij in de toekomst
van uw onderneming verwacht.

En wie die klant in de toekomst is. Daarnaast zijn er nu en later tal van andere ontwikkelingen die uw bedrijfsvoering raken. Een aantal hiervan is bekend. Denk aan de vergrijzing
en de daarmee samenhangende verwachte krapte op de arbeidsmarkt. Denk aan de eisen die maatschappij en milieu in toenemende mate aan uw strategie stellen. Maar er zijn ook vele onzekerheden
waarvan we alleen maar zeker weten dat die uw en onze omgeving in de toekomst zullen bepalen. Denk aan het energievraagstuk, de grondstoffenschaarste en de klimaatverandering. Onzekerheden waarop
het moeilijk anticiperen is.

Hoe zal onze wereld er in 2030 uitzien?
Dat is de vraag die onze economen al geruime tijd bezighoudt. Wat zijn de grote machtsblokken over twintig jaar? Bestaat de Europese Unie dan nog? Is de euro een wereldmunt of slechts een vage herinnering? Is er sprake van een vreedzame samenleving of komt er een nieuwe Koude Oorlog? Is de voedselvoorziening toereikend om de groeiende wereldbevolking te kunnen voeden? Zijn er voldoende alternatieven voor de eindige voorraad fossiele brandstoffen? En hoe staat het met onze economische structuur? Zet de verdienstelijking in ons land zich voort? En hoe zit het met de duurzaamheid van onze economie?

Vier Scenario’s
Natuurlijk weet niemand het exacte antwoord op deze vragen. Om toch enige grip op de toekomst te houden hebben we in deze scenariostudie vier beelden ontwikkeld van hoe de wereld er over twintig jaar
uit zou kunnen zien. Daarbij zijn we uitgegaan van twee variabelen: conflict versus harmonie en evolutie versus revolutie. De combinatie van deze twee variabelen heeft tot vier scenario’s geleid die elk een
mogelijke wereld in 2030 schetsen.

• Schokkend Samen is een snel veranderende wereld waarin samenwerking optimaal is en de maatschappij slagvaardig.
• Dynamisch Divers is een scenario waarin conflicten op allerlei niveaus hand in hand gaan met technologische hoogstandjes.
• Trage Twist schetst een beeld van een wereld met scherpe tegenstellingen die nauwelijks vooruit komt.
• En Vloeiend Vooruit, ten slotte, is een op consensus gerichte wereld die zich kenmerkt door een langzame, maar gestage ontwikkeling.

Hiermee is niet gezegd dat deze vier scenario’s de enige mogelijke werelden voor 2030 schetsen. Ze vormen slechts een houvast om naar de toekomst te kijken en geven zo veel mogelijk de uitersten weer
van wat enigszins mogelijk is: optimistischer dan Schokkend Samen of pessimistischer dan Dynamisch Divers zou irreëel zijn.

Misschien voelt u zich tot een van de vier scenario’s aangetrokken. Of misschienwel tot meer dan een. Uiteindelijk hopen wij dat deze studie u helpt bij het bezinnen op uw langetermijnstrategie.
Of u in ieder geval inspireert om met een open vizier naar de toekomst te kijken. Ook al is niet elk scenario even rooskleurig. En kent elk scenario zijn eigen uitdagingen. Uitdagingen waarop u
misschien nu al kunt anticiperen.

Want zoals gezegd: ondernemen is vooruitzien.

Bron: (c) Piet Moerland Rabobank Nederland 2011 --------alle rechten voorbehouden

Published in: Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
3,447
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
87
Actions
Shares
0
Downloads
60
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Toekomstvisie 2030

  1. 1. Vier toekomstscenario’s voor bedrijven
  2. 2. 2 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven
  3. 3. InhoudVoorwoord 4Inleiding 6Een onzekere wereld: de drijvende krachten 8Schokkend Samen 12Dynamisch Divers 22Trage Twist 32Vloeiend Vooruit 42Vier scenario’s, nog meer mogelijkheden 52Literatuur 54Colofon en disclaimer 55Rabobank Nederland · Directoraat Kennis en Economisch Onderzoek · Hans Stegeman · Danijela Piljic Visie op 2011 3
  4. 4. Voorwoord Ondernemen is vooruitzien. De vraag is niet alleen wat de klant nu wil, maar vooral wat hij in de toekomst van uw onderneming verwacht. En wie die klant in de toekomst is. Daarnaast zijn er nu en later tal van andere ontwikkelingen die uw bedrijfsvoering raken. Een aantal hiervan is bekend. Denk aan de vergrij- zing en de daarmee samenhangende verwachte krapte op de arbeidsmarkt. Denk aan de eisen die maatschappij en milieu in toenemende mate aan uw strategie stellen. Maar er zijn ook vele onzekerheden waarvan we alleen maar zeker weten dat die uw en onze omgeving in de toekomst zullen bepalen. Denk aan het energievraagstuk, de grondstoffenschaarste en de klimaatverandering. Onzekerheden waarop het moeilijk anticiperen is. Hoe zal onze wereld er in 2030 uitzien? Dat is de vraag die onze economen al geruime tijd bezighoudt. Wat zijn de grote machtsblokken over twintig jaar? Bestaat de Europese Unie dan nog? Is de euro een wereldmunt of slechts een vage herinnering? Is er sprake van een vreedzame samenleving of komt er een nieuwe Koude Oorlog? Is de voedselvoorziening toereikend om de groeiende wereldbevolking te kunnen voeden? Zijn er voldoende alternatieven voor de eindige voorraad fossiele brandstoffen? En hoe staat het met onze economische structuur? Zet de verdienstelijking in ons land zich voort? En hoe zit het met de duurzaamheid van onze economie? Natuurlijk weet niemand het exacte antwoord op deze vragen. Om toch enige grip op de toekomst te houden hebben we in deze scenariostudie vier beelden ontwikkeld van hoe de wereld er over twintig jaar uit zou kunnen zien. Daarbij zijn we uitgegaan van twee variabelen: conflict versus harmonie en evolutie versus revolutie. De combinatie van deze twee variabelen heeft tot vier scenario’s geleid die elk een mogelijke wereld in 2030 schetsen. Schokkend Samen is een snel veranderende wereld waarin samenwerking optimaal is en de maatschappij slagvaardig. Dynamisch Divers is een scenario waarin conflicten op allerlei niveaus hand in hand gaan met technologische hoogstandjes. Trage Twist schetst een beeld van een wereld met scherpe tegenstellingen die nauwelijks vooruit komt. En Vloeiend Vooruit, ten slotte, is een op consensus gerichte wereld die zich kenmerkt door een langzame, maar gestage ontwikkeling. Hiermee is niet gezegd dat deze vier scenario’s de enige mogelijke werelden voor 2030 schetsen. Ze vormen slechts een houvast om naar de toekomst te kijken en geven zo veel mogelijk de uitersten weer van wat enigszins mogelijk is: optimistischer dan Schokkend Samen of pessimistischer dan Dynamisch Divers zou irreëel zijn. Misschien voelt u zich tot een van de vier scenario’s aangetrokken. Of misschien 4 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven
  5. 5. wel tot meer dan een. Uiteindelijk hopen wij dat deze studie u helpt bij het bezinnen op uw langetermijn-strategie. Of u in ieder geval inspireert om met een open vizier naar de toekomst te kijken. Ook al is nietelk scenario even rooskleurig. En kent elk scenario zijn eigen uitdagingen. Uitdagingen waarop umisschien nu al kunt anticiperen. Want zoals gezegd: ondernemen is vooruitzien. Ik wens u daarbij veelwijsheid en succes.Voorzitter raad van bestuurPiet MoerlandRabobank Nederland Visie op 2011 5
  6. 6. 6 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven
  7. 7. InleidingHet Nederlandse bedrijfsleven ziet zich de komende zullen in 2030 een sterke groei kennen? Kan de Neder-jaren geconfronteerd met een aantal strategische uitda- landse industrie de toenemende concurrentie met Aziati-gingen. De vergrijzing, de opkomst van China en die van sche landen aan? Welke gevolgen heeft de demografischeandere landen, ICT-ontwikkelingen en de energie- en verschuiving voor de collectieve sector?milieuvraagstukken beïnvloeden allemaal de omgevingwaarin het Nederlandse bedrijfsleven actief zal zijn in de Om de ontwikkeling van de bedrijfstakken op langekomende decennia. De mate waarin dat gebeurt, is termijn te bepalen, kijken we in de eerste plaats naar deechter onzeker. Dit leidt tot de behoefte om deze ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit. Een gunstigomgeving beter in kaart te brengen. Waar kunnen al innovatieklimaat, investeringen in onderwijs en scholingdeze onzekerheden toe leiden? Waar liggen de grenzen? en de acceptatie van nieuwe technologieën spelen hierbijWat is absoluut onmogelijk? En dit alles in ogenschouw een belangrijke rol. Daarnaast is van belang in hoeverregenomen, hoe kunnen bedrijven het best acteren om te stijgende welvaart en lagere prijzen zullen leiden tot eenanticiperen op deze sleutelonzekerheden? hogere vraag naar bepaalde producten. Tot slot is de internationale concurrentiepositie van het NederlandseIN2030 is een scenariostudie die de mogelijke ontwikke- bedrijfsleven belangrijk. Afhankelijk van het scenariolingen voor het bedrijfsleven in 2030 schetst aan de hand zijn diverse factoren bepalend voor de toekomstigevan vier scenario’s1. Op deze manier plaatsen we de ontwikkeling van bedrijfssectoren.toekomstige ontwikkelingen niet alleen in een brederperspectief, ook wordt duidelijk hoe toekomstige scena- IN2030 kent ook beperkingen. We richten ons primairrio’s kunnen variëren en wat de drijvende krachten achter op ontwikkelingen die in grove pennenstreken dedeze verschillen zijn. Maatschappelijke en (geo-)politieke relevante omgeving van het bedrijfsleven weergeven.bewegingen, technologische en demografische ontwikke- Daarbij vullen we een aantal thema’s bewust niet tot inlingen vormen daarbij het decor voor thema’s als verduur- detail in. Dat kan ook niet met een termijnvisie vanzaming van de voedselproductie, omgaan met het energie- twintig jaar. Wij hopen dat IN2030 inspireert tot verdervraagstuk en kennisontwikkeling. Op concreter niveau nadenken over mogelijke toekomsten, onzekerheden enkijken we in de vier scenario’s naar de ontwikkelingen kansen.van zes bedrijfssectoren in Nederland. Welke sectoren 1 In het voorjaar van 2011 verschijnt het boek ‘IN2030: Vier vergezichten voor 2030’ dat uitgebreid ingaat op het wonen, werken en ondernemen in Nederland in 2030. Visie op 2011 7
