Περιγράφονται τα διαρθρωτικά προβλήματα του συστήματος, γίνεται αναφορά στη καταστροφική πορεία και εξέλιξη των οικονομικών παραμέτρων του συστήματος και αναλύονται οι μεταρρυθμιστικές πολιτικές από το 2010 και μετά στα πλαίσια των υποχρεώσεων που έχει αναλάβει το ελληνικό κράτος στα πλαίσια εφαρμογής των τριών - μέχρι σήμερα - μνημονίων.

1. ΤΟ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ-ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
ΕΣΦΑΛΜΕΝΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΥΩΠΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ
EXOYN ΟΔΗΓΗΣEI ΣΕ ΑΔΙΕΞΟΔΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ
Δρ. Γιώργος Κ. Κασάπης (Dr. Jur.)

2. email: giorgos.kassapis@gmail.com
bio page: about.me/giorgoskassapis
blog: giorgoskassapis.wordpress.com
linkedin: www.linkedin.com/in/giorgoskassapis
slideshare: www.slideshare.net/DrGiorgosKKassapis
Δρ. Γιώργος Κ. Κασάπης
Insurance & Financial Advisory Services
Just Personalized for You

3. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Χαρακτηριστικά του ελληνικού ασφαλιστικού-συνταξιοδοτικού συστήματος 4
Οι παραμετρικές παρεμβάσεις 2010-2016 5
Το σύστημα έχει ήδη καταρρεύσει 6
Αριθμοί στο κόκκινο 7
Η μεταρρύθμιση του 2010 8
Οι μεταρρυθμίσεις του 2011 & 2012 9
Οι στόχοι των μεταρρυθμίσεων του 2010 και 2011/2012 10
Η αποτυχία των μεταρρυθμίσεων του 2010 και 2011/2012 11
Οξυμένα διαρθρωτικά προβλήματα 12
Τρίτο μνημόνιο (2015) 13
Πηγές (κατ’ αλφαβητική σειρά) 16

4. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟΥ-ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΟΥ
ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ
Το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα
 εξακολουθεί να αποτελείται oυσιαστικά από ένα μόνο πυλώνα, που είναι το κράτος
(δημόσιο) και παρέχει κύρια και επικουρική σύνταξη και άλλες συνταξιοδοτικές παροχές,
 λειτουργεί σε διανεμητική βάση (pay-as-you-go), όπου τα ελλείμματα που
δημιουργούνται από την υστέρηση των εσόδων χρηματοδοτούνται από τον κρατικό
προϋπολογισμό,
και
 βασίζεται σε συντάξεις προκαθορισμένων παροχών.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
4 από 16

5. ΟΙ ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 2010 – 2016
Οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις αποσκοπούσαν
 στην αναδιανομή εισοδήματος από όλους τους χαμηλοσυνταξιούχους (=αυτούς με λίγα
ένσημα),
 στην αναπλήρωση των συνεχώς μειούμενων εισφορών από κρατικούς πόρους, ακόμη
και από αυτοτελώς εργαζόμενους,
 στην επέκταση των ασφαλιστικών εισφορών στο 26% για όλους
και
 στην δημιουργία εντύπωσης εξαίρεσης «όσων πρόλαβαν», με επιβάρυνση των
μελλοντικών γενεών, κάτι που ήδη άρχισε να ανατρέπεται, με αποτέλεσμα να είναι
άγνωστο το μέλλον των «προσωπικών διαφορών».
Το σύστημα εξακολουθεί να παραμένει
 υπερβολικά κρατικό,
 υπερβολικά δεσμευτικό,
 υπερβολικά επιβαρυντικό
και
 υπερβολικά άκαμπτο.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
5 από 16

6. ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΧΕΙ ΗΔΗ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΕΙ
Το σύστημα ουσιαστικά έχει καταρρεύσει, με τους κύριους παράγοντες επιβάρυνσης να είναι
 η πρόωρη συνταξιοδότηση στο δημόσιο πριν την ηλικία των 65 ετών,
 η πολυδιάσπαση των ταμείων, με αποτέλεσμα την εκτεταμένη εισφοροδιαφυγή
και
 τα εξαιρετικά υψηλά ποσοστά αναπλήρωσης, τα οποία ήσαν τα πλέον γενναιόδωρα
σε όλο τον αναπτυγμένο κόσμο.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
6 από 16

