Download to read offline
Uploaded byAbdulaziz Beştoğrak
ئارخېلوگىيە ئىلمىي ھەققىدە
ئۆزبېكىستانلىق ئارخىئولوگ دوكتۇر پەرھات مەخسۇدۇۋ ئەنقەرەدىكى ئۇيغۇرلارغا "ئارخىئولوگىيە ئىلىمى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ئارخىئولوگىيە تەتقىقاتى" تېمىسىدا ئىلمىي دوكىلات بەردى.
ئارخېلوگىيە ئىلمىي ھەققىدە
- 1. ARHEOLOGİYA BİLİMİ VE ORTAASİYADAGİ TETKİKATLAR Ferhad Maksud Aksaray Üniversiteti, Türkiye
- 2. ARHEOLOGİYA NİMEDİR? • Arheologiya– ötmüştegi insan faaliyetini örgenedigen bilimdir. • Arheologiya – insanlardan kalgen maddi medeniyet kaldıklarını tahlil kıladı. • Arheologik izlenişlerde türlü bilimlerning üsülleri kollangeni üçün hem tabii hem ictimâi bilim sanaladı. • Türkiyede arheologiya – tarih biliminin parçası olarak, Amerikada antropologiya, Avrupada ese ayrı bilim sahası sıfatıda kabul kılınadı.
- 4. ARHEOLOGİYA NİMEDİR? • Arheologiyatetkikatları en uzak ötmüşten yani 4 million yıl aldın Şarki Afrikada ilk taştan yasalgen kurallarning peyda bolışıden bugüngeçe bolgen devrni öz içige kamrab aladı. • Arheologiya fakat insanlarge aid kaldıklarnı örgenedi (paleontologiya, geologiya kebi bilimlerden farklı olarak). • Arheologiya – aynıksa kişilik tarihining 99 faizini teşkil kılgen yazuvnıng icadıdan aldıngi Taş Devrini örgenişte öte mühim sanaladı.
- 6. ARHEOLOGİYA NİMEDİR? • Arheologiyaningesasen üç maksadı bar: – İnsanning cismani terakkıyatını örgeniş, – Cemiyet terakkıyatını örgeniş, – Medeniyetler tarihini örgeniş. • Ötmüşni örgenişte bu bilimning dala izlenişleri, kazuv işleri ve toplangen malümatlarnı tahlil kılış kebi kısımları bar. • Keng alıb karalgende arheologiya – bilimlerara tetkikatlarge bağlık bir sahadır. • Aynıksa antropologiya, tarih, sanat tarihi, etnologiya, geografiya, geologiya, ahbarat bilimleri, tilşünaslik, ekologiya vb. kebi.
- 8. ARHEOLOGİYA NİMEDİR? • Arheologiyayeni bilim sahasıdır ve 19-asrda Avrupada asari-atikalarnı toplaş bilen başlangen. • Bugün arheologiya bütün dünyada keniş terakki etken bilim halige kelgen. • Bugün arheologiyaning su astı arheologiyası, feminist arheologiya ve arheologik astronomiya kebi bölümleri bar. • Bundan taşkarı sahte arheologiya kebi muammaları da bar (eski büyümler kaçakçıligi, halkning kızıkmasligi, kazuvlarge toskınlik kılış vb).
- 10. ASARI-ATİKALARNI TOPLAŞ • Arheologiyabilimi antikvarçılik (eskiçilik) deyilgen hareketden başlandı. • Antikvarçılar fakat eski sanat ve kolyazma eserlernin tarihini örgenişke etibar bergenler. • Ularning “büyümlerden sözleymiz, nazariyelerden emes” degen mantığı bolgen. • Birak, Avrupada 17-18-asrlarda yüz bergen Uyğanış Devride bazı tetkikatçılar eski devirlerden kalgen büyümlerni anlamak üçün hareket kıla başlagen.
- 12. İLK KAZUV İŞLERİ •Dünyadagi birinçi kazuv işleri 1798-yılı Angliyada emelge aşırıldı. • İnsanlardan kolgen eski yadgarliklerde alıb barılgen kazuv işleride tuprak katlamlarınin farklı devirlerge ait bolgenligini anlaş u devirnin en mühim neticesi edi. • Bunday tuprak katlamları stratigrafiya dep ataldı. • Türkiye tupraklarıda ilk kazuvlar 1870-yılda Almanlar , Mısr Piramidalarıda ese 1880-yılda İngiliz arheologları tarafıdan başlatıldı.