  8. 8. Een onzekere wereld: de drijvende krachten Hoe ziet de wereld er uit over twintig jaar? Deze vraag zeker. Maar wat zijn de gevolgen daarvan voor de valt niet exact te beantwoorden, maar het antwoord valt wereldorde en de internationale handel? Overvleugelt wel te benaderen. We weten dat de wereld op een aantal het oosten het westen? Gaan we vreedzaam samen manieren verandert. Sommige van de structurele trends verder of blijken de tegenstellingen zo groot dat het zijn vrij zeker, zoals de vergrijzing van de bevolking en mondiale machtsveld versplintert? Deels worden deze een tekort aan natuurlijke hulpbronnen. Andere thema’s, ontwikkelingen natuurlijk ook weer gevoed en beïnvloed zoals technologische ontwikkelingen, maatschappelijke door de andere trends. Hoe landen en machtsblokken tendensen en mondiale machtsverhoudingen, zijn met tegenover elkaar staan, zal in belangrijke mate bepalen meer onzekerheden omgeven. Deze zekere en onzekere wat het speelveld is voor economische vooruitgang en drijvende krachten vormen de wereld van straks, waarin vrijhandel. ondernemers moeten proberen succesvol te opereren. Hele studies kunnen worden gewijd aan de thema’s en trends die een rol spelen in de komende twintig jaar. Het proces van Europese eenwording is in 1957 Europese (des)integratie? Hier beperken we ons tot een korte beschrijving van de begonnen. Sindsdien zijn steeds kleine stapjes gezet tot in onze ogen belangrijkste thema’s2. verdere integratie, met als voorlopige kroon op het werk de invoering van de euro munten en bankbiljetten in 2002. Maar gaat dit zo verder? De Griekse crisis heeft De wereldbevolking zal de komende twee decennia met overduidelijk aangetoond dat het met de Europese Steeds meer en oudere mensen op de wereld ongeveer een kwart toenemen. Dat heeft grote conse- integratie nog steeds fundamenteel mis kan gaan. Valt de quenties voor het beroep op onze natuurlijke hulp- eurozone of de Europese Unie uiteen? Of blijven we in bronnen en de leefbaarheid op aarde. De verschillen in Europa op het pad van stapsgewijze verdere integratie? demografische ontwikkelingen zijn groot. Terwijl Kiest Europa voor samen sterk of allemaal apart? Europa, maar bijvoorbeeld ook China en Japan, vergrijst, heeft India een sterk groeiende, maar relatief jonge bevolking. In Nederland zijn we in de afgelopen honder- Enerzijds neemt de vraag naar energie sterk toe, ander- Fossiele grondstoffen worden steeds schaarser den jaren gewend geweest aan een groei van de bevol- zijds raken voorraden uitgeput. Hoe gaan we daar mee king. De omslag naar het denken in krimp, in ieder geval om? Gaan we voor energiebesparing of voor alternatieve voor wat betreft de werkzame beroepsbevolking, is de energiebronnen? En als we voor het laatste kiezen, worden komende jaren dan ook een grote uitdaging. dit dan de milieuvriendelijke alternatieven, zoals biomassa en zonne- of waterenergie of wordt het kernenergie? Dat we op energiegebied voor een grote uitdaging staan, is Dat de economische macht in de wereld de komende duidelijk. En dat er veel staat te gebeuren ook. Maar dit is Verschuivende machten, stabiele relaties? twintig jaar naar het oosten verschuift, is zo goed als wel een van de grote onzekerheden, die ook makkelijk kan 2 Voor de uitvoerige achtergrondstudies, zie: www.rabobank.com/kennisbank 8 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven
  9. 9. leiden tot internationale spanningen. Wat voor fossiele geleden wel werd gedacht. Aan de andere kant hadbrandstoffen geldt, gaat in meer of mindere mate ook op niemand twintig jaar geleden de technologischevoor andere mineralen, metalen en niet-metalen. Een revolutie van internet verwacht. Wat we zeker weten, isaantal hiervan is schaars, zoals lithium en fosfor, en kan dat vooral communicatie- en informatietechnologie deslechts op enkele plaatsen ter wereld worden gewonnen: wereld ook de komende twintig jaar ingrijpend gaateen potentiële splijtzwam als er geen alternatieven voor veranderen. En waarschijnlijk komen daar nog anderedeze grondstoffen worden gevonden. doorbraaktechnologieën bij. Wij gaan daar niet uitge- breid op in, maar nemen – in een aantal scenario’s – wel aan dat die vooral op het gebied van energie liggen.De groeiende wereldbevolking en de stijging van hetUitdagingen voor voedsel en watervoorzieninggemiddelde welvaartsniveau zorgen ervoor dat ook devoedselvoorziening en de beschikbaarheid van schoon Hoe we over twintig jaar produceren, is vooral een Met minder mensen anders werkendrinkwater cruciale factoren kunnen worden bij toekom- uitkomst van bovenstaande trends. Maar op de arbeids-stige maatschappelijke ontwikkelingen. Doordat de markt komt wel veel samen. Vergrijzing, technologischesterk groeiende wereldbevolking gemiddeld steeds ontwikkelingen, verdergaande mondiale economischewelvarender wordt, verandert ook het gemiddelde dieet. integratie en sociaalmaatschappelijke ontwikkelingenZo gaat men vooral meer vlees eten. En veeteelt kost beïnvloeden allemaal hoe en waar we straks werken enmeer land, maar ook meer water. Daarnaast wordt water hoe en wat we in de toekomst produceren. Gaan we echtschaarser door de klimaatverandering. In 2030 leeft allemaal heel flexibel werken? Zet de trend van verderewaarschijnlijk de helft van de bevolking in een situatie verdienstelijking van de economie zich voort? Of hebbenvan waterstress3. Hoe gaan we dit oplossen? Samen we de grens al bereikt? Kunnen we in Nederland nogzoeken naar een efficiënte verdeling van productie en met andere landen concurreren? Is onze bevolking ookgebruik maken van nieuwe technologische ontwikke- in de toekomst nog wel goed genoeg opgeleid? Allemaallingen? Of ieder voor zich en de rest zoekt het maar uit? vragen die moeten worden beantwoord.Cruciale vragen die de toekomst van de wereld bepalen. Sommige van de hiervoor geschetste ontwikkelingen Twee kernonzekerheden, vier scenario’sDat technologische veranderingen ook in de toekomst zijn onvermijdelijk. Andere zijn zeer onzeker. Gemeen-Technologische ontwikkelingeneen belangrijke rol gaan spelen, is evident. Maar meestal schappelijk hebben ze dat ze alle belangrijk zijn voor eenverlopen bepaalde, vooraf als doorslaggevend bestem- beeld van de wereld, Europa en Nederland in 2030. Allepelde, technologische ontwikkelingen trager dan van onzekerheden op alle thema’s met elkaar combineren,tevoren bedacht. We gaan immers nog steeds niet met de leidt tot een oneindig aantal mogelijke toekomstver-helikopter naar ons werk, zoals bijvoorbeeld vijftig jaar wachtingen. Dat is de realiteit. Om een handvat te 3 Volgens Food and Agriculture Organisation is er sprake van waterstress wanneer er minder dan 1.700 m3 zoetwater beschikbaar is per persoon per jaar. Zie: Food and Agriculture Organisation, Coping with water scarcity, Challenge of the twenty-first century, World Water Day 2007. Visie op 2011 9
