Tshekatsheko ya Baanegwanyane ba Podilane Mankga(1995)

1. SETŠHABA SA
BABIRWA
• 1- Allishia Mashitoa (Raesibe)
• 2-Emily Tau (Morongwa)
• 3-Mohlomola Matlaila (Ramaisela)
• 4-Melita Selota (Ramadimetja)
• 5-Mathapelo Chuene (Pheladi)
• 6-Paballo Ndhlovu (Mokgadi)
• 7-Shamain Mabe (Raesibe)
BABINA NARE KGOMO
YA LEŠOKA!!!!

2. Histori ya
Babirwa
Re kwa bagologolo bare setšhaba se sa Babirwa se tšwile kua bokgalaka
ka thoko ya bosobela tšatši go fihlela ba hwetša madulo kua Taung.
Morago ga mengwaga e rileng setšhaba se se ile sa huduga kua Taung.
Thaba e be ele moo se itšhireletšago go manaba a sona, batho bao ba
bego ba beditšwe ke badimo ba be ba bolokwa ka tlhompho le ka
bothakga mo di thokgweng tšeo ba di bitšago “Badimong”. Se rile ge se
tloga Taung sa leba bopedi bja ga Sekhukhune se kganyogile dithaba tša
gona. Setšhaba se ile sa aga kua Tloune (Natlaleng) moo naga e bego e
na le dikgoši tse pedi fela e lego kgoši Machaka le kgoši Makgato. Go
arola setšhaba se sa Babirwa se be se na le dikoma tša mehutahuta go
swana le lebollo la bašimane, bogwera, bjale bja basetsana le komana ya
bakgorwana. Setšhaba sa ga Makgato se ile sa kganyoga komana ye ya
bakgorwana gomme sa e agela sebo sa yona thabaneng ya ga Mabale.
Setšhaba se holofela gore mmušo ose okeletše ka naga e nngwe kgauswi
le klippaadrift goba go se nyakela dinaga tše dingwe moo bana ba ga
Makgato batlago ba le lethabo , ba be ba kgona go ba le tlhabologo ya
mekgwa le setlogo sa bona. Bona ba sa itheta bjale ka mehleng ya kgale
ba re: ke maboyi, mmagopatana ka kgoro. Histori ye e ngwadilwe ke
Mathias Makgato.

3. Tlhalošo ya Baanegwa
• Serudu, Mampuru, le ba bangwe (1988:116) bare baanegwa ke batho, mola
Mojalefa ( 1991 :42) a tlaleletša kgopolo yeo ka go re ke batho ba sengwalo.
Mojalefa o tšwela pele ka go re baanegwa bao ga se batho fela eupša le
diphoofolo, dithaba, maswika, digagabi (kudu ge e le din on wane) e ka ba
baanegwa. Ke ka lebaka leo Bal (1980:14-15) a ba bitšago baraloki ka gore ge go
bolelwa ka baraloki ga go supše batho fela eupša le dilo.
• Ka gona go ka thwe baanegwa ke batho bao ba kgathago tema sengwalong.
Kamano gare ga baanegwa bao e laolwa ke sererwa.
• Go na le mehuta ye mebedi ya baanegwa ba diteng yeo ka yona go lemogwago
kamano ya bona. Bona ke baanegwagolo le baanegwannyane. Baanegwa ba
bohlokwa ka moka ga bona.

4. Mehuta ya baanegwa
• Baanegwanyane/Baanegwathuši.
• Serudu (1989:32), yena o ba hlaloša go ba baanegwannyane. O re
moanegwanyane ke: Moanegwa yoo a kgathago tema ye nnyane mo
pukung, o thuša go bonagatša ditiro tša mogale goba mogaleadi. A
ka tšwelela mo le mola, goba a tlogelwa pele taba e fihla mafelelong.
• Ge a tlaleletša kgopolo yeo ya Serudu, Mojalefa (1994: 110), o
hlaloša baanegwathuši gore ke Baanegwa bao ba nago le tebanyo ya
baanegwathwadi, ba thuša go hlaloša le go godiša semelo sa
moanegwathwadi, ke gore ba tlaleletša kgolo le mediro ya
moanegwathwadi yo a itšego.