7. ΑΡΙΘΜΟΙ ΣΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ
 Το 2016 το ετήσιο έλλειμμα εκτιμάται πως ανήλθε σε 17 δισ. € (10% του ΑΕΠ έναντι μέσου
όρου της ΕΕ 2,5%), η δε χρηματοδότηση του θα απορροφήσει το 40% των φορολογικών
εσόδων.
 Το έλλειμμα 2015 - 2060 με 2% προεξόφληση το 2015 ανήλθε σε 470 δισ. €.
 Η ετήσια δαπάνη συντάξεων ανέρχεται στο 17% του ΑΕΠ, η υψηλότερη τον κόσμο.
 Το ετήσιο έλλειμμα θα παραμείνει πάνω από 5,5% μέχρι το 2060.
 Οι εισφορές ανέρχονται σε 27%, οι υψηλότερες στον κόσμο (ιδίως για τους αυτοτελώς
απασχολούμενους).
 Οι εργαζόμενες γενιές έχουν πλήρη αβεβαιότητα για την τύχη των δικών τους παροχών
στο μέλλον.
 Την περίοδο 2000-2015 το κράτος συνεισέφερε στα ταμεία 220 δισ. €.
 Την ίδια περίοδο οι προβλεπόμενες παροχές μειώθηκαν κατά 45 δισ. €.
 Για τον μέσο εργαζόμενο το ποσοστό αναπλήρωσης μετά 35 έτη εργασίας δεν θα
ξεπεράσει το 50%, με την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλιστεί συνεχής κρατική χρηματοδότηση
μεταξύ 7% και 5% του ΑΕΠ ετησίως.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
7 από 16

8. Η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ 2010
Η μεταρρύθμιση του 2010 καθιέρωσε αυστηρότερους κανόνες για τη θεμελίωση
δικαιώματος σύνταξης.
Συγκεκριμένα:
 αύξηση της ηλικίας πρόωρης συνταξιοδότησης και της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης
στο 60ό και το 65ο έτος αντίστοιχα,
 αύξηση των απαιτούμενων ετών καταβολής εισφορών από 35 σε 40,
και
 εισαγωγή μια μεταρρύθμισης μέσω ενός ενιαίου και λιγότερο δαπανηρού τύπου
υπολογισμού της σύνταξης, που προβλεπόταν να εφαρμοστεί από το 2015.
Ο τύπος αυτός καθόριζε μια βασική, ουσιαστικά καθολική, σύνταξη και μια αναλογική που
αντιστοιχούσε στο ποσό των ασφαλιστικών εισφορών που έχει καταβάλει ο εργαζόμενος επί
των αποδοχών του σε όλη τη διάρκεια του εργασιακού βίου του (και όχι στα πέντε καλύτερα
έτη της τελευταίας δεκαετίας, που ίσχυε προηγουμένως).
Συνολικά, η μεταρρύθμιση ενίσχυε τη σχέση μεταξύ εισφορών και παροχών και μείωνε τη
γενναιοδωρία των συντάξεων.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
8 από 16

9. ΟΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΤΟΥ 2011 & 2012
Το 2011 και το 2012 νομοθετήθηκαν περαιτέρω μεταρρυθμίσεις με στόχο τη συγκράτηση
των συνταξιοδοτικών δαπανών.
Αυτές περιλάμβαναν:
 την κατάργηση της 13ης και 14ης σύνταξης για όλους τους συνταξιούχους,
 το πάγωμα των συντάξεων σε ονομαστικούς όρους έως το 2016,
 την περικοπή των συντάξεων ύψους άνω των 1.000 ευρώ το μήνα
και
 την αύξηση του ορίου πρόωρης συνταξιοδότησης και της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης
στο 62ο και το 67ο έτος αντίστοιχα.
Επιπλέον το 2012 τα επικουρικά ταμεία συγχωνεύθηκαν σε έναν ενιαίο φορέα (ETEA), ο
οποίος προβλεπόταν να λειτουργήσει με βάση ένα σύστημα θεωρητικών καθορισμένων
εισφορών (notional defined contribution - NDC) από το 2014.
Το σύστημα NDC περιλάμβανε έναν κανόνα βιωσιμότητας, ο οποίος, για ένα πλήρως
διανεμητικό σύστημα, ουσιαστικά απαιτούσε τη διατήρηση μηδενικού ελλείμματος κάθε
χρόνο (ρήτρα μηδενικού ελλείμματος).
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
9 από 16

10. ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ ΤΟΥ 2010 & 2011/2012
Οι συγκεκριμένοι στόχοι ήσαν
 η σημαντική διόρθωση της οικονομικής πορείας του συστήματος κοινωνικής
ασφάλισης με μείωση της προβλεπόμενης αύξησης των συνταξιοδοτικών δαπανών για την
περίοδο 2010-2060 από 12,5% του ΑΕΠ (2009 EC Ageing Report) σε 1,3% του ΑΕΠ (2015
EC Ageing Report),
και
 η μείωση του ακαθάριστου ποσοστού αναπλήρωσης (=λόγος της μέσης σύνταξης των
νεοσυνταξιοδοτούμενων προς το μέσο όρο των αποδοχών των εν ενεργεία κατά τη
συνταξιοδότηση) από 64% έως 49% για τις κύριες συντάξεις και από 15% έως 8% για τις
επικουρικές συντάξεις κατά την περίοδο 2014-2060.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
10 από 16

11. Η ΑΠΟΤΥΧΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ ΤΟΥ 2010 & 2011/2012
Τι δεν έγινε στη πράξη:
 Ο ενιαίος τύπος υπολογισμού για τις κύριες συντάξεις και ο κανόνας μηδενικού ελλείμματος
των επικουρικών ταμείων δεν εφαρμόστηκαν όπως είχαν σχεδιαστεί.
 Οι μειώσεις των συντάξεων (που αναμενόταν να οδηγήσουν σε ακαθάριστη εξοικονόμηση
δαπανών ύψους 2% του ΑΕΠ) κρίθηκαν αντισυνταγματικές με απόφαση του Συμβουλίου της
Επικρατείας το 2015.
 Οι αυξήσεις στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης δεν είχαν ουσιαστικό αποτέλεσμα, καθώς
διάφορες ευνοϊκές ρυθμίσεις επέτρεπαν στους ασφαλισμένους να κάνουν χρήση επιλογών
πρόωρης συνταξιοδότησης υπό το προϊσχύσαν καθεστώς.
Συνέπειες:
 παρατηρήθηκε ένα μαζικό κύμα πρόωρων συνταξιοδοτήσεων στην προσπάθεια των
εργαζομένων να επωφεληθούν από τους παλαιότερους, πιο γενναιόδωρους κανόνες,
 αυτές οι πιέσεις επί των δαπανών, σε συνδυασμό με τη μείωση των εσόδων από εισφορές
λόγω της υψηλής ανεργίας, δημιούργησαν πιεστικά χρηματοδοτικά προβλήματα στο
σύστημα, καθιστώντας αναγκαίες σημαντικές ετήσιες μεταβιβάσεις από τον κρατικό
προϋπολογισμό,
ενώ
 σύμφωνα με την Eurostat (στοιχεία εθνικών λογαριασμών κατά ESA του 2010), οι
συνολικές μεταβιβάσεις προς τα ταμεία κοινωνικής ασφάλισης από άλλους τομείς της γενικής
κυβέρνησης ανήλθαν σε 7,1% του ΑΕΠ το 2015 (έναντι 3,3% του ΑΕΠ κατά μέσο όρο στη
ζώνη του ευρώ).
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
11 από 16

12. ΟΞΥΜΕΝΑ ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ
Παράλληλα με το σταθερά υψηλό κόστος, το σύστημα συνέχισε να αντιμετωπίζει
διαρθρωτικές προκλήσεις.
Συγκεκριμένα:
 διατήρηση από τα ταμεία που συγχωνεύθηκαν ποικίλων βαθμών αυτονομίας (και
διαφορετικού για το καθένα τύπου υπολογισμού των παροχών και των εισφορών),
και
 συνέχιση μιας πολυεπίπεδης διάρθρωσης των συντάξεων, όπου η βασική, η
ανταποδοτική και η κατώτατη σύνταξη, που παρέχονταν από τους φορείς κύριας ασφάλισης,
συμπληρώνονταν από επικουρική σύνταξη, εφάπαξ, μερίσματα ή/και στοχευμένες συντάξεις
(π.χ. ΕΚΑΣ).
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
12 από 16