  10. 10. creëren voor het consistent beschrijven van mogelijke integratie van de wereldeconomie belangrijke rollen zijn ontwikkelingen, hebben we gekozen voor een assen- weggelegd. De wereld rechtsonder is er een van grote stelsel: twee dimensies waarlangs we bovengenoemde conflicten en grote veranderingen. Dynamisch Divers thema’s kunnen indelen. Hierdoor ontstaan vier verschil- heet deze wereld, waarbij de tegenstellingen groot zijn, lende scenario’s voor de wereld in 2030. Daarbij hebben zowel tussen als binnen landen. De wereld linksonder we ervoor gekozen om deze vier beelden zoveel mogelijk (conflictueus-evolutionair op de assen) is een wereld die te laten verschillen. Ze moeten de uitersten tonen van eigenlijk moeilijk van haar plek komt. Bevroren in de hoe de wereld er in 2030 kan uitzien. nieuwe Oost-West tegenstelling leidt internationaal overleg niet tot nieuwe oplossingen. Deze wereld De assen zijn zo gekozen dat ze iets vertellen over noemen we Trage Twist. Het kwadrant linksboven (op de processen en ontwikkelingen, niet zozeer over de assen harmonieus-evolutionair) noemen we Vloeiend concrete trends en thema’s zoals hiervoor beschreven. Vooruit: een meer duurzame wereld, waarbij het vooruit- Hoe de trends en thema’s zich ontwikkelen, vormt de gangsdenken samen gaat met consensus. invulling, gegeven de assen. De verticale as vertegenwoordigt de mate van harmonie Omdat ontwikkelingen op zeer lange termijn met grote Gebruik van de scenario’s waarin ontwikkelingen tot stand komen en hoe onzekerheden zijn omgeven, worden scenario’s gebruikt processen verlopen. Harmonie en conflict zijn de uiter- om de verre toekomst te verkennen. De bovengenoemde sten op deze as. Daarbij staat harmonie voor een vreed- vier scenario’s zijn geen voorspellingen en moeten niet zame samenleving, consensus en samenwerking. worden gezien als de enig mogelijke werelden waarin Conflict staat voor een samenleving waarin tegenstel- we over twintig jaar leven. Het zijn consistente mogelijke lingen groot zijn en het handelen van mensen meer beelden, waarbij het ene beeld niet meer of minder gericht is op het eigen en minder op het gemeenschap- waarschijnlijk is dan het andere. De scenario’s zijn tot pelijk belang. stand gekomen door verschillende aannames te maken over de kernonzekerheden die van belang zijn voor De horizontale as vertegenwoordigt de mate waarin thema’s waarvoor de toekomst in beeld moet worden ontwikkelingen en processen geleidelijk dan wel schoks- gebracht. Daarbij zijn de aannames zo geformuleerd dat gewijs tot stand komen en verlopen. De uitersten op de scenario’s voldoende van elkaar verschillen om de deze as zijn revolutie versus evolutie. Daarbij staat grote mate van onzekerheid aan te geven. De scenario’s revolutie voor snelle doorbraken, hoge pieken en diepe geven daarmee de grenzen aan van wat nog mogelijk is. dalen. Evolutie staat voor gelijkmatige en langer durende Ze zijn vooral bedoeld als hulpmiddel bij het formuleren ontwikkelingen en processen. Aldus vormen de vier van strategische keuzes van het bedrijfsleven. Elk kwadranten van deze assen de basis voor vier scenario’s scenario geeft aan waar de meeste kansen voor bedrijven voor 2030. In het harmonieus-revolutionaire kwadrant liggen. Een gemeenschappelijk referentiekader dat bevindt zich de wereld die we Schokkend Samen noemen. verder gaat dan alleen trends doortrekken. Hopelijk Een dynamische, onzekere maar harmonische wereld biedt dit verrassende inzichten. waarbij voor technologische vooruitgang en verdere 10 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven
  11. 11. Figuur 1: Kernonzekerheden en vier scenario’s Harmonie Vloeiend Vooruit Schokkend Samen RevolutieEvolutie Trage Twist Dynamisch Divers Conflict Bron: Rabobank Visie op 2011 11
  12. 12. Schokkend
  13. 13. Harmonieus-revolutionairSamen Deze wereld wordt primair gedreven door economische belangen. Deze is multipolair. Dat betekent dat meer dan twee landen een grote invloed hebben. Landen kiezen ervoor om samen te werken omdat zij beseffen dat ze daardoor hun belangen beter kunnen behartigen. Veranderingen voltrekken zich schoksgewijs en in een hoog tempo. Tegenstellingen worden daarbij op een harmonieuze manier opgelost en leiden niet tot grootschalige conflicten. Harmonie Vloeiend Vooruit Schokkend Samen Multipolaire wereld Verenigde Staten van Europa Economisch belang centraal Netwerkeconomie RevolutieEvolutie Technologische doorbraken Energiecrisis blijft uit Voedselzekerheid door technologie Trage Twist Dynamisch Divers Conflict Visie op 2011 13
  14. 14. toegang tot de Chinese markt. Dit vertaalt zich uitein- De wereld kent in 2030 niet langer een unipolaire orde delijk in een vrijhandelsverdrag tussen China en Japan Een multipolaire wereld waarin de Verenigde Staten de doorslaggevende in 2025. invloed hebben (einde van het Pax Americana). Dit is niet zozeer het gevolg van de afgezwakte macht van de Dankzij de pro-westerse regering, die sinds 2020 aan de Verenigde Staten als wel van de snelle opkomst van macht is, heeft Rusland een opmerkelijke transitie naar nieuwe spelers op het wereldtoneel. Hierdoor is de een democratie doorgemaakt. Rusland positioneert economische, politieke en militaire macht verdeeld zichzelf als de groeimotor van Eurazië en Centraal-Azië over meer staten (figuur 2). In 2030 is China de grootste en verstevigt de banden met Europa en in mindere mate economie ter wereld. Beijing heeft spraakmakende met de Verenigde Staten. In 2030 is Brazilië de vijfde politieke en economische hervormingen doorgevoerd. olieproducent ter wereld. Het land is uitgegroeid tot een Tot groot genoegen van de Verenigde Staten en Europa regionale machtspeler, die in de afgelopen twintig jaar is China in 2022 overgestapt op een flexibel wissel- de politieke en economische integratie in Latijns- koersbeleid. Buurland India is erin geslaagd om New Amerika heeft bewerkstelligd. Delhi te positioneren als de politieke en culturele brug tussen de Verenigde Staten en China, terwijl Bangalore Internationale samenwerking vindt vooral plaats op wereldwijd een belangrijk centrum van informatie- economisch terrein. In 2020 is een nieuw, enigszins technologie is geworden. De sterke Chinese economie afgezwakt wereldhandelsakkoord ondertekend, dat is goed nieuws voor Japan. Daarom investeert Tokio in wordt versterkt door vergaande bilaterale en multilate- goede politieke verhoudingen met Beijing en meer rale akkoorden. De regulering in de financiële sector is Figuur 2: De multipolaire wereld in 2030 Bron: Rabobank 14 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Schokkend Samen
  15. 15. tot een minimum beperkt en vooral gericht op een gelijk in de Europese Senaat. De vorming van de Verenigdespeelveld en voldoende borging voor klantenbescher- Staten van Europa leidt tot een grote politieke invloed opming. In 2028 wordt Basel IV opgevolgd door Beijing I, wereldschaal die overeenkomt met het economischeomdat de Bank of International Settlements inmiddels is gewicht van de regio. Een toenemend aantal landenverhuisd naar China. houdt hun reserves aan in euro’s. Het Verenigd Konink- rijk, Zweden en Denemarken voeren in 2020 de euro in. Drie jaar later volgen Tsjechië, Polen en Hongarije. DeDe afzonderlijke lidstaten van de Europese Unie zijn tot Balkanlanden en Turkije zijn in respectievelijk 2025 enDe Verenigde Staten van Europade conclusie gekomen dat een institutionele hervorming 2028 toegetreden tot de Unie. Met Oekraïne zijn deen vrijwillige inlevering van nationale soevereiniteit de onderhandelingen over toetreding gaande (figuur 3).enige manier is om hun invloed op het wereldtoneel teverstevigen. De transformatie naar de Verenigde Statenvan Europa is in 2027 voltooid. De Unie heeft de politieke Topontmoetingen tussen grote wereldmachten staan Energiecrisis blijft uitstructuur van een federatie: een centrale overheid met niet alleen in het teken van handelsverdragen, maar ookdaaronder staten die relatief zelfstandig zijn. De worden bilaterale afspraken gemaakt over het energie-Europese Commissie is omgevormd tot een volwaardige vraagstuk. Door de opkomst van China en India is deregering met een Europees buitenlands, economisch en mondiale schaarste aan natuurlijke hulpbronnen verderdefensiebeleid. Het Europese Parlement is een volksver- toegenomen. Het gaat hierbij niet alleen om aardolie entegenwoordiging met evenredige vertegenwoordiging aardgas, maar ook om water, belangrijke metalen zoalsen verkiezingen, terwijl de Europese Raad is veranderd zink en koper en mineralen zoals fosfaat.Figuur 3: De Verenigde Staten van Europa in 2030Bron: Rabobank Visie op 2011 15