5. • Serudu (1989:33) o hlaloša gore moanegwathwadi ke: Mogale goba mogaleadi wa padi,
kanegelokopana goba papadi. Mahlo a diphedi ka moka a tsepeletše meragelo ya gagwe
mo pading, papading goba kanegelokopaneng. Ke yena yoo a utswago pelo ya mmadi.
Ditiro tša gagwe e ka ba tše botse goba tše mpe.
• Ge a tiiša kgopolo ye ya Serudu, Kruger (1988:216), o bolela gore moanegwathwadi ke
mogale yoo a thomago le kanegelo goba tiragatšo go tloga mathomong go fihla
mafelelong, ditaba tša kanegelo di theilwe godimo ga gagwe.
• Go ka akaretšwa ka gore moanegwathwadi ke mogale yo a thomago le kanegelo go tloga
mathomong go fihla mafelelong, ke gore ditaba tša kanegelo di theilwe godimo ga
gagwe, mola moanegwathuši a thuša go bonagatša ditiro tša mogale goba mogaleadi. Go
šomiša baanegwathuši ke thekniki yeo e ka dirišwago ge go nyakwa go thuša moanegwa
yo a itšego go fihlelela dinepo tša gagwe. Ka go realo re tlo sekaseka padinyana ya
Podilane Mankga (A.M Motimele) re lebeletši baanengwanyane.

6. Baanegwannyane ba ka gare ga Padinyana ya
Podilane Mankga(1995).
• Mogala le Rarang
• Ke batswadi ba Podilane. Bona ba tšwelela mathomong a padi , ba hlokofala morago ga gore ntlo ya bona e
lewe ke kgabo ya mollo bale ka gare. Ke baanagwannyane kage ba tsweletše mathomong fela, ka gona ba
ralokile karolo ye nnyane kudu ka mo papading. Eupša ba kgonne go thuša moanegwathwadi ka go mo lefelela
le go mo lotela tšhelete yeo e be e tla mo thuša ge a tswetša di thuto tša gagwe tša godimo(dithuto tša molao)
ka moso gore a kgone go ipona le yena a atlegile ka le lengwe la matšatši.
• Sepata
• Sepata ke morwa wa Mmametsi. Yena o be a tšwelela mola le mola, bjale ke ka fao re rego ke
moanegwannyane.
• Pebetsi
• Pebetsi ke mmago Rarang le Patla, koko’a Podilane. Yena le yena o balwa bjalo ka baanegwannyane kage a
tlogetšwi pele taba e fihla mafelelong. O hlokofetši morago ga bolwetši bja pelo, kage a be a tshwenywa ke lehu
la morwedi wa gagwe Rarang. Le gona bophelo bjo a bego a bo bophela ka lapeng la morwa wa gagwe bo be
bo sa kgotsofatše le go thabiša ka ge a be a sa nwešane meetsi le Mmametse e lego ngwetši ya gagwe.

7. • Ratiba
Ratiba ke hlogo ya sekolo kua sekolong sa Thoko-Thaba. O wela ka gare ga baanegwannyane ka ge
tema yeo a e kgathago e le ye nnyane ka gare ga puku. O tšwelela mola le mola, ebile o tlišitše
tharollo go bothata bja Podilane. O tšwelela go tema 2, temaneng ya bobedi e le ge a nyaka go
kwešiša gore ke ka lebaka la eng Podilane a se a apare yunifomo ya sekolo. Ke ge a tla lemoga gore
ke wa ga Mankga, lapa leo le ilego la la hlaselwa le go fišwa ke Kgabo ya mollo. O tšwelela gape
temaneng ya boraro mo Nkuke le Sadiki ba mo hlalosetšago ka go se swaiwe ga dipuku tša ga
Podilane ke morutišigadi Kekae.