13. ΤΡΙΤΟ ΜΝΗΜΟΝΙΟ (2015)
1η αξιολόγηση
Ως μέρος της συμφωνίας για την ολοκλήρωση της πρώτης αξιολόγησης του τρέχοντος
προγράμματος (=3ου
μνημονίου), όλα τα παραπάνω ξανατέθηκαν επί τάπητος και
ακολούθησαν οι μεταρρυθμίσεις του 2015 και του 2016.
Μεταξύ άλλων, θεσπίστηκαν:
 η απλοποίηση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, μέσω της ενοποίησης των φορέων
κύριας ασφάλισης σε ενιαίο φορέα κοινωνικής ασφάλισης (ΕΦΚΑ),
 ο ενιαίος τύπος υπολογισμού του ύψους της σύνταξης, αθροίζοντας μια βασική συνιστώσα
(384 ευρώ, που αντιστοιχούσε στο όριο της φτώχειας του 2014, με 20 έτη εισφορών) και μια
ανταποδοτική συνιστώσα, υπολογιζόμενη με την εφαρμογή οριακού ποσοστού εισφοράς επί
των συντάξιμων αποδοχών όλου του εργασιακού βίου,
 νέοι κανόνες για τον υπολογισμό των επικουρικών συντάξεων, με πρόβλεψη, μεταξύ
άλλων, για επιλεκτικές περικοπές και πάγωμα των συντάξεων για όσο διάστημα τα ταμεία
παραμένουν ελλειμματικά,
 η αλλαγή της βάσης υπολογισμού των εισφορών για τους αυτοαπασχολούμενους και τους
αγρότες σύμφωνα με το πραγματοποιηθέν και όχι το τεκμαρτό εισόδημα, πέραν ενός
ελάχιστου ορίου,
 η εναρμόνιση των εισφορών κύριας ασφάλισης στο 20% των αποδοχών,
 η αύξηση των εισφορών ασφάλισης υγείας για τους συνταξιούχους στο 6%,
 η αύξηση των εισφορών επικουρικής σύνταξης μέχρι τα μέσα του 2022,
και
 η σταδιακή κατάργηση του μη ανταποδοτικού επιδόματος κοινωνικής αλληλεγγύης ΕΚΑΣ
μέχρι το τέλος του 2019 και (9) νέο, λιγότερο γενναιόδωρο, τύπο υπολογισμού του εφάπαξ.
2η αξιολόγηση
Το ασφαλιστικό εξακολουθεί ασφαλιστικό - στα πλαίσια της δεύτερης αξιολόγησης - να
αποτελεί μια βασική προτεραιότητα στο πρόγραμμα των μεταρρυθμίσεων.
Οι λόγοι:
 Παρά τις πολυάριθμες παρεμβάσεις που περιγράφονται παραπάνω, το σύστημα
παραμένει δαπανηρό.
Σύμφωνα με την Εισηγητική Έκθεση του Προϋπολογισμού 2017, οι μεταβιβάσεις από
τον κρατικό προϋπολογισμό προς τα ασφαλιστικά ταμεία/ΕΦΚΑ ανήλθαν σε 7,6% του
ΑΕΠ το 2016 και αναμένεται να φθάσουν το 9,9% του ΑΕΠ το 2017, καθώς οι συντάξεις
του Δημοσίου παρέχονται πλέον και αυτές από τον ΕΦΚΑ.
Αυτό ισοδυναμεί με περισσότερο από το ένα τρίτο των δαπανών του τακτικού
προϋπολογισμού το 2017.
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
13 από 16