  16. 16. In deze wereld biedt technologie de oplossing voor de kunnen moeilijk hun hoofd boven water houden. Tegen schaarste. Strategische allianties worden gesloten om deze achtergrond is het belang van de kernenergie in de flink te investeren in zowel de uitbreiding van de elektriciteitsopwekking in 2030 toegenomen tot 25%. bestaande productiecapaciteit van de relatief goedkope Door de technologische ontwikkelingen is de voorspel- olie- en gasvelden in Rusland en de Golfregio als in de ling van grondstoffenschaarste en -prijsstijging rond ontwikkeling van diepzeeolievelden voor de kust van 2025 duidelijk achterhaald. De gevreesde energiecrisis Brazilië. China’s toenemende grondstoffenbehoefte blijft uit. heeft ertoe geleid dat Beijing een actieve rol is gaan spelen in West-Afrika. Chinezen investeren aanzienlijke bedragen om de winning van olie- en gasbronnen voor Door de toename van de wereldbevolking en de grote Voedselzekerheid door technologie de kust van Nigeria mogelijk te maken. Een ander economische voorspoed stijgt niet alleen de vraag, maar voorbeeld is de massale winning van shale gas, gas in verandert ook de samenstelling van de voedselbehoefte leisteen, die de concurrentieverhoudingen voor wat door verandering van het dieet. Omdat de mogelijk- betreft de fossiele brandstoffen op zijn kop zet. De heden voor areaaluitbreiding voor voedselproductie Verenigde Staten, China, maar ook Polen hebben grote evenals water schaars zijn, verschuift de aandacht naar hoeveelheden shale gas. de tweede generatie genetisch gemodificeerde gewassen die de schaarse inputfactoren veel efficiënter benutten Tegelijkertijd speelt bij landen de wens om hun energie- dan de huidige variëteiten. De voedselstrategie van met afhankelijkheid te verminderen. Politieke leiders name landen en regio’s met een lage zelfvoorzienings- wereldwijd vertrouwen daarbij vooral op technologi- graad, zoals China en het Midden-Oosten, kenmerkt zich sche doorbraken en de markt. De wetten van de markt- door bilaterale afspraken en strategische allianties met werking schonen de atmosfeer, omdat de schadelijke grootschalige producenten die zijn geconcentreerd in externe effecten van CO2 en andere broeikasgassen Latijns-Amerika. Deze voedselstrategie versterkt de volledig zijn ingeprijsd. Technologische achterblijvers zuid-zuid handelsstroom ten koste van de traditionele zijn afhankelijk van de handel in CO2-emissierechten en noord-zuid handelsstromen van voedselproducten. 16 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Schokkend Samen
  17. 17. In het heetst van de concurrentiestrijdVoor bedrijven betekent Schokkend Samen een sterk concurrerende omgevingdie veel mogelijkheden biedt. Arbeid, grondstoffen en kapitaal zijn volop aanwezig,waardoor nieuwe investeringsmogelijkheden binnen handbereik liggen. Efficiënt en flexibelopereren is van groot belang. De commerciële dienstverlening groeit uitbundig, terwijl dehevige buitenlandse concurrentie de sectoren landbouw en industrie parten speelt.De toegevoegde waarde van deze sectoren blijft echter toenemen, omdat ze kwalitatiefhoogwaardige producten en kennis leveren en nichemarkten bedienen. Visie op 2011 17
  18. 18. vrouwen zich aan op de arbeidsmarkt. Zij ruilen hun deeltijdbaan in toenemende mate in voor een voltijd- Figuur 4: Veel mogelijkheden voor bedrijven baan. Mede als gevolg van internationalisering, uitbrei- ding van de Europese Unie, vrij verkeer van arbeid technologie hierbinnen en soepel immigratiebeleid is het arbeids- aanbod in 2030 cultureel diverser dan nu het geval is. In dit scenario is het effect van de vergrijzing op het financiering arbeidsmarkt arbeidsaanbod ruimschoots gecompenseerd door de stijging van de arbeidsdeelname en daarmee gepaard gaande verbreding van de belastinggrondslag. Over twee decennia is de helft van de beroepsbevolking grondstoffen afzetmarkt werkzaam in onder andere het hoogwaardige technolo- giesegment, ICT, accountancy en finance. In dit scenario marktdynamiek waaieren hoogopgeleide werknemers uit over de hele wereld, maar de sterk groeiende economie zorgt er wel De oppervlakte geeft aan in welke mate de dimensies, die de omgeving voor dat deze groep werknemers schaars blijft. Dit van bedrijven bepalen, mogelijkheden bieden. Hoe hoger de score op neemt niet weg dat private investeringen in menselijk een bepaalde dimensie is, hoe groter de mogelijkheden of hoe kleiner de knelpunten zijn. kapitaal fors zijn, omdat ook het rendement van scholing Bron: Rabobank groot is door relatief grote inkomensverschillen. De arbeidsmarkt functioneert in 2030 veel flexibeler en Arbeid: flexibel en divers ‘losser’ dan we nu gewend zijn. Dat kan ook bijna niet anders in een wereld waarin economische belangen de De grondstoffenschaarste is in 2030 geen probleem voor Goedkope grondstoffen en financiering integratie van de economieën wereldwijd stimuleren en het Nederlandse bedrijfsleven. Tegelijkertijd werpen de waarin de technologische veranderingen zich in een investeringen in de lagere materiaal- en energie-intensi- hoog tempo en vooral schoksgewijs voltrekken. Met een teit van het productieproces hun vruchten af. Hierdoor sociale zekerheid die is gericht op makkelijker aan de kan niet alleen de productie, maar ook het transport van slag komen, daalt de langdurige werkloosheid naar goederen tegen veel lagere kosten plaatsvinden. minimale niveaus. Werknemers wisselen vaak van werkgever. Het tijdperk van een vast contract is voorbij. Door de volledige liberalisering en globalisering van de De werknemer is een ondernemer en kiest ervoor om financiële markten in deze wereld ontbreken beper- voor verschillende bedrijven tegelijkertijd werkzaam te kingen op het kapitaalverkeer tussen de landen. Dat zijn voor de duur van een project. Zelfredzaamheid is betekent dat bedrijven en financiële instellingen kunnen hierbij van groot belang, terwijl binding met één speci- kiezen in welk land en in welke valuta zij extra geld fiek bedrijf minder interessant wordt. Resultaatgerichte willen lenen of investeren. Door grotere en meer toegan- beloning op individuele basis vormt het grootste deel kelijke markten kunnen meer winstgevende investe- van het inkomen. ringsmogelijkheden worden benut, ongeacht hun locatie. Het gevolg is dat het aandeel bancair krediet in Het arbeidsaanbod van 2030 is in veel opzichten anders de totale financiering van de (middel)grote Nederlandse dan dat van nu. Deels gedwongen door de versobering bedrijven daalt van ruim driekwart nu naar iets meer van publieke voorzieningen werken ouderen in Neder- dan de helft in 2030. land en Europa tot op 70-jarige leeftijd door. Ter vergelij- king: in Japan is de pensioenleeftijd verhoogd naar 75 De aspiratie om toegang tot kennis en nieuwe technolo- jaar. Naast ouderen bieden meer en hoger opgeleide gieën te krijgen, leidt ook tot een steeds grotere kapitaal- 18 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Schokkend Samen
  19. 19. stroom uit de opkomende economieën naar het Westen. Grote bedrijven die er niet in slagen om zich aan teNaast de investeringen in de eigen economie wordt dan sluiten op de wereldwijde netwerken die voor hen vanook een belangrijk deel wereldwijd belegd via sovereign belang zijn, hebben geen schijn van kans in deze wereld.wealth funds. Het gevolg hiervan is dat over de bedrijfs-voering van een groot aantal Nederlandse bedrijvenwordt beslist door niet alleen de Amerikaanse en In Schokkend Samen groeit de Nederlandse economie Structuur van de economieEuropese beleggers maar in toenemende mate ook door snel, met gemiddeld 3% per jaar, waarbij de schomme-de beleggingsfirma’s in Moskou, Beijing en New Delhi. lingen wel groot zijn. Dit is een groeitempo dat vergelijk- baar is met dat in de jaren negentig van de vorige eeuw. Dit lukt dankzij een flexibele arbeidsmarkt met eenDeze dynamische wereld wordt primair gedreven door soepele (kennis)migrantenregeling en een forse techno-Een wereld van onbegrensde mogelijkhedeneconomische belangen. De opkomst van nieuwe wereld- logische vooruitgang. De sterke wereldwijde economi-machten gaat hand in hand met de opkomst van nieuwe sche integratie versterkt deze ontwikkeling.invloedrijke bedrijven en netwerken. In twintig jaar zijnze uitgegroeid tot volwaardige concurrenten van de De sector landbouw groeit minder hard dan de restwesterse ondernemingen. De grote concurrentiedruk in van de economie. Tegenover het voordeel van handelsli-dit scenario prikkelt bedrijven tot efficiëntieverbetering beralisatie en het opengaan van nieuwe afzetmarktenen dwingt hen tot continue aanpassing van de gehan- staan ruimtelijke restricties die een rem dreigen teteerde technologie en organisatie. Omdat technologi- zetten op de groei van deze sector. Het wegvallen vansche ontwikkelingen zich in een rap tempo voltrekken, subsidies als gevolg van de hervorming van het gemeen-vraagt dit om een grote mate van flexibiliteit, een schappelijke landbouwbeleid en verdere uitbreiding vanefficiënte organisatie van ICT-processen en hoogwaardig de Europese Unie zorgen er eveneens voor dat demenselijk kapitaal. landbouwactiviteiten naar het oosten verschuiven. HetDoor verdergaande specialisatie worden taken of hande-lingen in een productieketen van een groeiend aantal Figuur 5: Werkgelegenheid en arbeidsproductiviteit naarproducten in toenemende mate opgeknipt en verdeeld sector in 2030over de wereld. Dankzij voortgaande communicatietech-nologie en relatief lage transportkosten speelt plaats in verandering werkgelegenheid in % 3veel mindere mate een rol. Schiphol en de Rotterdamse zorg commerciële 2haven zijn belangrijke knooppunten voor het internatio- dienstennale verkeer van personen en goederen. Tegelijkertijd 1 overheidgaat ook een gigantische consumptiemarkt open voor 0het Nederlandse internationaal opererende bedrijfs- bouw -1 industrieleven. Tussen nu en 2030 treden ruim één miljard -2Chinese en Indiërs tot de koopkrachtige middenklasse. landbouw -3Een verdubbeling ten opzichte van de huidige situatie. -4 0 1 2 3 4 5Samen met de nationale grenzen vervagen ook de verandering arbeidsproductiviteit in %grenzen van bedrijven. In 2030 opereren bedrijven en De grootte van de bollen in de figuur geeft de omvang van de sectorwerknemers in een aantal wereldwijde netwerken van weer in termen van toegevoegde waarde. Deze toegevoegde waardebedrijven, onderzoeksinstellingen, leveranciers om zo wordt bepaald door de inzet van arbeid en kapitaal. De x-as geeft de gemiddelde verandering van de arbeidsproductiviteit per jaar weer ingoed mogelijk te profiteren van de informatie en de de periode 2010-2030. De y-as geeft de gemiddelde verandering vankennis uit de verschillende organisaties in het netwerk. de werkgelegenheid per jaar weer in de periode 2010-2030. Bron: Rabobank Visie op 2011 19