8. • Nkuke
Mmmago Sadiki yena o kgathile tema , ka go thuša Podilane mola a gakanegile a sena legae, a mo
amogela go fihlela Mmametsi a mo tšhošetša gore o tlo tsena mathateng ge a ka dula le yena.
Podilane orile gotšwa ka lapeng la Nkuke , gwaba setu ka yena , a tšwelela gape le mafelong ge atla
šala a hlakana le Mmmametsi ka toropong ya Germiston. Rere ke moanegwanyane kage leyena abe
a tšwelela mola le mola.
• Kekae
Kekae ke morutišigadi kua sekolong sa Thoko-Thaba. Karalo ya gagwe e tšwelela mola le mola ge
Podilane a le ka sekolong fela. O tšwelela go tema 2 temana ya pele ge a raka podilane ka
phaphošing ka ge a se a apere diaparo tša sekolo(uniform) , o tšwelela le go temana ya bohlano fao
Ratiba a mmitšago le go mosekiša mabapi le go raka Podilane ka phaphošing ya borutelo ka nako ya
dithuto, otšwelela gape le go Tema 5,temaneng ya boraro ge a makatšwa ke gore Podilane o
amogetšwe le go tšwetša dithuto tša gagwe tša godimo pele kua yunibesithing ya Wits.

9. • Lekgwaila
Lengwaila ke seresanta. O be a swaragane le molato wa batswadi ba Podilane. Yena leyena o wela ka
gare ka baanegwannyane kage karolo ya gagwe ele ye nnyane kamo pukung. karolo ya gagwe ebe
ele gona go tšweletša tebelelo ye itšego. O tšwelela mo temaneng ya boraro a etetše Podilane
bookelong ka nepo ya go mo tsebiša gore batswadi ba gagwe ba hlokofetše , otšwelela gape
temaneng ya bone ge a hwetša Podilane ka dirapeng , ya ba ge a mohlakodiša ka go moiša gae .
• Tjebane
O tšwelela pukung go temana ya boraro e le ge a nyakana le Podilane mabapi le ka taba ya
inšorense yeo Mogala a mo tšeyetšego yona a sa phela. Ka bo madimabe o humane Mmametse a le
tee ka gae ya ba gore o mmotša gore podilane o hlokofetše . O tšwelela gape mafelong a puku go
tema 5, temana ya pele ge a tlo hwetša Podilane mmileng, a mo iša di kantorong tša bona gore a
lokišane le tšhelete yeo Mogala a mo tlogeletšego yona.

10. Thumo
• Baanegwanyane ba padinyana ya Podilane Mankga(1995) ke Mogala,
Rarang, Sepata, Pebetsi, Nkuke, Kekae, Ratiba, Lekgwaila le Tjebane ka ge
ba sa tšwelele go fihla mafelelong a puku mola ba bangwe ba bona ba
thuša go hlaloša le go godiša semelo sa moanegwathwadi yo e lego
Podilane. Go ya le ka moo ditaba di tšweletšego ka gona, re atlegile
morerong. Lebaka e le ge re ile ra kgona go tlhaloša baanegwa le mehuta
ya yona ka botlalo ra bowa gape ra kgona go le utullela baanegwannyane
bao ba tšwelelago ka gare ga puku ya Podilane Mankga (1995).

11. Methopothušo
• Bal, M. 1980. Narratology, Introduction to the Theory of Narrative. Toronto, London.
• Mampuru, D.M. 1991. Senakangwedi. 5 Pretoria: Out of Africa.
• Mojalefa, D.D. 1994. Tshekatsheko ya Hawayang Tsebe: M.A. Dissertation. Pretoria: University
of Pretoria (Unpublished).
• Mojalefa, M.J. 1993. Tshekatsheko ya Sebilwane: M.A. Dissertation. Pretoria: University of
Pretoria (Unpublished).
• Serudu, S.M. 1987. Review of letsogo la Molao by C.M. Mphahlele and Mmantshaotlogele by
N.S. Nkadimeng. S. Afri. J. Afr. Lang., Vol. 7.
• Serudu, S.M. et al. 1988. Sesotho sa Leboa sa Mahlahla. Mphato wa 10. Pretoria: De Jager
HAUM.