14.  Τα εκτιμώμενα μεγέθη ενδέχεται στην πραγματικότητα να διαμορφωθούν ακόμη
υψηλότερα, καθώς
- υπάρχει σήμερα ένας σημαντικός αριθμός συνταξιούχων προς τους οποίους η
καταβολή της σύνταξης εκκρεμεί, κάτι που δεν έχει ληφθεί υπόψη στις προβολές
και
- η είσπραξη των εσόδων του ΕΦΚΑ μέχρι τώρα αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις
και εκτιμάται ότι θα υπάρξει υστέρηση σε σχέση με το στόχο για το 2017.
Παρατηρήσεις:
 Σε αρκετές περιπτώσεις, οι συνταξιοδοτικές παροχές είναι υψηλές σε σχέση με τις
αντίστοιχες εισφορές που έχουν καταβληθεί.
Πρόσφατη ερευνητική εργασία που εκπονήθηκε από την Ομάδα Ανάλυσης Δημόσιας
Πολιτικής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών δείχνει ότι πριν από τις διάφορες
περικοπές στις συντάξεις που νομοθετήθηκαν την περίοδο 2010-2013, κατά μέσο όρο
50,7% των συντάξεων του ΙΚΑ χρηματοδοτήθηκε από εισφορές, ενώ το υπόλοιπο
49,3% καλύφθηκε με κοινωνικές μεταβιβάσεις, ουσιαστικά δηλαδή με κρατική
επιχορήγηση.
Λαμβάνοντας υπόψη τις περικοπές της περιόδου 2010-2013, η κρατική επιχορήγηση
μειώνεται στο 35,8%.
 Η σχετική γενναιοδωρία του συστήματος αντανακλάται επίσης στα υψηλά ακαθάριστα
ποσοστά αναπλήρωσης σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Το ακαθάριστο ποσοστό αναπλήρωσης ήταν περίπου 81% στο τέλος του 2013, το
υψηλότερο στη ζώνη του ευρώ και σχεδόν 30 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο από το
μέσο όρο της ζώνης του ευρώ .
 Στοιχεία που δημοσίευσε πιο πρόσφατα η Eurostat έδειξαν ότι το 2014 οι δαπάνες για τις
συντάξεις γήρατος στην Ελλάδα είναι οι υψηλότερες μεταξύ των χωρών της ΕΕ (13,3% του
ΑΕΠ έναντι μέσου όρου 9,8% του ΑΕΠ στην ΕΕ-28).
 Ενώ οι μεταρρυθμίσεις του 2015 και του 2016 είχαν επιχειρήσει να περιορίσουν περαιτέρω
τις συνταξιοδοτικές παροχές, προέβλεπαν εξαίρεση των ήδη συνταξιούχων μέχρι τον Ιούλιο
του 2018.
Ως εκ τούτου, το βάρος της δημοσιονομικής προσαρμογής που προκύπτει από τις
τελευταίες μεταρρυθμίσεις επωμίστηκαν οι νέες γενιές συνταξιούχων με περισσότερα
έτη υπηρεσίας, με αποτέλεσμα να επιδεινώνεται η σχέση παροχών-εισφορών και να
δημιουργούνται ζητήματα δικαιοσύνης μεταξύ των γενεών.
 Αφετέρου, το σύστημα δεν μπορεί πλέον να αυτοχρηματοδοτηθεί μέσω αύξησης των
εισφορών. Οι υψηλές εισφορές κοινωνικής ασφάλισης αυξάνουν τη φορολογική
επιβάρυνση της εργασίας και οδηγούν σε μείωση του ΑΕΠ μεσοπρόθεσμα.
Αποτελέσματα της επικαιροποίησης του τρίτου μνημονίου (=περάτωσης 2ης αξιολόγησης)
 Περικόπτονται 15% - 18% οι αποδοχές μέχρι και 1,1 εκ. συνταξιούχων, λόγω των
μειώσεων σε κύριες, επικουρικές συντάξεις αλλά και το ΕΚΑΣ.
 Οι συγκεκριμένες περικοπές αυτές αντιστοιχούν σχεδόν σε δύο συντάξεις το χρόνο. Το
ελληνικό κράτος, με βάση τα συμφωνηθέντα - τη διετία 2018 -2019 - (θα) πρέπει να περικόψει
1,8 δισ. ευρώ από τις "προσωπικές διαφορές" κυρίως από τις "μεσαίες" και "υψηλές" συντάξεις,
αλλά και 285 εκατ. ευρώ από το ΕΚΑΣ που λαμβάνουν οι χαμηλοσυνταξιούχοι, ενώ θα πρέπει
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
14 από 16

15. να ληφθούν υπ’ όψιν και οι εξοικονομήσεις οι οποίες θα προκύψουν από τις μειωμένες
συντάξεις που θα λάβουν όσοι συνταξιοδοτήθηκαν/συνταξιοδοτηθούν μετά την έναρξη ισχύος
του νόμου Κατρούγκαλου της 12.05.2016.
 Πρακτικά, μέσα στο επόμενο 18μηνο, με βάση τις υποχρεώσεις που ανέλαβε το ελληνικό
κράτος στα πλαίσια του τρίτου μνημονίου και της επικαιροποίησής του (=συμφωνία Ελλάδος-
Θεσμών για το κλείσιμο της 2ης αξιολόγησης), το 40% των συνταξιούχων θα καταγράψει
απώλειες στο εισόδημα του,
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
15 από 16

16. ΠΗΓΕΣ (κατ’ αλφαβητική σειρά)
- Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ)
- Εισηγητικές Εκθέσεις Προϋπολογισμών
- Ενιαίο Δίκτυο Συνταξιούχων
- Ένωση Αναλογιστών Ελλάδος (ΕΑΕ)
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή (European Commission)
- Ευρωπαϊκή Στατιστική Αρχή (Eurostat)
- Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση Κοινωνικής Ασφάλισης (ΗΔΙΚΑ)
- Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΟΠΑ)
- Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ)
© 2017 Δρ. Γ. Κ. Κασάπης
16 από 16