  20. 20. Nederlandse agrocomplex heeft in dit scenario vooral die zichzelf verhuren) zal zich voortzetten. De diensten- een Europese spilfunctie op het gebied van marketing en sector groeit uitbundig in Schokkend Samen. Communi- distributie van tuinbouw- en zuivelproducten, kwali- catiediensten en transport zijn snelle groeiers, evenals teitsproductie en hoogwaardige kennis en innovatie. De dienstverlening gerelateerd aan kennis, zoals op het sector ondergaat hiermee een verdere verschuiving van gebied van (landbouw-)technologie. De vraag naar productie naar dienstverlening, zoals al langer in de diensten neemt toe door de verdergaande globalisering gehele economie gaande is. Alhoewel de biobased en het feit dat Nederland verder opschuift in de produc- economy wereldwijd steeds belangrijker wordt, profi- tieketen, maar ook door het stijgende algemene teert de Nederlandse landbouw daar slechts beperkt welvaartsniveau. Hoe welvarender een economie, hoe van. De overheid ziet hierin geen rol voor zichzelf wegge- meer de vraag verschuift van goederen naar diensten. legd. Door de nog steeds bovengemiddeld stijgende Door een brede toepassing van ICT kennen vooral de arbeidsproductiviteit is de werkgelegenheid in de transportsector en de communicatiediensten een hoge landbouwsector in 2030 met ongeveer 20% gedaald stijging van de arbeidsproductiviteit. Hierdoor is de stijging van de werkgelegenheid in de dienstverlening minder uitbundig dan die van de toegevoegde waarde. (figuur 5). De industrie staat in dit scenario het meest bloot aan In de sector neemt het aantal bedrijven sterk toe als buitenlandse concurrentie. Het proces van offshoring en gevolg van de netwerkeconomie (figuur 6). outsourcing van een groot gedeelte van de productie over de hele wereld gaat onverminderd door. De stijgende welvaart wereldwijd leidt tot een stijgende Figuur 6: Ontwikkeling aantal bedrijven naar sector consumptie van luxe goederen, terwijl de consumptie van noodzakelijke goederen, veelal industriële produc- aantal x 1000 aantal x 1000 1400 1400 ten, zal achterblijven. Net als in het verleden zal de sector 1200 1200 ook in de komende decennia een metamorfose onder- 1000 1000 gaan. De industrie legt zich in 2030 vooral toe op de 800 800 600 600 productie van kwalitatief hoogwaardige goederen en 400 400 profileert zich in nichemarkten. De stedendriehoek 200 200 Luik-Maastricht-Aken specialiseert zich in hoogwaar- 0 0 overheid industrie bouw commerciële landbouw zorg dige nanotechnologie. De industriesector zal in termen diensten van toegevoegde waarde blijven groeien met 2% per jaar. De flinke arbeidsproductiviteitsstijging, deels het 1993 2000 2010 2030 gevolg van de ICT-toepassingen en relatief goedkope financiering, zorgt ervoor dat de werkgelegenheid in de Bron: Rabobank industrie daalt. In de zorg groeit de werkgelegenheid met 20% het meest van alle sectoren. Doordat zorg vooral mensen- Mede als gevolg van hoge arbeidsmigratie in dit scenario werk is, is het lastig om een grotere productiviteitsstij- neemt het aantal huishoudens in dit scenario toe. De ging te realiseren. Gevolg is dan ook dat meer dan de stijging van het aantal huishoudens is echter wel lager dan helft van de extra nieuwe banen in deze sector wordt in de periode die achter ons ligt. Hierdoor is er blijvend gecreëerd. De vraag naar vooral langdurige zorg neemt behoefte aan woonruimte en daar profiteert de bouwsector in dit scenario aanzienlijk toe door de vergrijzing en de van. Hoewel de economische groei in dit scenario hoog is, technologische vooruitgang. Vanwege de uitbundige is de behoefte aan kantoorpanden in 2030 klein. Gepaard welvaartsgroei beschikken huishoudens over voldoende gaand met een vrij trage stijging van de arbeidsproductivi- middelen om de zorg te kunnen betalen. Tegenover de teit, neemt de werkgelegenheid in de bouw iets toe. stijgende zorguitgaven staan besparingen op uitvoe- Daarnaast stijgt het aantal bedrijven in de sector. De trend ringskosten als gevolg van de versobering van de die daar de afgelopen jaren zichtbaar was (zelfstandigen welvaartsstaat. 20 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Schokkend Samen
  21. 21. Hans Vossen (DSM) “Je moet voortdurend anticiperen op de veranderende wereld” Niet veel ondernemingen hebben zich zo vaak vernieuwd en aangepast aan veranderende omstandigheden als DSM. De geschiedenis van het bedrijf begint in 1902, met de oprichting van De Nederlandse Staatsmijnen. Bij de verwerking van steenkool tot cokes komen grote hoeveelheden cokesovengas vrij. DSM maakt hier ammoniak van, een basisgrondstof voor de productie van stikstofmeststoffen. Dit is de eerste stap in een diversificatieproces dat er uiteindelijk toe leidt dat het bedrijf de sluiting van de steenkolenmijnen met succes overleeft. Na de Tweede Wereldoorlog speelt DSM in op de groeiende belangstelling voor kunststoffen met de productie van industriële chemicaliën en grondstoffen voor synthetische vezels en garens. Als in 1975 de laatste staatsmijn dichtgaat, verlegt het bedrijf in hoog tempo zijn focus. In 1989 gaat DSM naar de beurs. “In de jaren zeventig en tachtig voerde DSM organisatieaanpassingen door om voldoende schaalgrootte, meer garanties voor marktafname en diversificatie in hoogwaardige kunststofmaterialen en fijnchemie terealiseren. In de jaren negentig zochten we naar een betere afstemming tussen researchinspanningenen marktbehoeften en verschoof de focus naar de ontwikkeling van processen en producten met eenhoge toegevoegde waarde: producten voor de farmaceutische en de voedingsmiddelenindustrie enhoogwaardige kunststofmaterialen voor de automobiel- en transportindustrie, de elektrotechniek ende elektronicasector. Elke drie tot vijf jaar houden we een ‘Corporate Strategy Dialogue’. Met ruimvijftig mensen stellen we dan de toekomstige richting van DSM vast. We houden tussentijdseevaluaties om te kijken of het wereldbeeld nog klopt en of we moeten bijsturen. De wereld is continu inbeweging en je moet dus daarop voortdurend anticiperen. Bij de uitvoering van onze Visie 2010 heeftDSM een snelle internationalisatie ondergaan, zowel op personeelsgebied als op het gebied vanproductieactiviteiten. In 2007 zijn we de transformatie naar Life Sciences en Material Sciences gaanversnellen en voor de komende jaren hebben we een sterke focus op groei. De focus hierop komt uitdrie mondiale trends: Mondiale verschuivingen in bevolkingsconcentraties en nieuwe technologieënvooral in de communicatieindustrie, Klimaat en Energie en Gezondheid en Welzijn. Onze evolutie wasniet mogelijk geweest zonder visie, de bereidheid om te veranderen, een sterk innoverend vermogen,een sterke focus op de veranderende eisen van onze klanten en de diepe wortels van het bedrijf in demaatschappij.” Visie op 2011 21
  22. 22. Dynamisch
  23. 23. Conflictueus-revolutionairDivers De internationale spanningen zijn groot. Overal op de wereld zijn forse brand- haarden. Deels langs etnisch/religieuze lijnen, maar ook de schaarste aan natuurlijke hulpbronnen leidt tot conflicten tussen landen en regio’s. Protectionisme viert hoogtij. De Europese Unie is uit elkaar gevallen. De wereld leeft in een continue toestand van wantrouwen, uiterste waakzaamheid en angst. De roep om strenge veiligheidsmaatregelen is groot. Ook groot zijn de inkomensverschillen. Doordat technologische vooruitgang niet wordt gedeeld, ontstaat een technologiewedloop. Harmonie Vloeiend Vooruit Schokkend Samen Gefragmenteerde wereld Eurotijdperk voorbij Versplinterde markten Grondstoffenschaarste leidt tot RevolutieEvolutie technologische doorbraken Eigen voedsel eerst Trage Twist Dynamisch Divers Conflict Visie op 2011 23