- 14. İLK KAZUV İŞLERİ •1920-yıllarda arheologik tetkikatlar ilmi derecede yürütildi. • Bu devirden başlap arheologiya üniversitet ve mekteplerde okutıla başladı. • 20-asırnin sonıda bütün dünyadagi arheologlar üniversitetlerni bitirgen, ilmi dereceli tetkikatçılardan ibaret halge keldi. • Bügün şeherçilik arheologiyasi ve kutkarma arheologiysi kebi sahalar rıvaclanmakta.
- 16. ARHEOLOGİYANİN MAKSADI • Arheologiyaninmaksadı ötmiş cemiyetlerni ve insan ırkıning rıvaclanışını örgenişden ibaretdir. • İnsanlik terihinin 99% karanğulik yani yazuvsız devrde ötgen. • Şuning üçün, yazma menbeleri henüz ortage çıkmagen devrlerni örgenişde Arheologiya yegane ilmi üsül seneledi. • Çünki karanğulik devrleride hem mühim icad ve keşfiyatler kılıngen, meselen, otnı kollaş, taşdan kural yeseş, metallarden faydalanış, dini karaşlarning başlanışı, ekinçilikning ve hayvançılikning kelib çıkışı, ilk kışlaklarning kurılışı, otrak hayat tarzıge ötiş vb.
- 18. ARHEOLOGİYANİN MAKSADI • Neticede,arheolgoiyasız yazuvning icadıdan aldıngi devirler hakıda malümatımız az bolardı. • Bundan taşkarı, tarihi arheologiya dep etelgen saha yardamıda yazuvnin icadıdan keyingi devirler hakıda hem bilimge ege boldik. • Çünkü yazma menbalarda köp hallerde cemiyetlernin hayat tarzı yeterli derecede anlatılmagen, ya yanlış, bir taraflı anlatılgen, ya fakat baylarnin hayatı ve ya ki dini hayat kayıt etilgen bolışı mümkün. • Bundan taşkarı, fakat asilzadeler, ruhaniler ya devlet memurları okuş-yazışnı bilgen.
- 20. ARHEOLOGİYANİN MAKSADI • Halbuki,asilzadelernin hayat tarzı ve menfaetleri halkninkiden ança farklı bolgenligi malümdir. • Halknin hayat tarzını anlatken yazuvlarnı kütüphanelerde saklaş tabii ki nadir hal bolgen. • Şunin üçün, köp hallerde yazma menbalar ahalinin fakat bir kiçik kısmının, ictimai tabakanin hayatını, tüşünçelerini, medeni kadriyetlerini akis etedi ve taraflı boladı. • Demek, yazma menbalar tamamiyle işanarlı menba sanalmasligi kerek ve ulardan faydalangende ehtiyat bolış kerek.
- 22. ARHEOLOGİK MEDENİYET (KÜLTÜR) • Arheologikmedeniyet – malüm bir zaman ve mekande malüm bir cemiyetnin künlük hayatıda tekrar ve tekrar kollangen eşya, kural ve büyümlernin mecmuası, toplamıdır yani maddi ve manevi medeniyet kaldıklarıdır. • Farklı cemiyetler farklı maddi medeniyet eşyalarını kollaydı. • Bir cemiyetnin öz maddi medeniyetige alakası özlik (kimlik) tüşünçesige bağlıkdır. • Şunun üçün, bu nazariye taraftarları arheologik medeniyetlernin malüm etnik gürühlerge bağlaş mümkünligi hakıdagi fikirni himaye kıladılar.
- 24. ARHEOLOGİYANİN NAZARİYESİ • Arheologiyabilimide bir neçe nazari yandaşuv bar, bularnin içide en esasi akımlar: – Medeniyetler tarihçiligi arheologiyasi, – Tarihi farklılik arheologiyasi, – Cereyançılik arheologiyasi va – Açıklama arheologiyasidir.
- 26. ARHEOLOGİYANİN NAZARİYESİ • Medeniyetlertarihçiligi arheologiyasi nazariyesige köre tarihi cemiyetler öz maddi medeniyetige köre farklı etnik ve medeni gürühlerni teşkil kıladı. • Lekin, bu akım zaman ötgeni sarı arheologlar arasıda mevkeini yokattı, çünkü bu akım siyasi programma ve strategiyalar tesiri astıda kaldı. • Ötmüştegi etnik ve medeni gürühlerning bügüngi milli devletlerge toğrıdan toğrı ait ekenligini isbat etiş hareketi başlandı. • Neticede arheologiya bilimi şovinist ve ırkçı gürühler tarafıdan kollanıla başladı.