  24. 24. de opkomst van nieuwe machten in de weg. Maar ook De wereldwijde financiële crisis van 2008/2009 mondde het uitblijven van politieke en sociaal-economische Een chaotische wereld uit in een internationale wisselkoersoorlog, een golf van hervormingen in deze landen speelt een belangrijke rol. kortzichtige protectionistische maatregelen en handels- De Chinese overheid heeft haar handen vol aan het boycots. De financiële wereld is erg lokaal en volatiel. bezweren van de sociale onrust in het land. Miljoenen Wereldwijd is een groot aantal banken genationaliseerd, protesterende Chinezen bepalen het dagelijkse straat- terwijl de internationale kapitaalmarkt tot een regionale beeld in Beijing en het anti-westers sentiment bereikt markt is verworden. De wereldeconomie is in een zijn hoogtepunt. De Indiase regering kampt met een neerwaartse spiraal terechtgekomen. In 2018 is de toenemende armoede (figuur 7). Een groot aantal Wereldhandelsorganisatie uit elkaar gevallen en zijn fabrieken ligt er stil en veel voormalige ingenieurs zijn opkomende economieën uit de Wereldbank en het Inter- nu veranderd in keuterboertjes met een lapje grond nationaal Monetair Fonds gestapt. De Amerikaanse buiten de stad. Rusland is zo goed als bankroet en wordt overheid gaat in 2023 formeel failliet en de economische geteisterd door corruptie en etnische spanningen. Het en politieke macht van het land boet in aan slagkracht en land is op weg naar een nieuw dictatoriaal regime. In betekenis. Het tijdperk van de dollar als reservemunt is Latijns-Amerika krijgt het socialisme van Venezuela voorbij. Een alternatief is echter niet voorhanden, want steeds meer voet aan de grond in andere landen, wat ook de euro bestaat niet meer. vooral in Brazilië en Argentinië tot een klassenstrijd leidt. Afrika is in deze wereld eveneens het strijdtoneel Tegelijkertijd staan handelsboycots en het dichtgaan van voor de toegang tot schaarse grondstoffen. Zo is Nigeria de belangrijkste exportmarkten in de westerse wereld de vijfde grootste olieleverancier van de Verenigde Figuur 7: De wereld barst van conflicten Bron: Rabobank 24 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Dynamisch Divers
  25. 25. Naast de scheiding tussen haves en have-nots, vooralVirtuele vluchtbepaald door geografische grenzen, wordt die tussen Staten, terwijl China ook aan invloed probeert te winnende connected en de disconnected binnen landen groter. in het Afrikaanse land.Daar waar fysieke barrières steeds lastiger te slechtenzijn, viert de virtuele wereld hoogtij. Niet zozeergedreven door commerciële motieven, maar veeleer De Europese Economische en Monetaire Unie is in 2025 Eurosprookje is voorbijdoor vluchtgedrag: hoogopgeleide jongeren van de uit elkaar gevallen. Door de forse financiële problemengeneratie Z (geboren tussen ongeveer 1994 en 2012) in de mediterrane eurolanden zagen deze zich genood-ontvluchten de harde werkelijkheid en kiezen een zaakt de eurozone te verlaten en een eigen munt in tevirtueel leven, waarin ze meer vrijheid hebben en meer voeren: de medi (figuur 8). Ierland besluit het Britsegrip op hun bestaan. Voortbouwend op de vele sociale pond in te voeren. Met de versplintering en de politiekenetwerken creëren ze complete virtuele samenle- desintegratie is ook een einde gekomen aan de Europesevingen voor generatie Z’ers over de hele wereld. Unie. Het gevolg is een elektronische bank-run vooral inCommunicatie is daarbij geen enkel probleem door het nieuwe medigebied, een ongekende daling van hetuitstekend functionerende vertaalprogramma’s. Maar vertrouwen en welvaart en een toename van dedeze vlucht kent ook zijn beperkingen. De virtuele spanningen. Europese lidstaten in Centraal- en Oost-economie loopt tegen de fysieke grenzen van de ‘tradi- Europa raken steeds verder verwijderd van de Unie entionele’ wereld aan. Daarnaast proberen verschillende richten hun aandacht in toenemende mate op samen-overheden de macht van deze virtuele wereld in te werking met elkaar. De Noord-Europese landen gaandammen. Een improductieve wedloop: nieuwe beveili- door met de euro en proberen, zo goed en zo kwaad alsgingstechnieken worden snel weer gehackt. het kan, de economische relaties in de eigen regio teFiguur 8: De Monetaire Unie is uit elkaar gevallen in 2030Bron: Rabobank Visie op 2011 25
  26. 26. versterken. De vergrijzing en het uitblijven van de biliteit in een aantal Afrikaanse landen. Een aantal noodzakelijke hervormingen verzwakken de positie van Aziatische economieën investeert vooral via sovereign de Europese landen. Om de eigen sociale voorzieningen wealth funds in grondstofrijke Afrikaanse landen in ruil en de economie te beschermen, gaan de grenzen in voor natuurlijke hulpbronnen. Overheden drukken de Europa dicht. Dit zorgt voor groeiende handelsconflicten prijzen van strategische grondstoffen met prijsregule- tussen de twee muntunies, maar ook de relatie met de ring en subsidies. Verenigde Staten is in 2030 aanzienlijk bekoeld. Door het ontbreken van internationale coördinatie Eigen voedsel eerst hebben landen een eigen voedselstrategie en -beleid die Grondstoffenschaarste: bron van technologische Internationaal is er weinig aandacht voor de lange gericht zijn op een stabiele eigen voedselvoorziening en doorbraken termijn grensoverschrijdende vraagstukken, zoals dito binnenlandse voedselprijzen. Negatieve externe energieveiligheid en grondstoffenschaarste. De energie- effecten van de voedselstrategie kunnen gemakkelijk voorziening wordt steeds onzekerder en de grondstof- worden afgewenteld op het ‘buitenland‘. Landen met een fenprijzen schieten omhoog. Om de energieafhankelijk- lage zelfvoorzieningsgraad die niet over additionele heid te reduceren, zetten vooral de westerse landen fors productiecapaciteit beschikken - waaronder China en de in op energiebesparende technologieën en alternatieve Golfstaten - hebben op grote schaal voedselproductie energiebronnen, zoals de biobased economy, met voor eigen voorziening in andere landen opgezet. Zo zijn gewenste resultaten. Overheidsbemoeienis is daarbij Chinese bedrijven in Mozambique en Namibië actief in groot. Publiekprivate samenwerking en subsidies op de landbouwsector. Dit leidt tot oplopende spanningen duurzame en energiezuinige producten ondersteunen en protectionisme op de internationale agrarische dit. Investeringen in biobrandstoffen resulteren vervol- markten. gens in stijgende voedselprijzen en daarmee ook insta- 26 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Dynamisch Divers
  27. 27. Business in chaosVoor bedrijven is Dynamisch Divers een kwestie van overleven. Grote internationalespanningen, tweedeling binnen de monetaire unie en protectionisme treffen hetNederlandse bedrijfsleven ongekend hard. De binnenlandse vraag stagneert, buitenlandsemarkten zijn niet toegankelijk, de energievoorziening is onzeker en de kapitaalmarkten zijngefragmenteerd en erg volatiel. Private investeringen in R&D zijn nihil, de overheidstimuleert investeringen in hightech industrie. De commerciële dienstverlening krimpt indit scenario, terwijl de landbouw en de industrie beperkt groeien omdat de binnenlandsevraag naar deze producten niet helemaal wegvalt. Visie op 2011 27
  28. 28. zijlijn van de arbeidsmarkt beland, lukt het een groot aantal mensen niet om terug te keren in het arbeids- Figuur 9: Bedrijfsleven heeft het moeilijk proces. Dit is de achterkant van de flexibilisering van de economie: banen zijn schaars, sociale zekerheid is technologie beperkt en werknemers zijn voor een deel het slacht- offer. Het verschil tussen insiders en outsiders op de arbeidsmarkt is dan ook groot. Met het uiteenvallen van financiering arbeidsmarkt de monetaire unie is ook een einde gekomen aan het vrije verkeer van arbeid. Dit heeft vooral nadelige gevolgen voor de hoogopgeleide werknemers. Ook worden er hogere eisen gesteld aan de immigratie, waardoor de instroom van kennismigranten in 2030 grondstoffen afzetmarkt nihil is. Als gevolg van de hiervoor beschreven ontwik- kelingen en als gevolg van de vergrijzing is de arbeids- marktdynamiek deelname in 2030 lager dan in 2010. In dit scenario wordt het minst geïnvesteerd in menselijk kapitaal De oppervlakte geeft aan in welke mate de dimensies, die de omgeving omdat de publieke middelen ontbreken en de verwachte van bedrijven bepalen, mogelijkheden bieden. Hoe hoger de score op private opbrengsten laag zijn. een bepaalde dimensie is, hoe groter de mogelijkheden of hoe kleiner de knelpunten zijn. Bron: Rabobank De deglobaliseringstendens, grote internationale De toegang tot grondstoffen wordt in dit scenario steeds Vraag naar arbeid is beperkt Grondstoffen en kapitaal: no more plenty spanningen en het uiteenvallen van de eurozone brengen onzekerder, waardoor de grondstofprijzen en daarmee de open Nederlandse economie en het internationaal ook de productiekosten omhoog schieten. De lagere georiënteerde bedrijfsleven forse schade toe. Hierdoor energie-intensiteit, dankzij forse overheidsinveste- zakt de vraag naar arbeidskrachten flink in. Omdat de ringen, biedt slechts enige compensatie. verschuiving van de industriële productie naar lagelo- nenlanden en de openstelling van de landbouwmarkten Door het wijdverspreide protectionisme zijn internatio- uitblijven, is de afname van de vraag naar laaggekwalifi- nale kapitaalstromen, voor zover die nog bestaan, zwaar ceerde arbeid in de wereld van Dynamisch Divers minder gereguleerd. Met het verdwijnen van de gemeenschap- sterk dan in de overige drie scenario’s. Door de flink pelijke munt, is ook een einde gekomen aan de integratie versoberde publieke voorzieningen stijgt echter het van financiële markten binnen het eurogebied. Boven- arbeidsaanbod van vooral ouderen en vrouwen. De dien worden banken, vooral in het nieuwe medigebied, pensioenleeftijd in dit scenario ligt in 2025 al op 70 jaar geconfronteerd met een massale terugtrekking van het in Nederland en Europa. Hoewel de pensioenleeftijdver- spaargeld. Dit heeft gevolgen voor de beschikbaarheid hoging fors is, gaan Europeanen nog altijd vijf jaar eerder en de prijs van de financiering van het bedrijfsleven. met pensioen dan hun leeftijdsgenoten in Japan. De Hierdoor nemen niet alleen nieuwe winstmogelijkheden toename van het arbeidsaanbod wordt afgeremd door af. Ook de disciplinerende en controlerende werking van het discouraged worker-effect, waardoor deze lager de internationale kapitaalmarkten op het management uitvalt dan in Schokkend Samen. De langdurige werkloos- van bedrijven valt weg. Hoewel de uitleencapaciteit van heid is hoog. De arbeidsmarkt kenmerkt zich door veel banken behoorlijk is gereduceerd, hebben bedrijven ultrakorte arbeidscontracten. Zodra het werk is gedaan, nauwelijks alternatief dan te kiezen voor de schaarse en worden werknemers aan de kant gezet. Eenmaal aan de extra prijzige bancaire financieringen. 28 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Dynamisch Divers
  29. 29. De mondialisering van productieprocessen stopt. De De Nederlandse economie heeft het erg moeilijk. Gemid-Een wereld van gesloten deuren Structuur van de economieonzekerheid en kosten zijn te hoog. Her en der vindt deld groeit de economie tot 2030 niet, waarbij in dezelfs een tegengestelde beweging plaats: door overheden tussenliggende periode groei en krimp elkaar afwis-beschouwde vitale productieprocessen worden niet selen. De stagnatie van de internationale handel en hetlanger geïnternationaliseerd, maar juist nationaal uiteenvallen van de eurozone trekken een zware wisselgeregeld. Bescherming van bedrijven van vitaal belang op het Nederlandse bedrijfsleven.met staatssteun en wetgeving komt steeds vaker voor,evenals nationalisering. Het gaat vooral om bedrijven Voor de industrie en de landbouw biedt dit ook mogelijk-die verantwoordelijk zijn voor stroom-, water- en heden, maar wel mogelijkheden bij een gebrek aan beter.voedselvoorziening, telecom, luchtvaartmaatschappijen Zo ondervindt de landbouw op de binnenlandse markten het bankwezen. minder concurrentie, maar de sector krijgt nauwelijks toegang tot nieuwe afzetgebieden. Hetzelfde geldt voorDe grote spanningen tussen regio’s en landen onderling de industrie. Een verdere ontwikkeling in groei- enzorgen ervoor dat internationaal opererende onderne- nichemarkten zit er niet tot nauwelijks in. Het deelsmingen zich terugtrekken uit onveilige gebieden en uiteenvallen van de eurozone draagt daar natuurlijk nietzowel afzetmarkten als productielocaties laten voor wat in positieve zin aan bij. Daar staat tegenover dat hetze zijn. In feite is deze wereld over twee decennia rijk proces van uitbesteden of verplaatsten van de productieaan kleinschalige bedrijven omdat het grote internatio- in Dynamisch Divers traag verloopt. Wel wordt in ditnale concurrentie- en speelveld ontbreekt. Bovendien scenario, mede dankzij publieke investeringen, ingezetstagneert de binnenlandse vraag, terwijl de nieuweafzetmarkten gesloten blijven. Deze kleinschaligebedrijven zijn vaak onderdeel van een netwerk om tekunnen profiteren van de beschikbare kennis en Figuur 10: Werkgelegenheid en arbeidsproductiviteit naargezamenlijke productieketen. sector in 2030Ondanks, of juist dankzij de grote onzekerheden envolatiliteit is de technologische vooruitgang relatief verandering werkgelegenheid in %groot. Maar de technologische doorbraken zijn oneven- 3wichtig, worden met name door de overheid gestimu- 2leerd en vinden plaats op het terrein van bio- en zorg 1nanotechnologie, energie en geavanceerde computer-technologie. Angst en argwaan vormen veelal de bron 0 landbouw overheidvan nieuwe ontdekkingen. Na verloop van tijd bereiken -1tal van deze nieuwe vindingen alleen dat deel van het bouw industrie -2bedrijfsleven dat goede connecties heeft met de commerciële dienstenoverheid. Cliëntelisme speelt daarbij een voorname rol. -3 -1 0 1 2 3Van een gelijk speelveld voor concurrentie is hierdoor verandering arbeidsproductiviteit in %geen sprake. Door het gebrek aan internationale samen- De grootte van de bollen in de figuur geeft de omvang van de sectorwerking maakt het uitwisselen van kennis en het weer in termen van toegevoegde waarde. Deze toegevoegde waardetoepassen van buitenlandse innovaties lastig. De wordt bepaald door de inzet van arbeid en kapitaal. De x-as geeft de gemiddelde verandering van de arbeidsproductiviteit per jaar weer inversplinterde wereldmarkt zorgt eveneens voor tegen- de periode 2010-2030. De y-as geeft de gemiddelde verandering vanvallende opbrengsten van deze innovaties. de werkgelegenheid per jaar weer in de periode 2010-2030. Bron: Rabobank Visie op 2011 29
  30. 30. op energiebesparende technologieën. Hiervan profi- Behalve de landbouw en de industrie groeien de sectoren teren Nederlandse chemie- en hightechbedrijven. Door zorg en overheid beperkt. De vergrijzing is de deze tegengestelde krachten groeien zowel de industrie voornaamste oorzaak van de groei in de zorg. Omdat de als de landbouw per saldo licht. Door de bovengemid- economische groei in dit scenario behoorlijk terugvalt, delde stijging van de arbeidsproductiviteit in deze zijn er weinig middelen beschikbaar om de kwaliteits- sectoren daalt ook hier de werkgelegenheid (figuur 10). verbetering en technologische vooruitgang in deze sector te stimuleren. In dit scenario, waarin conflicten, Voor landbouw en industrie is het deels een jarenlang angst en wantrouwen heersen, stijgen de overheidsuit- proces van herijken van de kernactiviteiten, doordat de gaven aan veiligheid. De werkgelegenheid zal licht omgeving zowel internationaal als nationaal verandert. toenemen bij onder andere defensie, politie en justitie Voor ondernemers die het transformatieproces goed weten te volbrengen, maar ook voor ondernemingen (figuur 11). met een betrouwbaar imago kan dit tegelijkertijd kansen Het probleem van de bouwsector is van een andere orde. bieden. Vertrouwen is de sleutel in dit scenario. Doordat de bevolkingsomvang in Nederland daalt, het aantal huishoudens afneemt en ook vanuit bedrijven nauwelijks vraag is naar nieuwe gebouwen, is het een slechte tijd voor ondernemers in de bouw. Van de overheid hoeft de bouwsector weinig te verwachten. Een Figuur 11: Werkgelegenheidsontwikkeling naar sector forse krimp van de sector is het gevolg, met een behoor- lijke shake-out in de aannemerswereld, maar vooral ook in het commercieel vastgoed. 100% 100% 80% 80% Ook de commerciële dienstverlening laat in dit scenario een krimp zien. Dit is een ongekende situatie in de 60% 60% naoorlogse periode. De beperkte binnenlandse vraag 40% 40% (waardoor de detailhandel het moeilijk heeft) en het 20% 20% ontbreken van een buitenlandse groei-impuls zorgen voor een terugval. De enige bedrijfstak binnen de sector 0% 0% 1970 1980 1990 2000 2010 2020 2030 commerciële diensterlening die nog groeit, is de commu- landbouw industrie nicatietechnologie. bouwnijverheid commerciële diensten overheid zorg Bron: Rabobank 30 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Dynamisch Divers