- 28. ARHEOLOGİYANİN NAZARİYESİ • Tarihifarklılik arheologiyasıge köre her bir cemiyet fakat özüge ait tarihi ötmüşini bütün halde temsil etedi. • Cemiyetlernin parallel rıvaclanışı mümkün emes. • Şunun üçün, bütün cemiyetlernin aynı baskıçlarnı başıdan keçiredi degen fikri ret etiledi. • Bunun yerige, cemiyetlernin farklı yollarda rıvaclanıp aynı derecege yetişleri mümkün deyiledi. • Medeni ürf-adetlerni anlaşta üç hususiyet bar deyiledi: tabii mühit, psihologik amiller, ve tarihi alakalar . • Tenkitçiler bu nazarienin anti-nazari bolgenligini aytadılar, yani umuminsani nazariyelerni ortage çıkarışge karşı akımdır deydiler.
- 30. ARHEOLOGİYANİN NAZARİYESİ • Cereyançılikarheologiyasige köre tabii bilimlernin üsüllerige tayangen halde ötmüşte insanlarnin qanday yaşagenlikleri haqıda toluk malümat alış mümkün. (Pozıtıvçılik) • Medeniyetler baskıç-baskıç rıvaclanadı ve bu rıvaclanış baskıçlarını yahşı örgenilse ötmüştegi cereyanlarnı aldından tahmin kılış mümkün boladı. • Tabii şeraitler hem biologik türlernin hem de insan cemiyetinin rıvaclanış baskıçlarını belgilep beredi. İnsanlar ve cemiyetler özgergen tabii şeraitlerge adaptasiya (uygunlaşma) kıladı.
- 32. ARHEOLOGİYANİN NAZARİYESİ • Açıklamaarheologiyası – arheologik açıklamalarnin her daim taraflı (subyektiv) bolgenligini aytadı. • Çünkü arheologik kaldıklar bilen işleydigen tetkikatçılar öz fikrini, öz tüşünçesini aytadı, aslıda ese qanday bolgenini heç kim bilmeydi. (Şüpheçilik ve negativizm) • Cemiyetlernin taşkarı tesirler astıda rıvaclangenligini kabul kılış – ictimai adaletsizlikni kabul kılış demektir, deyiledi. • Terakki etken ülkelernin arheologları kalak ülkelernin tarihini açıklamakka, yazmakka hakkı yoktır. Bunun yerige fakat u halklarge malümat berip özlerinin tarihini “kurışnı” özlerige bermek kerek deyiledi. (Konstruktiv)
- 34. ARHEOLOGİK ÜSÜLLER • Arheologikizleniş bir neçe baskıçtan ibarettir: – Anık maksatnı, muammanı belgileş, – Yeryüzü izlenişleri baskıçı, bunda suni yoldaşlarda alıngen foto resimler kollanılışı mümkün. – Kazuv işleri baskıçı, – Kolge kiritilgen tapılmalarnı örgeniş, tahlil kılış ve belgilengen maksat ve muammanı yeçiş üçün adım atma baskıçı, – Bundan keyingi baskıçta kolge kiritilgen yeni malümatnı yayış, neşir etiş boladı.
- 36. ARHEOLOGİYADAGİ YÖNELİŞLER • Tarihiarheologiya – yazma menbaları bolgen halklarnın tarihini canlantırışta yardamçı saha. • Etnoarheologiya – bugün yaşamakta bolgen halklarnin hayat tarzlarını, psıhologiyasını, dini karaşlarını örgeniş ve arheologik tetkikatlarda bu bilimlerni kollaş sahası. • Emeli arheologiya – ötmüşte insanlarnin yaratgen eşyalarını öz üsülleri bilen bugün yasaş (kurış) ve açıklamalarnı teklif kılış sahası. • Arheometriya – tapılmalarnı tabii bilimler (kimya, fizika, geologiya vb.) yardamıda devirleştiriş, zamanını belgileş sahası. • Medeni merasnı koruklaş ve başkarış – yok bolış tehlikesi bolgen arheologik merasnı hem ilmi hem siyasi-başkaruv cihetiden koruklaş.
- 38.