  31. 31. Lex Beins (CheapTickets.nl) “Het was de dood of de gladiolen” CheapTickets.nl is een bedrijfsactiviteit van de Beins Travel Group die in 1971 is opgericht in Oosterhout en in 1996 is overgenomen door Lex Beins en Ton Berends. Waar de meeste reisbureaus ervoor kozen om groot te worden door vestigingen te openen in diverse steden, besloot Beins Travel Group om de expertise op één locatie te bundelen en andere groeimogelijkheden te verkennen. Sinds 2001 verkoopt het bedrijf online tickets. Internet was sterk in opkomst en Beins stortte zich volledig op het nieuwe concept. “In 2006 realiseerden we ons dat als we een grote speler op deze markt wilden worden, we flink moesten investeren. Het was de dood of de gladiolen. We investeerden alle winst in een marketing- campagne om in korte tijd zoveel mogelijk bekendheid te krijgen: spotjes op radio en tv, reclamezuilen langs de snelweg. Flexibiliteit is een belangrijke sleutel in dit verhaal. In zo’n fase moet je snel kunnen handelen en bijsturen. De keuze voor vliegtickets was een heel bewuste. Het is een makkelijk product - elke vliegtuigstoel isvergelijkbaar - en het is een markt waar volume in zit. Doordat de online ticketverkoop als eenspeer loopt, is de totale organisatie veranderd. Zaten vroeger veel medewerkers achter de balie, nuis er een compleet callcenter actief met zelfs een vestiging op Curaçao om ook in de avonduren demensen telefonisch te woord te kunnen staan. Toen in Nederland alles goed liep, zijn webuitenlandse markten gaan verkennen. Als eerste kozen we voor Duitsland. Maar een goede clubin Nederland is niet per definitie succesvol in de Champions League. Duitsland liep bijvoorbeeldachter qua internetvoorzieningen en online betaalsystemen, twee voorwaarden die voor de onlineverkoop van tickets essentieel zijn. In 2008 hebben we ons team versterkt met een nieuwe CEO:Raymond Vrijenhoek. Het is zijn taak om het team bij elkaar te houden en te communiceren, zodatTon en ik onze handen vrij hebben om te scouten en nog meer landen te ontdekken. Zodat weecht een volwaardige Champions-Leaguespeler kunnen worden.” Visie op 2011 31
  32. 32. Trage
  33. 33. Conflictueus-evolutionairTwist Trage Twist is een bipolaire wereld. Net als in de vorige eeuw zijn er spanningen tussen oost en west. Nu zijn China en de Verenigde Staten de machtsblokken die dreigend tegenover elkaar staan. Internationale organisaties, zoals het Internationaal Monetair Fonds en de Verenigde Naties, blijven voornamelijk door het Westen gedomineerd. De wapenwedloop is er vooral een van economische sancties en sterk protectionistische maatregelen. Regionalisme is de norm geworden. De energiecrisis kan niet worden vermeden. De schaarste aan voedsel en schoon drinkwater neemt toe en de kloof tussen arm en rijk en die tussen generaties groeien gestaag. Door oeverloos overleg leiden deze tegenstellingen tot langdurige patstellingen. Harmonie Vloeiend Vooruit Schokkend Samen Bipolaire wereld Europa: status quo Vrijhandel stagneert Technologische vooruitgang beperkt RevolutieEvolutie Voedselzekerheid van belang Trage Twist Dynamisch Divers Conflict Visie op 2011 33
  34. 34. omringende landen. ‘Aziatisering’ komt steeds meer op. In de jaren vijftig tot en met tachtig van de vorige eeuw De hoofdstroom van globalisering ontlokt dus een tegen- Regionalisme is de norm waren het de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie die stroom gericht op eigenheid en diversiteit. In 2018 dreigend tegenover elkaar stonden tijdens de Koude wordt de Asian Trade Organisation in Beijing opgericht Oorlog. Een halve eeuw later herhaalt de geschiedenis en is de Asian Economic Region een feit. China, Rusland zich, met de Verenigde Staten en China. Tegenover de op en de Golfstaten vormen de global economic space met het marktmechanisme gebaseerde economie van het Dubai en Doha als grote financiële en transporthubs die Westen staat het staatskapitalisme van nieuwe wereld- de concurrentie moeten aangaan met New York en spelers (figuur 12). De bereidheid van het Westen en Londen. Amper twee jaar na de oprichting van de Aziati- vooral van de Verenigde Staten om hun invloedrijke sche handelsorganisatie wordt de Asian Security Council positie met de nieuwkomers te delen, is gering. De opgericht, een tegenhanger van de VN-veiligheidsraad noodzakelijke hervormingen van internationale organi- om de veiligheidsproblematiek in de regio aan te pakken. saties zoals het Internationale Monetaire Fonds, de Omdat het veiligheidscommitment van de Verenigde Verenigde Naties en de Wereldbank om meer ruimte te Staten in de regio is afgezwakt, besluit Japan om meer maken voor de nieuwe wereldmachten kunnen niet toenadering te zoeken tot Beijing als het gaat om regio- rekenen op de steun van de gevestigde westerse nale veiligheidskwesties. belangen. In 2030 heeft de wereld twee ‘verloren’ decennia achter de rug. Een mondiaal handelsakkoord blijft uit en daarmee Aziatische landen investeren steeds meer in de verster- komt ook de internationale vrijhandel in landbouwpro- king van de politieke en handelsbetrekkingen met de ducten en diensten niet van de grond. Bilaterale handels- Figuur 12: De wereld verdeeld in twee handelsblokken Bron: Rabobank 34 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Trage Twist
  35. 35. akkoorden worden afgesloten, maar handelsbarrières bilaterale liberalisatie resulteert in een nieuwe trans-blijven bestaan tussen het oosterse en het westerse Atlantische markt zonder handelsbarrières. Deze markthandelsblok. Het uitblijven van overeenstemmingen op leidt tot een groei van met name de handel in dienstenhet gebied van onder andere milieu- en klimaatbeleid, en hogere arbeidsmobiliteit, maar door gebrek aanintellectueel eigendomsrecht en kapitaalverkeer mondt hervormingen is de Europese economie niet competitiefuit in een contraproductieve wedloop tussen wet- en en flexibel genoeg om ten volle te kunnen profiteren.regelgeving in beide handelsblokken. Ook is de Europese financiële sector, in tegenstelling tot de Amerikaanse, sterker gereguleerd. Gestimuleerd door de verdieping van de trans-Atlantische markt leuntDe rol van de Europese Unie in deze bipolaire wereld is vooral Noordwest-Europa ook politiek steeds meer naarEuropese Unie: status quobetrekkelijk klein. Het bureaucratische en ondoorzich- de Verenigde Staten.tige optreden van Brussel in reactie op de wereldwijdefinanciële crisis in 2008/2009 heeft de lidstaten verdergesterkt in hun voornemen om hun soevereiniteit te De toegang tot grondstoffen wordt ernstig bemoeilijkt. De energiecrisis is een feitbehouden en minder macht uit handen te geven. Ook de Rond 2030 bevindt driekwart van de olie- en gasvoor-economische integratie met Oost-Europese lidstaten en raad zich in politiek instabiele regio’s. Niet alleen omeen verdere verdieping van de interne markt verlopen geopolitieke redenen, maar ook doordat noodzakelijkemoeizaam (figuur 13). De uitbreiding van de Unie is (gecoördineerde) investeringen in exploratie en exploi-stopgezet. Tegelijkertijd intensiveert Noordwest-Europa tatie van nieuwe velden niet van de grond komen. Forsede handelsrelaties met de Verenigde Staten. Vergaande investeringen in diepzeevelden in Latijns-Amerika enFiguur 13: Tweedeling binnen de Europese UnieBron: Rabobank Visie op 2011 35
  36. 36. een uitbreiding van de bestaande capaciteit in Rusland blijven om die reden beperkt. Het oosterse handelsblok Voedselzekerheid en voedselveiligheid zijn in deze Voedselzekerheid heeft zich deels verzekerd van de grondstoffentoevoer bipolaire wereld meer dan in het andere scenario van door de samenwerking met Iran en Rusland te verste- strategisch belang in de machtsverhoudingen en het vigen. Dit is onvoldoende om in zijn energiebehoefte te krachtenspel tussen de machtsblokken. Net als bij de voorzien, maar zorgt er wel voor dat de spanningen andere natuurlijke hulpbronnen geldt ook hier dat (de tussen het Westen en het Oosten verder oplopen. toegang tot) voedsel van strategisch belang is: ’food is Daarom investeert China, net als de Verenigde Staten en policy’. De internationale agrarische handel tussen de een aantal Europese landen, in de zwaar vervuilende, twee machtsblokken wordt beperkt. Deels betekent dit maar goedkope kolenindustrie. De kosten van uitput- dat specialisatieprocessen tot stilstand worden gebracht. ting, milieu-, gezondheids- en externe productiviteitsef- Het Europese landbouwbeleid is van strategisch belang fecten worden niet ingeprijsd, omdat dit internationaal voor de Nederlandse agrarische sector. Protectionisti- niet afdwingbaar is. Industrialisatie op basis van niet- sche subsidies in de landbouw leiden tot suboptimale duurzame (‘business as usual’) technieken leidt tot volks- productie en verergeren het watertekort. Patronen van gezondheidsproblemen en daarmee tot hogere kosten voedselproductie en -consumptie passen zich maar van de gezondheidszorg en een lagere arbeidsproducti- langzaam aan, waardoor het volume van de mondiale viteit. voedselproductie achterblijft bij de vraag. De behoefte aan landbouwgrond neemt toe. 36 Vier toekomstscenario’s voor bedrijven Trage Twist
  37. 37. Tussen twee vurenSchaarse arbeid, een energiecrisis en een gefragmenteerde kapitaalmarkt. Het zijnmoeilijke tijden voor het bedrijfsleven. De handel tussen twee machtsblokken wordtbeperkt door inefficiënte regelgeving. De trans-Atlantische markt biedt slechts enigecompensatie. Bedrijfsinvesteringen in R&D zijn verwaarloosbaar, maar de rivaliteittussen de twee machtsblokken is een enorme katalysator voor onder andere dewapenindustrie, de ruimtevaart en de medische technologie. De productie in de landbouwen de industrie blijft nagenoeg stabiel, terwijl de commerciële dienstverlening eenwisselend beeld laat zien. Visie op 2011 37

×